47 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dc88673be4c401b8b189c57c1e477b2.pdf 9cd086be026a020e51d6ec469aa536a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:624 Title A name given to the resource Wybrane aspekty islamu sudańskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.133-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : ANNA 1969 z. 2 MROZEK WYBRANE ASPEKTY ISLAMU SUDAŃSKIEGO I s l a m afrykański jest religią mało u nas znaną, będącą rzadko przed­ m i o t e m opracowań n a u k o w y c h , m i m o iż właśnie ta r e l i g i a zyskuje w ostatnich latach w A f r y c e coraz większą liczbę n o w y c h z w o l e n n i ­ ków . I s l a m afrykański, nazywany również c z a r n y m islamem, różni się od klasycznego i s l a m u arabskiego b r a k i e m znamion o r t o d o k s y j n y c h z j e d ­ nej s t r o n y oraz s i l n y m wpływem t r a d y c y j n y c h kultów afrykańskich z d r u g i e j . Z r a c j i występowania w c z a r n y m islamie d a w n y c h obrzędów, a nawet niektórych elementów wierzeń afrykańskich o p a r t y c h często na t r a d y c j i l o k a l n e j , islam afrykański jest n i e j e d n o l i t y , zróżnicowany. W y m a g a on więc badań w i e l o k i e r u n k o w y c h , często drobiazgowych. 1 Artykuł niniejszy s t a n o w i próbę przedstawienia w y b r a n y c h aspek­ tów i s l a m u sudańskiego. Zawężenie t e m a t u zostało podyktowane zarówno niedostatkiem dostępnego m i materiału p r z y o p r a c o w y w a n i u tego za­ gadnienia, j a k i złożonością samej p r o b l e m a t y k i , której nie sposób w y ­ czerpać w j e d n y m a r t y k u l e . Głównym p r z e d m i o t e m rozważań jest spe­ c y f i k a i s l a m u sudańskiego oraz f o r m y jego przejawiania się. M i m o czę­ s t y c h d y g r e s j i na temat różnych f o r m i s l a m u w poszczególnych częściach Sudanu, występujących w rozważaniach szczegółowych, artykuł j a k o całość jest próbą syntetycznego przedstawienia głównych cech i s l a m u sudańskiego w aspekcie r o z w o j o w y m . WARUNKI PRZENIKANIA ISLAMU DO SUDANU W l i t e r a t u r z e zgromadzonej dó niniejszego artykułu b r a k jest j e d n o ­ myślności co do warunków i sposobu przenikania i s l a m u na obszar S u 1 Por. J . K r i t z e с к: „Jeden Afrykańczyk na trzech jest muzułmaninem. I s t n i e j e dzisiaj 9—10 Afrykańczyków nawróconych n a i s l a m , w o b e c 1 nawróconego na chrześcijaństwo. 1 5 % muzułmanów we francuskiej n y c h n a tę w i a r ę w o s t a t n i c h 20 l a t a c h " (Vislám Saharze en Afrique, F r a n c a i s e , A r t i c l e s et D o c u m e n t s " , n r 1027:1960, 29 Nov.). zostało „La nawróco­ Documentation �134 ANNA MROZEK d a n u . W zakresie omawianego zagadnienia a u t o r z y poszczególnych opracowań zajmują odmienne stanowisko zarówno w odniesieniu do m e ­ tod islamizacji Sudanu, j a k źródeł i okresu przenikania nowej w i a r y na ten obszar. I tak, J . C. F r o e l i c h stwierdza, iż: „Islam arabski dotarł na obszar Sudanu na drodze podbojów" . W. M . W a t t natomiast, n a j ­ ważniejszy c z y n n i k rozprzestrzeniania się i s l a m u u p a t r u j e w p e n e t r a c j i kupców . Stanowisko to podziela I . M . Lewis, dołączając doń jednak ważną rolę m i s j o n a r z y i s l a m u w rozprzestrzenianiu t e j r e l i g i i w Suda­ nie: „Niełatwo jest rozdzielić rolę kupców muzułmańskich w rozprze­ strzenianiu i s l a m u [...] od działalności nauczycieli i świętych mężów islamu, ponieważ często spełniali o n i obie te f u n k c j e w jednej osobie" . Najpełniejsze określenie sposobów i dróg przenikania i s l a m u do Sudanu daje jeden z najlepszych znawców i s l a m u sudańskiego J . S. T r i m i n g h a m : „rozpowszechnianie się islamu w Sudanie było r e z u l t a t e m : prze­ n i k a n i a , małżeństw mieszanych, p o l i t y k i przywódców, h a n d l u i n a b o r u niewolników" . To zwięzłe sformułowanie w y m a g a p e w n y c h objaśnień. Otóż „przenikanie" oznacza napływ jednostek l u b g r u p ludności w y z n a ­ jącej islam, które napływały na obszar Sudanu głównie z E g i p t u . Ta ludność napływowa nawiązywała k o n t a k t y z m i e j s c o w y m i przywódca­ m i , którzy najwcześniej p r z e j m o w a l i zasady nowej w i a r y , wchodziła w związki małżeńskie z p r z e d s t a w i c i e l k a m i w y b i t n i e j s z y c h rodzin, za pośrednictwem których i s l a m zyskiwał n o w y c h zwolenników. Ludźmi chętnie przyjmującymi zasady i s l a m u b y l i również n i e w o l n i c y p r z y b y ­ szów arabskich rekrutujący się spośród ludności miejscowej, których f a k t przejęcia nowej w i a r y — zgodnie z zasadami i s l a m u — czynił teo.retycznie ludźmi w o l n y m i . Przytoczone wyżej, sumaryczne określenie dróg przenikania i s l a m u na obszar Sudanu jest pełniejsze od stanowisk autorów c y t o w a n y c h w y ­ żej i zasługuje na t y m większą uwagę, że i s l a m docierał n a obszar S u ­ danu w sposób n i e t y p o w y : nie drogą bezpośredniego podboju, lecz różno­ rodnej i n f i l t r a c j i elementów islamistycznych na przestrzeni w i e l u w i e ­ ków. Nic dziwnego więc, że d r o g i i sposoby przenikania i s l a m u na t e n 2 3 4 5 6 7 2 Terminu Sudan używam w całym artykule d l a określenia terytorium po­ wstałej w 1956 r. R e p u b l i k i Sudańskiej., 3 J . C. * W. 5 I. Froelich, M. W a t t , M. Lewis, L e s Musulmans d'Afrique I s l a m and the Integration Introduction, [w:] Noir, of Society, Islam in Paris 1962, s. 17, L o n d o n 1961, s. 127—129. Tropical Africa, L o n d o n 1964, S. 20. 6 J . S. Trimingham, The Islam in the Sudan, London—New York—To­ ronto 1949, s. 99. 7 W e d ł u g świadectwa T r i m i n g h a m a, w e w c z e s n y m o k r e s i e napływu zasad i s l a m u do S u d a n u : „nowo nawrócony n a i s l a m n i e w o l n i k , włączany był do t r y b a l nego s y s t e m u n a p r a w a c h m a w i a [ k l i e n t a ] " (op. cit., s, 99), �ISLAM 135 SUDAÑSKI obszar są złożone. N i e sądzimy nawet, aby sformułowanie J . S. T r i m i n g hama w pełni oddawało złożoność tego p r o b l e m u , ponieważ nie w y m i e n i a on — p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu — r o l i misjonarzy-/a/<:i w Sudanie, którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu się f o r m pobożności l u b s e n t y m e n t u religijnego w r a m a c h i s l a m u na terenie Sudanu. N i e moż­ na również zupełnie odrzucić tezy przytoczonego wyżej J . C. Froelicha 0 docieraniu i s l a m u na obszar dzisiejszego Sudanu na drodze podbojów. M i m o że obszar Sudanu nie został podporządkowany na drodze zbrojnej żadnemu z władców muzułmańskich w okresie ekspansji islamu, t o j e d ­ nak d w u k r o t n e i n t e r w e n c j e zbrojne muzułmańskiego już E g i p t u : pierwsza w 641 г., druga w 651 r. zapoczątkowały układ zależności N u b i i , zobo­ wiązując ją do płacenia określonego p o d a t k u na rzecz E g i p t u przez z gó­ rą 6 wieków. Zapoczątkowało to również swobodny napływ kupców, a z czasem również osadników arabskich, wprowadzających na obszar chrzęścijańskiej N u b i i zasady i s l a m u . Liczne próby u w o l n i e n i a się od obowiązku płacenia p o d a t k u przez poszczególne plemiona Królestwa N u b i i , tłumione były nierzadko przez ingerencję zbrojną, j a k n p . w w y p a d k u oporu Bedża stłumionego m . i n . w 869 r. przez arabskie plemiona Dżuhajna i Rabia' z Górnego E g i p t u . Przedstawiciele d w u ostatnich szczepów osiedlali się masowo wśród B e ­ dża, z a w i e r a l i małżeństwa z k o b i e t a m i m i e j s c o w y m i i — m i m o ulegania z biegiem czasu wpływom k u l t u r y miejscowej — b y l i również i s t o t n y m c z y n n i k i e m rozprzestrzeniania islamu. 8 Wszystkie i n t e r w e n c j e zbrojne E g i p t u , aż do a t a k u Mameluków w 1275 г., nie miały jednak na celu nawracania n i e w i e r n y c h , lecz t y l k o w y e g z e k w o w a n i e p o d a t k u na mocy u m o w y zawartej w V I I w . Uznanie niezależnego b y t u królestwa chrześcijańskiego graniczącego z państwem islamu, a co ważniejsze zawarcie z n i m p a k t u pokojowej koegzystencji, którego znaczenie utrzymało się przez 6 wieków, było w okresie potęgi 1 ekspansji i s l a m u f a k t e m bez precedensu. Tej wyjątkowej pozycji zaw­ dzięcza też N u b i a specyficzną i w przeważającej mierze pokojową f o r ­ mę p r z e n i k a n i a i s l a m u . A u t o r z y opracowań specjalistycznych, którzy przyjmują, że nosicie­ l a m i ideologii i s l a m u na t y m obszarze b y l i muzułmańscy k u p c y , osadni­ cy l u b misjonarze pochodzenia arabskiego, egipskiego, a nawet berber y j s k i e g o , ustalają początek okresu i c h działalności w granicach o d 9 10 8 Por. Cambridge 9 szych H. A. Ma сMichael, The History of the Arabs in the Sudan, t. 1, 1922, s. 155. Królestwo N u b i a powstało w królestw chrześcijańskich: V I I w . j a k o r e z u l t a t połączenia t r z e c h 'Aiwa, Muqarra i Maris lub Nobadia. mniej­ Stolicą Królestwa N u b i i została D o n g o l a . 10 Lewis wskazuje n a napływ elementów muzułmańskich z Egiptu (op. cit., �136 ANNA MROZEK V I I do X I V w . . Wszystkie te stanowiska, cenne d l a zrozumienia p o ­ szczególnych etapów przenikania i s l a m u , zaciemniają j e d n a k obraz ca­ łości. W y c h o d z i m y z założenia, że napływ i s l a m u do Sudanu zaznacza się od m o m e n t u dotarcia t e j r e l i g i i na obszar E g i p t u (641 г.). W t y m w y ­ p a d k u opieramy się nie t y l k o na świadectwie ogólnie cenionego h i s t o ­ r y k a H . A . M a c M i c h a e l , ale również na świadectwie zachowanego do­ k u m e n t u t r a k t a t u pokojowego między E g i p t e m a Sudanem z 651/652 r . J e d n y m z punktów tego t r a k t a t u był w a r u n e k zapewnienia swobody p r a k t y k r e l i g i j n y c h muzułmanom, przebywającym na obszarze chrześci­ jańskiej N u b i i oraz o c h r o n y i c h świątyń, wysunięty przez E g i p t . T e n p u n k t u m o w y między oboma państwami wskazuje na f a k t istnienia w y ­ znawców i s l a m u na terenie N u b i i już w I w . e r y muzułmańskiej, co m o ­ gło być t y l k o r e z u l t a t e m napływu jednostek l u b g r u p l u d z i wyznają­ c y c h tę religię. W t y m wczesnym okresie b y l i to prawdopodobnie A r a b o ­ wie, pozostający wcześniej w b l i s k i m k o n t a k c i e z gminą muzułmańską założoną przez Mahometa, którzy na teren Sudanu d o t a r l i z E g i p t u l u b Abisynii . 1 1 12 1 3 1 4 Początkiem drugiego etapu islamizacji S u d a n u w w y n i k u dalszego, liczniejszego już napływu osadnictwa arabskiego, jest I X w . W t y m czasie przybywają t u zarówno uchodźcy p o l i t y c z n i z obszaru E g i p t u , w w y n i k u p r z e m i a n p o l i t y c z n y c h zachodzących w t y m k r a j u , j a k również uczestnicy k a r n y c h ekspedycji w o j s k egipskich przeciwko poszczegól­ n y m g r u p o m ludności Sudanu, odmawiającym płacenia p o d a t k u prze­ widzianego w u m o w i e z V I I w . W X — X I I I w . kolejno upadające dynas­ tie muzułmańskiego E g i p t u (Fatymidów 1171 i Ajjubidów 1250) p r z y ­ czyniły się bezpośrednio do napływu dalszych emigrantów p o l i t y c z n y c h na obszar N u b i i . Ta ostatnia nie utraciła jednak swej niezależności p o l i ­ tycznej. s. 4); M a c M i c h a e l napływ plemion A r a b ó w (op. cit., s. 163) A . n a osadnictwo Rabi'a i Dżuhajna (History of the Sudan, J. A r k e l l London na 1966, s. 189); T r i m i n g h a m n a w p ł y w B e r b e r ó w z Z a c h o d u (op. cit., s. 99). 11 Lewis Sudanu of the ustala początek przenikania elementów muzułmańskich islam penetration s. 208); A r k e l l to the Nuba Mountains, na n a X I V w. (Some n a V I I w . (op. cit., s. 4); R . C . S t e v e n s o n [w:] Islam in Tropical n a I X w . (op. c i t , s. 189), M a c M i c h a e l obszar aspects Africa, n a I X w . (op. cit., s. 163). 12 MacMichael: „Ten napływowy, docierał s a m element, wpierw ciągle i n i e p r z e r w a n i e egipski, n a obszar a potem egipsko-arabski, północnego S u d a n u . . . " (op. cit., s. 14). Lewis, op. cit., s . 147; M a c M i c h a e l , op. cit., s. 157—158. 13 Por. 1 4 A b i s y n i a była m i e j s c e m uchodźstwa A r a b ó w - m u z u ł m a n ó w w o k r e s i e dzającym s u k c e s y p o l i t y c z n e twórcy i s l a m u , M a h o m e t a (571—632). poprze­ �ISLAM 137 SUDAŃSKI Od c h w i l i objęcia władzy przez Mameluków w Egipcie zmienia się również pozycja chrześcijańskiej N u b i i . Po raz pierwszy od c h w i l i za­ warcia układu pokojowego z przedstawicielami świata i s l a m u N u b i a staje się obiektem świętej w o j n y . Jest to początek nowego etapu islamizacji N u b i i , t y m skuteczniejszego, że chrześcijańska N u b i a znajdowała się w s t a d i u m u p a d k u . W latach 1287—1289 oraz 1315—1317 M a m e l u c y po­ d e j m o w a l i szereg w y p r a w w o j s k o w y c h przeciwko N u b i i , zakończonych j e j ostatecznym u p a d k i e m p o l i t y c z n y m . F o r m a l n e u t r z y m y w a n i e się władców n u b i j s k i c h do X V I w . nie miało większego znaczenia d l a n i e ­ podległego b y t u N u b i i t y m bardziej, że począwszy od X I V w . władcy nubijscy b y l i muzułmanami. M a m e l u c y po opanowaniu N u b i i zachęcali muzułmanów do osiedla­ n i a się na terenie Sudanu, co dało początek masowemu napływowi k o ­ czowników arabskich na ten obszar. K o c z o w n i c y c i , wkraczając na t e ­ r e n Sudanu od północy, podążali wzdłuż N i l u do Dongoli, a stamtąd do Białego N i l u oraz w k i e r u n k u południowo-zachodnim do K o r d o f a n u . I n n e g r u p y osadników arabskich, również napływające od s t r o n y E g i p ­ t u , przenikały do D a r f u r u w zachodniej części Sudanu, gdzie spotkały się z muzułmańską ludnością napływową pochodzenia berberyjskiego. Ten nowy, masowy napływ ludności arabskiej wywarł duży wpływ na ludność miejscową w k i e r u n k u j e j arabizacji i islamizacji. W X I I I w . zapoczątkowany został na terenie Sudanu n o w y k i e r u n e k i n f i l t r a c j i ideologii i s l a m u z północno-zachodniej A f r y k i . W 1240 r. władca zislamizowanego Królestwa K a n e m , znajdującego się wówczas u szczytu swej potęgi, obejmuje kontrolę n a d szlakiem h a n d l o w y m , biegnącym przez D a r f u r aż do w y s p y Sai w N u b i i . Dało to początek napływowi kupców b e r b e r y j s k i c h na obszar Sudanu, a także p i e l g r z y ­ mów z zachodniej i północnej A f r y k i udających się tą drogą do M e k k i , wreszcie, począwszy od X I V w . osadnictwu g r u p b e r b e r y j s k i c h . Odtąd specyficzne f o r m y i s l a m u północnoafrykańskiego zajmują stałą i pewną pozycję w islamie sudańskim. 1 5 W i e k X V — X V I to etap szybko postępującej islamizacji Sudanu. Co­ raz częstsze i liczniejsze przejmowanie zasad i s l a m u przez podstawową ludność Sudanu było t y m łatwiejsze, że chrześcijaństwo w N u b i i , jako r e l i g i a k l a s y panującej n i g d y nie stało się religią ludową. Przyjęcie i s l a ­ m u , dające realne możliwości uzyskania wyższej p o z y c j i społecznej, nie stwarzało poważniejszych s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , ponieważ p o w i e r z ­ chownie przyswajane przez Sudańczyków zasady nowej w i a r y stwarzały możliwość nasycenia i c h treścią t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów a n i ­ m i s t y c z n y c h . M i m o to proces islamizacji nie przebiegał t u bez oporów. 1 5 Por. A r k e 11, op. c i i . , s. 198, 201, �138 ANNA MROZEK P l e m i o n a m i n a j w o l n i e j podlegającymi wpływom islamizacji, wśród któ­ r y c h do dzisiaj istnieją pokaźne g r u p y pogan, są Bedża i Nuba. Teren dzisiejszego Sudanu południowego, pozostający poza zasięgiem e m i g r a c j i arabskiej, jest nadal animistyczny, z nieznacznymi wpływami chrześci­ jaństwa począwszy od w i e k u X I X . W 1517 r . n o w y m władcą E g i p t u zostaje t u r e c k i sułtan S e l i m I . F a k t ten zapoczątkował nowe ożywienie hasła w a l k i z n i e w i e r n y m i , co nie mogło pozostać bez wpływu na dalszy proces islamizacji S u d a n u . O d b i ­ ciem wzrastających wpływów i s l a m u w Sudanie w t y m czasie było powstanie pierwszej d y n a s t i i islamistycznej na początku X V I w., d y n a s t i i F u n g . Powstała ona na gruzach dawnego, chrześcijańskiego Królestwa N u b i i , dokładnie jednej z jego p r o w i n c j i , zwanej Królestwem ' A i w a . Stolicą F u n g stało się miasto Sennar. N i e jest jasne pochodzenie etnicz­ ne t e j d y n a s t i i . H . A . M a c M i c h a e l zalicza F u n g do g r u p y Nuba, którą z k o l e i w y p r o w a d z a od predynastycznyćh Egipcjan . W większości o p r a ­ cowań określa się przedstawicieli d y n a s t i i F u n g jako czarnych władców muzułmańskich, którzy w początkowym okresie swej władzy p o k o n a l i nie t y l k o Królestwo ' A i w a (1504), ale także plemiona arabskie, wystę­ pujące na t y m terenie . Okres władzy d y n a s t i i F u n g ma dość ważne znaczenie dla i s l a m i ­ zacji Sudanu, ponieważ pierwszy muzułmański władca t e j d y n a s t i i , 'Orna­ ra Dunqas, zapoczątkował proces nauczania i s l a m u , różny od nieskoordy­ nowanego poprzednio procesu przenoszenia poszczególnych pojęć i s l a m u przez przedstawicieli muzułmańskiej ludności napływowej. Na zaprosze­ nie tego władcy p r z y b y w a l i n a obszar państwa F u n g m i s t r z o w i e l u b nauczyciele różnych ugrupowań i s l a m u z Hidżazu, E g i p t u oraz północ­ no-zachodniej A f r y k i . W n o s i l i o n i t u t a j różne poglądy i k i e r u n k i u m y ­ słowe rozwijające się w różnych częściach świata islamistycznego, o d o r t o d o k s y j n y c h zasad tej r e l i g i i (Hidżaz, częściowo Egipt), do mistycznopanteistycznych. Napływ nauczycieli i s l a m u z t a k różnych ośrodków, reprezentujących nierzadko przeciwstawne k i e r u n k i nauczania, u w a r u n ­ kował również w i e l o w a r s t w o w y , złożony charakter i s l a m u sudańskiego, 0 czym m o w a będzie w dalszej części artykułu. W okresie władzy d y n a ­ s t i i F u n g rozszerzają się także k o n t a k t y Sudańczyków z i n n y m i ośrodka­ m i i s l a m u . Zwłaszcza E g i p t był k r a j e m , do którego w y r u s z a l i Sudańczycy w celu podjęcia studiów islamistycznych, ale w i e l u z n i c h podejmo­ wało pielgrzymkę do M e k k i , c z y m z d o b y w a l i sobie powszechne uznanie. W t y m s a m y m czasie, k i e d y i s l a m rozprzestrzeniał się w e wschodniej 1 środkowej części Sudanu w zasięgu d y n a s t i i F u n g , podobny proces dol e 17 16 1 7 P o r . M a c M i c h a e l , op. cit., s. 31, 197. F r o e l i c h , op. cit., s. 54. �I S L A M S U D A N S K I 139 konywał się w zachodniej części Sudanu w Darfurze, gdzie zasady nowej r e l i g i i napływały z muzułmańskiego Królestwa B o r n u począwszy od X V I w . W t y m właśnie czasie B o r n u znajdowało się w okresie szczyto­ wego r o z w o j u , a władca tego k r a j u M u h a m m a d ' I d r i s (1526—1545), p r o ­ wadził w o j n y rozszerzające znacznie obszar państwa. Jest prawdopodo­ bne, że wojska jego dotarły do D a r f u r u . W każdym razie nie ulega wątpliwości, że tą drogą przenikały do Sudanu w p ł y w y i s l a m u z za­ chodniej i północnej A f r y k i . Około 1603 r. nastąpił upadek Królestwa B o r n u . Począwszy od tego okresu na obszarze D a r f u r zaczęły rozwijać się dynastie lokalne, a począwszy od X V I I w . do władzy doszła m u ­ zułmańska dynastia F u r . 18 19 B r a k jest dokładniejszych d a n y c h o sposobie i zasięgu rozprzestrze­ niania i s l a m u przez władców d y n a s t i i F u r . Zapewne w z o r e m wcześniej­ szych władców d y n a s t i i F u n g , przyciągali o n i na swój dwór nauczycieli islamu. B y l i to j e d n a k reprezentanci nurtów o s i l n y m z a b a r w i e n i u m i s ­ t y c z n y m , wywodzący się głównie z zachodniej i północnej A f r y k i , znacz­ nie luźniej powiązani z o r t o d o k s y j n y m i zasadami t e j w i a r y . Wskazuje na to charakter wierzeń F u r , poddanych m n i e j s z y m wpływom arabizacji i silniej niż na wschodzie i północy Sudanu, powiązanych z t r a d y c j a m i miejscowymi, animistycznymi. Objęcie władzy w Egipcie przez Turków Ottomańskich daje początek nowej ekspansji E g i p t u na Sudan. W okresie panowania K h e d i w y I s m a ' i l y (1863—1879) cały obszar dzisiejszego S u d a n u pozostawał już w za­ sięgu władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej, która wprowadziła do isla­ m u sudańskiego d w a nowe aspekty. Przede w s z y s t k i m przybliżone zostały Sudańczykom zasady ortodoksyjnego i s l a m u i jego i n s t y t u c j e . W o k r e ­ sie władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej na terenie Sudanu założone zostały szkoły r e l i g i j n e i prawnicze, a sądownictwo oparte zostało na przepisach p r a w a koranicznego. D r u g i m aspektem p o l i t y k i władz w t y m okresie, było w y k o r z y s t a n i e przywódców r e l i g i j n y c h działających n a t e ­ renie S u d a n u do celów a d m i n i s t r a c y j n y c h , poprzez akceptację, a nawet W e d ł u g świadectwa А г к e 11 istnieją w D a r f u r z e ślady i n s t y t u c j i B o r n u występujących n a t y m t e r e n i e ; n p . n a z w a pałacu e l - f a s z e r , pochodząca z B o r n u , jest do dziś nazwą m i a s t a w D a r f u r z e , byłej stolicy d y n a s t i i F u r ; podobne j e s t pochodzenie tytułu księżniczki: m e i r a m . Z d a n i e m a u t o r a f a k t y te „wskazują n a d a w n e powiązanie D a r f u r z B o r n u w o k r e s i e drugiej połowy w. X V I " (op. cit., s. 212—213). 18 O d p l e m i e n i a o tej n a z w i e b i e r z e nazwę p r o w i n c j a D a r f u r ( K r a i n a F u r ) . A l e F u r zawdzięczają s w ą s ł a w ę i pozycję j e d n e m u odgałęzieniu: s z c z e p o w i K u n g a r a , stanowiącego r e z u l t a t w y m i e s z a n i a się F u r z A r a b a m i . Właśnie K u n g a r a zapoczątkowali władzę d y n a s t i i F u r n a z n a c z n y c h o b s z a r a c h S u d a n u . P o r . także M a c M i c h a e l , op. cit., s. 91. 19 �140 ANNA MROZEK rozszerzenie zasięgu i c h władzy. Proces ujednolicania zasad a d m i n i s t r a ­ c j i i p r a w o d a w s t w a na obszarze S u d a n u przygotował w dużej mierze g r u n t d l a późniejszego powstania mahdystów. Ekspansja K h e d i w y Isma'ila na wschodzie doprowadziła do z b r o j ­ nego k o n f l i k t u z Abisynią, a w rezultacie do klęski K h e d i w y w 1879 r . W d w a l a t a później w Sudanie w y b u c h a powstanie mahdystów. Był to r u c h o podłożu r e l i g i j n y m , któremu towarzyszyły j e d n a k poważne p r z e ­ m i a n y polityczne, społeczne i ekonomiczne. J e d n y m z najważniejszych osiągnięć przywódcy tego r u c h u — Mahdi'ego, było skupienie przewa­ żającej części ludności dzisiejszego Sudanu północnego we wspólnej w a l ­ ce przeciwko obcej a d m i n i s t r a c j i , pod hasłem świętej w o j n y . M i m o f o r ­ malnego zaprzepaszczenia osiągnięć r u c h u mahdystów w Sudanie po klęsce w 1899 г., wobec ponownego ożywienia się w a l k i r y w a l i z a c j i międzyplemiennej, a nierzadko n a w r o t u do s t a r y c h obyczajów i wierzeń, sam f a k t wystąpienia i działalności Mahdi'ego wywarł ważny, choć nie bezpośredni wpływ na psychikę Sudańczyków; przede w s z y s t k i m i s l a m — niezależnie od tego, j a k i e treści pod niego podkładano — urósł w świado­ mości Sudańczyków do siły zdolnej przeciwstawić się zjednoczonym s i ­ łom wroga, kojarzył się odtąd z okresem potęgi i chwały. N i c też d z i w ­ nego, że późniejszy r u c h narodowowyzwoleńczy łączony był na gruncie Sudanu z ideologią i s l a m u , a p o t o m k o w i e Mahdi'ego otaczani są do d z i ­ siaj powszechną czcią i uchodzą za świętych. Od 1899 r. Sudan przechodzi pod władzę k o n d o m i n i u m egipsko-angielskiego, co w p r a k t y c e oznaczało jednak pełną autonomię p r a w i rzą­ dów Brytyjczyków. W okresie rządów b r y t y j s k i c h w Sudanie nastąpiło dalsze umocnienie się wpływów i s l a m u na t y m obszarze. Było to r e z u l ­ t a t e m zarówno r o z w o j u i bezpieczeństwa dróg w t y m czasie, co sprzy­ jało szerszej i głębszej p e n e t r a c j i propagatorów tej r e l i g i i , nierzadko k u p ­ ców, ale także napływu ludności w i e j s k i e j do miast, stanowiących r o ­ dzaj ośrodków propagandy islamistycznej. Zasady i s l a m u w i c h szerokim, zarówno r e l i g i j n y m , j a k i k u l t u r a l ­ n y m sensie, stanowią również teoretyczną podstawę ugrupowań i p a r t i i p o l i t y c z n y c h w niepodległym już Sudanie (od stycznia 1956 r . ) . M i m o akcentowanej przez niektóre g r u p y Sudańczyków wspólnoty, a nawet tożsamości z islamem arabskim, i s l a m sudański nosi silne znamiona k u l ­ t u r y i obyczajów afrykańskich, co postaramy się wykazać w dalszej części niniejszego artykułu. 2 0 20 Dotyczy nikaniu to r z e c z j a s n a o b s z a r u północnego S u d a n u , podczas i w p ł y w a c h tej r e l i g i i n a obszarze południowym w i e m y w o b e c b r a k u wiadomości p r a s o w y c h z tego t e r e n u . kiedy bardzo o prze­ niewiele, �ISLAM CECHY Rola i charakter SZCZEGÓLNE przywódców 141 SUDAÑSKI ISLAMU religijnych SUDAŃSKIEGO działających w Sudanie W okresie władzy d y n a s t i i F u n g napływali na obszar S u d a n u p i e r w s i nauczyciele islamu, wnosząc t u zasady systematycznej teologii. Przede w s z y s t k i m zasady p r a w a muzułmańskiego: f i q h , k a l a m l u b ' i l m a l - t a w h i d , t j . zasady teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u , tadżwid (metody r e c y t a c j i K o ­ ranu), a także podstawy g r a m a t y k i języka arabskiego, niezbędnej p r z y s t u d i o w a n i u t e k s t u K o r a n u . Wszyscy c i nauczyciele, przybywający do Sudanu na zaproszenie władców F u n g z obszaru Półwyspu Arabskiego, Bagdadu) ale również z E g i p t u , k o r z y s t a l i z wszechstronnej pomocy t y c h ostatnich i cieszyli się powszechnym szacunkiem ludności miejscowej. W i e l u z n i c h zakładało t u szkoły, w których uczniowie zaznajamiali się z p o d s t a w a m i p r a w a i teologii muzułmańskiej. Szkoły te często działały p r z y nowo o t w a r t y c h meczetach. M i m o t a k sprzyjających warunków do rozprzestrzeniania podstawo­ w y c h zasad teologii muzułmańskiej te ostatnie nie zapuściły z b y t głębo­ ko k o r z e n i na gruncie sudańskim. Jest to najbardziej widoczne na p r z y ­ kładzie f i q h , p r a w o d a w s t w a muzułmańskiego, które jest podstawą akcep­ t a c j i teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Stosunek do kodeksu p r a w a muzuł­ mańskiego szari'a, związanego ściśle z dogmatyką i s l a m u , jest odbiciem stopnia zaangażowania w dogmatykę tej r e l i g i i . Otóż stosunek Sudań­ czyków do szari'a każe n a m zaliczyć i c h do nieortodoksyjnego, afrykań­ skiego odłamu i s l a m u . Wśród ludności podstawowej Sudanu do dzisiaj przeważa p r a w o zwyczajowe, plemienne. Niektóre szczepy sudańskie, m i m o f o r m a l n e j akceptacji islamu, nie przyjęły wysłanego do n i c h sę­ dziego, który miał wykonywać swój urząd na podstawie szari'a. P r z e ­ waża j e d n a k częściowa akceptacja zasad szari'a głównie w zakresie p r a ­ wa rodzinnego, p r z y równoczesnym u t r z y m a n i u p r a w szczepowych . 21 W każdym razie nie zasadom teologii n o r m a t y w n e j zawdzięcza islam swą niewątpliwą popularność n a gruncie Sudanu. Emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią zapoczątkowali n i e znawcy teologii i p r a w a , lecz m i s t r z o w i e suficcy (mistyczni), rozpowszechniający zasady tego k i e ­ r u n k u w f o r m i e p o p u l a r n e j . Właśnie c i misjonarze, z w a n i t u t a j jaki, wywodzący się z różnych szkół sufizmu, przenosili swoje wierzenia i p r a k ­ t y k i na g r u n t Sudanu. Z y s k i w a l i o n i posłuch n i e t y l k o wśród istniejąP o r . T r i m i n g h a m : , , Życie s o c j a l n e i r o d z i n n e , oparte n a p r a w a c h i s l a ­ m u p o w i e r z c h o w n i e , przeniknięte j e s t l u b powiązane z z a s a d a m i a n i m i z m u , a p r a ­ w i e w s z y s t k i e p r a k t y k i z n i m związane są p o c h o d z e n i a pogańskiego. P r a k t y k i te są różne w ś r ó d poszczególnych szczepów, r a s i regionów, ponieważ i s l a m zyskał t u popularność p o p r z e z k o m p r o m i s z r e l i g i a m i t r a d y c y j n y m i " (op. cit., s. 111). 21 �142 ANNA MROZEK cych już na t y m terenie wyznawców i s l a m u , ale również wśród ludności pogańskiej w w i e l u p r o w i n c j a c h Sudanu. Faki, cieszący się szczególną popularnością i uznaniem, u z y s k i w a l i tytuł wali, t j . świętych. T e r m i n t e n (dosłownie błogosławieństwo — domyślnie Boga) oznaczał pewną moc charyzmatyczną w y b r a n y c h jednostek, cnotę l u b rodzaj f l u i d u m a ­ gnetycznego przekazywanego w i e r n y m . Wierzono, że moc świętości ba­ raka może być przekazywana na zasadzie k o n t a k t u bezpośredniego i że jest dziedziczna. Stąd g r o b y wali stawały się miejscem p i e l g r z y m e k , a p r z e d m i o t y przez n i c h użytkowane nabierały wartości r e l i k w i i . K i e ­ r o w n i c t w o u g r u p o w a n i a założonego przez faki obdarzonego mocą baraka było dziedziczne. W p ł y w t y c h świętych r o d z i n na w i e r n y c h był ogromny, a zakres i c h władzy wykraczał często poza zakres spraw r e l i g i j n y c h . Czemu zawdzięczają faki swoją ogromną popularność i prestiż na tere­ nie Sudanu? P r z y c z y n t y c h jest wiele. Jedną z głównych w y d a j e się potrzeba nawiązania bliskiego, codziennego k o n t a k t u z m o c a m i n a d n a ­ t u r a l n y m i , które w p r z e k o n a n i u Afrykańczyka wywierały decydujący wpływ na jego życie. A b s t r a k c y j n a koncepcja odległego Boga-stwórcy zawarta w islamie o r t o d o k s y j n y m nie zaspokajała potrzeby bliskiego k o n ­ t a k t u z siłą nadnaturalną, nie angażowała serca a n i wyobraźni Afrykań­ czyka. Tę lukę tkwiącą w islamie wypełnili dopiero faki, wprowadzając na g r u n c i e sudańskim koncepcję wali, pośrednika między człowiekiem, a odległym Bogiem . Właśnie k u l t świętych czyni dla Sudańczyka i s l a m religią żywą. K u l t ten,' podobnie j a k w i a r a w możliwość uczestniczenia w n a d n a t u r a l n e j mocy baraka związanej z faki, wypełnia życie Sudań­ czyka. Przyczyna popularności faki na gruncie S u d a n u t k w i także w treści zasad przez n i c h głoszonych, wychodzących na przeciw mentalności i przyzwyczajeniom Afrykańczyków. Wspominaliśmy już uprzednio o p r z e n i k a n i u ná g r u n t S u d a n u zasad i s l a m u w obudowie m i s t y c z n e j . Z r a c j i t y c h ostatnich powiązań zasady i s l a m u rozpowszechniane przez faki w Sudanie odbiegały znacznie o d dogmatów i s l a m u ortodoksyjnego. A l e zasady s u f i z m u nanoszone na g r u n t Sudanu odbiegały również od założeń twórców tego k i e r u n k u , bazujących na ascetyzmie i gnostycyz22 22 Faki arabskiego l u b feki może być formą d i a l e k t u sudańskiego od k l a s y c z n e g o faąih, oznaczającego osobę wykształconą w skiego. W o b e c tego j e d n a k , że tytuł faki prawa muzułmańskiego, niektórzy wyrazu muzułmań­ o d n o s i się w S u d a n i e do osób przypisują­ c y c h sobie m o c świętości, co w y n i k a z p o d s t a w norm zakresie prawa s u f i z m u , r a c z e j odbiegających badacze łączą termin faki ze od słowem faąir, a r a b s k i m e k w i w a l e n t e m p e r s k i e g o d e r w i s z a . J e s t to j e d n a k s k o j a r z e n i e c z y s t o etymologiczne, ponieważ w działalności faki sudańskich n i e o d n a j d u j e m y średnich w p ł y w ó w s u f i z m u p e r s k i e g o . P o r . artykuł a u t o r k i : Obrona czenia jednostki t. 11:1967. w poglądach sufików (mistyków) islamu, wartości „Etnografia bezpo­ i zna­ Polska, �ISLAM 143 SUDAÑSKI mié i stanowiły w istocie przetworzenie s u f i z m u z t e o r i i ezoterycznej, u p r a w i a n e j przez nieliczne j e d n o s t k i , w formę popularną, ludową. Było to równoznaczne ze spłyceniem, a nawet wypaczeniem pojęć s u f i z m u , p r z y czym proces t e n pogłębiał się w miarę rozszerzania się p o p u l a r ­ ności i a u t o r y t e t u faki t a k dalece, że k u l t dla świętych i jego f o r m y przesłoniły z czasem teoretyczne podstawy tego k u l t u . 23 Początkowo m i s t y c y , opierając się bardziej na i n t u i c j i i odczuciach niż na wiedzy, wędrowali pojedynczo. Z czasem do bardziej sławnych zaczęły dołączać się g r u p k i l u d z i młodych, szukających pośrednictwa starszych pustelników. B y l i to kandydaci, pragnący wstąpić na mistycz­ ną ścieżkę tariqa. W t e n sposób powstawały u g r u p o w a n i a mistyczne, kierowane przez powszechnie szanowanego p u s t e l n i k a . Początkowo była to więź luźna, urywająca się po śmierci mistrza. Dopiero począwszy od X I I I w . powstają pierwsze u g r u p o w a n i a mistyczne r o z w i j a n e już po śmierci mistrza (np. Q a d a r i j j a ) . Niektórzy w y b i t n i e j s i uczniowie nazy­ w a l i siebie z w o l e n n i k a m i n a u k i mistrza, przekazując ją i n n y m nawet po śmierci patrona. O d t e j pory zmienia się również charakter tariqa: m i s t r z szkoli uczniów w określonym k i e r u n k u , co daje początek k u l t o w i dla jego osoby; uczniowie, wypełniając przykazania swojego mistrza, obierają określoną tariqa, ale poza t y m żyją n o r m a l n y m życiem wśród społeczeństwa, a nie w miejscach odosobnienia. Daje to początek nowej organizacji r e l i g i j n e j . Tariqa oznaczą, teraz specjalny system d o k t r y n i ćwiczeń zapoczątkowanych przez założyciela. Powszechna jest tendencja w y p r o w a d z a n i a pochodzenia mistrza od potomków p r o r o k a i s l a m u , co czyni tego pierwszego spadkobiercą n a u k i p r o r o k a . K i e r o w n i c t w o tariqa, przechodzi po śmierci przywódcy na jego potomków, co jest równoznacz­ ne z p r z e n i k a n i e m siły baraka na aktualnego przywódcę. Okres narasta­ nia organizacyjnych f o r m tariqa znamionuje również przejście o d d u ­ chowego, i n d y w i d u a l n e g o k o n t a k t u ucznia z m i s t r z e m , do płaszczyzny kontaktów ogólnych, r e g u l o w a n y c h przez o d p o w i e d n i rytuał i o r g a n i ­ zację. W Sudanie t r u d n o jest przeprowadzić ścisłą granicę między faki — m i s t r z a m i s u f i c k i m i , a przywódcami tariqa. I p i e r w s i , i d r u d z y d a w a l i początek u g r u p o w a n i o m bądź rdzennie sudańskim, j a k n p . M i r g h a n i j a l u b M a h d i j a , bądź też nawiązywali do znanych już wcześniej na i n n y c h terenach A f r y k i tariqa, j a k n p . Tridżanija, A h m a d i j a i t p . I s l a m sudański " T r i m i n g h a m , wspominając o n i s k i m poziomie s u f i z m u w o k r e s i e jego p r z e n i k a n i a do S u d a n u , s t w i e r d z a co następuje: „Sufizm sudański stał się u z e ­ wnętrznieniem k u l t u u k r y t y c h sił z i s l a m i z o w a n y c h teraz pod postacią baraka, stąd s o j u s z i cześć d l a faki stała się rzeczą najważniejszą [...] Z y s k i w a l i oni łatwo posłuch wśród ludności osiadłej [ S u d a n u ] w s k u t e k gotowości t y c h o s t a t n i c h do o k a z y w a n i a c z c i l u d z i o m w y j ą t k o w y m , działającym c u d a " (op. cit., s. 195). �144 ANNA MROZEK zachował elementy naniesione t u przez wczesnych mistrzów (związek emocjonalny z zasadami nowej r e l i g i i ) i połączył j e ze z n a m i o n a m i póź­ niejszych tariqa (zrytualizowana l i t u r g i a ) . Organizacja poszczególnych tariqa sudańskich jest bardzo podobna. Różnią się one najczęściej d r u ­ gorzędnymi szczegółami w zakresie l i t u r g i i . Zresztą b r a k jest najczęściej systematycznej d o k t r y n y , ponieważ nie zawsze jest ona formułowana . Odróżnienie poszczególnych tariqa sudańskich w y n i k a z formułowanych odmiennie zasad l i t u r g i i i organizacji. 2 i Przywódca u g r u p o w a n i a z w a n y jest także szaikh as-sijada, ponie­ waż dziedziczy matę modlitewną od założyciela j a k o s y m b o l władzy. Z a ­ stępca szejka z w a n y jest khalifa, dosłownie następca; może i c h być więcej w większym u g r u p o w a n i u . K a l i f o w i e są bezpośrednimi r e p r e z e n t a n t a m i szejka w różnych okręgach, znajdujących się w zasięgu u g r u p o w a n i a . Członkowie tariqa dzielą się na d w i e kategorie: towarzyszy szejka p o ­ zostających w bliskim z n i m kontakcie oraz pozostałą grupę członków, akceptujących a u t o r y t e t i władzę szejków w f o r m i e zbliżonej do czci. Jest to cześć oddawana i m ze względu na siłę baraka, j a k a przysługuje i m na mocy pokrewieństwa z p r o r o k i e m . Pojęcie baraka m a t u znacznie większe znaczenie niż błogosławieństwo. O b e j m u j e ono wszelkie c u d o w ­ ne działanie i w s t a w i e n n i c t w o , co łączone jest z pojęciem świętości — wali. Członkowie ugrupowań mają.udział w baraku swego przywódcy przez inicjację akhad al-wird dokonywaną przez szejka l u b k a l i f a . U r o ­ czystość i n i c j a c j i sprowadza się do faktycznego podporządkowania adepta szejkowi-^aki. Wszelkiego rodzaju i n s t r u k c j e dla w i e r n y c h łączone z u r o ­ czystością i n i c j a c j i głoszą, iż na p i e r w s z y m etapie swej n a u k i uczeń p o ­ w i n i e n kochać szejka i upatrywać w n i m sens swego życia. W i n i e n on dążyć do pełnego duchowego utożsamienia się z m i s t r z e m , co jest równo­ znaczne z duchową prezentacją adepta p r o r o k o w i . Stąd też s u f i z m sudań­ s k i ogniskuje się wokół idealizowanej postaci przywódcy u g r u p o w a n i a . Dopiero dalsze d w a etapy wtajemniczenia adeptów w zasady tariqa stawiają przed n i m nakaz zrozumienia założeń mistrza, stopniowe osią­ ganie stanów w i z j i , k o n t e m p l a c j i — aż do pełnego usamodzielnienia się. Podstawowy, l u d o w y t r z o n tariqa rzadko k i e d y w y c h o d z i poza etap pierwszy. 2 4 Wśród świętych mężów i s l a m u działających co p r a w d a byli mistrzowie przedstawicielom z y s k i w a l i większej reprezentanci s u f i c c y , którzy sufizmu głosząc wiedzy k l a s y c z n e g o . A l e należeli popularności n a g r u n c i e Malamija n a terenie S u d a n u zasady (kierunku bliscy oni do w y j ą t k ó w i nie Sudanu, a nawet godnego n a g a n y ) . W występowali ezoterycznej potępiani b y l i przeciwieństwie do jako nich przywódcy ugrupowań i b r a c t w muzułmańskich w S u d a n i e , akcentując ścisły z w i ą ­ zek z s y s t e m e m e z o t e r y c z n y m p r z e z pokrewieństwo z p r o r o k i e m , w y k a z y w a l i znajomości p o d s t a w o w y c h terminów i pojęć s u f i c k i c h . brak �ISLAM SUDAŃSKI 146 Najważniejszym elementem k u l t u religijnego sudańskich tariqa, w y ­ kazującym zewnętrzne cechy podobieństwa z sufizmem k l a s y c z n y m , jest dhikr (przypominanie). Dhikr w k l a s y c z n y m sufizmie a r a b s k i m było formą oddawania czci Bogu, polegającą na w i e l o k r o t n y m p o w t a r z a n i u słów K o r a n u l u b poszczególnych atrybutów boskich, aż do osiągnięcia stanu duchowej ekstazy. Dhikr oznaczało t u zarówno milczące p o w t a r z a ­ nie określonych słów: d h i k r khafi, j a k i głośne w y m a w i a n i e : dhikr dżali, z t y m jednak, że to ostatnie uważane było za metodę bardziej p r y m i t y w ­ ną. Milczące dhikr cenione było przez w y b i t n i e j s z y c h reprezentantów s u ­ f i z m u j a k o środek prowadzący do duchowej k o n t e m p l a c j i , a w p e r s p e k t y ­ w i e — duchowej jedności z Bogiem. A l e dhikr p r a k t y k o w a n e przez członków sudańskich tariqa występowało w f o r m i e p o p u l a r n e j , spłyco­ nej, dość dalekiej od m e t o d k o n t e m p l a c j i d u c h o w e j . Powszechna jest t u metoda głośnego d h i k r , zarówno i n d y w i d u a l n a , j a k i zbiorowa. Zwłaszcza ta ostatnia m a t u duże znaczenie: zaspokaja ona potrzebę emocjonal­ nego związku z religią, jest praktyką wiążącą grupę przez wspólne prze­ życia. Z b i o r o w a f o r m a dhikr, mająca różny przebieg w różnych tariqa sudańskich, posiada w większości wypadków wiele cech zbieżnych z o b ­ rzędami rdzennie afrykańskimi. Właściwy m o m e n t ekstazy poprzedzony jest najczęściej m o n o t o n n y m p o w t a r z a n i e m t y c h samych słów l u b z w r o ­ tów oraz śpiewami i tańcami p r z y akompaniamencie r y t m i c z n y c h uderzeń w bębny. W t e n sposób członkowie tariqa w p r o w a d z a n i są w rodzaj t r a n s u , w którym, j a k sądzą, osiągają rzeczywisty k o n t a k t ze s w y m przywódcą l u b p r o r o k i e m i s l a m u . W zastosowaniu sudańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h dhikr m a niewiele wspólnego z m i s t y c y z m e m . Duchowe elementy m i s t y c y z m u tkwiące w dhikr, w p o p u l a r n y m m i s t y c y z m i e sudańskim, zastąpione zostały ele­ m e n t a m i psychofizycznego entuzjazmu. Główna różnica między sufizmem k l a s y c z n y m a a r a b s k i m polega t u na t y m , że w p i e r w s z y m dhikr było środkiem — i to nie najważniejszym — do osiągnięcia duchowego k o n ­ t a k t u z Bogiem, w d r u g i m natomiast środek ten stał się celem s a m y m w sobie. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y t r u d n o oczekiwać o d sudańskich tariqa, aby przygotowywały one liczną rzeszę mistyków o d e r w a n y c h od życia. Popularność i c h , a nawet powszechność, jest charakterystyczną cechą s u ­ f i z m u sudańskiego. W przeciwieństwie b o w i e m do i n n y c h krajów A f r y k i , gdzie członkowie b r a c t w r e l i g i j n y c h stanowią t y l k o znikomą część l u d ­ ności, w Sudanie p r a k t y c z n i e cała ludność należy do jakiegoś tariqa. Właśnie powszechność tariqa na gruncie sudańskim wyłania p r o b l e m znaczenia i c h przywódców i r o l i , j a k i e spełniają w życiu s w y c h z w o l e n ­ ników. Wiele i c h cech omówionych zostało już wcześniej. Obecnie p r a ­ g n i e m y j e d y n i e zatrzymać się n a d oceną i c h działalności, przedstawianą bardzo różnie w l i t e r a t u r z e specjalistycznej. N i e b r a k t u ocen zdecydowa­ ło — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 �146 A N N A M R O Z E K nie n e g a t y w n y c h , określających faki j a k o l u d z i często p r y m i t y w n y c h i bezwzględnych, wykorzystujących naiwność i łatwowierność l u d z i . Stanowisko to jest w dużej mierze uzasadnione c h a r a k t e r e m działalności feki. W i e l u z n i c h wykorzystywało p r z y p i s y w a n e i m znamiona świętości dla własnych interesów. I c h a u t o r y t e t i władza p o d t r z y m y w a n e były na przestrzeni wieków m e t o d a m i nierzadko sprzecznymi z zasadami etycz­ n y m i , j a k i e p r z y p i s y w a l i s w y m przywódcom i c h zwolennicy. Możliwości nadużywania a u t o r y t e t u i władzy przez przywódców r e l i g i j n y c h na g r u n c i e afrykańskim sprzyja również f a k t , że wszyscy o n i są absolutnie samodzielni, nie posiadają zwierzchnika, są a u t o r y t e t e m ostatecznym dla członków u g r u p o w a n i a , którym kierują. Z d r u g i e j s t r o n y c i ostatni, akceptując świętość swego przywódcy j a k o p e w n i k nie wymagający sprawdzenia, akceptowali t y m s a m y m nawet najbardziej niekonsekwentne posunięcia faki, t y m bardziej że przywódcy tariqa nie p r e c y z o w a l i zbyt jasno założeń teoretycznych zakładanych przez siebie ugrupowań . 2 3 26 A l e wszystkie te ujemne cechy przywódców r e l i g i j n y c h A f r y k i , do których w y p a d a jeszcze dołączyć i c h współczesny k o n s e r w a t y z m , nie p o w i n n y przesłaniać f a k t u , iż ogromna i c h większość odegrała rolę po­ zytywną. Polegała ona między i n n y m i na s t w o r z e n i u szerszych, ponadp l e m i e n y c h wspólnot r e l i g i j n y c h , co w każdym razie stanowiło k r o k n a ­ przód w porównaniu z wąskimi, nierzadko zwaśnionymi związkami p l e ­ m i e n n y m i . Nie jest p r z y p a d k i e m , że jedną z ważnych f u n k c j i faki od początku i c h pojawienia się w Sudanie była f u n k c j a mediatora w sporach międzyplemiennych. W t y m czasie i na t y m etapie r o z w o j u społeczno-ekonomicznego funkcję tę mógł z powodzeniem pełnić t y l k o przywódca r e ­ ligijny. Ideologia b r a c t w mistycyzujących, przeniesiona na g r u n t afrykański, jest dostatecznie a t r a k c y j n a d l a mieszkańców tego k o n t y n e n t u : ezoterycz­ na wiedza przywódcy łącznie z przysługującą m u siłą baraka daje g w a ­ rancję skutecznego przeciwdziałania złym mocom i d u c h o m ; specjalne zabiegi r y t u a l n o - m a g i c z n e zmniejszają stan napięcia psychicznego A f r y - 2 5 torzy Por. F r o e l i c h : islamu, łatwowierności na gruncie ludzkiej, m i e n n i . N i e wahają pozycji" Sudanu (op. w cit., okresie „Marabuci, czarnej rzadziej a więc Afryki, ludzie pośrednicy, to często bardziej nauczyciele zwykli świadomi swych się używać arsenału m a g i c z n o r e l i g i j n e g o s. 157). Również dynastii F u n g : T r i m i n g h a m „Feki mieli w świetne i propaga­ oszuści, żerujący zadań, dla umocnienia odniesieniu warunki do do na półpiśswej obszaru całkowitego p a n o w a n i a n a d przesądnymi ludźmi d a w n e j N u b i i " (op. cit., s. 108). 2 6 P o r . L . С. В r i g g s , T r i b e s of the Sahara, Cambridge 1960, s. 98: „Marabut n i e czuje się związany z jakąś określoną religią i dlatego podważa z a s a d y ortodoksji; n i e uważa się za związanego podlegania rygorom moralnym i w z żadnym t e n sposób staje prawem...; neguje się a b s o l u t n y m własnej możliwość anarchistą". �ISLAM 147 SUDAÑSKI kańczyka w w y p a d k a c h niepowodzeń życiowych; możliwość uczestnicze­ nia w świętości czczonego przywódcy przez k o n t a k t l u b inicjację daje również poszczególnym członkom u g r u p o w a n i a poczucie bezpieczeństwa, a także świadomość własnej wartości. P o z y t y w n e cechy działalności przywódców r e l i g i j n y c h ujawniły się w pełni w r u c h u mahdystów w Sudanie. Powstanie mahdystów nosiło cechy świadomego r u c h u narodowego w obudowie r e l i g i j n e j . O g r o m n y szacunek, j a k i p r z e j a w i a l i Sudańczycy od początku p o j a w i e n i a się faki dla nauczycieli, a potem przywódców r e l i g i j n y c h , stanowił w p e w n y m sensie przygotowanie dla a u t o r y t e t u M a h d i ' e g o . M u h a m m a d A h m a d działał w okresie silnego k r y z y s u wewnętrznego w Sudanie. W okresie ogólnego zniechęcenia będącego r e z u l t a t e m sprawowania władzy przez administrację turecko-egipską idea M a h d i ' e g o - w y b a w i c i e l a była w S u ­ danie szczególnie silna. A l e okres r e p r e s y j n y c h rządów n i e połączył S u ­ dańczyków w e wspólnym działaniu. Dokonał tego dopiero M a h d i na bazie r e l i g i j n e j . W czasie działalności Mahdi'ego Sudan przeszedł poważne przeobrażenia wewnętrzne t a k pod względem r e l i g i j n y m , j a k i p o l i t y c z ­ n y m , których nie zatarła n a w e t klęska powstania mahdystów i nawrót do rozdrobnienia politycznego Sudańczyków istniejącego przed wystą­ p i e n i e m Mahdi'ego. Doraźne z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego do codziennego życia Sudańczyków były istotnie poważne. Uczestnictwo różnych g r u p ludności Sudanu w p o w s t a n i u mahdystów osłabiło p o ­ ważnie więzy plemienne, ale także a u t o r y t e t l o k a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h : lojalność w stosunku do n i c h kolidowała z lojalnością w sto­ s u n k u do Mahdi'ego. Zresztą istnienie odrębnych ugrupowań w okresie uznawanego powszechnie a u t o r y t e t u Mahdi'ego nie miało sensu, ponie­ waż t e n o s t a t n i wprowadził j e d n o l i t y rytuał r e l i g i j n y , obejmujący w okresie jego działania przytłaczającą większość ludności Sudanu pół­ nocnego. 21 W sferze życia codziennego i obyczajowego M a h d i wprowadził m a ­ ksymalną puryfikację i ostre r y g o r y . Wymagał on o d w i e r n y c h w y r z e - T e r m i n M a h d i (dosłownie t e n , który j e s t k i e r o w a n y ) nie p o s i a d a s w o j e g o p i e r w o w z o r u a n i w K o r a n i e , a n i w t r a d y c j i p r o r o k a . P o j a w i a się on dopiero w t r a d y c j i X - w i e c z n e j , gdzie p r z e d s t a w i a n y jest j a k o potomek p r o r o k a , który p o j a w i się p r z e d końcem świata. I d e a m a h d y z m u j e s t p r a w d o p o d o b n i e bezpośred­ n i m zapożyczeniem od m e s j a n i s t y c z n y c h k o n c e p c j i j u d a i z m u i chrześcijaństwa. N a g r u n c i e i s l a m u idea m a h d y z m u była dość szeroko r o z p o w s z e c h n i o n a , zwłaszcza w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h . T e r e n e m , n a którym popularność tej idei była s z c z e ­ gólnie duża, była właśnie A f r y k a . W A f r y c e p r z y n a j m n i e j dwóch założycieli d y ­ n a s t i i muzułmańskich: F a t y m i c k i e j (w. X ) i A l m o r a w i c k i e j (w. X I I ) oparło swój a u t o r y t e t n a p o p u l a r n e j t u i d e i m a h d y z m u . W S u d a n i e , p r z e d wystąpieniem M u ­ h a m m a d A h m a d a , M a h d i m ogłosił się W a d - a l - T u r a b i , a l e n i e zyskał popularności. 2 7 �148 ANNA MROZEK czenia się myśli o doczesnym życiu i w s z e l k i c h przyjemności, w t y m także m u z y k i , stosowania m a g i i , używania amuletów, odwiedzania g r o ­ bów świętych — a więc tego wszystkiego, co s t a n o w i istotę i sens życia Sudańczyka. Umiejętność skupienia wokół siebie t a k dużej liczby o d ­ d a n y c h zwolenników m i m o t y c h t a k o s t r y c h wymogów daje świadectwo 0 randze Mahdi'ego jako przywódcy i p o l i t y k a . Sądzimy p r z y t y m , że j e d n y m z czynników sprzyjających procesowi jednoczenia się ludności Sudanu był f a k t , że n o w y porządek — p r z y n a j m n i e j w początkowym s t a d i u m r u c h u mahdystów -— niwelował różnice społeczne między jego uczestnikami. Wszystkie te z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego w Sudanie były zbyt nagłe i zbyt r a d y k a l n e , aby mogły się długo utrzymać. Nic więc dziwnego, że klęska r u c h u mahdystów spowodowała nawrót do t r a d y ­ c y j n y c h f o r m k u l t u religijnego nadal i n i c j o w a n y c h przez faki, którzy po u p a d k u powstania mahdystów podjęli ponownie swoje dawne f u n k c j e przywódców r e l i g i j n y c h . Nawrót do d a w n y c h f o r m k u l t u religijnego, w t y m również do p r a k ­ t y k magicznych i a n i m i s t y c z n y c h , zakazanych przez Mahdi'ego, świad­ czyłby o odejściu od w p r o w a d z o n y c h przez niego i n n o w a c j i . A l e obok tego zachowały się m n i e j l u b bardziej bezpośrednie ślady działalności Mahdiego. W p ł y w r u c h u mahdystów p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w u j e d n o l i c e n i u założeń i p r a k t y k poszczególnych ugrupowań r e l i g i j ­ n y c h w porównaniu z okresem p r z e d r n a h d y j s k i m . Również szereg cech i właściwości, j a k i e przypisywał sobie M a h d i , przeniesione zostały na a k t u a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h , w t y m również potomków M a h ­ di'ego . Wreszcie odwoływanie się do l u d o w y c h f o r m wierzeń i senty­ mentów, nieobce również M a h d i ' e m u , o d g r y w a poważną rolę w dzia­ łalności współczesnych faki, pragnących ugruntować swój a u t o r y t e t 1 popularność. Właśnie ten ostatni element: ciążenie k u t r a d y c y j n y m f o r m o m wierzeń l u d o w y c h i l o k a l n y c h , nadaje specyficzny c h a r a k t e r i s l a m o w i sudańskiemu, różny o d klasycznego i s l a m u arabskiego. 2S 2 9 28 M a h d i podkreślał w i e l o k r o t n i e wysoką rangę swego posłannictwa, podobień­ s t w a między sobą a p r o r o k i e m i s l a m u , M a h o m e t e m , i w y m a g a ł od s w y c h z w o l e n ­ ników bezwzględnego w postawie posłuszeństwa d z i s i e j s z y c h faki, i czci. j a k również Wszystkie te elementy odnajdujemy w s t o s u n k u członków t a r i q a do s w y c h przywódców. 2 3 jących Mahdi wychodził pojawienie się z imieniem proroka słannictwa; wreszcie naprzeciw ludowym Mahdi'ego. Mahometa; ustala I wyobrażeniom t a k np. a k c e n t u j e o znakach poprzedza­ zbieżność swego w y k o r z y s t u j e znamię n a p o l i c z k u j a k o hadżdż (pielgrzymkę) do Dżabal Massa imienia znak po­ (w paśmie Gór N u b a , p r z e d t e m noszących nazwę Dżabel Q a d i r ) pozostając w zgodności z w i a r ą popularną, że M a h d i p r z y j d z i e o d strony góry o tej n a z w i e , gdzie l u d z i e z a p r z y ­ sięgną m u s w e p o p a r c i e (por. T r i m i n g h a m , op. cit., s. 151). �ISLAM Islam 149 SUDAŃSKI sudański a klasyczny islam arabski D a w n i założyciele sudańskich tariqa, a w jeszcze większym stopniu dzisiejsi i c h przywódcy, b y n a j m n i e j nie odcinają się od podstawowych zasad o r t o d o k s j i i s l a m u , czego można b y oczekiwać, n a podstawie tego, co powiedziano o n i c h dotychczas. Działające na terenie Sudanu u g r u ­ powania 'ulama (uczonych, znawców teologii muzułmańskich) i ściśle z n i m i związanych f u n k c j o n a r i u s z y szari'a (prawa muzułmańskiego) w y ­ w i e r a l i nacisk na przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h , którzy w obawie przed z a r z u t a m i heterodoksyjności a k c e n t o w a l i zgodność swoich założeń z zasadami o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Każde z t y c h ugrupowań próbuje udowodnić, że jest ortodoksyjne l u b p r z y n a j m n i e j niesprzeczne z ortodoksją. Uzasadnienie o r t o d o k s y j ności sprowadza się najczęściej do potępienia i zakazu wszelkiej i n n o ­ w a c j i : bid'a, w stosunku do przyjętych przez przywódcę danego tariqa zasad, zapoczątkowanych przez s u f i k a uznawanego również przez o r t o ­ doksję. A l e zgodnie z p r z e k o n a n i a m i faki, pełne poglądy zmarłego już, powszechnie cenionego m i s t r z a sufickiego, zostały przekazane twórcy danego u g r u p o w a n i a przez samego p r o r o k a Mahometa. W t y m kontekś­ cie a u t o r y t e t p r o r o k a wspiera również idee i założenia przywódców ugrupowań, mające niewiele wspólnego z p o s t u l o w a n y m wzorcem. I n n y m znamieniem zbieżności tariqa z zasadami o r t o d o k s j i jest w y ­ suwana przez przywódców t y c h ostatnich akceptacja szari'a j a k o p o d ­ stawa ścieżki sufi. Akceptacja ta jest zresztą w a r u n k i e m zasadniczym o b r o n y przed zarzutem heterodoksyjności. Właśnie podważanie wartości przepisów szari'a przez najbardziej r a d y k a l n y c h przedstawicieli sufizmu klasycznego było główną przyczyną i c h potępienia, a nawet wyroków skazujących ze s t r o n y o r t o d o k s y j n y c h ugrupowań i s l a m u . O d czasu f r o n ­ talnego a t a k u na k i e r u n e k sufi, podjętego przez al-Ghazali'ego, prze­ strzeganie nakazów szari'a przez wszystkie k i e r u n k i mistycyzujące było p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m i c h działalności . M i m o t o akceptacja t y c h zasad przez niektóre u g r u p o w a n i a r e l i g i j n e w Sudanie nie jest akcep­ tacją pełną. Posłużymy się t u przykładem u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j a , którego przywódca w następujący sposób poucza swoich zwolenników: so „Trzymajcie się ściśle b r a c i a m o i s z a r i ' a , ponieważ n i e możecie zbliżyć się do tariqa inaczej, j a k przez s z a r i ' a , j a k też n i e możecie poznać h a q i q a [prawdy; tu J a k k o l w i e k t e o r e t y c z n i e t y l k o i n n o w a c j e w z a k r e s i e p r a w a religijnego u w a ­ żane były za herezję, to j e d n a k k i l k u przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h w S u d a ­ n i e zostało potępionych w y r o k i e m z g r o m a d z e n i a 'ulema, m i m o iż i n n o w a c j i t a k i c h n i e w p r o w a d z a l i . I t a k J a ' q u b ben a l - M u r s z i d i z u g r u p o w a n i a S z a d h i l i j a został - s t r a c o n y w 1886 r. S z a i k h A h m a d ben I d r i s został z m u s z o n y do u c i e c z k i ; I b r a h i m a r - R a s z i d bronił się d w u k r o t n i e p r z e d z a r z u t a m i h e r e z j i (por. także T r i m i n g ­ h a m , op. cit., s. 208). 30 �150 ANNA bezpośrednia w i z j a jest tego c o b o s k i e — korzeniem, tariqa szari'a. a n i e podąża — MROZEK A.M.] gałęzią, a h a q i q a inaczej, j a k przez tariqa — owocem. [...] [...] za t a r i q a , j e s t zepsuty, skażony. T e n k t o podąża a n i e s t a j e p r z y s z a r i ' a jest h e r e t y k i e m [ z i n d i q ] " 31 Szari'a T e n , kto t r w a przy z a ścieżką, . W cytowanej wyżej w y p o w i e d z i przywódcy u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j j a p r a w o muzułmańskie zajmuje pozycję co najwyżej równoważną z teo­ r e t y c z n y m i założeniami tariqa. Pozycję szari'a osłabia j e d n a k f a k t , że ogromna większość członków sudańskich t a r i q a t r w a wciąż jeszcze p r z y s w y c h p r a w a c h zwyczajo­ w y c h , przejmując t y l k o niektóre przepisy szari'a, i to często w obudowie własnych, t r a d y c y j n y c h f o r m obyczajowych . Wreszcie zasady, a szcze­ gólnie p r a k t y k i sudańskie tariqa, odbiegają dość znacznie od n o r m prze­ w i d z i a n y c h w szari'a. W zakresie p r a k t y k r e l i g i j n y c h podstawowe obo­ wiązki egzekwowane przez p r a w o d a w s t w o szari'a, w istocie swej r e l i ­ gijne, n i e są t u w y k o n y w a n e w całej rozciągłości l u b też uzyskują i n n y odcień znaczeniowy. T a k na przykład jeden z pięciu obowiązków muzuł­ m a n : al hadżdż — p i e l g r z y m k a do M e k k i , często poprzedzana jest l u b zastępowana m a s o w y m i p i e l g r z y m k a m i do grobów l i c z n y c h świętych s u ­ dańskich, którym to grobom p r z y p i s u j e się właściwości p r z y n a j m n i e j równie cudowne, j a k Mekce. Sądzę więc, że istnieje podstawa do p r z y ­ puszczeń, iż głoszona przez przywódców sudańskich tariqa teza o zgod­ ności z o r t o d o k s y j n y m i zasadami i s l a m u jest — niezależnie od osobis­ t y c h przekonań t y c h przywódców — tezą czysto powierzchowną. D l a uzasadnienia wysuniętego przypuszczenia p o d e j m i e m y próbę analizy podstawowych dogmatów i s l a m u , głównie w aspekcie wzajemnego sto­ s u n k u Boga i człowieka, w porównaniu z t e o r e t y c z n y m i założeniami s u ­ dańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h . 32 Największe różnice występują chyba w u j m o w a n i u i s t o t y Boga. W niezbyt s k o m p l i k o w a n e j dogmatyce i s l a m u podkreślenie absolutnej jedności i wyłączności A l l a h a zajmuje pozycję centralną. W y p o w i e d z e n i e formułki szahada: „nie ma Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o ­ k i e m " , było w początkowym okresie istnienia tej r e l i g i i w a r u n k i e m w y ­ starczającym d l a przyjęcia kogoś w poczet wyznawców i s l a m u . M a h o ­ met, twórca t e j r e l i g i i , ze szczególną konsekwencją podkreślał, że Bóg 31 Cytuję za T r i m i n g h a m e m , 'op. cit., s. 207. 32 N a przykład plemię Tedżali, zamieszkujące północno-wschodnim ludności S u d a n u wprawdzie krańcu Kordofanu należące (od połowy X I V w. p a n o w a n i e obyczaje wzgórze o t,ej s a m e j do najwcześniej rodziny a r a b s k o - i s l a m i s t y c z n e <w z a k r e s i e nazwie na zislamizowanej muzułmańskiej) obrzędów przejęło zaślubin i po­ grzebów, a l e połączyło j e z własnymi obrzędami. T a k n p . w c z a s i e pogrzebu ciało zmarłego składane j e s t w g r a b a c h t y p u a r a b s k i e g o , a l e u m i e s z c z o n e jest n i e w k i e ­ runku Mekki, j a k wymagają tego przepisy Koranu, lecz »• t r a d y c y j n y m i obrzędami p l e m i e n n y m i . P o r . S t e v e n s o n , w kierunku zgodnym op. cit., s. 225. �ISLAM 151 SUDAŃSKI jest jeden, wszechmocny, jest stwórcą wszechświata i nie ma żadnych pośredników. Takie ujęcie istoty Boga wykluczało k u l t świętych, p o ­ dobnie j a k i k u l t w s z e l k i c h i n n y c h bytów wyposażonych w siły n a d ­ naturalne. T e n s u r o w y dogmat islamu, stanowiący do dziś podstawę o r t o d o k s y j ­ n y c h zasad tej r e l i g i i , n i e był przestrzegany w islamie l u d o w y m a n i wśród ugrupowań sufickich, a t y m bardziej nie przyjął się na gruncie afrykańskim. Być może właśnie w istocie i treści tego podstawowego d o g m a t u r e l i g i i muzułmańskiej należy doszukiwać się p r z y c z y n p o w o l ­ nego p r z e n i k a n i a zasad i s l a m u do Sudanu, aż do czasu napływu na t e n obszar przedstawicieli ugrupowań m i s t y c z n y c h , którzy w f o r m i e p o p u ­ l a r n e j , choć dalekiej od ujęć o r t o d o k s y j n y c h , rozprzestrzeniali pojęcia i zasady i s l a m u bliskie Sudańczykom. P o d s t a w o w y dogmat i s l a m u ulega na gruncie afrykańskim zasadni­ czemu p r z e t w o r z e n i u . W p r a w d z i e a b s o l u t n y b y t i a u t o r y t e t A l l a h a nie jest k w e s t i o n o w a n y przez Afrykańczyka, ale podobnie j a k nadrzędne bóstwa animistyczne, z którymi zresztą A l l a h jest łączony l u b utożsa­ m i a n y , nie w y w i e r a o n w istocie żadnego wpływu na codzienne życie l u d z i . Obok niego występują liczne d u c h y lokalne, odgrywające nadal dominującą rolę w życiu ludności afrykańskiej, w szczególności zaś wśród ludności r o l n i c z e j . 33 Podobnie kształtuje się sytuacja w Sudanie, gdzie dogmat o absolut­ nej jedności Boga nie jest podważany f o r m a l n i e , lecz gdzie k u l t dla A l l a h a został w istocie zastąpiony k u l t e m pośredników boskich, ze świę­ t y m i sudańskimi na czele. D l a Sudańczyka, przywykłego do codziennego k o n t a k t u z w i e l o m a o b i e k t a m i k u l t u animistycznego, rygorystyczne po­ jęcie jedności Boga jest nie do przyjęcia. Szuka on bezpośredniego, z i e m ­ skiego k o n t a k t u z b y t e m n a d n a t u r a l n y m i odnajduje go w mocy świętości ujawniającej się najpełniej w osobie p r o r o k a i s l a m u , ale rów­ nież w jego p o t o m k a c h na mocy dziedziczenia. Jest to rodzaj p a n t e i z m u , który u sudańskich muzułmanów wyraża się w p r z e k o n a n i u , iż M a h o m e t uczestniczy w bycie Boga, ponieważ s t w o r z o n y został ze światła b o ­ skiego . Sam M a h o m e t u j a w n i a się z k o l e i w każdej epoce w postaci S4 33 z T r a d y c y j n e , nadrzędne bóstwa l u b d u c h y afrykańskie są często utożsamiane Alláhem, szczególnie w tych wypadkach, kiedy nadrzędne bóstwa tradycyjne miały c h a r a k t e r b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y . I m i o n a s t a r y c h bóstw są wówczas używane •wymiennie z i m i e n i e m A l l a h a , l u b też właściwości t y c h bóstw u j m o w a n e a k c y d e n s y A l l a h a . I t a k np. imię s t a r o k u s z y c k i e g o B o g a złożeniach określających s t o s u n e k muzułman d o A l l a h a , j a k np. w a q da'in wanie 34 rangi są W a q występuje w jako wielu (ofiaro­ Bogu). E l e m e n t światła bożego, z którego powstał M a h o m e t , nabierając t y m s a m y m bytu nieledwie mańskich, w równej Bogu, występuje u wielu s t a r y c h mistyków szczególności j e d n a k u I b n ' A r a b i ' e g o (w. X I V ) . Utożsamienie muzuł­ Maho- �152 ANNA MROZEK świętego, najchętniej swego dalekiego potomka, wyposażonego w n a d ­ naturalną siłę baraka. W sile tej uczestniczą wszyscy czciciele owego świętego przez próbę utożsamienia się z n i m , ale także zwierzęta, a n a ­ w e t m a r t w e p r z e d m i o t y na drodze k o n t a k t u mechanicznego. W t e n sposób przerzucony został pomost między odległym Alláhem a czło­ w i e k i e m na zasadzie niepomiernego rozbudowania r o l i i znaczenia świętych. Już t o pobieżne omówienie wskazuje na zasadnicze różnice między i s l a m e m sudańskim a o r t o d o k s y j n y m . Można b y t u mówić nawet o odej­ ściu Sudańczyków od islamu, g d y b y n i e f a k t , że zasady t e j r e l i g i i przez n i c h p r z y j m o w a n e były j e d y n y m i , j a k i e poznali i zaakceptowali. Jest to r e z u l t a t e m zarówno giętkości zasad i s l a m u , j a k i niekonsekwencji poglądów samego Mahometa, o c z y m m o w a będzie jeszcze dalej. Wresz­ cie emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią, nawet p r z y j e d y n i e zewnętrznej akceptacji j e j zasad, jest wystarczającym powodem do za­ liczenia i c h w poczet wyznawców islamu. Założenia tego nie podważa naszym zdaniem również f a k t drugostronnego powiązania Sudańczyków z t r a d y c y j n y m i w i e r z e n i a m i i k u l t a m i afrykańskimi. Miejsce animizmu w islamie sudańskim Podstawowe e l e m e n t y p r a k t y k i s l a m u sudańskiego tkwią s w y m i k o r z e n i a m i w s t a r y c h wierzeniach i obyczajach a n i m i s t y c z n y c h , a n a w e t przedanimistycznych. Uznając w p e w n y m uproszczeniu za główne cechy i s l a m u sudańskiego k u l t świętych i i c h grobów, możemy z dużym prawdopodobieństwem wskazać na wcześniejsze obyczaje ludności S u ­ danu, z których one wynikają. I t a k w i a r a w siłę, która w a r u n k u j e zdolność czynienia rzeczy niezwykłych u l u d z i obdarzonych mana, przekształca się po przyjęciu i s l a m u w baraka, którego Bóg l u b p r o r o k udziela w y b r a n y m l u d z i o m . Baraka, podobnie j a k mana, może być prze­ kazane przez r e l i k t y , k a m i e n i e , drzewa l u b k o n t a k t bezpośredni. Poza t y m zewnętrznym podobieństwem o b u t y c h sił istnieją ślady i c h bardziej bezpośredniego związku n a gruncie Sudanu. Właściwości i f u n k c j e feki przypominają w dużej mierze cechy, j a k i e wcześniej p r z y p i s y w a n o cza­ r o w n i k o m wyposażonym w mana. Zakres działalności faki uzależniony od zakresu siły baraka, w jaką jest wyposażony, przebiega według n a ­ stępujących s t o p n i : leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, z d o l ­ ność do metamorfozy, władza nad p o d s t a w o w y m i e l e m e n t a m i w p r z y ­ rodzie i wreszcie ożywianie zmarłych. Takie same cechy p r z y p i s y w a n o m e t a ze światłem B o g a pozwala n a maksymalną f o r m a l n e g o n a r u s z a n i a d o k t r y n y o jedności B o g a . idealizację p o s t a c i p r o r o k a , bez �ISLAM SUDAŃSKI 153 wcześniej c z a r o w n i k o m . I n n y m elementem zbieżnym jest łączona z ba­ raka moc działania nie t y l k o pozytywnego, ale również negatywnego, zwłaszcza w s t o s u n k u do wrogów. F a k i wzbudza nie t y l k o szacunek i cześć, ale także lęk. Współcześni przywódcy większych ugrupowań r e l i g i j n y c h są ludźmi wykształconymi, a i c h powiązanie z k u l t a m i a n i m i s t y c z n y m i jest m n i e j j a w n e , t y m bardziej że bezpośrednie k i e r o w n i c t w o n a d podstawową rzeszą zwolenników danego u g r u p o w a n i a sprawują nie o n i sami, lecz ich reprezentanci. A l e l o k a l n i reprezentanci władzy tariqa ciążą bardzo silnie do t r a d y c y j n y c h kultów miejscowych, a proces t e n jest t y m głębszy, i m silniejsze są w p ł y w y animistyczne na d a n y m terenie, i m bardziej p o w i e r z c h o w n y był proces islamizacji. Feki na wsiach biorą c z y n n y udział w e w s z y s t k i c h uroczystościach i świętach l o k a l n y c h . P r z e ­ wodniczą w obrzędach ślubnych i pogrzebach o d p r a w i a n y c h w g wzorów islamistycznych, ale obok tego odprawiają egzorcyzmy, leczą choroby zaklęciami i sporządzają a m u l e t y , w których skuteczność często wierzą sami. Sporządzanie amuletów jest jedną z ważniejszych i dość i n t r a t ­ n y c h f u n k c j i feki. T e n zakres i c h działalności jest w y n i k i e m powszech­ nej w i a r y Sudańczyków w skuteczność amuletów j a k o ochrony przed czarami, co zresztą w y n i k a również z d a w n y c h kultów a n i m i s t y c z n y c h . Niezliczoną ilość amuletów używanych przez Sudańczyków można b y podzielić na d w a rodzaje: t r a d y c y j n e oparte na wzorach a n i m i s t y c z n y c h oraz te, które naniesione zostały przez islam. D o p i e r w s z y c h należą kości zwierząt l u b r y b , w y c i n k i z u b r a n i a zmarłego wali l u b g r u d k i z i e m i z jego g r o b u ; do d r u g i c h należą zapisy wersetów K o r a n u , n i e ­ rzadko z d o d a t k i e m znaków kabalistycznych. Bezpośredni związek z w i e r z e n i a m i a n i m i s t y c z n y m i posiada wspo­ m n i a n y już wyżej f a k t używania j a k o amuletów przedmiotów, a nawet ziemi, pozostających w bezpośredniej styczności ze świętymi. U podstaw tego zwyczaju leży przekonanie, iż przedmiot pozostający w bezpośred­ n i m kontakcie z wali zawiera część substancji jego duszy. T a sama w i a r a jest również podstawą postępowania odwrotnego: Sudańczyk składa p r z y o d w i e d z a n y m przez siebie grobie świętego w o t a i o f i a r y z żywności, ale także w y c i n k i własnych włosów l u b paznokci, w celu zapewnienia sobie ochrony świętego przed działaniem złych mocy. Przytoczone wyżej przykłady wskazują na istniejące powiązania sił starych ( k u l t duchów) z nową formą świętości opartej na islamie. Wśród p l e m i o n Bedża i F u r n p . nadal czczone są takie święte o b i e k t y , j a k drzewa, wzgórza, k r z e w y i t p . niegdyś miejsca kultów pogańskich, a obec­ nie łączone l u b i d e n t y f i k o w a n e ze świętymi i s l a m u . Nierzadkie są rów­ nież w y p a d k i umieszczania grobów świętych islamistycznych na bazie starego g r o b u czczonego niegdyś przodka. �154 ANNA MROZEK Określenie ,,grupy powierzchownie zislamizowane" l u b „o s i l n y c h przeżytkach a n i m i s t y c z n y c h " sugeruje zróżnicowanie ludności S u d a n u w zakresie stopnia adaptacji wierzeń islamistycznych. T a k też jest w istocie. Ludność pochodzenia arabskiego jest d u m n a ze swego pocho­ dzenia i znacznie silniej powiązana z obyczajami a r a b s k i m i , a więc również z samą wiarą i s l a m u . Odróżnia się ona od pozostałej części ludności Sudanu, m n i e j związanej z kulturą arabską, bardziej l i b e r a l n e j w zakresie spraw w i a r y i w każdym w y p a d k u ciążącej k u t r a d y c y j n y m k u l t o m afrykańskim. J . S. T r i m i n g h a m w następujący sposób określa różnice między t y m i d w i e m a g r u p a m i : „ O a n i m i z m i e powierzchownie z i s l a m i z o w a n y m można mówić t y l k o w w y p a d k u g r u p n e g r o i d a l n y c h : D a r f u r i D a r f u n g . Z a r a b i z o w a n i chamici l u b negroidzi północnego S u ­ d a n u są b e z k o m p r o m i s o w y m i muzułmanami, namiętnie l o j a l n y m i w sto­ s u n k u do i s l a m u . I c h niekonsekwencja w w i e r z e jest czysto p o ­ wierzchowna" . 35 Pogląd t e n wydaje się z b y t kategoryczny i w s k u t e k tego b u d z i pewne zastrzeżenia. N i e negując występowania dość znacznych różnic między d w i e m a g r u p a m i ludności Sudanu, nie sądzimy jednak, aby były one tak zasadniczej n a t u r y , j a k określa to c y t o w a n y wyżej fragment J . S. T r i m i n g h a m a . Przecież napływowa ludność arabska na obszarze Sudanu pozostaje od wieków w b l i s k i m kontakcie z ludnością miejscową, tak chamicką, j a k i negroidalną. Współcześni przywódcy ugrupowań r e l i g i j n y c h , a także p o l i t y c z n y c h w północnym Sudanie, wykazują n i e ­ rzadko wszelkie znamiona rasy negroidalnej, m i m o iż mienią się A r a ­ b a m i . N i e jest więc możliwe, aby w procesie a s y m i l a c j i z ludnością miejscową nie przejęli o n i elementów obyczajów i wierzeń miejscowych, co musiało z k o l e i zaważyć na charakterze i c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h . Zresztą określana dotąd f o r m a i s l a m u sudańskiego, oparta na k u l c i e świętych i i c h grobów, odnosi się do wszystkich wyznawców t e j r e l i g i i w t y m k r a j u , różnice występują j e d y n i e w zakresie powiązań tego k u l t u z t r a d y c y j n y m i obrzędami a n i m i s t y c z n y m i . Jest to j e d n a k raczej różnica ilościowa niż jakościowa, różnica stop­ nia zaangażowania w s p r a w y nowej w i a r y . Opierając się na trójczłon o w y m podziale stopnia a s y m i l a c j i i s l a m u przez plemiona afrykańskie, p r z y t o c z o n y m przez R. G r a y a , skłonna jestem twierdzić, że żadna 36 3 7 T r i m i n g h a m, op. cit., s. 109. T r i m i n g h a m w i n n y m m i e j s c u s w e j książki, mówiąc o s t a n o w i s k u effendi (ludzie wykształceni n a w z o r a c h z a c h o d n i c h wywodzący się najczęściej spośród A r a b ó w ) do s p r a w w i a r y , s t w i e r d z a co następuje: „Lojalni muzułmanie skłaniający się do m o d e r n i z m u , ale w potrzebie szukają p o m o c y u f e k i ; w y ś m i e ­ wając przesądy m a s , s a m i używają a m u l e t ó w " (op. cit., s. 112). 35 36 37 1., P r z e j m o w a n i e pewnych elementów kultury materialnej arabsko-islami- �ISLAM 155 SUDAÑSKI z d w u g r u p ludności Sudanu nie osiągnęła jeszcze stopnia trzeciego, chociażby z tego względu, że żadna nie zarzuciła dotąd p r a k t y k zaka­ zanych przez islam, stanowiących do dziś część składową i s l a m u sudań­ skiego j a k o całości. N i e ulega jednak wątpliwości, że do ostatniego stop­ n i a zbliżyły się w większej mierze szczepy l u b plemiona zarabizowane niż pozostałe plemiona Sudanu północnego, w s k u t e k szerszych i głęb­ szych powiązań emocjonalnych t y c h pierwszych z arabską kulturą i religią. W niektórych opracowaniach do głosu dochodzi również tendencja do wyrównywania różnic między islamem k l a s y c z n y m , a c z a r n y m isla­ m e m afrykańskim powiązanym z a n i m i z m e m , przez utożsamianie a n i m i z m u z monoteizmem. Opierając się na fakcie, że dawne bóstwa naczelne Afrykańczyków utożsamiane są często z Alláhem, p r z y n a j m n i e j dwaj a u t o r z y : E. Benz i J . C. Froelich, wyciągają stąd wniosek, iż jest to przejście od jednej f o r m y m o n o t e i z m u do d r u g i e j . Przeciwstawiając się t a k i e m u ujęciu zagadnienia podkreślamy raz jeszcze, że wywodzące się z d a w n y c h kosmologii afrykańskich bóstwa naczelne nie odgrywały żadnej r o l i w życiu i sprawach l u d z i , n i e wzbudzały czci a n i l ę k u . Właściwe wierzenia i obrzędy Afrykańczyków związane były z wielością duchów rozsianych w przyrodzie, którym mieszkańcy A f r y k i składali ofiary, zawierzali swe kłopoty i radości i przed których nadmierną ingerencją l u b złym działaniem b r o n i l i się p r z y pomocy p r a k t y k m a ­ gicznych. A n i m i z m s t a n o w i więc t y p o w y przykład p o l i t e i z m u , w sto­ s u n k u do którego i s l a m — szczególnie silnie akcentujący jedność i a b ­ s o l u t y z m boski — jest zasadniczo nową r e l i g i ą . Sądzę również, że 3 8 39 40 stycznej; 2. stopniowe nych z modelami do wierzeń przenikanie tradycyjnymi; islamu, charakteryzujące zakazanych przez islam. Por. R. —1889, 38 religijnych się m . i n . s t o p n i o w y m A History Gray, op. cit., s. 130; E . B e n z , Por. F r o e l i c h , [w:] Religion Culture and Society. przyswajal­ i stopniowe przejście zarzucaniem of the Southern praktyk Sudan Takim bóstwem południowego naczelnym Sudanu, gdzie jest On Understanding A Reader ed. L . S c h n e i d e r , N e w Y o r k — L o n d o n — S y d n e y 39 i s l a m u , łatwo tradycyjnej 1839— O x f o r d 19611, s. 143. Religions, z praktyk 3. u t r a t a w i a r y of Religion, 1964, s. 4. m . i n . Dżuok przeważają Nonchristian in the Sociology wśród wierzenia plemienia animistyczne. Szylluków Dżuok jest nadrzędnym b y t e m , największym d u c h e m , u c h o d z i z a stwórcę świata. A l e z D ż u o k -Bogiem Njakang nie są łączone żadne z a n o s i się modły i któremu również stwórcą znanych Szyllukom, w of the Social 40 kategorie moralne, które wyprowadzane są od — l e g e n d a r n e g o p r z o d k a , któremu p r z y p i s u j e się c e c h y boskie, do którego Upper Values Por. świata. Nile, [w:] of African składa Termin t y m również African Poeples, MacMichael: się ofiary. dżuok jest Niekiedy również chorób. P o r . Worlds Studies G. in Njakang określany określeniem Leinhard, the Cosmological zjawisk The jest nie Shilluk Ideas and e d . D . F o r d e , O x f o r d U n i v . P r e s s 1963, s. 142—163. „Wiara w jedynego Boga, będąca centralnym ele- �156 ANNA MROZEK dzisiejsza, s y n k r e t y c z n a f o r m a czarnego i s l a m u , u w a r u n k o w a n a s i l n y m i wpływami t r a d y c y j n y c h wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , stoi wciąż jeszcze na pograniczu między p o l i t e i z m e m a monoteizmem, z przewagą tego p i e r w ­ szego. N i e zmienia to zresztą f a k t u , że i s l a m sudański, j a k cały i s l a m czarny, jest — w porównaniu ze skostniałymi zasadami i s l a m u o r t o ­ doksyjnego — religią żywą i skomplikowaną, stanowiącą wdzięczny temat dla w i e l o k i e r u n k o w y c h badań n a u k o w y c h . PRZYCZYNY Wspólne POPULARNOŚCI elementy wierzeń ISLAMU afrykańskich W SUDANIE i islamu ludowego Mahomet, twórca r e l i g i i i s l a m u , powstałej w V I I w., wystąpił ze s w o i m posłannictwem dopiero w czterdziestym r o k u swego życia i n i g d y nie uwolnił się w pełni od s t a r y c h elementów wierzeń swoich rodaków. Ślady d a w n y c h wierzeń, a w niektórych w y p a d k a c h włączanie s t a r y c h obrzędów do zasad nowej w i a r y monoteistycznej — to p r z e j a w y zrozu­ miałych wahań i niekonsekwencji Mahometa, które znalazły swoje o d ­ bicie w świętej księdze i s l a m u : K o r a n i e . Rezygnując z bardziej w y c z e r ­ pującego omówienia tego zagadnienia, które jest p r o b l e m e m o d d z i e l n y m , o g r a n i c z y m y się t y l k o do omówienia niektórych elementów d a w n y c h wierzeń arabskich występujących w K o r a n i e , które później, w f o r m i e , jaką nadał i m islam l u d o w y , przeniknęły również na obszar afrykański. Najważniejszym elementem politeistycznych, a n a w e t pogańskich wierzeń Arabów, włączonym do zasad nowej w i a r y , jest k u l t k a m i e n i a K a a b y w Mekce, sięgający s w y m i k o r z e n i a m i do p r a k t y k fetyszystyczn y c h na t y m o b s z a r z e . Również nowe uzasadnienie tego k u l t u , j a k i e daje M a h o m e t w K o r a n i e — powiązanie K a a b y z miejscem spoczynku legendarnego przodka Arabów, I z m a e l e m , jest sprzeczne z s u r o w y m 41 12 meritem i dogmatem islamu, nie została w istocie n i g d y zaakceptowana Afrykańczyków wyznających tę religię. I c h k o n c e p c j a B o g a była koncepcją bezosobowego, beznamiętnego; i c h codzienne życie było u w a r u n k o w a n e bowe, określone d u c h y przodków, o których pośrednictwie przez bóstwa przez Oso­ i s l a m n i e wspominał. A k c e p t a c j a A l l a h a j e s t t u nową religią" (op. cit., s. 213). 4 1 Najdawniejszą formą k u l t u religijnego n a o b s z a r z e Hidżazu był k u l t świętych kamieni — f e t y s z y . K a m i e n i e t a k i e otaczano świętym kręgiem (hima), w znajdowało się źródło, oaza obrzędy religijne: święte kamienie, składano w ofierze itp. T u t a j zwierzęta domowe odbywały się właściwe i i c h krwią smarowano którym które całowano i głaskano, a b y w ten sposób spowodować przejście n a siebie siły, która — j a k sądzono •— t k w i w k a m i e n i u . 4 2 P o r . Koran: n i e n i e m i ucieczką „Postawiłem dom święty [w Mekce — A . M.], a b y był s c h r o ­ d l a l u d z i ; rzekłem: n i e c h m i e j s c e A b r a h a m a będzie m i e j s c e m m o d l i t w y . Z a w a r ł e m p r z y m i e r z e z A b r a h a m e m i I z m a e l e m " ( I I , 1,19). �ISLAM 157 SUDAÑSKI zakazem oddawania czci k o m u k o l w i e k poza Alláhem, formułowanym w i e l o k r o t n i e , w K o r a n i e . W istocie k u l t k a m i e n i a K a a b y włączony w za­ kres p r a k t y k islamistycznych był f o r m a l n i e ustępstwem M a h o m e t a n a rzecz przyzwyczajeń Arabów, dla których coroczne p i e l g r z y m k i do M e k k i i związane z t y m obrzędy miały ogromne znaczenie; w p r a k t y c e jednak ustępstwo to miało znaczenie szersze, ponieważ dawało podstawę d l a dalszej k o n t y n u a c j i k u l t u przodków wśród Arabów, a w dalszym roz­ w o j u l u d o w y c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h — do k u l t u grobów świętych islamu. Obie konsekwencje znalazły pełne odbicie w islamie afrykań­ s k i m , w t y m także sudańskim. I n n y m elementem s t a r y c h wierzeń arabskich występującym w K o ­ r a n i e jest uznanie poza Alláhem wielości sił d u c h o w y c h , j a k aniołowie, diabły i dżiny (duchy rozsiane w przyrodzie) . Co p r a w d a K o r a n p o d ­ kreśla jedność i wyłączność Boga oraz służebność i znikomość wszelkich bytów d u c h o w y c h w obliczu A l l a h a na równi z człowiekiem . A l e samo stwierdzenie i c h istnienia ożywiało w w i e k a c h późniejszych fantazję ludową dostrzegającą dżiny w całym otaczającym l u d z i świecie, co prowadziło do p r z y p i s y w a n i a i m różnorodnych cech i czynności. A n i o ­ łowie, dżiny i diabły, o których w i e l o k r o t n i e jest m o w a na stronach K o r a n u , a p o t e m w zbiorach t r a d y c j i muzułmańskiej, stanowią świetną pożywkę d l a t r a d y c y j n y c h duchów d o b r y c h i złych na gruncie afrykań­ s k i m . T a m też, od c h w i l i przyjęcia i s l a m u , d u c h y t r a d y c y j n e łączone są l u b utożsamiane z d u c h a m i i s l a m i s t y c z n y m i . i S 44 Wreszcie trzeci element t r a d y c y j n y c h wierzeń Arabów występujący w K o r a n i e , a p o t e m występujący w islamie l u d o w y m , wyszedł na p r z e ­ c i w obyczajom i w i e r z e n i o m Afrykańczyków przejmujących i s l a m . T y m ważnym elementem są występujące w K o r a n i e ślady m a g i i i czarów. W p r a w d z i e i s l a m klasyczny nigdzie nie formułuje swego poparcia d l a p r a k t y k magicznych i czarów: f o r m a l n i e rzecz biorąc podważałoby to wszechmoc i wszechdziałanie j e d y n e j siły a k t y w n e j A l l a h a ; ale sam K o r a n zawiera sformułowania przypominające te p r a k t y k i , nigdzie 4 S 4 3 P o r . Koran: „Powiedz Mahomecie, że przyszła do ciebie wiadomość przez d u c h a [Anioła G a b r i e l a , zajmującego pozycję nadrzędną wśród aniołów — A . M.], że wiele cudownego w Allaha dżinów, słysząc czytanie i n i e będziemy n i k o g o Koranu z n i m porównywać" zawołało: uwierzyliśmy ( L X X I I , II); „Ile je,st dusz, t y l e jest aniołów stróżów" ( L X X X V , 4); „Szatani p o d d a n i są jego [chodzi o S a l o ­ m o n a — A . M.] w o l i " ( X X X V I I I , 35). 4 4 są Por. K o r a n jego [Allaha] o najdoskonalszych gońcami..." stworzeniach (XXXV, 4); Allaha-aniołach: „...aniołowie drżą w „... jego aniołowie obecności" ( X I I I , 14). 4 5 przez P o r . l i c z n e zaklęcia M a h o m e t a Arabów: w K o r a n i e n a siły p r z y r o d y , niegdyś czczone „Przysięgam n a słońce i jego świecące za n i m postępujący" się p r o m i e n i e , n a księżyc ( X C I , 1—2); oraz ślady czarów: „ M ó w M a h o m e c i e ! Uciekam �158 ANNA MROZEK natomiast nie k w e s t i o n u j e się i c h skuteczności, nigdzie też nie potępia się i c h wyraźnie. Świadectwem dalszego stosowania t y c h p r a k t y k w okresie r o z k w i t u i s l a m u są zbiory t r a d y c j i , a pełny rozwój specy­ f i c z n y c h f o r m m a g i i islamistycznej d a t u j e się od c h w i l i r o z w o j u k i e ­ r u n k u sufistycznego. Jak już wspominaliśmy poprzednio, j e d n y m z p o d s t a w o w y c h ele­ mentów p r a k t y k suficznych było dhikr, to jest w i e l o k r o t n e , monotonne powtarzanie pięknych i m i o n A l l a h a , aż do wpadnięcia w t r a n s i osiąg­ nięcia mistycznej u n i i z Bogiem. W islamie l u d o w y m p r a k t y k a d h i k r nabrała znaczenia szerszego, b l i s k o spokrewnionego z przedmuzułmańs k i m i p r a k t y k a m i m a g i c z n y m i . A t r y b u t y boskie, w i e l o k r o t n i e p o w t a ­ rzane w dhikr, nabierają zwolna cech wartości samoistnych; określa się j e 'ism al-azam, to jest słowami o b d a r z o n y m i mocą, i sądzi się, że mają one moc zniewalania duchów. Dochodzą t u do głosu dawne e l e m e n t y m a g i i słowa i i m i e n i a , które do dzisiaj odgrywają ważną rolę na gruncie afrykańskim . W arabskiej m a g i i islamistycznej głównego znaczenia nabierało imię A l l a h a , które zwolna stawało się e k w i w a l e n t e m wszech­ mocy Boga. Wobec w i e l u pięknych i m i o n A l l a h a najwyższą moc p r z y ­ p i s y w a n o nienazwanemu, najwyższemu i m i e n i u Boga, które utoż­ samiane było z jego istotą. I tak, jeden z uznanych autorytetów muzuł­ mańskich nie t y l k o w zakresie p r a k t y k magicznych, ale również w kwestiach w i a r y — a l - B u n i — stwierdza, co następuje: „Byłem sam i zobaczyłem wówczas obraz, którym było koło zawarte w d r u g i m k o l e ; był to obraz m a j e s t a t u A l l a h a ; było t o najwyższe jego i m i ę " . Krąg Buni'ego miał być s k u t e c z n y m a m u l e t e m p r z e c i w k o w s z e l k i m chorobom i nieszczęściom. 46 47 4 8 A m u l e t y , dość powszechnie używane przez Arabów, składają się najczęściej z różnych pięknych i m i o n A l l a h a , na przykład: al jard (sa­ m o t n y ) , dżabbar (silny). Występują one pojedynczo l u b łącznie, w p e w - się pod obronę P a n a J u t r z e n k i , wystrzegając się złośliwości n i e d o b r y c h stworzeń, n o c n y c h p r z y p a d k ó w i nieszczęść, które spotykają r o d z a j l u d z k i oraz czarów b a b s ­ k i c h i zawiązanych w ę z ł ó w " ( С Х Ш , 1—4); „ M ó w M a h o m e c i e : ufność pokładam w P a n u Ludów... strzegąc się, napaści złych d u c h ó w " ( C X I V , 1—6)./ L e g e n d a z a w a r t a w t r a d y c j i głosi, że d w a anioły: H a r u t i M a r u t , nauczyły się m a g i i i przekazały swoją wiedzę l u d z i o m . T a w i e d z a m a być podstawą m a g i i a r a b s k i e j . Podobną rolę spełniać miały dżiny. P o r . Sayed Idris Shah, Oriental Magic, N e w Y o r k 1957, s. 77. 4 6 4 7 N a przykład wśród p l e m i e n i a D i n k a z południowej części S u d a n u sporządza się p o d o b i z n y bóstw l u b duchów, p r z y c z y m t e ostatnie n i e mają m o c y działania D a s Doppelte Gesicht t a k długo, j a k długo n i e zostaną n a z w a n e . P o r . G . des Sudan, 4 S berei, H. Bonn, W i e s b a d e n 1961, s. 182, A. Winkler, Siegel B e r l i n — L e i p z i g 1930, s. 45. und Charaktere in der Muhammedanischer Zau- �ISLAM 159 SUDAŃSKI n y m określonym zestawie i o d p o w i e d n i m układzie. Często też a m u l e t y zawierają zapis jakiegoś f r a g m e n t u K o r a n u . A m u l e t y są o s t a t n i m o g n i w e m zamykającym omawiane przez nas podobieństwo między p o p u l a r n y m islamem a r a b s k i m a islamem czar­ n y m . Zapewne zbieżności t y c h p r z y bardziej szczegółowym o m a w i a n i u tego p r o b l e m u byłoby znacznie więcej. A l e już na podstawie tego, co powiedziano, można mieć wątpliwości, czy istnieje podstawa do akcen­ towania s p e c y f i k i i s l a m u czarnej A f r y k i w porównaniu z p o p u l a r n y m i s l a m e m a r a b s k i m . Otóż naszym zdaniem specyfika taka istnieje. Przede w s z y s t k i m p r a k t y k i magiczne i s l a m u arabskiego, rozbudowane w opar­ c i u o niekonsekwencje samego K o r a n u , nie stanowią — w przeciwień­ stwie do czarnego i s l a m u — głównej domeny w i a r y , lecz są j e j m a r g i ­ nesem, n u r t e m ubocznym, podobnie j a k sufizm. Podstawowe rzesze arabskich wyznawców i s l a m u związane są ściśle z o r t o d o k s y j n y m n u r ­ t e m tej r e l i g i i , co znajduje swoje odbicie w podporządkowaniu się cen­ t r a l n e m u k i e r o w n i c t w u r e l i g i j n e m u (do 1924 r. k a l i f o w i , a po u p a d k u tej i n s t y t u c j i W i e l k i e m u S z e r y f o w i M e k k i l u b orzeczeniom miejscowego zgromadzenia 'ulemów), t a k w zakresie d o g m a t y k i , j a k i u j e d n o l i c o n y c h t u p r a k t y k r e l i g i j n y c h . Dochodzące do głosu odchylenia od prawideł powszechnie akceptowanych, na przykład wśród reprezentantów sufiz­ m u , nie miały t u n i g d y c h a r a k t e r u masowego, j a k w Sudanie; zresztą i t e n k i e r u n e k , poważnie spłycony od czasu a t a k u al-Ghazali'ego, w y ­ stępuje w większości wypadków na zasadzie pełnego podporządkowania kierunkom ortodoksyjnym. 4 9 W porównaniu z islamem sudańskim k u l t świętych w obrębie p o p u l a r ­ nego i s l a m u arabskiego nie nabrał również n i g d y cech powszechności, a n i też nie podważył w zasadniczy sposób jedyności czy wyłączności A l l a h a . 0 ile w odniesieniu do i s l a m u sudańskiego można z p e w n y m w a h a n i e m sformułować wniosek, iż k u l t dla przywódców ugrupowań przesłonił l u b zastąpił k u l t jedynego Boga, o t y l e w p o p u l a r n y m islamie a r a b s k i m za­ równo k u l t świętych — przejawiający się zresztą głównie w k u l c i e g r o ­ bów świętych — j a k i r o z b u d o w a n y t u k u l t p r o r o k a Mahometa, łączony jest z wszechmocą i absolutyzmem Boga. Baraka, łączone ze świętymi, jest t u bliższe bezpośredniemu znaczeniu tego słowa: błogosławieństwo, 1 udzielane jest przez A l l a h a t y m l u d z i o m , których sam w y b i e r a . Baraka na gruncie a r a b s k i m nie nabrało więc c h a r a k t e r u siły niezależnej, a u t o­ matycznie dziedziczonej przez pokrewieństwo l u b k o n t a k t mechaniczny, lecz było siłą ściśle związaną z Alláhem i przez niego warunkowaną. 49 Por. F . R. Earp: „Tam, gdzie n i e może być d o k t r y n y o r t o d o k s y j n e j " Society, s. 87). nie m a centralnego (Greek Religion, [w:] autorytetu Religion religijnego, Culture and �ANNA 160 MROZEK Z n a m i e n n y jest również fakt, iż w przeciwieństwie do i s l a m u sudańskiego M a h o m e t , który na gruncie a r a b s k i m także nabiera cech pośrednika mię­ dzy B o g i e m a człowiekiem ( w b r e w poglądom samego Mahometa w y r a ­ żonym w Koranie), czczony jest n i e ze względu na własne cechy świę­ tości, lecz ze względu na znamiona świętości udzielone m u przez A l l a h a . N a w e t najbardziej r a d y k a l n i prezdstawiciele s u f i z m u m n i e m a l i , iż osią­ gnęli stan duchowej jedności nie z M a h o m e t e m , lecz Alláhem. Z n a m i e n i e m s p e c y f i k i czarnego i s l a m u afrykańskiego są również o d ­ mienne cechy r e f o r m a t o r s k i c h ruchów w okresie nowożytnym na terenie afrykańskim i a r a b s k i m . W t e j mierze w y s t a r c z y porównać r u c h w a h h a b i c k i , powstały w X V I I I w . w A r a b i i Saudyjskiej oraz rozwijający się w p e w n y m sensie pod jego wpływem r u c h mahdystów w Sudanie. I pierwszy, i d r u g i k i e r u n e k postulował nawrót do źródeł i s l a m u , o d r z u ­ cenie wszelkich późniejszych nawarstwień t a k ideologicznych, j a k i w dziedzinie postępu materialnego: w w y n i k u tego przywódcy o b u t y c h ruchów o d n o w y p o s t u l o w a l i s k r a j n y p u r y t a n i z m , a w sensie ideologicz­ n y m przywrócenie b l a s k u d a w n y m zasadom i s l a m u , p o s t u l o w a n y m przez Mahometa. A l e w a h h a b i t y z m poprzestał na w y m i e n i o n y c h wyżej p o s t u ­ latach, przenosząc główny akcent na k u l t s t a r y c h autorytetów, podczas k i e d y M a h d i podniósł znaczenie swego posłannictwa do r a n g i oczekiwa­ nego w y b a w i c i e l a — Mahdi'ego, a porównując się z p r o r o k i e m M a h o m e ­ t e m stworzył podstawę d l a k u l t u własnej osoby, zmieniając w t y m celu n a w e t szahadą, t j . wyznanie w i a r y , dodając do t r a d y c y j n e j formułki: „ N i e m a Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o k i e m " następujący dodatek: „a M u h a m m a d A h m a d i b n ' A b d A l l a c h jest M a h d i m A l l a h a " . O m a w i a n e wyżej podobieństwa i różnice między p o p u l a r n y m isla­ m e m a r a b s k i m a i s l a m e m c z a r n y m nie wyczerpują oczywiście tego za­ gadnienia. Pobieżne i c h omówienie stwarza również niebezpieczeństwo zbytniego uproszczenia n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r y i s l a m u t a k arabskiego, j a k i afrykańskiego. N i e m n i e j przytoczone wyżej przykłady stwarzają w p e w n y m sensie podstawę do wysunięcia tezy, iż właśnie islam — dzięki swej z pozoru prostej, a jednocześnie złożonej i giętkiej s t r u k t u r z e — jest religią bliższą Afrykańczykom niż chrześcijaństwo. T e n p r o b l e m stanowić będzie p r z e d m i o t dalszych rozważań. Islam a chrześcijaństwo w Afryce Znaczny wzrost l i c z b y wyznawców i s l a m u na gruncie afrykańskim zaczyna się o d e r y k o l o n i a l n e j i p r z y b i e r a wciąż na sile w okresie p o k o l o n i a l n y m . P r z y c z y n y tego zjawiska są dość złożone. Do najczęściej w y ­ m i e n i a n y c h w l i t e r a t u r z e specjalistycznej należą p r z e m i a n y socjalno-ekonomiczne, j a k i e zachodzą na k o n t y n e n c i e afrykańskim począwszy od prze- �ISLAM 161 SUĎANSKI łomu w X I X / X X , t j . początków panowania kolonialnego. Oto j a k f o r m u ­ łuje t e n pogląd I . M . L e w i s : " W okresie p r z e m i a n socjalnych, przemiesz­ czania się szczepów, postępu ekonomicznego i w a l k p o l i t y c z n y c h , a nade wszystko liczniejszych i bezpieczniejszych szlaków h a n d l o w y c h — i s l a m rozprzestrzeniał się szybciej niż k i e d y k o l w i e k " . T e n pogląd formułowa­ n y w i e l o k r o t n i e w różnym układzie w i n n y c h p u b l i k a c j a c h specjalistycz­ n y c h jest niewątpliwie t r a f n y , chociaż nie precyzuje naszym zdaniem nowej s y t u a c j i Afrykańczyków w obliczu poważnego zachwiania się sta­ r y c h wartości p l e m i e n n y c h w zetknięciu z nową, nie znaną dotąd c y w i l i ­ zacją zachodnioeuropejską. W wierzeniach a n i m i s t y c z n y c h religia nie jest oddzielona od życia, od codziennych przyzwyczajeń i prac, p r z e c i w ­ nie: jest przez nie uzasadniana. W życiu społecznym animistów b r a k jest oddzielenia tego, co święte, od tego, co laickie. Dopiero okres k o l o n i a l n y wprowadził na t e n obszar pierwsze f u n k c j e i t e c h n i k i zdesakralizowane. Wywołało to n a t u r a l n y wstrząs w świadomości Arfykańczyków, rodziło wątpliwości w skuteczność i c h dotychczasowych p r a k t y k i zabiegów m a ­ gicznych. Wątpliwości te były t y m większe, iż dotychczasowi przywódcy szczepów i czarownicy, będący dotąd najwyższymi a u t o r y t e t a m i d l a A f r y ­ kańczyka członka szczepu, t r a c i l i swą nadrzędną pozycję pod wpływem ingerencji władz c e n t r a l n y c h . T e n stan niepewności, b r a k przekonania o skuteczności ochrony dotychczasowych bóstw, prowadził Afrykańczy­ ków do poszukiwania nowego bóstwa o zasięgu szerszym, p o n a d p l e m i e n n y m . W t y m w y p a d k u wychodziły i m naprzeciw i s l a m i chrześcijaństwo z koncepcją jedynego, uniwersalnego Boga. Większa popularność i s l a m u w porównaniu z chrześcijaństwem w y ­ n i k a z tego, że i s l a m jest bliższy Arfykańczykom, nie b u r z y i c h d o t y c h ­ czasowych przyzwyczajeń, lecz nadaje i m n o w y sens. D l a Afrykańczyka chrześcijaństwo jest religią sformalizowaną i zinstytucjonalizowaną, do­ gmatyczną i pozbawioną giętkości; opiera się ono na małżeństwie m o n o g a m i c z n y m , występuje p r z e c i w k o fetyszom p l e m i e n n y m , laicyzuje w i e l e dziedzin r e g u l o w a n y c h dotychczas przez religię i rozróżnia a u t o r y t e t y świeckie i r e l i g i j n e . W przeciwieństwie do chrześcijaństwa islam, podob­ nie j a k t r a d y c y j n e religie afrykańskie, nie odróżnia elementów l a i c k i c h od r e l i g i j n y c h : obejmuje o n wszystkie dziedziny życia w i e r n y c h . I s l a m nie w y m a g a uczenia się długich tekstów k a t e c h i z m u a n i i n s t y t u c j i k a t e ­ chetów: jest o n p r o s t y i n i e s k o m p l i k o w a n y . D l a przyjęcia nowej w i a r y wystarcza krótkie wyznanie w i a r y i k i l k a u m o w n y c h gestów. Wreszcie wielowarstwowość i giętkość i s l a m u pozwala na łączenie zasad tej r e l i g i i z m i e j s c o w y m i k u l t a m i , w c z y m niebagatelną rolę o d g r y w a akceptacja małżeństw poligamicznych. I n n y m znamieniem giętkości i s l a m u jest łat50 L e w i s , I n t r o d u c t i o n , s. 81. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . ХШ/2 �162 A N N A M R O Z E K wość, z jaką akceptuje on, a p r z y n a j m n i e j toleruje, światopogląd i oby­ czaje Afrykańczyków, i c h poczucie b l i s k i e j więzi z w i e l o m a p r z o d k a m i i k r e w n y m i , zarówno żywymi, j a k i zmarłymi. Ponieważ w i e l u m i s j o n a ­ r z y chrześcijańskich odmawia akceptacji ceremonii miejscowych, islam zyskuje p r i o r y t e t . Wreszcie jeszcze jeden element sprzyjający rozszerzaniu się i s l a m u na gruncie afrykańskim zasługuje na uwagę: ranga i pozycja i s l a m u . Jest ona równie wysoka w oczach Afrykańczyka, j a k chrześcijaństwo. Jest religią monoteistyczną i uniwersalną o zasięgu nie m n i e j s z y m niż chrześcjaństwo; jest religią piśmienną, to jest opartą na świętej księdze, co również podnosi a u t o r y t e t tej r e l i g i i . Ponadto i s l a m w okresie narasta­ nia ruchów narodowowyzwoleńczych stanowił i c h ważną podporę ideolo­ giczną. Oparcie się na islamie wynikało nie t y l k o z f a k t u różnic i r y w a ­ l i z a c j i istniejącej od wieków między cywilizacją zachodu a cywilizacją opartą na islamie — co t e m u ostatniemu nadawało specyficzny sens w walce p r z e c i w k o k o l o n i a l i z m o w i — ale również z tego, że i s l a m czarny zawiera także elementy k u l t u r y rdzennie afrykańskiej, które teraz, w obudowie islamistycznej, przeciwstawiane były E u r o p e j c z y k o m na p l a t f o r m i e t a k religijno-ideologicznej, j a k i p o l i t y c z n e j . Właśnie okres narastania w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h w A f r y c e sprzyjał rozszerzaniu się i pogłębianiu wpływów i s l a m u n a t y m obszarze: hasłom panafrykańs k i m towarzyszyły często hasła p a n i s l a m i z m u . Popularność i s l a m u nie zmniejszyła się również o d m o m e n t u uzyskania niepodległości przez młode państwa afrykańskie, j a k k o l w i e k zasięg i f o r m y i s l a m u podlegają dość poważnemu zróżnicowaniu. 5 1 52 W Sudanie powiązanie ruchów narodowowyzwoleńczych z i s l a m e m było t y m silniejsze, że pamięć o zwycięskich w a l k a c h Mahdi'ego była t u ciągle żywa. Świadectwem tego powiązania są między i n n y m i działające na t y m terenie p a r t i e polityczne, powstałe na bazie istniejących t u , waż­ niejszych ugrupowań r e l i g i j n y c h . Odnosi się t o j e d n a k wyłącznie do północnej części Sudanu, akcentującej silnie swój związek z islamem, 5 S 5 1 W e d ł u g świadectwa I . M. L e w i s a n a w i e l u obszarach A f r y k i Koran się dużym s z a c u n k i e m i j e s t tą księgą, n a którą Afrykańczycy składają przysięgę w sądzie: „Kiedy Afrykańczykom — n i e będącym cieszy najchętniej muzułmanami — d a w a n o do w y b o r u : K o r a n , Biblię lub w ł a s n y f e t y s z j a k o podstawę złożenia p r z y ­ sięgi n a prawdomówność, w y b i e r a l i najchętniej K o r a n " , tamże. 5 2 su — T r a d y c y j n e hasło i s l a m u : dżihad (święta w o j n a ) nabrało t e r a z nowego s e n ­ walki przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi. Dar al-islam i s l a m u ) to o b s z a r s u w e r e n n y c h państw i s l a m u , a D a r a l - h a r b się o b s z a r e m w a l k z k o l o n i a l i z m e m . P o r . L e w i s , 5 3 Powstałe w 1943 p a r t i e : Asziqqa' (Bracia (obszar (obszar walki) Rodacy) oraz 'Umma (Gmina, Z g r o m a d z e n i e w i e r n y c h ) , wyrosły w S u d a n i e n a b a z i e dwóch najważniejszych powań r e l i g i j n y c h : p i e r w s z e staje op. cit., s. 89. K h a t m i j j a lub Mirghanijja, drugie Mahdystów. ugru­ �I S L A M S U D A Ń S K I 163 a w r a z z n i m przynależność do świata arabskiego. Południowa część S u ­ d a n u w przeważającej mierze animistyczna, przeciwstawia się d o m i n a c j i Północy, a w ślad za t y m również wpływom i s l a m u . Pomijając zagadnie­ nie różnic i k o n f l i k t u między północną a południową częścią Sudanu, nie wchodzące w zakres niniejszego artykułu, p r a g n i e m y na zakończenie za­ jąć się po krotce p e r s p e k t y w a m i i s l a m u sudańskiego. PERSPEKTYWY ISLAMU SUDAŃSKIEGO Mówiąc o p e r s p e k t y w a c h i s l a m u sudańskiego p r a g n i e m y się zastrzec, iż możliwości sformułowania u d o k u m e n t o w a n y c h wniosków w tej mierze są nader ograniczone. W y n i k a to nie t y l k o z f a k t u , że wszystkie młode państwa afrykańskie są wciąż jeszcze n a etapie b u d o w y podstaw n i e p o d ­ ległego b y t u , t a k w sferze e k o n o m i k i , j a k i ideologii, ale również z tego, że Sudan posiada dodatkowe p r o b l e m y w zakresie p o l i t y k i wewnętrznej, co sprawia, że informacje nasze o współczesnych przemianach i przeobra­ żeniach w t y m k r a j u są znikome. Poniższe rozważania na temat perspek­ t y w i s l a m u sudańskiego będą więc z konieczności ogólne i niekompletne, oparte wyłącznie na teoretycznej znajomości p r z e d m i o t u . I s l a m sudański zajmuje dość szczególną pozycję w A f r y c e , ponieważ stoi na pograniczu między islamem a r a b s k i m a afrykańskim. W p r z e c i ­ wieństwie do większości przywódców r e l i g i j n y c h czarnego i s l a m u akcen­ tujących swą przynależność do świata afrykańskiego, przywódcy r e l i g i j ­ n i S u d a n u podkreślają z dumą swoje arabskie pochodzenie. Czy w świetle tego można upatrywać p e r s p e k t y w y i s l a m u sudańskiego w s t o p n i o w y m oczyszczaniu tego ostatniego od nawarstwień afrykańskich? Raczej nie. Przede w s z y s t k i m t e r m i n „ A r a b " w Sudanie nie koniecznie określa j e d ­ nostkę mogącą udokumentować swoje arabskie pochodzenie. J a k s t w i e r ­ dza J . S. T r i m i n g h a m : „Termin A r a b , będący określeniem przynależnoś­ ci etnicznej, jest w Sudanie złudny. W i e l u Nubijczyków i Bedża, którzy określają siebie A r a b a m i , t a k samo zresztą j a k szczepy czysto negroidalne (np. Fung), nie mają do tego większych podstaw. A r a b e m dzisiaj może być określany często Afrykańczyk, n i e mający śladów pochodzenia a r a b ­ skiego" . Jeśli więc nie m a podstaw do przyjęcia etnicznej przynależności północnego Sudanu j a k o całości do świata arabskiego, to wydaje się, iż poczucie wspólnoty t e j części ludności Sudanu ze światem a r a b s k i m może stanowić podstawę do dalszych przeobrażeń i s l a m u sudańskiego w sensie jego przybliżenia do klasycznych wzorów arabskich. Pogląd ten formułuje niebezpośriednio J . S. T r i m i n g h a m , który, określając liczbę arabskiej ludności napływowej na obszar S u d a n u na około 5 — 1 0 % ogółu 54 5 4 T r i m i n g h a m , op. cit., s. 16. �164 A N N A M R O Z E K ludności północnego Sudanu stwierdza, iż: „ich oddziaływanie k u l t u r a l n e wywarło t a k s i l n y wpływ przekształcający na ludność miejscową, że moż­ na mówić o udziale 2 5 — 5 0 % czynnika semickiego wśród ludności sudańs k i e j " . Przede w s z y s t k i m arabska ludność napływowa nie wywierała z b y t w i e l k i e g o wpływu k u l t u r a l n e g o , a nawet religijnego na ludność S u ­ d a n u z tej prostej przyczyny, że j e j poziom k u l t u r a l n y nie różnił się zbytnio o d poziomu k u l t u r y miejscowej, czego najlepszym dowodem było częste przejmowanie obyczajów miejscowych przez przybyszów arabskich. Wspomina o t y m zresztą również c y t o w a n y wyżej autor w i n n y m miejscu swej książki . W p r a w d z i e rozprzestrzeniający się t u i s l a m wywarł nie­ wątpliwie duży wpływ na ludność Sudanu, ale proces t e n dokonywał się za pośrednictwem propagatorów i m i s j o n a r z y r e l i g i j n y c h , a n i e całej arabskiej ludności napływowej. A l e nawet szczytowy m o m e n t w z r o s t u r a n g i i s l a m u w Sudanie, przejawiający się w s t w o r z e n i u państwa muzuł­ mańskiego kierowanego przez Mahdi'ego, nie wytworzył poczucia wspól­ n o t y narodowej nawet wśród g r u p arabskich . 55 56 37 Usilne podkreślanie arabskiego pochodzenia przez niektóre g r u p y l u d ­ ności północnego S u d a n u m a j e d n a k swój głęboki sens, chociaż leży on poza sferą poczucia wspólnoty narodowej czy etnicznej. A r a b s k i e pocho­ dzenie torowało drogę do władzy p o l i t y c z n e j , arabska k r e w znamionowała arystokrację zwłaszcza w Sudanie, gdzie w i e l o w i e k o w y wpływ i nacisk muzułmańskiego E g i p t u sprawiał, że pojęcia arabskości i i s l a m u były s y n o n i m a m i władzy. A u t o r y t e t pierwszych przywódców r e l i g i j n y c h , twórców sudańskich tariqa, b u d o w a n y był właśnie na t y c h podstawach. Dziedziczna władza przywódców tariqa umacniała panowanie rodzin, w y ­ prowadzających swe pochodzenie od potomków l u b k r e w n y c h Mahometa. Rzeczywiste l u b domniemane arabskie pochodzenie poszczególnych r o d z i n l u b g r u p p l e m i e n n y c h Sudanu odegrało raz jeszcze pozytywną r o ­ lę w okresie narastania w a l k narodowowyzwoleńczych na t y m obszarze. Wówczas w z o r y i idee napływające do Sudanu z E g i p t u — podobnie j a k w czasach Mahdi'ego — jednoczyły Arabów pod sztandarem wspólnej w a l k i , mającej c h a r a k t e r świętej w o j n y . Tendencje te były t y m s i l n i e j ­ sze, że p r z y n a j m n i e j jedno z ważniejszych ugrupowań p o l i t y c z n y c h tego okresu, p a r t i a Asziqq'a, głosiło hasło u n i i z E g i p t e m . W miarę zbliżania się m o m e n t u uzyskania niepodległości przez Sudan hasło u n i i z E g i p t e m 55 Tamże, s. 17. 56 Tamże, s. 7. " T r i m i n g h a m : narodowej. „Arabowie N i e współdziałali w Sudanie oni n i g d y poza n i e posiadają powstaniem poczucia Mahdystów. wspólnoty Jakkolwiek wydają się jednością n a z a s a d z i e używania wspólnego języka, n i e łączy i c h wspólna troska o dobro k r a j u , c z y choćby (op. cit., s. 18). tylko wspólne dobro p o k r e w n y c h sobie grup" �ISLAM 165 SUDAÑSKI stawało się coraz m n i e j popularne, a dawne rozróżnienie A r a b — A f r y ­ kańczyk, akcentowane przez t y c h pierwszych m i m o częstego b r a k u róż­ nic antropologicznych „obu" t y c h ras, nabrało nowego sensu po połącze­ n i u oddzielonych dotąd części Sudanu: północy i południa. Dążność do supremacji politycznej, k u l t u r a l n e j , a także r e l i g i j n e j „arabskiej" Pół­ nocy w stosunku do Południa Sudanu, p r z y zadawnionej niechęci tego ostatniego do Arabów, starannie pielęgnowanej przez Anglików, dopro­ wadziło do s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j . O m a w i a n y t u dość szeroko p r o b l e m arabskości północnej części S u ­ danu jest dość i s t o t n y w k w e s t i i p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego, w y ­ w i e r a b o w i e m i s t o t n y wpływ na kształt i s l a m u w t y m k r a j u w c h w i l i o b e c n e j , a może mieć także wpływ na strukturę i s l a m u sudańskiego w przyszłości. Według zgodnych o p i n i i w i e l u różnych opracowań n a u k o w y c h , współ­ czesny i s l a m afrykański poddany jest oddziaływaniu trzech różnych t e n ­ dencji: m o d e r n i z m u zachodniego, t r a d y c j o n a l i z m u afrykańskiego i r e f o r m i z m u arabskiego. Na obszarze Sudanu układ t y c h trzech tendencji jest dość szczególny. T a k silnie eksponowane arabskie pochodzenie niektórych g r u p ludności północnego Sudanu, sugerowałoby szerokie nawiązywanie do ostatniej tendencji na t y m obszarze. J a k już jednak wspominaliśmy wcześniej, A r a b o w i e są t u t a k silnie z i n t e g r o w a n i z ludnością autochto­ niczną, że często z a t r a c i l i już cechy odrębności rasowej. 58 A r a b o w i e , a raczej Sudańczycy wyprowadzający swe pochodzenie od Arabów, dzięki swej od wieków u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji zajmują cen­ t r a l n e miejsce w rządach R e p u b l i k i Sudańskiej, ale także stanowią t r z o n k i e r o w n i c t w a ugrupowań r e l i g i j n y c h . Ponieważ zasięg i c h władzy i auto­ r y t e t u zależy od popularności wśród członków tariqa, którym kierują, w i c h własnym interesie leży zachowanie t r a d y c y j n y c h , a więc w isto­ cie afrykańskich f o r m wierzeń islamistycznych. Reprezentantami r e f o r m i z m u arabskiego są na gruncie Sudanu absol­ w e n c i współczesnych szkół islamistycznych, często arabskich. Reprezen­ tują o n i j e d n a k raczej stanowisko ortodoksyjne nie modernistyczne w za­ kresie i s l a m u , a głównym obiektem i c h a t a k u są właśnie faki. A r a b s k i n u r t i s l a m u , a w szczególności ortodoksyjne zasady tej r e l i g i i , mogą w y ­ wrzeć pewien wpływ na centralne władze ugrupowań r e l i g i j n y c h współ- 58 Z a o s t r z e n i e k o n f l i k t u między północą a południem S u d a n u , ale także w y ł o ­ n i e n i e się różnic arabskimi n a obszarze a arabskimi północnej części tego k r a j u między religij­ n y c h — niegdyś postępowe — uwsteczniły się. W 1956 r. k o a l i c j a ' U m m a i Khat- mijja obecnym pierwszy laicki rząd Sudanu. oparte szczepami n i e - na ugrupowaniach utrąciła spowodowało, iż p a r t i e W rządzie Mah'dzubi'ego p a r t i e te zajmują dość ważną pozycję, a r e z u l t a t e m i c h n a c i s k u była m i n . d e l e g a ­ lizacja Komunistycznej Partii Sudanu. �166 ANNA MROZEK działających w rządzie Sudanu; nie sądzimy jednak, aby zyskały one akceptację podstawowej ludności S u d a n u , związanej ściśle z r o d z i m y m i t r a d y c j a m i afrykańskimi, d l a których zasady islamu są często t y l k o zew­ nętrzną obudową. Z t y c h względów sądzimy, że w islamie sudańskim najważniejszą rolę odgrywać będzie jeszcze w najbliższym czasie t r a d y ­ c j o n a l i z m afrykański, n a w e t p r z y postępującej arabizacji i islamizacji dotąd animistycznej ludności zachodniej i wschodniej części Sudanu pół­ nocnego, ponieważ oznacza to podkładanie pod szyld i s l a m u w i e l u obrzę­ dów i p r a k t y k t r a d y c y j n y c h ludności przejmującej islam, a co za t y m idzie obniżenie ogólnego poziomu i s l a m u sudańskiego w porównaniu z k l a ­ s y c z n y m i zasadami tej r e l i g i i . Proces dalszej a f r y k a n i z a c j i i s l a m u sudań­ skiego może także ulec pogłębieniu w w y p a d k u p r z e j m o w a n i a zasad tej r e l i g i i przez przybyszów z Południa, napływających do północnej części Sudanu w p o s z u k i w a n i u pracy. Pomijając j e d n a k te p e r s p e k t y w y i bazując t y l k o na obecnej f o r m i e islamu sudańskiego, nie podzielamy poglądu I . M . Lewisa, że „współ­ czesny s y n k r e t y z m i s l a m u afrykańskiego jest etapem przejściowym [...] po którym m u s i dojść do oczyszczenia t e j r e l i g i i " . Możliwość w y k r y s t a ­ lizowania się czystych f o r m i s l a m u na terenie Sudanu, po k i l k u w i e k o w e j działalności b r a c t w mistycyzujących j a k o j e d y n y c h propagatorów myśli islamistycznej, p r z y stałym nacisku t r a d y c y j n y c h wierzeń afrykańskich, jest raczej n i e w i e l k a . To p r a w d a , że wartość r e l i g i i i k u l t u r y , jaką niesie islam d l a współczesnego życia, jest na gruncie Sudanu raczej znikoma. Wśród w i e l u argumentów przytaczanych przez autorów opracowań do­ tyczących tego zagadnienia na p l a n p i e r w s z y w y b i j a się b r a k e f e k t y w ­ ności ugrupowań i s l a m i s t y c z n y c h S u d a n u w t w o r z e n i u p r o g r a m u życia politycznego, a w szczególności ekonomicznego, niepodległego już pań­ stwa . W t y m w y p a d k u znacznie więcej do powiedzenia miały państwa arabskie o wyższym poziomie nauczania islamistycznego, gdzie rodzące się prądy modernistyczne, a n a w e t reformistyczne wychodziły na prze­ c i w w y m o g o m współczesności. Sudańskie tariqa bazowały i bazują na e m o c j o n a l n y m kontakcie w i e r n y c h z religią, a dominujący k u l t świętych wyłącza aktywność czy inicjatywę i c h czcicieli. N e g a t y w n a ocena w a r ­ tości ideologicznych i s l a m u na gruncie A f r y k i w aspekcie j e j przystoso­ w a n i a do wymogów współczesności p r o w a d z i n i e k i e d y autorów opraco­ wań specjalistycznych do formułowania w n i o s k u , iż je d ynie dotarcie do k u l t u r y zachodnioeuropejskiej i j e j przyswojenie może dać gwarancję postępu w t y c h k r a j a c h . Jest to stanowisko tyleż r a d y k a l n e , co t e n 5e 60 6 1 59 Lewis, op. cit., s. 67. 60 Tamże, s . 87. 51 F r o e l i c h , op. cit, s. 351, �ISLAM 167 SUDAŃSKI dencyjne. Rozwój wydarzeń w k r a j a c h Trzeciego Świata, pozostających w zasięgu w p ł y w ó w i s l a m u wskazuje, iż k r a j e te obierają własne różno­ rodne d r o g i r o z w o j u politycznego i ideologicznego. I c h wspólną cechą jest j e d n a k uczulenie na krytykę i w p ł y w y k u l t u r y zachodnioeuropej­ skiej, co znajduje swoje odbicie w eksponowaniu własnych, r o d z i m y c h t r a d y c j i , często łączonych z islamem . Z tego — określając łagodnie — ostrożnego i podejrzliwego stanowiska Afrykańczyków wobec k u l t u r y europejskiej w y n i k a , że m o d e r n i z m zachodni n i e zapuścił w Sudanie z b y t głębokich korzeni, m i m o iż w a r s t w a f u n k c j o n a r i u s z y a d m i n i s t r a c y j n y c h , szkolona na w z o r a c h zachodnich, była t u dość znaczna. Zgadzając się z J . S. T r i m i n g h a m e m , że nowa elita sudańska, j a k a wykształciła się w okresie panowania kolonialnego, przejmowała t y l k o formę k u l t u r y europejskiej, a n i e j e j treść , nie zgadzamy się z p r z y t o c z o n y m przez tegoż autora uzasadnieniem tego f a k t u , wskazującym na b r a k d y s c y p l i n y wewnętrznej (również w sferze i n t e l e k t u ) oraz b r a k wykształcenia etycz­ nego Sudańczyków . To, co w oczach J . S. T r i m i n g h a m a uchodzi za b r a k dojrzałości Sudańczyka, byłabym skłonna uważać za p r z e j a w i n t e ­ gralnego związku nawet najbardziej wykształconych i pozornie zeurope­ i z o w a n y c h o b y w a t e l i tego k r a j u z tradycyjną kulturą, a nade wszystko religią, t a k różną i trudną do pogodzenia z cywilizacją zachodu. 62 63 61 Te same p r z y c z y n y leżą u podstaw słabości l u b może t y l k o złożoności l e w i c o w y c h ugrupowań p o l i t y c z n y c h A f r y k i adoptujących podstawy ideo­ logii m a r k s i s t o w s k i e j . W ideologii afrykańskich p a r t i i k o m u n i s t y c z n y c h , w t y m również sudańskiej, b r a k jest p r e c y z y j n y c h programów laicyzacji, stanowiących d l a nas jedno z głównych założeń p r o g r a m o w y c h . Wspo­ minaliśmy już poprzednio, że obrzędy r e l i g i j n e stanowią ważny c z y n n i k życia społecznego Sudańczyków, t y m ważniejszy, że r e l i g i a j a k o c z y n ­ n i k integrujący g r u p y społeczne nie miała t u n i g d y k o n k u r e n c j i . B r a k a k t y w n y c h f o r m w a l k i z religią w p r o g r a m i e K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Sudanu jest więc p r z e j a w e m doceniania r o l i , jaką r e l i g i a wciąż jeszcze spełnia w życiu społecznym i p o l i t y c z n y m tego k r a j u . Nasze w n i o s k i końcowe dotyczące p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego nie obejmują więc p e r s p e k t y w stopniowego osłabiania zasięgu jego oddziały­ w a n i a pod wpływem rozwijających się ośrodków l a i c k i e j myśli p o l i t y c z ­ n e j : są to p e r s p e k t y w y zbyt odległe. Możliwość złagodzenia anachronicz­ n y c h , sprzecznych z w y m o g a m i współczesności f o r m wierzeń i obycza- 6 3 F r o e l i c h : chodnioeuropejskimi „Niektórzy głosząc przyjmują hasła islam jako tarczą p r z e d wpływami z a ­ nacjonalizmu lub emancypacji Afryki. Wyraża się to w a k c e n t o w a n i u odrębności obyczajów i strojów w porównaniu z E u r o p e j ­ c z y k a m i (op. cit., s. 269). 6 3 T r i m i n g h a m , 64 Tamże; op. cit., s. 253. por. również s t r o n y 259—261. �168 ANNA MROZEK j ó w r e l i g i j n y c h Sudańczyków akceptujących islam w i d z i m y raczej w po­ wiązaniu tego ostatniego z p r o g r a m e m r e f o r m społecznych i socjalnych, co p r z y ogromnej giętkości i wielowarstwowości tej r e l i g i i jest szansą realną. Dowodzą tego dzisiejsze p r o g r a m y polityczne niektórych państw arabskich, które z i s l a m e m łączą hasło postępowe, określane wspólnym m i a n e m socjalizmu arabskiego. Anna Mrozek CERTAIN ASPECTS O F ISLAM IN T H E SUDAN S u m m a r y T h e a u t h o r ' s a i m is to d e s c r i b e t h e s p e c i f i c f e a t u r e s of S u d a n e s e I s l a m , as w e l l as t h e f o r m s i n w h i c h it o c c u r s . With article, the reference tries Sudan literature to to I s l a m i n the S u d a n , t h e a u t h o r , discover area. whence There is on the subject. connections — and by disagreement Arab penetrated which the principles important recruited into factor, from mostly from in the S u d a n of the various groups of whose whose the was the Suffi doctrine w a s r i t u a l w a s based to Islam, based in Islam Egypt by Among to the the author Islam. the takes the v i e w T h e reasons all the w a y s author points Islam and the other hand, she out the essence draws of and the traditional (African) Islam differences to between Islam. the In in most pilgrims, came here as w e l l . brotherhoods plebeian from or of religious Suff, groups, the dogma other connection of of B l a c k I n the first, classical paragraph, between which theology, is i n essence a p a r t the and ceremonies. a c c e p t e d p r i n c i p l e s of M u s s u l m a n Sudanese beliefs or Africa a r e set out i n t w o p a r a g r a p h s . attention the initiated a new phase i n the on t r a d i t i o n a l A f r i c a n that Sudanese for t h i s v i e w the first the Sudan, and north up on t h e p o p u l a r , the generally has two-fold from missionaries west setting overwhelmingly from into the specialist A n a l y s i n g the d o c t r i n e a n d t h e c u l t of t h e S u d a n e s e r e l i g i o u s a r e v e r y different of h e r penetrated (Islamic mystics), who the il 6th c e n t u r y o n w a r d s , Sudan from Africa. t h e A r a b c o u n t r i e s , but also f r o m It w a s they who, from conversion problem penetrated opinion, of came west religion author's groups this Islam and the other w i t h B l a c k A f r i c a n I s l a m , from the new at t h e b e g i n n i n g means opinion, S u d a n e s e Islam, which c e n t u r y of t h e M u s s u l m a n e r a o n w a r d s , which about I n the author's one w i t h what Sudanese a n d r i t u a l s of t h e a u t o c h t h o n o u s Arab on the Islam population of t h e S u d a n . C o m i n g to t h e r e a s o n s for t h e p o p u l a r i t y notes characteristic concordance even of B l a c k I s l a m as a w h o l e , peasants, w h i c h African the of prime other importance colonial Sudanese undoubtedly soil. A m o n g to influence, adopt between of I s l a m i n t h e S u d a n , t h e a u t h o r some a n d forms forms of of p o p u l a r facilitated t h e acceptance factors which of e c o n o m i c pressure and the p r i n c i p l e s encouraged of trend or the A r a b I s l a m i c p r i n c i p l e s on- which, authority, Induced Islam. This Islam, i s l a m , the author and social factors of Sudanese I s l a m among more was during and stresses the times more furthered of the by the fact t h a t i n t h e n e w p o l i t i c a l c i r c u m s t a n c e s l e s s r e s p e c t w a s p a i d to t h e t r a d i t i o n a l �ISLAM t r i b a l gods, by already rituals in the established and other s e a r c h for tradition cults. T h e p l a c e s of result Africa a god of that w o u l d combining of the all this w a s as w e l l — 169 SUDAŃSKI was be more principles that universal, and of Islam adopted m o r e Islam with in the Sudan easily and by the African — and readily than Christianity. The final part of the article deals with the outlook for Sudanese Islam. T h e author, w h i l e m a k i n g the r e s e r v a t i o n that she h a s no m a t e r i a l on the c h a n g e s that h a v e time to been come taking place elements of i n the S u d a n the i n r e c e n t y e a r s , argues traditional African beliefs and t h a t for cults will some have the dominant role in Sudanese I s l a m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44532be14bfae9c1d726da99d50b43a3.pdf 8a9ef53d40815b64a85a063a6d00e8b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:622 Title A name given to the resource Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K II U „Etnografia ANNA Ł Y P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W IRLANDII Wydawać się może, że p r o b l e m jest n i e z w y k l e prosty. Posiadamy obecnie wystarczający dystans czasu, zasób materiałów i teorii, b y móc pokusić się o ocenę p r z y c z y n , przebiegu i rezultatów dążeń separaty­ stycznych narodów europejskich. N a pewno jest to proces kończący się większą l u b mniejszą samodzielnością polityczną. Zawsze jednak u jego podłoża leżą p r z y c z y n y ekonomiczno-społeczne. Dlatego też próby ana­ l i z y t z w . ruchów narodowowyzwoleńczych szły po l i n i i rozważań bądź s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , bądź gospodarczej, z naciskiem na społeczny aspekt zagadnienia. A n a l i z y te zawierają wiele słusznych spostrzeżeń i naświe­ tlają p r o b l e m poprzez m o m e n t y najistotniejsze. Jednak w ideologiach w s z y s t k i c h ruchów narodowowyzwoleńczych, w ostatniej fazie w a l k i 0 niezależność polityczną s p o t y k a m y się niezmiennie z propagowaniem haseł dotyczących k u l t u r y , zwanej narodową. N a przykładzie tej zależno­ ści można spróbować określić cechy charakterystyczne owej fazy oraz wyznaczyć w a r u n k i bezpośrednio umożliwiające realizację idei samo­ stanowienia politycznego. Jednocześnie również umożliwia n a m to prze­ śledzenie r o l i , jaką w t y m procesie pełnią wspomniane hasła dotyczące k u l t u r y narodowej, jaką posiadają treść i czemu służą. Hasła te spo­ t y k a n e wyłącznie na określonym etapie procesu narodotwórczego w miarę jego dalszego r o z w o j u stopniowo tracą znaczenie, co jest oczy­ wiście zrozumiałe, skoro weźmiemy pod uwagę rolę, jaką pełni nauka 1 k u l t u r a w stosunku do sił wytwórczych i e l e m e n t a r n y c h procesów ekonomiczno-społecznych na d a n y m etapie. D e f i n i o w a n i e pojęcia k u l ­ t u r y narodowej nie jest do niniejszych rozważań konieczne. P o d s t a w o w y m pojęciem podlegającym analizie staje się w t e n sposób naród. D l a ścisłości powtórzmy t u znaną definicję n a r o d u podaną przez Lenina A więc za naród będziemy uważali zintegrowaną etnicznie 1 W. I . L e n i n, O prawie s z a w a 1951. 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 narodów do samostanowienia, [...] Dzieła, t. 20, W a r ­ �98 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ wspólnotę ludzi, kształtującą się historycznie począwszy o d u s t r o j u wspól­ n o t y p l e m i e n n e j , na gruncie związków ekonomicznych, p o l i t y c z n y c h , k u l t u r o w y c h i językowych, znajdującą odzwierciedlenie w świadomości j e j członków. Naród s t a n o w i dojrzałą postać tej wspólnoty. W Europie formę tę s p o t y k a m y w r a z z r o z w o j e m kapitalistycznego sposobu p r o ­ d u k c j i , a więc najwcześniej od X V I I w . W i d z i m y więc, że w rozważaniach n a d narodem i etapem jego roz­ w o j u niezbędne staje się określenie: 1) etapu politycznego, na którym znajduje się wspólnota; 2) etapu ekonomicznego, t j . c h a r a k t e r u , sposobu i stosunków p r o d u k c j i w r o l n i c t w i e i przemyśle oraz k o n s u m p c j i i h a n ­ d l u ; 3) stopnia i n t e g r a c j i etnicznej wspólnoty, t j . k u l t u r y , języka i świa­ domości narodowej. Wszystkie te t r z y wyodrębnione z d e f i n i c j i p u n k t y są nierozerwalnie ze sobą powiązane i współzależne. Działają j a k t r z y zmienne jednego układu równań. Dlatego chcąc rozpatrywać p u n k t 3, trzecią zmienną, należy określić d w i e pozostałe. I t a k idea niezależności i samostanowienia politycznego wiąże się z poziomem świadomości n a r o ­ d o w e j , ta z k o l e i jest wykładnikiem warunków materialno-ekonomiczn y c h poszczególnych klas społecznych na d a n y m etapie. Dążenie do w y ­ zwolenia narodowego wiąże się z r e f o r m a m i , ze zmianą systemów go­ spodarczych, lecz nie stanowi i c h p r z y c z y n y . Przeciwnie, p r z e m i a n y ekonomiczne j a k o w y r a z zaistniałych już n o w y c h warunków b y t u wymagają niezależności państwa . Wzrost świadomości, w t y m szczegól­ n y m w y p a d k u świadomości narodowej, s t a n o w i m o m e n t sprzyjający dla wszelkiego t y p u a k c j i narodowowyzwoleńczych, m o b i l i z u j e do w a l k i szerokie rzesze n a r o d u . W t y m też celu przywódcy t y c h w a l k , a więc najczęściej g r u p a najlepiej uświadomiona, reprezentująca warstwę p o ­ tencjalnie najsilniejszą, a jednocześnie pozbawioną możliwości pełnego uczestniczenia w polityce gospodarczej, wysuwają liczne hasła mające tę świadomość rozbudzić. Z jednej s t r o n y będą to hasła jedności i w a r ­ tości n a r o d o w y c h : jedności języka, k u l t u r y , będące w y r a z e m p a t r i o t y ­ z m u ; z d r u g i e j hasła odrębności i wartościowania w stosunku do sąsia­ dów, z którymi stanowią narazie wspólny o r g a n i z m państwowy, odrębno­ ści i wartościowania, nawet wrogości w stosunku do i c h k u l t u r y , języka. S t a n o w i to p r z e j a w nacjonalizmu. 2 Ogromne nasilenie w s p o m n i a n y c h procesów o b s e r w u j e m y w Europie od połowy X I X do połowy X X w . Rozpatrzmy więc gospodarczy i p o l i ­ t y c z n y stan E u r o p y w t y m okresie, b y móc potem przejść do omówienia na w y b r a n y m przykładzie działania zauważonych t a m ogólnych tendencji. 2 L . K r z y w i c k i , Idea nowożytnej narodowości, Materialistyczne s. 169. [w:] pojmowanie a życie, Idea dziejów Warszawa a życie, 1957, s . 245—300; t e n ż e , Warszawa ludzkości, [w:] 1957, s. 300—310; Dzieła, Geneza tenże, t. 2, W a r s z a w a 1958, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 99 Przykładem i p o l e m analizy będzie dla nas I r l a n d i a . Wybór t e n nie jest p r z y p a d k o w y ; k w e s t i a i r l a n d z k a długo pozostawała w Europie palącym i nie rozwiązanym p r o b l e m e m . Jednocześnie reprezentowała jedną z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h s y t u a c j i n a r o d o w y c h tego okresu. Okres tego jednego stulecia jest w dziejach nowożytnej E u r o p y okresem największych p r z e m i a n w każdej dziedzinie. Politycznie w E u r o p i e 2 połowy X I X w . m a m y do czynienia z potęgą cesarstwa W i l h e l m a I , wzmożoną penetracją Niemiec w A f r y c e i s t o p n i o w y m w z r o s t e m znaczenia i stanu zagrożenia przez to państwo dla w s z y s t k i c h krajów europejskich. D r u g i m mocarstwem, równym co do siły, jest W i e l k a B r y t a n i a , posiadająca liczne kolonie i rywalizująca z Cesarstwem tak na r y n k a c h europejskich, j a k i poza Europą. Państwami, które w t e d y odgrywają również znaczną rolę, są jeszcze Francja w okresie I I Ce­ sarstwa i I I I R e p u b l i k i oraz Rosja. Osobno stoją państwa skandynawskie: Szwecja i Norwegia, połączone do 1905 r. unią, oraz Dania. Ostatnie dziesięciolecia X I X w . i pierwsze w i e k u X X są okresem p o w s t a w a n i a państw n a r o d o w y c h w Europie Środkowej i Wschodniej. W 1861 r. następuje zjednoczenie Włoch, na kongresie berlińskim w 1878 r. n i e ­ podległość uzyskuje R u m u n i a i Bułgaria. Polska oraz d w a wielonarodowe państwa: Czechosłowacja i Jugosławia stają się samodzielne dopiero po I w o j n i e światowej. I r l a n d i a uzyskuje autonomię w r a m a c h B r y t y j s k i e j Wspólnoty Narodów dopiero w 1921 г., konstytucję w 1937 г., a zupełną samodzielność dopiero po wystąpieniu z Common W e a l t h u w 1949 r. Ogólnie biorąc t a k kształtowała się sytuacja polityczna E u r o p y na prze­ łomie d w u wieków. Gospodarczo jest to okres n i e z w y k l e szybkiego r o z w o j u bazy tech­ nicznej w przemyśle i związanego z t y m w z r o s t u p r o d u k c j i . Następ­ s t w e m t y c h procesów jest konieczność rozszerzenia rynków z b y t u , włą­ czenia również r o l n i c t w a w krąg europejskich i pozaeuropejskich za­ leżności r y n k o w y c h . W t y m właśnie czasie nabierają znaczenia koncepcje t z w . w s z e c h a m e r y k i i w s z e c h e u r o p y dotyczące podziałów r y n k u świa­ towego, stref gospodarczych i m i l i t a r n y c h świata. W r a z ze w z r o s t e m p r o d u k c j i rośnie znaczenie klasy robotniczej i coraz k o n k r e t n i e j s z y c h kształtów nabiera zorganizowany n a r o d o w y i międzynarodowy r u c h robotniczy. W w a r u n k a c h n i e z w y k l e szybko postępującego r o z w o j u prze­ mysłu, w z r o s t u h a n d l u i rozszerzania rynków małe n a r o d y — nie posia­ dające samodzielności p o l i t y c z n e j , która zagwarantowałaby i m właściwy i możliwie najkorzystniejszy rozwój gospodarczy, swobodną wymianę, 3 L . K r z y w i c k i , „Wszecheuropa", [w:] Dzieła, t. 6, W a r s z a w a 1962, s. 1 1 6 — — 1 1 8 ; t e n ż e , Wszecřiameryka i wszecheuropa, [w:] Dzieła, t. 5, W a r s z a w a 1961, s. 285—289. 3 �100 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ eksport, właściwą politykę celną oraz umożliwiła swobodny napływ n a ­ j e m n e j siły roboczej — podlegają d y s k r y m i n a c j i przede w s z y s t k i m właśnie gospodarczej ze s t r o n y rządów większych organizmów państwo­ w y c h , które j e wchłonęły. Muszą narastać tendencje separatystyczne, szermujące w p r a w d z i e hasłami p a t r i o t y z m u , k u l t u r y , języka, a w rze­ czywistości zrodzone przez konieczności ekonomiczne i społeczne. Teorie r o z w o j u ekonomicznego i społecznego wchodzą przeważnie do ideologii ruchów robotniczych, rzadko narodowowyzwoleńczych. Z jednej więc s t r o n y o b s e r w u j e m y budzenie się świadomości narodowej, powrót do h i s t o r i i swego n a r o d u , romantyczne sięganie do treści l u d o w y c h w l i t e r a ­ t u r z e i sztuce, z d r u g i e j natomiast budzenie się świadomości społecznej, klasowej i narastanie bezkompromisowej w a l k i klas. O b y d w a te n u r t y są j e d n a k w rzeczywistości p r z e j a w a m i tego samego procesu ciągłego r o z w o j u gospodarczego wspieranego bezustannie przez w y n a l a z k i i o d ­ k r y c i a . W i e k i X I X i X X przynoszą szereg powstań narodowowyzwoleń­ czych i szereg r e w o l u c j i s k i e r o w a n y c h przeciwko istniejącemu syste­ m o w i gospodarczemu i społecznemu. Wszystkie te m o m e n t y mieszczą się w naszkicowanej koncepcji europejskiego r o z w o j u gospodarczego, p o ­ twierdzają ją i poprzez nią j e d y n i e stają się zrozumiałe, jednocześnie wyjaśniając teraźniejszość i pozwalając przewidzieć analogiczne zja­ wiska w przyszłości. 4 Nakreślone poprzednio, w p r a w d z i e niezbyt precyzyjnie, r a m y cza­ sowe interesującego nas procesu okazują się uzasadnione w w y p a d k u I r l a n d i i . N i e m n i e j należy t u wprowadzić małe uściślenie: gwałtowne narastanie świadomości narodowej i rzeczywiste odrodzenie narodowe następuje w I r l a n d i i dopiero na przełomie wieków. Spowodowane i p r z y ­ gotowane zostało j e d n a k przez szereg wcześniejszych wystąpień, akcji, powstań od początku X I X w., ściślej, od stłumienia powstania 1798 r. i zawarcia z Anglią u n i i . Dlatego też nie bez p r z y c z y n y należy nakreślić główne cechy i wydarzenia właśnie okresu wcześniejszego. Wszystkie sytuacje k o n f l i k t o w e w I r l a n d i i od końca w i e k u X V I I I zawierają d w a zasadnicze n u r t y : 1) otwartą walkę polityczną p r z e c i w k o u n i i z Anglią, prowadzoną najczęściej drogą parlamentarną, i 2) ukrytą walkę polityczną p r z e c i w k o A n g l i i , przejawiającą się w k o n f l i k t a c h pomiędzy l a n d l o r d a m i a dzierżawcami oraz między p r o t e s t a n t a m i a k a ­ t o l i k a m i (w I r l a n d i i l i n i a podziału w a r s t w o w e g o jest p r a w i e zgodna z linią podziału wyznaniowego i narodowego: ludność najbiedniejsza oraz f a r m e r z y i inteligencja b y l i najczęściej obrządku katolickiego i n a j ­ częściej w y w o d z i l i się z ludności c e l t y c k i e j , podczas g d y protestanci 5 4 T e o r i e F e u r b a c h a , M a r k s a , E n g e l s a , I K a u t s k i e g o , Plechanojwa, L e n i n a , 5 T . A . J а с к s o n , Walka Irlandii o wolność, W a r s z a w a 1955. �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 101 IRLANDII r e k r u t o w a l i się z osadników i należeli najczęściej do posiadających zie­ mię ) , prowadzoną zarówno poprzez parlament, j a k i m e t o d a m i w a l k i z b r o j n e j . Dlatego właśnie powstanie 1798 r. można było interpretować j a k o wojnę religijną, m i m o że u. jego podłoża leżała w a l k a o zjednoczenie I r l a n d i i , a p o d s t a w o w y m hasłem była jedność protestantów, dysydentów i katolików, rzeczywiście istniejąca w momencie w y b u c h u powstania. Sedno s p r a w y leży w t y m , że pod koniec X V I I I w . w I r l a n d i i naród stał się już rzeczywistością historyczną, podczas gdy samodzielność polityczna była jeszcze f a k t e m odległym ze względu na układy gospodarcze. 6 Pierwszą organizacją o charakterze w y b i t n i e n a r o d o w y m była o r g a n i ­ zacja założona przez T h . W. Tone'a w 1791 r. w Belfaście i nosząca nazwę T o w a r z y s t w a Zjednoczonych Irlandczyków (Society of U n i t e d I r i s h m e n ) . Wraz ze śmiercią przywódcy i u p a d k i e m powstania upadło również Towarzystwo. O ile do m o m e n t u u n i i ( t j . do 1 I 1800 r.) w a l k a n a r o d u irlandzkiego kierowała się p r z e c i w k o własnej a d m i n i s t r a c j i i p a r l a m e n t o w i , o t y l e po u n i i ostrze o p o r u k i e r u j e się przeciw A n g l i i , a t y m s a m y m p r z y b i e r a coraz wyraźniej f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej. U n i a z Anglią pozornie jednoczyła d w a narody, w rzeczywistości pogłębiała t y l k o sprzeczności między n i m i . Pozwalała natomiast angielskiej klasie p a n u ­ jącej kierować r o z w o j e m gospodarczym I r l a n d i i w n a j k o r z y s t n i e j s z y m dla siebie k i e r u n k u . Ponadto została nawiązana nić politycznego p o r o z u ­ m i e n i a z irlandzką szlachtą i arystokracją gwarantująca t y m o s t a t n i m pewne p r z y w i l e j e w r a m a c h nowego układu. Dzięki u n i i rząd angielski wziął p o d kontrolę irlandzką działalność republikańską, potencjalnie za­ grażającą jego własnemu statusowi, odsunął możliwość i n w a z j i F r a n c j i oraz możliwość k o n k u r e n c j i gospodarczej ze s t r o n y I r l a n d i i . Jednocze­ śnie wejście przedstawicieli i r l a n d z k i e j w i e l k i e j własności ziemskiej do p a r l a m e n t u angielskiego (102 protestantów) zapewniało w t y m p a r l a m e n ­ cie n i e z w y k l e korzystną sytuację a k t u a l n e m u rządowi. 7 Pierwsza połowa X I X w . jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w angiel­ skiej r e w o l u c j i przemysłowej. A n g l i a uzyskuje niezaprzeczalną hegemo­ nię na r y n k a c h światowych. Przemysł i r l a n d z k i i i r l a n d z k a burżuazja nie bierze w t y c h zyskach żadnego udziału. Składają się na to następu­ jące p r z y c z y n y : 1) I r l a n d i a nie posiada i n s t y t u c j i państwowej, p a r l a ­ m e n t u , która broniłaby j e j r y n k u wewnętrznego; 2) nie posiada dosta­ tecznych zasobów złóż m i n e r a l n y c h , przede Wszystkim węgla i żelaza; 3) nie posiada żadnych kapitałów i n w e s t y c y j n y c h , gdyż dochody z r o l s S. C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, [w:] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1956, s. 24. 7 Towarzystwo Z j e d n o c z o n y c h Irlandczyków dążyło do w y z w o l e n i a drogą p o r o z u m i e n i a z (Francją, planowało j e j pomoc zbrojną narodowego dla p o w s t a n i a 1798 r. �102 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ n i c t w a irlandzkiego szły wyłącznie na cele k o n s u m p c y j n e l u b inwesto­ wane były na terenie A n g l i i . W t e n sposób i r l a n d z k i przemysł pozosta­ wał coraz bardziej w t y l e za przemysłem angielskim, a A n g l i a z k o l e i dzięki zapleczu k o n s u m p c y j n e m u mogła utrzymać swoją przewagę prze­ mysłową na r y n k a c h świata. I r l a n d i a dostarcza surowców, żywności i taniej siły roboczej oraz kapitału inwestycyjnego, na który składają się czynsze i dziesięciny płacone przez dzierżawców. Jednocześnie j e d n a k p r z y wzroście z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e m e t o d y i poziom w y t w a r z a n i a nie ulegają p o p r a w i e ze względu na ubóstwo dzierżawców i niezainteresowanie właścicieli. Zrozumiałe staje się, że i r l a n d z k a działalność n a r o ­ dowowyzwoleńcza dążyć będzie do samodzielności gospodarczej poprzez zniesienie u n i i i uzyskanie a u t o n o m i i (home r u l e ) p o l i t y c z n e j . L a t a dwudzieste i trzydzieste X I X w . stanowią okres wzmożonej w a l k i prowadzonej w d w u k i e r u n k a c h : o równouprawnienie katolików oraz o ustabilizowanie p r o b l e m u dzierżaw i czynszów. Charakterystyczną postacią tego okresu staje się O'Connel,. rzecznik równouprawnienia katolików. S p r a w a ta, poprzez dopuszczenie katolików do p a r l a m e n t u uzyskuje p o z y t y w n e zakończenie w 1829 r. P r o b l e m dzierżaw i c z y n ­ szów nie osiąga t a k szybkiego rozwiązania, co więcej, uporządkowanie go w myśl interesów dzierżawców nie leży w interesie landlordów. L a t a czterdzieste można b y scharakteryzować j a k o lata wzmożonego r u c h u p r z e c i w k o u n i i . W 1841 r. powstaje Związek W a l k i o Zniesienie U n i i założony przez O'Connella. W październiku 1842 r . w y c h o d z i p i e r w ­ szy n u m e r pisma „ N a r ó d " redagowany przez zespół w składzie K a r o l Gavan D u f f y , J o h n Blake D i l l o n i Tomasz Osborne Davis. Wszyscy o n i b y l i członkami Związku W a l k i o Zniesienie U n i i . Wszyscy b y l i zwo­ l e n n i k a m i O'Connella. Pismo propaguje p r o g r a m Związku, jednocześnie w części poetyckiej d r u k u j e u t w o r y l i t e r a c k i e w s t y l u l u d o w y c h ballad, tematyką nawiązujące do h i s t o r i i I r l a n d i i , opiewające w y d a r z e n i a n a ­ rodowe. „ N a r ó d " m a na celu rozbudzenie i r l a n d z k i e j d u m y narodowej i narodowej świadomości. Można przyjąć, że od m o m e n t u ukazania się pierwszego n u m e r u „Narodu" w dziejach I r l a n d i i rozpoczyna się n o w y etap w a l k i o w y z w o l e n i e . Grupę „Narodu", t z n . zespół r e d a k c y j n y zło­ żony przeważnie z i n t e l i g e n c j i i r l a n d z k i e j oraz sympatyków i współ­ pracowników (do których należało w i e l u farmerów i robotników), zaczęto nazywać Młodą Irlandią. N i e pozostanie to bez znaczenia, jeśli p r z y ­ p o m n i m y sobie rolę, jaką odegrały w r u c h u narodowowyzwoleńczym organizacje o analogicznych nazwach, zakładane w Europie w latach trzydziestych X I X w . , a ogólnie znanych pod nazwą Młodej E u r o p y . 8 8 Np. Młode N i e m c y H e i n e g o P o l s k a L e l e w e l a (1(834—il8<39). (1832—1849), Młode Włochy M a z z i n i e g o c z y Młoda �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 103 IRLANDII O d r o k u 1843 O'Connel rozpoczyna swoją wielką akcję wiecową mającą na celu rozegranie k a m p a n i i o uzyskanie a u t o n o m i i przy" pomocy całego narodu. A k c j a została zaprojektowana i zorganizowana na wielką skalę. Rozpoczęła się w i e c a m i p r z e p r o w a d z a n y m i w każdej p a r a f i i , stopniowo rozszerzając swoje kręgi na miasta, hrabstwa, aż do m o m e n t u w i e l k i e g o w i e c u całego n a r o d u , którego miejscem miało być pole b i t w y w C l o n t a r f . P r o g r a m y wieców kładły nacisk na systematyczne uświadamianie l u d ­ ności o celu i metodzie w a l k i bez b r o n i o „dobry rząd albo zniesienie u n i i " . Toczono wielogodzinne dyskusje. O'Connellowi zależało, b y nie dopuścić do starcia z armią. Dlatego w momencie decydującym, g d y rząd na miejsce ostatniego w i e c u wysłał oddziały zbrojne, O'Connell wiec odwołał. Był to doskonały m o m e n t do rozpoczęcia r e w o l u c j i , gdyż świadomość zgromadzonych w C l o n t a r f doszła do m o m e n t u rozumienia konieczności właśnie w a l k i zbrojnej, a nie metod p a r l a m e n t a r n y c h . O'Connell zaprzepaścił szansę zwycięstwa. Aresztowano przywódców, wytoczono procesy i n t e l e k t u a l n y m o p i e k u n o m a k c j i . W stan oskarżenia postawiona została g r u p a „Narodu" oraz r e d a k t o r z y i n n y c h p i s m . Zarzucano i m , j a k określa to a k t oskarżenia, uczestniczenie w wiecach, wygłaszanie przemówień, słuchanie — określanych j a k o buntownicze — przemówień O'Connella, d r u k o w a n i e sprawozdań z wieców i zebrań, a r ­ tykułów budzących nastroje buntownicze. D o t y c h artykułów zaliczono list jednego z korespondentów zawierający propozycję z m i a n y współ­ czesnych nazw miejscowości w I r l a n d i i na stare celtyckie. W tej s y t u a c j i rozpoczęta praca wychowawcza n a d świadomością n a r o d u zostaje p o ­ nownie przerwana, m i m o usiłowań pozostałych na wolności działaczy. 9 10 n Gospodarczo lata czterdzieste stanowią okres zachwiania w y t w o r z o n e j poprzednio względnej równowagi. A m e r y k a zalewa r y n k i światowe t a ­ n i m i p r o d u k t a m i r o l n y m i , obniżając t y m ceny na p r o d u k t y europejskie. Powoduje to spadek cen na zboże, a t y m s a m y m konieczność zwiększenia p r o d u k c j i dla wyrównania strat. Dalej, wiąże się z t y m konieczność zwiększenia areałów u p r a w l u b przejście na gospodarkę intensywną. W w y p a d k u I r l a n d i i możliwy w y d a j e się j e d y n i e ekstensywny system u p r a w bez konieczności unowocześniania narzędzi i m e t o d . W efekcie p r o w a d z i to do eksmisji dzierżawców. G d y b y I r l a n d i a posiadała r o z w i ­ nięty przemysł, pozbawieni ziemi r o l n i c y powiększyliby liczebnie p r o ­ l e t a r i a t . Sytuacja t u wygląda j e d n a k inaczej. E k s m i t o w a n i dzierżawcy zapełniają szeregi bezrobotnych w A n g l i i , stanowiąc jednocześnie tanią 9 B i t w a pod C l o n t a r f odbyła się w ¡1014 r. B r i a n B o r u zadał w t e d y decydującą klęskę D a n i i wyzwalając t y m Irlandię. 10 á l'Etat 11 B y ł to p r o g r a m O ' C o n n e l l a , p a t r z E . J o y n t, Histoire Libre, de l'Irlande N o u v e l l e s E d i t i o n s B r e t o n n e s , b.m. 1935, s. 134. M. i n . „Dziennik W o l n e g o Człoiwieka". de Origines �104 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ siłę roboczą. W tej s y t u a c j i , g d y i r l a n d z k a klasa robotnicza liczebnie i pod względem uświadomienia nie stanowi klasy najsilniejszej w spo­ łeczeństwie, a nawet w momencie szczytu swego r u c h u skupia się w y ­ łącznie w dużych miastach, t a k i c h j a k Belfast, D u b l i n czy Cork, pomię­ dzy w a r s t w a m i najuboższymi nie zostaje w y t w o r z o n a więź wspólnego interesu i wspólnej k r z y w d y . Dlatego wszystkie wystąpienia przeciw zarządzeniom dotyczącym czy to powiększania f a r m , a t y m s a m y m r u g o ­ wania dzierżawców, czy poprzedniej w a l k i o zniesienie dziesięciny mają charakter wystąpień p r z e c i w k o a d m i n i s t r a c j i angielskiej, prze­ c i w k o bezpośrednio krzywdzącym zarządzeniom. Z d r u g i e j s t r o n y ster w a l k i t a k ekonomicznej, j a k narodowowyzwoleńczej przechodzi a u t o ­ matycznie w ręce k l a s y średniej i zgodnie z j e j interesami zostają w y ­ suwane p o s t u l a t y i żądania. 12 W l i p c u 1849 r. wchodzi w życie ustawa o zadłużonych majątkach zezwalająca właścicielom na rugowanie, szybką sprzedaż z i e m i i n i c z y m nie uregulowane ściąganie czynszów. Biorąc pod uwagę również i to, że od 1846 r. panuje w I r l a n d i i t z w . w i e l k i głód, powodujący wielką śmiertel­ ność i emigrację , r o z u m i e m y , że sytuacja ekonomiczna k r a j u stała się nadzwyczaj t r u d n a . A n g l i a ze swej s t r o n y nie jest w stanie zaradzić tej klęsce, j e j zapotrzebowanie na p r o d u k t y rolno-hodowlane wciąż wzrasta, doraźna pomoc natomiast niczego nie rozwiązuje. Oto w j a k i sposób w liście do M a r k s a opisuje Irlandię z r o k u 1856 F r y d e r y k Engles: 13 14 „Podczas wybrzeża dalej do S h a n n o n , Razem Z w y c i e c z k i po I r l a n d i i przejechaliśmy zachodniego, stąd 20 m i l n a północ w do T a r b e r t , do T r a l e e , K i l l a r n e y około 500 m i l a n g i e l s k i c h . Zobaczyliśmy wyjątkiem seldorfu z Dublina w i z powrotem t e n sposób D u b l i n a , którego porównanie z L o n d y n e m do B e r l i n a , a który nasuwa Dublina. 2/3 k r a j u . porównanie Dus­ n a wzór a n g i e l s k i , cały k r a j , a p r z e d e w s z y s t k i m m i a s t a , dokładnie przypominają Italię [...] Rząd wtrąca się d o w s z y s t k i e g o , po t z w . s a m o ­ rządzie n i e m a śladu. I r l a n d i a może być uważana i to za jedną 12 Walka z tych k o l o n i i , których o z n i e s i e n i e dziesięciny bliskość toczyła małej do prawie wybudowanej l u b północną charakter wzdłuż do L i m e r i c k , stolicy Francję m a zupełnie do G a l v a y głąb k r a j u , p o t e m z a pierwszą położenia się w kolonię angielską, geograficznego pozwala l a t a c h t r z y d z i e s t y c h X I X w. Dotyczyła z n i e s i e n i a dziesięciny płaconej p r z e z katolicką większość n a r z e c z kościoła protestanckiego. Zakończyła się uchwaleniem przez parlament w 1837 r. ustawy zmniejszającej j e j wielkość o 2 5 % . 13 Irlandzka emigracja czała 200 tysięcy t. 5, W a r s z a w a 14 List do A m e r y k i i K a n a d y w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h p r z e k r a ­ osób r o c z n i e . D a n e te p o d a j e t e n nosi datę: M a n c h e s t e r , Ireland A encyklopedia 23 m a j 1856 r. J e s t angielskiego, który p u b l i k u j e N. M a n s e r g h , Revolution. Wielka powszechna, 1964, w haśle „Irlandia". Commentary 1840—1921, on Anglo-Irish L o n d o n 1940, s, 6¡8, Ireland Relations to tłumaczenie in the Age and on tekstu of R e f o r m a n d Political Forcer in �PODŁOŻE nią zarządzać dokładnie w e d ł u g wolność o b y w a t e l i kraju jonej w karabiny, zdewastowane, cicieli, starego bagnety W Można 105 IRLANDII t u zaobserwować, że t z w . a wyobrażenie do p e r f e k c j i wśród j e s z c z e z X V i X V I w., późniejsze Obrazu prawników, tego jakimkolwiek pijanego miejscowej żandarma policji i k a j d a n k i . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tego k r a j u a wśród r u i n s p o t y k a m y przeważnie biedakami. wzoru. t a k i e j l i c z b y żandarmów, t u zostało d o p r o w a d z o n e ruiny, najstarsze KULTUROWEGO a n g i e l s k i c h opiera się n a u c i s k u k o l o n i i . N i g d y , w n i e widziałem pruskiego SEPARATYZMU którzy dopełniają z X I X w . [...] uzbro­ są jego Całe w s i e są sławne p a r k i należące do d r o b n y c h zamieszkując głód, e m i g r a c j a te tereny stali i wzajemne się właś­ prawie porachunki. N a p o l a c h n i e widać n a w e t pasącego się bydła. [...] L u d z i e tego k r a j u n a b r a l i bliwego charakteru [...], a cała wściekłość i r l a n d z k i c h nacjonalistów dzić stąd, że n a w e t w e własnym kraju n i e czują może [•••] oso­ pocho­ się u siebie. T u r e a l i z u j e się hasło: I r l a n d i a d l a Saksonów! i każdy I r l a n d c z y k w i e , że n i e m a co w s p ó ł z a w o d ­ niczyć z Anglikiem, któremu w każdej s y t u a c j i należy się największy szacunek; e m i g r a c j a trwać będzie r a z e m z t y m z j a w i s k i e m , ludność wyłącznie celtycką można chyba sjom, się spotkać t y l k o w s z u l e r n i . [...] naród przykryła dla Anglii, Ameryki, robotników, rajfurów, Tę zdemoralizowaną wszędzie i n d z i e j Dzięki t y m k o n s e k w e n t n i e s z t u c z n a powłoka Australii całkowitej przyjęła s t a l i się klasą i obecnie itd. dostarczycielami prostytutek, złodziei, oszustów, żebraków i w s z e l k i e g o postawę stosowanym demoralizacji również burżuazji, arystokracja. tu są k o m p l e t n i e pre­ stali najgorszych rodzaju motłochu. Posiadacze, którzy zdemoralizowani. I c h posiadłości leżą wśród o g r o m n y c h w s p a n i a l e pięknych parków, l e c z są to p u s t k o w i a , gdzie być może z a i n w e s t o w a n o jakieś pieniądze, l e c z zupełnie tego n i e w i d a ć [•••]" Jest to tragiczny obraz u p a d k u gospodarczego i moralnego n a r o d u . W t e j s y t u a c j i o b s e r w u j e m y narastanie następnej f a l i r u c h u o c h a r a k ­ terze w a l k i ekonomicznej, który już bezpośrednio doprowadzi do ożywie­ nia k u l t u r y narodowej i do w a l k i narodowowyzwoleńczej w p r o w a d z i interesujące nas hasła. Dzierżawcy wysuwają więc żądania, b y u m o w y użytkowania ziemi zawierane z j e j właścicielami były u m o w a m i długoterminowymi ( f i x i t y of tenure); b y ustalić w y m i a r czynszu, który nie będzie rujnował g o ­ spodarstwa (fair r e n t ) , oraz b y przyznać i m p r a w a do poczynionych w gospodarstwie i n w e s t y c j i , p r a w a do z w r o t u zainwestowanych t a m s u m (freedom of sale). Są t o żądania t z w . „trzech F " , podstawowe p o s t u l a t y w a l k i agrarnej tego okresu . W a l k a toczy się znów dwoma t o r a m i : m e t o ­ dę t e r r o r y s t y c z n y c h a k c j i stosuje Stowarzyszenie W s t ą ż k i , metodę legal­ nej w a l k i p r z y pomocy utworzonego w t y m celu związku za pośrednic­ t w e m p a r l a m e n t u poprowadził Gavan D u f f y (dawny współpracownik „Narodu"). Akcję nowo założonej L i g i O b r o n y Dzierżawców propaguje w z n o w i o n y „ N a r ó d " . S k o m p l i k o w a n a sytuacja w układzie sił w p a r 15 le 11 15 J a c k s o n , op. cit., od s. 189. S t o w a r z y s z e n i e Wstążki było kontynuacją Białych Chłopców — o r g a n i z a c j i t e r r o s y s t y c z n e j , działającej oczywiście p o t a j e m n i e w obronie p r a w dzierżawców. 16 „Naród" Duffyego, 1 1 ukazuje się p o n o w n i e od 1850 r. w dalszym ciągu pod redakcją �106 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ lamencie b r y t y j s k i m doprowadza do przegrania całej a k c j i . Od tego okresu (lata 1855—1856) w I r l a n d i i rozpoczyna się r u c h o nieco i n n y m charakterze. N a arenę w a l k i p o l i t y c z n e j występują F e n i a n i e — Ir­ landzkie B r a c t w o Republikańskie (Lub, j a k podają niektóre p u b l i k a c j e , I r l a n d z k i e B r a c t w o Rewolucyjne), znane pod skrótem I . R. B . B r a c t w o Fenian nawiązuje k o n t a k t y z irlandzką emigracją z terenów A m e r y k i i , podkreślając tę więź na bazie wspólnoty pochodzenia, p r o w a d z i walkę 1 8 1S 0 autonomię polityczną k r a j u . Wychodzono z założenia, że zwycięstwo Stanów Północnych w w o j n i e amerykańskiej (1861—1865) m u s i dopro­ wadzić z k o l e i do wystąpienia zbrojnego A n g l i i przeciw zwycięzcom. Wszyscy więc I r l a n d c z y c y p o w i n n i poprzeć Północ i wziąć udział w w o j ­ nie. Pod j e j koniec rozpoczęto intensywną agitację na rzecz powstania zbrojnego w k r a j u . Prowadziła ją gazeta „Lud I r l a n d z k i " wychodząca od 29 I X 1863 r. w D u b l i n i e . W y d a w c a m i b y l i : Tomasz Clarke L u b y 1 J o h n O'Leary, a stałymi współpracownikami działacze feniańscy: O'Donovan, Stephenson i Aleksander S u l i v a n . Była to k o n t y n u a c j a daw­ nego p r o g r a m u Zjednoczonych Irlandczyków i Młodej I r l a n d i i . Po za­ kończeniu w o j n y amerykańskiej planowano w y b u c h powstania w I r ­ l a n d i i , j e d n a k postawa przywódców i strona organizacyjna zupełnie zawiodły. Rok 1867 należy uważać za f a k t y c z n y koniec w i e l k i e j dzia­ łalności Fenian, która spełniła swoją rolę j a k o organizacja podziemna, tajna, lecz nie udało się j e j doprowadzić do końca rozpoczętego dzieła. Ruch feniański upadł, lecz wiele a k c j i w przyszłości nawiązywało do tej organizacji, a być może była ona k o n t y n u o w a n a potajemnie jeszcze przez wiele l a t . Należy również dodać, że r u c h Fenian wzbudził zainte­ resowanie przywódców i działaczy Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (1864—1876), każąc m u wystąpić z żądaniem a m n e s t i i rzą­ dowej dla uczestników w a l k powstańczych. Oczywiście decydującą rolę odegrało t u stanowisko M a r k s a i Engelsa. Dalsze lata są wzmożoną walką o samostanowienie i p r a w a gospo­ darcze. O d 1870 r. coraz bardziej pogłębia się upadek gospodarczy. Wiąże się to z przechodzeniem od r o l n i c t w a do gospodarki h o d o w l a n e j . Niewspółmiernie do w z r o s t u areału łąk i pastwisk obniża się areał u p r a w pszenicy i owsa. S t a t y s t y k i ukazują oczywiście jednoczesny wzrost ży­ wego i n w e n t a r z a na korzyść bydła, owiec, świń i d r o b i u . Wiąże się to z koniecznością zwiększenia eksportu żywności, szczególnie mięsa, d l a rozwijającej się A n g l i i , gdzie nie wystarczyło już t y l k o eksportować, 20 F e n i a n i e , F i a n n a — n a z w a nawiązująca do i m i e n i a l e g e n d a r n e g o bohatera F i n n a Mac C u m h a l l a . " J a c k s o n , op. cit., s. 192. 18 А. В i r n i e, An Economic History of the British L o n d o n 1955; J a c k s o n , op. cit., od s. 210. 20 Isles, islandzkiego University Paperbacks, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 107 gdyż k o n k u r e n c j a w t y m zakresie była ogromna. P r z y zwiększającym się eksporcie mięsa i ograniczeniu u p r a w I r l a n d i a nie m a szans na w y ­ równanie swego budżetu produkcją przemysłową i nie może w p r o w a ­ dzić ceł o c h r o n n y c h na swoje t o w a r y . P r a k t y c z n i e biorąc, a k u m u l a c j a kapitału w I r l a n d i i została ograniczona do m i n i m u m , gdyż nadal właści­ ciele ziemscy inwestują w przedsiębiorstwa n a terenie A n g l i i . Stopa życiowa, szczególnie na wsiach i r l a n d z k i c h , gwałtownie się obniża, jednocześnie angielski r y n e k pracy przestał być t a k chłonny, j a k w p o ­ p r z e d n i c h latach. Pozostaje więc albo emigracja, albo n i e z w y k l e n i s k i standard życiowy, j a k i może zapewnić n i e w i e l k a działka ziemi. W t e j s y t u a c j i nędza stała się z j a w i s k i e m stałym. B y wybrnąć z tego impasu należało powrócić do w a l k i o autonomię. W parlamencie a n g i e l s k i m p o ­ wstaje i r l a n d z k a p a r t i a autonomistów pod p r z e w o d n i c t w e m K a r o l a Ste­ w a r t a Parnella. P o n o w n y głód w 1879 r. i r a p t o w n i e pogarszająca się sytuacja m a t e r i a l n a ludności spowodowały wzrost niezadowolenia, a t y m s a m y m i wzrost t e n d e n c j i r e w o l u c y j n y c h . W 1877 r. jako w y n i k t y c h tendencji zostaje założona L i g a Rolna pod p r z e w o d n i c t w e m P a r n e l l a i Michała D a v i t t a , mająca na celu połączenie w a l k i p a r l a m e n t a r n e j 0 p r a w a narodowe z walką о ziemię i p r a w a gospodarcze. Rzucono hasło „ziemia i r l a n d z k a dla Irlandczyków!" nie rezygnując z wystąpień r e w o ­ l u c y j n y c h . W tej s y t u a c j i , w 1881 r. rząd u c h w a l a ustawę rolną w za­ sadzie akceptującą żądania „trzech F " . W p r a k t y c e ustawa jest p r a w i e nie do zastosowania, P a r n e l l porusza tę sprawę na f o r u m p a r l a m e n t u 1 w wystąpieniach p u b l i c z n y c h . Uznany zostaje za przywódcę w r o g i e j g r u p y , sabotującej ustawę państwową. Aresztowanie P a r n e l l a zwiększyło liczbę aktów t e r r o r u i zmusiło rząd do rozpoczęcia p e r t r a k t a c j i . W a ­ r u n k i P a r n e l l a zawierały żądanie wypuszczenia na wolność w s z y s t k i c h więźniów p o l i t y c z n y c h oraz udzielenia f a r m e r o m pomocy przez państwo, b y zlikwidować zaległości uniemożliwiające dzierżawcom korzystanie z u s t a w y 1881 r . Rząd przyjął te w a r u n k i . W t y m momencie można b y przerwać omawianie k o l e j n y c h w a l k o uzyskanie a u t o n o m i i , gdyż w c h o ­ dzi ona na t o r y , gdzie niezbędna staje się mobilizacja całego n a r o d u , a rolę c z y n n i k a mobilizującego spełnić mają hasła ożywienia k u l t u r a l ­ nego. O d tej c h w i l i szermowanie hasłami k u l t u r y narodowej i w a l k a o j e j u t r z y m a n i e staje się sprawą palącą i nie cierpiącą zwłoki. Po­ wtórzmy więc, na j a k i m etapie gospodarczym, społecznym i p o l i t y c z n y m znajduje się I r l a n d i a w latach osiemdziesiątych X I X w., gdy na czoło w y s u w a się w a l k a o kulturę narodową. Otóż gospodarczo jest to m o m e n t gwałtownie postępującego spadku stopy życiowej ludności, przechodze­ nia od r o l n i c t w a do h o d o w l i , a t y m s a m y m zmniejszania areałów u p r a w . Nie m a na razie szans na rozwój przemysłu (z wyjątkiem rozwiniętych p r z e d t e m ośrodków m i e j s k i c h , t a k i c h j a k n p . Belfast). Wzrasta e m i - �108 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ gracja, p r o l e t a r i a t w miastach nie s t a n o w i najistotniejszej siły w r u c h u wolnościowym, p u n k t ciężkości w a l k nadal dotyczy a u t o n o m i i i spraw a g r a r n y c h . T y m s a m y m najsilniejsza jest klasa średnia. N i e m a stałego porozumienia i współdziałania pomiędzy f a r m e r a m i i klasą robotniczą, a interesy, przede w s z y s t k i m własne i farmerów, reprezentują w p a r ­ lamencie a n g i e l s k i m k l a s y średnie. Można więc przyjąć, że w i e m y , w j a k i m momencie wkracza na arenę w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne i rozwój gospodarczy w a l k a o k u l ­ turę narodową. Rozpatrzmy teraz stan t e j k u l t u r y . Wspaniała k u l t u r a i r l a n d z k a , scharakteryzowana przez Stefana Czar­ nowskiego na przykładzie d o r o b k u l i t e r a t u r y , święci okres swego r o z k w i t u aż do połowy w i e k u X V I . W i e k X V I I jest jeszcze okresem, k i e d y język i r l a n d z k i jest używany na codzień. Lecz od t r a k t a t u w L i m e r i c k , g d y A n g l i a nie d o t r z y m u j e warunków i skazuje na w y ­ gnanie szlachtę i przywódców p o l i t y c z n y c h n a r o d u , rozpoczyna się regres k u l t u r y i języka. I r l a n d z k i staje się językiem w a r s t w najuboż­ szych , pamięć sag n a r o d o w y c h i bohaterów przetrwała wyłącznie w opowiadaniach w i e j s k i c h bajarzy, przekazywana dziedzicznie drogą t r a d y c j i z pokolenia na pokolenie. P o m i m o r e p r e s j i ze s t r o n y a d m i n i ­ stracji angielskiej język nie zaginął, można o n i m mówić aż do X I X w . W zasadzie o gwałtownym jego z a n i k u mówi się dopiero po w i e l k i m głodzie l a t czterdziestych i w p r o w a d z e n i u szkół „narodowych". P r z y ­ czyną oczywistą r u i n y języka jest klęska głodu: dotyczy ona n a j b i e d ­ niejszych, więc właśnie t y c h , którzy go kultywują. I c h wyniszczenie czy e m i g r a c j a , p r z e r y w a kontynuację kulturową i j ę z y k o w ą . Pozostała ludność i r l a n d z k a podlega ponadto od t e j p o r y usilnej a k c j i anglicyzacji życia i języka. A k c j a ta natrafiała w I r l a n d i i na wyjątkowo sprzyjającą sytuację. Dotyczyła głównie nauczania — od podstawowego do wyższego. 2 1 2 2 2 3 24 23 Jak już wspomniano, I r l a n d c z y c y w przeważającej większości b y l i k a t o l i k a m i . Przed unią z Anglią, k i e d y I r l a n d i a posiadała w zasadzie autonomię (parlament), a w rzeczywistości podlegała angielskiej p o l i ­ tyce gospodarczej łącznie z silną kolonizacją na swoje tereny, w a r s t w y wyższe s t a n o w i l i właściwie A n g l i c y (oczywiście nie wyłącznie) obrządku tej 21 C z a r n o w s k i , op. c i i . 2 2 Język i r l a n d z k i należy samej XVIII grupy do grupy należą: w a l i j s k i goidelskiej celtyckiej grupy ( k i m r y c k i ) , kórnicki (używany w językowej. D o K o r n w a l i i do w.), bretońisko-armorykański, g a e l s k i s z k o c k i (erśki) i m a n c k i ( w y s p a Klasyfikację tę podaje C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, 23 J a c k s o n , op. cit, s. 53; J о у n t, op. cit, s. 133 24 P a t r z p r z y p i s 6 i 21. Man). s. 22. Z a g a d n i e n i e m klęsk e l e m e n t a r n y c h w p r o c e s i e ciągłości k u l t u r o w e j i i c h z n a c z e n i e m w b a d a n i a c h h i s t o r i i gospodarczej p a t r z m . i n . W. K u l a , P r o b l e m y i metody historii gospodarczej, W a r s z a w a 1965, s. 639, 660. 2 5 �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 109 protestanckiego. W t a k i e j s y t u a c j i rząd I r l a n d i i nie mógł zajmować się nauczaniem Irlandczyków (katolików), gdyż warstwą mającą dostęp do rządów, k u l t u r y i nauczania była w a r s t w a silnie zanglicyzowana (prote­ stanci). I t a k od początku w i e k u X V I I I istnieją n p . protestanckie Charter Schools, przeznaczone dla dzieci osadników. Obowiązujące t a m reguły protestanckie wykluczają udział Irlandczyków. Po r o k u 1829 (uzyska­ nie równouprawnienia katolików w parlamencie b r y t y j s k i m ) , k i e d y okazało się, że akcja nawracania katolików na a n g l i k a n i z m nie dała żadnych rezultatów, rząd postanowił udostępnić nauczanie w s z y s t k i m mieszkańcom w y s p y . W r o k u 1831- rozpoczęto zakładanie t z w . szkół n a r o d o w y c h . Akcją tą zajęła się specjalna k o m i s j a (National Board), której członkowie niewiele m i e l i wspólnego z Irlandią. Nauczanie dzieci i r l a n d z k i c h szło w k i e r u n k u dokładnej e l i m i n a c j i z t r a d y c j i i pamięci wszystkiego, co mogłoby mieć związek z przeszłością, kulturą i historią I r l a n d i i . W t e n sposób w y e l i m i n o w a n o z p r o g r a m u nauczania język i historię irlandzką. Używanie irlandzkiego chociażby w rozmowach w kręgu r o d z i n n y m było r y g o r y s t y c z n i e zabronione. Uczono dzieci wza­ jemnego szpiegowania się i donosicielstwa. Winowajców mówiących po i r l a n d z k u karano, a na znak niesubordynacji zawieszano i m na szyi k a ­ wałek wygiętego p a t y k a (analogiczne piętnowanie dzieci za używanie ojczystego języka znane było i w B r e t a n i i . Zwało się t a m zawieszeniem „symbolu"). Wszystko to miało doprowadzić do u n i f i k a c j i dwóch, złą­ czonych już unią narodów. Natomiast język, którego uczono w szkołach „narodowych", był gwarą języka angielskiego, nie miał wiele wspólnego z językiem l i t e r a c k i m , pełen był naleciałości c e l t y c k i c h , t a k w w y m o w i e , j a k w słownictwie, co wzbudzało pośmiewisko wśród Anglików. A d m i n i s t r a c j i angielskiej zależało na demoralizacji postaw ludzi, w t e j s y t u a c j i łatwiejsze staje się zarządzanie w myśl własnych i n t e r e ­ sów k r a j e m , gdzie można liczyć na zdradę, donosicielstwo i pogardę własnej k u l t u r y , gdzie wpojone zostaje przekonanie o wyższości k u l t u r y silniejszych. Tego rodzaju w y c h o w a n i e musiało doprowadzić do za­ chwiania się systemów wartości i ocen, niszczenia własnej k u l t u r y i t r a ­ d y c j i , nie przynosząc w zamian nic pozytywnego. Dlatego demoralizacja, którą podkreśla Engels w p r z y t o c z o n y m liście, była t a k przerażająca, uczyniła z n a r o d u posiadającego wspaniały dorobek w dziedzinie l i t e ­ r a t u r y i k u l t u r y , znanego niegdyś z i n t e l i g e n c j i , naród pijaków, igno­ rantów, na całym świecie w y k o r z y s t y w a n y do najgorzej płatnej pracy i stanowiący światowy l u m p e n p r o l e t a r i a t . Więcej, t z w . Paddy z I r l a n d i i stał się symboliczną postacią błazeńską dla całego Zjednoczonego Króle­ stwa W i e l k i e j B r y t a n i i , a co gorsze wydaje się, że nawet sami I r l a n d ­ czycy cieszyli się z t e j r o l i . A n g l i c y p r z y w y k l i nazywać i c h „brudnymi I r l a n d c z y k a m i " . Niszczenie języka irlandzkiego i postępującą a n g l i c y - �110 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ zację przyśpieszało jeszcze i to, że przywódcy n a r o d u , tacy j a k n p . O'Connell, posługiwali się w przemówieniach i dyskusjach wyłącznie językiem angielskim, nawet jeśli sami b y l i pochodzenia celtyckiego. Podobnie r u c h Młodych Irlandczyków, chociaż podkreślał wartość języka narodowego, wyrażał to w języku angielskim. N i e sądzono b o w i e m , b y mógł o n ponownie stać się językiem a d m i n i s t r a c j i państwowej i naucza­ nia w szkołach. A n g i e l s k i , poza użytecznością (parlament był przecież p a r l a m e n t e m b r y t y j s k i m ) , był językiem m o d n y m , co wiązało się z w y ­ r o b i o n y m już w I r l a n d i i k o m p l e k s e m niższości własnej k u l t u r y i języka. Ponadto był językiem używanym przez wszystkich reprezentantów w a r s t w wyższych i i n t e l i g e n c j i : biskupów, księży, pastorów, urzędników m i e j s k i c h , inspektorów p o l i c j i , lekarzy czy mieszczan, więc t y c h , którzy cieszyli się popularnością i u z n a n i e m wśród farmerów, biedoty i r o b o t ­ ników. Dzięki t e m u i r l a n d z k i zniknął w przeważającej części k r a j u z niebywałą szybkością. W r o k u 1861 mówiło n i m jeszcze 1 105 500 osób, a według spisu z 1892 r. liczba ta zmniejszyła się do 680 240 o s ó b . 20 Poza wysiłkami jednostek nie starano się ocalić od zagłady ginących skarbów l i t e r a t u r y narodowej. W odosobnieniu pracują nad w y d a n i e m i ocaleniem ostatnich utworów c e l t y c k i c h K a r o l O'Connor, r e d a k t o r „Annales de T i g h a r n a c h " , Standish O'Grady, autor Silva Gadelica i w i e l u i n n y c h prac n a u k o w y c h poświęconych k u l t u r z e c e l t y c k i e j , Joseph O'Longan, zwany o s t a t n i m z pisarzy i r l a n d z k i c h , Eugeniusz O ' C u r r y czy J o h n O'Donovan, r e d a k t o r „Roczników Królestwa I r l a n d i i " („Annála Rioghachta E i r e a n n " ) , monumentalnego dzieła t z w . Czterech Mistrzów, zakonników k l a s z t o r u franciszkańskiego z Donegal z 1632 r. O'Donovan w y d a j e swoje dzieło w 1851 r. Oprócz wysiłków jednostek istniały k l u b y czy t o w a r z y s t w a (np. Ossianic Society), które zwracały uwagę na w a r ­ tości i piękno l i t e r a t u r y c e l t y c k i e j . Żadne j e d n a k z n i c h nie dążyło do odrodzenia irlandzkiego języka mówionego. J e d n y m ze w s p o m n i a n y c h t o w a r z y s t w było założone w 1876 r. T o w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r ­ landzkiego. T o w a r z y s t w o rozpoczęło swoją działalność w odsuniętych o d stolicy przybrzeżnych rejonach k r a j u . Rozpoczęło tę działalność od p u ­ b l i k o w a n i a tekstów w języku i r l a n d z k i m i podstawowej g r a m a t y k i tego języka. Postulowało też wprowadzenie n a u k i irlandzkiego jako języka f a k u l t a t y w n e g o do p r o g r a m u szkół p o d s t a w o w y c h i średnich. Władze wydały zezwolenie na taką zmianę p r o g r a m u . Uznane to zostało za zwycięstwo. Jednak rząd b r y t y j s k i , chcąc uniknąć j a k i e j k o l w i e k p r o p a ­ gandy narodowej, co mogło i rzeczywiście doprowadziło do w z n o w i e n i a w a l k i narodowowyzwoleńczej, zakazał używania słowa „irlandzki". Za­ stąpiono je więc pojęciem szerszym: „celtycki". Stąd bardzo w i e l e m y l 21 2 6 Joynt, 2 7 Joynt, op. cit., op. cit., od s. 134. s. 137. �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 111 n y c h koncepcji, których źródłem stał się wyłącznie t e r m i n . W dążeniach narodowowyzwoleńczych I r l a n d i i n i e ma śladu po tendencji, którą można b y nazwać w którymkolwiek momencie panceltycką. Są to po p r o s t u p r o g r a m y odrodzenia narodowego p r z y powołaniu się na odrębność j ę ­ zyka i k u l t u r y j e d y n i e w stosunku do Anglików, odrębności w stosunku do i n n e j silniejszej g r u p y czy państwa, a nie jedności i solidarności z i n n y m i g r u p a m i o t y m s a m y m c e l t y c k i m pochodzeniu. Jednakże T o ­ w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r l a n d z k i e g o nie dokonało niczego więcej, nie posiadało jasno sprecyzowanego celu i przywódców, którzy wpłynęli­ b y na wyobraźnię szerszych rzesz narodu. N i e m n i e j narodziła się po­ trzeba dalszej p r a c y w e w s k a z a n y m k i e r u n k u . Jako odpowiedź na to zapotrzebowanie społeczno-narodowe w l i p c u 1893 r. powstaje nowa o r ­ ganizacja tego t y p u nosząca nazwę L i g i C e l t y c k i e j (Connradh na Gaedhilge). Organizacja, której p i e r w s z y m przewodniczącym był Douglas Hyde, zakłada sobie n i e z w y k l e a m b i t n y p r o g r a m uporządkowania s p r a w języka w I r l a n d i i , doprowadzenia w sposób p r a k t y c z n y do odrodzenia języka literackiego, pobudzenia powszechnego zainteresowania sprawą r e h a b i l i t a c j i i przywrócenia szacunku językowi n a r o d o w e m u . Początkowo L i g a skupia w swoich szeregach grupę młodych entuzjastów, i n t e l e k ­ tualistów propagujących ideę „języka i duszy n a r o d u " . Krąg t e n jednak bardzo szybko się rozszerza. Powstają sekcje L i g i w D u b l i n i e , Belfaście i C o r k u . W 1897 r. jest to już silna organizacja mogąca wystąpić w m a j u tego r o k u z zainicjowaniem w i e l k i e g o święta w D u b l i n i e . Był to f e s t y n l i t e r a t u r y i m u z y k i podobny do analogicznych świąt ga lijs k ic h, z w a n y c h Eiseddfod. W I r l a n d i i zwało się ono Oireachtas i przeszło do corocznej t r a d y c j i , w której zaczęli uczestniczyć przedstawiciele c e l t y c k i e j Szkocji i Walii. W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w . dzięki Lidze C e l t y c k i e j r u c h odrodzenia k u l t u r o w e g o nosił c h a r a k t e r powszechny i zorganizowany. Powstawały coraz liczniejsze sekcje L i g i i coraz bardziej rozszerzały i doskonaliły się j e j p l a n y . L i c z n i emisariusze i entuzjaści t e j a k c j i wędrowali po k r a j u głosząc hasła „intelektualnej niepodległości I r l a n d i i " , pochodzące od jednego z najczynniej pracujących członków L i g i — Pádraig Mac Piaraisa, znanego w h i s t o r i i j a k o Patrice Pearce. Zainteresowanie języ­ k i e m i kulturą przejawiało się w powszechnej chęci nauczenia się ojczy­ stego języka. Zimą, w pomieszczeniach szkół czy świetlic, uczono się i mówiono po i r l a n d z k u , l a t e m uczestniczono w l u d o w y m święcie, zwa­ n y m Feiseanna, podczas którego przeprowadzano k o n k u r s y języka, pieśni, m u z y k i i tańców c e l t y c k i c h . Był to r u c h o charakterze naprawdę m a s o w y m . Działalność L i g i wpłynęła również na zorganizowanie naucza­ nia publicznego. L i g a uzyskuje zezwolenie odpowiedniego M i n i s t e r s t w a na zajęcie się tą sprawą. Zostaje u s t a n o w i o n y dwujęzyczny system n a - �112 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ uczania. N a t i o n a l B o a r d — acz bardzo niechętnie — zgadza się na zastosowanie n o w y c h metod nauczania, zatrzymujących proces w y n a r a ­ dawiania i anglicyzacji młodzieży i r l a n d z k i e j . Z r e w i d o w a n o ponadto nauczanie języka irlandzkiego również w szkołach średnich i uzyskano zgodę władz na założenie w 1909 r. U n i w e r s y t e t u N a r o d o w e g o , na który p r z y egzaminach wstępnych p r z e d m i o t e m obowiązkowym stał się język i r l a n d z k i . W ten sposób L i g a Celtycka zwróciła uwagę na własne wartości narodowe, których p i e r w s z y m elementem stał się język. N i e znaczy to jednak, że j e j działalność uratowała całkowicie język i r l a n d z k i . Doprowadziła jedynie do opóźnienia jego u p a d k u , do odrodzenia treści i wartości m o r a l n y c h w mentalności narodu, pozwoliła na odrodzenie l i t e r a t u r y , która później w p r a w d z i e stała się anglo-irlandzką, n i e m n i e j opierała się na wątkach i f o r m a c h n a r o d o w y c h . 28 Pozostaje jeszcze prześledzić, j a k i w p ł y w na dalsze losy I r l a n d i i posiadała działalność L i g i . L i g a była w s w y m założeniu organizacją mającą na celu wyłącznie renesans językowy i wskrzeszenie t r a d y c j i . Hyde powiedział: „To właśnie nasza celtycka przeszłość, której n a m przyznać n i e chciano, c h r o n i nas przed staniem się o b y w a t e l a m i K r ó ­ lestwa i stanowi najgłębszą prawdę i r l a n d z k i c h serc". N i e miała więc na celu o t w a r t e j działalności politycznej czy r e l i g i j n e j , n i e m n i e j stano­ wiła n i e z w y k l e s i l n y c z y n n i k pobudzający uczucia separatystyczne w sto­ s u n k u do A n g l i i i poczucie wspólnoty n a r o d o w e j . Bezpośrednio z j e j sze­ regów wywodzą się późniejsi działacze S i n n F e i n , i r l a n d z k i e j o r g a n i ­ zacji nacjonalistycznej. Nie na próżno Pearce zapytywał: „Może kiedyś historia uzna Ligę Celtycką za organizację o najbardziej r e w o l u c y j n y m wpływie na dzieje I r l a n d i i " . T e n r u c h ożywienia k u l t u r o w e g o nie niepokoił A n g l i i . Wręcz przeciwnie, uważała j e za p o z y t y w n e odwróce­ nie u w a g i Irlandczyków od spraw wyzwoleńczych i gospodarczych. E f e k t y j e d n a k można było przewidzieć, p o m i m o pozornego spokoju aż do 1906 r. Było to j e d n a k t y l k o w e r y f i k o w a n i e dotychczasowych postaw i metod w a l k i . Stopniowo u t r w a l o n o w narodzie przekonanie, że losy k r a j u nie zależą nieodwołalnie od p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , że losy I r ­ l a n d i i zależą od Irlandczyków. W pierwszych latach X X w . wokół t y 2 9 3 0 3 1 28 I r l a n d i a posiadała wyznaniowe. lege, w cieszył wprawdzie dwa Jeden z nich, Uniwersytet się wielką światową uniwersytety, lecz były to uniwersytety Dubliński, z n a n y pod nazwą T r i n i t y C o l ­ królową Elżbietę 1593 r. kształcił elitę europejską: profesorów, p r a w o d a w c ó w , w y s o k i c h sławą. Ufundowany przez urzędni­ k ó w państwowych, sędziów i urzędników wyższej a d m i n i s t r a c j i państwowej krajów E u r o p y . Dominował tam jednak popularnością wśród katolików. P a t r z J o y n t, op cit., od s. 144 23 Mansergh, 30 S i n n F e i n — M y S a m i , n a z w a wyrażająca op. c i t . , s. 2116. 31 Mansergh, op. c i i . , s. 218. wielu p r o t e s t a n t y z m , dlatego n i e cieszył się on zaufanie w e własne siły. �PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U KULTUROWEGO W IRLANDII 113 godnika „The U n i t e d I r i s h m e n " skupia się grono l u d z i , którym przewodzi jego r e d a k t o r naczelny A r t h u r G r i f f i t h . Tworzą organizację S i n n F e i n . P r o g r a m proponuje przejęcie za pomocą r a d m i e j s k i c h , r e g i o n a l n y c h i w i e j s k i c h k i e r o w n i c t w a nad nauczaniem, czyniąc obowiązkowym n a ­ uczanie języka i h i s t o r i i narodowej, u c h y l e n i e się od uznania władzy p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , b o j k o t Anglików, i c h wyrobów, h a n d l u , z w y ­ czajów, p o l i c j i , a r m i i , a zwłaszcza p o l i t y k i . ' P r o g r a m nacjonalistyczny S i n n F e i n stopniowo zyskuje sobie popularność, t a k że w momencie najstosowniejszym t y l k o ta organizacja jest w stanie przejąć władzę administracyjną w swoje ręce. Doszliśmy t u do m o m e n t u , k i e d y staje się jasne, że z odrodzenia k u l t u r y i języka wypływa spoistość więzów wspólnoty narodowej, ta z k o l e i p r o w a d z i do włączenia całego n a r o d u do w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne, jednocześnie przesądzając o m o d e l u przyszłego państwa, w którym władza będzie spoczywać w rękach g r u p y prowadzącej walkę i posiadającej w niej przywództwo.' W w y p a d k u I r l a n d i i była to klasa średnia nacjonalistycznej i n t e l i g e n c j i z Pearcem i G r i f f i t h e m na czele. N i e będziemy dalej śledzili losów S i n n Fein, gdyż to n i e należy już do postawionego na początku p y t a n i a . Spróbujmy teraz odpowiedzieć na nie. Chodziło o określenie warunków występowania w r u c h u narodowowyzwoleńczym haseł dotyczących k u l t u r y narodowej i ożywienia narodowego. Prześledzenie procesu irlandzkiego nie upoważnia do generalizacji, p o m i m o w i e l k i c h podobieństw do analogicznych okresów Polski czy Węgier. Natomiast na pewno upoważnia do wyciągnięcia wniosków w y ­ pływających z syntezy opisanych wydarzeń. Otóż: 1) politycznie k r a j (Irlandia) zależny jest od większego i potężniej­ szego o r g a n i z m u państwowego ( W i e l k i e j B r y t a n i i ) ; 2) gospodarcza p o l i t y k a m e t r o p o l i i w stosunku do k r a j u podległego jest polityką rujnującą jego możliwości gospodarcze. P r o d u k t y rolnicze są eksportowane do m e t r o p o l i i po cenach najniższych, co p r o w a d z i do przechodzenia na gospodarkę ekstensywną z jednej strony, a z d r u g i e j — do h o d o w l i . Rozwój przemysłu uniemożliwia obawa m e t r o p o l i i przed utratą zaplecza konsumpcyjnego i obawa k o n k u r e n c j i oraz n i e w i e l k i e zasoby surowcowe posiadane przez k r a j zależny. P r o w a d z i to do coraz szybszego u p a d k u gospodarczego k r a j u i zubożenia ludności, j e j w z r a ­ stającej śmiertelności i e m i g r a c j i ; 3) społecznie taka sytuacja n i e w y t w a r z a trwałej więzi t y p u wspól­ n o t y interesów (jak r u c h robotniczy). Żądania i wystąpienia farmerów są a k c j a m i o charakterze sporadycznych protestów przeciw zarządzeniom władz; 4) n a w e t najlepiej zorganizowany r u c h w y z w o l e n i a narodowego nie w y t w a r z a świadomości trwałej więzi pomiędzy jego u c z e s t n i k a m i ; 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 �114 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 5) dla w y t w o r z e n i a t a k i e j właśnie więzi rzucane są hasła wspólnego, odrębnego języka, k u l t u r y , d u m y narodowej. D l a k u l t u r y spełniają one n i e z w y k l e pożyteczną rolę, jednocześnie wprowadzając złudzenia waż­ ności więzi ponadekonomicznej. I to stanowi i c h cel i s t o t n y . Z odrodzenia narodowego rodzi się r u c h nacjonalistyczny, pełniący na o s t a t n i m etapie w a l k i o samostanowienie polityczne i p i e r w s z y m etapie niepodległości rolę kierowniczą. Najczęściej podporę tego r u c h u stanowią g r u p y l u d z i nie mających wpływu na całość p o l i t y k i ekonomicznej, a t y m s a m y m n i e uczestniczących w zyskach w p o p r z e d n i m układzie ekonomiczno-polityczn y m . Społecznie są to w a r s t w y średnie. W t e n sposób w y t w o r z o n a została sytuacja umożliwiająca realizację i d e i w y z w o l e n i a narodowego, co należy rozumieć j a k o dążność do za­ spokojenia interesów ekonomicznych a k t u a l n i e najsilniejszej, a n i e m a ­ jącej swobody działania klasy, a działalność w imię haseł odrodzenia k u l t u r y narodowej stanowi t y l k o f r a g m e n t ogromnego procesu kształto­ w a n i a świadomości narodowej. Anna Zadrożyńska-Barącz THE BACKGROUND OF C U L T U R A L SEPARATISM IN IRELAND S u m m a r y The author reflects on the links between political, economic processes, a n d t h e r e b i r t h of a n a t i o n a l c u l t u r e a n d language, of a national c o n s c i o u s n e s s . T h e a i m of cultureslogans play field at a g i v e n stage a g a i n s t w h i c h this p r o b l e m the paper of a m o v e m e n t is to and i n the social emergence determine what role for n a t i o n a l l i b e r a t i o n . T h e is e x a m i n e d i s I r e l a n d , w h e r e t h e struggle for n a t i o n a l i n d e p e n d e n c e w a s one of t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c e x a m p l e s of t h i s p r o c e s s in E u r o p e . T h e e v e n t s of t h e 19th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g of t h e 20th p r o v i d e t h e b a c k g r o u n d for the a u t h o r ' s r e f l e c t i o n s . S h e comes to t h e f o l l o w i n g 1. I n I r e l a n d , p o l i t i c a l dependence economic suffered Great r u i n . I n d u s t r y could from severe Britain with l e d to e c o n o m i c not -develop, competition, e v e n food, dependence and exports on t h e B r i t i s h and at the same conclusions: a n d . to utter of a g r i c u l t u r a l products market. Ireland supplied time provided cheap manpower for British industry; 2. I n t h i s s i t u a t i o n , i t w a s t h e m i d d l e c l a s s t h a t l e d t h e s t r u g g l e for p o l i t i c a l l i b e r a t i o n (the p r o l e t a r i a t w a s not s t r o n g enough to l e a d t h i s m o v e m e n t ) , a n d i n d o i n g so i t k e p t a n e y e on its o w n i n t e r e s t s ; 3. support B u t a n y fully organized a n d p a r t i c i p a t i o n of struggle the whole for national liberation nation. T h e people must have taking part the i n this struggle m u s t h a v e a feeling of s o l i d a r i t y a n d of being l i n k e d together p e r m a n e n t l y . I n t h e l a s t period ence, slogans the of the s t r u g g l e for n a t i o n a l l i b e r a t i o n a n d e c o n o m i c c a l l i n g for p r o p a g a t i o n national language These are, however, fulfilled only this role a fragment independ­ of t h e n a t i o n a l c u l t u r e a n d for r e v i v a l of of mobilizing and welding of t h e p r o c e s s w h e r e b y the nation. national conscious­ n e s s e m e r g e s , a n d t h e y c a n o n l y be r e g a r d e d as s u c h . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cd73872eea2f70f0c8177d3426db06a.pdf 04bec37658112be4a65f08a3ebe97440 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:620 Title A name given to the resource Wspólnota terytorialna a styczności społeczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 DANUTA MARKOWSKA WSPÓLNOTA TERYTORIALNA A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Jaką rolę o d g r y w a t e r y t o r i u m w s i w życiu j e j mieszkańców? W j a ­ k i c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h d e t e r m i n u j e i ogranicza zakres styczności społecznych, a w j a k i c h j e o t w i e r a , poszerza? Rozważania poniższe poświęcone są historycznej zmienności r o l i t e ­ r y t o r i u m w s i i j e j l o k a l i z a c j i . Podajemy t u w y n i k i badań t e r e n o w y c h przeprowadzanych w l a t a c h 1955—1963 w e w s i Modlnica, pow. Kraków. Były to terenowe studia r e t r o s p e k t y w n e obejmujące Okres od r o k u 1880 do 1963. Skupiały się one na problematyce społeczności lokalnej i r o ­ dziny. Zebrane materiały zostały opracowane w postaci m o n o g r a f i i r o ­ dziny w i e j s k i e j , która nie objęła j e d n a k omawianej t u p r o b l e m a t y k i . . 1 M o d l n i c a położona jest w odległości 8 k m w k i e r u n k u północno-zachodnim od K r a k o w a . Około 1880 r o k u liczyła 70 rodzin, w r o k u 1963 — 146. W ciągu tego 80-lecia przekształciła się ona ze w s i topo­ graficznie podmiejskiej, lecz w sensie społeczno-ekonomicznym izolowa­ nej i t r a d y c y j n i e rolniczej, w wieś-osadę f u n k c j o n a l n i e podmiejską o charakterze robotniczo-chłopskim. W t y m procesie wyróżnić należy t r z y okresy: 1) od około 1880 r. do 1919 г.; 2) od r o k u 1919 do 1945; 3) od r o k u 1945 do 1963. P i e r w s z y z n i c h można b y najogólniej określić j a k o fazę r o z w o j u p o pańszczyźnianego. Pod w i e l o m a względami s t a n o w i ona kontynuację okresu pańszczyźnianego, zwłaszcza w s t r u k t u r z e społecznej ludności, opartej przede w s z y s t k i m na s t r u k t u r z e własnościowej, oraz w t y p i e l o k a l n y c h powiązań. Fazę tę cechuje jednakże p r a w n o - f o r m a l n a samo­ dzielność chłopstwa, działanie k r e d y t u lichwiarskiego, a także swobodny rozwój w i e l u dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza a r t y s t y c z n e j . Okres 1 D. M a r k o w s k a , kowskiej, Rodzina K r a k ó w 1964. 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. Х1Ш2 w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ �66 D A N U T A M A R K O W S K A ipouwłaszczeniowy był dla chłopstwa próbą adaptacji do n o w y c h w a ­ runków społeczno-ekonomicznych, p r z y c z y m nie następowało r a d y k a l n e zerwanie z przeszłością. Przeciwnie — społeczność w i e j s k a starała się podporządkować t e n proces t r a d y c y j n y m i n s t y t u c j o m w i e j s k i m l u b p r z y ­ stosować te i n s t y t u c j e do n o w y c h warunków. Ekonomiczno-Społeczny rozwój M o d l n i c y tego okresu przebiegał analogicznie do procesu w całej Galicji Zachodniej . Okres międzywojenny ma c h a r a k t e r przejściowy. S t r u k t u r a własnoś­ ciowa w r o l n i c t w i e t r a c i zwolna swe dominujące znaczenie. Coraz silniej i szerzej p r z e j a w i a się dążność do powiązania z miastem poprzez zajęcia i zawody pozarolnicze. Jednakże miasto nie jest w stanie wchłonąć ca­ łego n a d m i a r u siły roboczej w s i . Równocześnie parcelacja ziem d w o r ­ skich stwarza możliwość n a b y w a n i a działek r o l n i c z y c h i wzmaga zain­ teresowania rolnicze. Z d r u g i e j s t r o n y niepewność i d o r y w c z y c h a r a k t e r z a t r u d n i e n i a pozarolniczego działa hamująco na proces t w o r z e n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności w s i . Procesy społeczno-gospodarcze badanej w s i nie dadzą się już w t y m okresie odnieść do t y p o w y c h przeobrażeń w s i małopolskiej o k r e s u międzywojennego. M o d l nica tego okresu nie miała jeszcze w pełni c h a r a k t e r u „strefy p o d m i e j ­ s k i e j " , ale także nie była już typową rolniczą wsią małopolską . Radykalną zmianę w życiu społeczno-gospodarczym w s i przynosi do­ piero okres po r o k u 1945, k i e d y t o doprowadzono do końca parcelację gruntów d w o r s k i c h i nastąpiło trwałe powiązanie rezerw siły roboczej w s i z ośrodkami przemysłowymi i miastem. W następstwie t y c h z m i a n zaczyna się kształtować n o w a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa ludności, charakteryzująca się dominantą liczebną chłopów-robotników i p o j a w i e ­ n i e m się robotników, traktujących wieś j e d y n i e j a k o miejsce zamiesz­ kania . Natomiast n i e w i e l k a już dziś g r u p a rolników niezarobkujących w y k a z u j e stałą tendencję spadkową. Jednocześnie w gospodarce r o l n e j — zarówno w samej p r o d u k c j i , j a k i organizacji z b y t u — zachodzą c h a r a k ­ terystyczne dla strefy podmiejskiej procesy: specjalizacja w k i e r u n k u gospodarstw warzywniczo-ogrodniczych. W każdym z wyróżnionych t u okresów t e r y t o r i u m w s i o d g r y w a odmienną rolę w życiu j e j mieszkań­ ców. O g r a n i c z y m y się j e d y n i e do przedstawienia s y t u a c j i wyjściowej, t j . około 1880 r o k u , oraz a k t u a l n e j , t j . 1963 r o k u . 2 3 4 2 Por. F . B u j a k , 3 P o r . M. M i e s z c z a n k o w s k i , G a l i c j a , t. I , W a r s z a w a — L w ó w «1908. Struktura agrarna Polski międzywojennej, W a r s z a w a 1960. 4 P r o c e s y te przebiegają w M o d l n i c y a n a l o g i c z n i e j a k w całej s t r e f i e s k i e j K r a k o w a , p a t r z : J . S u l i m s k i , Procesy Krakowa, K r a k ó w 1967. urbanizacji w strefie podmiej­ podmiejskiej �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI WSPÓLNOTA TERYTORIUM A SPOŁECZNE GRANICE 67 WSI H i s t o r y c y datują powstanie M o d l n i c y na przełom X I I i X I I I w . Stanowiła ona wówczas prawdopodobnie jedną całość z obecną wsią Modlniczką, oddaloną 1,5 k m na południe. W późniejszych w i e k a c h znalazły się one w rękach różnych właścicieli f e u d a l n y c h : M o d l n i c a — świeckich, Modlniczką — k l a s z t o r u . W w i e k u X V I — X V I I I te d w a nieco odmiennie zorganizowane f o l w a r k i miały przemieszane przestrzennie g r u n t y chłopów poddanych . Granice w s i nie wyodrębniały więc z w a r ­ tego t e r y t o r i u m , lecz dokumentowały historię kształtowania się f e u d a l ­ nej własności (por. m a p k a 1). T o przemieszanie gruntów o b u w s i p r z e ­ trwało po dzień dzisiejszy. Dodajmy, że w okresie pańszczyźnianym chłopi M o d l n i c y m i e l i wspólne pastwisko i las z d w o r e m i p o d d a n y m i z i n n y c h w s i , należącymi do tego d w o r u . Działki z i e m i u p r a w n e j , użyt­ kowane przez rodzinę chłopską mogły być przez pana zamieniane n a inne, położone w i n n y m miejscu. Ludność bezrolna z a t r u d n i o n a wyłącz­ nie w e d w o r z e miała swoje d o m k i pośród zagród gospodarzy. Chłopskie pola i zabudowania nie wyodrębniały się więc w sposób u t r w a l o n y od d w o r s k i c h . N i e była to jeszcze c h ł o p s k a w s p ó l n o t a teryto­ r i a l n a , lecz f e u d a l n a w s p ó l n o t a p r z e s t r z e n n a całości dwór—poddani, ostro wyodrębniająca się w stosunku do obszarów i n ­ n y c h właścicieli f e u d a l n y c h , nawet jeśli z p u n k t u widzenia topograficz­ nego były one przemieszane z g r u n t a m i danej w s i . 5 6 A k t uwłaszczenia przydziela ściśle zlokalizowany obszer k o n k r e t n e j rodzinie chłopskiej. Ze wspólnot w y d z i e l a się fizycznie część chłopską j a k o wspólnotę g m i n y od części pańskiej. Dwór skupia swe zabudowania gospodarcze w j e d n y m miejscu, t a m też buduje pomieszczenia mieszkal­ ne dla s w y c h najemników. Wówczas dopiero kształtuje się c h ł o p s k a wspólnota t e r y t o r i a l n a , respektująca i n d y w i d u a l n e posiada­ nie każdego z gospodarzy i regulująca korzystanie ze wspólnot — p a ­ s t w i s k i lasów. Dwór pozostał j e d n a k najpoważniejszym właścicielem gruntów na terenie w s i . Łącznie z n i e w i e l k i m f o l w a r k i e m plebańskim g r u n t y d o m i n i a l n e stanowiły ponad połowę ogółu gruntów w s i (por. tab. I ) . Wzrastająca liczba ludności powoduje napór na ziemie dworskie. Jednocześnie modernizacja techniczna gospodarki d w o r s k i e j z końcem X I X w . powoduje zadłużenie d w o r u i wyprzedaż części ziemi chłopom. Stąd już w 1900 r . g r u n t y r u s t y k a l n e przeważają w e w s i . Odtąd n i e ­ p r z e r w a n i e „chłopska przestrzeń" narasta kosztem d w o r s k i e j . 5 Patrz: F . B u j a k , s. 323—324. 6 I b i d e e m , s. 319 Studia nad osadnictwem Małopolski, cz. I , K r a k ó w 1905, �00 Plan w w s i Modlnica Archiwum Miasta Wielka i Modlnica Krakowa. Mała J e s t to p l a n przechowany odręczny w aktach Archiwum S e n a c k i e g o z 1806 г., o b e c n i e „bloss a l a v u e a u f g e n o m m e n " , n a n i m napis jak brzmi umieszczony �W S P Ó L N O T A Tab. I. Udział areale T E R Y T O R I A L N A gruntów użytków A S T Y C Z N O Ś C I dominialnych rolnych we wsi i rustykalnych Modlnicy w w latach ogólnym 1869—1900 Grunta Grunta dominialne rustykalne (w °/o) (w %>) 1869* 55,8 44,2 Słownik geograficzny, W a r s z a w a 1885, s. 568 1880 57,1 42,9 Materiały Rok Źródło i n f o r m a c j i do o b l i c z e n i a rodzin i 39,5 relacje zien, t. 6, historie dawnych dworskich Gemeindelexikon 60,6 służące odsetków terenowe: funkcjonariuszy 1900 69 S P O Ł E C Z N E von Gali- W i e n 1907, s. 306, 3 1 0 — —314i * D a n e d l a 1869 r. dotyczą n i c a i Modlniczką. Grajmy Modlnicy, obejmującej wsie Modl­ U schyłku X I X w . j e d y n i e północno-wschodnia granica w s i przebie­ gała w sposób ostry, była to zarazem granica państwowa między za­ b o r e m a u s t r i a c k i m a r o s y j s k i m . Pozostałe podlegały różnym k o r e k t o m . Utrzymywał się też stan przemieszania gruntów chłopskich ludności w s i M o d l n i c y i M o d l n i c z k i . A j e d n a k w świadomości mieszkańców w s i funkcjonowało silne poczucie wspólnoty t e r y t o r i a l n e j i odrębności w s t o s u n k u do w s i sądziednich. Jak wskazują na to historie rodzin, t y l k o w j e d n y m p r z y p a d k u bliskość pól skłoniła modlnickiego gospodarza do współdziałania z sąsiadem z M o d l n i c z k i , choć z w r o t n a pomoc sąsiedzka była w o w y m Okresie powszechna. K i e d y w Niedzielę Palmową po wyjściu z kościoła obchodzono granice w s i i zatykano święcone p a l m y w ziemię, b y uchronić wieś przed klęskami żywiołowymi i zapewnić dobre p l o n y — omijano w t y m s k o m p l i k o w a n y m pochodzie działki n a ­ leżące do M o d l n i c z k i . Jeszcze dziś przedstawiciele generacji starszej utrzymują, że m i m o przemieszania gruntów od razu można było za­ uważyć, które należą do „naszej" w s i , gdyż były lepiej u p r a w i o n e . Szereg stereotypów co do c h a r a k t e r u sąsiadów (lenistwo, skłonność do kradzieży itp.) akcentował w sferze świadomości społecznej granice własnej w s i , t a k t r u d n e do w y t y c z e n i a w sposób topograficzny. 7 s 7 Materiały terenowe autorki grafii Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w 8 Materiały terenowe autorki g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w z 1956 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ z 1955 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ Krakowie. Krakowie. �70 DANUTA MARKOWSKA STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Około 1880 r. M o d l n i c a liczyła 70 rodzin, ludności 537 o s ó b . Z a ­ równo n i e w i e l k i e r o z m i a r y tej społeczności, j a k i t y p zabudowy w s i powodowały, iż wszyscy j e j mieszkańcy znali się wzajemnie i k o n t a k ­ t o w a l i stale.- M o d l n i c a jest wielodrożnicą o z w a r t e j zabudowie z c e n t r a l ­ n y m placem na wzniesieniu, gdzie stoi kościół. J a k k o l w i e k ludność w s i pozostawała ze sobą w stałych stycznościach, to jednak istniał określony rytuał regulujący te styczności i dystansujący niektóre k o n t a k t y . 9 Tab. П. Struktura Nazwa kategorii społeczno-własnościowa Obszar społecznej ludności gospodarstwa Liczba w ha rodzin Kmiecie Zagrodnicy, 8,5—10 Gospodarze Półgospodarze Chałupnicy \ 2 5,5— 8,5 Komornicy > Fornale ' — 5,5 0,5— 2 • b e z r o l n i i do 0,5 Razem Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : wsi Modlnicy — historie około 1880 r. Odsetek ogółu rodzin 6 8,6 11 22 15,7 31,4 13 18,6 18 25,7 70 100,0 rodzin W t o k u codziennej współpracy k o n t a k o w a l i się przede w s z y s t k i m bogaci ze s w y m i n a j e m n i k a m i oraz równorzędni sobie gospodarczo p a r t ­ nerzy powiązani zasadami z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. Zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne ludności w s i było b o w i e m znaczne (por. t a b . I I ) . Ono to określało różne f o r m y powiązań gospodarczych (por. t a b . I I I ) zamykających się w obrębie w s i . Sytuacje odświętne, rekreacyjne, obrzędowe wyznaczały poszcze­ gólnym g r u p o m społecznym i g r u p o m w i e k u odpowiednie miejsca: w kościele, w karczmie, w czasie wieczornych spotkań, na weselach, chrzcinach czy odpustach. Wówczas to k o n t a k t o w a l i się przede wszyst­ k i m równi z równymi — równi społecznie i równi w i e k i e m czy stanem cywilnym. W okresie 1880—1919 znacznie wzrosła liczba rodzin w e w s i , słabszy był stosunkowo p r z y r o s t liczby ludności . Usamodzielnianie się małych 10 D a n e co do l i c z b y r o d z i n pochodzą z badań t e r e n o w y c h a u t o r k i , t j . z e s t a w u h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n zamieszkujących wieś około 1880 r. D a n e o liczbie ludności zaczerpnięto ze Słownika geograficznego, t. 6, W a r s z a w a 1885, s. 568/569. 9 W 1910 r. l i c z b a r o d z i n wynosiła około 100 ( b r a k dokładnych d a n y c h ) , l i c z b a ludności 568 {Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden Osterreichs nach den Ergebnissen der Volkszahlung vara 31 December, 1910, W i e n 1915, s. 346/347). 10 �T o b . III. Odrobek, najem i zwrotna pomoc sąsiedzka w rodzinach wsi Modlnicy około 1900 г . * Korzystanie Obszar Kategoria społeczno-ekonomiczna Liczba gospo­ gospo­ darstw rodziny w z odrobków darstw ha stałe do­ ryw­ cze z najmu stałe do­ ryw­ cze (dane absolutne) Świadczenie z pomocy sąsiedzkiej stałe do­ ryw­ cze odrobków pomocy najmu sąsiedzkiej do­ ryw­ cze do­ ryw­ cze stałe — — — — 1 2 — 12 10 11 4 Kmiecie 8,5—10 5 4 1 3 2 Zagrodnicy, 5,5— 8,5 12 2 — 10 2 1 — Gospodarze 2 , 0 - 5,5 31 15 7 — 0 , 5 — 2,0 21 — 14 Półgospodarze — 7 8 — 11 6 2 18 — 18 do 0,5 7 4 1 6 5 6 19 6 23 — — — — Razem 76 6 16 3 26 stałe 1 — Chałupnicy, komornicy. do­ ryw­ cze stałe 28 15 — 24 16 Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : h i s t o r i e r o d z i n * W t a b e l i pominięto rozumiemy świadczenie 14 r o d z i n f o r n a l s k i c h , odrobków we powiązanych stałym nájmem z m i e j s c o w y m d w o r e m . P r z e z „stałe o d r o b k i " w s z y s t k i c h s e z o n a c h r o l n i c z y c h , podobnie rozumieć należy „stałą pomoc P r z e z „stały n a j e m " sytuację, w której z a w a r t o roczną u m o w ę o pracę n a cały r o k gospodarczy. sąsiedzką". �72 DANUTA MARKOWSKA r o d z i n nie prowadziło j e d n a k do p o w s t a w a n i a przysiółków. Wieś p o ­ została nadal skupiona, a styczności społeczne zachowały t r a d y c y j n y charakter. ZASIEDZIAŁOŚĆ A WŁASNOŚĆ Ciągłość osadnictwa w e w s i u t r z y m y w a n a była przede w s z y s t k i m poprzez element zamożniejszy. Małżeństwa zawierane były głównie w obrębie własnej w s i , rzadziej w s i sąsiednich. Dobór t e r y t o r i a l n y mał­ żonków w o m a w i a n y m okresie przedstawia tabelka I V . Łącznie 6 1 , 7 % małżonków pochodziło z t e j samej w s i . Z w r a c a uwagę f a k t , iż ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską (82,7% mężczyzn z tej samej wsi), j a k i kobiecą (72,8% kobiet). W t y c h w a r u n k a c h p o w i n o w a c t w o i pokrewieństwo splatało się n i e ­ rozerwalnie z sąsiedztwem. Szerszych powiązań r o d z i n n y c h pozbawione były w e w s i t y l k o niektóre r o d z i n y bezrolnych, zwłaszcza fornalskie. Tab. terytorialny I V . Dobór małżonków. Małżeństwa 1880—1919 r. (w odsetkach ogółu zawarte w latach między małżeństw) P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża terytorialne żony Pochodzenie Ogółem małżeństw z b a d a n y c h 121 Inny T a sama T a sama T e n sam wieś gromada powiat powiat T a s a m a wieś 61,7 1,2 6,2 3,7 Ta sama 11,1 gromada T e n sami p o w i a t 4,9 Inny 5,0 powiat R a z e m Tabelka sporządzona 82,7 na podstawie Razem 72,8 ПД 6,1 1,2 j 1,2 materiałów J J 7,4 terenowych 5,0 10,0 8,7 100,0 autorki, tj. historii rodzin. Z t y m i zasadami d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o skorelowane były zasady doboru społecznego. Ogółem w zbiorowości małżeństw z a w a r t y c h w t y m okresie w 7 1 , 2 % p a r t n e r z y d o b i e r a l i się z t y c h samych k a t e g o r i i społeczno-własnościowych, a w 5 8 , 7 % stwierdzono dokładną równowagę wyposażenia początkowego młodych (patrz t a b . V ) . Wśród o w y c h 6 1 , 7 % małżeństw, gdzie oboje p a r t n e r z y pochodzili z tej samej w s i , zgodność pozycji społeczno-majątkowej wyrażała się odsetkiem 8 8 , 2 % a równowaga wyposażenia początkowego •— 76,4%. u 1 1 Ogół według dóbr, ówczesnych czątkowego jakie młodzi otrzymywali, c e n i następnie u s t a l a n o młodych. Tak dokonane o p i n i a m i informatorów n a t e n temat, przeliczano na wartości stopień r ó w n o w a g i szacunki skonfrontowano pieniężne wyposażenia z po­ subiektywnymi �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 73 SPOŁECZNE Ciągłość osadnictwa we w s i była więc kontynuacją pokoleń gospo­ darzy rolników, kontynuacją normowaną z w y c z a j o w y m systemem k o ­ jarzenia małżeństw. Tab. V . Dobór tach 1880—1919, społeczny małżonków. 1920—1944, Małżeństwa 1945—1963 (w zawarte odsetkach w ogółu la­ mał­ żeństw) Małżeństwa z a w a r t e w o k r e s i e Małżonkowie z pochodzą gospodarstw O tej s a m e j 1880—1919 1920—1944 1945—1963 N = 121 N = 75 N = 76 71,2 38,2 42,8 20,1 25,7 40,1 8,7 36,1 17,1 100,0 100,0 100,0 grupie* obszarowej O zbliżonej g r u p i e obszarowej O odległej grupie obszarowej R a z e m WSPÓŁCZESNE L O S Y L O K A L N Y C H . POWIĄZAŃ N a przełomie X I X i X X w . M o d l n i c a była p o g r a n i c z n y m bastionem k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . Jako siedziba d w o r u , p a r a f i i i g m i n y oraz miejsce t a r g o w i s k stanowiła ośrodek ciążenia okolicznych wsi. A k t u a l n y porządek a d m i n i s t r a c y j n y nadal powierza j e j rolę c e n t r u m . M o d l n i c a jest siedzibą zarządu gromady, w skład której poza nią w c h o ­ dzą jeszcze cztery inne wsie. Zachowała się też j e j r o l a j a k o ośrodka parafialnego. W y d a j e się jednak, że n i e j e j f u n k c j e ośrodkowe są n a j ­ istotniejsze. Bliskość miasta powoduje zresztą, że w porównaniu z i n n y ­ m i ośrodkami g r o m a d z k i m i województwa czy k r a j u r o l a M o d l n i c y j a k o c z y n n i k a więzi społeczno-gospodarczej jest s ł a b a . Istotniejsza w y d a j e się topograficzna i społeczna lokalizacja w s i n a szlaku ruchliwości wieś — miasto. Zachodnią swą granicą M o d l n i c a przylega do d a w n e j w s i B r o n o w i c e — dziś już dzielnicy K r a k o w a . Przecina ją w i e l k i t r a k t — szosa, a k o m u n i k a c j a autobusowa wiąże ją w sposób dogodny z miastem (dojazd do c e n t r u m K r a k o w a t r w a 35 m i n u t , a autobusy kursują co 30 m i n u t ) . M o d l n i c a jest w pełni z e l e k t r y f i k o w a n a . Toteż w ostatnich l a t a c h zdarzają się p r z y p a d k i z a k u p u parcel b u d o w l a n y c h na terenie w s i 12 1 2 P o r . M. C h i l c z u k , Sieć ośrodków sce, W a r s z a w a 1963. więzi społeczno-gospodarczej wsi w Pol­ �74 DANUTA MARKOWSKA przez mieszkańców K r a k o w a z intencją osiedlenia się t u t a j . Coraz częściej osoby zdobywające wyższe wykształcenie nadal zamieszkują w e w s i . Bezpośrednie sąsiedztwo miasta i znaczny odsetek z a t r u d n i o n y c h w m i e ­ ście (patrz tab. V I ) powodują, iż w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j są t u szybciej przejmowane niż w e wsiach dalej od t r a k t u położonych . Zbliżenie do 13 pozarolniczego i grup obszarowych zarobkowania poza i ktoś z pozostałych j e j członków Zarobkuje głowa rodziny Głowa rodziny nie zarob­ kuje — zarobkuje jeden lub kilku członków ro­ dziny Zarobkuje darstw tylko liczba gospo­ w ha rodziny Ogółem gospodarstwa głowa L i c z b a rodzin o danym typie pozarolniczego Obszar gospo­ w 1963 r. Renta lub dożywocie jako we wsi Modlnicy j źródło utrzymania zarobkowania darstw gospodarstwem według Nikt nie zarobkuje T a b . V I . Rodziny 10 6 _ 1 1 2 9 3 1 2 1 2 0,5—2 66 28 13 14 2 2 —5 58 15 9 16 16 11 5 —7 2 1 — — — 2 7 —(10 — — — 1 — — Razem: 146 52 2 fi 32 30 6 O d s e t k i ogółu r o d z i n 100,0 35,7 17,8 21,8 20,5 4,1 B e z r o l n i i do 0,1 0,1—0,5 Odsetki rodzin kowaniem z zarob­ pozarolniezym — 75,4 — — M o d l n i c y jest więc dla t y c h w s i zbliżeniem do miasta. W sąsiednich wsiach obserwuje się ostatnio tendencję do lokalizowania n o w y c h zagród nie w środku w s i , lecz na działkach położonych bliżej M o d l n i c y . „Miesz­ kać w M o d l n i c y to już j a k b y w mieście, to już na p r o g u " — mówią mieszkańcy t y c h w s i . Powszechne jest wśród n i c h oczekiwanie, że w p r z y ­ szłości nastąpi połączenie i c h w s i z M o d l n i c a w jedną wielką osadę . Tendencja do zawierania małżeństw z dziewczętami z M o d l n i c y p o ­ wszechna jest wśród młodych mężczyzn o k o l i c z n y c h w s i . Z n a j d u j e to u D o t y c z y to zwłaszcza m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r s t w a domowego. ? W e w s i a c h t y c h przeprowadziła a u t o r k a b a d a n i a sondażowe, obejmujące całej zbiorowości. 13 4 jednakże n i e �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 75 SPOŁECZNE w y r a z w zasadach doboru t e r y t o r i a l n e g o małżeństw z a w a r t y c h w okresie 1945—1963. J a k wskazuje na to tab. V I I , ogółem 7 5 , 2 % kobiet pochodzi z M o d l n i c y , a mężczyzn t y l k o 4 6 , 1 % , natomiast przybysze z i n n y c h w s i stanowią łącznie 51,3%. Mężczyźni ci w przeważającej liczbie z a t r u d n i e n i b y l i przed zawarciem małżeństwa w gospodarstwie r o d z i c i e l s k i m l u b też t r u d n i l i się sezonowo t y l k o zajęciami pozarolniczymi. Osiedlenie się w M o d l n i c y łączyło się p r a w i e w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h z podjęciem trwałego zajęcia pozarolniczego. T a b . V I I . Dobór terytorialny (w małżonków. Małżeństwa z a w a r t e odsetkach ogółu małżeństw) w l a t a c h 1945—1963 * P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża Ogółem 76 małżeństw zbadanych CU (U T a s a m a wieś С T a sama д о £ о sí - £ - N Я í Он *• T a sama T a sama T e n s a m gromada powiat wieś Inny Miasto po­ lub wiat osiedle Razem 34,3 2,6 7,9 11,9 18,5 2,6 2,6 — — 5,2 T e n sam powiat 5,3 - — 2,6 2,6 — 10,5 Inny powiat 3,9 1,3 M i a s t o l u b osiedle — — 46,1 11,8 gromada R a z e m 1,3 1,3 17,1 1.3 75,2 7,8 — — 22,4 2,6 1,3 100,0 W w y m i a r z e o b i e k t y w n y m r o l a M o d l n i c y w sieci osiedleńczej polega przede w s z y s t k i m na j e j f u n k c j i pomostu pomiędzy miastem a w s i a m i bardziej r o l n i c z y m i i o d d a l o n y m i od t r a k t u k o m u n i k a c y j n e g o . Jak widzą lokalizację swojej w s i sami Modlniczanie? W y p o w i e d z i na ten temat przedstawia tabelka V I I I . Uderza zdecydowana orientacja na miasto. N a uwagę zasługuje f a k t , iż k o b i e t y częściej wskazują na nega­ t y w n e s k u t k i bliskości miasta dla r o l n i c t w a i widzą w niej przyczynę z a n i k u f o r m współżycia wioskowego. Spowodowane to jest t y m , że są one silniej powiązane z losami r o l n i c t w a i w s i niż mężczyźni, których większość z a t r u d n i o n a jest w mieście. Interesująco przedstawiają się również w i z j e przyszłości w s i . U k a z u j e je tabelka I X . Są one także silnie zorientowane n a miasto. Słabe jest na ogół poczucie wspólnoty losów z i n n y m i w s i a m i gromady, silniej j e d n a k zaznaczone w opiniach kobiet. Można więc powiedzieć, że w świadomości mieszkańców M o d l n i c y , zwłaszcza mężczyzn, o r i e n t a c j a na miasto przesłania rolę tej wsi wobec w s i o k o l i c z n y c h i rzeczywiste z n i m i p o w i ą z a n i a , że lokalizacja w s i oceniana jest przede wszyst­ k i m z p u n k t u widzenia topograficznej i społeczno-gospodarczej bliskości miasta. * Źródło: a n k i e t a p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r. �DANUTA 76 T a b . V I I I . Opinie MARKOWSKA mieszkańców wsi Modlnicy Opinie O p i n i e mężczyzn Treść o p i n i i Łącznie kobiet wypowie­ °/o dzi dzi dobre położeniu opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba Liczba wypowie­ Bardzo o jej % wypowie­ % dzi położenie z u w a g i n a bliskość m i a s t a i dogodną komunikację (bez rozważań nad 98 60,9 76 43,7 174 52,0 41 25,5 32 18,4 73 21,8 10 6,2 36 20,7 46 13,7 6 3,7 14 8,0 20 5,9 4 2,5 12 6,9 16 4,8 2 1,2 4 2,3 6 1,8 335 1100,0 przyszłością wsi) B a r d z o dobre położenie ze względu n a bliskość m i a s t a i szansę przyłączenia w s i do m i a s t a Opinie niejednoznaczne: do­ bre położenie połączenie ale bliskość duje z uwagi na komunikacyjne, miasta nadmierny rolnictwa, powo­ odpływ współżycie z wio­ s k o w e z a n i k a itp. Opinie niejednoznaczne: do­ b r e położenie z u w a g i n a połączenia komunikacyjne, ale w e w s i nie m a r o z r y ­ w e k , zaimiera życie k u l t u ­ ralne — młodzi szukają r o z r y w e k w mieście Bardzo dobre zarówno ze położenie względu na połączenie komunikacyjne z miastem j a k i bliskość sąsiednich w s i Brak zdania; nie zastana- w i a ł ( a ) się n a d t y m 161 R a z e m Zródlo: materiały Uwaga: w terenowe autorki, ankiecie postawiono 1 100,0 1 174 ankieta dotycząca to p y t a n i e j a k o otwarte. opinii 1100,0 przeprowadzona w 1963 r. �WSPÓLNOTA KOBIETY, TERYTORIALNA A CIĄGŁOŚĆ STYCZNOŚCI OSADNICTWA 77 SPOŁECZNE I ZMIERZCH „OJCOWIZNY" W p i e r w s z y m z o m a w i a n y c h okresów zasiedziałość łączyła się w y ­ raźnie ze stanem posiadania ziemi, a ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską, j a k i kobiecą. Już procesy ruchliwości okresu międzywojennego wprowadziły n a t e r e n w s i „nowych" rolników, zmieniły zasady d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków. Obecnie ciągłość osadnictwa u t r z y m y w a n a jest zdecydowanie poprzez Tab. IX. Wyobrażenia Odpowiedzi na pytanie: „Jaka z d a n i e m P a n a ( i ) b ę ­ 10—15 l a t " Modlnica Liczba wypo' wiedzi o przyszłości Opinie kobiet wypo­ wsi Łącznie opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba % ich % wiedzi wypo.- °/o wiedzi połączy się z i n ­ wsiami gromady w jedną dużą wieś, część osób będzie pracowała cie, Modlnicy O p i n i e mężczyzn dzie s y t u a c j a M o d l n i c y z a nymi mieszkańców część — w w mieś­ 12 7,5 28 16,1 40 11,9 51 31,7 48 27,6 99 29,5 75 46,6 61 35,1 136 40,6 13 8,0 22 12,6 35 10,5 10 6,2 15 8,6 25 7,5 161 100,0 174 100,0 335 100,0 gospodar­ stwie r o l n y m N i e nastąpią żadne p o w a ż ­ niejsze zmiany będzie dzielnicą miasta K r a k o w a , Modlnica rolnictwo w e w s i będzie zanikało. I n ­ ne w s i e g r o m a d y pozostaną wsiami Zarówno Modlnica j a k i i n ­ ne wsie gromady zostaną przyłączone do m i a s t a K r a ­ k o w a , r o l n i c t w o będzie z a ­ nikało Inne (np. — przyłączona rolnictwo — wieś zostanie do m i a s t a , a l e się utrzyma wieś n i e będzie przyłą­ c z o n a do m i a s t a , a l e zanikać będzie r o l n i c t w o ) oraz brak zdania R a z e m Źródło: Materiały t e r e n o w e a u t o r k i , a n k i e t a Uwaga: Odpowiedzi na postawione pytanie dotycząca o p i n i i p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r . zostały w a n k i e c i e skategoryzowane. �78 DANUTA MARKOWSKA linię kobiecą (por. tab. V I I ) . C z y n n i k społeczno-własnościowy nie określa już dziś zasiedziałości. Ludność bezrolna l u b małorolna osadziła się na trwałe na w s i , posiada własne d o m y mieszkalne i zagrody. Wśród bez­ r o l n y c h i właścicieli gospodarstw do 1 ha 7 2 % posiada d o m mieszkalny stosunkowo n o w y , bo w y b u d o w a n y po r o k u 1935. U t r z y m y w a n i e się ciągłości osadnictwa przede w s z y s t k i m poprzez linię kobiecą m a doniosłe konsekwencje nie t y l k o d l a kształtowania się g r u p k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h na terenie w s i , ale także d l a przeobrażeń w sferze wartości. Obserwuje się zmierzch ideologii „ojcowizny", która nakazywała d a w n i e j u p r z y w i l e j o w a n i e synów w p r z e k a z y w a n i u i m za­ g r o d y i podstawowego zrębu gospodarstwa, b y zachować ciągłość l i n i i męskiej, ciągłość nazwiska przypisanego do określonego w y c i n k a p r z e ­ strzeni w i e j s k i e j . W badaniach t e r e n o w y c h usiłowano ustalić znaczenie wiązane dziś z pojęciem „ojcowizna". Okazało się, że zaledwie dla 5 % mężczyzn-gospodarzy jest to nadal ideologia żywa, że skłonni b y l i b y zgodnie z nią rozwiązywać p r o b l e m y przekazywania g o s p o d a r s t w a . 15 TYPY KONTAKTÓW SPOŁECZNYCH M o d l n i c a liczyła w 1963 r o k u 672 mieszkańców. N i e jest to więc z b y t w i e l k i p r z y r o s t w porównaniu z r o k i e m 1880 (537 osób). Zabudowa w s i nie uległa w i e l k i m zmianom, przybyły nowe domy, ale zachowany został stan skupienia zabudowy. A j e d n a k nie wszyscy mieszkańcy w s i znają się dziś wzajemnie. Dotyczy to zwłaszcza młodych mężczyzn, p o ­ chodzących z i n n y c h w s i i z a t r u d n i o n y c h w mieście — o n i nie znają w i e l u mieszkańców w s i i nie są przez w i e l u znani. Częstokroć i n f o r m a ­ torzy s t w i e r d z a l i , że znają w p r a w d z i e w s z y s t k i c h mieszkańców w s i , ale z w i e l o m a spotykają się zaledwie k i l k a razy w r o k u . O wiele pełniejsza jest wiedza kobiet o mieszkańcach w s i , one też kontaktują się częściej między sobą. Ogół styczności społecznych mieszkańców w s i można b y ująć w następujące t y p y : 1. Styczności p r z y p a d k o w e , ograniczające się do w y m i a n y pozdrowień, charakterystyczne d l a młodych mężczyzn z b e z r o l n y c h czy małorolnych rodzin, z a t r u d n i o n y c h w mieście i n i e mających jeszcze dzieci w w i e k u szkolnym. 1. Urzeczowione k o n t a k t y gospodarcze, charakterystyczne zwłaszcza dla rolników i chłopów-robotników z o r i e n t o w a n y c h na gospodarstwo r o l n e oraz dla w i e l k i e j l i c z b y żon chłopów-robotników, kierujących gospodarstwem. W k w e s t i i tej p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a o p i n i i w s z y s t k i c h mężczyzn — g ł ó w g o s p o d a r s t w (materiały A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w Krakowie). 15 �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE 79 3. K o n t a k t y oparte na wspólnocie celów czy zainteresowań pozagospodarczych, n p . pomiędzy r o d z i c a m i posiadającymi dzieci w t e j samej klasie l u b t e j samej szkole w mieście, czy też pomiędzy młodymi mał­ żeństwami (zarówno rolników, j a k i nierolników), dla wspólnego spędza­ nia czasu wolnego i organizowania r o z r y w e k . 4. Rzadkie styczności odświętne, rodzinne — obowiązkowe w i z y t y składane zwłaszcza starszym k r e w n y m , respektujące jeszcze elementy dawnego k o n w e n a n s u rodzinnego. Cechą znamienną styczności społecznych we w s i jest więc tworzenie się różnych kręgów kontaktów na różnych zasadach: od tradycją nakaza­ n y c h c e r e m o n i a l n y c h kontaktów z k r e w n y m i poprzez konieczne z gospo­ darczego p u n k t u widzenia współdziałanie aż po k o n t a k t y oparte wyłącznie na s w o b o d n y m doborze, na wspólnocie zainteresowań i wzorów zachowań. UWAGI KOŃCOWE Granice t r a d y c y j n e j w s i wyznaczały j e j mieszkańcom podstawową przestrzeń aktywności gospodarczej i społecznej, izolowały i c h i w y ­ odrębniały w stosunku do w s i sąsiednich. C z y n n i k wspólnoty t e r y t o r i a l ­ nej był więc aktywną komponentą sieci l o k a l n y c h powiązań. Współczesne procesy ruchliwości społecznej zmieniły g r u n t o w n i e rolę wspólnoty t e r y t o r i a l n e j . Przestrzeń w s i stała się dla j e j mieszkańców określonym w y c i n k i e m szerokiej sieci osadniczej, wyrażającej strukturę powiązań między zapleczem w i e j s k i m a m i a s t e m . Według miejsca w t e j sieci, według dostępności topograficznej i społecznej miasta ocenia się dziś własną wieś. Granice w s i otwarły się zresztą nie t y l k o na pobliskie miasto, ale także na sąsiedzkie wsie r e l a t y w n i e bardziej rolnicze. Można więc powiedzieć, że poprzez różne dziedziny swej aktywności oraz różne g r u p y l u d z k i e M o d l n i c a powiązała się zarówno z miastem, j a k i z r o l ­ n i c z y m zapleczem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19cb3a2df7cbceeab9414d0f6d89e4eb.pdf e4812b6f48e9d07bb1dc59fd27630b41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3177 Title A name given to the resource Z zapisków etnologa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.71-73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Z A P I S K Ó W E T N O L O G A LIST LUDWIKA STOMMY Z PARYŻA DO REDAKCJI WYSŁANY A OPATRZONY TYTUŁEM: SŁOŃ A SPRAWA ETNOLOGII 2 maja 1982, p r z y l ą d e k B e g er V i i , godzina 11,30. F a l a A t l a n t y k u zapada s i ę w p r z y b r z e ż n e j skale. Zlany w o d ą szaro-czerń kamienia o ż y w a n a c h w i l ę migotem kolorowych słonecz­ n y c h w ę ż o w i s k . L e c z oto woda, jakby z w n ę t r z a s k a ł y , powraca wirami pian u b i e r a j ą c y c h g ł a z y w stargany fartuch bieli. Grzbiet kamienia wysuwa s i ę spod nich w głębokiej czerni popielejącej natychmiast w s ł o ń c u . Kolejna fala jest większa i kładzie się skosem n a szarym tle. S k a ł a znika z u p e ł n i e pod niebiesko-zielo­ nym naporom, by powrócić niespodziewanie w r o z b ł y s k u gasną­ cej j a s n o ś c i . I z n ó w k ł ę b o w i s k o oceanu z g r a n a t o w i a ł e g o teraz od zasłaniającego słońce białego o b ł o k u zabiera ś w i a t ł o z rafy. Lecz wiatr spycha c h m u r k ę z l e w a j ą c morze i brzeg w jedno okamgnienne olśnienie. Potem znowu czerń z bielą i b ł ę k i t e m , z ł o t o , z i e l e ń i srebrne odbicia drobin kwarcu n a chropowatej skórze kamieni... Ocean jest zielony ? Ooean jest niebieski ? Nieprawda, ocean nie jest zielony. Nieprawda, ocean nie jest niebieski. Ocean jest z ł o t y ? Nieprawda, ocean nie jest z ł o t y . Ocean jest czarny? Nieprawda, ocean nie jost czarny. Ocean jest i zielony i niebieski i z ł o t y i czarny i zielono-złoto-czarny i niebiesko-czarno-zielony i tysiąca jeszcze kolorów. Ale nie jest t e ż ocean s y n t e z ą barw. Oceanem s ą również jego zapachy, jogo wilgocie, jego o d g ł o s y . . . Natura oceanu jest tajem­ nicza, wieloraka i wszelka. J e s t nieopisywalna. K u l t u r a — p o w i a d a j ą ewolucjoniści (a implicite również i funkcjonaliści) — jest wynikiem poznawania i oswajania natury przez c z ł o w i e k a . N a czym jednak polega ludzkie poznawanie i oswajanie natury ? — Przede wszystkim, przed jakimikolwiek innymi d z i a ł a n i a m i , n a nazywaniu i ustanawianiu relacji m i ę d z y nazwanym. Ocean nigdy nio stanie się obiektem kultury; ele­ mentem dziedzictwa kulturowego s ą natomiast jego przedsta­ wienia. Ocean zielony, ocean niebieski, ocean z ł o t y , ocean czarny. Opisy nieopisywalnego. r Godzina 14,30. Szosą wijącą s i ę po skarpie półw5 spu Quiberon jedziemy w kierunku Port Louis. K a s e t a Charles Dumont i r ó w n y szum silnika głuszą o d g ł o s y fal, s m r ó d p e t ó w z niedom­ k n i ę t e j popielniczki tłumi skutecznie wszolkie powiewy morza. Ocean za oknami zmienia s i ę w jednowymiarowy landschaft. „ Z a w s z e m y ś l a ł a m , że w i d o k ó w k i znad Atlantyku s ą podkolorowywane — m ó w i E w a — to wręcz nie do w y o b r a ż e n i a , ż e ooean jest taki niebieski..." Catherine i Marek p o t a k u j ą . Zgadza­ my się wszyscy. Ocean jest niebieski? Nieprawda; ocean nie jest niebieski. Owszem, nie jest niebieskie to niejasne, intymne prze­ czucie oceanu, zaduma jego tajemnicy, k t ó r ą k a ż d e z nas z osobna uwozi ze s o b ą po serpentynach Quiberon. Ale skonstatowano w s z a k ż e słusznie w p o d r ę c z n i k a c h , żo „ e l e m e n t e m kultury jest to tylko, co z o s t a ł o społecznie zobiektywizowane" (Czarnowski). Społecznie zobiektywizowane, a więc przekazane. Przekazane, a w i ę c nazwane i opisane. Opisane nieopisywalne. A więc jednak ocean jest niebieski. Niebieska jest kultura oceanu n a p r z y l ą d k u Beg er V i i . Nazywanie i ustanawianie relacji m i ę d z y nazwanym, to nic innego j a k r o z k a w a ł k o w y w a n i e ciągłego, ustatycznianie dynamicz­ nego, dzielenie niepodzielnego, opisywanie nieopisywalnego. O w o i „ p o z n a w a n i e ś w i a t a " , w ł ą c z a n i e go do kultury jest więc w swojej istocie aktem par excellence kreatywnym. J e s t o d l e g ł y m od realizmu stwarzaniem ś w i a t a całkowicie n a nowo. Nie jest poznawaniem w sensie zbliżania się do j ą d r a tajemnicy, ale po­ w o ł y w a n i e m do ż y c i a , kodyfikowaniem i p o r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest b y ć m o ż e takim, jakim jest; ale napewno nie jest takim, jakim jest gdziekolwiek i kiedykolwiek przedsta­ wiony. Dlatego t e ż ś w i a t jakim jest nio jest i b y ć nie m o ż e przed­ miotem refloksji antropologicznej czy etnologicznej. Godzina 21,00. J u ż za Mont S t . Michel. Zapada zmrok. Do P a r y ż a jeszcze ok. 3G0 km. Mniej więcej M y ś l e n i c e — W a r s z a ­ wa. Kolejne kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w . „ N o , to j e s t e ś m y j u ż w Krakowie —- rzucam znad kierownicy do Marka — zaraz wjedziemy n a Most D ę b n i c k i . . . " „Co to jest Most T ć p n i t z k i — pyta Catherine —- czy w y ciągle musicie b y ć tacy nostalgiczni?" J a k ż e joj w y t ł u m a c z y ć , że K r a k ó w wspomniany koło Fougeres nie m a tym razem nic w s p ó l n e g o z n o s t a l g i ą ; że jest po to prostu kwestia p r z y k ł a d a n i a skali, p o r z ą d k o w a n i a nieznanego p o d ł u g znanego. Ale skala zawodzi. Przed L a v a l w j e ż d ż a m y bowiem n a a u t o s t r a d ę A 11. R ó w n i e ż nasz F o r d różni s i ę parametrami technicznymi od F i a t a 126p. Po n i e c a ł y c h trzech godzinach P a ­ ryż. 300 k m z L a v a l do P a r y ż a o k a z a ł o się n i e p o r ó w n y w a l n i e k r ó t s z e od 300 kin z K r a k o w a do Warszawy. G d y m i a ł e m siedem lat trasa z ulicy Czarnowiejskiej w Krakowie (nr 30) do kościoła SS. Sercanek (gdzie b y w a ł e m ministrantem) w y d a w a ł a mi s i ę uciążliwie długa. Dzisiaj tych paru k r o k ó w spaceru w ł a ś c i w i e nie z a u w a ż a m . L O T - e m bliżej głosi slogan reklamowy. I oczy­ w i ś c i e , ż e (od czego bliżej?) bliżej. Nawet więc kategorie przestrzenne t a k o c z y w i ś c i e z pozoru wymierne i obiektywne o k a z u j ą s i ę co chwila w z g l ę d n e , zrelatywizowane społecznie, historycznie, czy ekonomicznie (Ford a 126p). Ale zasada zachowania struktury s p o ł e c z n e j wyklucza relatywizm p o j ę c i o w y . Mamy więc ustalone „ b l i s k o " i „ d a l e k o " , mamy nasze u ś w i ę c o n e kilometry. N a kamiennym słupie koło P K i N w Warszawie wyryto cyfry obrazujące odległość w kilo­ metrach do p o s z c z e g ó l n y c h europejskich metropolii. Okazuje się, że np. do Kopenhagi jest Warszawiakowi dwa razy bliżej, n i ż do Sofii... Warszawska ulica ochrzciła ten miernik r z e c z y w i s t o ś c i „ S ł u p e m Ś m i e c h u " . Oto perspektywa prawdziwie antropolo­ giczna. N a ulice, uczeni w p i ś m i e ! Geodeta m a o b o w i ą z e k t w o r z y ć swoje konstrukcje w oparciu o rzędy metrycznych w s k a ź n i k ó w ; b y ł b y nierzetelny, gdyby l e k c e w a ż y ł je sobie. K s i ą d z winien o d w o ł y w a ć się do objawienia; b y ł b y m a ł o w i e r n y r e l a t y w i z u j ą c wskazania moralne i s p o ł e c z n e Pisma Ś w i ę t e g o . . . D o m e n ą antropologa jest — j a k wiemy — ó w akt t w ó r c z y ś w i a d o m o ś c i zbiorowej p o k o l e ń , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą . Ó w skodyfikowany mit r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć kulturą. Mit z a ś ze swoj natury jest dowolnyjednostronny, w z g l ę d n y . Dopiero chimeryczna akceptacja spo, łeczna wciela go w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . W prze­ c i w i e ń s t w i e więc do sytuacji k s i ę d z a lub geodety, etnolog z a ­ p r z e c z y ł by swojemu p o w o ł a n i u , gdyby uznał za n a r z ę d z i a ba­ dawcze „ z o b i e k t y w i z o w a n o miary", „ ś w i ę t e prawa", „ p a r a ­ dygmat natury ludzkiej", „ p r a w d y objawione", „ n i e b i e s k o ś ć oceanu".,. T a k , w ó w o z a s p r z e s t a ł b y b y ć etnologiem. 71 I �Godzina 1,45. Fontenay le Floury. W p ó ł m r o k u w s ł u c h u j e się we w ł o s k i akcent Catherine i półfrancuszczyznę Marka. Zmę­ xions et Maximes" (1746) — „ p r a w d z i w e p r ó b y miłości". czona wymiana w r a ż e ń . J e s t już 3 m a j a , w i ę c w szkle butelek W c i ą ż Fontenay le Fleury. Noc. Godzina trzecia, a m o ż e odbijają się pomieszane obrazy z Bretanii, z Mont St. Michel i czwarta (nio p ó ź n i e j , bo o p i ą t e j ś w i t a ) . Catherine już śpi. L a s i z kraju. S t a n i s ł a w M a ł a c h o w s k i p r z e c h a d z a j ą c y się po Breście. oddycha za oknem. I tylko od czasu do czasu odległe narastanie Bretania z a p a m i ę t a n a przez Catherine nabiera chwilami kolo­ i zacichanie p o c i ą g ó w na linii P a r y ż — R o u e n lub Caen (w Mantes r y t u P i a z z a Navona. TJ M a r k a s k a ł y A t l a n t y k u wypisz wymaluj linia się rozdziela). Rouen? Caen? Mantes? A co mnie to obcho­ z Doliny P i ę c i u S t a w ó w . . . T a k różne relacje z tej samej drogi. dzi ? Przecież jadą te pociągi do k r a j u , na W y s p ę W i e l k a n o c n ą , T a k różne Bretanie. Catherine inna niż moja, moja inna niż do Bruxeli — gdzie p o z n a ł e m ś l i c z n ą P e r u w i a n k ę , jadę nimi Marka, Marka inna n i ż Catherine, moja inna niż Catherine, Marka z rodzicami gdziekolwiek, do Wenecji z m o j ą b y ł ą ż o n ą , do Per- inna niż moja, Catherine inna niż Marka. nambuco z J a c k i e m , do Hong K o n g u z m o j ą ż o n ą przyszłą, do Etnologia n a r o d z i ł a się z fascynacji innością, ze spotkania z k u l t u r ą inną n i ż moja. Trzeba jednak b y ł o prawie wieku do­ ś w i a d c z e ń , by ta i n n o ś ć s t a ł a się obustronna, by etnologia wyz­ Caracas z zaprzyszłą, do Marienbadu na starość. Do P a r y ż a nie, bo P a r y ż na c o d z i e ń i za blisko. Catherine już ś p i , więc — aplikując konsekwentnie definicję b y ł a się z ł u d n e g o przekonania o irracjonalności tego, co inne niż Czarnowskiego moje. Moje normy, wierzenia, obyczaje, prawa s ą inne n i ż twoje; niezobiektywizowane, twoje inne n i ż moje. Moje s ą niekoherentne, a w i ę c „irracjo­ kowania niniejszego) nie s t a n ą się elementem kultury. P o z o s t a n ą nalne" w systemie twojej kultury; twoje w systemie mojej. jednostkowym, Twoje i moje tak samo się m a j ą do owej „ p r a w d z i w e j i racjo­ jednak s k ą d i n ą d , że te moje marzenia n a szynach nie są orygi­ nalnej r z e c z y w i s t o ś c i " z pozytywistycznych m a r z e ń . T a k samo, nalne, że dzielę je z moim t a t ą , z m o j ą b y ł ą ż o n ą (Torzym), ze czyli nijak. znajomymi i nieznajomymi... „ K u l t u r a jest systemem dowolnie Współczesna etnologia z r e z y g n o w a ł a na zawsze — moje nocne pociągi pozostają społecznie a zatem (przynajmniej do chwili wydru­ ulotnym omamem. Teoretycznie tak. Wiem z wiary w hierarchię i r a c j o n a l n o ś ć kultur. A że w c i ą ż , n a pery­ dobranych feriach dyscypliny, znajdują się i z n a j d o w a ć się b ę d ą mierniczy poprzez uspołecznienie staje się o b o w i ą z u j ą c y " . I gdzie tu miejsce racjonalności np. „ p r a k t y k ludowych?" — T a k a sama dobra na moje nie skodyfikowane zabawa, j a k k a ż d a inna. Lepienie b a ł w a n ó w z niegdysiejszych śniegów. i zestawionych opozycji, których układ dopiero i n i e u s p o ł e c z n i o n e pociągi ? — Wbrew pozorom pytanie to nie wyznacza rozdroża współ­ czesnej etnologii. Tablice Mendelejewa kultury zawierają w s z a k ż e Rezygnacja z wiary w u p r z y w i l e j o w a n ą p o z y c j ę kultury; uznanie swojego w ł a s n e g o myślenia i własnej postępowania m n o g o ś ć relacji potencjalnych. R e l a c j i , które m o g ą nie z n a j d o w a ć zobiektywizowanych społecznie manifestacji, są jednak — za taki sam przedmiot analizy etnologicznej, j a k w przypadku c h o ć b y jako antytezy jego reguł —• implicite zawarte w systemie. m i e s z k a ń c a Wysp Dziewiczych, a nawet Poznaniaka (!), pocią­ K u l t u r a rzuca ga w s z a k ż e za s o b ą i p o c i ą g a ć musi dwie nieuchronne, a ściśle i t ę s k n o t . Etnologia m a r z e ń to w ł a ś c i w i e antyetnologia, ze sobą z w i ą z a n e , z w i ą z a n a b y ł a b y ściśle z ludzkim pragnieniem zrzucenia tego konsekwencje: 1. „ A l e Świętości nie szargać bo trza, ż e b y ś w i ę t e b y ł y " . . . swój c i e ń — c i e ń uczuć, m a r z e ń , niewygodnego gorsetu, j a k i m s t a w a ć się musi koszmarów gdyż uspołeczniony, Otóż nie u z n a j ą c y prawdy w „niebieskości oceanu" etnolog musi a więo już o b o w i ą z u j ą c y f a ł s z y w y ś w i a t kultury, z takimi moimi b y ć w każdej chwili gotowy w ł a ś n i e do o w y c h ż e p o c i ą g a m i , które c z y m ż e s ą innym, j a k nie p o d ś w i a d o m ą chęcią społecznych świętości szargania. P a t r z ą c np. na ceremonię dekoracji orderem rekonstytuowania V i r t u t i Militari etnolog winien o c z y w i ś c i e znać burzliwo dzieje z kolei etnologia par excellence, w której odczucie braku otwiera tego odznaczenia zrodzonego w walkach pod Zieleńcami i na grobli m o ż l i w o ś ć z a u w a ż e n i a specyfiki boruszkowickiej, r o z u m i e ć w i ę c jego s y m b o l i k ę i w a r t o ś ć emocjo­ dotychczas w y d a w a ł o się samo przez s i ę z r o z u m i a ł e i z samej nalną. Nie m o ż e jednak ujść uwagi etnologa i ludyczny aspekt oiągłości przestrzeni. Etnologia tęsknot „ n a t u r y rzeczy" w y n i k ł e . Etnologia k o s z m a r ó w . . . N a c ó ż wyli­ (konwencjonalności) to tego, co order czać ? — W a ż n e jest, że również strefy owego cienia kultury, (to nie przez przypadek w y t w o r z y ł się zwyczaj o b m e d a ł o w y w a n i a jej a s p e k t ó w potencjalnych, d o s t ę p n e są w s p ó ł c z e ś n i e rozumianej z okazji urodzin, jubileuszy, czy przybycia w gości) pełni funkcję etnologii. Nie bez kozery p o s t u l o w a ł w i ę c J e r z y S. Wasilewski dyskretnej w Po śmierci wydarzenia, w którym męskiej najbardziej nawet biżuterii patetyozny (baretki są t u równoważnikiem Jablonexu naśladującego z a m k n i ę t e w sejfie kamienie). wędrować egzegezy p o w i e ś c i jeszcze nie napisanych. Żonie P o w i e ś c i nienapisane jeszcze ? D z i e ł a niestworzone ? — Ma­ k o l i ę i perfumy (dodają uroku), m ę ż o w i order i honoris causa larstwo jest w y o d r ę b n i e n i e m i ł ą c z e n i e m b a r w n i k ó w , oraz na­ (dodają powagi). R o z w a ż a n i e na temat: „ V i r t u t i Militari jako k ł a d a n i e m ich p o d ł u g pewnej zasady na p ł ó t n o . To prawda. Ale breloczek" nie powinno w i ę c przerażać etnologa. Nawet skutkiem tego w y o d r ę b n i a n i a , łączenia i n a k ł a d a n i a jest obraz. jeśli to będzie V i r t u t i Militari ze w s t ę g ą . W ł ą c z a n i e do kultury, to p o w o ł y w a n i e do ż y c i a , kodyfikowanie 2. Spojrzeć na siebie i swoje otoczenie jako na obiekt etno­ logiczny oznacza z a u w a ż e n i e w swoim, i otoczenia i p o s t ę p o w a n i u rzeczy tak samo „ p o t w o r n y c h , myśleniu bezsensownych i ś m i e s z n y c h " , j a k te, k t ó r e s p o s t r z e g a ł Erazer u l u d ó w tzw. „ p i e r w o t n y c h " . Z a u w a ż a n i e tego wszystkiego, czego z a u w a ż y ć i p o r z ą d k o w a n i e n a z w a ń . To t e ż prawda. Ale skutkiem tego p o w o ł a n i a , kodyfikowania i p o r z ą d k o w a n i a jest tkanka kultury w całej swojej wrażliwości. Znając obraz p r z e w i d z i e ć można w o g ó l n y m zarysie, jakie reakcje w y w o ł a on u w i d z ó w w określo­ n y m miejscu i czasie. Znając utajone mechanizmy kultury czy po prostu egocentrycznego przewidzieć m o ż n a w o g ó l n y m zarysie marzenia i lęki jej uczest­ p i e d e s t a ł u . Zejść w i ę c z tego p i e d e s t a ł u ! Czemuż to np. dziwaczne n i k ó w , j a k również powieści, które b ę d ą przez nich napisane. skróty Ale sztuka chętnie przekracza granice s z a l e ń s t w a . się nie da z europocentrycznego, wypisywano i wytłaczane na m o s i ę ż n y c h tabliczkach Szaleństwo przed naszymi nazwiskami (Prof, dr; J . E . ; W . P . ; Tow. Gen.; z a ś nie mieści się w ż a d n y m o g ó l n y m zarysie. Nie D r hab...) rozpatrywane m a j ą b y ć inaczej, niż b ę d ą c e takimi w i ę c p o w i e ś c i jeszcze nie napisane m o g ą s t a ć się przedmiotem samymi wyznacznikami pozycji społecznej ilość i kolor k o l c z y k ó w egzegezy antropologicznej. wszystkie I tak dopiero ze s z c z y t ó w aspiracji w nosie u W a t u s i ? P r z y j r z e ć s i ę wreszcie mitycznej u m o w n o ś c i dyscypliny w i d a ć jak na dłoni jej limity. R ó w n i e ż z tych ograni­ w ł a s n y c h pozycji, funkcji, s t r o j ó w (bada się s e m a n t y k ę s t r o j ó w c z e ń d o ś w i a d c z e n i a etnologicznego w i n n i ś m y ludowych, a garnitur pod m u c h ą to pies ?), t y t u ł ó w , s z a c u n k ó w , sobie s p r a w ę . dobitnie zdawać figur w ł ó ż k u , swoich g ł ę b o k i c h p r z e k o n a ń opartych na wpo­ O c z y w i ś c i e , m o ż n a się i łudzić. Fontenay le F l e u r y 20 m a j a jonych przez t r a d y c j ę , a obcyoh wielu innym kulturom, abstrak­ 1982. Poranna poczta. L i s t od Z b y s z k a Benedyktowicza z od­ c y j n y c h p o j ę c i a c h ; swoich p r z y z w y c z a j e ń , w y o b r a ż e ń o innych bitką i o p o r z ą d k u ś w i a t a ! Z kogo s i ę ś m i a ć ? — Ś m i a ć się z siebie -scjentystycznego jego a r t y k u ł u , który pomimo odstręczająco-poprawno- t y t u ł u c z y t a ł e m już parokrotnie. Z r a d o ś c i ą samych! Ale ś m i e c h to nie tylko to, co g ł ę b o k o różni n o w o c z e s n ą czytam na nowo. Ale s ą i w ą t p l i w o ś c i : cytat z Eliadego: „ H e n r y k etnografię Poincare z a p y t y w a ł nie bez ironii, czy przyrodnik, k t ó r y bada 72 i Ś m i e c h i kpina to również — j a k n a p i s a ł Vauvenargues w . R e f l e ­ od pozytywistycznej („człowieka od zwierza"). �słonia jedynie przez mikroskop, m o ż e s t w i e r d z i ć , że dostatecznie mikroskopu, swojego wzroku, lunety w której słonie m a ł e j a k p o z n a ł n a t u r ę tego zwierzęcia? Mikroskop odkrywa strukturę m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt... Twierdzenie z a ś , ż e „ t y l k o " jedna i mechanizm k o m ó r e k , które s ą identyczne dla wszystkich orga­ z tych skał ukażo nam słonia w jego n i e b y w a ł e j n i z m ó w w i e l o k o m ó r k o w y c h . Słoń jest n i e w ą t p l i w i e organizmem (Mickiewicz jako taki, a jak nie taki, to j a k i i dlaczego) bardziej wielokomórkowym. Ale czy tylko t y m ? W skali mikroskopu jakotakości niż niebezpiecznym totalitaryzmem metodologicznym, m o ż n a by się z a s t a n a w i a ć nad o d p o w i e d z i ą . W skali wzroku prostu ludzkim z ł u d z e n i e m ludzkiego, k t ó r y przynajmniej dostrzega w słoniu zjawisko zoo­ tajemnicy. Słoń nie jest ani zwinny, a n i niezgrabny, ani szary, logiczne, nie m a j u ż miejsca n a w ą t p l i w o ś c i . Podobnie zjawisko ani p ł o w y , ani potulny i p o s ł u s z n y , a n i dziki i z ł o ś l i w y . religijne u k a ż e się nam jako takie tylko w ó w c z a s (...), gdy będzie t a k o ś ć słonia jest nie tylko nieopisywalna; nie stanowi TÓwnież badane w skali religijnej". T a k , to b y ł b y klucz do furtki w i o d ą c e j przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń etnologa. Ż a d n a j a k o t a k o ś ć ! poza ograniczenia dyscypliny. To byłoby* panaceum... Niestety — wypowiedź Eliadego zawiera niedopuszczalne nadużycia. J e ż e l i bowiem zjawisko religijne badane m a b y ć w skali odwiecznym jest po docierania do jądra Jako- D o m e n ą etnologii jest natomiast słoń. nazwany. Jest o d l e g ł y od realizmu słoń stworzony na nowo. R ó ż n o słonie r ó ż n y c h kul­ tur. Słonie grasujące po sklepach z „Włocławkiem", słonie religijnej, to i odpowiednio słoń badany b y ć winien w skali sło­ wspierające giob, standardowe słonie szare, niezgrabne i baaardzo niowej, a „ s k a l a wzroku ludzkiego" jest t u n i priczom. Po drugie: dużo, słonie Hannibala B a r k i , k t ó r y c h l ę k a ł y s i ę legie, słoń, cóż to znaczy „ j a k o t a k i " ? Słoń jakim jost k a ż d y widzi? Zaiste w k t ó r y m m i e s z k a ł Gavroehe, słonie a sprawa polska. Słonie nie dane jest c z ł o w i e k o w i zgłębić słonia w słoniowej skali. D l a ­ nazwane, w ł ą c z o n e do kultury, słonie naszych t ę s k n o t i prze­ tego t e ż usiłując go poznać stara się p r z y k ł a d a ć skale r ó ż n o : rażeń... 73 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/493716612fc08acaef0a2207a41331a8.pdf 162e31a8f3f14267a8e327b0bb8999ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3172 Title A name given to the resource Ludwik Więcek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIK WIĘCEK N a i w n o ś ć W i ę c k a nie wynika z ż a d n y c h spekulacji. G d y b y Gospodyni Zofia Krzysztoniowa traktuje W i ę c k a tak j a k 1 z o r i e n t o w a ł się, Ż3 jest naiwny, ś m i e s z n y , pewnie by z a p ł a k a ł dobra matka słabowite dziecko. a m o ż o i przestał m i ł o w a ć . P o n i e w a ż W i ę c e k bardzo by chciał zachcianki. W i ę c e k p r z y s z e d ł do niej przed 22 laty. P o m a g a ł Spełnia nawet jego dziwaczne b y ć takim j a k inni, z w ł a s z c z a ludzie z miasta. w gospodarstwie, pasł gęsi, krowy, ale j a k twierdzi gospodarz nigdy nie b y ł o z niego wiele p o ż y t k u . W i ę c e j zjadł niż zrobił. W i ę c e k kocha dzieci, sam jest jak d u ż e , chore dziecko które c h c i a ł o b y s i ę b a w i ć ze wszystkimi a j u ż nie m o ż e . Nie n a d ą ż a . Ma bowiem 71 l a t , chore nogi, w a d ę wymowy — j a k Nikifor (zapewne przyrośnięty j ę z y k ) . C i jednak, k t ó r z y go z n a j ą r o z u m i e j ą o co m u chodzi, z w ł a s z c z a dzieci. Jest m a ł y , twarz m a p o r y t ą s i a t k ą zmarszozek, ale bardzo ż y w ą , w niej d u ż e , śmiejąoe się oczy. M ł o d e oczy. W i ę c e k m a d u s z ę dziecka, lubi zabawy, wcielanie się w róż­ P ó ź n i e j w o g ó l e przestał p o m a g a ć , coraz trudniej poruszał się. W i ę c został. Śpi w kuchni. Teraz dostaje r e n t ę — 3.200 z ł . To dla niego i tak d u ż o — m ó w i gospodyni. Dawniej co m i a ł , wyda­ w a ł na czekoladę i cukierki. R o z d a w a ł je dzieciom, podobnie j a k drewniane, kolorowe ptaszki, które strugał z drewna i m a l o w a ł . T o t e ż wszyscy t r a k t u j ą go jako nieszkodliwego dziwaka, wiejskie­ go p r z y g ł u p a . Nie d z i w i ą więo specjalnie jego ekscesy. Ludzie jednak p a m i ę t a j ą o nioh. K i e d y ś np. W i ę c e k z a u w a ż y ł u gospo­ ne role. Gdy z o b a c z y ł w telewizorze sceny z wojny w Wietnamie dyni s u k n i ę , z a p i n a n ą od góry do dołu n a guziki. Zapragnął m i e ć zabrał gospodarzowi m o s i ę ż n e r u r k i , z m a j s t r o w a ł z nich, z blachy t a k ą , p o n i e w a ż ksiądz c h o d z i ł w podobnej sutannie. i drewna karabin. B i e g a ł z n i m wraz z wiejskimi c h ł o p c a m i niowa d a ł a mu s u k n i ę , z u p e ł n i e jeszcze n o w ą , nosił ją kilka dni, strzelając zza w ę g ł a — j a k w telewizji. b i e g a ł w niej po wsi, wreszcie z ł a c h m a o o n ą w y r z u c i ł . Krzyszto­ 35 �I I . 1. L u d w i k W i ę c e k ; i l . 2. L u d w i k W i ę c e k z gospodarzem, p . K r z y s z t o n i e m ; i l . 3. W ogrodzie, olej n a p ł y c i e , w y m . 40,5x61 c m ; i l . 4. Scena z łosiem, olej n a p ł y c i e , w y m . 37x51,6 c m P a r ę l a t t e m u z o b a c z y ł c ó r k ę gospodarzy na ł ą c e , w czerwo­ i całe życie jest s ł a b y . A l e , j a k t w i e r d z ą K r z y s z t o n i o w i e , siostra n y m b i k i n i . P r z y j e c h a ł a z m i a s t a , o p a l a ł a się. B i k i n i m u s i a ł o s i ę W i ę c k a , k t ó r a czasem do n i c h p r z y j e ż d ż a , bardzo jest do b r a t a wydać Więckowi szczytem miejskiej elegancji. Z a c z ą ł prosić podobna, a z n i k ą d nie spa,dła. T e ż nie m a s i ł , „ c o przejdzie g o s p o d y n i ę a b y m u jo k u p i ł a . D o s t a ł , c h o d z i ł w n i m po w s i , t r o c h ę , l u b p o r o b i t o ś p i . " M a i d r u g ą s i o s t r ę , alo z n i ą nie u t r z y ­ z n o w u k i l k a d n i . I n n y m razem z o b a c z y ł i d ą c y c h przez w i e ś t u ­ muje k o n t a k t u . D o m o p u ś c i ł , g d y b y ł j u ż d o r o s ł y . C h o d z i ł po r y s t ó w , niośli na sobie d u ż e p l e c a k i . W i ę c W i ę c e k t e ż c h c i a ł l u d z i a c h , r ą b a ł drzewo, p o m a g a ł p r z y pasieniu b y d ł a . O d 1954 r . b y ć t u r y s t ą . Gospodyni s p a k o w a ł a m u plecak, w y p c h a ł a szmata­ p r a c o w a ł d ł u ż e j w d w ó c h gospodarstwach, w Ł u ż n e j . G d y p r z y ­ m i , n a wierzch p r z y t r o c z y ł a z r o l o w a n y koc i W i ę c e k w y i u s z y ł . s z e d ł do W i l c z y s k n a j ą ł się do K i z y s z t o n i ó w , p o m a g a ł i m w D o s z e d ł do k o ń c a w s i , t o i t a k b y ł o k i l k a k i l o m e t r ó w , no i w r ó c i ł . o b e j ś c i u , ale szybko się m ę c z y ł , p r a c o w a ć nie l u b i ł . Co m i a ł r o b i ć ? Trzeba u m i e ć b y ć t u r y s t ą . D w u k r o t n i e m i a ł z a m i a r się ż e n i ć „ z n a l a z ł t e ż sobie t a k ą Gospodarze m ó w i ą : „ W i ę c e k nie jest g ł u p i , s w ó j r o z u m m a . " Jego logika o p a r t a jest j e d n a k n a niedostatecznych p r z e s ł a n ­ k a c h . Dlatego w y c i ą g a wnioski, które innych bawią. m a l u t k ą K a s i ę i z w i e ś ć j ą c h c i a ł . " A l e n i e z w i ó d ł . Coby j e j z r e s z t ą m ó g ł z a o f e r o w a ć ? S w ó j t a l e n t ? Swoje o b r a z k i ? T o s i ę „Mam na w s i nie l i c z y , z tego n i k t nie w y ż y j e , z w ł a s z c z a ż e W i ę c e k m ą d r ą g ł o w ę " zapewnia. Ś m i e j e s i ę , g d y gospodarze o p o w i a d a j ą nawet do m a l o w a n i a nie bardzo się p r z y k ł a d a ł . Chyba jednak j a k t o i m ciągle w y r z u c a , ż e t r z y m a j ą k r o w y . Po co k r o w y 1 — o d c z u w a ł s w o j ą k o n d y c j ę , skoro j a k zapewnia n i g d y nie c h c i a ł t ł u m a c z y . P r z e c i e ż mleko m o ż n a k u p i ć w sklepie. Bez w y s i ł k u ! m i e ć dzieci. Po co więc m ę c z y ć się z k r o w a m i , d o i ć j e . G d y samochodem p r z y j e c h a ł b r a t gospodarza W i ę c e k b y ł zachwycony. Trzeba m i e ć Gdy z n i m r o z m a w i a ł e m m ó w i , że c h c i a ł b y p o j e c h a ć do W a r s z a w y . A l e ż y ć w m i e ś c i e ? „ O , n i e , t a m — b e ł k o c e — bekon s a m o c h ó d , m ó w i ł , a nie k r o w y ! S a m o c h ó d jest jego n a j w i ę k s z y m (beton), t o zimno w n o g i , c i ą g n i e i d u p a zmarznie g d y się u s i ą d z i e . " marzeniem. Z r e s z t ą — pokazuje — j u ż źle c h o d z i , nogi m u się p l ą c z ą . Chciał­ J a k i jest? J u ż z tego co n a p i s a ł e m w y r a ź n i e w y n i k a , ż e i n ­ t e l i g e n c j ą odbiega o d n o r m y . Jest i n f a n t y l n y . Wada wymowy t a k ż e izoluje go o d ś r o d o w i s k a . C a ł y jest z r e s z t ą j a k i ś nieudany. b y , a b y m u c o ć t a m w ł o ż o n o m i ę d z y n o g i , ż e b y m ó g ł szeroko c h o d z i ć . „ T a k i e t o w a r i a c k i e nogi, m ó w i , j a k jedna chce c h o d z i ć t o druga nie i d z i e . " U r o d a i ł się w p r z y s i ó ł k u W e s o ł ó w , 11 sierpnia 1911 l o k u W b y ł y m p o w . g o r l i c k i m . S y n W i k t o r a i W i k t o r i i — zapisano 2 Jest n e r w o w y , ł a t w o s i ę podnieca — m ó w i ą o n i m gospoda­ rze. A l e jest d o b r y , n i e z ł o ś l i w y . B a r d z o r e l i g i j n y , ufny, uczu­ w dowodzie o s o b i s t y m . Rodzice m i e l i p o d lasem 6 m o r g ó w g r u n t u . c i o w y , ł a t w o s i ę wzrusza. „ O n jest g ł u p i , P a n i e ! w t r ą c a się Miejscowy lekarz t w i e r d z i , ż e W i ę c e k m a w a d ę w y m o w y o d u r o ­ s ą s i a d k a —• j a k k i e d y ś zoba,czył c z ł o w i e k a co n i o m i a ł nogi, to dzenia, o n j e d n a k t ł u m a c z y , ż e k i e d y b y ł m a ł y p i o r u n s t r z e l i ł sam obok i o n w t e d y s p a d ł z w y s o k a , i dlatego b e ł k o c e , nie w y r ó s ł , i uciąć. A m p u t o w a ć . " 36 sobie z r o b i ł d r e w n i a n ą , n o g ę , a s w o j ą c h c i a ł — na p i e ń �37 ��Naprowadzam r o z m o w ę na malowanie W i ę c k a . Gospodyni potrzebne. J e ś l i o tym wspominam, to tylko w tym oelu, by uohro przynosi ostatnie jego obrazki „ T e r a z już nie m a s i ł , bardzo nić W i ę c k a przed s ą d a m i opartymi na naszym d o ś w i a d c z e n i u m a ł o maluje, ale dawniej oo b y ł o — brali. Z K r a k o w a , z W a r ­ kulturowym. M a l o w a ł , o ile wiem, p r z e w a ż n i e z reprodukcji, szawy. 3 swoim Nawet ładne były obrazki". W i ę c e k przypatruje s i ę malunkom. Jeden obraz odwraca, ten jest tłumaczy. I niegotowy (nie polakierowany). Dwa choć k i l k a znanyoh m i o b r a z ó w w y m y ś l i ł sam. Jeden z nich niedobry, przedstawia ptaki, przy czym W i ę c e k nie bardzo umie w y o b r a z i ć pozostałe je w relaoji do siebie i przestrzeni (il. 4). I n n y , ostatni, w y o b r a ż a sprzedaje bez żalu. M ó w i , że m o ż e jeszcze k i e d y ś c o ś namaluje. Narodziny, przy czym schemat stajenki p o d s u n ę ł a zapewne mala­ K i e d y z a c z ą ł ? Gospodarze m ó w i ą , ż e 10 lat temu. Woześniej rzowi p a m i ę ć widzianych k i e d y ś reprodukcji obrazów, natomiast strugał z drewna ptaszki na wzór ludowych, które pewnie wi­ organizacja e l e m e n t ó w na p ł a s z c z y ź n i e podlega najprostszym dział na jarmarku ozy o d p u ś c i e . Strugał je starannie, tak że nie zasadom p o r z ą d k u j ą c y m — symetrii, a t a k ż e rytmice. Nigdy odbiegają wiejskich nie d o s z ł y do g ł o s u tak w y r a z i ś c i e j a k w ł a ś n i e w t y m obrazie, w oddaniu szczegółów od typowyoh — a n a s t ę p n i e m a l o w a ł . T ę c z y n n o ś ć lubił najbardziej. P t a k z samej w k t ó r y m malarz pozbawiony b y ł p o d p ó r k i wzoru. Nie znaczy lipy jeszcze nie ż y ł , dopiero s t a w a ł się prawdziwym gdy b y ł to o c z y w i ś c i e , że dążenie do z w a r t o ś c i kompozycji i jej r ó w n o ­ pomalowany. wagi nie s ą widoczne D o s t a w a ł duszę. Ale n a p r a w d ę p i ę k n y ptak to b y ł t a k i na drzewku, najlepiej gdy n a jednej rosochatce było Jedynie mniej się w oczy, tematach. porównamy wzór sobie przymocowane do ściany. Dlatego deseozki o p a t r y w a ł uchwytem czeniu i dopiero wtedy u w a ż a ł pracę za skończoną. Podobnie obraz W i ę c e k oswaja widziane d z i e ł o , przenosi je — gdy tylko m o ż e — tylko wtedy jest gotowy, gdy ma ramki, uchwyt do zawieszenia w lepiej m u z n a n ą r z e c z y w i s t o ś ć , opowiada treść obrazu w ł a s n y ­ i gdy jest powleczony bozbarwnym lakierem. m i s ł o w a m i tak aby wszystko, co uznaje za w a ż n e b y ł o w y r a ź n i e upraszczania treści, elementów a obcych konsekwencja zwłaszcza na swojskie, sztafażu, bardziej w w spo­ tłuma­ zrozumiałe. zaznaozone, to z a ś , co m u s i ę zdaje niejasne m o g ł o b y ć z a s t ą p i o n o w pracy, s t a w a ł się pedantyczny gdy szło o rzeźbienie i malo­ wyobrażeniem wanie. To b y ł jego rzeczywisty ś w i a t , jego domena, w której zmiany, które wprowadza.* nie m u s i a ł czuć się od nikogo z a l e ż n y m . jest gdy podstawce. Zwracam na to u w a g ę , W i ę c e k roztrzepany, niestaranny W i ę c k a widoczna choć Bo p t a k i albo powinny s t a ć na stole czy parapeoie, albo b y ć kilka r ó ż n y c h p t a k ó w , a drzewko moono t k w i ł o w i relację w innych „ z a p o ż y c z o n y c h " rzucają jasnym i jednoznacznym. Prześledźmy więc Otóż na p o c z ą t k u widzimy różnicę — W i ę c e k o g l ą d a ilu­ Gdy tylko m ó g ł , oglądał w kościele m a l o w i d ł a , ilustracje. strację w k s i ą ż c e , maluje z a ś gotowy obraz, a w i ę c na twardym Czy c h c i a ł b y ć malarzem ? Trudno o t y m z W i ę c k i e m m ó w i ć . p o d ł o ż u , polakierowany, aby się nie b r u d z i ł , koniecznie w ramce, Zresztą przypuszczam, że dla niego pojęcie sztuki, twórczośoi, z p ę t e l k ą do zawieszenia. P r z y w i ą z u j e w a g ę do ramy. Zawsze jest malowania m a inny sens n i ż dla nas. C z y w ogóle wie o t y m , ż e ona pomalowana, obrzeża i z a m y k a pole obrazu z a r ó w n o wypuk­ twórczość polega na stwarzaniu c z e g o ś , czego jeszcze nie m a ? ł o ś c i ą listwy j a k elementem graficznym i kolorem. R a m a , nie­ Czy wie, że m o ż n a m a l o w a ć swe sny, wizje, że obraz m o ż e b y ć rzadko bogato dokorowana, p o w i ą z a n a o p o w i e ś c i ą o świeoie, problomach dobra i zła ? C z y wie oo to jest p r z e d s t a w i a n ą soonę odgranicza zdecydowanie ś w i a t obrazu od pastisz, widza. W k r a ń c o w y m przypadku (il. 19) obramienie jest niemal inspiracja, kopia ? Nie sądzę i wcale nie jest to m u z bordiurą okalającą 39 �r ó w n o r z ę d n e do przedstawionej sceny i s t a n o w i s t r e f ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y t ą s c e n ą a w i d z e m . L e ż ą c a p o s t a ć d z i e w c z y n y staje się j a k b y c y t a t ' m z o g l ą d a n e j r e p r o d u k c j i , w p r o w a d z o n y m przez malarza do jogo obrazu. P o s t a ć t ę w ł ą c z a , k o n s t r u u j ą c u m o w n ą , w r ę c z s c e n i c z n ą p r z e s t r z e ń . D o l n y , ornamentalnie pas nie p e ł n i , poza d e k o r a c y j n ą , potraktowany ż a d n e j f u n k c j i ideowej. A l e wraz z r o z w i ą z a n i e m g ó r n e j p a r t i i obrazu w p r o w a d z a p o ż ą d a n y przez a r t y s t ę ł a d , z a m y k a kompozycję, ogranicza uciekającą w g ł ą b p r z e s t r z e ń . Z a m y k a u k ł a d o t w a r t y , zamienia sugestię n a p i ę ć o d ś r o d k o w y c h na k o m p o z y c j ę d o - ś r o d k o w ą . L e ż ą c ą materacu d z i e w c z y n ę sytuuje b o w i e m w przestrzeni na zamknię­ tej ł u k i e m , k t ó r e g o z w i e ń c z e n i e s t a n o w i k o k a r d a - k w i a t . Po obu stronach umieszcza d r z e w k a o k a l a j ą c e n i s z ę , w k t ó r e j umieszcza scenę z dziewczyną. T r u d n o p o w i e d z i e ć , na ile trawestacja t a k a znajduje uzasad­ nienie w „ n a t u r a l n y c h " preferencjach estetycznych W i ę c k a , na ile z a ś zgodna jest z w z o r a m i , k t ó r e g d z i e ś w i d z i a ł . T a k i s p o s ó b dekoracyjnego potraktowania egzotyki występuje w jarmarcz­ n y c h m a l o w i d ł a c h k a r u z e l , strzelnic i t p . P r z y p o m i n a t a n i e , k i ­ czowate dekoracje do „ e g z o t y c z n e g o n u m e r u " n a p o d r z ę d n y c h estradach, w y s t ę p u r e w e l e r s ó w , p i o s e n k a r k i czy t a n c e r k i (z re­ g u ł y na t l e p a l m y , f a l m o r s k i c h i d a l o k i c h w y s p ) . W o m a w i a n y m obrazie, przy wprowadzonych zmianach z a c h o w a ł j e d n a k W i ę c e k wszystkie n i e m a l elementy d o s t r z e ż o n e w pierwowzorze — p o z ę k o b i e t y , o k u l a r y o d s u n i ę t e wysoko na c z o ł o , m a t e r a c , fale, pas z i e m i z p a g ó r k a m i i d r z e w a m i , a w g ł ę b i —• t e ż n a m o r z u — w y s p y z w b i t y m i w nie d r z e w c a m i c h o r ą g w i . 10. K o p i a obrazu T y c j a n a Noli me tangere ( i l . 9), olej na p ł y c i e , w y m . 3 9 x 5 7 c m ; i l . 11. K o p i a obrazu K o n r a d a W i t z a , Cudowny polów ryb ( i l . 12), olej n a p ł y c i e 10 40 I �41 I ��15 I I . 13. K o p i a obrazu Andrea Mantegny, Modlitwa w Ogrójcu (il. 14), olej na p ł y c i e , w y m . 40,5 X 61 c m ; i l . 15. K o p i a obrazu Giowanniego Belliniego, Modlitwa w Ogrójcu (il. 16) le 43 I �W i ę c e k odwzorowuje je z t r o s k l i w ą u w a g ą , obrysowuje m o ż l i w i e d o k ł a d n i e k s z t a ł t wyspy , , C u b y " , nawet powtarza zygzak prawej wyspy. Z m i a n y w p r o w a d z i ł w zasadzie dwie: n a g ą p o s t a ó o d z i a ł w s u k i e n k ę i p o m i n ą ł napisy. W pierwszym przypadku zdecydo­ w a ł a o t y m wola gospodyni, w drugim niezrozumienie sensu napisów. J e s t jednak jeszoze jedna r ó ż n i c a , charakterystyczna dla wszystkioh adaptaoji W i ę o k a , d o t y c z ą c a roli pierwszego planu. W s z ę d z i e , gdzie w oryginale n a bliskim planie znajduje s i ę po­ s t a ć , czy grupa postaoi, w y r a ź n i e wydzielonych z t ł a , z w ł a s z c z a w i e l k o ś o i ą , malarz cofa je w g ł ą b , wtapia w oałośd kompozyoji, zmniejszająo różnice w skali w i e l k o ś c i m i ę d z y przedmiotami bliskiego i dalekiego planu. W i d a ć to z a r ó w n o w omawianym p r z y k ł a d z i e j a k t e ż w irmyoh pracaoh (np. i l . 20). P o s t a ć znajd u j ą o a s i ę n a pierwszym planie, zawsze jest sytuowana w głębi przestrzeni obrazu, zmniejszona w skali. Malarz zmniejsza rów­ n i e ż obramienie „ b a s e n u " , przesuwa go k u górze, a p o w s t a ł ą p u s t ą przestrzeń w kompozycji w y p e ł n i a dekoracyjnie potrakto­ w a n ą rośliną. Podobnie w obrazie n a i l . 11 cofa p o s t a ó Chrystusa, tak że jest ona niemal n a linii ł o d z i , z w i ę k s z a z a ś , i to znacznie, wizerunki j e ź d ź c ó w , ledwo widocznych na reprodukcji d z i e ł a W i t z a (il. 12). Likwiduje w ten s p o s ó b rozpiętość skali w i e l k o ś c i postaci, d u ż e różnico m i ę d z y bliskim a dalekim nlanem. Jedno­ c z e ś n i e rozbudowuje całą s c e n ę , dodając zgodnie ze swym po­ czuciem harmonii kompozycji, p a r t i ę po lewej stronie lodzi. S z c z e g ó l n i e widoczne s ą tego rodzaju działania w traweatacji o b r a z ó w Belliniego (il. 5) i Tyojana (il. 10). G ł ó w n y mo. tyw narracyjny zostaje wtopiony w poziomo rozbudowany pejzaż ( o c z y w i ś c i e uproszczony). Więook dokonuje tu zmian najdalej i d ą c y o h , np. w p ł ó t n i e T y c j a n a likwiduje wzgórze, dodaje z r ś drzewo w lewej partii obrazu, wprowadza s c e n ę s i e l s k ą z owiecz­ k a m i i pasterzem a c h ł o p s k ą , lecz nie p o l s k ą a r c h i t e k t u r ą z a s t ę ­ puje bliżej umieszozonym, w i ę k s z y m domem rodem z naszej 19 �II. 19. K o p i a obrazu A n n y Guntnor Quantanarnera (il. 18): i l . 20. K o r d a obrazu Ł u k a s z a Cranacha, Nimfa wodna przy studni (il. (7) r z e o z y w i s t o ś c i oraz dobrze m u znanymi zabudowaniami gospo­ darczymi. Zabawne. T e n dom, jakioh obecnie wszędzie wiele, z kolorowymi s z k i e ł k a m i , lusterkami, zachowuje schemat orygi­ n a ł u , trójdziolność, w y s u n i ę t ą ponad dach m a n s a r d ę . Więcek zmienia, u w s p ó ł c z e ś n i a , p r z y b l i ż a , ale c a ł y czas starannie p r z y ­ patruje s i ę obrazom, k t ó r e n a ś l a d u j e . O c z y w i ś c i e nie jost w stanie p r z e k a z a ć poetyki o r y g i n a ł u ani ekspresji sytuacji, to przekracza z a r ó w n o jego m o ż l i w o ś c i warsztatowe jak i zainteresowania. Opowiada to, co jest n a obrazie t a k , j a k b y p r z e k a z y w a ł treść opowiadania o świętyoh, faryzeuszaoh, bogaczach ozy księż­ niczkach. Widzi jednak s z c z e g ó ł y , zwraca n a nio b a c z n ą u w a g ę , np. przekazuje charakterystyczne rozcapierzenie p a l c ó w nóg leżąoej Nimfy w obrazie Cranacha — i l . 17, Jego decyzje są ś w i a ­ doma, w y n i k a j ą z poczucia kompozycji, przestrzeni. Zmieniając —• wprowadza przecież w ł a s n y p o r z ą d e k , upraszczając — dba o to, aby p r z e s t r z e ń obrazu b y ł a harmonijnie zabudowana. R e a l i z m p r z e k s z t a ł c a w u m o w n o ś ć dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h e l e m e n t ó w p e j z a ż u . W i d a ć to z w ł a s z c z a w traktowaniu k w i a t ó w , roślin. T a m gdzie we wzorze dostrzega swobodnie rosnącą k ę p k ę roślin, interpretuje j ą umownie, dekoracyjnie (np. prawy d ó ł na i l . 5). Swobodnie wprowadza zrytmizowane drzewka i na k s z t a ł t pawiego ogona rozłożono g a ł ą z k i r o ś l i n y w tle swej wersji C r a ­ nacha — i l . 20. Bardzo interesująco przekształca Ogród Rajski niemieckiego mistrza (il. 21, 22). Z b l i ż a go w charakterze do perskiej m i n i a ­ tury. Nie umiem p o w i o d z i o ó czy W i ę c e k w i d z i a ł takie miniatury. Nie wykluczam togo, w k a ż d y m razie uderzające jost iż „ o c z y s z ­ c z a j ą c " p i e r w o w z ó r z gobelinowej g ę s t w i n y roślin uspakaja kom­ p o z y c j ę , zmienia proporcje, wprowadza u k ł a d znacznie bardziej przejrzysty i p o d p o r z ą d k o w a n y zasadom r y t m u , kontrastu i sy­ metrii — a w i ę c w duchu s w y m zgodny z naturalnym, „ l u d o ­ odpoczywająca w y m " sposobem m y ś l e n i a plastycznego. Przesuwa s t ó ł k u cen­ trum kompozycji, akcentuje r y t m blankowania muru. Silniej, niż w oryginale zaznacza o b e c n o ś ć p t a k ó w . P e ł n i ą one w jego obrazie rolę w y r a ź n i e r y t m i z u j ą c ą , a przy t y m , j a k wszędzie, W i ę c e k maluje je z dużą u w a g ą i s t a r a n n o ś c i ą . P t a k i są dla niego w a ż n e , lubi je, zna z obserwacji ale napewno i z o g l ą d a n i a ich w i z e r u n k ó w (gdzie? w atlasie p t a k ó w ? n a p o c z t ó w k a c h ? ) . Zresztą wiemy, iż rzeźbi je często, sprawnie, tak j a k to przy­ jęte- w ludowej sztuce. Czasom umieszcza je z własnej woli n a obrazach, bez z w i ą z k u z narracją i wtedy w i d a ć , że malarz przy­ wiązuje do nich w a g ę . Proszę zwrócić u w a g ę na Madonnę z dzie­ ciątkiem G . Belliniego (il. 6). Czarny ptak siedzi n a gałęzi drzewa. Wprowadza w h a r m o n i ę sielskiej sceny nastrój niepokoju, grozy. Zapowiada wydarzenia, które później n a s t ą p i ą . Ale dla W i ę c k a to tylko s y g n a ł , pretekst do namalowania ptaka. Nawet nie jednego... T e n z drzewa ulatuje, poczciwy, wielobarwny, nic nie m a j ą c y w sobie z symboliki z n a c z e ń , natomiast Więcek wznosi w tle góry, by na szczycie n a j w y ż s z e j u s t a w i ć ogromnego w skali orła. W i ę c e k wyczuwa proporcje, jeśli więc orzeł jest tak wielki wynika to z zainteresowania, z chęci zwrócenia na niego uwagi, a m o ż e namalowania orła, widzianego w j a k i m ś atlasie. Wskazuje na to napis, przecież rzadko p o j a w i a j ą c y się w jego obrazach. T y m razem jest to wyczytany zapewne podpis w atlasie — orzeł skalny. D u ż e g o ptaka umieszcza również w swej wersji Noli me tangere T y c j a n a (il. 10). Ż e b y nie b y ł o w ą t p l i w o ś c i umieszcza pod nim napis „ P i e r z k a " (piegża). Oczy­ wiście napisy są d z i e ł e m gospodarzy, ale wprowadzone na wy­ raźne ż ą d a n i e malarza. P i ę k n e s ą w obrazach W i ę c k a „ a r o h i t e k t u r y " . P r z y zmia­ nach dokonanych w stosunku do oryginału interesująco zestawia formy, dostrzega i c h znaozenie w budowie obrazu. Ma r o z w i n i ę t e 45 �I I . 2 1 . K o p i a obrazu m i s t r z a g ó r n o r e ń s k i e g o , Ogród rajski ( i l . 22) �poczucie dekoracyjności, s t ą d t e ż np. dosadnio akcentuje kręgi ilustrowany kolorowymi reprodukcjami album o b r a z ó w (niestety r o z c h o d z ą c y c h się fal w o k ó ł łodzi (il. 11), a t a k ż e rytmizuje nie m o g ł e m n a podstawie zachowanych ilustraoji u s t a l i ć jego całą partię brzegu. t y t u ł u . Podpisy b y ł y w j ę z y k u angielskim.). Gospodarz k u p i ł t e ż O c z y w i ś c i e Więcok m a trudności z a n a t o m i ą . Jego umiejęt­ ności rysunkowo nie postaci pozwalają n a dokładno ludzkiej. T a m jednak, gdzie wzorzec W i ę c k o w i farby i co pewien czas u z u p e ł n i a ł je, zanim nie zaczął przodstawienie p o m a g a ć W i ę c k o w i nabywca wielu jogo o b r a z ó w , L u d w i g Zim - jest merer. wyraźny, stara s i ę o m o ż l i w i e wierną interpretację (np. i l . 19). Gorzej jest. W i ę c e k otrzymany album ciągle oglądał. Z o s t a ł y z niego gdy postacie są n a reprodukcji m a ł e , n i e w y r a ź n e . Wtedy malarz strzępy. przedstawia je bardziej schematycznie. A n i o ł k i czy i d ą c y w dali k t ó r y w i e d z i a ł , iż W i ę c e k — j a k dziecko — nie m a poczucia ludzie przybierają w y g l ą d dzieci, a s p o s ó b ich przedstawienia konwencjonalnego (np. il. 11, 13) do złudzenia przypomina postacie na obrazach zasłaniając sobie tylko ręcznikiem t y ł e k ) p r z y s ł a ł m u Katarzyny T y c j a n a . Więcek n a m a l o w a ł ją. Ale gospodyni o b u r z y ł a się n a Gawłowej. Malował też sugerowane mu tematy. Zimmerer, wstydu (potrafił b i e g a ć na golasa po wsi, Venue K o ń c z ą c o m ó w i e n i e różnic m i ę d z y wzorem a interpretacją, takie b e z e c e ń s t w a . „ T o ś w i ń s t w o — t ł u m a c z y ł a mi — t a k ą g o ł ą n a l e ż y w s p o m n i e ć o jeszcze jednej w a ż n e j różnicy — o kolorysty­ b a b ę w y s a d z i ć na obrazie. Dzieciaki się ś m i a ł y . A ten — (palec ce. Reprodukcja traktowana jost przez W i ę c k a jak kolorowa wskazuje W i ę c k a ) — p o w i e d z i a ł , że to s ą s i a d k a , to go sąsiad fotografia natury, zrozumiałe w i ę c , że drzewa i trawa s ą zielono, przyleciał niobo •— niebieskie, dachy — czerwone itd. Ale dociekliwość merer p r z y w i o z ł a . w poznaniu i w ł a ś c i w y m odtworzeniu rysunku postaci czy sytuacji wymalować." nie znajdujo odpowiednika w traktowaniu kolorystyki. W i ę c e k potwierdza. (Jednak w kolekcji Z i m m e r e r ó w znajduje się naga w odróżnieniu od Nikifora, W n ę k o w e j czy G a w ł o w e j nie m a 5 rozwiniętej wrażliwości kolorystycznej. Wypowiada się przede bić. A to z tej p o c z t ó w k i , co m u pani K a r i n a Z i m ­ I Taka bezwstydna! wymalował? — Kazałam pytam mu sukienkę „Wymalował!" — leżąca kobieta malowana wg fotografii obrazu A n n y Guntner ( w i d a ć u d a ł o się W i ę c k o w i u k r y ć ten obraz przed gospodarzami) wszystkim w interpretacji rysunkowej i walorowej przedstawione] ,,Do tego mam g ł o w ę ! " m ó w i o swym malowaniu W i ę c e k . anegdoty, natomiast nie postrzega n a ś l a d o w a n e g o obrazu jako „ P a n wie j a k on m ó w i o sobie? ciągnie gospodyni. W i ę c e k L u d ­ kompozycji kolorystycznej. S t ą d t e ż , j a k się zdaje, nie przywią­ wik — artysta malarz!" Mały schorowany c z ł o w i e c z e k przypo­ zuje wagi do zmian, któro w tym zakresie wprowadza. Wydaje mina mi Nikifora. Tamten t e ż w i e d z i a ł , że jest malarzem, dlatego się, że pod tym w z g l ę d e m wzór krępuje go tylko w niewielkim k a z a ł sobie zrobić p i e c z ą t k ę Nikifor-Matejko. Zresztą n a cechach stopniu. Trudno mi jednak w y p o w i e d z i e ć się autorytaty wnio z e w n ę t r z n y c h i ś w i a d o m o ś c i swego zawodu (u Nikifora — po­ na ten temat. Nie m o g ł e m bowiem s t w i e r d z i ć jakie kolory farb w o ł a n i a ) k o ń c z ą się p o d o b i e ń s t w a . S ą bowiem w istocie zupełnie m i a ł W i ę c e k do dyspozycji, n a ile więc swobodne b y ł y jego de- inni. Nikifora przepełniały wizje, myśli — o świecie, Bogu, niebie oyzje kolorystyczne. i piekle, ludziach. B y ł on w istocie w i e l k ą o s o b o w o ś c i ą , profe­ Ł a t w i e j o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, co W i ę c e k lubi m a l o w a ć . Zarówno obserwacja jogo z a c h o w a ń , j a k opinie gospodarzy, t y c z n ą . M y ś l ę , że m u s i a ł m i e ć w s p a n i a ł e , straszne i groźne sny. Natomiast ś w i a t p r z e ż y ć naszego malarza wydaje s i ę bardziej a przede wszystkim proporcje w podejmowanej tematyce wska­ prosty, zują na to, że interesuje go s z c z e g ó l n i e t e m a t y k a biblijna. Jednak więcej infantylnej z m y s ł o w o ś c i . K o c h a ludzi, zwłaszcza dzieci, przyziemny, konkrotny. Żadnej w nim metafizyki, ile razy j ą podejmuje sięga po istniejące j u ż wzory. Samodzielnie kocha koty (pokazuje o b e j m u j ą c s i ę za ramiona i k o l e b i ą o — komponuje jedynie sceny z p t a k a m i , z w i e r z ę t a m i , letnikami, j a k bardzo je kocha). L u b i p t a k i , rozróżnia je, poznaje po g ł o s i e . chociaż i w n i c h w y r a ź n i e w i d a ć p o s ł u g i w a n i e s i ę nie tylko obser­ Nie znosi tylko k r ó w , bo dobrze m u d o k u c z y ł y , gdy je m u s i a ł w a c j ą ale i widzianymi g d z i e ś wzorami ptaka, barana itp. S ą p i l n o w a ć na pastwisku. one jednak stosunkowo nieliczne, d o m i n u j ą tematy zaczerpnięte R ó ż n i c jest wiele. Nikifor m i a ł f a n t a z j ę , w y o b r a ź n i ę . Nasz z malarstwa o tematyce religijnej, a ściślej — opartej na mo­ bohater nie m a jej z a wiele. Potrzebuje p o d p ó r k i , c z e g o ś co s i ę t y w a c h z Ewangelii. da n a ś l a d o w a ć . O c z y w i ś c i e i on m a w y o b r a ź n i ę , ale realizuje Ciekawe, że W i ę c e k nie maluje o b r a z ó w ś w i ę t y c h , a więc t a k i c h , do k t ó r y c h (czy przed k t ó r y m i ) ludzie s i ę m o d l ą . S ą d z ę , się ona nie w p o m y ś l e , lecz w sposobie redukowania, oswajania wzoru. ż e w p ł y n ę ł a n a to postawa gospodarzy. P r y m i t y w n y warsztat Nikifor b y ł przekonany, ż e n a t a m t y m świecie znajdzie to malarza musi razić w ł a ś n i e w takich obrazach, a trzeba t u d o d a ć , czego nie m i a ł n a ziemi. B ę d z i e u c z e s t n i c z y ł w ś w i ę t y c h obco­ ż e dom w k t ó r y m mieszka W i ę c e k jest u r z ą d z o n y waniu, c z y t a ł uczone księgi, m u z y k o w a ł , m a l o w a ł . Jego obrazy zamożnie, zgodnie z p a n u j ą c ą m o d ą i to nawet m i e j s k ą (boazerie itp.). b y ł y projekcją tej wiary, widomym dowodem na to, co b ę d z i e . Obrazy ś w i ę t e W i ę c k a m u s i a ł y b y w tej sytuacji razić, nie wcho­ Natomiast W i ę c e k żyje f a n t a z j ą dziecinną. Zmajstruje karabin d z i ł y b y bowiem w repertuar malarstwa f u n k c j o n u j ą c e g o współ­ i j u ż wciela s i ę w żołnierza. Jego marzenia s ą konkretne, ziemskie, c z e ś n i e n a wsi. Z w r ó ć m y u w a g ę jeszcze n a jeden fakt — W i ę c e k realizowane w zabawie, przebieraniu, w jednej rzeczy realnej — nie malowaniu, bo przecież jest malarzem. maluje typowych „widoków", wieszanych na ścianach. Może dlatego, że lubi rozbudowane treści narracyjne, m o ż o jednak Nikifor m i a ł poczucie swej misji, swojej w y j ą t k o w o ś c i . To i z tego powodu, że m a l u j ą c „ w i d o k i " z n ó w by w c h o d z i ł w kolizję mu d a w a ł o poczucie g o d n o ś c i , którego nie z a t r a c a ł nawet wtedy, z odczuciami estetycznymi ś r o d o w i s k a . Swoboda W i ę c k a w y n i k a gdy żebrał. B y ł j a k wygnany, o ś l e p i o n y L i r , czasem gniewny, w i ę c t a k ż e z faktu, iż wszystko co maluje jest poza potrzebami obcy, nigdy nio przymilny. R e a l i z o w a ł się w malarstwie, które ś r o d o w i s k a , jest jego osobistym t r a k t o w a ł j a k p o w o ł a n i e . Natomiast W i ę c e k realizuje s i ę przede dziwactwem, k t ó r e znajduje aplauz jedynie w ś r ó d ludzi z miasta, k o l e k c j o n e r ó w , którym 6 „takie szmarowidła" m o g ą się podobać . W i ę c e k , gdy malujo dla siebie, sam wybiera tematy, wzory. Wybiera i to dwukrotnie. Pierwszy raz, gdy s p o ś r ó d blisko 200 wszystkim w marzeniach, w d ą ż e n i u a b y b y ć j a k inni, k t ó r y c h podziwia. C h o ć b y przez chwilę. K i e d y Zimmerer w y c i ą g n ą ł pu­ d e ł k o Marlboro, W i ę c e k poprosił go o papierosa, usiadł, z a ł o ż y ł (z trudem) n o g ę n a n o g ę , o d c h y l i ł się do t y ł u , n a s t r o s z y ł brwi posiadanych kolorowych reprodukcji decyduje s i ę n a interpre­ i puszczając do g ó r y d y m p a l i ł j a k angielski lord z telewizyjnego t a c j ę k t ó r e g o ś tematu, po raz drugi natomiast gdy opracowuje serialu. wzór z ilustracji n a miarę swych potrzeb i m o ż l i w o ś c i , gdy zmie­ nia proporcje, ujmuje, dodaje (np. p o s t a ć Matki Boskiej p a t r z ą c e j Ale n a i w n o ś ć zachowania W i ę c k a nie t ł u m a c z y fenomenu jego t w ó r c z o ś c i i nie wyczerpuje prawdy o c z ł o w i e k u . Talent nie z nieba n a ziemskie wydarzenia), gdy c a ł k o w i c i e przeinacza z a l e ż y od poziomu w y k s z t a ł c e n i a a życie w e w n ę t r z n e od prze­ kolorystykę. strzegania norm ś r o d o w i s k o w y c h . Relacje psychiczne s ą niepo­ W t y m miejscu powinienem w y t ł u m a c z y ć , s k ą d W i ę o e k m a wzory. Otóż gospodarz, w i d z ą c j a k zmienia s i ę wprost n a twarzy oglądając pocztówki i malowidła, kupił mu w mieście pięknie równanie bardziej skomplikowane. W i e d z ą c j a k i jest Więcek, widziany oczami otoczenia, wiemy o nim w istocie bardzo niewiele. Jest inny od ś r o d o w i s k a , to nie ulega w ą t p l i w o ś o i . Jest m a ł o 47 I �zaradny, nie przystosowany do ż y c i a . A l e p r z y t y m m a t a l e n t nic m u nie m ó w i pojęoie Triennale, nawet jabłko z drzewa nie plastyczny, k t ó r y niewielu jest d a n y . Jego w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t spadnie (gorzej g d y w a ż n y d y r e k t o r o d k u l t u r y p y t a ozy nie czy m o ż n a b y r o b i ć Triennale oo c z t e r y l a t a ) . kolor znacznie przekracza normę. Można m u tylko tej w r a ż l i w o ś c i p o z a z d r o ś c i ć . M a życie w e w n ę t r z n e , marzenia, na­ O c z y w i ś c i e k a ż d e kalectwo jest n i e s z c z ę ś o i e m . D e p r y m u j e dzieje, r a d o ś c i , satysfakcjo. I n n e ? Zapewne, t y l k o czy te w a r t o ś c i , ograniczenie swobody w y b o r u f o r m ż y c i a , miejsca p r a c y , zamiesz­ k t ó r e w n i m dostrzegamy nie s ą w istocie n a j w a ż n i e j s z e ? Czy k a n i a . M o ż n a się t e m u p o d d a ć , ale m o ż n a t e ż w y t w o r z y ć me­ d o b r o ć , w r a ż l i w o ś ć , s u b t e l n o ś ć , u f n o ś ć , ż y c z l i w o ś ć nie n a l e ż ą do c h a n i z m y obronne. Ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e uciec w marze­ k r ę g u w y ż s z y c h i p o ż ą d a n y c h w a r t o ś c i ? Czy m o ż n a w i ę c casus nie, w ś w i a t w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i . D l a W i ę c k a m a l a r s t w o s t a ł o Więcka się w ż y c i u w a ż n ą s p r a w ą , t y m co m u p r z y n o s i s a t y s f a k c j ę , skwitować tylko uśmiechem podszytym wyższością ? Czy a b y t e n u ś m i e c h nie demaskuje nas i naszych j e d n o s t r o n n y c h wywołuje k r y t e r i ó w ocen? Czy f a k t , że W i ę c e k nie w i e , co to jest w e r n i s a ż , p r z y j e ż d ż a j ą z d a l e k i c h m i a s t w s p a n i a ł y m i samochodami, k t ó r e Triennale, w y s t a w a , n a p r a w d ę jest w a ż n y ? A m o ż e jego b u d z ą z a z d r o ś ć wiejskiej m ł o d z i e ż y . D z i ę k i m a l a r s t w u s t a ł się stosunek do s z t u k i jest znacznie bardziej p r a w d z i w y i n a t u ­ k i m ś . Ono w y r ó ż n i a go o d otoczenia. D l a t e g o c h ę t n i e m a l u j e , taki zainteresowanie ludzi, którzy specjalnie do niego r a l n y ? N i e w i e o k r y z y s i e c y w i l i z a c j i , absurdach naszego „ ż y c i a dlatego p r z y w i ą z u j e t a k ą w a g ę do tego, a b y f a r b y b y ł y dobre, a r t y s t y c z n e g o " , o p s e u d o - r y n k u , nie uczestniczy w dyskusjach a b y obraz p o c i ą g n i ę t y l a k i e r e m l ś n i ł c z y s t o ś c i ą , dlatego maluje o k o ń c u s z t u k i , nie bierze u d z i a ł u w ś m i e s z n e j celebrze w e r n i s a ż y , zawsze na t w a r d y m p o d ł o ż u . P o n i e w a ż j a k d a w n y a r t y s t a chce k t ó r e t a k ślicznie s k o m p r o m i t o w a ł Y v e s K l e i n . Z r e s z t ą m a pra­ t w o r z y ć d z i e ł a t r w a ł e , k t ó r e b ę d ą o n i m ś w i a d c z y ł y nawet w t e d y , wo nie w i e d z i e ć , funkcjonuje w i n n y m obiegu k u l t u r y g d y j u ż jogo na t e j z i e m i nie b ę d z i e . i jeśli P R Z Y P I S Y 1 C h c i a ł b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p a ń s t w u K r z y s z t o n i o m za pomoc, k t ó r ą m i okazali w czasie mego p o b y t u u n i c h w czerwcu 1982 г . , za udzielone informacje i p o ś r e d n i c t w o w k o n t a k c i e z W i ę c k i e m . S ą d z ę , że t o co p i s z ę o stosunku gospodarzy do W i ę c k a dostatecznie charakteryzuje i c h p o s t a w ę , bezinteresow­ n o ś ć i o p i e k u ń c z o ś ć , z a s ł u g u j ą c e na g ł ę b o k i szacunek. N i e s t e t y j e d y n a dotychczas p u b l i k o w a n a n o t a o m a l a r z u jest n i e ś c i s ł a . M a r i a n P r o k o p e k w Atlasie Sztuki ludowej i Folk­ loru w Polsce podaje b o w i e m , iż W i ę c e k u r o d z i ł się w 1930 r . R e p r e z e n t a t y w n y zestaw prac W i ę c k a znajduje się w k o ­ lekcji L . Z i m m e r e r a w Warszawie. W i n i e n jestem w d z i ę c z n o ś ć dr A n n i e K u n c z y ń s k i o j - I r a c k i e j oraz m g r Z o f i i Bisiakowej za pomoc w i d e n t y f i k a c j i „ w z o r ó w " 2 3 4 48 do o b r a z ó w W i ę c k a , a t a k ż e p . K a r i n i e Z i m m e r e r za udzielone informacje oraz u d o s t ę p n i e n i e m i prac malarza znajdujących się w k o l e k c j i . 5 W i ę c e k maluje p r z e w a ż n i e na p ł y c i e p i l ś n i o w e j f a r b a m i o l e j n y m i , poczem g o t o w y obraz p o c i ą g a b e z b a r w n y m l a k i e r e m . N a j c z ę ś c i e j zestawia ciemne b r ą z y z r ó ż n y m i o d c i e n i a m i zieleni, z n i e b i e s k ą b a r w ą nieba, c z e r w i e n i ą s t r o j ó w , b i e l ą ś c i a n b u d y n ­ k ó w . A u r e o l e , g w i a z d y , monstrancje, a n i e k i e d y nawet dach k o ś c i e l n e j w i e ż y maluje fa,rbą z ł o t ą . 6 Obrazy W i ę c k a pokazano na p r z e g l ą d z i e t w ó r c z o ś c i nie­ profesjonalnej w N o w y m S ą c z u (1976 r . ) oraz na 2 Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej we W r o c ł a w i u (1977 г . ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bcf8d83e10bc24267c013ddff3bac09.pdf 056f02b3d56f7bc0273c707c4e6cf8f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3386 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3173 Title A name given to the resource Henryka Adamczewska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.49-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n a l i z u j ę z a w i ł o ś c i tego ś w i a t a Nieznane zjawiska b a d a m I l i t o ś ć s i ę b u d z i na l u d z k i e p o d ł o ś c i . M y ś l ą b ł a g a l n ą do niebios w z l a t a m P o n a d promienne, jasne zorze N i e n ę c ą m n i e uciechy tego ś w i a t a Chcę ci służyć w i e l k i Boże. Życie poświęcę dla j u t r a powszedniego N a t c h n i e ń przenika mnie drżenie Podam ludzkości środka zbawiennego N a w i e l k ą p r a w d ę — s k i o r u j ę i c h spojrzenie (1966 r . ) Aleksander Jackowski HENRYKA ADAMCZEWSKA U r o d z i ł a się 13 g r u d n i a 1897 r. w Warszawie. Jej ojciec b y ł ciach prace jej s k ł a d a ł razem z i n n y m i . „ P r z e c i e ż k a ż d y obraz mając m a ż y w o t n ą w i b r a c j ę , a po z e t k n i ę c i u z i n n y m i j u ż j ą t r a c i , 13 l a t m u s i a ł a z r e z y g n o w a ć z n a u k i (na pensji p . Szumowskiej) r o b i s i ę t a l i i g ł u c h y , bez ż y c i a " . M a r z y ł a o t y m , a b y „ n a m a l o w a ć i p ó j ś ć do f a b r y k i . W obraz i o e l ś p i e w a ć g o " . C h c i a ł a u e ł o w o d n i ć , że a r t y s t a m o ż e b y ć piekarzem, j e d n a k w a r u n k i w d o m u b y ł y c i ę ż k i e , t o t e ż 1914 r. w y j e c h a ł a do C h a r k o w a , gdzie kraju, i m u z y k i e m i p o e t ą , to samo w y r a z i ć w ś p i o w i o czy w m a l a r s t w i e . pakowaczka M ó w i ł a o sobie „ m a m glos j a k 20-letnia dziewozyna, a t o d z i ę k i w W a r s z a w s k i m L a b o r a t o r i u m Chemicznym. M i a ł a 24 l a t a g d y e n e r g i i psychicznej. Ale ż e b y m i ś p i e w w y s z e d ł m u s z ę nie j e ś ć n a u c z y ł a się rymarskiego fachu. Po 5 l a t a c h w r ó c i ł a do pracowała w spółce rymarskiej, a później jako p o ś l u b i ł a oficera rezerwy. Z tego z w i ą z k u u r o d z i ł się syn, w k t ó ­ d w a d n i , aby w y s u b t e l n i ć t ę e n e r g i ę . Z r e s z t ą i t a k j e m i a z na rym e l z i e ń " . Ś p i e w a ł a chętnie-, n a g r y w a ł a na t a ś m ę lokowała wszystkie swe nadzieje. Zginął w Powstaniu W a r s z a w s k i m m a j ą c 16 l a t . T o j ą z a ł a m a ł o , z m i e n i ł a s i ę , z a c z ę ł a magnetofonową, z a c h w y c a j ą c się s w y m g ł o s e m . „ J a m a m i n n ą m e t o d ę n i ż zawo­ s z u k a ć pocieszenia w r o z m y ś l a n i a c h o tajemnicach ż y c i a , wierze d o w i ś p i e w a c y —- t w i e r d z i ł a — p o n i e w a ż d z i ę k i energii psyohioz- w ś w i a t astralny, r e i n k a r n a c j ę . P r a c o w a ł o , j a k o r o b o t n i c a , sa­ nej ś p i e w a m z w i ę k s z ą e k s p r e s j ą , p r z y c z y m o n i zawsze j e d n a k o w o m o t n a , coraz w i ę c e j czasu p o ś w i ę c a j ą c c z y t a n i u o ji.dze. C h o d z i ł a ś p i e w a j ą t ę s a m ą p i e ś ń , a j a za k a ż e ł y m i a z e m inaczej. T a k samo na o d c z y t y do T o w a r z y s t w a P r z y j a ź n i P o l s k o - I n d y j s k i e j . Dosta­ n i g d y d w a r a z y tego samego obrazu nie n a m a l u j ę , t y l k o zawsze ł a w ó w c z a s k s i ą ż k ę A g n i Joga. „ O n a n a u c z y ł a m n i e w z b u d z a ć inny". w sobie e n e r g i ę p s y c h i c z n ą . Wszystko jej z a w d z i ę c z a m " — m ó w i ł a . W latach 1950—58 p r a c o w a ł a w S p ó ł d z i e l n i Inwalidzkiej T r z y m a ł a t ę k s i ą ż k ę pod p o d u s z k ą . P r z e s t a ł a jeść m i ę s o , p a l i ć , i m . Rutkowskiego malując zabawki. N a b r a ł a wówczas „ t e c h n i k i " u ż y w a ć a l k o h o l u . Z a c z ę ł a ś p i e w a ć i m a l o w a ć , b y s t a ć się m e d i u m , — „ b o t a k i e Gospodarstwo czy ZOO trzeba b y ł o przez k t ó r e p r z e m ó w i ą inno siły. W i e r z y ł a i c h c i a ł a t o s p r a w d z i ć i na własnym przykładzie, „że 1 za ре.пдосг й tej samej energii d e l i k a t n i e w y k o ń c z y ć , ale sama nie m o g ł a m jednego obrazka drobiazgowo wtedy nawet zrobić". psychicznej m o ż n a p i s a ć 2'oezje i nawet r o z p r a w y n a u k o w e , za P o w r ó t do w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i w i ą ż e się z p r z e j ś c i e m n a r e n t ę . k t ó r e m o ż n a d o s t a ć Ne»bla. W przestrzeni jest kosmiczne a i e h i - Z n ó w zapisuje s i ę do Ogniska Plastycznego (na u l . N o w o l i p i e 4 ) , w u m , odpowieelnia energia psychiczna pomaga z niego c z e r p a ć , w y k o n u j e s e r i ę o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h Sprzedawcę trzeba Kwiaciarkę, tylko wzbudzić w sobie ewiorgię". Odczuwała jednak t r u d n e t ś c i w r y s o w a n i u , z a p i s a ł a się w i ę c w 1949 r . do Ogniska Plastycznego (na u l . M y ś l i w i o c k i e j ) . M a l o w a ł a jednak to, co Modelkę. Próbuje oddać s t a n y psychiczne s y t u a c j ę , gest, w y r a z oczu (Pierwszy bal). M a l u j o n p . garnków, przez Judasza, jego t w a r z m a w y r a ż a ć rozpaoz, ż a l , żo z d r a d z i ł , straoh, s t a n c h c i a ł a i j a k chcinla, „ z a d a n y t e m a t to ella m n i e z a b ó j s t w o " — k r a ń c o w e g o n a p i ę c i a psychicznego. m ó w i ł a . M i a ł a ż a l do profesora ( A d a m a N i e m c z y c a ) , żo po z a j ę ­ tego okresu Mój W najważniejszym obrazie synek (1968 r . ) przodstawia go j a k o m a ł e g o , 49 �nagiego c h ł o p c a w y c h o d z ą c e g o ze s t a w u , na k t ó r y m pływają t a m i — na istnienio c i a ł a mentalnego, podobnie j a k r y s u n k i białe k w i a t y , s y m b o l n i e w i n n o ś c i . N a d n i m wysoko na niebie Rabindranatha anioł wyciąga k u chłopcu ręce, jakby mówił „ c h o d ź " . W t y m b y ł y d l a niej samoj z a g a d k ą . C z u ł a i c h p r o f e t y c z n y charakter, Tagoro p o k a z u j ą c i a ł a astralne. Czasem praco obrazie s i ę g a do s y m b o l i , a b y w y r a z i ć t r e ś c i , k t ó r y c h nie c z u ł a ale nie u m i a ł a ioh r o z s z y f r o w a ć . Z a p y t a n a , co oznacza jodon z jej się na siłaoh p r z e d s t a w i ć b e z p o ś r e d n i o . M a l u j ą c p o s ł u g i w a ł a się o b r a z ó w o d p o w i e d z i a ł a — to P a n p o w i n i e n w i e d z i e ć , P a n p r z e c i e ż k o l o r o w ą f o t o g r a f i ą s y n k a , w c h o d z ą c e g o do w o d y . więcej się na t y m zna. „ M n i e nie c h o d z i o sukcesy m a l a r s k i e , O k o ł o 1966 r o k u dostrzega m o ż l i w o ś ć jeszcze innego przed­ stawienia c z ł o w i e k a —• przez jego p o r t r e t „ m e n t a l n y " . „Każdy m ó w i ł a , t y l k o o pokazanie, co ludzie p o s i a d a j ą . J a k się n a u c z ę , to b ę d ę m a l o w a ł a t a k ż e c i a ł a astralne. T a k i z a b ó j c a m a n p . c z ł o w i e k m a 7 ciał a s t r a l n y c h w sobie. Jeden m a n p . więcej czarno-czerwone k r ę g i i s z t y l e t y . A l e j a tego jeszcze nie u m i e m n i e n a w i ś c i , d r u g i d o b r o c i . W s z y s t k o co człowiek m y ś l i u t r w a l a się m a l o w a ć " . S ą d z ę , że t e n stosunek do t r e ś c i t ł u m a c z y w n i m j a k b y stenograficznie. B a d a m więc c z ł o w i e k a , r o b i ę jego kolorowość horoskop i w i e m j a k się te c i a ł a w n i m u k ł a d a j ą . W t e d y je ma­ okresu. D z i a ł a l n o ś ć s w o j ą t r a k t o w a ł a bardzo p o w a ż n i e , w i e r z ą c , l u j ę " . C z ł o w i e k nio m u s i a ł w i ę c niczego w y r a ż a ć , a n i t w a r z ą a n i iż przez badanie c i a ł a mentalnego z b l i ż a m y ' się do wyjaśnienia, gestem. S t a ł , a za n i m j a k w i e l k i e owalne tremo — z n a j d o w a ł o się p r z y c z y n m i a ż d ż y c y , zagadek b y t u , p o d s t a w o w y c h p r a w p -y- ( b y nie p o w i e d z i e ć kolorkowość) poniekąd obrazów z togo przechodziły chicznych zaszyfrowanych w postaci w z o r ó w alchemicznych, za­ jedna w d r u g ą , zgodnie z p r o p o r c j a m i u s t a l o n y m i uprzednio p i s a n y c h w M e m p h i s , a d o t ą d przez n i k o g o nie o d c z y t a n y c h . (Mó­ tło w k t ó r y m b a r w y ( r ó ż o w a , ż ó ł t a , niebieska) w i ą c o „ n a u c e " , „ b a d a n i a c h " — nie m u s i a ł a s t u d i o w a ć a n i a r m e ń ­ w analizie c z ł o w i e k a . Adamczewskiej, podobnie j a k i n n y m m a l a r z o m „ n a i w n y m " (np. Ociepce, N i k i f o r o w i ) w y d a w a ł o s i ę , że rzecz namalowana skiego, ani staro-koptyjskiego skoro w i e r z y ł a , iż stan psychicz­ nego n a p i ę c i a m o ż o z b l i ż y ć j ą do poznania p r a w d y ) . staje się r o a l n o ś c i ą , m o ż e w i ę c s ł u ż y ć za ś w i a d e c t w o , iż t a k Malowała r z e c z y w i ś c i e jest. T o jest d o w ó d — p o k a z y w a ł a obrazy z p o ś w i a ­ l u b gwaszem 50 codziennie po k i l k a g o d z i n , p r z e w a ż n i e olejem na k a r t o n i e , b r y s t o l u . T w a r z —• t w i e r d z i ł a — �I �zrobić ł a t w o ale trudno ręce i nogi. Czasem z a c z y n a ł a od plamy w a ł a twarze — j a k je n a z y w a ł a — asyryjskie i egipskie. M i a ł y n a pustym papierze. R o z m a z y w a ł a j ą , doszukując s i ę k s z t a ł t ó w , „mistyczny z a l ą ż k u tematu. G d y go dostrzegła, s z ł a ś l a d e m tej inspiracji, m a l o w a ł a (np. Boginię jeśli nie — p o r z u c a ł a karton, lub w y m y ś l a ł a takie sytuacje, w które plama m o g ł a się w t o p i ć . T a k np. w Judaszu — tło „zro­ biło się same, a j a b a ł a m się p o p r a w i ć " . u ś m i e c h " . G d y glina b y ł a sucha niektóre Adamczewska z m a r ł a w Warszawie, w 1976 r. Praco jej znaj­ dują s i ę w zbiorach: P a ń s t w o w e g o Muzeum Fot.: S. Deptuszewski, i). 7; A. Jackowski, il. 1; J . Świderski, il. 2—6, 8 I Etnograficznego w Warszawie i w kolekcji L u d w i k a Zimmerera. P r ó b o w a ł a t a k ż e w y p o w i a d a ć się w rzeźbie z gliny. Modelo­ 52 rzeźby Kali). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d47f81673e9347b6239d3fff48af91a.pdf 02e85808d4f009e1f7238bc31b7b5ad1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2989 Title A name given to the resource Teoria sztuki czy kultury ludowej? Od propozycji Eugeniusza Frankowskiego do "Polskiej Sztuki Ludowej" AD 1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Sokolewicz TEORIA OD SZTUKI CZY, KULTURY PROPOZYCJI EUGENIUSZA LUDOWEJ? FRANKOWSKIEGO D O „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " A D 1987 D l a h i s t o r y k a n a u k i 39 r o c z n i k ó w „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o ­ w e j " s t a n o w i w a ż n e ź r ó d ł o do r o z w a ż a ń n a d t w o l u c j ą poglą­ M . Sobeskego, reminiscencje filozofii G. Hegla, H. Taine'a, W . D i l t h e y ' a — a wszystko t o na gruncie swoistej t o o r i i d ó w na t o m a t sposobu badania s z t u k i l u d o w o j . Jost to n i o w ą - owolucji. t p l i w i e ogromna z a s ł u g a j e j dawnego jost d o s y ć t r u d n e ze w z g l ę d u n a s ł a b ą w gruncie rzeczy z n a j o m o ś ć i obecnogo, niewielkiego Rozszyfrowanie gonozy poglądów Frankowskiego z e s p o ł u redakcyjnego, w r a ż l i w e g o na wszelkie dyskusje w sze­ jogo s t u d i ó w , s k ą p e d o k u m o n t y osobiste d o t y c z ą c e roko p o j ę t y m ś r o d o w i s k u n a u k o w y m , a liczącogo w s w y m gro­ a k t y w n o g o i t w ó r c z e g o okresu jego ż y c i a przed 1939, k t ó r y c h n i e w s w o i m czasie z n a w c ó w tej m i a r y co K s a w o r y P i w o c k i , najważniejsza Tadousz przypomnienie sonsu toj t o o r i i , j e j p o d s t a w o w y c h nych: Seweryn, a t a k ż e Józefa jej kolejnych r e d a k t o r ó w Grabowskiego, Romana Reinfussa, naczel­ Tadeusza najbardziej część z o s t a ł a zniszczona przez w o j n ę . Jodnakże twierdzoń, w y d a j e się dziś niozmiornio w ł a ś c i w e w c h w i l i gdy poszukujemy Zyglera, i wreszcie, k i o r u j ą c e g o p i s m e m nioprzerwanio od 1952 wciąż roku, s z e r z a j ą c e g o się pola b a d a ń k u l t u r y i s z t u k i ludowoj i g d y nie Aleksandra Jackowskiego. Odbijając losy b a d a ń sztuki ludowej pismo jost t o ż t y m s a m y m ś w i a d k i e m owolucji etnologicznej, a przede w s z y s t k i m etnologicznej t e o r i i myśli ciorpliwogo w y s i ł k u Aleksandra Jackowskiogo, starannie o m i - j a j ą c o g o w y p r ó b o w a n o j u ż szlaki i w i o d ą c e g o „ P o l s k ą Ludową" na manowce teorii. Bezpośrednim jest z a s ł y s z a n a nie bodźcom do napisania dawno opinia Sztukę efektywnych teorii wyjaśniania coraz t o roz­ Punkt człowiek wyjścia t o o r i i Frankowskiego s t a n o w i z a ł o ż e n i e , że jest i s t o t ą b i o l o g i c z n o - k u l t u r o w ą , zabezpieczenie ż y c i a i jogo przekazanie. człowiek realizuje a jego celem To celo jest podstawowe w środowisku naturalnym, które warunkuje powszechnie jogo d z i a ł a n i a i o k r e ś l a i c h r y t m , c z ę s t o t l i w o ś ć , w p ł y w a na i c h mej w y p o w i e d z i f o r m ę . Podobnio do M . Maussa i L . L ó v i - B r u h l a i zapowne p o d nie zawsze uznawanych tak dla bardziej u s t a ł y joszcze dyskusje, czy jost ona s z t u k ą czy nie. kultury. T y c h p a r ę słów s t a n o w i ć m a s k r o m n y d o w ó d uznania jednego z e t n o g r a f ó w : ich w p ł y w o m , F r a n k o w s k i s ą d z i , żo c z ł o w i e k p i e r w o t n y nie w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w o j " z a b r a k ł o j u ż miojsca dla s z t u k i wyobcowujo się ze ś r o d o w i s k a , nio stara w y r ó ż n i ć s i ę z niogo, ludowej. w r ę c z o d w r o t n i e , czuje się jego częścią. N i o w i d z i w i ę c sprzecz­ w n o ś c i m i ę d z y niebom a z i o m i ą , r ó ż n i ą c się s t a n o w i ą one jedno- „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " redagowanej przez Aloksandra Jac­ cześnio j e d n o ś ć — nio s ą z i s t o t y swej ś w i e c k i e l u b ś w i ę t e , ale A w i ę c czy jest i j a k a jest sztuka ludowa prezentowana s t a j ą s i ę n i m i z a l e ż n i e od o k o l i c z n o ś c i . T o o k r e ś l a n i e l u b raczej, kowskiego i jogo k o m p e t e n t n y zespół 1 Odpowiedzi na to p y t a n i e m o ż n a p o s z u k i w a ć w r ó ż n y spo­ sób. niusza na p r z y k ł a d z i e t e o r i i s z t u k i ludowej Frankowskiego. T r a k t u j ą c inspiracji dla b a d a ń spró­ zano jost ściśle ze sposobem m y ś l e n i a c z ł o w i o k a , z m y ś l e n i o m n a z y w a n y m przez Frankowskiego m a g i c z n y m . I t e m u t o w ł a ś n i e j ą jako p u n k t wyjścia współczesnych będę starała dla się w s k a z a ć na s ł u s z n o ś ć p r z y j ę t e j p o l i t y k i redakcyjnoj w doborze dowej człowiekowi zawdzięczamy E. prezentację polskiej Frankowskiemu. sztuki Opublikował lu­ ją w jest, zdaniem Frankowskiego, poczucie „ S z t u k a jost... zjawiskiem od ż y c i a n i e o d ł ą c z n y m — pisze Frankowski systematyczną właściwe p i ę k n a , k t ó r e u j a w n i a się w d z i e ł a c h s z t u k i . tematów i problemów. Piorwszą, odczucie miejsca c z ł o w i e k a w świecie, wo w s z o c h ś w i e c i e , z w i ą ­ Eugo- S k o m p l i k o w a n o d y l e m a t y badacza s z t u k i ludowej buję przedstawić i stwiordza daloj, że jost ona ujawnieniom poczucia p i ę k n a , k t ó r o jost o r g a n i c z n ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i o j , o d nioj n i e o d ł ą c z n ą " . 1 Poczucie p i ę k n a s t a n o w i w i ę c n a t u r a l n ą , 1934 r . we w s p a n i a ł y m w y d a w n i c t w i e „ W i e d z a o Polsce" p o d przyrodzoną cechę, właściwą człowiekowi, której uzewnętrznie­ t y t u ł e m Sztuka n i e m jost sztuka. W y n i k a ludowa. 71 s t r o n f o r m a t u A 2 ze 129 z n a k o m i ­ t y m i f o t o g r a f i a m i od zydla z a k o p i a ń s k i e g o po r ó z g ę weselną z togo przekonanie o powszechności sztuki i jej p o d w ó j n y m Frankowskiego niejako charakterzo. z a w i e r a ł o p r e z o n t a c j ę w i e l u w a ż n y c h toorii k u l t u r y togo czasu Jost sztuka d z i e ł e m c z ł o w i e k a w y r a ż o n y m za p o m o c ą d o s t ę p n y c h od m u ś r o d k ó w , ale t e ż m a swoje ź r ó d ł a w biologii, a ściśloj w psy­ ewolucjonistycznej toorii s y m b o l u przoz rites de passage A . v a n Gennepa po p s y c h o a n a l i z ę Z . Freuda. chice c z ł o w i o k a , jost zjawiskiem par excellence psychicznym. D o m o m e n t u w y d a n i a p r a c y Frankowskiego sztuce ludowej Jest to zalożenio niozmiornio istotno dla sporu h i s t o r y k ó w s z t u k i p o ś w i ę c o n o wiele o p r a c o w a ń , z w ł a s z c z a regionalnych. W y p a d a 0 psychiczny czy t e ż s p o ł o e z n y jej charakter. Przyznanie sztuce t u w s p o m n i e ć z a l i c z a n ą d z i ś do k l a s y k i p r a c ę W . Matlakowskiego naturalnego 0 budownictwie ludowym na P o d h a l u z l e k t u r Frankowskiogo — a m a m y d o w o d y na t o , że b y ł w y b i t ­ tnie w y d a n y m Zdobnictwie (1900), n a s t ę p n i o r o z p r a w ę St. B a ­ rabasza o (1892) i jego p o ś m i e r ­ sztuce ludowej na P o d h a l u nym orudytą, zdajo się z r e s z t ą wynikać nie tylko ś w i o t n i e z o r i e n t o w a n y m w trendach n a u k i świa towoj — ale i z jogo przyrodniczego w y k s z t a ł c o n i a . F a k t , ż( n a d m u z y k ą l u d o w ą na Podhalu A . C h y b i ń s k i o g o i J . Zborow- etnografia w y r a s t a ł a w X I X w i e k u z i n n y c h , w c z e ś n i e j uformo skiogo, g ł o w n i o prowadzono w okresio m i ę d z y w o j e n n y m , dalej w a n y c h d y s c y p l i n , m u s i a ł r z u t o w a ć na s p o s ó b j o j u p r a w i a n i a dotyczące F r a n k o w s k i u z y s k a ł po studiach n a w y d z i a ł a c h p r z y r o d n i c z y n zbieracza, (1028—1930), charakteru badania prace niestrudzonego Seweryna Udzieli, g ł o w n i o regionu krakowskiego. N a l e ż y t u t e ż p o d k r e ś l i ć wiolkio 1 m e d y c z n y m a b s o l u t o r i u m w zakresie archoologii i a n t r o p o l o g i i zasługi Można współczesnych Frankowskiemu T. Dobrowolskiego w 1 T . Soworyna. Na t y m dość bogatym tle rozpraw szczegółowych praca toż przypuścić, Katodrzo ż e badania Antropologii etnograficzne Uniwersytetu prowadzon< Jagiellońskiego po( k i o r u n k i o m t w ó r c y antropologicznej s z k o ł y k r a k o w s k i e j , J u ł i a n i Frankowskiego z a s ł u g u j o na s z c z o g ó l n ą u w a g ę . P r z e g l ą d r ó ż n y c h T a l k o - H r y n c e w i c z a , m u s i a ł y m i m o etnograficznych działów w a ń tego ostatniego, n o s i ć na sobio z n a m i ę w a r s z t a t u p r z y r o d s z t u k i ludowej z o s t a ł w y r a ź n i e zarysowanej tu bowiem podporządkowany koncepcji teoretycznoj. K o n s t r u k c j a ta niczego. C h o ć n a ł o ż y t e ż u w a ż n i o w y s ł u c h a ć A n n y zaintereso Kutrzeby nosi na sobie z n a m i ę czasu. Z n a j d u j o m y w nioj inspiracje p ł y ­ -Pojnarowoj g d y piszo: „ N i o d a j m y się p r z y t y m z m y l i ć nazwie nące antropologia w okresio s t u d i ó w u n i w o r s y t o c k i c h F r a n k o w s k i e g 18 I estetyka z prac L . L e v i - B r u h l a , szkoły H . Wolfflina, poglądów �obejmuje — nie t y l e j a k o p r z e d m i o t s t u d i ó w , co j a k o p r z e d m i o t m y ś l i g d y pisze „ w ł a ś c i w o ś c i rasowe". N i o s ą d z ę b y n a l e ż a ł o go z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w g r u p u j ą c y c h się w l a ś n i o w K r a k o w i e o s k a r ż a ć o p r z e s ą d y rasowe. J e d n a k ż e , j a k o a n t r o p o l o g z w y ­ (od 1933 r o k u j a k o K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a A k a d e m i i U m i e j ę t ­ k s z t a ł c e n i a , m u s i a ł z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że f a k t zawie­ ności) — nie t y l k o zagadnienia człowioka fizycznego, ale cało­ rania m a ł ż e ń s t w zgodnie z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i o g r a n i c z a j ą c y m i 2 k s z t a ł t wiedzy o c z ł o w i e k u , a w i ę c w t y m t a k ż e i jego k u l t u r ę " . To całościowo ujmowanie c z ł o w i e k a m u s i a ł o j e d n a k powodo­ w a ć c h o ć b y t o , ż e uczeni wspomnianego k r ę g u nie z a p o m i n a l i d o b ó r m a ł ż o n k ó w do o k r e ś l o n e j g r u p y t e r y t o r i a l n e j , zawodowej, s p o ł e c z n e j , etnicznej, m u s i a ł w p ł y w a ć na rozkład cech w sonsio s t a t y s t y c z n y m p r z e w a ż a j ą c y c h n i g d y o t y m , żo człowiok jest i s t o t ą f i z y c z n ą i ż e do spraw k u l t u r y i chcieli łatwiej t y p u . N a podstawie p u b l i k o w a m ' c h przez Frankowskiego foto­ ewolucyjnej g r a f i i z b a d a ń terenowych m o ż n a s ą d z i ć , żo p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą stosować miarę obiektywną, a nadto że t y m p r z y c h o d z i ł o i m p o s ł u g i w a n i e się zasadami t e o r i i stanowiących zazwyczaj podstawę do fizycznych w danej grupie określania rasowego i konstruowanie szorogów t y p o l o g i c z n y c h , d a j ą c y c h się w y p r o ­ w a g ę do ludzkioj postaci i to nie t y l k o ze w z g l ę d u na stroje l u b wadzić inne akcesoria, ale ze w z g l ę d u na s t u d i u m t w a r z y ludzkiej i ludz­ drogą kolejnych i najprostszej f o r m y . przekształceń z jakiejś najstarszej W t y m t a k ż e sensie ś w i a t b y ł dla nich kiej postaci. N i o b y ł y to w sensie ś c i s ł y m studia p o r t r e t o w o , ale na u j a w n i a ł y ono zainteresowania badacza o s o b o w o ś c i ą b a d a n y c h j e d n o ś c i ą . D l a Frankowskiego b y ł n i m r ó w n i e ż ze w z g l ę d u j e d n o e z ą c o go r y t m y p r z y r o d y , k t ó r y m i ż y c i e c z ł o w i e k a i c a ł a w y r a ż a j ą c ą się w rysach t w a r z y i r u c h u . N i e w i e l u jogo t w ó r c z o ś ć w ten l u b i n n y s p o s ó b b y ł y jost nawet dziś badaczy, k t ó r z y , poza J a c k i e m O l ę d z k i m , Nio wszystkie jednak zagadnienia podporządkowane. ujmował Frankowski kwestio u w z g l ę d n i a j ą . Wśród młodszych naprawdę można wymienić te K. w ten s p o s ó b . T a k i m w y j ą t k i e m b y ł o poczucie p i ę k n a . T a szcze­ K u b i a k a p r z y g o t o w u j ą c e g o p r a c ę d o k t o r s k ą na t e m a t a n t r o p o ­ g ó l n a cecha n a t u r y ludzkiej l o g i i fotografii, z obcych prac n a j c i e k a w s z ą nie zna r o z w o j u w czasie i prze­ Georgievoj N urodna tywistycznych haseł w teorii Frankowskiego m i e l i b y ś m y t u t r e t y „ s t a r y c h , m ą d r y c h , i n n y c h " w n o s z ą wielo do do czynienia z o d r o b i n ą a n t y e w o l u c j o n i z m u l u b nawet a n t y n a t u r a - (1984), w k t ó r e j por­ znajomości P e w n ą t r u d n o ś ć nasuwa o k r e ś l e n i e Frankowskiego, że pewne T a w ł a ś n i e potrzeba p i ę k n a p o w o ł u j e do ż y c i a s z t u k ę . c z y m ż e jest w gruncie rzoczy sztuka —• w y t w o r e m Bo kulturowym s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , n o s z ą c y m na sobie z n a m i ę p i ę k n a . „ K a ż d y w y t w ó r k u l t u r o w y m o ż e b y ć dziełom s z t u k i (s. 345) — m ó w i F r a n ­ k o w s k i . S z t u k a z a ś jest r e a l i z a c j ą p o t r z e b y c z ł o w i e k a — odpo­ w i a d a p o t r z e b o m ż y c i a r o z w i j a j ą c e g o się p o d w p ł y w e m n a t u r a l ­ D o w i a d u j e m y się w i ę c , ż e podstawowe cele c z ł o w i e k a pole­ na zabezpieczeniu i przekazaniu ż y c i a realizowane w środowisku naturalnym wywierającym wpływ regulujący i warunkujący. na są c z ł o w i e k a i jogo Powstałe wytwory k u l t u r o w o , a w t y m t a k ż e dzieła s z t u k i , n o s z ą na sobie z n a m i ę t y c h l u d z k i c h colów i w a r u n k ó w ich realizacji. D o tego n a l e ż y jeszcze d o d a ć d u r k h e i m o w s k ą z a s a d ę , że wszystkie w y t w o r y k u l ­ t u r o w e są p r z e j a w a m i ż y c i a zbiorowego, z a s a d ę , k t ó r a , j a k w y ­ k a ż ę dalej, s t a n o w i istotne znaczenie dla F r a n k o w s k i e g o w ana­ lizie procesu t w ó r c z e g o . Zależność sztuki od cechy rasowo s ą istotne dla o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . Jest w t y m j a k b y cień przypuszczenia, żo m o g ą o n i r ó ż n i ć się od innych s w y m i uzdolnieniami g d y ż s ą fizycznie i n n i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , od o d t w ó r c ó w i k o n s u m e n t ó w . U w a g a t a jest za­ pewne c a ł k i o m na miejscu w opoce, w k t ó r e j praco nad procesom t w ó r c z y m i o k r e ś l e n i e m coch o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h angażowały u w a g ę uczonych k u cechom i n d y w i d u a l n y m jednostek, c a ł k i o m n y c h w a r u n k ó w otoczenia. twory mitologia o p o w i a d a n y c h przez nich m i t ó w i w i e r z e ń . lizmu ? gające Bułgarska wydaje m i się I . s t r z e n i " (s. 345). C z y ż b y o b o k w i e l u ewolucjonistycznyeh i pozy­ biologicznej natury człowieka F r a n k o w s k i w k i l k u p u n k t a c h : 1. „... c z y n n i k i e m widzi wspólnoty p o m y s ł ó w jost w s p ó l n a b u d o w a ciała ludzkiego...". B u d o w a r ę k i , m e c h a n i z m p a l c ó w d a j ą c z ł o w i e k o w i m o ż l i w o ś ć p o s ł u ż e n i a się o k r e ś l o n y m w a c h l a r z e m p o m y s ł ó w i m o ż l i w o ś c i , k t ó r e , stosownie do p o z i o m u opanowanej t e c h n i k i m o ż e on r e a l i z o w a ć . Podejmuje t u F r a n k o w s k i i d e ę , k t ó r ą r o z w i j a j ą obecnie psychologowie odno­ s z ą c do b u d o w y c i a ł a ludzkiego podstawowo kategorio m y ś l e n i a jak lewo—prawo, g ó r a — d ó ł . 3 M a j ą one w t e d y t y l k o sons gdy odniesione s ą do c z ł o w i e k a fizycznego w postaci, j a k ą z n a m y . logicznie u p a t r u j ą c w n i c h m o ż l i w o ś c i uzyskania odpowiedzi na p y t a n i e co ten proces w a r u n k u j e . Należy d o d a ć , że sprawa dziedziczenia cech niefizycznych do d z i ś nie jest z u p e ł n i e jasna dla antropologów. Jak w y n i k a j e d n a k z przytoozonych słów Frankowskiego nie wydziela on o w y c h cech rasowych j a k o o d r ę b n e j d e t e r m i n a n t y , ale t r a k t u j e j ą ł ą c z n i e z w p ł y w e m ś r o d o w i s k a antropogeograficznego, w i d z ą c c z ł o w i e k a j a k o c a ł o ś ć w w y m i a r z o n a t u r a l n y m i w w y m i a r z e ż y c i a zbiorowego; 4. To życie zbiorowe nosi na sobie j e d n a k ż e p i ę t n o n a t u r y w pos­ t a c i r y t m u j a k i e m u podlega c y k l ż y c i a j e d n o s t k i i r y t m u do­ rocznego j a k i e m u podlega c a ł a z b i o r o w o ś ć w swej d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, s p o ł e c z n e j i wreszcie o b r z ę d o w e j . O d n a j d u j e m y t u , zapowne znane F r a n k o w s k i e m u , m y ś l i Maussa w y r a ż o n e w Se­ zonowych przemianach życia Eskimosów (1906) i zapewne nie s t a n o w i ą one w teorii Frankowskiego b e z p o ś r e d n i e g o z a p o ż y ­ czenia, ale raczej są jego o r y g i n a l n y m p r z e m y ś l e n i e m teorii rites de passage v a n Gennepa i obiegowych w t e d y t e o r i i antropogeograficznyeh w p o ł ą c z e n i u z szerokim j u ż i p o z w a l a j ą c y m na po­ r ó w n a n i a , jego d o ś w i a d c z e n i e m t e r e n o w y m ( W o ł y ń , Polesie, N o ­ w o s ą d e c k i e , Pireneje). P o d o b n ą m y ś l podejmuje w wiele l a t po F r a n k o w s k i m A . L o r o i -Gourhan w Le gęste et la parole (1964—1965) p r ó b u j ą c p o w i ą z a ć G d y b y ś m y j e d n a k chcieli wspomniane W3'żej przez F r a n k o w ­ e w o l u c j ę f i z y c z n y c h coch c z ł o w i e k a z z a s a d n i c z ą o w o l u c j ą k u l ­ skiego u w a r u n k o w a n i a u z n a ć za zdefiniowano z b y t o g ó l n i k o w o t u r y i u p a t r u j ą c w rozwoju m o t o r y k i l u d z k i e j i s t o t n y c z y n u i k , i niedookreślone ba, n a w e t w a r u n e k r o z w o j u p i e r w o t n y c h f o r m a wspominanymi wytworami k u l t u r o w y m i , w t y m dziełami sztuki, kultury; do togo stopnia, ż e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y 2. Z a l e ż n o ś ć od ś r o d o w i s k a naturalnego i w ł a ś c i w o ś c i rasowych m a j ą w rezultacie c h a r a k t e r a m b i w a l o n t n y i o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . T u e l e m e n t y przyrodnicze splata F r a n ­ p o d j ę t y m z t a k i m aparatem pojęciowym m o g ą b y ć tylko dość k o w s k i ze s p o ł e c z n y m i ( t w ó r c z o ś ć ) . W s p o m i n a b o w i e m w y r a ź n i o o g ó l n i k o w e twierdzenia w r o d z a j u , że ś r o d o w i s k o w p ł y w a w a r u n k i antropogeograficzne t w o r z ą c e ś r o d o w i s k o , którym c z ł o w i e k a , t o z a r z u t u tego nio d a ł o b y się u t r z y m a ć w s t o s u n k u do ż y j e c z ł o w i e k . Jest to w i ę c nie t y l e ś r o d o w i s k o n a t u r a l n e , ale i n n y c h jego r o z w a ż a ń . J u ż idea r y t m u ż y c i a zgodnogo z c y k l e m t a k j a k r o z u m i a ł a to antropogeografia k o ń c a X I X i pierwszej o b r z ę d o w y m i r o c z n y m jest precyzyjnie zarysowana. Podobnie p o ł o w y X X w i e k u ( k t ó r e j prace i s p o s ó b m y ś l o n i a zgubiliśmy d o k ł a d n i e o k r e ś l o n y j o s t p r z o d m i o t o w y c h wszelkich w p ł y w ó w to c h y b a bezpowrotnie w l a t a c h 50-ych), t o środowisko znaczy w y t w ó r k u l t u r o w y a ściślej jego f o r m a . F o r m a s t a n o w i znaczy w p r z e k s z t a ł c o n e i stale p r z e k s z t a ł c a n e w w y n i k u k u l t u r o w e j dzia­ ł a l n o ś c i l u d z k i e j . F r a n k o w s k i nie stara się t u oddzielić elementu rezultatom nimi badań na c h y b a podstawowe dla t e o r i i F r a n k o w s k i e g o p o j ę c i e proste. F o r m ą w y t w o r u k u l t u r o w e g o , a w i ę c i d z i e ł a s z t u k i , jest to, natnralnogo o d k u l t u r o w e g o , u j m u j ą c je ł ą c z n i e ; to co dane jest o b s e r w a t o r o w i w b e z p o ś r e d n i m 3. Ł ą c z n i o toż u j m u j e je p i s z ą c o z a l e ż n o ś c i a c h wszelkich w y ­ T y l k o j e j poznanie p r o w a d z i do uzyskania odpowiedzi na dalsze tworów kulturowych p y t a n i a o sens ludzkiego d z i a ł a n i a . B o w i e m „ F o r m a j a k i e g o k o l ­ od w ł a ś c i w o ś c i rasowych o s o b n i k ó w t w ó r ­ czych. N i e w i e m y , niestety, co k o n k r e t n i e F r a n k o w s k i m a na doświadczeniu. wiek dzieła ludzkiego jest z e w n ę t r z n y m w y r a z e m jego przezna- 19 I �o z o i i n i , i n n y m i s ł o w y , jogo t r e ś c i . F o r m a sama przez się, boz klasycznych k r y t e r i ó w h a r m o n i i i s y m o t r i i . F o r m u ł u j e w i ę c t u u w z g l ę d n i o n i a w y m i a r ó w czasu, jest c z y m ś p o z b a w i o n y m ż y c i a prawo jedności formy i o ż y w i a j ą dopiero t r e ś ć , istota przeznaczenia f o r m y , z r o z u m i a ł a I t u c z y n i u w a g ę w a ż n ą . T w i e r d z i mianowicie, żo p i ę k n o nie zna dopiero w przestrzennym ujęciu czasu" (s. r o z w o j u w czasie i przestrzoni (s. 345). A więc w y t w o r y k u l t u r o w e 358). F o r m a s t a n o w i więc p e w n ą i o b i e k t y w n ą p o d s t a w ę naszego wnioskowania i n f o r m u j ą c dzięki umiejętnoj procodurzo o tym polegająco na h a r m o n i i jej czynników. zaliczane do dzieł s z t o k i zo w z g l ę d u na k r y t o r i u m p i ę k n a nie p o d l e g a j ą ewolucji f o r m y . K a ż d o p i ę k n o jest p i ę k n e m d o j r z a ł y m co się pod n i ą k r y j e . Proponowana przoz Frankowskiego pro­ bez w z g l ę d u na to czy o b j a w i się w paleolicie czy w s p ó ł c z e ś n i e , cedura s t a n o w i p o w t ó r z e n i e d z i a ł a ń p r z y r o d n i k a , d z i a ł a ń ścisłych nio przechodzi przoz ż a d n o stadia r o z w o j u . Jest p i ę k n e m jeżeli p r o p o n o w a n y c h z r e s z t ą r ó w n i e ż i w estetyce przez H . Xaino'a, spolnia w a r u n k i j e d n o ś c i a w sztuce przez J . B u r c k h a r d t ' a . P u n k t pierwszy dzieła badacza formy. Podobnie nie owoluujo l u d z k a z d o l n o ś ć rozpoznawania p i ę k n a . stanowi ustalonio wlaściwoj t y p o l o g i i t w o r z ą c e j sekwencjo f o r m W k a ż d e j epoco p o j a w i a j ą się ludzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą n a s t ę p u j ą c y c h po solno chronologicznie. Ciąg t a k i m a genotyczny r o z w i n i ę t e poczucie f o r m y " charaktor. r o z p o z n a ć j e d n o ś ć f o r m y c h a r a k t e r y z u j ą c ą rzeczy p i ę k n e . Ustalonio zależności występowania poszczególnych t y p ó w danoj f o r i n y w przestrzeni i ustalonio m o ż l i w y c h histo­ rycznie związków między sprawdzenie u t w o r z o n o j następstwa typów. To poszczególnymi wcześniej obszarami stanowi sekwencji chronologicznego wreszcie p r o w a d z i do o k r e ś l e n i a genezy danoj f o r m y i t y m s a m y m genoalogii czyli „bardzo (s. 346). O n i i t y l k o o n i s ą z d o l n i S z t u k ę , w t y m s z t u k ę l u d o w ą o d b i e r a j ą więc ludzie w r ó ż n y s p o s ó b . I t u p o s ł u g u j e się F r a n k o w s k i p o d z i a ł o m ułatwiającym zrozumionie tego zjawiska. K a ż d a grupa l u d z k a dzieli się, jego zdaniem, n a : 1 — twórców — rzoczników postępu kultury, zawiera w sobie k t ó r z y dzięki spooyficznomu moehanizmowi psychicznemu zdolni o d p o w i o d ź na zasadniczo p y t a n i a — wszystkie poprzodnic n a l e ż y s ą do w y d a n i a z siebie m y ś l i t w ó r c z e j i w y r a ż o n i a jej w formie u z n a ć za pomocniczo wobec niego. O d p o w i e d ź na wszystkie ko­ pięknej; 2 — • odtwórców, którzy lejne dla u ż y t k u całej g r o m a d y ' i 3 — s p o ż y w c ó w , to znaczy u ż y t ­ pytania jest, zdaniom t o m u , żo c h o ć k a ż d a forma Frankowskiego możliwa podporządkowana dzięki jest t r e ś c i j e d n a k k a ż d a z n i c h z w i ą z a n a jost z f o r m ą s t a r s z ą , od to której „dzieła twórców pomnażają k o w n i k ó w p o s i a d a j ą c y c h w r a ż l i w o ś ć na przejawy p i ę k n a i zdol­ ność wyboru rzeczy p i ę k n y c h . I c h zapotrzebowanio w a r u n k u j e pochodzi, a t a k ż o jost u z a l e ż n i o n a od m a t e r i a ł u i t e c l m i k i . ,,To p o p y t na pewnego rodzaju w y t w o r y k u l t u r o w e . To o n i z a t r u d ­ t r z y c z y n n i k i f o r m y : przeznaczonie, m a t e r i a ł i t e c l m i k i k s z t a ł t u j ą n i a j ą o d t w ó r c ó w i a n g a ż u j ą t w ó r c ó w u s t a l a j ą c powiicgo rodzaju treść wszystkich w y r o b ó w r ą k ludzkich", mecenat a r t y s t y c z n y . I t a k z a m y k a się k o ł o z a l e ż n o ś c i w o b r ę b i e (s. 359.) Z m i a n a jod- nogo z t y c h e l e m e n t ó w w p ł y w a na z m i a n ę p o z o s t a ł y c h . F o r m a jest w s z a k ż e , zdaniem Frankowskiego, i s t o t ą ż y w ą i m a okros ż y c i a . U t r a t a sensu powoduje joj d o g o n o r a c j ę . z elementów określających życie f o r m y społeczności. własny Zdajo się, żo ten p o d z i a ł u m o ż l i w i a F r a n k o w s k i o m u u w z g l ę d - Jednym nionie u d z i a ł u j e d n o s t k i w procesie t w ó r c z y m z jodnoczesnym jest o r n a m e n t , który p o d k r e ś l o n i o m w p ł y w u g r o m a d y i t r a d y c j i na t w o r z o n ą formę. p o d k r e ś l a z a s a d n i c z ą i d e ę , k s z t a ł t f o r m y , p o t ę g u j ą c zamierzono Z a s t r z e g a j ą c się, że ten moclianizm nigdzie nie d z i a ł a ideatnio, przez n i ą w r a ż o n i o , o ż y w i a j ą c j ą . M o ż n a t a k ż e p o d k r e ś l i ć s t a t y k ę g d y ż nie m a po p r o s t u w świecie g r u p y t a k z a m k n i ę t e j , w k t ó r o j formy. Obok m ó g ł b y d z i a ł a ć boz z a k ł ó c e ń , nie m a t e ż g r u p y , k t ó r ą m o ż n a b y barwie. I ornamentu barwa poświęca i ornament Frankowski podporządkowane wielo są uwag studium formy. podzielić wewnętrznie t y l k o według wspomnianych Trzeba, p r z e c i e ż w z i ą ć p o d J e d n a k ż o ż a d n e dzieło sztuki ujawniające się w postaci f o r m y nio m o ż o b y ć do niej w y ł ą c z n i e i t y l k o sprowadzone. B o , społeczności z innymi ludzkiełi grupami 7 kryteriów . u w a g ę inno jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e wynikające podobnego z faktu rodzaju kontaktowania lub innymi się grupami wytworu k u l t u r o w y m i w y r a ż a j ą c e się w zderzeniu k u l t u r l u b ich przeni­ k u l t u r o w e g o , i s ą d z ą c żo dzieło s z t u k i jest t y l k o jego s z c z e g ó l n ą k a n i u ; w obrębie każdego społeczeństwa funkcjonują też grupy k a t e g o r i ą , t o zastrzega dla uioj F r a n k o w s k i miejsce specjalne. w i e k u , n a d t o sztuka z w i ą z a n a jest z c y k l e m r o z w o j u osobniczego Pisze i z c y k l e m r o c z n y m , gospodarskim i o b r z ę d o w y m . c h o ć w y c h o d z ą c , podobnie j a k ,,Każdy wytwór i K . M o s z y ń s k i , od kulturowy może być dziołem sztuki. W t e n s p o s ó b sztuka j a k i e g o ś l u d u w swych formach zasadni­ W s w y c h dalszych r o z w a ż a n i a c h F r a n k o w s k i p o ś w i ę c a wielo czych b ę d z i e o d p o w i a d a ł a p o t r z e b o m ż y c i a , r o z w i j a j ą c y m się p o d miejsca t w ó r c o m , k t ó r z y s t a j ą się j a k i e m i ś naczulonemi od­ w p ł y w o m w a r u n k ó w n a t u r a l n y c h otoczenia. W biornikami, i uzownętrzniają sztuce tej nic któro odbierają w g ł ę b n e procosy b ę d z i e nic przypadkowego, c h o ć w w i e l u w y p a d k a c h sens i s t o t n y d o z n a ń ż y c i a całej z b i o r o w o ś c i " (s. 354). Jednostka m a m o ż e się n a m w y d a w a ć n i o z r o z u m i a ł y m lub liiouzasadiiionyrn... wielkie znaczenie g d y ż to ona faktycznie jest t w ó r c ą , ale, w swych f o r m a c h p i e r w o t n y c h w i ą ż e się ona zawsze z ż y c i e m p o d k r o ś l a autor „ s p ó j n i e , z c a ł ą g r o m a d ą " . W y o b r a ź n i a t w ó r c ó w z b i o r o w y m g r o m a d y " (s. o k r e ś l a n a jest bowiem przez c a ł y z a s ó b t r a d y c j i k u l t u r o w e j danoj 345). więc jak trzy g r u p y , jej d o ś w i a d c z o n i o ś r o d o w i s k a fizycznego i s p o ł e c z n e g o . elementy istotne dla naszych r o z w a ż a l i nad jego t e o r i ą sztuki Sens p o w s t a j ą c e g o d z i ę k i w y o b r a ź n i dzieła t w o r z ą „ w y n u r z a j ą c e W rozumowaniu Frankowskiego w y s t ę p u j ą wyraźnie l u d o w e j : 1. P o d s t a w ę wnioskowania stanowi analiza f o r m y w jej się z m r o k ó w p o d ś w i a d o m o ś c i ogniwa z w i ą z k ó w u t a j o n y c h sko­ k o l e j n y c h etapach t y p o l o g i i , chronologii, goografii i gonoalogii; j a r z e ń z m y s ł o w y c h , słów s t a j ą c y c h się c i a ł o m w chwilach p r z o ż y ć 2. Odkrycie sensu w y t w o r u k u l t u r o w e g o przoz odnicsionio uzyska­ e m o c j o n a l n y c h " (s. 357). n y c h w pierwszym etapio analizy w y n i k ó w do ż y c i a z b i o r o w o ś c i O p o w s t a n i u dzieła s z t u k i d e c y d u j ą b o w i e m , w e d ł u g F r a n ­ w k o n k r e t n y m momencie h i s t o r y c z n y m , stosowanych przez nią, kowskiego, emocje, s t a n y g ł ę b o k i c h w z r u s z e ń p o w s t a j ą c e w pa­ s y m b o l i , opisie s y t u a c j i , w k t ó r y c h u j a w n i a się dzieło s z t u k i ; mięci człowieka pod i wreszcie 3. O k r e ś l e n i e p i ę k n a w y c h . F r a n k o w s k i w y r ó ż n i a t r z y t y p y emocji historycznie w a ż ­ danego dzieła d z i ę k i analizie f o r m y , zgodnie z k r y t e r i a m i ostotyeznymi danej g r u p y . n y c h dla c z ł o w i e k a i i s t o t n y c h dla rozumienia s z t u k i I s t o t ą d z i e ł a s z t u k i jest b o w i e m nie jego f o r m a , ale jego p i ę k n o c z y l i coś w p ł y w o m r o z m a i t y c h d o ś w i a d c z e ń życio­ co r o z p a t r y w a n i e f o r m y c z y n i specjalnie m i ­ ludowej: są to omocjo r o l n i k a , m y ś l i w e g o i emocjo seksualne. Ź r ó d ł a t y c h emocji t k w i ą w naturze c z ł o w i e k a , p o w s t a j ą ono d z i ę k i stałej ł y m " (s. 346). I c h o ć F r a n k o w s k i dodaje, żo „ o k r e ś l i ć s z t u k ę to obserwacji n a t u r y z n a j d u j ą c e j o k r e ś l i ć samo ż y c i e ... żo s z t u k a jest t a k o g ó l n y m zjawiskiem to na p r z y k ł a d w j a ź n i r o l n i k a powstaje odbicie s t a ł o obserwowanej s t ą d , że jest ona w y r a ż e n i e m poczucia p i ę k n a , k t ó r e jest organicz­ r o ś l i n y i jej w z r o s t u o d ziarna do drzewa. „ W w y n i k u tego b ę d z i e n ą c z ę ś c i ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i e j . . . " (s. 345) — w r a c a m y w i ę c t u o n p o d ś w i a d o m i e p r z e n o s i ł obraz tego drzewa na wszystko co do d o f i n i c j i p i ę k n a j a k o cechy przyrodzonej c z ł o w i e k a i w ł a ś c i w e j spojrzy i k o j a r z y ł ze w s z y s t k i m co się da z o w y m w s z y s t k i m .słysząc w t y m zdaniu j a k b y echo cwolucjonistyczucgo skojarzyć" twierdzenia o j e d n o ś c i p s y c h i k i l u d z k o ś c i . I zapewne w konse­ m y ś l e n i e symboliczne i t a k kwencji przyjęcia świadomości wypowiedziano symboliczny znajdą próbuje Frankowski w twórczym wysiłku artysty swą symboliczną formę sztuki. 20 założenia określić o p o w s z e c h n o ś c i poczucia kryteria piękna piękna nawiązując do (s. 387). Tak odbicie w p o d ś w i a d o m o ś c i . rodzi się, zdaniom Tak drzewkiom Frankowskiego, to d z i ę k i emocjom obrazy z pod­ w sposób �A r t y s t a dokonujo w t e n s p o s ó b s z c z e g ó l n y o b o w i ą z k u przekazania się m i ę d z y i n n y m i w o p i n i i , że m o t y w y o n i a m o n t a c y j n e i p o s ą ż k i siebio — nie postaci l u d z k i c h m i a ł y p i e r w o t n i e znaczenie magiczne n a w i ą z u j ą c e t y l k o j a k o c z ł o w i o k a w sensio biologicznym, ale i w sensie s p o ł e c z n y m i a r t y s t y c z n y m . do s t a r y c h m i t ó w . Zapowne t e ż p r z y j ę c i e zasady E . D u r k h e i m a Ci, d z i a ł a j ą c y w p o j e d y n k ę a r t y ś c i , w y r ó ż n i a j ą c y się szcze­ gólną wrażliwością, wspomagani przez rzeszo o d t w ó r c ó w 0 b a d a n i u zjawisk s p o ł e c z n y c h t a k j a k rzeczy i u j m o w a n i u d z i e ł za­ sztuki jako przejawów życia zbiorowego s p r a w i ł o , żo uważał p e w n i a j ą c y c h p r z e ż y c i a a r t y s t y c z n o i nasyconie d z i e ł a m i s z t u k i u w a r u n k o w a n i a s p o ł o c z n e d z i e ł a artystycznogo za n i e m a l decy­ c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a są, j e d n a k p o d p o r z ą d k o w a n i w sensio psy­ d u j ą c e o jego formie. W z b o g a c a ł t ę m y ś l z n a n ą t e z ą J . c h i c z n y m i a r t y s t y c z n y m c a ł e j grupie. K o n s e k w e n c j ą tego jest ł i a r d t a , że wssolkio d z i e ł a i m o t y w y a r t y s t y c z n e u w a r u n k o w a n e powstanie zjawiska s t y l u ludowego, to jest odbicia w są funkcją formie d z i e ł a . S t ą d zapewne p l y i r o t a k silnio Burck- podkroślane dzieł s z t u k i p e w n y c h t r e ś c i ż y c i a z b i o r o w j g o i zwyczajowo sto­ przoz Frankowskiego poszukiwanie sensu dzieła i o k r e ś l a n i a jego sowanych miejsca w k u l t u r z e , w o b r z ę d z i o , w s p o ł e c z n o ś c i . form Frankowski ich symbolicznego następująco: ,,Szeroka wyrażania. Definiuje różnorodność trości w y t w o r ó w , t y p y w y t w o r ó w o t r z y m u j ą piętno grupowej. Wytwory rzenia przez badaczy sprzężonych, co z r e s z t ą nego, co ewolucyjnej szkoły wyróżnić ta, jako odrębność charakter dzieło cechująca własny s t u l a t ó w A . Michela [L'histoire całej można, wyrażają W t o o r i i Frankowskiego odnajdujemy odrębności g r u p y . . . W t e n s p o s ó b z t y p ó w zasadniczych powstaje coś o d r ę b ­ zbiorowiska, takie to przeobrażeń pewnego, określonego poszczególne wytwory k u l t u r o w e d a n y c h l u d ó w b ę d z i o n a z y w a n a s t y l e m " (s. To, przydługie zapewne, streszczenie t e o r i i s z t u k i de Varl), ciągów zjawisk r ó w n i e ż a k c e n t y po­ k t ó r y d o m a g a ł się t w o ­ genetycznych b y ł o zgodno z p r a k t y k ą brytyjskioj. Jednakże u zo sobą anglosaskiej Frankowskiego znajduje ny r ó w n i e ż silnio s f o r m u ł o w a n ą o p i n i ę o k o n i e c z n o ś c i 350). w y j a ś n i i aa f o r m y d z i e ł a s z t u k i u ż y t y m m a t e r i a ł e m , n a r z ę d z i a m i ludowej 1 t e c h n i k ą , co w s k a z y w a ł o b y na w p ł y w O. Sompera (Praktische Eugeniusza F r a n k o w s k i e g o s ł u ż y m i po pierwszo p r z y p o m n i e n i u Aesthetik, nieco zapomnianej t e o r i i , k t ó r a skrajnej formie j a k Semper, a jego r o z w a ż a n i a o technice w stu­ źródłem- ważnych inspiracji*, w wielu p u n k t a c h m o ż e po drugie — p o k a z a n i u szczególnej cechy tego t w ó r c y , w y r a ż a j ą c e j być pownej dium innymi etnologicznej, się m i ę d z y o 1868) c h o ć F r a n k o w s k i n i g d y nio s t a w i a ł tezy w tykwie 5 lub w wycinance tym 6 historycznoj wskazują szkoły na tak wpływ szkoły niemieckiej, której w e k l e k t y z m i e E k l e k t y z m cechuje j e d n a k po t r o c h u nas wszyst­ etnologia zawdzięcza,, zgodnie z r e s z t ą z r e g u ł ą O. l i a n k e g o d ą ­ k i c h . Dlaczego w i ę c e k l e k t y z m Frankowskiego wydaje m i się ż e n i a do o d t w a r z a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , tworzenie s z e r e g ó w szczegóhiio w a ż n y , szczególnie w a r t z w r ó c e n i a n a ń uwagi i w ł a ś n i e logicznych, o k r e ś ł a n i o dzisiaj ? Zapowne w teorii Frankowskiego znajdziemy o p r ó c z togo w p ł y w y F r a n k o w s k i p r ó b u j e s t w o r z y ć c a ł o ś c i o w ą t e o r i ę s z t u k i ludowej ich chronologii, geografii i typo­ genealogii. H . Taine'a w postaci przekonania, żo f a k t y artystyczne m o g ą b y ć ujmowano w s p o s ó b p r z y r o d n i c z y i i c h geneza d z i ę k i t e m u m o ż e próbując pogodzić w niej: — rolę jodnostki twórczej z d e c y d u j ą c ą rolą społeczeństwa, b y ć ściśle o k r e ś l o n a . Ś l a d o m Taine'a b y ł a zapowne w z m i a n k a — znaczenie ś r o d o w i s k a antropogeografieznogo z symbolicz­ 0 znaczeniu coch rasowych j a k o d e t e r m i n a n t o k r e ś l a j ą c y c h nym ujmowaniem p ł y n ą c y c h zeń podniet, t e m a t ó w i wzorów, — o b i e k t y w i z m naszej obserwacji n a t u r y z u j a w n i a n i e m się m o t y w ó w fantastycznych, naturalizm z anty naturalizmem, —- owolucyjno doskonalenie k u l t u r y z artysty kulturowych) — u z a l e ż n i e n i e f o r m y od m a t e r i a ł u , n a r z ę d z i , t e c h n i k i i śro­ to pochodzić du­ bezpośrednio od zafascynowanego t o o r i a m i Gobine.au, M . Soboskego). Windel- b a n d a , B i o k o r t a i D i ł t h o y a , k t ó r z y w i d z i e l i m o ż l i w o ś ć stosowania r ó w n i e ż w naukach o d u c h u w p e ł n i o b i e k t y w n e j m e t o d y b a d a ń przyrodniczym, a do takich Frankowski niowątphwio zalicza p i ę k n o , t a metoda w y d a w a ł a się się p o c i ą g a j ą c a . T a k więc obok dowiska s p o ł e c z n e g o , — r o l ę p o d ś w i a d o m o ś c i i o s o b o w o ś c i j o d n o s t k i w procesie pozytywizmu t w ó r c z y m , p o d p o r z ą d k o w a n y m jednak w y o b r a ż o n i o m zbiorowym, pozytywizm. — p r z y j ę c i e zasad klasycznogo k a n o n u p i ę k n a obok p o j ę c i a ludowego zgodnego z k a n o n a m i p i ę k n a wytworzonymi w i n n y m t y p i o s p o ł e c z n o ś c i niż klasyczna czy renosansowa, — przyjęcie mogło i , zdaje się, żo z w ł a s z c z a dla zjawisk nie p o d l e g a j ą c y c h p r a w o m i n n y m p r a w o m , nie o p r z y r o d n i c z y m charakterze, stylu (choć To przekonanie b y ł o zapowne o s ł a b i o n e w p ł y w e m podporządkowaniem d z i e ł s z t u k i ( m i m o że o k r e ś l a ł je m i a n e m w y t w o r ó w chowość założenia o wspólnych dla wszystkich p o j a w i ł b y się u Frankowskiego h i s t o r y z m i a n t y - W p ł y w e m D i ł t h o y a m o ż e m y t ł u m a c z y ć p o d k r e ś l e n i e znaczenia r o l i j o d n o s t k i t w ó r c z e j , z a j m u j ą c e j wielo miejsca w t e o r i i F r a n ­ kowskiego. Zapewne z tego p o w o d u , w y w o d z ą c y się od A . B i e g ł a ludów m i t a n o n i m o w o ś c i s z t u k i l u d o w o j , j u k to o k r e ś l a P i w o c k i , 7 w korzeniach s z t u k i i t r w a ł o ś c i p e w n y c h s y m b o l i (drzewo, orzeł) m n i e j s z y m s t o p n i u w p ł y w a n a Frankowskiego, k t ó r y — z jednoczosnym d ą ż o n i e m do historycznego i c h wyjaśniania, jeszcze z b r a k u w ł a ś c i w y c h b a d a ń nie m o ż e n a z w a ć t w ó r c ó w l u ­ — o d c z y t y w a n i e sensu d z i e ł a s z t u k i w jego przeznaczeniu i o k r e ś l e n i e jogo miejsca w k u l t u r z e z jednoczesnym p o d p o r z ą d ­ k o w a n i e m go e m o c j o m twórcy. d o w y c h po i m i o n i u — t o d ą ż y de o k r e ś l e n i a p r z y n a j m n i e j dzajów* grup l u d z i , z k t ó r y c h ci t w ó r c y się Podkreślenie Jest to wielo spraw, z b y t wiole spraw i t r u d n o zapewne b y ł o b y d z i ś s t a r a ć się je u j ą ć w jednej t o o r i i . podstawy przoz Frankowskiego wnioskowania estotyczno-psychołogicznoj Zapewne to b y ł o p o w o d e m , że dla zbudowania swej t o o r i i sięgał F r a n k o w s k i do w i e l u i d e i , nieraz sprzecznych ze sobą, jeżeli znajduje! znaczenia swo ro­ rekrutowali. formy jako uzasadnienie w teorii T. L i p p s a (Aeslhelische Psychologie, 1903). W a ż n ą t o ż jest w s p o m n i a n a j u ż k w e s t i a a n t y n a t u r a l i z m u Frankowskiego, k t ó r y w sztuce ludowoj nie widział prostego z w ł a s z c z a jeżeli w e ź m i e m y p o d u w a g ę i c h g e n e z ę i t o w a r z y s z ą c e odbicia m o t y w ó w n a t u r a l n y c h , ale ich przotworzonio w p o d ś w i a ­ i m z a ł o ż e n i a o charakterze o n t o l o g i c z n y m i o p i s t , e m o ł o g i c z n y m d o m o ś c i . D z i e l i to przekonanio z M . Soboskim, k t ó r y o p t u j ą c za ; T a k w i ę c z n a j d u j e m y w jego teorii w a ż n ą w a r s t w ę p o z y t y w i s ­ antynaturalizmem t y c z n ą w y r a ż a j ą c ą się przede w s z y s t k i m w p r z y j ę c i u założenia za ź r ó d ł o w z r u s z e ń a r t y s t y . M u s i m y to u z n a ć za n i o z b y t k o n ­ 0 j e d n o ś c i p s y c h i k i ludzkiej wzmocnionego z a ł o ż e n i e m o istnieniu s e k w e n t n y d u a l i z m , na k t ó r y z r e s z t ą zwrócili j u ż (w odniesieniu p e w n y c h cooli nie p o d l e g a j ą c y c h ewolucji ( p i ę k n e ) . To p o z y t y ­ wistyczne z a ł o ż e n i e u z u p e ł n i o n o z o s t a ł o n o w y m i osiągnięciami p r z y j m o w a ł , tak jak i Frankowski, naturę 8 do Sobeskiogo) u w a g ę e s t e t y c y . Z ,pewne ź r ó d ł e m tego przeko­ nania z a r ó w n o Soboskego j a k i Frankowskiego b y ł B . Croco ze swoją boskego. 1 t a k powstaje kolejno rozdarcie w teorii F r a n k o w s k i e g o . znaczenia t w ó r c z y c h emocji, g ł o w n i o samego W . Wund'a teorią autonomizmu sztuki, wysoko ei'-uony t o o r i i psychologicznych d o t y c z ą c y c h procesu t w ó r c z e g o , a z w ł a s z ­ cza przez So­ 1 M . Dessoira, a t a k ż e t o o r i ą p o d ś w i a d o m o ś c i Z. F r e u d a . Pozy­ C h c i a ł b y on w i d z i e ć s z t u k ę j a k o rezultat, d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z ­ t y w i z m Frankowskiego w y r a ż a ł się nadto w jego p r z e k o n a n i a nego, j a k o przejaw ż y c i a z b i o r o w o ś c i , j . o r e z u l t a t jej obsenvaoji o ż y w o t n o ś c i m o t y w ó w mitologicznych i s y m b o l i co zgodne b y ł o z r e s z t ą z r e z u l t a t a m i ó w c z e s n y c h prac a n t r o p o l o g ó w j a k E . B . T y lor i J . O . Fmwr i nawiązującego brytyjskich do n i c h wanego w p r o s t przez F r a n k o w s k i e g o ) W . D e o m i y (cyto­ i wyrażało 1 doświadczeń. A jednak wprowadza pojęcie podświadomości b y t ę z a l e ż n o ś ć o s ł a b i ć i z r o b i ć w swoi teorii miejsce dla s y m b o l u , o d b i j a j ą c e g o ż y c i e s p o ł e c z n o nie w p r o s t , w s z c z e g ó l n y , p o ś r e d n i sposób. 21 I �T e n p o z y t y w i s t y c z n y socjologizm zostaje jeszcze o s ł a b i o n y uznaniem t w ó r c z o ś c i za c z y n n o ś ć p s y c h i c z n ą i z w r o t e m k u roz­ R o z w a ż a n i a z zakresu h i s t o r i i n a u k i , z w ł a s z c z a na w a ż a n i o m na t e m a t f o r m poznania ludzkiego (za Crocom) i m y ś ­ kania rodukcji lenia ludzkiego (za L ć v i - B r u h l e m ) . B y ć m o ż e ton psychologizm ujmowanie sztuki jako korelatu s t r u k t u r y społecznej) u ł a t w i ł m u p r z y j ę c i e p o j ę c i a s t y l u ludowego za H . w przykłady takich Wólfflinem gruncie etnologii z m i o r z a j ą c o j do całościowogo ujęcia c z ł o w i e k a , do u n i ­ jodnej ze sfer jego d z i a ł a l n o ś c i do innej (np. obfitują r o z d a r ć teoretycznych jakie s t w i e r d z a m y i H . F o c i l l o n e m . B y ł y to, odrzucone dziś, ale w a ż n o w h i s t o r i i w p r z y p a d k u Frankowskiego. U n i k n ą ć tego m o ż n a albo z a j m u j ą c n a u k i p r ó b y uzyskania i n f o r m a c j i o a r t y s t a c h b y d z i ę k i analizie s i ę j e d n ą t y l k o s t r o n ą j a k i e g o ś zjawiska, no p r z y k ł a d jego s t r o n ą f o r m ich dziel m ó c coś p o w i e d z i e ć o ich sposobie widzonia ś w i a t a . z n a e z o n i o w ą , albo d ą ż ą c do stworzenia całościowej t o o r i i k u l t u r y , k t ó r a w i n n a b y ć po p r o s t u m e t a t o o r i ą (co p r ó b u j e r o b i ć A . Wier­ M a m y toż w t o o r i i Frankowskiogo w a ż n ą w a r s t w ę s e m a n t y k i dzioł s z t u k i j a k o w y t w o r ó w znaczących. Zapewno jodnak ewo- ciński) i k t ó r a , j a k na lucjonistyczne rozumionio s y m b o l u m i m o wzbogaconia go przoz wprowadzenio elomentów psychoanalizy nio pozwoliło k o w s k i e m u na r o z w i n i ę c i e toj k w o s t i i w k i e r u n k u Fran­ dzisiejszogo rozumienia s z t u k i j a k o systemu z n a k ó w . razie, jost p o j a w i a j ą c ą się w każdym pokoloniu u t o p i ą p o d o b n ą do p e r p e t u u m mobilo. W ostatnich l a t a c h eksplorowano silnio r ó ż n e teorio znaczenia i komunikacji dla o b j a ś n i e n i a zjawisk s z t u k i i to z a r ó w n o gruncie h i s t o r i i s z t u k i ( E . na Panofsky) j a k i etnologii (C. L e v i - -Strauss, s z k o ł a t a r t u s k a w semiotyce); f a s c y n u j ą n a d a l badaczy : G d y b y w i ę c chcieć k r ó t k o u j ą ć p o s t a w ę Frankowskiego t o propozycje fenomenologiczne, a Hussorlowska pokusa oglądu m u s i e l i b y ś m y z w r ó c i ć u w a g ę na jego p r ó b ę pogodzenia o b i o k t y w - zjawisk z r ó ż n y c h s t r o n j e d n o c z e ś n i o m a m i s p o ł n i o n i o m nego u j ę c i a dziol s z t u k i j a k o n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u n a t u r a ł n o g o całościowego- W z jego przekonaniem o swoistości s z t u k i dzięki jej L u d o w a " p o ł o ż y ł a w ostatnich latach wielkie z a s ł u g i i t y l k o wywodzącej t y m w ł a ś n i e zakresie b a d a ń „ P o l s k a ujęcia Sztuka się toż z n a t u r y , ale nie p o d l e g a j ą c e j n a t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u pozornie nio b y ł o w niej miejsca dla, s z t u k i . W gruncio rzoczy cosze, to znaczy p i ę k n u . To n i e p o d l o g a j ą c e rozwojowi w czasie ani przez c h w i l ę nie przestano o niej m ó w i ć e k s p l o r u j ą c i przestrzeni, nio e w o l u u j ą c o p i ę k n o b y ł o usuwano w cień w m o - nowe propozycje i p r ó b u j ą c odejść od w y ł ą c z n o g o r o z p a t r y w a n i a moncio, w k t ó r y m F r a n k o w s k i d o m a g a ł się poszukiwania sensu formy. dzieła s z t u k i przoz jogo umieszczenie w r y t m i e w r y t m i o cyklu indywidualnego, p o d p o r z ą d k o w a n e g o b ą d ź bądź rytmom Gdy obrzędowym, co jednak spróbujemy jakąś nową perspektywę spojrzeć w przyszłość dla naszych b a d a ń to by tylko ujrzeć pożytecznym w y d a j e się spojrzenie na naszych p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i . natury. Teoria Frankowskiego p o w i n n a n a m b y ć b l i s k a d z i ę k i W t o o r i i Frankowskiego znajdujemy więc szerog s p r z e c z n o ś c i , r o z d a r ć w y r a ż a j ą c y c h zapowne r o z t e r k ę jego samogo. Część t y c h w a c t w u z A . v a n Gennepem i L . L e v i - B r u h l e m , powino­ wprowadzeniu p o j ę c i a s y m b o l u i o b r z ę d u p r z e j ś c i a . D z i ę k i t e m u p r o w a d z i nas niekonsekwencji m o ż n a zapewne w y t ł u m a c z y ć jego o d w o ł y w a - do o t w a r c i a się na w s p ó ł c z e s n e ( s t r u k t u r a l n e , semiotyczne, fe­ niom się do f i l o z o f i i E . v o n H a r t m a n r . a , k t ó r y p r z e c i e ż z a k ł a d a ł , nomenologiczne) że b e z p o ś r e d n i m p r z e d m i o t e m poznania m o g ą b y ć t y l k o dane w i z j i ś w i a t a i poszukiwania r e g u ł m y ś l e n i a u k r y t y c h w k u l t u r z e . doświadczenia, duchowy, że podłoże lansował metodę wszelkich zjawisk indukcyjną, ma podkreślał charakter realność rozumienie w s p ó ł c z e s n e j , nie n a u k i . J a k i o b y j e d n a k nie b y ł o ź r ó d ł o o w y c h r o z d a r ć t o p o z o s t a j ą rozumienia sacrum. one f a k t o m . F a k t e m , o b s o r w o w a n y m u j e m u w s p ó ł c z o s n y c h l u b etnografów (Zawistowicz-Adamska), a także magicznego i ludowej P o j ę c i e z a ś emocji w y r a ż a j ą c y c h się w akcie t w ó r c z y m , ale w y ­ p o w i a d a n y c h za p o ś r e d n i c t w o m s y m b o l i ducha i c e l o w o ś ć ż y c i a , p r z y c z y n i a j ą c się do w y k r o o w a n i a k u l t u nieco m ł o d s z y c h myślenia przerzuca pomost do freudowskiej psychoanalizy i Eliadowskiego To spojrzonie na p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i uczy toż pewnoj o s t r o ż n o ś c i , a m o ż e i s k r o m n o ś c i w l a n s o w a n i u n o w y c h _ tez, u w i e l u m ł o d y c h (na p r z y k ł a d p r ó b u j ą c y c h ł ą c z y ć f o n o m e n o l o g i ę u ł a t w i a odrzucenie z ł u d z e ń , c h o ć b y w k w e s t i i m o ż l i w o ś c i tworze­ ze s t r u k t u r a l i z m e m ) . nia t e o r i i c a ł o ś c i o w y c h , nawet g d y b y m i a ł o nas to zaboleć. P R Z Y P I S Y ' Eugeniusz F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, Warszawa 1934 ( w . ) Wiedza o Polsce, t . I I I . W dalszej części a r t y k u ł u c y f r y po­ dane w nawiasach o z n a c z a j ą t ę w ł a ś n i e p o z y c j ę . 2 A n n a K u t r z o b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 94 3 I d a K u r c z , Psycholingn:istyka, Mit i jej badacze. 5 Eugeniusz F r a n k o w s k i , Tykwa i jej znaczenie dla kultury ludzkiej, „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i i P o s i e d z e ń P A U " , t . 32, z. 6, s. 15—17 t e n ż o , Wycinanki i ich przeobrażenia, „ L u d " , t. X X I I , 1923, s. 82—128 K s a w e r y P i w o c k i , Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . L I . 1967, cz. I I , s. 370 S ł a w . K r z e m i e ń - O j a k , Antynomie programu estetyki Michała Sobeskiego ( w : ) Studia z Dziejów estetyki polskiej 1890—1918, W a r s z a w a 1972, s. 287—301 6 7 4 Warszawa 1976 Zofia iSokołowicz, Eugeniusza Frankowskiego teoria myślenia magicznego -i obrzędów przejścia, „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I 1987, z. 2 (w d r u k u ) . 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad479617a0b83f6e0fac2b20a7ae1f99.pdf 5c56f0fbb7d0b9a64745d92f3887020a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2984 Title A name given to the resource Tunbaszi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.273-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki TUNBASZI Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatycznq. I przynależności metodologicznej niezależnej Miło m i b y ł o przeczytać w j u b i l e u s z o w y m numerze P S L sympatyczno wspomnienie moich egzaminacyjnych, stawianych słoń — zapytywał pytań Ludwika Stommy o osobliwości przed k i l k u n a s t u j a k m a się o d ż y w i a ć nie p e n e t r u j ą c t r ą b ą p o ś r ó d owocodajnych k o n a r ó w ? O t ó ż po p r o s t u , bezczynnie s t o j ą c i t y l k o czekając, aż m u m a ł p a wrzuci do samego o t w o r u g ę b o w e g o p o m a r a ń c z ę , czy k i ś ć d a k t y l i . laty: „Dlaczego (przynależność ma trąbę? metodologiczna nieokreślona) Jacek Z a t e m Tunbaszi, czyli Sama P r z e b i e g ł o ś ć l u b w dosadniej- Olędzki i zarówno feno­ szym p r z e k ł a d z i e W i e l k a O b ł u d a , czyli Sama H i p o k r y z j a , to menolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a ( o j , t a k i c h się m i a ł o k i e d y ś wspa­ b ę d ą c s ł o n i e m ( i s t o t ą z t r ą b ą ) , u ż y c z e n i e g r z b i e t u m a ł p i e . A dalej, n i a ł y c h s t u d e n t ó w , sic! — J O ) o k a z y w a l i się bezradni j a k na przedstawieniu, m a ł p a grzbietu z a j ą c o w i , a o n p t a k o w i . wobec tak perfidnie s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dlaczego słoń m a Ptak t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d dziwił. S k ą d i n ą d f a k t e m jest jednak, M ó g ł b y sobie swobodnie l a t a ć , owoce d z i o b a ć , a t u nie. O n m a w tej przyjaznej czwórce jest najciężej doświadczony. że słoń t r ą b ę rzeczywiście posiada. M a r ó w n i e ż d w a k ł y z kości w i e ń c z y ć f i g u r ę zgodnego i harmonijnego w s p ó ł ż y c i a . O n z r y w a słoniowej — konstatuje S t o m m a — o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo owoce i podaje je z a j ą c o w i ( k r ó l i k o w i ) . T e n z a ś z w y k ł — j a k d u ż y i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kole, to spokoju w i a d o m o — z r e g u ł y w y p e ł n i a ć role mediacyjne. Co m a ł p a m a nie zazna (bardzo dobrze — J O ) . P r z y j d ą fenomenolog ze s t r u k ­ robić t u r a l i s t a , p o t e m jeszcze t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodolo­ k a p i t a l n e stwierdzenie Claude Levi-Straussa, że z w i e r z ę t a giczna n i e o k r e ś l o n a ) i z a c z n ą j u ż wiemy, wyręczać bezpośrednio trąbę. Pamiętając „nie są wybierane dlatego, ż e « n a d a j ą się do jedzenia », lecz dlatego, 1 deliberować" . Co b y m d a ł g d y b y m , oj g d y b y m przed l a t y t y c h p a r ę z d a ń że « n a d a j ą się do m y ś l e n i a » , w y b r a ł e m na egzamin t r ą b ę nie o t r z y m a ł napisanych zamiast w y m u s z a n i a j a k i c h ś odpowiedzi. dlatego, że nadaje się do w y k o r z y s t a n i a zgodnie z j e j przezna­ J a k w i a d o m o , u n i k a m egzaminowania i zazwyczaj p r o s z ę m o i c h czeniem, l u b do jedzenia, lecz dlatego, że nadaje s i ę do m y ś l e n i a s ł u c h a c z y , a b y zechcieli t ę m o j ą r e p u l s j ę u s z a n o w a ć i c o ś n a p i ­ i to bez w ł ą c z a n i a w t e n proces o s i ą g n i ę ć w i e d e ń s k i e j sanego nawet bardzo k r ó c i u t k i e g o , lecz w ł a s n e g o , p r z y g o t o w a ć psychoanalitycznej. na o k o l i c z n o ś ć zaliczenia zajęć. O t ó ż t a k i jestem belfer-metodyk, wania s t r u k t u r a l i s t y c z n e g o . z a ś dalej, na s a m y m k o ń c u , b ę d z i e o wyznawanej przeze m n i e 3 W z u p e ł n o ś c i wystarcza metoda szkoły postępo­ T a k o ż w i ę c , dlaczego słoń m a t r ą b ę ? P r a w i d ł o w a o d p o w i e d ź metodologii. Przed t y m koniecznych jest t r o c h ę w i a d o m o ś c i na w temat. dlatego i t y l k o dlatego (to j u ż chyba przesada), a b y m ó g ł s y m ­ D r o g i L u d w i k u , p y t a n i e dlaczego słoń m a t r ą b ę , d l a l u d z i kontekście znajomości Tunbaszi brzmieć powinna: ma b o l i z o w a ć o b ł u d ę , h i p o k r y z j ę i p r z e b i e g ł o ś ć . O c z y w i ś c i e za k a ż d y m korzystają­ razem w t e n s p o s ó b o d p o w i a d a j ą c , n a l e ż y p a m i ę t a ć o odmiennej cych z n o r m e t y c z n y c h l u d n o ś c i pasterskiej, nie n a l e ż y do oso­ k w a l i f i k a c j i moralnej (szczególnie u l u d ó w stepowych) w s z y s t k i c h b l i w y c h . A l e p r z y z n a j ę , że w p y t a n i u t y m zawiera się „ p e r f i d n i e trzech p o j ę ć e t y c z n y c h . wychowanych w kulturze buddyjskiej a w dodatku s f o r m u ł o w a n y p r o b l e m " . O t ó ż , z a c z ą ć n a l e ż y od tego, że „ n a s z e " p y t a n i e ł ą c z y się ściśle z p r a s t a r y m i p r z y p o w i e ś c i a m i , pocho­ Od siebie natomiast powinienem d o d a ć , j u ż nie o d w o ł u j ą c się L u d w i k u do genialnego Straussa, że m n i s i b u d d y j s c y (tudzież d z ą c y m i z I n d i i i I r a n u , o „ d r z e w i e ż y c i a " i „ c z t e r e c h zaprzy­ lamowic B u d d y z m k r z e w i ą c y ) , podobnie j a k nasi ś r e d n i o w i e c z n i jaźnionych scholastycy, z a b a w i a j ą i zwierzętach" ptaku. Przypowieść tematem często wyobrażeń występujących — słoniu, o czterech małpie, zającu (króliku) zaprzyjaźnionych s t a ł a się graficznych, malarskich i rzeźbiarskich, pytali". Właśnie w świątyni, specjalnie wyznaczonego dnia w przorwie m i ę d z y m o d l i t w a m i , c z ę s t o zaraz po s p o ż y t y m posił­ i Nepalczyków (il. k u nieopodal o ł t a r z a . W s t a j ą ze swych miejsc, p r z e c h o d z ą n a 1—2). Zamieszczone t u ilustracje u k a z u j ą c z w ó r k ę z w i e r z ą t pod ś r o d e k b u d o w l i i w g ł ó w n y m p r z e j ś c i u , na oczach g a p i ó w , w zbitej Mongołów, symboli ołtarzowych „ce­ w mieszkaniach w repertuarze się do dziś w swych ś w i ą t y n i a c h r e m o n i ą zagadek", c z y m ś co n a z y w a m y stawianiem sobie „ g ł u p i c h Tybetańczyków k o n a r a m i wysokiego drzewa owocowego. N a n a j w y ż s z y c h g a ł ę ­ gromadce o d p o w i a d a j ą na p y t a n i a w y k r z y k i w a n e na w y p r z ó d k i . ziach g ę s t o wiszą p o m a r a ń c z e (sic!). Słoń s t o j ą c y pod drzewem Dlaczego słoń m a t r ą b ę , t o jedno z takicłi p y t a ń etyczno-filo- nie w y c i ą g a t r ą b y do t y c h o w o c ó w . Jego t r ą b a ł a g o d n i e zwisa lub jest p o d w i n i ę t a ! 2 O t ó ż L u d w i k u , t a k j a k słoń dla I b o m o ż e b y ć symbolem g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y — o c z y m piszesz — a gracji i p i ę k n a kobiecego w I n d i a c h (chodzi m i ę d z y innymi zoficznych. Mają Można n a to p y t a n i e o d p o w i e d z i e ć tak również: po t o , a b y z niej nie k o r z y s t a ć , ż y j ą c w harmonijnej zgodzie z innymi zwierzętami. W najnowszych, d o b r y c h czasach w M o n g o l i i , gdzie t a k j a k o p o d o b i e ń s t w o balansowania b i o d r a m i u t y c h r ó ż n y c h , s k ą d i n ą d , u nas a r t y s t ó w l u d o w y c h otoczono o p i e k ą p a ń s t w o w ą , Tunbaszi istot), t a k w o p i s y w a n y m t u przedstawieniu słoń symbolizuje m o g ł o się s t a ć dobrem „ s z e r o k i e g o o g ó ł u " . W akcie t y m za­ obłudę, hipokryzję g u b i ł o pewne istotne szczegóły, a inno dopracowano! N i e m a j u ż l u b t y l k o p r z e b i e g ł o ś ć , k t ó r e t o cechy na D a l e k i m Wschodzie m a j ą zasadniczo i n n ą n i ż u nas k o n o t a c j ę drzewa owocowego. Słoń nie musi więc b y ć k a r m i o n y ! D ź w i g a etyczną. przedstawienie, na k a r k u t r ó j k ę nic nie m a j ą c za t o . S k ó r a n a jego cielsku, ina­ m o ż n a p r z e ł o ż y ć na n a s z ą S a m ą P r z e b i e g ł o ś ć . Dlaczego ? Jeszcze czej n i ż n i e g d y ś , jest strasznie pomarszczona. A l e m a ł p a p r z y ­ T u n b a s z i , bo t a k nazywane jest to się nie d o m y ś l a s z ? O t ó ż cłiodzi o t ę w ł a ś n i e t r ą b ę , j e d n a k ż e zwi­ j a ź n i e macha ł a p ą . P t a k i z a j ą c (królik) dumnie w z n o s z ą g ł o w y . s a j ą c ą , c h o c i a ż b y p o d w i n i ę t ą , lecz nie p r ę ż ą c ą się k u g ó r z e , k u Słoń nadal m a t r ą b ę o p u s z c z o n ą . T o w s p ó ł c z e s n e przedstawienie zauważyłeś, Tunbaszi k o n k u r u j e oficjalnie z europejskim g o ł ą b k i e m p o k o j u . że słoń m u s i s p o ż y w a ć więcej n i ż drobniejsze z w i e r z ę t a . A więc owocom n a w y s o k i m drzewie. S ł u s z n i e wszelako W albumach c z ę s t o figuruje poprawione Tunbaszi z podpisem 273 �w trzech pokoju, językach światowych: współistnienia Przyjaźń we w s p ó ł p r a c y dobranych przyjaciół, rozumiejących czworga. Symbol jednego z d r u g i m , jako 1 się c a ł k o w i c i e ' . Na koniec t a k a r o k a p i t u l a c j a . W s p i e r a j ą c .się m y ś l ą R o l a n d a nacji symbolicznej, n a t o m i a s t Tunbaszi socjalistyczne, symbolem <lygmatycznej. na, 4 dostojniojszym, za przejaw imagichociaż wyobraźni para- I jeśli forma pierwszego jest z w i ę z ł a i sugestyw­ to forma drugiego n i e p r z e k o n y w u j ą e a , wręcz Co się t y c z y L u d w i k u moralnie. przynależności metodologicznej, to p o w o l i , niestety bardzo p o w o l i , staje się ona określona. Próbując z broszurki figurę jaśniać, państwowo kontemplować dewocyjnej z kości wręcz pomarańczowe Tunbaszi (współ­ (z słoniowej, zbyt usprawiedliwiać. w y i asta r w dawną, drzewem górę próby niepokojącego skromną owoc* w / m ) , rycinę czy solidną wiele trzeba, d o p o w i a d a ć , Oto na rycinie niczym wy­ ( i l . 1) drzewo grusza, zaś obok na co do niej n a l e ż y ( p o d a w a ć słoniowi owoc) się drapie. I t d . Z a ś we oczywiście! mej i niereligijne, wierzbie nie gruszki lecz też p o m a r a ń c z e . M a ł p a zamiast r o b i ć wątpliwa. I j a k t u jest d o p r a w d y z t ą t r e ś c i ą , k t ó r ą n a z y w a m y o b ł u d n ą ? F a k t y d ł u g i e g o t r w a n i a ? No (dawno) czesne), nie w y k s z t a ł c i ł y — j a k s ą d z ę — dzieł n a j w y ż s z e j a r t y s t y c z n e j . Coś w t y c h o b y d w u Tunbaszi jest Barthesa n a l e ż y starodawne Tunbaszi u z n a ć za przejaw jest Tunbaszi Od współczesnym Tunbaszi d r a ż n i ą c e są stereotypowe środki w y r a z u , j a k g ł ę b o k i e b r u z d y na s k ó r z e s ł o n i a , przesadny u ś m i e c h m a ł p y , jej a n t r o ] l o m o r f iezny p r z y k l ę k , nie m ó w i ą c j u ż o geście j a k i e g o ś j u ż czasu — w s t y d się p r z y z n a ć —- jestem p o g o d n y m ł a p y , p r z y p o m i n a j ą c y m znane pozdrowienia p r z e s y ł a n e z t r y b u n . p e r y p a t e t y k i e m . Dokucza m i jednak L u d w i k u stale, rejestr N a szczęście w k u l t u r z e artystycznej M o n g o l i i p r z e c h o w a ł y gromadzonych (1953 dotychczas opinii: niedojrzały ideologicznie г.), po grobowiec; duperehrych z a i n t e r e s o w a ń nieświadomy fenomenolog (1973—77). P r z y j m i j na­ — (1963), proszę czy — P.S. Z a p o m n i a ł e m , że korespondujemy k o r z y s t a j ą c z wielkiej redakcji pisma poświęconego sztuce. szczere i prawdziwe, rozstrzygnięć etyczno-filozoficznych chowujących się d o s y ć takimi serdeczny u ś c i s k d ł o n i . życzliwości bezpretensjonalne, j a k i m i one 1967, nr 4, s. nie pretendujące wyobrażenia naturalnie pod 5 są rzeczywiście . zwierząt, drzewami (Pol. Szt. się do za­ owocowymi, Lud. R. XXI 212). Religijne P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Jackowi, 1987, n r 1—4, s. 5 „Polska Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 3 Levi-Strauss, Totemizm, t ł u m . A . Stcinsberg, P W N W a r ­ szawa 1968, s. 120 R . Barthes, Mit i znak. Eseje, W y b ó r , słowo w s t ę p n e i e z ę ' ć p r z e k ł a d u J . B ł o ń s k i , p r z e k ł . W . B ł o ń s k a , J . Lalewicz, A , Ta­ t a r k i e w i c z , P I W W a r s z a w a 1979, s, 266—267 4 2 Por. T . Danzan-Osor i I s h i t a b k h a i , The -Bator, 1966, p . 2 white lotus, Ulan- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2819a30522b897bf31098e3018f95142.pdf f674fbfe68ab84ec2c0c4093d6d8e6c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2985 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.275-276 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY D a r i u s z C z a j a — JESTER'S D I L E M M A S T h e a r t i c l e discusses a c e r t a i n m e t h o d o l o g i i c a p p r o a c h ( c a l l e d c o n v e n t i o n a l ) i n e t h n o l o g y o n t h e bases o f L u d ­ w i k S t o m m a ' s l e t t e r An Elephant and the Case of Ethnology a d d r e s s e d t o o u r q u a r t e r l y ( n o 1—4, 1982). M a n ' s n a t u r e is n o t a p e r m a n e n t set o f h o r m s b u t r a t h e j r a set o f h i s t o r i c a l l y c o n d i t i o n e d m a s k s a n d p e r ­ petually altering conventions. The interpretation i n this approach consists i n d e m a s k i n g , d e m i t h o l o g i z i n g , a n d s t r e a p i n g c u l t u r e a n d m y t h of t h e i r r e l a t i v i t y . T h e c o n ­ s t a n t s t r e a p i n g r e y e a j l i n g t h a t t h e „ k i n g is n a k e d " p l a ­ ces t h e i n t e r p r e t e r i n t h e p o s i t i o n . _of a j e s t e r (fool) — p e r m a n e n t mocker, outsider, destroyer of the e x i s t i n g order. H e c o n t i n u a l l y questions the e x i s t i n g values. The a t t i t u d e does n o t m e a n t h a t s u c h a n a t t i t u d e is w o r ­ t h l e s s , f o r i t is t h r o u g h l a u g h t e r t h a t s e v e r i t y a n d g r a n ­ diloquence are overcome whereas ennobled become the things of l i t t l e values, s m a l l , and u n w a n t e d . W i e s 1 a w 8 z p i 1 к a — R A I D E R S OF T H E LOST A R K The analysis o f „ P r z e k r ó j " is merely a p r e t e x t for t h o r o u g h reflexion on the mechanisms o f mass c u l t u r e . The a u t h o r points out t o its religious character, since i t reveals a l l the qualities of sacrum distinguished by P , Ricocur. T h e culture is over­ w h e l m i n g , hence i t involves every olement o f the w o r l d thus bestowing i t w i t h a sacral character o f something powerful and w o r t h i m i t a t i o n . F o l l o w i n g L . K o ł a k o w s k i , the a u t h o r remarks t h a t sacrum cannot exist w i t h o u t its opposition, namely p r o f a n u m . So, i f e v e r y t h i n g becomes sacrum, n o t h i n g remains sacrum any longer. P a r a d o x i c a l l y enough, the order o f mass culture is n o t stable. H o w e v e r , referring t o Eliade who m a i n t a i n s t h a t order a n d f o r m are h a r d l y distingishable i n n o w l y f o r m i n g religious movements, the a u t h o r hopes t h a t such an order does exist. Hanna В u r s z t a, W o j c i e c h B u r s z t a — SOME R E M A R K S O N T H E S O - C A L L E D P E A S A N T ' S CONSCTOUSSNESS One's w o r l d view is determined b y t w o factors: objective socio-economic conditions and mentally-genetical r e l a t i o n o f new elements o f culture w i t h the t r a d i t i o n a l ones. N o t t o r u n the risk o f the d e f o r m a t i o n o f the described r e a l i t y , neither of these determinants can be neglected. I n P o l a n d the f o r m a t i o n of the c o n t e m p o r a r y peasant's consciouness is a spontaneous process occurring on the verge o f t w o w o r l d view's, n a m e l y the t r a d i t i o n a l and the c o n t e m p o r a r y (lay) one. T h e funda­ m e n t a l determinants o f the t r a d i t i o n a l consciousness were as follows: s o l i d a r i t y o f life i n nature ( m a n had t o w o r k well so as n o t t o d i s t u r b the h a r m o n y o f the universe); adequately adjusted rules o f C h r i s t i a n i t y (reality was classified i n r e l a t i o n to its divine and diabolic spheres). A t present the eonscioussness o f peasants reveals a m i x t u r e o f actual and t r a d i t i o n a l w o r l d v i e w s ; со-existeriec o f c o n t r a d i c t o r y values concerning the same sphere of life is thus possible. Due t o the d o m i n a t i o n o f c o n t e m p o r a r y values m a n y p r a c t i c a l activities become auto­ nomous, i.e. separate f r o m m o r a l sanctions (e.g. good w o r k ) . J a c e k O l ę d z k i — LIFE PROBLEMS A N D T H E TROU­ BLE W I T H EXISTENCE. T h e a u t h o r analyzes everyday's Home Notes b y Teresa T r o ­ j a n o w s k a f r o m M u r z y n ó w . T h e y do n o t resemble a n y biogra­ p h i c a l notes t o be found i n the countryside. W r i t i n g j u s t for herself, Teresa T r o j a n o w s k a concentrates on the closest r e a l i t y . She thus expi'osses a selfless noccessity t o w a t c h a n d listen t o the images a n d sounds f r o m the s u r r o u n d i n g w orkl o f n a t u r e ; she also tries to f i n d the k e y t o the phenomena a r o u n d her, first of all t o the m o r a l problems focused on her husband. T r o ­ j a n o w s k a revealed indifference t o religion and so her Sunday and feast day notes do n o t distinguish themselves except for their emptiness. T r o j a n o w s k a emphasizes at the same t i m e t h a t uneommonness enters her i n t i m a t e world w i t h e x t r a ­ o r d i n a r y power. T i m e subordinated t o the phenomenology of the laws o f n a t u r e is i n t e g r a l l y combined w i t h the pheno­ menology o f her experience. T r o j a n o w s k a gave a v e r y special meaning t o the n o t i o n o f existence: her w r i t i n g was a k i n d of breaking off, d i s t u r b i n g , a n d opposing norms o b l i g a t o r y to a country woman. 7 Anna К u n с z у ii s к а - I г а с к а — OUR L A D Y I N OLD FOLK ART ' The a u t h o r tries to show works o f a r t as the examples o f * Р Е З Ю М Е OF ARTICLES m a t e r i a l i z a t i o n a n d c o n c r e t i z a t i o n " o f the ideological visions connected w i t h the V i r g i n , w h i c h reveals new aspects o f H e r role i n t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e . Since i n studies o f folk religious­ ness present interviews are b u t o f secondary importance, A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a analyzes t e x t s of prayers and h y m n s con­ t e m p o r a r y w i t h the works o f a r t she studies. She considers the texts a n d adequate works as t w o c o m p l e m e n t a r y parts o f the same message. T h e most p o p u l a r representations o f the V i r g i n are scru­ tinized i n t w o groups. The f i r s t contains copies o f miraculous effigies, so i m p o r t a n t i n P o l a n d . The second includes repre­ sentations i l l u s t r a t i n g or s y m b o l i z i n g the most i m p o r t a n t events f r o m the V i r g i n ' s life connected w i t h l i t u r g i c a l feasts, a n d es­ sential for peasants' religiousness (farmers' callendar). The borderline between the t w o groups is n o t always clear, for t h e i r iconography is sometimes converegent, whereas the e m o t i o n a l expression m a y depend on the subject (e.g. Pieta) a n d the k i n d of the w o r k o f a r t (generally speaking sculpture is more i n d i ­ vidualized a n d more emotional t h a n p a i n t i n g ) . W h e n a n a l y z i n g the copies o f miraculous effigies the a u t h o r discusses the w a y they are represented a n d elements o f legend connected w i t h t h e m , w h i c h are revealed i n a r t . She also sees t h e m as a homage to santuaries t h a t give home t o such effigies. M a n y folk images o f the V i r g i n testify t o a continuous t r a ­ d i t i o n o f g i v i n g a r t i s t i c shape t o c e n t u r y - o l d ideas r o o t e d i n the s p i r i t u a l c u l t u r e o f the c o u n t r y . A separate group is composed of works following the so-called d e v o t i o n a l images, the group being distinguished b y h i g h a r t i s t i c q u a l i t y , which reflects the e x t e n t of emotions. The i n s p i r a t i o n o f these works derived d i r e c t l y or i n d i r e c t l y f r o m the L a t e M i d d l e Ages f i r s t o f a l l t h r o u g h Baroque sculpture. F o l k texts associated w i t h t h e m are l o n g rooted i n l i t e r a r y t r a d i t i o n . F o l k images of the V i r g i n shown i n the w orks o f a r t a n d prayers or h y m n s are complementary. On the whole, t h e y prosent our L a d y i n v e r y h u m a n categories: t h r o u g h a f a m i l i a r y scenery of her life, her happiness a n d despair, so easily understood b y a l l the w o m e n , as w e l l as i n the situations i n w h i c h the super- h u m a n dimension of H e r person and life is manifested. r Renata R o g o z i ń s k a — ZOFIA STRYJENSKA'S AND TADEUSZ MAKOWSKI'S INSPIRATION I N F O L K ART 1 I n the i n t e r w a r p e r i o d t w o groups o f artists searching thei " i n s p i r a t i o n i n folk a r t can be distinguished. The f i r s t (e.g. S t r y ­ j e ń s k a ) were f i r s t o f a l l interested i n i t s decorativeness a n d often t h e i r i n s p i r a t i o n was b u t superficial. The others, i n t u r n , t r i e d t o perceive its essence. F o r example M a k o w s k i , w h o also sought i n s p i r a t i o n i n children's a r t a n d o l d F l e m i s h p a i n t i n g . The a u t h o r concludes t h a t S t r y j e ń s k a was so p o p u l a r because she gave a r t i s t i c shape t o the m y t h s essential for the r e v i v i n g Polish state, i.e. the m y t h o f the Piasts and Janosik. D a n u t a B a t o r s k a — POLISH F O L K MOTIFS I N TARASCAN WOOD CARVING FROM PATZCUARO, MEXICO M a r i a Teresa Davalos de L u f t , director o f Musco Regional de Artes e I n d u s t r i a s Populares de Patzcuaro, state o f Miehoacan, Mexico, formed an o u t s t a n d i n g collection o f local folk a r t , adding t o i t objects f r o m diverse areas o f the w o r l d . She esta­ blished a custom o f showing the l a t t e r to local f o l k artists and artisans, w h o m she w o u l d i n v i t e t o w o r k on their creations i n the museum p a t i o . I n the process, she i n t r o d u c e d Tarascan I n d i a n s to wood carvings b y Polish master wood carvers, G ó r a l o , of the T a t r a M o u n t a i n s . I m m e d i a t e l y , Tarascan I n d i a n s adapted wood cai'ving, a m e d i u m rarely favored b y Mexican artisans. T h e o r n a m e n t a t i o n t h a t t h e y started t o carve on wooden objects was derived f r o m Polish p r o t o t y p e s . Once the basic f l o r a l m o t i f used b y Polish G ó r a l e was adopted b y Tarascan artists, i t was applied t o other objects, i.e. salad forks and spoons a n d tissue boxes created for t o u r i s t trade. T o d a y , decorative wood c a r v i n g proliferates i n Patzuaro region and no one recalls its o r i g i n . E l ż b e t a TURES Berendt — M I K O Ł A J ZAGORNY'S SCULP - M . Z a g ó r n y lives i n L i g o t a W i e l k a i n L o w e r Silesia, whero he settled after the w a r h a v i n g m o v e d f r o m his home village (now i n the Soviet U n i o n ) . H e w o r k e d i n the f a r m , as a shoe­ maker, carriage-builder. H e started s c u l p t i n g after his wife's death at the age o f 80. The w o r k s were way-side shrines at f i r s t , later a b i g cycle o f „ w o o d e n h i s t o r y " . 275 �РЕЗЮМЕ Д а р и у ш Ч а я — ДИЛЕММЫ ШУТА В статье рассматривается некая методологическая позиция в этнологии на примере письма Людвика Стоммы нашей редакции „Слон и вопрос этнологии" (№ l—i, 1982). Автор показывает, что эта позиция близка, в частности, В и т о л ь д у Гомбровичу. Ч е л о в е к не имеет натуры, понимаемой как конгломерат неизменных норм, он — это г р у п п а и с т о р и ч е с к и обусловленных масок, постоянно м е н я ю щ и х с я условностей. Занятие интерпретатора при таком подходе состоит в обли­ чении, демифологизации, раскрытии относительности к у л ь т у р ы и мира. Это извечное разоблачение, показ „наготы короля" сближает интерпретатора с позицией шута — вечного насмешника, аутсайдера, разруша­ ющего принятый порядок. Его роль заключается в постоянном подрывании авторитета ценностей. Та­ кая позиция, как заключает автор, смехом обезо­ руживает авторитет и пафос величия, а одновремен­ но в о з в ы ш а е т то, что будто б ы недостойно нас, то к а к будто бы малое, нежеланное. В е с л а в Ш п и л ь к а — ИСКАТЕЛИ ПРОПАВШЕ­ ГО К О В Ч Е Г А Р а з д у м ь я н а д ж у р н а л о м „ П ш е к р у й " это предлог для р е ф л е к с и и над механизмами массовой культуры. Автор подчеркивает ее религиозный х а р а к т е р — эта массовая к у л ь т у р а носит все в ы д е л е н н ы е П. Р и к ё р о м ч е р т ы sacrum. Она обладает в е л и к о л е п н о й способно­ стью в к л ю ч е н и я всего в свою орбиту — все т а к и м о б р а з о м д е л а е т о с в я щ е н н ы м , т.е. п о л н ы м с и л ы и д о ­ стойным п о д р а ж а н и я . Следуя Л. Колаковскому, автор замечает, что sacrum не м о ж е т с у щ е с т в о в а т ь без с в о е й о п п о з и ц и и —- p r o t f a n u m . И т а к и м о б р а з о м , е с л и все становится sacrum, одновременно перестает ним быть. Парадокс — созданная гармония массовой к у л ь ­ т у р ы становится гармонией хрупкой. И все таки а в ­ тор, цитируя Элиаде, у т в е р ж д а ю щ е г о , что трудно н а й т и г а р м о н и ю yi ф о р м у в н о в о р а ж д а ю щ и х с я ре­ лигиозных д в и ж е н и я х , в ы р а ж а е т надежду, что гар­ мония такого рода существует. Х а н н а Б у р ш т а , В о й ц е х Б у р ш т а — НЕ­ СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ ПО ВОПРОСУ ТАК НА­ ЗЫВАЕМОГО КРЕСТЬЯНСКОГО САМОСОЗНАНИЯ К а к хорошо известно — формирование современного к р е с т ь я н с к о г о с а м о с о з н а н и я в П о л ь ш е это с т и х и й н ы й процесс, предпосылкой которого является сочетание двух мировоззрений: традиционного и нынешнего — светского. Глаными факторами, определяющими тра­ диционное самосознание, была неразрывная связь ч е л о в е к а с п р и р о д о й (он д о л ж е н б ы л у с е р д н о т р у ­ диться, чтобы не н а р у ш и т ь гармонии космоса), а т а к ­ ж е соответственным образом понятые заповеди хри­ стианской религии (действительность, классифици­ руемая по принципу принадлежности и связи со сферой божественной и дьявольской). В настоящее время в самосознании жителей деревни мы имеем д е л о со с м е с ь ю а к т у а л ь н о г о и т р а д и ц и о н н о г о мыш­ ления, из чего вытекает частое сосуществование про­ т и в о р е ч и в ы х качеств, к а с а ю щ и х с я одной и той ж е сферы жизни. Заметное доминирование элементов современности способствует автономности многих практических функций, отдалению от связанных с ними п р е ж д е моральных санкций (таких, напри­ мер, к а к добросовестная работа). В конце своей ста­ тьи авторы отмечают, что настоящая действитель­ ность ставит „новую этнографию" перед лицом двух в о п р о с о в : 1. П о ч е м у м и р о в о з з р е н и е н ы н е ш н и х жи­ т е л е й д е р е в н и с т а л о и м е н н о т а к и м ? 2. Г д е п р о х о д и т демаркационная линия между „локальным" (кресть­ янским) самосознанием и национальным? Я ц е к О л е н д з к и й — ЖИТЕЙСКИЕ ЗАБОТЫ И ПРОБЛЕМЫ С СУЩЕСТВОВАНИЕМ Автор занимается анализом ежедневных Домаш­ них записок Тересы Трояновской из Мужинова, ко­ т о р ы е не имеют ничего общего с в с т р е ч а ю щ и м и с я в деревенской среде биографическими мемуарами. Эти записки носят чисто интимный характер и кон­ центрируются на б л и ж а й ш е м для автора окружении. Они являются результаты безкорыстной потребности в наблюдении и вслушивании в звуки и образы окружающего мира природы, а также попыткой найти ключ к явлениям окружающей действитель­ ности — п р е ж д е всего к проблемам нравственного характера, имеющим связь с личностю ее мужа. 276 Трояновская была равнодушна к религии, поэтому записки, которые она делала по воскресеньям и на праздники отличает чувство опустошенности, а одно­ временно автор статьи подчеркивает, что необычное вторгается в интимный мир Трояновской с огромной силой. Время, подчиненное феноменологии законов природы, неразрывным образом сочетается с ф е н о ­ м е н о л о г и е й ее в п е ч а т л е н и й . Т р о я н о в с к а я п р и д а л а п о ­ нятию существования собственное в ы р а ж е н и е : ее з а п и с к и это п р и м е р о с в о б о ж д е н и я , н а р у ш е н и я , отхода от н о р м , о б я з ы в а ю щ и х д е р е в е н с к у ю ж е н щ и н у . А н н а К у н ь ч и н ь с к а я - И р а ц к а я — МАДОН­ НА В СТАРОМ НАРОДНОМ ИСКУССТВЕ Автор старается представить произведения искус­ ства как примеры „материнлизации и конкретизации" идейного видения, связанного с образом Богоматери, что позволяет открыть новые аспекты ее роли в тра­ диционной народной культуре. Поскольку в исследо­ ваниях народной религиозности нынешние анализы имеют всего л и ш ь вспомогательное значение, автор прослеживает тексты молитв и песней, записанных и с с л е д о в а т е л я м и в то время, когда б ы л о создано большинство анализируемых ею произведений искус­ ства. Наиболее популярные в народном искусстве типы изображений Богоматери автор делит, анализируя их, на две группы. Первая охватывает копии чудотвор­ ных образов, которые имеют в П о л ь ш е особенно в а ж ­ ное значение. Вторая — это изображения, иллю­ стрирующие или символизирующие наиболее в а ж н ы е моменты ж и т и я Богоматери, связанные с религио­ зными праздниками и существенные для крестьян­ ской религиозности (деревенский календарь). Граница между этими двумя группами не всегда бывает резкой, А н а л и з и р у я копии чудотворных обра­ зов, автор рассматривает х а р а к т е р их изображения, а т а к ж е связанные с ними элементы легенд, которые нашли отражение в искусстве, также, как результат п о ч и т а н и я , к у л ь т а т е х с в я т ы н ь , где д а н н ы е образа хранятся. О с о б у ю г р у п п у -— т а к ж е с в о и м у р о в н е м , с о с т а в ­ ляют изображения, подражающие вотивным, преис­ полненным соответствующей их функции силой чувств. Они берут свое начало — непосредственно и л и косвенно — п р е ж д е всего в барочной с к у л ь п т у ­ ре и скульптуре позднего средневековья. Народные тексты, связанные с ними, имеют столь ж е глубокую литературную традицию. Народные изображения Бо­ гоматери в произведениях искусства, а т а к ж е ее образ в текстах молитв взаимно дополняются. Рас­ сматриваемые к а к единое целое полно отображают видение Мадонны, близкое чисто человеческим ка­ тегориям — с о б ы т и я в ее ж и з н и , ее радости и горе­ сти рассматриваются сквозь призму переживаний, понятных для каждой женщины, а одновременно как проявление божественности ее личности и всех мо­ ментов ее ж и т и я . Р е н а т а Р о г о з и н ь с к а я — ВЛИЯНИЕ НАРОД­ НОГО ИСУССТВА НА ТВОРЧЕСТВО ЗОФИИ СТРЫЕНЬСКОЙ И ТАДЕУША МАКОВСКОГО В период межвоенного двадцатилетия можно в ы ­ делить две группы художников, источинком вдохно­ вения которых было народное искусство. Один — как например Стрыеньская — интересовались прежде всего его д е к а р а т и в н о с т ь ю и часто д о в о л ь с т в о в а л и с ь поверхностными заимствованиями, другие пробовали п о н я т ь суть этого искусства. К этим последним отно­ сится Маковский, который использовал в своем твор­ честве т а к ж е средства выразительности, свойственные детскому искусству и искусству старых фламандских мастеров. Автор статьи отмечает тажке, что своей популярностью Стрыеньская была обязана прежде всего о б р а щ е н и ю к в а ж н ы м д л я в о з р о ж д а ю щ е г о с я Польского Государства мифам: легендам, связанным с эпохой Пястов и Яносиком. Э л ь ж б е т а Б е р е н д т — СКУЛЬПТУРЫ МИКОЛАЯ ЗАГОРНОГО Скульптор постояннно живет в Лиготе Велькой в Н и ж н е й С и л е з и и , где п о с е л и л с я после в о й н ы , п о ­ к и д а я свою деревню, к о т о р а я сейчас находится на территории СССР. Занимался сельским хозяйством, был сапожником и колесником. Скульптором стал после смерти своей ж е н ы , когда ему минуло уже 80 л е т . С н а ч а л а э т о б ы л и ч а с о в е н к и , п о т о м ц и к л „деревянной истории". �DO NASZYCH P R E N U M E R A T O R Ó W I CZYTELNIKÓW I n f o r m u j e m y z p r z y j e m n o ś c i ą , iż l i m i t n a k ł a d u pisma z o s t a ł z w i ę k s z o n y , t a k że n i k t nie p o w i n i e n m i e ć t r u d n o ś c i z p r e n u m e r a t ą . J e ś l i b y jednak g d z i e ś takie t r u d n o ś c i w y s t ą p i ł y , p r o s i m y o powiadomienie nas o t y m . D z i ę k i ż y c z l i w e m u stosunkowi D e p a r t a m e n t u W y d a w n i c t w P A N r o c z n i k 1988 m a z w i ę k s z o n ą o b j ę t o ś ć o cztery arkusze. N u m e r obecny, u k a z u j ą c y się z nieznacznym o p ó ź n i e n i e m (za k t ó r e przepraszamy), jest o s t a t n i m w y d a w a n y m w dotychczasowej technice d r u k u .Nowa (fotoskład) zapewni w i ę k s z ą c z y t e l n o ś ć t e k s t u . Jeszcze w p i e r w s z y m p ó ł r o c z u u k a ż e się n u m e r podwójny (o z w i ę k s z o n e j o b j ę t o ś c i ) , p o ś w i ę c o n y k u l t u r z e ż y d o w s k i e j , ludowej sztuce Ż y d ó w polskich, ich miejscu w ż y c i u społeczności chłopskiej. J e d n o c z e ś n i e przepraszamy C z y t e l n i k ó w i p . W i k t o r a W o ł k o w a , znakomitego fotografika, za opuszczenie w numerze 3/1988 i n f o r m a c j i o t y m , iż jest on a u t o r e m wszystkich z d j ę ć do a r t . Wojciecha Zaleskiego Kapliczki błagalne i święte sosny z okolic Supraśla (ss. 186—195). Pocie­ szamy się t y m , że wielu C z y t e l n i k ó w zapewne zwróciło u w a g ę , że zdjęcia w a r t y k u l e s ą w s w y m charakterze identyczne z f o t o g r a f i ą k t ó r a zdobi o k ł a d k ę — i k t ó r a z o s t a ł a właściwie podpisana. Opuszczenie i n f o r m a c j i w a r t y k u l e jest dla nas t y m przykrzejsze, że wszyscy c i e s z y l i ś m y się t y m i z d j ę c i a m i i s t a r a l i ś m y się je j a k najlepiej w y e k s p o n o w a ć w numerze. A.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/511768c97abf195f8c03c761e8823a0a.pdf d50bb02b6ec237d28861c24db3a0d06a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2986 Title A name given to the resource Spis treści rocznika XL 1986; Od redakcji; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.1-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK L U D O W A X L — 1986 Aries Philippe, Człowiek wobec ś m i e r c i , s. 9 nr 1/2 Białopiotrow icz W o j c i e c h , Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie c e r k i e w n y m w oparciu o wybrane p r z y k ł a d y z terenu K a r p a t , s. 171 nr 3/4 B y l i n a S t a n i s ł a w . W y o b r a ż e n i e p i e k ł a w ś r e d n i o w i e c z n e j Polsce ( X I V — X V w . ) , s. 97 nr Chrzanowski Tadeusz, Drzewo ś m i e r c i , s. 197 1/2 n r 3/4 Czaja Dariusz, Robot-ycki Czesław, Rodzina wiejska na Podlasiu — w e d ł u g t y g o d ­ n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " , s. 149 n r 3/4 Gajda Tomasz, Z a n i k a j ą c e zwyczaje i wierzenia z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , s. 39 , . nr 1/2 Gebert K o n s t a n t y , S k o n a ć przed ś m i e r c i ą , s. 17 nr 1/2 Goldbeig-Mulkiowicz nr 1/2 Olga, O b r z ę d y ż a ł o b n e i pogrzebowe Ż y d ó w polskich, s. 103 G r ó d e c k a Zofia, Przekaz pokoleniowy w ludowej twórczości hafciarskiej, s. 239 nr 3/4 Jackowski Aleksander, Andrzeja Grzelaehowskiogo r z e ź b y Czarnej A f r y k i , t». 233 nr 3/4 J a c k o w s k i Aleksander, Kilka truizmów i refleksji na temat śmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej w y t w o r y , s. 3 nr J a c k o w s k i Aleksander, P o ż e g n a n i a , s. 131 1/2 n r 3/4 K e n a r o w a H a l i n a , N i g d y za p ó ź n o ! Malarstwo J a n i n y O r y n ż y n y , s. 249 . . nr 3/4 Kolbuszewski Jacek, Polska p i e ś ń pogrzebowa. Prolegomena, . • nr s. 49 . • Kolbuszewski Jacek, Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy, s. 83 . Kornecki Ti]arian, B o c h e ń s k a . . . seria o b r a z k ó w . . T a ń c a .Śmierci". Przyczynek t r w a ł o ś c i w ą t k u moralizatorskiego ,,memento m o r i " w ś r o d o w i s k u do prowincjo­ n a l n y m X I X w., s. 207 " i ' 3/4 K o w a l s k a - L o w i c k a A n n a , L u d o w e w y o b r a ż e n i a , ś m i e r c i , s. 23 K r a s u s k i Wojciech, K r z y ż e i kapliczki nr p r z y d r o ż n e j a k o znaki p o d z i a ł u 1/2 prze­ strzeni, s. 225 i " ' 3/4 K r o l l A n t o n i , K r a k o w s k i e bractwo artystyezno-grobowniczo, s. 135 . . K r y g Jacek, Umieranie i ś m i e r ć w m y ś l i Dalekiego W s c h o d u , s. 115 Kubiak 1/2 nr 1/2 . . . . nr 3/4 . Krzysztof, W o k ó ł fotografii nagrobnej, s. 69 Leach E d m u n d P.., C z y ż b y t r i o b r a n d z k a meduza?, s. 165 nr 1/2 nr 1/2 n r 3/4 Leach E d m u n d R., Poziomy k o m u n i k a c j i i p r o b l e m a t y k i ! t a b u w odbiorze i ro­ zumieniu sztuki pierwotnej, s. 159 n r 3/4 Mach Z d z i s ł a w , E d m u n d R o n a l d Leaeh, s. 157 n r 3/4 Maleta A l i c j a , G r a n i t o w a r z e ź b a l u d o w a na wschodnim Podlasiu, s. 221 . . . nr 3/4 M i t c r a J a n , Ś m i e r ć na mojej w s i , s. 45 nr 1/2 Piersiak Tadeusz, B a r o k o w a sztuka dobrego umierania, s. 91 nr 1/2 nr 1/2 R e n i k Krzysztof, O k o n t a k t a c h ze z m a r ł y m i - ludowe w y o b r a ż e n i a , s. 31 . . R o b o t y c k i Czesław. Czaja Dariusz, Rodzina wiejska n a Podlasiu - - w e d ł u g t y g o d ­ nika . . P r z y j a c i ó ł k a ' , s. 149 Rybaków n r 3/4 Boris Aleksandrowicz, Makvokosmos w nnkiokosmosie s z t u k i ludo­ wej, s. 167 n r 3/4 Sadowski Wojciech, O b r z ę d y pogrzebowe prawosławnych w w o j . gorzowskim, s. 47 Sikora S ł a w o m i r , Cmentarz. A n t r o p o l o g i a p a m i ę c i , s. 57 S t o m m a L u d w i k , Poczet k r ó l ó w francuskich. L u d w i k X V I I i u p i o r y , s. 145 . . S t o m m a L u d w i k , S z a l e ń s t w o k r ó l a K a r o l a , s. 146 Szanter Zofia, X V I I Sziomba-Rysowa U c z t a pogrzebowa w zwyczajach 1/2 nr 1/2 ni- 3/4 nr 3/4 wieczne i k o n y w k l u c z u m u s z y ń s k i m , s. 179 Zofia, nr . . . i wierzeniach n r 3/4 ludo­ nr 1/2 T o m i c k i R y s z a r d . D r o g i w z a ś w i a t y . M a t e r i a ł y do eschatologii A z t e k ó w , s. 109 w y c h , s. 37 nr 1/2 T w a r d o w s k i J a n , Zapisane w brulionie, s. 21 nr 1/2 nr 1/2 RECENZJE Szewczyk H a n n a , Jacek Kolbuszewski, Wierwaze WSPOMNIENIA Jackowski Aleksander, Jadwiga. Wspomnienie z cmentarza, s. 1.19 . . . . POŚMIERTNE o Jadwidze Jarnuszkiewiezowej (1918—1986). s. 253 n r 3/4 J a c k o w s k i Aleksander, J a m n a O i y n ż y n a ( i » 9 3 — 1 9 8 6 ) , s. 252. Jackowski Aleksander, J ó z e f Janos (1895—1985), s. 122 . . . . n r 3/4 nr 1/2 RÓŻNE S u m m a r y of articles n r 1/2, 3/4 nr 1/2, 3/4 �POLSKA A K A D E M I A N A U K • INSTYTUT • SZTUKI ROK XLI 198 7 • • Nr 1-4 polska sztuka ludowa W R O Z A K Ł A D I C Ł A W - N A R O D O W Y W A R S I M I E N I A Z A W A - K O S S O L I Ń S K I C H , R A K Ó W - G W Y D A W N I C T W O D A Ń S POLSKIEJ K - Ł Ó A K A D E M I I D Z N A U K �IS DEDICATED TO ALEKSANDER JACKOWSKI TO CELEBRATE THE 40-TH ANNIVERSARY O F THE QUARTERLY A N D 35-TH ANNIVERSARY O F HIS WORK AS THE EDITOR-IN-CHIEF Editorial 3 L u d w i k Stomma T o Jacek 5 S t a n i s ł a w Mossakowski A n t i q u e a n d Renoissanee decoration p a t t e r n s i n t h e Wawel porta triumphalis Zofia Sokolewicz 6 T h e T h e o r y of A r t or o f Folic Culture? F r o m the proposal of Eugeniusz F r a n k o w s k i to „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1986 Anna Kutrzeba-Pojnarowa 18 There were chapels i n the B e g i n i n g , Chapels weyside crosses a n d figures i n Z a w o j a , d a t i n g f r o m over h a l f Tadeusz C h r z a n o w s k i a c e n t u r y ago 23 A r e There A n y F o l k - b a r o q u e Belies ? 35 Aleksandra Jacher-Tyszkowa The Marek Łączyński O r i g i n a l or Copy ? Leżajsk Wood—engrawings and 59 64 Bronisław Surowiak Spring, A u t u m n Anna Kunczyńska-Tracka W a x V o t i v e Offerings F r o m K r y p n o M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz Man-resembling stones i.e. punished life J e r z y Timoszewiez W h a t does J e r z y Llu-ir Origins 47 65 . S t e m p o w s k i say a b o u t . . . 74 f o l k artV 78 W ł a d y s ł a w a Jaworska „ D e c o r o ergo s u m " . Some remarks on t o w n folklore 81 Halina Kenarowa F o l l o w i n g K e n a r . I n the 8 0 t h anniversary o f his b i r t h 87 Olga M u l k i o w i c z - G o l d b e r g o w a Transformations of the t r a d i t i o n a l Jewish paper cut-out W i e s ł a w Juszczak To Jacek Marcin Czerwiński T h e t o d a y o f the S y m b o l 91 97 100 Stefan M o r a w s k i I s the modernist w o r l d v i e w alive today'.' . Jan Twardowski The G i r l . . . Z b i g n i e w Raszewski Magician's V e r i f i c a t i o n Mieczysław Porębski Places F o r P a i n t i n g s Roch Sulima T h o P h o t o g r a p h y o f Polish Peasants Jerzy B a r t m i i i s k i , , Y o u t h i n k i t a n d the d r e a m w i l l see i t " . O n image 105 108 109 \v. . I l l 113 i n t e r p r e t a t i o n i n f o l k dream-book 121 K r y s t y n a Szefler ( T u k w a ) T o Jacek 125 Jacek K o l b u s z e w s k i „ O n feather, bo o n the w a y t h a t I can n o t m a k e " . Notes on versified f o l k letters 126 H a n n a Szewczyk-Wierzbicka T o D i e of L o w e . A c o n t r i b u t i o n to analysis o f school D o r o t a Simonides Pictographs o f c o n t e m p o r a r y children's albums Jan Adamowski Archaisms i n folklore 139 Jacek O l ę d z k i A C o n t r i b u t i o n t o the d u t y o f Peripatetic Cosidorations 142 Stanisław Węglarz Understanding the N o t i o n „ C u l t u r e " F r o m Ethnolo­ children's compositions 130 gical a n d E t h n o g r a p h i c a l P o i n t o f V i e w . T h e . . 135 anti- methodological study 161 Czesław R o b o t y c k i Escutcheon a n d A d v e r t i s i n g 155 Ewa Korulska „ Z a k r ó l a Piasta Polska w y r a s t a " . Some remarks o n h i s t o r y for c h i l d r e n 159 Antoni Kroh Brothers 164 L u d w i k Stomma T h e L i o n a n d The Saint 167 Ryszard Tomicki Outside the Society — i n the v i c i n i t y of tho d i v i n e 169 Jerzy Wasilewski Conversion o f St P a u l — conversion, inversion a n d doubts 177 Zbigniew Benedyktowicz „ G u e s t i n — God i n " or Godlike strangers . . . 184 R o m a n Roinfuss M a r i a M a d e j . The Sculpture a n d the Poet . . . 197 E w a FryA-Pietraszkowa T h e Carpets o f M r s . Tchorzewska 201 A d a m Bartosz M a r c i n L o r k i e w i c z ' s s t r a w figures 208 212 Bożena Kural M e a l chest f r o m K r z y s z k o w i e e Aleksandra Jackowska, B i b l i o g r a p h y o f Aleksander Jackowski's work-: (1 !)49— Loszek P u d ł o w s k i 1987) A u t h o r s o f the y e a r l y „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " (1087) 216 -'23 Summary of Articles R E D A G U J E Z E S P Ó L : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jacko­ w s k i (redaktor naczelny), E w a K o r u l s k a (sekretarz r e d a k c j i ) , A n n a K u n c z y r i s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Ł o z i ń s k i , R o m a n Reinfuss (z-ca r e d a k t o r a naczelnogo) oraz: Zofia B i s i a k , H a n n a Szewczyk-Wierzbicka, J a n Swiderski. R e d a k t o r techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — P i o t r Paszkiewicz, Magdalena I w i ń s k a (ang.), W i e s ł a w Maciejewski i | N a t a l i a S t a s i ń s k a ] (ros.). Adres R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. I �O D REDAKCJI W roku 1987 m i n ę ł o c z t o r d z i o ś c i l a t o d ukazania się pier­ wszego n u m e r u „Polskiej Sztuki Ludowej". Trzydzieści pięć naszym zdaniom zakres p r o b l e m a t y k i podejmowanej w kułach zamieszczonych w n i n i e j s z y m numerze —• arty­ jakkolwiek l a t t e m u , t o jest o d n u m e r u 3/1952 k i e r o w n i c t w o R e d a k c j i o b j ą ł zaproszonym do w s p ó ł p r a c y A u t o r o m nie s t a w i a l i ś m y ż a d n y c h Aleksander Jackowski. W związku z tyra p o d w ó j n y m w y m a g a ń a n i o g r a n i c z e ń o d n o ś n i e t e m a t u — w p e ł n i odzwier­ szem, X L I r o c z n i k „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " jubileu­ pragniemy za­ d e d y k o w a ć R e d a k t o r o w i Naczelnemu naszego p i s m a . Dlatego zwróciliśmy się do Autorów, Współpracowników i P r z y j a c i ó ł naszej R e d a k c j i o u d z i a ł w t y m przedsięwzięciu. Wszyscy, k t ó r y c h z a p r o s i l i ś m y serdecznie p o p a r l i n a t z ą inicja­ t y w ę ; z a r ó w n o a u t o r z y , k t ó r y c h a r t y k u ł y u k a z a ł y się w n i n i e j ­ s z y m numerze, j a k i c i , k t ó r z y z r ó ż n y c h p r z y c z y n t e k s t ó w na­ p i s a ć nie m o g l i l u b nie z d ą ż y l i . L i s t y i telefony, j a k i e o t r z y m a ­ l i ś m y ś w i a d c z ą o t y m , że „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " jest p i s m e m czytanym i lubianym (choć s t u k n ę ł a j e j j u ż ciedla nie t y l k o e w o l u c j ę , p r o f i l i rozległość z a i n t e r e s o w a ń pisma, ale t a k ż e oddaje stan b a d a ń i p o s z u k i w a ń w s p ó ł c z e s n e j etno­ czterdziestka!); ś w i a d c z ą t a k ż e , i przede w s z y s t k i m , że n i e p r z e m i j a j ą c ą młodość z a w d z i ę c z a „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " swemu „ s p i r i t u s movene" — R e d a k t o r o w i A l e k s a n d r o w i Jackowskiemu. l o g i i , f o l k l o r y s t y k i i b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą , p o p u l a r n ą i zja­ w i s k a m i p o g r a n i c z n y m i . Odzwierciedla r ó w n i e ż s y t u a c j ę nego przedmiotu w Polsce anno Rolę naszych zainteresowań — sztuki głów­ ludowej 1987. dorobku Aleksandra Jackowskiego najlepiej ocenić m o ż n a nie t y l k o n a podstawie umieszczonej t u b i b l i o g r a f i i Jego prac, ale t e ż poprzez stwierdzenie, czego w t y m numerze nie m a . N i e m a mianowicie a n i jednego a r t y k u ł u o sztuce nieprofesjo­ n a l n e j , c h o ć przez t y l e l a t z d ą ż y l i ś m y p r z y w y k n ą ć , ż e zawsze c o ś jest. A l e ć p r z e c i e ż jest t o , J a c k u , o d t r z y d z i e s t u p i ę c i u l a t jeden z nielicznych n u m e r ó w bez Twojego t e k s t u . A z a t e m , Wielce Szanowny Panie Redaktorze, albo lepiej L i s t y t e w s p i e r a ł y nas i d o d a w a ł y n a m o t u c h y w c h w i l a c h t r u d n y c h — t y m t r u d n i e j s z y c h , że przez p ó ł r o k u nam brakowało duchowego wsparcia i p o m y s ł ó w R e d a k t o r a Naczelnego, przed k t ó r y m przez t a k i okres w ł a ś n i e u d a ł o n a m się u k r y w a ć c a ł e p r z e d s i ę w z i ę c i e . W s z y s t k i m t y m , k t ó r z y u d z i e l i l i n a m swo­ jego poparcia jeszcze raz serdecznie d z i ę k u j e m y . — Jacku Drogi! t u m a m y największą t r e m ę , ponieważ T y właś­ nie najlepiej ocenisz i w y c h w y c i s z wszystkie nasze b ł ę d y i nie­ dociągnięcia. Jacku Drogi, ofiarowujemy Ci ten numer. T w ó j Jubileuszowy, choć — perfidnie — zrobiony „ z a plecami". N a s z ą — nas i w s z y s t k i c h A u t o r ó w — „ p o r t a m t r i u m p h a l e m " — n a T w o j ą c z e ś ć . W z n i e s i o n ą , j a k nas b y ł o s t a ć najlepiej. N i e c h „Pol­ s y m b o l i c z n y m w y r a z e m i n t e n c j i nas w s z y s t k i c h b ę d z i e — u m i e ­ skiej S z t u k i L u d o w e j " w m i n i o n y m czterdziestoleciu. N i e t y l k o szczony j a k o pierwszy — a r t y k u ł D y r e k t o r a I n s t y t u t u o p o r t a Nie będziemy tu podsumowywać całej działalności dlatego, ż e u w a ż a m y , iż pismo ż y j e , r o z w i j a się i dalecy j e s t e ś m y t r i u m p h a l i s w ł a ś n i e . Ż y c z y m y t e ż — zawsze się c z e g o ś ż y c z y od tego, b y t r a k t o w a ć j e j a k Szacownego J u b i l a t a . Przede wszy­ w momentach uroczystych — Tobie (i nam!) s t k i m dlatego, ż e s ą d z i m y , iż p a n i o m o k o ł o czterdziestki nie w y ­ pod następnych, T w o i m okiem powstających, ciekawych n u m e r ó w już Pisma. p a d a p r z y p o m i n a ć , ż e b y ł y k i e d y ś m ł o d s z e , ł a d n i e j s z e ( ?) c h o ć może... mniej interesujące. Chcielibyśmy powiedzieć t y l k o , że Redakcja 3 I �I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d0813ce2542bba4566f76400b328fba.pdf bf7c094745b29525832d22e354c8d186 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2987 Title A name given to the resource Jackowi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma JACKOWI należy s ł o n i k i — m a l e ń k i e i r ó ż o w e . . . Wybaczcie p a ń s t w o , ale c h y b a jako takiego, p o w i a d a fenomenolog. N i e m a s ł o n i „ j a k o t a k i c h " , P o w r ó ć m y jeszcze do t e o r i i s ł o n i a . S ł o n i a p o z n a w a ć sami rozumiocio, żo to wszystko a n i fenomenologa, a n i s t r u k - odpowiada s t r u k t u r a l i s t a , są. t y l k o t u r a l i s t y o b c h o d z i ć nio m o ż e . ż e n i a . Dlaczego s ł o ń m a Jacek Olędzki ich u s p o ł e c z n i o n o t r ą b ę ? — z a p y t y w a ł na (przynależność metodologiczna wyobra­ egzaminie nieokreślona) Dlatogo i z a r ó w n o fenomenolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a o k a z y w a l i się bozr a d n i wobec t a k p e r f i d n i e s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dla­ czego s ł o ń m a t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d d z i w i ł . S k ą d i n ą d f a k t o m jest jednak, że s ł o ń t r ą b ę r z e c z y w i ś c i e posiada. Ma duży słoniom a d r e s o w a ć się do Aleksandra D o m e n ą Jacka jest sztuka (jak j ą z w a ł , t a k j ą z w a ł — niomaly tu istniojo m ę t l i k terminologiczny) n a i w n a . r ó ż n i się ona o d s z t u k i o k r e ś l a n e j najczęściej również d w a k ł y z k o ś c i s ł o n i o w e j , o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo radziłbym Jackowskiego. fesjonalnej", Tym mianem iż o ilo t a druga realizuje n a j c z ę ś c i e j toorotyczne l u b o m i t u j e znaki, których zaś „pro­ założenia interpretacja pozo­ i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kolo, to spokoju nie stawiona zazna. P r z y j d ą swojej istocie o p o w i e ś c i ą . J a k o t a k a m o ż e b y ć o c z y w i ś c i e w y ­ fenomenolog zo s t r u k t u r a l i s t a , p o t o m joszczo zostaje o d b i o r c y , sztuka n a i w n a jest w najgłębszej t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodologiczna n i e o k r e ś l o n a ) i za­ dana n a ż e r s t r u k t u r a l i s t y i fenomenologa. J a c k o w s k i i n n ą w y ­ czną deliberować. b r a ł jednak W Afryce jest s ł o ń symbolem siły, p o m y ś l n o ś c i , d ł u g o w i e ­ dyrektywę metodologiczną. Postanowił opowieści po p r o s t u w y s ł u c h a ć . S ą s ł u c h a n i a i s ł u c h a n i a . P o m i ę d z y n i m i c z n o ś c i i m ą d r o ś c i , ale r ó w n i e ż g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y (u n i - s ł u c h a n i e r o z u m i o j ą c e jest s ł u c h a n i e m ogromnie r z a d k i m . N i e geryjskich niezgrabność w i e m , czy się Jacek z darem t y m u r o d z i ł , czy w y p r a c o w a ł go (słoń w sklepie z p o r c e l a n ą ) , w A z j i przeciwnie, w y c h w a l a się w mozole i w gruncie rzeczy niewiele m n i e to obchodzi. Czekam jego o s t r o ż n o ś ć i s t a b i l n o ś ć . S ą o s ł o n i a c h rozliczne p r z y s ł o w i a : t y l k o n a chwile, g d y o d k ł a d a swoje naiwne cacka i t o co u s ł y ­ Ibo). W E u r o p i o przypisuje m u się 1 „ K t o s ł o n i a na uczte. p r o s i , g ł ó d do d o m u w p r o w a d z a " , „ S ł o ń 2 3 m y s z y nie c h w y t a " , „ B u s z od s ł o n i a s i l n i e j s z y " , „ N i e h a ń b a 4 u c i o k a ć przed s ł o n i e m " , „ I s ł o ń p o ś l i z g n i e s i ę n a r ó ż y " 5 etc. szał : „ G ł o ś n o i dzieciom i sobie p o w t a r z a . A w i a t r kołysze zielonymi liśćmi S ł o ń wspiera glob, s ł o ń t r z y m a w t r ą b i e k o r o n ę , s ł o ń a sprawa I polska. S ł o ń t u i t a m . Słoń w y s ł u c h a n y i z r o z u m i a n y przostajo b y ć n i e z g r a b n ą A co na to s ł o ń ! ? Zapytywać c ę t k i ś w i a t ł a b i e g a j ą po t w a r z a c h . " 6 górą szarego m i ę s a . Staje się s ł o n i e m , do k t ó r e g o m a s i ę stosunek, słonia, jakim jest, s t a n o w i o c z y w i ś c i e próżny stajo się s ł o n i e m p o d m i o t o w y m . N i o znam się n a teoriach t y ­ t r u d . Słoń m a male oczka osadzone z p r z o d u . W i d o k od t y ł u c z ą c y c h się s z t u k i n a i w n e j . N i e p o t r a f i ę r o z r ó ż n i ć ucha R e i n - z a s ł a n i a j ą m u uszy. Co gorsze fussa od nosa K u n c z y ń s k i o j nie m a na świecie t a k dużego — Irackiej. Wiem natomiast iż d z i ę k i J a c k o w i dziwno Chajcowo p o t w o r y , szopki Pioluszcza- więc, j a k i m jest i n i g d y się nie dowie. Słoń nio d o m y ś l a się nawet, k o w e , kopie Ociepkowe że jest organizmem w i e l o k o m ó r k o w y m , bo k o m ó r k i — j a k na­ k7*asnoludy w t a r g n ę ł y nie t y l k o do mojego ż y c i a . Ze d o s t a l i ś m y p i s a ł E l i a d e — w i d a ć dopiero w m i k r o s k o p i e , a słoń m a za d u ż e o d e ń w prezoneio n o w y w v m i a r rzeczy. zwierciadła łapy, ż e b y się s ł o ń m ó g ł w n i m p r z e j r z e ć . S ł o ń nie w i e żeby manipulować tak subtelnym aparatem, Więckowo, widoczki Nikiforowe czy O c z y w i ś c i ? , o p o w i a d a j ą c , zmuszeni j e s t e ś m y do więc nazywania nie m o ż e sobie n a s t a w i ć o s t r o ś c i . P r z e c i ę t n y s ł o ń nie w i e t a k ż e , a w i ę c k l a s y f i k o w a n i a , do p r z e k ł a d a n i a z j ę z y k a na j ę z y k . Sta­ dlaczego m a t r ą b ę i n i g d y nie c z y t a ł F r e u d a . P y t a n i o „ a eo na je w i ę c Jacek przed t y m s a m y m p r o b l e m e m a d e k w a t n o ś c i , k t ó r y to s p ę d z a sen słoń" jest więc właściwie czystym przykładom retoryki, g d y ż z g ó r y w i a d o m o , że nie s ł y s z a ł o n nic o symbolach, ani fenomenologii, ż e w i ę c p o p r o s t u nie m a z n i m o c z y m g a d a ć . zapewne o p o w i e d z i e ć , ż e wczoraj p o d r a p a ł struktu­ się o t y m za k a ż d y m razem, k i o d y sam z n a l a z ł e m się w s y t u ­ się w gdy k o i ł a m n i e magia Jackowego s ł u c h a n i a . S ł u c h a n i a dobrego. buszu, że jego m ł o d a (studwudziestoletnia — u słoni t o s i ę ina­ czej liczy) kochanka p u ś c i ł a go k a n t e m , żo n a j p i ę k n i e j s z ą Goodenough'a, acji s ł o n i a — niowysluohanogo, ze s m u t k a m i na s ł o n i o w ą m i a r ę , B o co w ł a ś c i w i e m a s ł o ń do powiedzenia ? Mógłby z p o w i e k Levi—Straussa, r a l i s t y i fenomenologa. J a k go r o z w i ą z u j e ? — P r z e k o n y w a ł e m rzeką T o p r a w d a , że wprowadzenie do n a u k i p o j ę c i a d o b r o c i i to jeszcze dla zdefiniowania m o t o d y jest zabiegiem nio t y l k o r y ­ jest L u a n g w a (wprawdzie k u z y n wołi L i m p o p o , ale on się nio z y k o w n y m , ale przede w s z y s t k i m n a i w n y m , Lecz m o ż e t u w ł a ­ zna), ż e k i e d y n a d K i l i m a n d ż a r o błyszcza, g w i a z d y c h w y t a go ś n i e klucz do t a j e m n i c y ? M o ż e dla zrozumienia s z t u k i zwanej czasami j a k a ś cholerna, n i e w y t ł u m a c z a l n a t ę s k n o t a za n a i w n ą potrzobna b y ł a t a d o b r o ć , k t ó r ą t a k c z ę s t o z w y k l i ś m y innym, n i e s ł o n i o w y m ż y c i o m , że od czasu de czasu, wieczorem dopada r też za n a i w n ą p o c z y t y w a ć , a k t ó r a jest t a k w i e l k ą J a c k a s i ł ą ; go duszn3 strach przed c h o r o b ą , s t a r o ś c i ą , s a m o t n o ś c i ą i ś m i e r ­ S ł o n i pocieszeniom, s z t u k i n a j g ł ę b s z y m odczuciem, naszym nie­ c i ą , że n a j w s p a n i a l s z ą r z e c z ą na świecie s ą dopiero co narodzone spłaconym długiem. P R Z Y P I S Y 1 Nowa Księga przysłów polskich, "tamże Proverbes, sentences et maximes, ekie). 3 Warszawa 1972, t . 3, s. 321 4 5 Paris 1980, s. 469 (nigeryj- 6 t a m ż e , s. 237 (syjamskie), t a m ż e , s. 189 (perskie). Czoslaw Miłosz, Przy piwoniach, wers 10—12. 5 I �Stanisław Mossakowski ANTYCZNE I RENESANSOWE WZORY DEKORACJI WAWELSKIEJ „PORTA TRIUMPHALIS" Nie negując cześnie ogólnej pozostawiając do słuszności t y c h ideowych jakie b y ł y , względnie m o g ł y wianym dziołem przez wypowiedzi osobnego o m ó w i e n i a i jedno­ sprawę być, wiązane króla-fundatora oraz treści z oma­ projektującego a r t y s t ę , p r a g n ę z a j ą ć się t u t a j pochodzeniem m o t y w ó w boga­ tej dekoracji wawelskiego p o r t a l u , a w szczególności r o z p o z n a ć te z n i c h k t ó r e p o w s t a ł y , j a k się zdaje, w n a w i ą z a n i u do k o n k r e t n y o h dzieł s t a r o ż y t n y c h . J e ś l i p r z y j m i e m y , ż e zamierzeniem t w ó r c ó w b y ł o r z e c z y w i ś ­ cie naśladowanie na Wawelu form antycznej bramy trium­ falnej, to uproszczona redakcja j e j jednoprzelotowego schematu z p i l a s t r a m i zamiast k o l u m n , o trzonach w y p e ł n i o n y c h p ł a s k o ­ r z e ź b ą , bardzo l u ź n o n a w i ą z u j e do r z y m s k i c h ł u k ó w nych, p e w n ą analogię znajdując triumfal­ jedynie w pilastrowym łuku Septimiusza Sewera na r z y m s k i m F o r u m B o a r i u m , k t ó r y z n a n y jest p o d n a z w ą 1'Aroo degli A r g e n t a r i . * P o w t a r z a ona n a t o m i a s t rozpowszechniony j u ż p o d ó w c z a s W typ zakresie dekoracji stosunkowo renesansowego p o r t a l u . najodleglejsze od wzo­ r ó w a n t y c z n y c h s ą kandelabrowe o r n a m e n t y niewielkich p ł y c i n w ościeżach arkady, a t a k ż e p o m y s ł wypełnienia cokołów p i l a s t r a m i przez postacie a m o r k ó w - t a r o z o w n i k ó w , które pod tutaj t r z y m a j ą owalne tarcze z h e r b a m i P o l s k i i L i t w y ( i l . 1, 7). M o ­ t y w t e n s t a n o w i w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do t r a d y c j i j a k a u k s z t a ł ­ t o w a ł a się p o d konieo X V i na p o c z ą t k u X V I w i e k u w a r c h i ­ tektonicznych ków. 5 obramowaniach zwłaszcza rzymskich nagrob­ Poza a m o r k ó w , o r o z s t a w i o n y c h nogach i podniesionych s k r z y d ł a c h , a t a k ż e fizjonomia upodabniają je do jednego z d w ó c h p u t t ó w z t a r c z a m i h e r b o w y m i j a k i e p o w s t a ł y we renckim a 1613 warsztacie Benedetta da Rovezzano flo­ (między 1506 r . ) z przeznaczeniem dla mauzoleum ś w . J a n a Gwal- 6 b e r t a w B a d i a d i Passignano ( i l . 8 ) . N a t o m i a s t plastyczne k o ­ s m y k i i c h b u j n y c h w ł o s ó w z d a j ą się ł ą c z y ć cechy f r y z u r tycznych rzymskich posągów: młodocianego i A n t i n o u s a , p r z e c h o w y w a n y c h p o d ó w c z a s we F l o r e n c j i . formy draperii, pleców, charakterystycznie zdradzają znajomość rozwianej an­ „Oktawiana" na 7 Także wysokości podobnie p o t r a k t o w a n y c h szat postaci przedstawianych n a p ł a s k o r z e ź b a c h s t a r o ż y t n y c h , szcze­ Okazale obramowanie a r k a d y w e j ś c i a do k a p l i c y Zygmun- g ó l n i e s t u d i o w a n y c h przez a r t y s t ó w renesansowych. M a m t o w s k i e j , o detalach r z e ź b i a r s k i c h c z ę s t o m a ł o c z y t e l n y c h w s k u ­ m y ś l i z w ł a s z c z a p e r s o n i f i k a c j ę Lata t e k u b y t k ó w spowodowanych rozpadem n i e t r w a ł e g o k a m i e n i a sće C o n d ó w C h a n t i l l y piaskowcowego, się w R z y m i e ( i l . 9 ) . równocześnie słabo widoczne spoza laskowania wysokiej k r a t y z b r ą z u , w n i e w i e l k i m p n i u z w r a c a ł o d o t ą d u w a g ę badaczy ( i i . 1—3, gęstego t y l k o sto­ 7, 1 0 — l l ) . 1 Jego na z c o k o ł u kandelabra w M u - (1 w.n.e.), k t ó r y p i e r w o t n i e znajdował 8 R z y m s k i r o d o w ó d a n t y c z n y m a r ó w n i e ż p a r a k a p i t e l i ozdo­ bionych głowami b a r a n ó w , k t ó r y c h rogi stanowią zawieszenia schemat a r c h i t e k t o n i c z n y w postaci p a r y p i l a s t r ó w n i e o r t o d o k s y j - dla g i r l a n d y o w o c ó w u j ę t e j w s t ę g a m i . Jak nego p o r z ą d k u k o m p o z y t o w e g o , u s t a w i o n y c h n a w y s o k i c h n a i n n y m miejscu z a z n a c z y ć , ich rzadko s p o t y k a n a forma sta­ kołach i dźwigających belkowanie k o r y n c k i e z i m p o s t a m i osiach p o d p ó r , n a s u n ą ł n i e g d y ś L e c h o w i jarzenie z ł u k i e m t r i u m f a l n y m Kalinowskiemu o j e d n y m przelocie. j ą c do tego s p o s t r z e ż e n i a a u t o r p r a c y o w ą t k u 2 co­ na sko­ Nawiązu­ triumfalnym w t r e ś c i dekoracji b u d o w l i , J e r z y K o w a l c z y k , d o s z e d ł z k o l e i do w n i o s k u nej jest mauzoleum władcy-imperatora, k t ó r y b y ł „ c e s a r z e m w s w o i m k r ó l e s t w i e " (...). W z n a l a z ł y się geniusze c h w a ł y z p o c h o d n i a m i na łuków triumfalnych: króla, przyłuczach podobieństwo T y t u s a , T r a j a n a czy Septimusza Sewera w R z y m i e " a „ n a pilastrach... repertuar i n s t r u m e n t ó w i n a c z y ń t e l i d a t o w a n y c h na występującymi dnie o ł t a r z y okres wczesnego cesarstwa z często na da Sangallo. które rysował m.in. Ze s t a r o ż y t n o ś c i w z i ę t y jest t a k ż e nie w t ó r z o n y niomal t y l k o sam arkady lecz r ó w n i e ż ich specyficzna stylizacja, k t ó r ą J a n Antoniewicz po­ d o s ł o w n i e na wejściowoj ścianio w n ę t r z a k a p ­ wywodził z renesansowej rzeźby Bołoz padewskiej, a J u l i a n Pagaczewski z p ł a s k o r z e ź b Agostina d i Duccio w Perugii i w Rimini. n a ś l a d o w a n e j przez f i g u r ę po p r a w e j stronie, z o s t a ł a 3 motyw ( i l . 2—3), związanych z o b r z ę d e m triumfalnym...: panoplia, misy i dzbany, w kapitelach". wzglę­ Giuliano 9 u s k r z y d l o n y c h postaci w p r z y ł u c z a c h licy, kapi­ motywami postumentach k a n d e l a b r ó w , a n t y c z n y c h , dzieł tarcze z g ł o w ą M e d u z y , r o g i o b f i t o ś c i , g ł o w y b a r a n ó w , z w i e r z ą t ofiarnych okazję n o w i p o ł ą c z e n i e w z o r ó w z a c z e r p n i ę t y c h z pewnego t y p u że „ P o r t a l wejściowy w kształcie b r a m y triumfal­ zapowiedzią już miałem z 1 0 O g ó l n a k o m p o z y c j a lewej postaci, m n i o j udolnie płaskoraeźby zdobiącej lewe p r z y ł u c z e elewacji przejęta północnej . �P o r t a l k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : i i . 1. P o m i a r F . P o k u t y ń s k i e g o z r. 1865; i i . 2. F r a g m e n t części l e w e j ; i l . 3. F r a g m e n t części p r a w e j ł u k u K o n s t a n t y n a w R z y m i e , co jest widoczne z a r ó w n o w u k ł a ­ dzie szat j a k t e ż w u j ę c i u g ł o w y i t y p i e uczesania ( i l . 4 ) . wet owalne f o r m y szerokich r ę k a w ó w j a k i c h nie Na­ znajdujemy na reliefach ł u k u K o n s t a n t y n a (zbliżone do szarf k o r p u s y t a r c z o w n i k ó w na 1 1 Vendramin deł stylu Załozieckiego reliefów do poszukiwania w W e n e c j i 12 wawelskich ), stanowią d o b n y c h r ę k a w ó w postaci w p r z y ł u c z u p o r t y k u zwanej P o r t i c o dei Caccabari. R u i n y źró­ przetworzenie krypty toj antycznej po­ Balbi rzymskiej b u d o w l i , d z i ś j u ż nio i s t n i e j ą c e , znano s ą z ó w c z e s n y c h r y s u n k ó w Lata w R z y m i e , a obecnie znajduje się w zbiorach Palazzo dei Cons e r v a t o r i na K a p i t o l u ( i l . 5 ) . Trzony oplatających nagrobku doży Andrea — о к . г. 1495, dziele b r a c i L o m b a r d i c h — co n i e g d y ś s k ł o n i ł o Włodzimierza p ó ź n o a n t y c z n y ł u k z w a n y 1'Arco d i Portogallo p r z y v i a jak pilastrów 1 5 wewelekiej „porta triumphalis" zostały, j u ż m ó w i l i ś m y , w y p e ł n i o n o p ł a s k o r z e ź b a m i w formie wieszonych na wstęgach zestawów uzbrojenia (il. za­ 10—11). D e c y d u j ą c się na t a k ą d e k o r a c j ę p r o j e k t a n t k a p l i c y Zygmun­ towskiej n a w i ą z y w a ł m o ż e nie t y l e do s k r o m n y c h p ł a s k o r z e ź b panopliowych Argentari, na pilastrach fasady rzymskiego ГАгсо co do d z i e ł m u w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i c h n p . j a k portale a p a r t a m e n t ó w p a ł a c u książęcego w Urbino degli trzy (ok. 1472— m . i n . Giuliana da Sangallo, a i c h s t r u k t u r a i dekoracja szeroko 1482, zapewne A m b r o g i o B a r o c c i ) , w s p o m n i a n a P o r t a Capuana o d d z i a ł a ł y na r e n e s a n s o w ą s z t u k ę w ł o s k ą , w t y m na w N e a p o l u czy s z c z e g ó l n i e bliskie p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m , Bramantego i Rafaela. Figury i na bo z p a n o p l i a m i na t r z o n a c h p i l a s t r ó w , portale n e a p o l i t a ń s k i c h 13 przedstawione n a portyku krypty Z reguły trzymają twórczość rzymskich łukach triumfalnych B a l b i t o personifikacje V i c t o r i i one wojenne trofea n a długich (Nike). żerdziach, k a p l i c : r o d z i n y Carafa d i San Severino w kościele S. Domenico Maggiore (1508, 1512—1516, R o m o l o d i A n t o n i o da Senttignano) i r o d z i n y Teodosi w katedrze (pocz. X V I w . ) . 1 6 Wreszcie nie sztandary, w i e ń c e laurowe, p a l m y czy g i r l a n d y . T a k i e w ł a ś n i e , m o ż n a z a p o m n i e ć , że podobne dekoracje panopliowe znane j u ż wzorowane na były antycznych, trofea na żerdziach znalazły w r ę k a c h V i c t o r i i w p r z y ł u c z a c h P o r t a Capuana w wzniesionej z polecenia k r ó l a F e r r a n t e I się Neapolu, aragońskiego przez Giuliana d a Maiano (ok. r . 1484), jednej z najokazalszych rene­ sansowych b r a m tektonicznym triumfalnych, szczególnie bliskiej w ogólnym portalowi schemacie kaplicy archi­ Zygmun­ w Krakowie, wprowadzone przez Franciszka Florent- c z y k a n a p i l a s t r a c h niszy n a g r o b k a k r ó l a J a n a O l b r a c h t a i w o b r a m i e n i u jednego z o k i e n t z w . D o m u K r ó l o w e j (1502—1506). We mentów wszystkich t y c h starożytnego dziełach panoplia składają uzbrojonia rzymskiego 17 się z ele­ (oddawanych z m n i e j s z ą l u b w i ę k s z ą w i e r n o ś c i ą ) locz n a j c z ę ś c i e j przeplatane t o w s k i e j ( i l . 6 ) . ' * F i g u r y k r a k o w s k i e u n o s z ą j e d n a k nie trofea lecz zapalone pochodnie. E l e m e n t ten r ó w n i e ż m o ż n a wiązać d a t o r ó w ) . N i c więc dziwnego, żo nie u d a ł o się w ś r ó d n i c h odna­ są motywami współczesnymi, renesansowymi (m.in. herbami fun­ z o d d z i a ł y w a n i e m dzieł a n t y c z n y c h . M y ś l ę t u t a j nie t y l e o t a k leźć identycznego l u b podobnego j a k w k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j częstych na Geniusza Snu rzymskich (Somnus) sarkofagach lub Śmierci chłopięcych postaciach zestawu b r o n i s t a r o ż y t n e j , k t ó r a na z odwróconą pochodnią, szczególną erudycję lecz przede w s z y s t k i m o uskrzydlonej ż e ń s k i e j Aeternitas na płaskorzeźbie wyobrażającej personifikacji apoteozę wej Sabiny, ż o n y H a d r i a n a , dziele k t ó r e do r . 1662 naszym portalu zdradza antykwaryczno-archeologiczną. J u ż Jerzy Kowalczyk z w r ó c i ł u w a g ę na kolisty medalion cesarzo­ w i d o c z n y n a p ł a s k o r z e ź b i e lewogo p i l a s t r a ( i l . 10-b), z p r z e d zdobiło stawieniem t r i u m f u i m p e r a t o r a s i e d z ą c e g o na r y d w a n i e zaprze- �g n i ę t y m w p a r ę k o n i i s t w i e r d z i ł jego z w i ą z k i z p o d o b n y m i przed­ s t a w i e n i a m i na numizmatach rzymskich. Bliższe rozpoznanie t y c h z w i ą z k ó w u t r u d n i a j e d n a k s ł a b a c z y t e l n o ś ć zniszczonego reliefu. 18 Wzmiankowana przez tegoż autora ozdobna misa i dzban, w i d n i e j ą c e n a tej samej w y s o k o ś c i na pilastrze p r a w y m ( i l . 11-a), u j a w n i a j ą p o d o b i e ń s t w o do p r z e d s t a w i e ń r z y m s k i c h n a c z y ń o f i a r n y c h w y r z e ź b i o n y c h na m e t o p a c h nie i s t n i e j ą c y c h j u ż dzisiaj s z c z ą t k ó w Basilica A e m i l i a na F o r u m R o m a n u m , studio­ w a n y c h m . i n . przez Giuliana da S a n g a l l o z I 19 oraz na sarkofagu w.n.e., n i e g d y ś w zbiorach rzymskiego Palazzo Cafarelli (obecnie w Berlinie), b ę d ą c y c h p r z e d m i o t o m r y s u n k u w kode­ ksie E e k u r i a l s k i m . Łatwiejsze do 20 rozpoznania eharaktorze m i l i t a r n y m . są pierwowzory Nałoży przy t y m motywów zaznaczyć, że o po­ w t a r z a j ą się one t y l k o w y j ą t k o w o . Oba p i l a s t r y r ó ż n i c u j o t a k ż e f a k t , iż w ś r ó d p a n o p l i i lewego i g r a j ą nagie p u t t a u j ę t o w uroz­ I I . 4. V i c t o r i a , p ł a s k o r z e ź b a z łuku Konstantyna w Rzymie m a i c o n y c h p o l a c h i p o d t r z y m u j ą c e rozwiane k o ń c o szarf, czogo b r a k na pilastrze j ' r a w y m . M i m o to p ł a s k o r z e ź b y obu p i l a s t r ó w zachowują równowagę kompozycyjną, siedom n i e m a l r ó w n y c h c z ę ś c i . 21 gufrowanymi na szarfami, które dając się p o d z i e l i ć na S ą one p o w i ą z a n o o z d o b n y m i pilastrze l e w y m trzyma ustach l i ś c i a s t y maszkaron (z g a t u n k u t y c h jakie pod s z t u k i r z y m s k i e j — z w ł a s z c z a dekoracji w wpływem wewnętrznych gzym­ s ó w ł u k u Septimiusza Sewera na F o r u m R o m a n u m — rozpo­ 22 w s z e c h n i ł y się w ornamontyco nio t y l k o pilastrze p r a w y m zawieszone s ą na renesansowej, ) muszli ujętej a przez na parę delfinów. Rozpoznanie antycznych perwowzorów naszych panoplii u ł a t w i a f a k t , że w g r ę wchodzi, j a k się zdaj o, policzalna g r u p a dzieł p l a s t y k i r z y m s k i e j okresu cesarstwa, k t ó r e b y ł y s z c z e g ó ­ ł o w o studiowane przoz a r t y s t ó w p r z e ł o m u X V i X V I wieku. W czworobocznych f i ­ t y m kontekścio nałoży wymienić parę larów z czasów Domicjana, bniej z t z w . A r m i l u s t r i u m na Rzymianie składali poświęcony obecnie we florenckich pochodzących Awentynie, oręż najprawdopodo­ budowli, w ( i l . 12). której Przechowywane U f f i z i a c l i , f i l a r y te z n a j d o w a ł y się pier­ w o t n i e , co n a j m n i e j o d k o ń c a S. Sabina na A w e n t y n i e . X V stlucia, w p o b l i ż u kościoła B o k i każdogo z nich wypełniają pła­ s k o r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e o k o ł o 1450 r o z m a i t y c h o k a z ó w b r o n i d a j ą c y c h się p o d z i e l i ć na znano wielu a r t y s t o m 106 t y p ó w . R z e ź b y t o b y ł y dobrzo renesansowym. 23 Przorysy fragmontów ich dekoracji znajdujemy m . i n . na k a r t a c h t z w . kodoksu kurialskiego, w z o r n i k a w warsztacie używanego Sangallo, i (w l u s t r z a n y m odbiciu) na m i e d z i o r y t a c h niego A n t o n i a da Brescia ( i l . 1 3 ) . Pośród Es- Giuliana da Giovan- 24 masy uzbrojonia j a k i e zostało tam przedstawione z ł a t w o ś c i ą m o ż n a o d n a l e ź ć szereg o k a z ó w , k t ó r e w wersji nieco przestylizowanej I I . 5. Apoteoza cesarzowej Sabiny z 1'Arco d i Portogallo w R z y m i e znalazły się również na pilastrach wawel­ skiej „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . Są to przede w s z y s t k i m : zbrojo t y p u torsowego z charakterystycznie z w i ą z a n ą p r z e p a s k ą (L-3, P-7), znane z r e s z t ą t a k ż e z p r z e d s t a w i o ń na roliefach z c z a s ó w T r a j a n a umieszczonych w ł u k u K o n s t a n t y n a i z 2 ' l a s k o r z e ź b y dzącej z nieistniejącego pocho­ j u ż ł u k u M a r k a Aureliusza, przenie­ sionej przez Leona X w r. 1515 z k o ś c i o ł a S. M a r t i n a n a K a p i ­ tol; 2 5 owalne tarcze zdobne o r n a m e n t o m p a l m e t o w y m z ro- zotą l u b g ł o w ą S ł o ń c a p o ś r o d k u (L-5, P - 5 ) ; d e k o r a c j ą w formie liści l a u r u ( P - 7 ) ; 27 2 6 kolisto tarcze z tarczo z g ł o w a m i M e d u z y (L-6, P-2), c h o c i a ż nie t a k ostro z a k o ń c z o n o j a k na w y g i ę t e tarcze p r o s t o k ą t n e ( s c u t u m ; L - 5 ) ; dzwonie, wąskiej ochronie p o l i c z k ó w 2 9 Wawolu, 2 8 hełmy o półkolistym i wygiętym nakarczku, czasem zdobne s k r z y d ł a m i p t a k ó w ( L - 7 , P-4, P-6); wreszcie pro­ s t o k ą t n e k o ł c z a n y ze s t r z a ł a m i ( m . i n . L-,'ł) i k r ó t k i e paradne miecze o zoomorficznycli r ę k o j e ś c i a c h (element bodaj n a j c z ę s t s z y w dekoracji p i l a s t r ó w wawelskich) oraz k r z y w o kordy i topory (L-4). Bardziej s k o m p l i k o w a n ą g e n e z ę u j a w n i a j ą t y m nakarezku, opatrzone z p r z o d u m a s k ą hełmy o wygię­ antropomorficzną. M o ż n a się d o m y ś l a ć , że ta forma h e ł m u na naszym reliefie (L-2) I I . 6. G. da M a i a n o , P o r t a Capuana w N e a p o l u to w y n i k przestylizowania p i ę k n e g o h e ł m u j a k i widnieje na zna- �I I . 7. A m o r e k - t a r c z o w n i k z lewego c o k o ł u p o r t a l u k a p l i c y Z y g ­ m u n t o w s k i e j ; i l . 8. B . da Rovezzano, a m o r e k - t a r c z o w n i k z k o ś ­ cioła w B a d i a d i Passignano; i l . 9. Personifikacja l a t a z c o k o ł u kandelabra w M u s ó e C o n d ó w C h a n t i l l y . R y s u n e k z Codex Coburgensis ( f i . 134), fragment nej p l a s k o r z e ź b i o rzymskiego sarkofagu ze s c e n ą z d z i e j ó w A c h i llosa, w m o n t o w a n e j n i e g d y ś w b o k s c h o d ó w k o ś c i o ł a S. i n Aracoeli w R z y m i e (obecnie w W o b u r n A b b e y ) , częstych studiów artystów ronosansowach. 30 Maria przedmiotu Osobną uwagę zwraca h e ł m z b l i ż o n e g o t y p u ozdobiony g ł o w ą b a r a n i ą na karczku i wspaniałym skiego sfinksa pióropuszem w s p a r t y m na na- figurze żeń­ ( P - l ) . P i ó r o p u s z t a k i w y w o d z i się — j a k wia­ domo •—• z h e ł m u p o s ą g u A t e n y Parthenos Fidiasza (Pauza- niasz, I , 24, 5). N a ś l a d o w a ł go m . i n . h e ł m r z e ź b y Marsa TJłtora w świątyni na rzymskim Forum Augusta, znanej od końca X V w i e k u d z i ę k i replice (obecnie na K a p i t o l u ) u w a ż a n e j p o d ­ ówczas za wizorunek Pyrrusa. 31 Równoczośnie pióropuszami na sfinksie ozdabiali RzjTnianie szczególnie c z ę s t o innego nieco kształtu hełmy (pozbawione masek), k t ó r e a t r y b u t e m personifikacji stały się niemal R z y m u . Tak właśnie wyglądają h e ł m y bogini R o m y na reliefach z c z a s ó w Trajana i M a r k a Aureliusza, wmontowanych wtórnie w łuk Konstantyna, 3 2 i t a k prezentuje się jej h e ł m na p i ę k n e j p ł a s k o r z e ź b i e c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, k t ó r a skoro musiała dostarczyła działającemu w być wzoru latach c h y b a znana monogramiścio 1500—1506 w omawianej I.B., (il. 14—15). epoce rytownikowi 33 Personifi­ k a c j a R z y m u w y o b r a ż o n a na jego miedziorycie m a h e ł m szcze­ g ó l n i e b l i s k i w a w e l s k i e m u , bo ozdobiony z p r z o d u m a s k ą , a na n a k a r c z k u g ł o w ą barana. B y ć m o ż e iż nasz a r t y s t a p o s ł u ż y ł się w ł a ś n i e t y m sztychem. I ��figury puttów-amorków (il. 16). welski zaczerpnął sowej p o m y s ł unikalny 33 w wyobrażenia Stąd być może artysta dekoracyjnej puttów rzeźbie igrających wa­ renesan­ między pano- p l i a m i lewego p i l a s t r a . M o g ł y go do tego d o d a t k o w o skłonić także płaskorzeźby niektórych rzymskich sarkofagów nych, takie jak ta odrysowana w kodeksie E s k u r i a l s k i m ( f o l . 44 verso), p o d ó w c z a s z n a j d u j ą c a antycz­ się w k o ś c i e l e Santa Cecilia w R z y m i e (obecnie w B r i t i s h Museum) gdzie g r u p a a m o r k ó w b a w i s i ę c z ę ś c i a m i uzbrojenia dla zaznaczenia, iż n a w e t Mars ulec m u s i p o t ę d z e m i ł o ś c i ( i l . 1 8 ) . Większość motywów 36 panopliowych występujących na pi- lastrach p o r t a l u powraca jeszcze w p a r t i a c h d e k o r a c j i s t r o n y zewnętrznej i wnętrza kaplicy podejmujących ciowy z a p o c z ą t k o w a n y przez „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . wątek 3 7 treś­ Na zewnątrz m o t y w y te z n a j d u j e m y w o ś c i e ż a c h i p r z y ł u c z a c h o k i e n t a m b u r u . W e w n ę t r z u n a t o m i a s t s t a n o w i ą one g ł ó w n y s k ł a d n i k dekora­ 3 8 c j i czterech s p o ś r ó d p ł a s k o r z e ź b strefy c o k o ł o w e j , w s z y s t k i c h par w ą s k i c h p ł y c i n z d o b i ą c y c h ościeża a r k a d , czterech p i l a s t r ó w wnętrza tamburu, 23). 4 0 3 9 oraz s z e ś c i u p r z y ł u c z y o k i e n n y c h ( i l . 20, 22, N a cokołach i pilastrach m o t y w y panopliowe są najczęściej zawieszone m i ę d z y p ę k a m i o w o c ó w , co o p r ó c z posiadania od­ p o w i e d n i k ó w w ó w c z e s n e j r z e ź b i e dekoracyjnej, b y tylko ścianę wejściową biblioteki wspomnieć Piccolominich s i e n e ń s k i e j (ok. 1615, zapewne Lorenzo Marcina), 43 się r ó w n i e ż z p l a s t y k i antycznej . Repertuar w katedrze 4 1 wywodzi występujących t u p a n o p l i ó w n i e m a l nie odbiega o d tego, k t ó r y z n a m y z deko­ r a c j i p o r t a l u . C z ę s t o , z w ł a s z c z a na z e w n ą t r z k a p l i c y , elementy uzbrojenia antycznego s ą uproszczone i przestylizowane. No­ w y c h wprowadzono niewiole. N a l e ż ą do n i c h : h e l m z p i ó r o p u ­ szem w t y p i e h e ł m ó w p r e t o r i a ń s k i c h , n i e k i e d y w ujęoiu en ce, 43 fa­ h e ł m ozdobiony r o g a m i barana — a t r y b u t e m boga A m o n a wiązanym także z Aleksandrem cza o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h 4 5 Wielkim, 4 4 prostokątna i t z w . tarcza A m a z o n e k . 46 tar­ Wszystkie one z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y t a k ż e ze s z t u k i a n t y c z n e j . W sumie c a ł y a p a r a t m o t y w ó w p a n o p l i o w y c h zastosowany lud w П . 10, P ł a s k o r z e ź b y lewego p i l a s t r a a. m o t y w y L - l , b. m o t y w y L - 4 , c. m o t y w y L - 5 , (i. m o t y w L - V ; kaplicy Zygmuiitowskiej: L-2, L-3; L-5; L-ti; dekoracji logiczną rzadko kaplicy dekoracją spotykaną początku Zygmuntowskioj, innych zabytków wiernością X V I wieku porównywany archeologiczną. ozdobionych z renesansowych tego Wśród typu ana­ uderza dzieł z ornamentacją bodaj w j e d n y m t y l k o znajdujemy podobne bogactwo elemen­ I I . 11. P ł a s k o r z e ź b y prawego pilastra k a p l i c y Z y g m u i i t o w s k i e j : a. m o t y w y P - l , P-2, Г - 3 ; ' b . m o t y w y P-4, P-5, P-B; c. m o t y w y P-6, P-7 t ó w antycznego uzbrojenia. M a m t u na myśli dwie i f r y z belkowania w s p a n i a ł e g o k o m i n k a z Palazzo we F l o r e n c j i płyciny Borgherini (obecnie w Museo Nazionale del Bargello) a u t o r ­ stwa r z o ź b i a r z a ze s z k o ł y Giuliana da Sangallo, a zarazem w s p ó ł ­ pracownika (przed dziej Andrea 1514 Sansovina 47 г., i l . 2 1 , 1 7 ) . plastycznych roliefów — Benedetta da Rovozzano F o r m a l n i o d o ś ć odległe o d bar­ krakowskich, z t y m i w j o d n ą m a s ę (wzorem z n a n y c h n a m panopliami rzymskich zbi­ filarów z A w e n t y n u ) z a w i e r a j ą one prawie wszystkie olementy uzbro­ jenia, k t ó r e z n a l a z ł y się na W a w e l u . N i e p r z y p a d k o w o t e ż chy­ ba w i n n y m dziele w a r s z t a t u Rovozzana, p r z y k t ó r e g o reali­ zacji b y ł — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — z a t r u d n i o n y p ó ź n i e j ­ szy p r o j e k t a n t k a p l i c y ukończonym Zygmuiitowskiej, mauzoloum św. Jana a mianowicie w 48 Gwalborta , nie- spotykamy g ł o w y l w ó w i g ł ó w k i a n i o ł k ó w u ż y t e w charakterze z a c z o p ó w N i e m o ż n a j e d n a k z a p o m i n a ć , że h e l m z p i ó r o p u s z e m na dekoracji n a p i l a s t r a c h t a k j a k t o jest wo w s z y s t k i c h ozdobio­ sfinksie widnieje r ó w n i e ż n a jeszcze j e d n y m dziele s t a r o ż y t n y m , nych k t ó r e b u d z i ł o c i e k a w o ś ć a r t y s t ó w w dobie Renesansu. Chodzi t u 19). o s ł y n n ą p a r ę k o l o s a l n y c h r z e ź b z c z a s ó w D o m i c j a n a , przez A l e k s a n d r a Sowora w t ó r n i e u ż y t y c h do dekoracji N y m p h a e u m Aquao Iuliao na Eskwilinie, przedstawiających trofea typu antropomorficznogo. R z e ź b y te w czasach n o w o ż y t n y c h znane pod n a z w ą „Trofei di Mario", placu kajiitolińskiogo. „Trofei tku di Mario", od r. 1590 z d o b i ą widać na naszej kaplicy Przeprowadzona analiza p o r t a l u w e j ś c i o w e g o , na tlo s k ł a d n i k ó w d e k o r a c j i wawelskiej b u d o w l i , w k t ó r y c h wano m o t y w y (il. innych zastoso­ panopliowe, p o t w i o r d z a zatem w c z e ś n i e j n i ę t e przypuszczenie co do pochodzenia a r t y s t y c z n e j Berrocciogo i jego krakowskiego w a r s z t a t u z skioj s z k o ł y Sangalla i R o v o z z a n a . dziś j u ż bardzo zniszczono, na który d e k o r a t o r ó w p o r t a l u naszej k a p l i c y . dawniejszych uzbrojenia u w i j a ł y wnętrza wysu­ formacji florencko-rzym- 34 X V I w i o k u joszcze z a w i e r a ł y element, frapować balustradę panopliami płaskorzeźbach 49 rysunkach, się t a m , dziś wśród p r a w i e nie począ­ mógł Jak to 50 Przede w s z y s t k i m j e d n a k p o t w i o r d z a ich grunto^yn.ą z n a j o m o ś ć m o t y w ó w antycznej r z e ź b y za- r z y m s k i e j , c e c h u j ą c ą ten w ł a ś n i e k r ą g t w ó r c ó w , a zarazem za­ dobrze ś w i a d c z a , że f u n d a t o r dzieła — k r ó l Z y g m u n t p r a g n ą ł w s p o s ó b nagromadzonego szczególny do Wawelu odrodzić piękno i wielkość sztuki s t a r o ż y t n e g o R z y m u . rozpoznania, w swym grobowym mauzoleum na krakowskim 11 I �P R Z Y P I S Y 1 S u m a r y c z n y opis dekoracji p o d a j ą S. Cercha i F . K o p e r a , Nadworny rzeźbiarz króla Zygmunta Starego Giovanni Oini z Sieny i jego dzieła w Polsce, K r a k ó w 1916, s. 50—61 2 L . K a l i n o w s k i , Treści artystyczne i ideowe kaplicy Zygmuntowskiej, „ S t u d i a do d z i e j ó w W a w e l u " , t . 2, 1960, s. 56, p r z y p i s 1. K o m p o z y t o w y p o r z ą d e k p o r t a l u o m a w i a S. Mossakowski, Pro­ weniencja artystyczna twórczości Bartłomieja Berrecciego w świetle dekoracji kaplicy ZygmuntowsJciej, „Biuletyn Historii Sztuki", t . 48, 1986 (w d r u k u ) . 3 J . K o w a l c z y k , Triumf i sława wojenna ,,alł'antica" w Polsce XVI w. (w:) Renesans. Sztuka i ideologia. Warszawa 1976, s. 305—307. O k r e ś l e n i o k r ó l a jako „ c e s a r z a w s w o i m k r ó l e s t w i e " n a w i ą z u j e do tez p r a c y A . Gieysztora, Non habemus caesarem nisi regem. Korona zamknięta królów polskich w końcu XV wieku i w wieku XVI (w:) Muzeum i twórca. Studia z historii sztuki i kultury ku czci Prof, dr Stanisława Lorentza, Warszawa 1969, s. 277—292. W s p o m i n a j ą c ł u k T r a j a n a m i a ł a u t o r n a m y ś l i zapewne t e n z n a j d u j ą c y się w Benewencie. 4 M . P a l l o t t i n o , L'Arco degli Argentari, R o m a 194G; P. P r a y Bober i R . R u b i n s t e i n , Renaissance Artists and Antique Sculpture, Handbook of Sources, L o n d o n 1986, s. 213—214 (poz. 180). 5 Por. n a g r o b k i : B a r t o l o m e a Roverella (zm. 1476) w kościole S. Glemente; P i o t r a R i a r i o w kościele SS. A p o s t o l i ; A n t o n i a R i d o w kościele S. Francesca R o m a n a , a t a k ż e , c h o ć z t a r c z o w n i k a m i nie na cokole, F i l i p p a delia Valle w kościole S. M a r i a i n A r a c o e l i . R z y m s k i e pochodzenie r e d a k c j i tego m o t y w u pierwsza z a u w a ż y ­ ł a : A . M i s i ą g - B o o h e ń s k a , Bernardinus Zanobi de Gianotis Somanus i refleksy dekoracji rzymskiej w kilku dziełach krakowskich Berrecciego. „ S p r a w o z d a n i a P o z n a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y j a c i ó ł N a u k " , 1 (58), 1960, s. 63—64. Nioliezne poza R z y m e m r z e ź b i o n e p u t t a - t a r c z o w n i c y s ą p r z e w a ż n i e bezskrzydle i n a j c z ę ś c i e j m a j ą I I . 12. P ł a s k o r z e ź b a f i l a r u /• A r m i l u s l r i u m w R z y m i e , 12 I fragment �1]. 14. P ł a s k o r z e ź b a c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa w R z y m i e ; i l . 15. Personifikacja R z y m u , m i e d z i o r y t monogramisty I . B . f o r m ę f i g u r w o l n o s t o j ą c y c h (por. n a g r o b k i : Cal la M a r s u p p i u i w kościele S. Croce wo F l o r e n c j i , dzieło Dosideria da Settignano z 1455 r. oraz A n t o n i a Roselli w bazylice S. A n t o n i o w Padwie, dzieło P i e t r a L o m b a i d o z r. 1467). D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą a n i o ł k i -tarczowniey na c o k o ł a c h pilaf.trów r e t a b u l u m o ł t a r z a B o ż e g o Ciała w katodrze w Oesena, dzieło P i e t r a L o m b a r d o , ok. r. 1481. E . L u p o r i n i , Benedetto da Rovezzano, M i l a n o 1964, s. 128, i l . 211—212; A . Luchs, A relief by Benedetto da Rovezzano in the National Gallery of Art in Washington, „ M i t t o i l u n g e n des K u n s t h i s t o r i s c h e n I n s t i t u t e s i n F l o r o n z " , t . 18, 1974, s. 365, il. 3 G.A. Mansuelli, Oalleria degli Uffizi. Le sculture, cz. 2, R o m a 1961, s. 51 (poz. 39), 90—91 (poz. 98); K . F i t t s e h e n , Sul ruolo del ritratto antico nell'arte italiana (w:) Memoria deU'antico nell'arte italiana, t . 2, T o r i n o 1985, я. 395—396, i l . 363; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 163 (poz. 128). Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 94 (poz. 57). Por. t a k ż o reliof, obecnie w L u w r z e , znany p o d n a z w ą „ T a n c e r k i Borgbese" ( t a m ż o , s. 95, poz. 59-B). Mossakowski, op. cit., i l . 15—16 J . B o ł o z A n t o n i e w i c z , O rzeźbie figuralnej kaplicy Zygmun­ towskiej na Wawelu, „ P r a c e K o m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , t . 1, 1919, s. X X I I I ; — S. Pagaczewski, Jan Michałowicz z Urzędowa, „ R o c z n i k K r a k o w s k i " , t . 28, 1937, s. 67, p r z y p i s 1. P o g l ą d Pagaczewskiogo p o w t ó r z y l i : A . B o c h n a k , Kaplica Zygmuntowska, Warszawa 1953, s. 16 i ostatnio L . K a l i n o w s k i , Die Sigismundkapelle im Waweldom zu Krakau (w k a t a l o g u w y s t a w y : ) Polen im Zeitalter der Jagiellonen 1386—1572, Schallaburg 1986, s. 134 Z o b . Mossakowski, op. c i t . , i l . 63—64 W . R . Zaloziecky, Studie zur figuralen Ausschmuckung der Jagielłonenkapell ( Siegmundkapelle) in Krakau, ,,Belvedere", t . 5, 1924, s. 167 S. B o r s i , Giuliano da Sangallo. I disegni di architettura e deli'antico, R o m a 1985, s. 53—59; P . N . Pagliara ( w : ) Raffaello architetto, M i l a n o 1984, s. 417 (hasło 3.2.3.). W a r t o p r z y p o m n i e ć , że fundator b r a m y k r ó l F e r r a n t e b y ł p r a d z i a d k i e m k r ó l o w e j B o n y , k t ó r e j uroczyste z a ś l u b i n y per procura z Z y g m u n t e m I o d b y ł y się 6 g r u d n i a 1517 r. w s t o j ą c y m opodal p a ł a c u Castel Capuano (zob. W . Pociecha, Królowa Bona, t . 1, P o z n a ń 1949, s. 53, 205—211). 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 B o b e r i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 227—228 (poz. Ш - А ) . Por. t a m ż e , s. 69, 88, 144. Zob. t a k ż e A . M a r k h a m Schulz, Anto nio Rizzo. Sculptor and Architect, P r i n c e t o n 1983, s. 109—110, i l . 199—200, w z w i ą z k u z f i g u r a m i V i c t o r ! podobnie u n o s z ą c y m i pochodnie na p ł a s k o r z e ź b a c h Scala del C i g a n t i w wonockim p a ł a c u D o ż ó w (Andrea Rizzo, 1487—1501). Zob. P. R o t o n d i , The Ducal Palace of Urbino, London 1969, s. 74—76, i l . 110—115, 266—270, 287—290; Napoli e dintorni. Guida d'Italia del Touring Club Italiano, M i l a n o 1976, s. 248, 143, 242. Obok b r a m i p o r t a l i , do k t ó r y c h w y p a d a d o d a ć t a k ż e schody Scala dei G i g a n t i w Palazzo Duealo w Wenecji ( M a r k h a m Schulz, op. cit., s. 98—113, i l . 166, 174—184), dok o r a c i a t a k a p o j a w i a się czasem r ó w n i e ż n a pilastrach n a g r o b k ó w i r e t a b u l ó w o ł t a r z o w y c h . W ś r ó d pierwszych t y t u ł o m p r z y k ł a d u w y m i e n i ć trzeba nagrobok H e k t o r a Carafa ( a n . 1511) w kościole S. Domenico Maggioro w Neapolu, a p o ś r ó d drugich m a r m u r o w e o ł t a r z e : Św. H i e r o n i m a w t y m ż o kościele n o a p o l i t a ń s k i m (zap. Tommaso M a l v i t o , 1515) oraz c z ę s t o p o w o ł y w a n y j a k o analogia do dekoracji k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j od c z a s ó w p r a o y M . So­ k o ł o w s k i e g o (Die italienischen KunstUr der Renaissance in Krakau, „ R e p e r t o r i u m fur K u n s t w i s s e n s c h a f t " , t . 8, 1885, s. 416—417) o ł t a r z g ł ó w n y k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sionio (Loronzo M a r r i n a i Simone d i Michelo Cioli da Settignano, 1509—1517; p i l a s t r y umieszczone w tle w o l n o s t o j ą c y c h k o l u m n ) . A . Fischingor, Nagrobek Jana Olbrachta i początki rzeźby renesansowej w Polsce [ w : ] Renesans, op. cit., s. 457 K o w a l c z y k , c c , s. 307, i l . 21—22 E . Nash, Bildlexikon zur Topographic, des aatiken Rom, Tubingen 1961, t . 1, s. 178, i l . 195—196; — Borsi, op. c i t . , я. 144—146 D . E . Strong, Roman Imperiał Sculpture, L o n d o n 1961, s. 92, i l . 43; H . Egger, Codex Escurialensis. Ein Skiszenbuch ans der Werkstalt Domenico Oliirlandaios, W i e n 1905—1906, s. 105 (fol. 36 verso). B ę d z i e m y je oznaczali s y m b o l a m i ł ą c z ą c y m i l i t o r y dla oznaczenia p i l a s t r ó w ( L = l e w y i l ' - p r a w y ) z liczbami ozna­ c z a j ą c y m i k o l e j n o ś ć w y s t ę p o w a n i a p o c z y n a j ą c od g ó r y . R . B r i l l i a n t , The Arch of Septimius Sevens in the Roman Forum, R o m a 1967, s. 80—82, t a b l . 25-b (tzw. m o t y w g ł o w y Silvanusa). O t r w a n i u tego m o t y w u w sztuce p o a n t y c z n o j : 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 13 �I I . 16. „ T r o f e i d i M a r i o " w R z y m i e , r y s u n e k z t z w . s z k i c o w n i k a R i p a n d y w Oksordzie ( f o l . 3 7 ) ; i l . 17. B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i , f r a g m e n t ; i l . 18. P ł a s k o r z e ź n a antycznego sarkofagu z K o ś c i o ł a Santa Cecilia w R z y m i e , r y s u n e k z Codex Escurialensis (fol. 44 verso, fragment i l . 19). B . da Rovezzano, f r a g m e n t y p i l a s t r ó w m a u z o l e u m ś w . J a n a G w a l b e r t a : i l . 20. Pilaster z w n ę ­ t r z a t a m b u r u k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j (nr 8) i p r z y ł u c z a o k i e n (nr 7 i 9 ) ; i l . 2 1 . B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i we F l o r e n c j i , fragment �I �I I . 22. P ł a s k o r z e ź b y w o ś c i e ż a c h a r k a d w n ę t r z a k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : a. lewa ś c i a n y nagrob­ k o w e j ; b . lewa ś c i a n y o ł t a r z o w e j ; c. p r a w a ś c i a n y w e j ś c i o w e j ; d. p r a w a ś c i a n y t r o n o w e j I I . Wegner, Blattmasken ( w : ) Adolph Goldschmidt zu seinem siebenzigsten Gcburtstag am 15. Jamiar 1933, B e r l i n 1935, s. 45— 50 J . W . Crous, Florentiner Waffenpfeiler und Armilustrium, „ M i t t e i l u n g e n des Deutschen Archaeologischen I n s t i t u t e " , , , R ó mische A b t e i l u n g " , t . 48, 1933, s. 1—119; G.Ch. P i c a r d , Les Tro­ phies remains, contribution a l'art triomphal de Rome, Paris 1957, s. 353—354; Mansuelli, op. eit., cz. 1, R o m a 1958, s. 25—27, i l . 2 — 3 ; Bober i R u b i n s t e i n , o p . eit., s. 206 (poz. 175). E g g e r , op. eit., s. 72—73 (fol. 12 r e c t o ) ; A . M . H i n d , Early Italian Engraving, L o n d o n 1938—1948, t . 5, s. 50, t . 6, t a b l . 654 (nr 42—43). Bober i R u b i n s t o i n , op. c i t . , s. 191—192 (poz. 158-1), 196—197 (poz. 163). Renesansowym d o d a t k i e m s ą t u naramien­ n i k i w formie l w i c h g ł ó w , element k t ó r y s p o t y k a m y t a k ż e w i n ­ n y c h a n t y k i z u j ą c y c h d z i e ł a c h o p o k i , п р . na w a t y k a ń s k i c h p o d w o j a c h F i l a r e t a (por. F i t t s c h e n , o p . eit., s. 391, i l . 347). W z o r ó w do tarcz o w a l n y c h , c h o ć z nieco i n n ą o r n a m e n t a c j ą , d o s t a r c z a ł y a r t y s t o m ronesansowym t a k ż e p ł a s k o r z e ź b y c o k o ł u k o l u m n y Trajana i zaginiono dziś o z d o b y ł u k u triumfalnego Dioklecjana p r z y v i a L a t a , zwanego A r c u s N o v u s (zburzonego w 1491 r . ) — z o b . B o r s i , o p . c i t . , s. 112—116; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 192—194 (poz. 159); Egger, op. c i t . , s. 78 (fol. 18). Szczególnie o k a z a ł a k o l i s t a tarcza z o t o k i e m z w i e ń c a laurowogo widnieje na cokole k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, obecnie na W a t y k a n i e (zob. niżej p r z y p i s 33). M o t y w t e n , genetycznie w i ą ż ą c y się z e g i d ą A t e n y - M i n e r w y , b y ł bardzo p o p u l a r n y . Por. p ł a s k o r z e ź b ę c o k o ł u wspomnianego Arcus N o v u s , obecnie w Giardino doi B o b o l i wo F l o r e n c j i (Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 197, poz. 164). Znane t a k ż e z d o l n y c h p a r t i i reliefów o p l a t a j ą c y c h k o ­ l u m n ę Trajana ( t a m ż e , op. c i t . , s. 192—194, poz. 159). 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 16 3 0 T a m ż o , s. 151 (poz. 121). Por. t a m ż e , s. 205—206 (poz 174-B, t z w . T r o f e i d i M a r i o ) . P. Zanker, I I Foro di Augusto, R o m a 1984, s. 18, i l . 48— 49; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 66—67 (poz. 24). T a m ż e , s. 191—192 (poz. 158), 214—217 (poz. 182-D). S t ą d h e ł m ze sfinksem, czasem bez p i ó r o p u s z a , t r a f i ł do n i e k t ó ­ r y c h d z i e ł p l a s t y k i renesansowej k o ń c a X V w . , j a k n p . p a n o p l i i p o r t a l u Sala dolla Jole p a ł a c u k s i ą ż ę c e g o w U r b i n o i obramienia ś r o d k o w e j a r k a d y w e j ś c i a Scala doi G i g a n t i w Palazzo Ducale w W e n e c j i . Z o b . R o t o n d i , op. c i t . , s. 76, i l . 110, 112, 114; P . Paol e t t i , L'Architettura e la seultura del Rinascimento in Venezia, Venezia 1893, t . 2, s. 155—156, t a b l . 82 — gdzie sugestia p ó ź n e g o (na ł a t a 1554—1556) datowania reliefów weneckich, p r z y j ę t a przoz l i t e r a t u r ę ( M a r k h a m Schulz, o p . c i t . , s. 89, 146) c h o ć nie z n a j d u j ą c a uzasadnienia w ź r ó d ł a c h (zob. u w a g i P . L . R a m b a l d i , La Scala dei Giganti nel Palazzo Ducale di Venezia, L ' A t e n e o vento, t . 33—2, 1019, s. 26). H i n d , o p . c i t . , t . 5, s. 255, t . 7, t a b l . 834 (4). Omawiana p ł a s k o r z e ź b a uchodzi powszechnie za o d k r y t ą dopiero w r . 1703. Zob. W . A m e l u n g , Die Sculpturen des vaticanischen Museums, t . 1, B e r l i n 1903, s. 883—893 (poz. 223); C. Vermeulo, The Goddess Roma in the Art of the Roman Empire, Cambridge Mass. 1959, s. 89, t a b l . X - 3 ; N a s h , op. c i t . , t . 1, s. 270—275, i l . 322 P i c a r d , op. c i t . , s. 349—352; G. Tedesolii G r i s a n t i , / „Trofei di Mario". I I ninfeo dell'Acqua Giulia sull'Esquilino, Roma 1977, z w ł a s z c z a s. 49—60 Bober i R u b i n s t e i n , op. eit., s. 205—206 (poz. 174-b-c). Eggor, op. eit., s. 117—118 (fol. 44 verso). Dlatego t e ż a m o r k i b a w i ą c o się b r o n i ą Marsa z n a l a z ł y się na fryzie ś w i ą t y n i Venus Genetrix na F o r u m Cezara w R z y m i e (R. B i a n c h i - B a n d i n e l l i , Roma. L'arte romana nel centro del potere, M i l a n o 1969, s. 409, i l . 290). O i n n y c h a n t y c z n y c h przedstawieniach a m o r k ó w 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 �Z b r o n i ą zob. M . de Vos, La ricezione delia pittura antica fino alia scoperta di Ercolano e Pompei ( w : ) Memoria dell'antico, op. c i t . , t . 2, s. 355, a o symbolice togo t y p u p r z e d s t a w i e ń w dobie Renesansu: E . W i n d , Pagan Mysteries in the Renaissance, New" Y o r k 1968, s. 89—91 Osobny p r o b l e m to z w i ą z e k t y c h m o t y w ó w z p a n o p l i a m i w i d n i e j ą c y m i na baldachimie nagrobka k r ó l a Władysława J a g i e ł ł y w katedrze k r a k o w s k i e j (1519—1524). Zob. K . Estrei­ cher, Grobowiec Wlady•sława. Jagiełły, „Rocznik Krakowski", t . 33, z. 1, 1953, 41—45, i l . 65, 78—82, 85—86, 89—90; K o ­ w a l c z y k , op. cit., s. 298 -305 Są to mocno uszkodzone i wielokrotnie restaurowano p ł a s k o ­ r z e ź b y : druga od lowej na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j , pierwsza o d lewej i ostatnia po p r a w e j i a ści;,nie nagrobkowej oraz pierwsza od lewej na ścianie o ł t a r z o w e j . ' l a ostatnia jest b y ć m o ż o w całości owocem ,,rekor'.stt4ik"ji" pv;,opiowadzonoj w X V I I I w i e k u , zob. S. Mossakowski. Zmiany >>' kamiennej dekoracji kaplicy Zygmuntomskiej te X [III i XIX wieka, „ K w a r t a l n i k L r b a n i s . y k i i A r c h i ­ t e k t u r y " t . 3 1 , z. 3—4, 1983 s. 245, i l . 9. S ą t o p i l a s t r y , k t ó r e zgodnie z zasadami p r z y j ę t y m i w w y ż e j cytowanej p r a c y oznaczane' u u m o i i i m i : 2, 4, 8, 12 P r z y ł u e z a okien (wg oznaczenia w p r a c y j . w . ) : 3 (prawe dolne), 7 (lewo g ó r n e i prawe dolne), 9 (lewe dolne i prawo g ó r n e ) , 15 (prawe g ó r n o ) . Z . H o r n u n g , Mauzoleum kr.'.la Zygmunta 1 iv Katedrze Krakowskiej. „ R o z p r a w y K o m i s j i Яislorii K u l t u r y i Sztuki To­ w a r z y s t w a N a u k o w e g o Warszaw skiego", t. 1, 1949. s. 84, i l . 10. P ę k i o w o c ó w nv'cdzy p a n o p l i a m i s p o t y k a m y r ó w n i e ż we w s p o m ­ n i a n y c h dekoracjach Scala dei G i g a n t i w Wenecji. Por. a n t y c z n ą zapewne p l a p k o r z o ź b ę w Museo C h i a r a m o n t i na W a t y k a n i e — A m o l u n g , op. c i t . , t . 1, s. 725 (poz. 613-D), t a b l , 77 3 7 3 8 4 3 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n y t r o n o w e j ; we w n ę t r z u t a m b u r u : pilaster nr 8 i przyluczo okna n r 9 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n o ł t a r z o w e j i nagrobkowej oraz d r u g i od lewej c o k ó ł na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j . W t a k i m h e ł m i e i antycznoj lorica squamata przedstawiony z o s t a ł k r ó l Z y g m u n t w medalio­ nie u d o ł u lewej p ł y c i n y a r k a d y nagrobkowej — zob. K o w a l c z y k , op. c i t . , s. 309—312; t e n ż e , Polskie portrety all'antica w plastyce renesansowej ( w ; ) Treści dzieła sztuki, W a r s z a w a 1969, s. 122— 128 L e w a p ł y c i n a a r k a d y ś c i a n y tronowej oraz w tamborze pilaster n r 4 W o w n ę t r z u t a m b u r u przyluczo o k n a n r 9 4 4 4 5 4 6 4 7 L u p o r i n i , op. c i t . , s. 116—117, ił. 69—77. Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że wśród panopli zdobiących inny s ł y n n y k o m i n e k florencki, w Palazzo C o n d i , dzieło Giuliana da Sangallo ( m i ę d z y 1497 a 1501), w y r a ź n i o j zaznacza się o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w uzbrojenia renesansowego i d o m i n u j ą herby f u n d a t o r a , zob. A . T ó n n e s m a n n , Der Palazzo Gondi in Florviiz, W o r m s 198:',, s. 60—62, i l . 80, 83—84). 3 9 4 0 4 1 4 2 I 4 8 Zob. Mossakowski, Proweniencja, op. cit. 4 9 S. Padovani, S. M o l o n i T r k u l j a , Ił Cenaeolo (li Andrea dcl Sarto a San Salvi. Guida deł Museo, Eironze 1982, s. 44—45, i l . 20. M o t y w glow}' lwa alVantica u ż y t y w analogiczny s p o s ó b s p o t y k a m y t a k ż e w dekoracji Scala doi G i g a n t i w Wenocji oraz na pilastrach o ł t a r z a k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sienie. O szczegól­ nej p o p u l a r n o ś c i m o t y w u lwiej g ł o w y w d z i d a c h z w i ą z a n y c h z o s o b ą p a p i e ż a Leona X zob. N . Oaeos, Le logge di Raffaello, R o m a 1977, s. 56; Я . B u r n s , Raffacllo e ,,gucll'<intiqua architeciura" (w:) Rajjaello architetto. op. c i t . , s. 384; Borsi, op. cit., s. 482—483 5 0 Mossakowski, Proweniencja, op. c i t . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a40855aa9d684e3b600d6d301b48b87c.pdf 41dbc04836085fe39b9291ddf7083762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2983 Title A name given to the resource "Drewniana historia" Mikołaja Zagórnego" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.267-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Berendt, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Elżbieta Berendt „DREWNIANA HISTORIA" MIKOŁAJA Z A G Ó R N E G O rolnik, na d t i ' y i opowiada. O wojnach, k l ę s k a c h i z w y c i ę s t w a c h , ale t e ż szewc, cieśla, i d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Od p i ę c i u lat t a k ż e r z e ź b i a r z Mieszka w Ligocie k . Oleśnicy. Mikołaj Z a g ó r n y — o codziennej pracy i ś w i ę t o w a n i u . O swoim ż y c i u , w k t ó r y m , i k r o n i k a r z swoich c z a s ó w . D l a z w i e d z a j ą c y c h jest życzliwym p r z e w o d n i k i e m po swojej „ d r e w n i a n e j h i s t o r i i " . Sam t a k n a z w a ł ten zespół kilkudziesięciu w najlepszy drewnianych figur, zo znanych sobie s p o s o b ó w , poprzez relacjonuje które, historię w ł a s n ą i Polski. powszednimi. Jest szczególnego. W y j ą t k o w y , Tak naprawdę rzeźbić jednak w jego życiorysie ze coś niepowtarzalny" z w i ą z e k z drewnem. zaczął p ó ź n o , ale drewno wciąż było T W w y s o k i m , p i ę t r o w y m d o m u jeden p o k ó j n a l e ż y t y l k o do Na, ś c i a n a c h zawieszono o s z k l o n ą r e p r o d u k c j ę „ O s t a t n i e j wieczerzy" i k r u c y ­ Uwagę to zwykle b y w a , s p l o t ł y się sprawy wielkie i wzniosłe obecne w jego m y ś l e n i u i d z i a l a m u . Ceni! je zawsze. W r ó w n y m niego. P o k ó j t y p o w y w u m e b l o w a n i u i w y s t r o j u . fiks. jak zwykłymi, przykuwa jednak zaimprowizowana naprzeciwko wejścia —. galeria. Poszeregowani na p ó ł k a c h , zabezpieczonych s t o p n i u w ó w c z a s , gdy z a m i e n i a ł jo w t r z o n siekiery, p r z y c i n a ł na, de*ki, j a k i wtedy, gdy mozolnie d o b y w a ł z niego k s z t a ł t kolejnej k a p l i c z k i czy postaci — ś w i a d k a h i s t o r i i . U r o d z i ł sio we wsi Nowosiółki (Tarnopolskie), Jego ojciec g o s p o d a r z y ł na !) morgach. M a t k a — k r o j c z y m , obszywala c a ł ą c i e n k i m d r u t e m , s t o j ą t u , na przeznaczonych sobie miejscach: wieś, p r z y u c z a j ą c sześciu N i e m c ó w , trzech Ż y d ó w , p i ę c i u w ó j t ó w , pięciu u ł a n ó w , siostry p o m a g a ł y w gospodarstwie, on wcześnie zmuszony b y ł młynarz, mini-sukieiikach, dziewczęta. Cztery p r z e j m o w a ć o b o w i ą z k i ojca. Męską o d p o w i e d z i a l n o ś ć za r o d z i n ę odczul już w w i r k u 12 l a t , k i e d y ojciec poszedł na w o j n ę . Dzie­ poszczególne w wiejskie rolnicy, kolejno kobiety krawiectwa T L e n i n i r e w o l u c j o n i ś c i , P i ł s u d s k i , P a p i e ż i G e n e r a ł . Gospodarz wyjmuje weterynarz, do Delikatnie przeciera c i ń s t w o miał m i ę k k i m p ę d z e l k i e m , aby u z y s k a ł y w ł a ś c i w y p o ł y s k . postacie Wskazuje obowiązki. więc k r ó t k i e i лгуpolmały go zgoła, nio dziecinne Ale już wtedy modelował po kryjomu zabawki, 267 �3 2 I I . 2. Kobieta z międlicą, w y s . 39,5 c m ; i l . 3. Marszalek najpierw w cieście i smole, p o t e m w drownie — najchętniej' Piłsudski, w y s . 37 c m "miał d o b r ą . M i e s z k a ł a w s ą s i e d z t w i e i o d dziecka z d a w a ł a się k a r a b i n y , szable. Ojciec, k t ó r y d o r a b i a ł j a k o cieśla, sam k i e d y ś b y ć m u p r z e z n a c z o n ą . W n a r z e c z e ń s t w i e w y r z e ź b i ł nawet dla w y r z e ź b i ł konie. S t a ł y w d o m u obok p o r t r e t u Cesarza Franciszka niej k a r e t ę . Wypowiedziane przed B o g i e m i l u d ź m i sakramentalne J ó z e f a . R z e ź b i a r s k i e p r ó b y syna t r a k t o w a ł jednak j a k o n i o u ż y - „ t a k " — złączyło ich losy na dobre i z ł e . O n — c h ł o p a k praco­ teczną zabawę. w i t y i szanowany we wsi, ona —• dziewczyna z nieco z a m o ż n i e j ­ M i k o ł a j u k o ń c z y ł c z t e r o k l a s o w ą szkolę p o w s z e c h n ą , p r o w a ­ szej r o d z i n y . Po p i ę c i u latach p r z y s z ł a na ś w i a t c ó r k a . Żyli d z o n ą przez siostry ze Zgromadzenia S i ó s t r Miłosierdzia. T a m z dnia na d z i e ń . Ż e b y nie t r a c i ć k o n t a k t u z drewnem założył —• wpojono m u szacunek do h i s t o r i i . D o dziś p o t r a f i wymionić wraz ze szwagrem i k i l k o m a c h ł o p c a m i ze w s i — z e s p ó l ciesielski. kolejnych k r ó l ó w polskich, z p a m i ę c i recytuje austriacki h y m n , Pracowali dobrze i fachowo więc ludzie c h ę t n i e ich n a j m o w a l i . rozpoczynający R o b o t y n i g d y i i n nie b r a k o w a ł o . zajęcia szkolne. Bardziej jednak od wiedzy k s i ą ż k o w e j ceni t ę , k t ó r ą d o s t a r c z y ł o m u życie. Po u k o ń c z e n i u W s z k o ł y t e r m i n o w a ł u szewca. W t y m zawodzie p r a c o w a ł , z przer­ września w a m i , przez około 15 l a t . W y k o n y w a ł go solidnie, ale bez przy­ p o s t e r u n k u na skraju lasu. P o d o b n y los s p o t k a ł c a ł y o d d z i a ł , jemności. Wcześnie o d k r y ł w sobie u m i o j ę t n o ś c i modelowania drewna. Tej refleksji użytkowy można to warzysz y ł a n a s t ę p n a , że k s z t a ł t czysto wzbogacić zdobnictwem. Dekorował 1939 r o k u wybuchła w o j n a . Z m o b i l i z o w a n y •— j u ż 8 t r a f i ł do niewoli. N i e m c y zabrali go z wysuniętego o k r ą ż o n y przez wojska niemieckie. W r a z z i n n y m i przerzucano żołnierzami go z miejsca na miejsce, przez cztery tygodnie. więc Ż y w i l i się p o z o s t a w i o n y m i na polach b u r a k a m i . Czasem o d g ł o d u o t a c z a j ą c e go n a r z ę d z i a i s p r z ę t y . W y r z y n a ł k w i a t y na kosiskach. r a t o w a ł y i c h k a w a ł k i chleba zrzucane z b a l k o n ó w K i e l c , Często­ Tkwiła w nim jakaś c h o w y na p r z e j e ż d ż a j ą c e , „ c h c i w o ś ć " do pracy. N i e m ó g ł przejść o b o j ę t n i e kolo drewna. K s z t a ł t o w a ł jo j u ż w m y ś l a c h . W y r z y n a ł o d k r y t e samochody z jeńcami. Po tej t u ł a c z c e wysiano i c h na r o b o t y do Niemiec. Pracowali na r a m k i do o b r a z k ó w , a p r z y pasieniu k r ó w k o n s t r u o w a ł proste farmach, dzieleni na g r u p y n a r o d o w o ś c i o w e . Z a g ó r n y z a c h o w a ł m ł y n y - z a b a w k i , wprawiane w r u c h przez p r z e p ł y w a j ą c ą wodę. zdjęcia z n i e w o l i . Z pudelka po czekoladkach w y j m u j e s k r z ę t n i e Nie obserwował przechowywane, p o ż ó ł k ł e j u ż fotografio — niemieckie d o ż y n k i , p r z y drogach, w swojej wsi i we wsiach s ą s i e d n i c h , o k r e ś l a j a k o miał skąd czerpać wzorów. upozowany z kolegami w k o n w e n c j i dawnej f o t o g r a f i i ; on sam „ p a r t a c k i e — j a k b ą d ź zrobione". O b s e r w o w a ł p r z y r o d ę . Ż y ł pod drzewem, w c y w i l n y m u b r a n i u . To zdjęcie p r z e s ł a ł do d o m u . j a k i n n i , c h o ć zawsze j a k b y więcej b y ł o w n i m wrażliwości, za­ W t e d y z w o l n i o n y b y ł j u ż z b e z p o ś r e d n i e g o dozoru. A l e nawet chłanności, wyobraźni. wybierając zajęcia, Twarde Kapliczki, życie które sprawiały które próbował przechytrzyć m u przyjemność, a więc w tej wojennej poniewierce drewno w k r o c z y ł o w jego P r z y j ę t y z o s t a ł do p r a c y j a k o p o m o c n i k stelmacha. życie. Ulubiony zwiq,zane z obróbką, drewna. Z r y t m u codziennej pracy w y r w a ł a m a t e r i a ł z a p e w n i ł m u t y m razem lżejszą p r a c ę , nieco go w o j n a polsko-radziecka. Jako do ż y w n o ś ć , więcej wolnego czasu i swobody. T ę s k n o t a za r o d z i n ą , czterech n i e p o k ó j o g o s p o d a r k ę nie d a w a ł y m u jednak spokoju. Postano­ osiemnastolatok poszedł wojska. N i e b r a ł jednak u d z i a ł u w w a l k a c h . J u ż po m i e s i ą c a c h p o w r ó c i ł do d o m u . W jego wsi c h ł o p c y z a k ł a d a l i r o d z i n y zazw3'czaj po powrocie z wojska. O n z d e c y d o w a ł się na to dopiero w w i e k u 26 l a t . Ż o n ę 268 lepszą wił s y m u l o w a ć c h o r o b ę . W y p i ł s p o r z ą d z o n y przez k o l e g ę w y w a r z esencji t y t o n i o w e j . B y ł skuteczniejszy niż z a m i e r z a ł . „Przez p ó ł r o k u g ł o w a m i się k r ę c i ł a . " J a k o niezdolny do pracy, o d e s ł a n y �z o s t a ł do d o m u . W k r ó t c e m i a ł tego ż a ł o w a ć . W rodzinnej wsi p o w s t a ł a p u s t k a , k t ó r e j nie m o g ł a w y p e ł n i ć , p o w i ę k s z a j ą c a N i e m c y w y z n a c z y l i m u f u n k c j ę furmana. Najgorsze b y ł y karne stopniowo, ekspedycje. k a p l i c z k i , j a k je nazywa „ p r z y o z d o b y na ś c i a n y " . R ó ż n e . To wtedy obserwował jak cale wsie, m o r d o w a l i ich m i e s z k a ń c ó w . Niemcy palili Mógł b y ć domy, tylko mil­ rodzina córki. Zaczął rzeźbić. Początkowo się są to Raz jest to Pan Jezus, k i e d y indziej Św. B a r b a r a lub Św. R o d z i n a . c z ą c y m ś w i a d k i e m , więc z t y m w i ę k s z y m z a c i ę c i e m opowiada Najczęściej 0 t y m teraz, poprzez r z e ź b ę . Czasem jeździł do p o w i a t u . W i d z i a ł w c i ą ż ten sam schemat —• s t o j ą c e j na k u l i ziemskiej, z r o z ł o ż o ­ tam j a k h i t l e r o w c y ł a d o w a l i l u d n o ś ć ż y d o w s k ą na samochody 1 w y w o z i l i na miejsce zbiorowych s t r a c e ń . W t y m czasie z a c z ę ł y się p r z e ś l a d o w a n i a l u d n o ś c i polskiej j e d n a k M a t k a Boska. W jej w i z e r u n k u powtarza n y m i r ę k o m a i ł a g o d n y m u ś m i e c h e m na t w a r z y . W z o r u j e się na stojącej w rogu wyrobu, k t ó r ą kilkanaście lat temu ozdobił własnoręcznie pokoju starej, gipsowej figurze fabrycznego wy­ przez b a n d y u k r a i ń s k i e . W obawie o życie swoje i r o d z i n y po­ k o n a n ą o b u d o w ą . Część kapliczek p o z o s t a w i ł w stanie s u r o w y m . stanowił wyjechać. Te, o solidnej k o n s t r u k c j i , Część d o b y t k u z a ł a d o w a ł na pięć wozów i k o r z y s t a j ą c z t r a n s p o r t u kolejowego d o j e c h a ł do wsi Ł ę k a w i c a z w i e ń c z o n e u g ó r y k r z y ż e m —. na­ w i ą z u j ą do p r a w d z i w y c h kaplic m u r o w a n y c h . Z d o b i ą je dodat­ k . T a r n o w a . T u , na wysiedleniu, spędził d w a lata. W rodzinnej k o w o stylizowane o r n a m e n t y r o ś l i n n e , z a t k n i ę t e wsi z o s t a w i ł d u ż e gospodarstwo, d o m y solidno, pod b l a c h ą , ale liście palmowe. I n n e — p o s t a ć M a t k i Boskiej o t a c z a j ą t y l k o p ó ł ­ k i e d y po wojnie nie m ó g ł j u ż t a m p o w r ó c i ć , p o j e c h a ł do L i g o t y , k o l i s t ą linią czerwonych, ż ó ł t y c h i niebieskich k w i a t k ó w . śladem, wcześniej daleko d o m u Z a g ó r n e g o , w Ligocie, stoi t a k a kapliczka. K a m i e n ­ już tutaj osiedlonej, siostry. O d początku w podstawę Nie­ w ł ą c z y ł się w p r a c ę s p o ł e c z n ą . L u d z i e u f a l i m u , więc powierzali n y słup z m e t a l o w y m k r u c y f i k s e m u g ó r y i k o l o r o w y m obrazkiem i c z y n i ą t o n a d a l —• odpowiedzialne f u n k c j e : M a t k i Boskiej Bolesnej za przewodniczącego s p ó ł k i w o d n e j , k o m i t e t u sklepowego, k o m i t e t u mleczarskiego, szkłem. Jak w rzeźbie Zagórnego t a k i t u t a j zapobiegliwe r ę c e ludzkie — dla uczynienia jej p i ę k ­ k o m i s j i rewizyjnej. P o d c h o d z i ł do tej p r a c y z n a j w y ż s z ą p o w a g ą . niejszą, Poukładane o t o c z y ł y obrazek w i e ń c e m z u p e ł n i e p o d o b n y c h chociaż sztucz­ l e ż ą w szafie u r z ę d o w e d o k u m e n t y , rejestry. o s o b n y m p u d e ł k u —• ordery, łącznie z n a j w y ż s z y m i , wymi. Podziękowania, pełnionym teczkami, dyplomy. W zamknięte 30 państwo­ p l a s t y k o w y m pudle, lat gospodarnego T u , na Ziemiach Zachodnich, Z a g ó r n y p o c z ą t k o w o W wy­ życia. szewcował, p r a c o w a ł na r o l i , b y w a ł o , że w z o r o w a ł a się na n i m c a ł a wieś. A l e t r u d n i ł się r ó w n i e ż ciesiołką. M ó g ł b y w s k a z a ć takich domów, p r z y budowie k t ó r y c h uczestniczył. kilkanaście Wykonał nych, godniejszą, dla plastykowych wyrażenia kwiatów. Ta własnej sama wdzięczności urokliwa —• prostota, l u d z k a s z c z o d r o ś ć , k t ó r a t e m u co u k o c h a ł a daje wszystko, co najpiękniejsze — k w i a t y i k o l o r y . N i c dziwnego, że kapliczki Z a g ó r n e g o cieszą się t a k i m powodzeniem. I to nie t y l k o we wsi. K u p u j ą je przyjezdni, znajomi. Ś l u b y u p a m i ę t n i a Z a g ó r n y prezentami ś l u b n y m i . P o d manym przez parę młodych, dekoracyjnym trzy­ obramowaniem, t e ż k i l k a , do dziś u ż y w a n y c h , w o z ó w . D l a proboszcza w Smolnej z w i e ń c z o n y m u g ó r y napisem — „ S z c z ę ś ć B o ż e m ł o d e j parze" — wyrzeźbił kominiarz. półtorametrowy ołtarz, przedstawiający wizerunki M a t k i Boskiej i Pana Jezusa. W 1982 r o k u u m a i ł a jego ż o n a . Od 16 l a t częściowo niespraw­ na, sparaliżowana po wylewie. Tak w i ę c na straży małżeńskiego szczęścia stoją p o s p o ł u B ó g i , p o t r a k t o w a n y t r o c h ę serio a t r o c h ę z p r z y m r u ­ W życiu Mikołaja I I . 4. Młynarz i Żyd, Zagórnego ż e n i e m oka, zabobonny s y m b o l powodzenia. N a j w a ż n i e j s z a jednak, r ó w n i e ż dla r z e ź b i a r z a , jest d r e w n i a n a w y s . 39 c m ; i l . 5. Papież i Jaruzelski, wys. 39,5 cm 269 �6 I I . 6. Wójt gromadzki, w y s . 33 c m ; Polak i Ukrainiec, H i s t o r i i drewnianej towarzyszy ta druga spisana na komen­ historia. Życie p o w t ó r z o n e . M ó w i , że sam l u b i p o p a t r z e ć na te r z e ź b y . I dla niego s ą p r z y p o m n i e n i e m minionego czasu, k t ó r y tujących przecież o d m i e r z a ł jego los a dziś ś w i a d c z ą o n i m j u ż t y l k o , czenia zamknięte m i n i protestem w gablotach, muzealno eksponaty. Opowiadając, w y s . 38 c m j ą metryczkach. U j a w n i a z a s k a k u j ą c ą wydarzeń. Któż z nas mógłby logikę wyjaśnić tłuma­ zanik mody t ę g i c h k o b i e t , a p r z e c i e ż zniewoleni j e s t e ś m y nawet g d y wybiega w bardzo s z c z e g ó ł o w y opis p r z e ż y ć w ł a s n y c h p r o s t o t ą tego w y j a ś n i e n i a . Przekonuje nas do niego w i d o k i histo­ zasmuconej, k t ó r e j k r ó t k a s p ó d n i c a o d s ł a n i a grube, n i e k s z t a ł t n e ryczne. Jest to jednak t a historia, k t ó r ą t r u d n o b y ł o b y n a z w a ć uda. U ś m i e c h a się s t o j ą c a obok, zadowolona, bo s z c z u p ł a . U ś m i e ­ rodziny, przywołuje jednocześnie znane wydarzenia tej p o d r ę c z n i k o w ą . F a k t y w a ż n e m i e s z a j ą się w niej z refleksjami chamy się m y — o b s e r w u j ą c y te f i g u r k i . U ś m i e c h a , się ich autor. całkowicie Jego to t a k ż e b a w i . L u b i z a d a w a ć z a s k a k u j ą c e p y t a n i a , obserwu­ osobistymi. Powtarzane w niemal niezmienionej postaci p r z y k o l e j n y c h w i z y t a c h , w y w o d y te s p r a w i a j ą w r a ż e n i e je, gotowej f o r m u ł k i . N i e w ą t p l i w i e to wszystko z o s t a ł o o d c z y t u j e m y intencje. T a k j a k w przedstawieniu niemal iden­ dokładnie czy w y k a z u j e m y d o s t a t e c z n ą spostrzegawczość, właściwie p r z e m y ś l a n o , opis u z u p e ł n i a r z e ź b ę , t a k a b y nio p o z o s t a ł o miejsca t y c z n y c h postaci Polaka i U k r a i ń c a . „ K t ó r y Polak, k t ó r y U k r a i ­ na n i e d o m ó w i e n i a , niec — p r o s z ę z g a d n ą ć ? " — w p r o s t zwraca się do nas z polece­ jakąkolwiek niejasność. Gdzieś u podstaw tej relacji o d n a l e ź ć m o ż n a z a w ó d doznany w kontakcie z i n n y m i , niem o d g a d n i ę c i a n a r o d o w o ś c i , rozszyfrowania j e m u wiadomej k t ó r z y nio p o t r a f i l i r o z s z e r z y ć granicy swojego poznania. W t y m wiedzy ukrytej w b r a k u wiedzy, o g r a n i c z o n o ś c i m y ś l e n i a w i d z i p r z y c z y n ę dobrze ich życie i zwyczaje. nieporozumień, w chociażby tego, że p r z y b y s z ó w ze wielu wschodu Ligocie do dzisiaj nazywa się U k r a i ń c a m i . T ł u m a c z y więc, z nimi, przyjaźnił wyglądzie się, ale p r z e ż y ł także tragedię poznał przecież konfliktów i z b r o d n i . Miał nawet d w ó c h s z w a g r ó w U k r a i ń c ó w . N i o , popra­ wia, R u s i n ó w . „ W p r z ó d y roku b u d z i jego osobiste d o ś w i a d c z e n i e . O n j e d n a k sam sąsiadował że P o l s k i nie b y ł o 280 l a t , cierpliwie wyjaśnia, w z a j e m n y u k ł a d zainteresowanie On długo p o m i ę d z y ludnością polską i u k r a i ń s k ą . Oczywiście największe zewnętrznym. Tak to oni b y l i R u s i n i , dopiero po zaczęli b y ć U k r a i ń c a m i . " Z tych wspomnień 1918 pozostała nie t y l k o p a m i ę ć o o d m i e n n y m ubiorze. T a m t e p r z e ż y c i a wzbo­ c h ę t n i e j k r e ś l i wizję tej h i s t o r i i wielkiej — wyselekcjonowanej g a c a j ą jego w n ę t r z e . A l e w r z e ź b a c h i u p o r z ą d k o w a n e j , według własnego pojmowania. uwagę na zewnętrzne Z a g ó r n y zwraca, właśnie a t r y b u t y przypisane człowiekowi. Tak w y g l ą d a ł u l a u , t a k dziedzic, a t u k k o b i e t y do 1910 r o k u nosiły „ S t r u g a n e l a l k i " s ą upozowane, o s z c z ę d n e w ruchach, usta,wione najczęściej frontalnie, rzadziej p r o f i l e m . O ż y w i o n e jego wodę. Zmieniają się przedmioty towarzyszące człowiekowi, w y z n a c z a j ą c e jego s p o ł e c z n ą f u n k c j ę . Jest w t y m j a k i e ś zapa­ o p o w i e ś c i ą nagle, ja,k w t e a t r a l n y m s p e k t a k l u , z a c z y n a j ą odgry­ trzenie w t ę , ja,kby w t ó r n i o n a ł o ż o n ą , w a ć swojo role. Chocia,ż m o ż e m y m i e ć w ą t p l i w o ś c i , czy to one Twarze s ą raczej schematyczne, bo t e ż nio ono m a j ą czy i c h a n i m a t o r jest w n i m g ł ó w n y m a k t o r e m . Jest tego chyba n a s z ą u w a g ę . Historia, Z a g ó r n e g o to historia c z ł o w i e k a i rzeczy, n i e ś w i a d o m y , bo p o c z ą t k o w o pozostawia nas sa,m na, sam z r z e ź b ą , а raczej człowieka w ś r ó d rzeczy. N i e są, to k o n k r e t n e p o z w a l a j ą c na swobodne d o m y s ł y — w ł ą c z a się dopiero dostrze­ j a k k o l w i e k one b y ł y p u n k t a m i ^vyjścia. T u z l a ł y się w jedno. g a j ą c autentyczne T o po p r o s t u — u ł a n , naczelnik 270 zainteresowanie. warstwę koszący. znaczeniową. zwracać osoby, �Władza zawsze n a j b l i ż s z ą mieszkalicowi wsi b y l w ó j t gro­ n i c ą " . W komentarzach przedstawia więc będących swoje widzenie ewolucji togo u r z ę d u . P o c z ą w s z y od r o k u 1912 inaczej madzki, później naczelnik g m i n y . Z a g ó r n y po czasy w s p ó ł c z e s n e . T e n pierwszy w y s o k i , z laską w ręku o b y w a ł się bez z e w n ę t r z n y c h w y z n a c z n i k ó w w ł a d z y . T y p o w a n y na w ó j t a m u s i a ł j e d n a k o d z n a c z a ć się o d p o w i e d n i ą prezoneją. nie przywołuje w powszechnym znajdziemy punktu Z a g ó r n y nazwy użyciu. Przekonany odniesienia do jest, jego że wiedzy. „ T e n pasek bez plecy to jest siownik do z b o ż a . Innego nio b y ł o K a l e c y — w ę d r u j ą c y o d d o m u do d o m u ż e b r a c y to t a k ż e element sokie, a b y nie z a b r u d z i ł go k u r z wiejskich d r ó g . N a s t ę p n y ma­ tucznika. dawnego życia w s i . B y ł n i m i weterynarz pędzący W ten a n o n i m o w y t ł u m w k r a c z a j ą czasem postacie k o n k r e t n e , r o k u m a j u ż t a k ż e t e c z k ę . Czyż nio jest to lapidarnie u j ę t a , nie w y b i t n e ze w z g l ę d u na s w o j ą rolę w h i s t o r i i : L e n i n , pozbawiona ironicznego dystansu, historia rozrostu kilkakrotnie biurokracji; urządzeń do 1945 r o k u " —• to o w y s i e w a j ą c y m z b o ż e z p ł a c h t y . , , D u ż o do powiedzenia m i a ł y nawet k o b i e t y . " B u t y m i a ł w y ­ nifestuje s w o j ą f u n k c j ę o b o w i ą z k o w y m k r a w a t e m , a ten z 1980 dziś Piłsudski, p o w t ó r z o n y P a p i e ż . Rzeczy i ludzie z n a c z ą czas, z a s t ą p i e n i a o w ą , , t e c z k ą i k r a w a t k ą " — a,utentyzmu d z i a ł a n i a . o d m i e r z a j ą kolejne etapy. N a podstawkach p o j a w i a j ą się d a t y A u t o r y t e t u c z ł o w i e k a — sztucznym a u t o r y t e t e m urzędniczego —• r o k 1910, 1930, 1970. W zamierzeniu Z a g ó r n e g o d a t y gra­ a t r y b u t u . W t y m o d s z u k i w a n i u d o d a t k o w y c h z n a c z e ń nie za­ niczne. Jest to i n d y w i d u a l n a p r ó b a u p o r z ą d k o w a n i a d z i e j ó w na stępujemy u ż y t e k w ł a s n y i i n n y c h . Mniej istotne jest, czy przedstawiono autora. T a k a jest jego intencja w y r a ż o n a opisem. Urzędniczy poehód k o ń c z y korpulentna sylwetka współczesnego sposoby naczelnika, k t ó r e g o Z a g ó r n y nazywa k i l k a n a ś c i e ł a t . Jest to wersja h i s t o r i i Z a g ó r n e g o , oparta o jego „karykaturą". U ł a n i — w i d y w a ł ich j u ż w d z i e c i ń s t w i e . T u t a j c w a ł u j ą koniach, przechadzają się z psom, ż e g n a j ą p r o w a d z a j ą konie. Z a g ó r n y opowiada więc o podziale i piechoty, w y r a ż o n y m odmiennością k t ó r y również p a r a d o w a ł w takim na dziewezyny, w y ­ kawalerii u b i o r u . O swoim ojcu, gospodarowania, p r z e ż y c i a , obserwacje, Drewniane posta,eio Ż y d z i — „ Ż y d ó w 3,5 m i l i o n a u nas b y ł o — t r z y miliony jeszezo rok, przemyślenia. wciąż z a l u d n i a j ą jego w y o b r a ź n i ę , ale d r e w n i a n ą h i s t o r i ę p r z e ż y w a najpiorw we śnie. To w n o c y po­ wstają pomysły przybliżony mundurze. ubiory funkcjonowały kolejnych przedstawień. schemat p r z y s z ł e j W dzień pracy a następnie do j e j w y k o n a n i a . D r o w n o t r a k t u j e szkicuje przystępujo z szacunkiem. Wybiera Niemiec na m y d ł o p r z e r o b i ł , p ó ł z o s t a ł o " — c z y t a m y w me­ takie, k t ó r e ł a t w o k s z t a ł t o w a ć . Przesusza je i ustawia do p i o n u . tryczce do r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j Ż y d a . Wspomina, ich zwy­ D r e w n o , w e d ł u g niego, j a k człowiek nie m o ż e b y ć kalekie, j a k czaje. Wra,z z i n n y m i c h ł o p c a m i b i e g a ł o g l ą d a ć ż y d o w s k i e wesela. d o m musi m i e ć solidny fund.ament. Szkoda m u je o d r ą b y w a ć Jego m a t k a m i a ł a ż y d o w s k i e k o l e ż a n k i i uczennice. „ Ż y d z i — więc, g d y znajdzie większy to b y ł we wsi c a ł y ó w c z e s n y GS." M ó w i o sposobach zdobywania proporcji, podwójno sylwetki. k b o n t a , spółce Ż y d a z m ł y n a r z e m i ż y d o w s k i e j gehennie. Rzeźbienie kawałek, r z e ź b i , dla pojmuje ja,ko swoiste zmaganie za,chowania z tworzywem. Skostruowane na w ł a s n y u ż y t e k p r a w d y w y p o w i a d a z t a k i m Ł a t w e z w y c i ę z t w o nie cieszy. Sa,m więc wyznacza sobie t r u d n i e j ­ przekonaniem, j a k b y poza n i m i nie b y ł o i n n y c h racji. N a w e t sze zadania, w y m a g a j ą c e doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i . K i e d y nie jośłi p r a w d y te s ą w zabawny s p o s ó b jest zadowolony z k o ń c o w e g o efektu swojej pracy, p o p r a w i a uproszczone. Rolnicy — z wialnią, kosą, grabiami. Kobiety niosące wodę w wiadrach umocowanych na k o r o m y s ł a c h — bo k i o d y ś jedna studnia na kilkanaście podwórok. Kobieta z była automa­ t y c z n ą p r a l k ą czyli maglem, z m i ę d l i c ą , w jogo podpisie „ t a r - j ą t a k d ł u g o a ż o s i ą g n i e t o , co z a m i e r z a ł . W p r e c y z y j n y m od­ tworzeniu poszczególnych postaci złączyło się cieśli i szowea. P r z y o b r ó b c e drewna n a j c h ę t n i e j doświadczenie p o s ł u g u j e się n o ż e m szewskim. I I . 8. F r a g m e n t ż y c i o r y s u pisanego w z w i ą z k u z w y s t a w ą we W r o c ł a w i u (1988 r) 272 �II. Kolor zastosowany w 9. Szczęść Boże młodej parze, w y s . 50,5 c m ; i l . 10. Ułani, wys. 28,5 c m ; i l . 11. Chrystus Pasterz, wys. 63,5 c m przedsta­ n a w i ą z u j ą c y c h dialog z i n n y m i . W p r o s t przeciwnie. Ż y ł zawsze wienie, bo w a ż n e jest, że w ł a ś n i e czerwone korale z d o b i ł y s t r ó j części prac u w i a r y g o d n i a w ś r ó d l u d z i i dla nich. O t w a r t y , w ł ą c z a j ą c y się w i c h p r o b l e m y , l u d o w y a u ł a n m i a ł m u n d u r niebieski. B a r w a d o p e ł n i a p r a w d ę społocznik. W spisanym przez siebie w y z n a n i u , p r z y g o t o w a n y m h i s t o r y c z n ą , nie z a s t ę p u j ą c na w y s t a w ę w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m we W r o c ł a w i u , zapewnia, modelunku. że nie jest w a r i a t e m . R z e ź b i , aby z a t r z y m a ć m i n i o n y czas i aby M i k o ł a j Z a g ó r n y nie m a w sobie nic z samotnika, t y c h n a t u r s k r y t y c h , p e n e t r u j ą c y c h w ł a s n e w n ę t r z e , t y l k o poprzez s z t u k ę )0 nie m i e ć godzin nadliczbowych. Po p r o s t u : „ T a k te czasy pa­ m i ę t a m i takie m i się s t r u ż e . M a m l a t Fot.: Jan Świderski (2—11) 86." 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1517d7aab2a718446fec2fb9ee90d35f.pdf ceb52a2c4318440eecd596d282e6b972 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1578 Title A name given to the resource Kartki z dziejów prawosławnej parafii św. Aleksandra w Stanisławowie koło Modlina / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.183-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa K A R T K I Z DZIEJÓW P R A W O S Ł A W N E J P A R A F I I ŚW. A L E K S A N D R Y W STANISŁAWOWIE KOŁO M O D L I N A 1. W centrum p o ł o ż o n e j m i ę d z y N o w y m M o d l i n e m a Pomiechowem wsi S t a n i s ł a w o w o prześwitują w ś r ó d zieleni białe ściany b u d y n k ó w parafialnej cerkwi p o d wezwaniem św. Aleksandry i otwartego przed dziesięciu laty Pra­ w o s ł a w n e g o D o m u Opieki „ B e t a n i a " . Parafia w Stanisławowie jest j e d y n ą w dekanacie warszawskim i w ś r o d k o w e j Polsce wiejską p a r a f i ą p r a w o s ł a w n ą . N a temat cerkwi św. Aleksandry pisano w okresie powojennym, aż do lat dziewięćdziesiątych, niewiele, z przyczyn - j a k się wydaje - wyłącznie pozanau­ kowych. W s p o m i n a j ą o niej niektórzy autorzy p r z e w o d n i k ó w turystycznych, ale ich informacje są p r z e w a ż n i e bardzo zwięzłe i niezbyt ścisłe (Plewczyński, Wagner 1980, s. 110; Herz 1995, s. 260). P a r ę interesujących w i a d o m o ś c i na temat stanisławowskiej cerkwi, k t ó r e warto przytoczyć t u w całości, p o d a j ą Izabella Galicka i Hanna Sygietyńska, autorki poświęconego Nowemu D w o r o w i Mazowieckiemu i jego okolicom zeszytu Katalogu zabytków sztuki w Polsce: „Cerkiew p r a w o s ł a w n a pw św. Aleksandry. Poprzednia zbudowana 1844 w daw­ nej k o l o n i i A l e k s a n d r ó w k o ł o P o m i e c h ó w k a , w g projektu arch. Jana Jakuba Gaya. Rozebrana 1937 (z wyjątkiem filarów wewnętrznych). Z części m a t e r i a ł u r o z b i ó r k o w e g o wzniesiono 1938-9 d r u g ą , znacznie mniejszą. Ikonostas po p o ł . X I X w., przeniesiony z rozebranej cerkwi na terenie twierdzy m o d l i ń s k i e j . I k o n y z w . X I X m . i n . M B Nieustającej Pomocy, Trójcy św. M B Smoleńskiej, krzyż procesyjny w . X I X " (Galicka, Sygietyńska 1987, s. 59). P o p r a w n i e j s z ą , p i e r w o t n ą n a z w ę S t a n i s ł a w o w a - kolonia Aleksandryjska - podaje, i n f o r m u j ą c jednocześnie, że „ w e wsi osiedleni b y l i koloniści wielkoruscy", opracowanie Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany (1996, s. 16). Jedynym w okresie powojennym opracowaniem, k t ó r e g o autor omawia okoliczności powstania aleksandryjskiej parafii i p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i i w o k ó ł M o d l i n a , w y k o r z y s t u j ą c ź r ó d ł a i dziewiętnastowieczną literaturę przedmiotu, jest k r ó t k i a r t y k u ł ks. R o ś c i s ł a w a K o z ł o w s k i e g o , przez pewien czas proboszcza �184 ANDRZEJ WOŹNIAK proboszcza w Stanisławowie, opublikowany na p o c z ą t k u lat siedemdziesią­ tych, ale przez późniejszych a u t o r ó w pomijany (Koziovskij 1971) . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m sprawa kolonizacji rosyjskiej w oko­ licach Pomiechowa i M o d l i n a była dobrze znana, przede wszystkim z literatu­ ry dziewiętnastowiecznej. Znany w ó w c z a s historyk W a c ł a w Sobieski w swoich Dziejach Polski pisał, że po stłumieniu powstania listopadowego M i k o ł a j I , aby „lepiej k r ó l e s t w o s k r ę p o w a ć , u m o c n i ł [...] twierdzę M o d l i n , przezwał go Nowo-Gieorgijewskiem, a p o d M o d l i n e m dla upewnienia obrony p r ó b o w a ł nawet osadzić k o l o n i s t ó w p r a w o s ł a w n y c h " (Sobieski 1938, s. 156). N a p r z e ł o m i e X I X i X X w. wzmianki o wielkoruskim osadnictwie w oko­ licach M o d l i n a m o ż n a było znaleźć w polskiej literaturze geograficznej i w y ­ dawnictwach encyklopedycznych. Szczególnie interesujące informacje na ten temat zawierają n i e k t ó r e t o m y Słownika Geograficznego. W drugiej p o ł o w i e X I X w . p o w s t a ł o też p a r ę o p r a c o w a ń a u t o r ó w rosyjskich, najczęściej duchow­ nych, na temat p r a w o s ł a w n e j eparchii chełmsko-warszawskiej, w k t ó r y c h zna­ lazło się m . i n . sporo w i a d o m o ś c i o parafii św. Aleksandry p o d M o d l i n e m , a w 1896 r. w Cholmsko-varšavskom eparchialnom vestnike u k a z a ł się p o ś w i ę ­ cony jej w całości obszerny a r t y k u ł Vasilija Torskiego (Torskij 1896) . Osobne miejsce zajmuje p r z e ł o ż o n a na język polski i wydana w 1900 r. obszerna praca A . Szczerbatowa, Rządy księcia Paskiewicza w Królestwie Pol­ skim (1832-1847), w której autor zawarł nie tylko wiele interesujących wiado­ m o ś c i o rosyjskiej kolonizacji w o k ó ł M o d l i n a , lecz r ó w n i e ż c i e k a w ą ocenę r e z u l t a t ó w tego przedsięwzięcia. 1 2 2. Przed powstaniem listopadowym w K r ó l e s t w i e Polskim nie było sku­ pisk cywilnej ludności rosyjskiej , poza niewielką liczbą s t a r o w i e r ó w . Nieliczne cerkwie p r a w o s ł a w n e - było ich zaledwie 6 w całym K r ó l e s t w i e , zbudowane zostały w r ó ż n y c h okresach przez k u p c ó w greckich, poddanych tureckich . D o r o k u 1825 podlegały one w ł a d z y archijerejów Bukowiny, ale zależność ta p o l e g a ł a t y l k o na t y m , że ich duchowni wyświęcani byli przez w ł a d y k ó w b u k o w i ń s k i c h , zaś w bieżących sprawach, z a r ó w n o cerkiewnych, j a k i byto­ wych, zależne były od stowarzyszeń greckich, k t ó r e je u t r z y m y w a ł y . Z a r z ą d z a 3 4 1 Wiadomości o prawosławnej kolonizacji wokół twierdzy Nowogeorgijewsk nie znalazły się nawet w zarysie dziejów warszawskiej eparchii tegoż autora. Ks. R. Kozłowski podaje tam jedynie rok budowy cerkwi „w tzw. Aleksandryjskiej kolonii koło Modlina (obecnie wieś Stanisławowo)" (Kozłowski 1971, s. 26). Nie odwołują się też do nich autorzy paru niewielkich publikacji praso­ wych na temat Stanisławowa, które pojawiły się w końcu lat dziewięćdziesiątych w Gazecie Wyborczej, Życiu Warszawy i Tygodniku Nowodworskim. Autor powołuje się na książkę Letopis cerkvi sv. Mucenicy Caricy Aleksandry v russkich kolonijach pri varšavskoj gubernii, bez autora, miejsca i daty wydania. Pozycji tej nie zna Bibliografia historii Polski XIX w. Istniały oczywiście wojskowe garnizony rosyjskie; np. w Warszawie w przeddzień wybuchu powstania listopadowego „stało 9800 wojsk polskich i 6500 rosyjskich" (Kieniewicz 1970, s. 100). Znajdowały się one w Warszawie (przy ul. Podwale), w Opatowie, Lublinie, Piotrkowie, Kaliszu i w Drohiczynie. 2 3 4 �PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY 185 l i n i m i p o c h o d z ą c y z w y b o r u opiekunowie. W r o k u 1825 d u c h o w i e ń s t w o p r a w o s ł a w n e w K r ó l e s t w i e p o d p o r z ą d k o w a n e zostało rosyjskiemu Ś w i ą t o b ­ liwemu Synodowi, a w 1829 r. zatwierdzono „przepisy d o t y c z ą c e cerkwi grecko-rosyjskich w K r ó l e s t w i e P o l s k i m " , k t ó r e p o d d a w a ł y tutejsze d u c h o w i e ń s t ­ w o p r a w o s ł a w n e w ł a d z y eparchii wołyńskiej. D l a b e z p o ś r e d n i e g o nadzoru nad cerkwiami ustanowiono w Warszawie protojereja (Szczerbatow 1900, s. 20). Po klęsce powstania listopadowego nastąpiła stopniowa likwidaqa autonomii K r ó l e s t w a Polskiego i daleko idące zmiany we wszystkich niemal dziedzinach życia kraju. Objęły one r ó w n i e ż sferę życia religijnego p r z y n o s z ą c m . i n . zmiany statusu Kościoła p r a w o s ł a w n e g o , k t ó r e m u przyznano prawa wyznania panujące­ go. Symbolem nowego ducha epoki i rosyjskiego panowania w Królestwie miały być wznoszone i rozbudowywane na koszt jego skarbu twierdze w Nowogeorgijewsku (Modlinie), Iwanogorodzie (Dęblinie), Warszawie i Brześciu. W o k ó ł znacznie rozbudowanego systemu u m o c n i e ń w Modlinie postanowiono stworzyć pierścień k o l o n i i zasiedlonych sprowadzonymi z głębi Rosji p r a w o s ł a w n y m i osadnikami. Decyzję w kwestii p r a w o s ł a w n e g o osadnictwa rosyjskiego w ś r ó d katolickiej ludności wiejskiej Mazowsza podjęto w 1837 r. P o c z ą t k o w o zamierza­ no w y k u p i ć dobra w o k ó ł Nowogeorgijewska (Modlina) i osadzić tam „włościan r z ą d o w y c h " z guberni rosyjskich graniczących z Litwą. Paskiewicz chciał n a b y ć w t y m celu dobra G ó r a w okolicy Modlina, ale ponieważ ich właściciel żądał zbyt wysokiej ceny, postanowił osadzić kolonistów „ n a gruntach skarbowych" po obu stronach Wisły, m i ę d z y Zakroczymiem a wsią Kosewo. „ U r z ą d z e n i e kolonij na rzeczonych d z i a ł k a c h - pisał Paskiewicz do cesarza - m a za s o b ą t ą jeszcze k o r z y ś ć , że osady z n a j d o w a ć się b ę d ą bliżej twierdzy niż m a j ą t e k G ó r y " (Szczerbatow 1900, s. 139). W r o k u 1839 na w ł a s n o ś ć skarbu p a ń s t w a przeszły jednak i dobra G ó r a , k t ó r e nabyto nie d r o g ą kupna, lecz wymiany. D r o g ą kupna i w y m i a n y nabyto od polskich ziemian grunta dla trzech kolonii: Aleksandryj­ skiej, Kosewka i Szczypiorna, K o n s t a n t y n o w k a d o s t a ł a ziemie z d ó b r G ó r a i bodaj tylko kolonia Zakroczymska powstała całkowicie na gruntach rządowych. 5 Ł ą c z n i e na wspomnianym wyżej terenie osadzono, w e d ł u g Szczerbatowa, 95 rodzin p o c h o d z ą c y c h z guberni pskowskiej. Jest to jednak, b y ć m o ż e , c a ł k o w i t a liczba rodzin sprowadzonych z tej guberni w ciągu całego okresu trwania akcji osadniczej. W pierwszym okresie liczba ta m o g ł a b y ć nieco mniejsza. Wzniesiono bowiem w ó w c z a s „ z polecenia Imperatora" 5 rosyjskich k o l o n i i : A l e k s a n d r y j s k ą , składającą się z 25 z a g r ó d (usadieb), K o n s t a n t y n o w ­ ską z 12 z a g r ó d , K o s e w k ę - z 10 z a g r ó d , Szczypiorna - 20 z a g r ó d i Z a k r o ­ c z y m s k ą - 7 z a g r ó d . Ł ą c z n i e we wszystkich 5 koloniach były zatem 74 zagro­ dy i z a k ł a d a j ą c , że w każdej m i e s z k a ł a jedna rodzina, tyleż rodzin c h ł o p s k i c h . 6 5 Po powstaniu listopadowym administracja Paskiewicza stwierdziła, że wszystkie cerkwie prawosławne w Królestwie Polskim są w bardzo złym stanie, a niektóre nie mają nawet własnych budynków (Szczerbatow 1900, s. 21). V. Torski, na przełomie X I X i X X w. wieloletni proboszcz parafii św. Aleksandry, podaje jednak liczbę tylko 60 rodzin z gub. pskowskiej, które jako pierwsze zasiedliły wsie „Aleksandrynka, Szczepiorka i Kosewka" (1896, s. 177). Osadnicy w kolonii Zakroczymskiej byli przeważnie 6 �186 ANDRZEJ WOZNIAK Z a n i m zbudowano dla k o l o n i s t ó w domy i zagrody mieszkali oni u polskich c h ł o p ó w w okolicznych wsiach (Torskij 1896, s. 277). K a ż d y z przesiedleńców o t r z y m a ł 10 dziesięcin (20 m o r g ó w polskich) zie­ m i , b u d o w a n ą na koszt skarbu z a g r o d ę i pełne w y p o s a ż e n i e gospodarstwa: n a r z ę d z i a rolnicze, sprzęty domowe i żywność wystarczającą do nowych zbio­ r ó w . D o budowy d o m ó w dla k o l o n i s t ó w sprowadzono z Rosji dwudziestu cieśli, gdyż „ z w o l i Najwyższej domy te m i a ł y m i e ć styl i r o z k ł a d czysto rosyjski". P o c z ą t k o w o były one dwukondygnacyjne, ale w r o k u 1861 przy­ stosowano je do miejscowych w a r u n k ó w i przebudowano na jednokondyg­ nacyjne. Z a r ó w n o koloniści, j a k i ich dzieci w o l n i byli przez sześć lat od służby wojskowej (Szczerbatow 1900, s. 139; Torskij 1896, s. 277). Koszt osadzenia jednej rodziny przesiedleńczej Szczerbatow oceniał na 3 do 4 tys. rubli. Ł ą c z ­ nie sprowadzono z guberni pskowskiej 200 „ d u s z " m ę s k i c h i 150 kobiet. W późniejszym okresie, ale przed 1875 г., znacznie mniejsza liczba k o l o n i ­ s t ó w rosyjskich z o s t a ł a osiedlona we wsiach B r o n i s ł a w k a , G a ł a c h y , Kosewo, N o w y M o d l i n , Pomiechowo, W y m y s ł y , gminy Pomiechowo. O t y m drugim etapie kolonizacji brak jednak jakichkolwiek w i a d o m o ś c i . W 1869 r. było w koloniach 525 „ d u s z " obojga płci, w 1874 - 637, a w 1894 - 1056. R o k 1832 rozpoczyna p r z e b u d o w ę napoleońskiej twierdzy M o d l i n w twier­ d z ę rosyjskiego systemu obronnego, której n a z w ę zmieniono na Nowogeorgijewsk. J u ż w 1833 r. wzniesiono w niej t y m c z a s o w ą cerkiew Muromskiego P u ł k u Piechoty p.w. Św. Trójcy, a w 1836 r. u k o ń c z o n o b u d o w ę murowanej świątyni, na w z ó r cerkwi w Cytadeli Aleksandrowskiej w Warszawie. Uroczys­ tego p o ś w i ę c e n i a d o k o n a ł w r o k u n a s t ę p n y m p r a w o s ł a w n y biskup warszawski A n t o n i , n a d a j ą c jej wezwanie św. Georgiego. Cerkiew o t r z y m a ł a miano sobo­ r u i liczną o b s a d ę d u c h o w i e ń s t w a ; o p r ó c z proboszcza d w u k a p ł a n ó w , diakona i p s a l m i s t ę . D o parafii nowogeorgijewskiej przypisane zostały p o w s t a j ą c e w ó w c z a s w o k ó ł twierdzy rosyjskie kolonie. P o n i e w a ż jednak „uczęszczanie do soboru w twierdzy - pisał wiele lat później I o a n n Korzeniewski]* - było dla nowo osiedlonych z w i ą z a n e z licznymi niewygodami, z p o w o d u k t ó r y c h nie chodzili do cerkwi i nie brali u d z i a ł u w ż a d n y c h o b r z ę d a c h , to r z ą d K r ó l e s t w a Polskiego u z n a ł za konieczne wybudowanie dla przesiedleńców cerkwi w jed­ nej z k o l o n i i w p o b l i ż u twierdzy Nowogeorgijewskiej i przydzielenie jej pełnej obsady d u c h o w i e ń s t w a " (Korzenevskij 1878, s. 12). Plan ten został zatwier­ dzony j u ż w 1840 г., podczas p o b y t u cara w Warszawie, o czym przez pewien czas nie wiedziano nawet w warszawskiej eparchii. W 1844 r. wybrano miejsce p o d b u d o w ę cerkwi p.w. św. Aleksandry, a w 1846 r. murowana cerkiew z 5 k o p u ł a m i w k o l o n i i Aleksandrowskiej została u k o ń c z o n a . Jej budowa, 7 8 dymisjonowanymi wojskowymi, w Konstantynowce zaś osiedli Rosjanie już wcześniej mieszkający w Królestwie, w części „raskolnicy", w części prawosławni, którzy zajmowali się tu handlem. Prawosławna katedra biskupia została erygowana w Warszawie w 1834r. jako wikariat eparchii wołyńskiej. W 1840 r. wikariat przekształcono w eparchię. Dosłownie: „nikakich obrjadov very ne ispołniali". Torski pisze wręcz, że koloniści z gub. pskowskiej nie znali nawet najprostszych, krótkich modlitw (Torski 1896, s. 278). 7 8 �187 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY ikonostas i w y p o s a ż e n i e k o s z t o w a ł o ponad 30 tys. rubli. Proboszcz cerkwi m i a ł o t r z y m y w a ć u p o s a ż e n i e w w y s o k o ś c i 600 r u b l i , diakon 120 r u b l i , a psal­ mista - 60 r u b l i rocznie. Ponadto wszyscy razem otrzymywali 185 r u b l i rocznie „ n a o p a ł " . N a potrzeby cerkiewne - prosfory, w i n o , k a d z i d ł o itp. - wyznaczono s u m ę 100 r. rocznie. Parafia św. Aleksandry liczyła w ó w c z a s 400 „ d u s z " (Korzenevskij 1878, s. 12). W opisie cerkwi i parafii z lat pięć­ dziesiątych X I X w. odnotowano podobne sumy na utrzymanie cerkwi i t y l k o psalmista (ponomar) o t r z y m y w a ł u p o s a ż e n i e większe o p o ł o w ę . Dowiadujemy się r ó w n i e ż , że tutejszy k a p ł a n , diakon i ponomar mieszkają w drewnianych domach cerkiewnych. O b o k d o m u proboszcza znajduje się budynek gospoda­ rzy i niewielki sad, a o p r ó c z tego m a on w u ż y t k o w a n i u 2 dziesięciny ziemi cerkiewnej. N a potrzeby świątyni w y p ł a c a się co r o k u 100 r u b l i . W 1849r. w k o l o n i i Aleksandryjskiej p o w s t a ł a s z k ó ł k a parafialna, w której nauczycie­ lem był proboszcz, za co o t r z y m y w a ł dodatkowo 60 rubli. Podobne szkółki p o w s t a ł y w 1866 r. w Szczypiornej, a w 1867 - w Konstantynowce. W 1853 r. parafia św. Aleksandry liczyła 354 parafian (Łotockij 1863, s. 331). W e d ł u g spisu cerkwi i d u c h o w i e ń s t w a eparchii chełmsko-warszawskiej z 1886 r. do parafii św. Aleksandry należały: kolonia Aleksandryjska, Kosew­ ka i Szczepiorna pow. p ł o ń s k i e g o oraz kolonia Kontantynowska (Konstantynowka) pow. warszawskiego. W Konstantynowce p o c z ą t k o w o mieszkali p r a w o s ł a w n i i „ r a s k o l n i c y " (starowierzy), ale ci drudzy po pewnym czasie przeszli na p r a w o s ł a w i e i w 1869 r. we wsi nie było j u ż ani jednego „ r a s k o l n i k a " (Torskij 1896, s. 278). W r o k u 1886 parafia św. Aleksandry m i a ł a 607 wiernych. O p r ó c z cerkwi na jej terenie z n a j d o w a ł a się jeszcze kaplica, prawdopodobnie cmentarna. Ziemi cerkiewnej m i a ł a 14 dziesięcin. Proboszczem był od 1885 p o c h o d z ą c y „ z Cesarstwa" duchowny Joan Wozniesienskij (Spisok... 1886, s. 10, 100) . Rosyjscy koloniści mieli w okolicy p a r ę świątyń i kaplic p r a w o s ł a w ­ nych. O p r ó c z parafialnej cerkwi św. Aleksandry i wspomnianego j u ż soboru św. Georgiego z liczną o b s a d ą duchownych w Nowogeorijewsku, w 1852 r. na cmentarzu za t w i e r d z ą wybudowano m u r o w a n ą kaplicę p.w. Bogurodzicy Pocieszycielki Strapionych, o b s ł u g i w a n ą przez duchownych z soboru. Ponadto w 1856 r. warszawska eparchia p r a w o s ł a w n a , za symboliczną s u m ę 72 r u b l i o t r z y m a ł a w u ż y t k o w a n i e leżące po drugiej stronie N a r w i r z ą d o w e dobra G ó r a z p a ł a c e m , k t ó r y przeznaczono na letnią rezydencję warszawskich bisku­ p ó w p r a w o s ł a w n y c h . W dobrach wzniesiono cerkiew d o m o w ą ze stałym etatem dla duchownego (Korzenevskij 1879, s. 185-186). 9 3. Z a s t a n a w i a ć m o ż e , k i m byli osadzeni k o ł o M o d l i n a p r a w o s ł a w n i k o l o ­ niści, dla k t ó r y c h k i l k a wiorst dzielących ich wsie od cerkwi było odległością na tyle t r u d n ą do pokonania, że, jak stwierdził J. Korzeniewski], „ d o cerkwi 9 W 1877 r. proboszczem parafii był Teofan Ułowicz, w 1886 r. protojerej i proboszcz soboru w Nowogeorgijewsku (Spisok... 1877, s. 3; Spisok... 1886, s. 10). �188 ANDRZEJ WOZNIAK nie chodzili i nie brali udziału w ż a d n y c h o b r z ę d a c h " . Z tego też p o w o d u w ł a d z e u z n a ł y za konieczne wybudowanie w koloniach murowanej cerkwi za n i e b a g a t e l n ą w ó w c z a s s u m ę ponad 30 tys. r u b l i . V . Torskij p o d k r e ś l a wprawdzie, że ci sprowadzeni z guberni pskowskiej, osadnicy „byli wszyscy naturalnymi Wielkorusami", ale dodaje, że znali r ó w ­ nież język c z u c h o ń s k i (čuchonskuju riecz), t j . estoński. Wiele wskazuje zatem na to, że o w i znający język estoński Wielkorusi pochodzili prawdopodobnie z rejonu guberni pskowskiej, zwanego w przeszłości C z u c h o ń s z c z y z n ą , po­ ł o ż o n e g o na wschodnim w y b r z e ż u jeziora Pskowskiego, gdzie od p o c z ą t k u X V I I I w . mieszkały grupy p r a w o s ł a w n y c h E s t o ń c z y k ó w , k u l t u r o w o bliskich etnograficznej grupie estońskiej Setu (Tynurist 1994, s. 4 2 4 ) . Pierwsze lata p o b y t u w miejscu nowego osiedlenia o k a z a ł y się dla k o l o ­ n i s t ó w bardzo trudne. Nie znali miejscowych w a r u n k ó w klimatycznych, zwy­ czajów i języka, a przede wszystkim nie potrafili w tutejszych warunkach g o s p o d a r o w a ć . W . Torskij zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na jeszcze j e d n ą i s t o t n ą o k o l i c z n o ś ć . W dawnym miejscu zamieszkania przesiedleńcy zajmowali się p r z e w a ż n i e r y b o ł ó w s t w e m ( „ r y b n y m p r o m y s ł o m " ) i niewiele znali się na r o l ­ n i c t w i e . D o p ó k i więc nie nauczyli się miejscowych s p o s o b ó w gospodarowa­ nia p o w o d z i ł o i m się bardzo źle. W r a z z bardziej zaawansowanymi metodami uprawy r o l i koloniści przejęli również niemal całą k u l t u r ę m a t e r i a l n ą polskich s ą s i a d ó w , poznali ich zwyczaje i język na tyle, że w k o ń c u X I X w., dobrze znający te okolice Torskij m ó g ł n a p i s a ć , iż od miejscowych c h ł o p ó w - P o l a k ó w rosyjscy koloniści różnili się tylko większą o t w a r t o ś c i ą , d o b r o d u s z n o ś c i ą i p r z y w i ą z a n i e m do p r a w o s ł a w i a (Torskij 1896, s. 278). 10 11 Po pierwszym, t r u d n y m okresie adaptacji do nowych w a r u n k ó w , trwają­ cym do lat pięćdziesiątych - siedemdziesiątych X I X w., w dziejach osad rosyj­ skich w w i d ł a c h Wisły i N a r w i n a s t ą p i ł a epoka względnej stabilizacji. O p r ó c z wspomnianych j u ż wcześniej p r o b l e m ó w adaptacyjnych, w ś r ó d k t ó r y c h kwe­ stie gospodarcze o d g r y w a ł y szczególnie i s t o t n ą rolę, rosyjskie kolonie przeży­ w a ł y r ó w n i e ż p o w a ż n e k ł o p o t y demograficzne. M i m o iż dane d o t y c z ą c e liczby l u d n o ś c i w koloniach, k t ó r y m i dysponujemy, nie są precyzyjne, to p o z w a l a j ą one stwierdzić z n a c z n ą d y s p r o p o r c j ę między liczbą m ę ż c z y z n i kobiet sprowa­ dzonych w k o ń c u lat trzydziestych X I X w. z guberni pskowskiej do K r ó l e ­ stwa. W populacji tej było mianowicie 200 „ d u s z " m ę s k i c h i tylko 150 kobiet (Torskij 1896, s. 278). Z danych d o t y c z ą c y c h liczby ludności k o l o n i i rosyjskich w o k ó ł M o d l i n a od lat czterdziestych do dziewięćdziesiątych X I X w. w y n i k a r ó w n i e ż , że aż do lat sześćdziesiątych liczba ta nie tylko nie wzrosła, lecz nawet, j a k się wydaje, m i a ł a w latach pięćdziesiątych tendencję s p a d k o w ą . 1 0 Obecnie grupy te uległy już prawie całkowitej rusyfikacji, podczas gdy ta część Estończyków guberni pskowskiej, która pozostała przy luteranizmie, zachowała w znacznej mierze swoją kulturę. Paweł Ładykowski pisze o Setu, że , jako ludność pogranicza nazywana bywa mianem połuwierników, połuwierców, co sami zainteresowani definiują jako stan nieprzynależności do żadnej z sąsiadujących religii luterańskiej i prawosławnej. Określenie to pochodzi z X I X wieku" (Ładykowski 2000, s. 20). V. Torskij pisze o nich wręcz, że początkowo byli złymi gospodarzami („plochie chozjaeva"). 1 1 �189 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY P o n i e w a ż koloniści w K r ó l e s t w i e po uwłaszczeniu mieli prawo dyspono­ w a ć bez ograniczeń swoją ziemią, wielu z nich zaczęło j ą w y d z i e r ż a w i a ć i s p r z e d a w a ć , p o c z ą t k o w o Polakom, a później t a k ż e Ż y d o m . C i , k t ó r z y ziemię sprzedali, przenosili się do Rosji. Procesowi temu, j a k pisał Torskij, sprzyjały „ o p o l a c z o n e w ł a d z e K r a j u P r z y w i ś l a ń s k i e g o " . N i e k t ó r y c h k o l o n i s t ó w skłania­ no j a k o b y do wyjazdu p o d pozorem, że nie dają sobie rady, gdyż nie umieją g o s p o d a r o w a ć w miejscowych warunkach. Niekiedy koloniści wyjeżdżali do Rosji nawet j a k o pracownicy najemni ( „ b a t r a k i " ) . W latach sześćdziesiątych p r z e n i o s ł o się do guberni saratowskiej 30 rodzin. W 1871 r. w r ę k a c h Pola­ k ó w było 11 rosyjskich z a g r ó d (usadieb), w 1872 - 19,5 zagrody, w 1875 - 25 z a g r ó d . W latach dziewięćdziesiątych X I X w. w r ę k a c h P o l a k ó w znaj­ d o w a ł y się 23 zagrody, zaś l u d n o ś c i polskiej było w koloniach 163 dusze obojga płci (Torskij 1896, s. 286). 12 Największy bodaj, bo 50-procentowy o d p ł y w rosyjskich o s a d n i k ó w od­ n o t o w a ł B r o n i s ł a w Chlebowski ze wsi Szczypiorno (Szczepiorna). W 1839 r. „ o s a d z o n o t u 20 rodzin (100 dusz) z gub. pskowskiej. W r. 1883 było 10 osad wielkorossyjskich, 10 innych osad" (Słownik Geograficzny 1890, s. 874). Radca W o r o n o w , rosyjski u r z ę d n i k K o m i s j i F i n a n s ó w K r ó l e s t w a Polskie­ go, k t ó r e g o w ł a d z y koloniści p o c z ą t k o w o podlegali, powiedział podobno, że Polacy k u p i l i j u ż tyle ziemi, że niedługo (w koloniach) pozostanie t y l k o pra­ w o s ł a w n a parafia i jej d u c h o w i e ń s t w o (priczta), duchowny T . U ł o w i c z zaś d o m a g a ł się od w ł a d z zakazu nabywania ziemi w koloniach przez Ż y d ó w (Torskij 1896, s. 286). R o z p o r z ą d z e n i e Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h zabraniające k o l o n i ­ stom s p r z e d a w a ć i dzierżawić ziemię osobom innego niż p r a w o s ł a w n e wyznania wydane z o s t a ł o w grudniu 1875 r. U ż y t k o w n i c y ziemi w koloniach innego wyznania, w myśl tego rozporządzenia, po upływie 20 lat od daty jego wydania, w i n n i byli j ą „ o d d a ć lub o d s t ą p i ć " osobom wyznania p r a w o s ł a w n e g o . D z i e ń 14 grudnia 1875 г., w k t ó r y m wydano r o z p o r z ą d z e n i e o zasadach dzierżawy i sprzedaży ziemi w koloniach, u w a ż a ł V . Torskij za d a t ę dla nich p r z e ł o m o w ą . R o z p o r z ą d z e n i e to bowiem, jego zdaniem, m i a ł o p o w s t r z y m a ć p o l s k ą ekspansję i przyczynić się do zwiększenia liczby rosyjskiej ludności w o k ó ł twierdzy (Torskij 1896, s. 288). Zdaje się jednak z a p o m i n a ć , że sam, nieco wcześniej, zwrócił u w a g ę na inny istotny czynnik, k t ó r y w znacznej mierze w p ł y n ą ł na liczbę ludności p r a w o s ł a w n e j w koloniach. Były n i m m i a n o ­ wicie m a ł ż e ń s t w a mieszane k o l o n i s t ó w z ludnością miejscową. P o w o d o w a ł y one przymus wychowywania wszystkich dzieci w religii p r a w o s ł a w n e j , a nierzadko r ó w n i e ż przejście na p r a w o s ł a w i e w s p ó ł m a ł ż o n k a innego wyznania. O d 1849 do 1896 r. przeszły w koloniach na p r a w o s ł a w i e 274 osoby obu płci (Torskij 1896, s. 278). Skutki prawne, wynikające z m a ł ż e ń s t w z osobami wyznania pra­ w o s ł a w n e g o p o w o d o w a ł y , że katolicy bardzo rzadko zawierali takie związki 13 1 2 1 3 W guberni (oblasti) tej do dziś mieszkają w diasporze grupy Estończyków (Tynurist 1994 s. 424). Wydaje się, że druga część tego rozporządzenia nie została nigdy w pełni zrealizowana. �190 ANDRZEJ WOZNIAK ( T u s z y ń s k a 1992, s. 77-78). Z m a t e r i a ł ó w o d n o s z ą c y c h się do okresu p ó ź n i e j ­ szego w y n i k a natomiast, że koloniści w przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych najczęściej szukali k a n d y d a t ó w na w s p ó ł m a ł ż o n k ó w w ś r ó d d o ś ć licznej w oko­ licy l u d n o ś c i ewangelickiej pochodzenia niemieckiego . N a p r z e ł o m i e stuleci l u d n o ś ć k o l o n i i p r a w o s ł a w n y c h w o k ó ł M o d l i n a , w k t ó r y c h część gospodarstw z n a j d o w a ł a się w r ę k a c h polskich, nie stanowiła j u ż m o n o l i t u ani p o d względem wyznaniowym, ani etnicznym. Z k o l o n i s t ó w urodzonych w guberni pskowskiej w 1896 r. żyło jeszcze ok. 30 o s ó b obojga płci (Torskij 1896, s. 278). 14 T u ż przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w r o k u 1912, E d w a r d Chwalewik w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej opisując w haśle M o d l i n okolice twierdzy wspomina też k r ó t k o o mieszkających tam p r a w o s ł a w n y c h osadnikach: „ P o d w a r o w n i ą liczne ubogie kolonie o s a d n i k ó w rosyjskich sprowadzonych przez M i k o ł a j a I z głębi Cesarstwa" (Wielka Encyklopedia... 1912, s. 294). Chwalewik był jedy­ n y m autorem, k t ó r y w tamtych czasach o d w a ż y ł się bez osłonek powiedzieć to, co w y n i k a ł o r ó w n i e ż z prac a u t o r ó w rosyjskich. K o l o n i e rosyjskie p o d M o d l i n e m , zwłaszcza w p o r ó w n a n i u z u w a ż a n y m i za z a m o ż n e polskimi wsiami gminy Pomiechowo, były ubogie. T o u b ó s t w o s p o w o d o w a ł o ucieczkę części k o l o n i s t ó w do Rosji w połowie X I X w., bieda skłaniała do emigracji do miasta, szukania źródeł utrzymania w zawodach pozarolniczych i wszelkich, d o d a t k o w y c h pozarolniczych s p o s o b ó w zarobkowania . Torskij pisząc o po­ zarolniczych karierach byłych m i e s z k a ń c ó w k o l o n i i wymienia: „ 2 znanych w eparchii duchownych, 2 u r z ę d n i k ó w , 3 k u p c ó w , licznych rzemieślników, drobnych p r z e d s i ę b i o r c ó w , kolejarzy" i t p . (Torskij 1896, s. 278). 15 J e d n a k ż e nawet Torskij, starający się p o k a z y w a ć wszystkie pozytywne strony akcji kolonizacyjnej w o k ó ł M o d l i n a , przyznaje, że nie spełniła ona p o k ł a d a n y c h w niej nadziei i nie zmieniła polskiego charakteru okolicy, przede wszystkim z p o w o d u zbyt małej liczby k o l o n i s t ó w (Torskij 1896, s. 278). Znacznie bardziej krytycznie oceniał rezultaty tego przedsięwzięcia A . Szczer­ batow, pisząc: „ R o d z i n y włościańskie przesiedlone do Polski, zobaczywszy w y ż s z ą k u l t u r ę a g r o n o m i c z n ą ludności K r ó l e s t w a , starały się j ą n a ś l a d o w a ć , a n a s t ę p n i e p o w o l i przyswoiły sobie język polski, w części i obyczaje miejs­ cowe, z a c h o w u j ą c jedynie wyznanie p r a w o s ł a w n e . W ogólności l u d n o ś ć rosyj­ ska p o d Zakroczymem u t r a c i ł a s w ą n a r o d o w o ś ć , a ż a d n e g o nie w y w a r ł a w p ł y w u na sąsiadujących z n i ą włościan polskich. M ó w i ą c wyraźniej, Rosjanie spolonizowali się, a Polacy wcale nie zniszczeli". Pierwsza p r ó b a włościańskiej kolonizacji rosyjskiej o k a z a ł a się z p o w o d u wysokich k o s z t ó w „ m o ż l i w a [...] t y l k o w bardzo drobnych rozmiarach, a w takich warunkach nie przynosi wcale p o ż y t k u " (Szczerbatow 1900, s. 139-140). 16 1 4 Pod koniec X I X w. w Nowym Dworze np. ewangelicy stanowili 9 proc. ludności. Pisze o tym w tomie wspomnień Igor Newerly (1985, s. 205): Kosewo i okoliczne wsie dorabiały wynajmując latem pokoje rodzinom oficerów rosyjskich przebywających tu ze swoim pułkiem na letnich obozach. Sprzedawano im również mleko, nabiał, ryby, kurczaki, itp. Autor twierdzi, że mimo niesprzyjających warunków koloniści nie tylko zachowali ojczysty język, ale nawet nauczyli go okolicznych chłopów. 1 5 1 6 �PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY 191 L a t a pierwszej wojny światowej i dwudziestolecie m i ę d z y w o j e n n e to nie­ m a l całkowicie niezapisane karty w dziejach parafii św. Aleksandry, s t ą d też w i a d o m o ś c i , k t ó r y m i obecnie na ten temat dysponujemy, są bardzo u b o g i e . Po pierwszej wojnie światowej liczba ludności p r a w o s ł a w n e j we wsiach w p o b l i ż u M o d l i n a znacznie się zmniejszyła. W e d ł u g danych G U S z 1921 г., w gminie Pomiechowo p o w i a t u warszawskiego m i e s z k a ł o 397 o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o , z tej liczby jednak 210 o s ó b pytanych o n a r o d o w o ś ć p o d a ł o p o l s k ą , „ i n n ą " natomiast, w t y m w y p a d k u rosyjską, tylko 187. Podobnie zresztą p r z e d s t a w i a ł a się sprawa z ludnością wyznania ewangelickiego, k t ó r e j blisko p o ł o w a p o d a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W gminie G ó r a o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o było 9 1 , n a r o d o w o ś c i rosyjskiej 6 4 . Z u p e ł n i e inaczej w y g l ą ­ d a ł a sytuacja w gminie Pomiechowo w r o k u 1928. W e d ł u g danych W y d z i a ł u Powiatowego Sejmiku Warszawskiego, o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o było w gminie 419, ale wszystkie u w a ż a ł y się za Rosjan. W gminie G ó r a natomiast t y l k o 87 o s ó b ze 137 wyznania p r a w o s ł a w n e g o , p r z y z n a w a ł o się do narodo­ wości rosyjskiej. P o z o s t a ł e m i a ł y się za P o l a k ó w (Wydział... 1930, s. 22). P o n i e w a ż brak jakichkolwiek danych d o t y c z ą c y c h okresu I wojny ś w i a t o ­ wej, m o ż e m y t y l k o p r z y p u s z c z a ć , że tak znaczne - blisko o p o ł o w ę - zmniej­ szenie się liczby l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j w obu gminach związane było z ewa­ k u a c j ą l u d n o ś c i cywilnej do Rosji w 1915 r o k u . Ze sprawozdania wojewody o stanie w o j e w ó d z t w a warszawskiego (bez stolicy), za lata 1929-1930, wynika, że na jego terenie nie było w ó w c z a s „ e t a t o w y c h p r a w o s ł a w n y c h parafij ani filij etatowych". R o z w a ż a n a była spra­ w a utworzenia w Stanisławowie (d. k o l o n i i Aleksandryjskiej ) pow. warszaw­ skiego filii etatowej (Sprawozdanie... 1931, s. 20). Po odzyskaniu niepodległości cerkiew św. Aleksandry w Stanisławowie zaczęła p o p a d a ć w r u i n ę . Nie m i a ł a nawet stałego księdza. D u c h o w n y dojeż­ d ż a ł z Warszawy. W latach trzydziestych cerkiew odbudowano, ale j u ż j a k o znacznie mniejszą i bez n a r o ż n y c h wieżyczek z k o p u ł k a m i , na k t ó r e w ł a d z e podobno nie wyraziły zgody. Poświęcenia dokonano w 1934 r. B u d o w ę z a k o ń ­ czono w k o ń c u lat trzydziestych i wtedy też przeniesiono do S t a n i s ł a w o w a ikonostas i ikony ze zburzonej cerkwi w M o d l i n i e . O m i e s z k a ń c a c h wsi parafii św. Aleksandry - Stanisławowa, Szczypiorna, Kosewka, Kosewa i innych w t y m okresie wiemy niewiele. Nie ulega jednak wątpliwości, że trwający od X I X w . proces polonizacji tych społeczności przy­ b r a ł na sile w latach niepodległości. Ciekawym, c h o ć oczywiście tylko j e d n y m z wielu, ś w i a d e c t w e m tego procesu m o g ą b y ć nagrobki na cmentarzu prawo­ s ł a w n y m w Stanisławowie; na przełomie X I X i X X wieku wyłącznie rosyjskie, 17 1 8 19 1 7 Podjęta kwerenda w czasopismach prawosławnych okresu międzywojennego, podobnie zresztą jak dotychczas prowadzone badania terenowe, nie przyniosła dotąd większych rezultatów. Prawosławne Archiwum Metropolitalne, którego zespół Parafie, budzi największe nadzieje, jest okresowo niedostępne. W 1894 r. było (wg Torskiego) w koloniach łącznie 1056 dusz. Wywiad z ks. M.Ś. (2000 г.). 1 8 1 9 �192 ANDRZEJ WOZNIAK w okresie m i ę d z y w o j e n n y m coraz bardziej u p o d o b n i a j ą się do n a g r o b k ó w na cmentarzach katolickich - cyrylicę zastępuje alfabet łaciński, coraz rzadsze stają się rosyjskie formy i m i o n , znikają „ o t c z e s t w a " . W swoich podstawowych z r ę b a c h tradycyjna k u l t u r a wsi p r a w o s ł a w n y c h w okolicach P o m i e c h ó w k a t r w a jeszcze do k o ń c a okresu okupacji niemieckiej. Jej ciekawym i u w a ż n y m obserwatorem w ostatnim okresie istnienia był J.L., k t ó r e g o j a k o kilkunastoletniego c h ł o p c a losy rzuciły na pewien czas w tamte strony. W relacji J.L. p r a w o s ł a w n i m i e s z k a ń c y Szczypiorna i okolicznych wsi nie różnili się o d swoich polskich sąsiadów sposobami gospodarowania, ubio­ rem, p o ż y w i e n i e m . M ó w i l i r ó w n i e j a k i oni swobodnie po polsku, a rosyjs­ kiego używali t y l k o w rozmowach między s o b ą . Widoczne różnice m i ę d z y obu społecznościami d a w a ł y się z a u w a ż y ć w dziedzinie budownictwa mieszkalnego i gospodarczego, rozplanowania i w y g l ą d u w n ę t r z d o m ó w mieszkalnych (np. święty k ą t z i k o n ą ) , n i e k t ó r y c h zwyczajów. T a k i m zwyczajem, nieznanym we wsiach polskich, były np. p o p r z e d z a j ą c e wesela wyścigi z a p r z ę g ó w k o n ­ nych, do k t ó r y c h przygotowywano się wcześniej, k a r m i ą c intensywnie konie. M i ę d z y p o t o m k a m i rosyjskich k o l o n i s t ó w a ludnością p o l s k ą nie było żad­ nych k o n f l i k t ó w , stosunki u k ł a d a ł y się bardzo poprawnie. „ T o raczej Polacy częściej kłócili się m i ę d z y s o b ą " - m ó w i J . L . 2 0 Kres m a ł e g o świata p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i s t ó w w o k ó ł M o d l i n a stanowił r o k 1945, kiedy po wkroczeniu na te tereny A r m i i Czerwonej niemal cała ich l u d n o ś ć , poza nielicznymi w y j ą t k a m i , została wywieziona do Z w i ą z k u Ra­ dzieckiego. Relacje na temat tej w y w ó z k i r ó ż n i ą się w szczegółach, ale zgodne są co do tego, że w w y n i k u tej akcji zwarte p r a w o s ł a w n e osadnictwo na t y m terenie p r z e s t a ł o istnieć. Gospodarstwa po wywiezionych Rosjanach zajęli Polacy . W e d ł u g docierających do Polski w i a d o m o ś c i , wywiezieni p r z e w a ż n i e nie potrafili się d o s t o s o w a ć do nowych, zupełnie nieznanych i m i najczęściej bardzo trudnych w a r u n k ó w w r ó ż n y c h rejonach Z w i ą z k u Radzieckiego. Zda­ rzały się podobno s a m o b ó j s t w a . Bardzo nielicznym u d a ł o się w r ó c i ć . M i m o iż t y l k o niewielka części l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j z okolic M o d l i n a u n i k n ę ł a w y w ó z k i , parafia w Stanisławowie nie przestała istnieć. W e d ł u g sprawozdania rocznego Warszawskiego O k r ę g u Dekanalnego z 1951 г., m i a ł a ona 120 parafian, a obsługiwał j ą ks. protojerej Wsiewołod Łopuchowicz (Urban 1998, s. 164, 182-183). Jeszcze w latach 60. uroczystości prawosławne w Stanisła21 22 23 2 0 Wywiady z J. L . z lat 2000-2001. W latach 2000-2001 przeprowadziłem kilkanaście krótkich wywiadów dotyczących osadnictwa prawosławnego w okolicach Modlina. Moimi rozmówcami były przede wszystkim osoby ze Stanisławowa i okolic (Kosewa, Kosewka, Szczypiorna, Pomiechówka). Jedynie J.L., który w Szczypiornie przebywał w 1941 г., jest mieszkańcem Warszawy. Według jednej z relacji, wywózki przeprowadzały oddziały NKWD, które otaczały wsie i wywoziły mieszkańców, dając trochę czasu na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy. Według innych relacji, część najbiedniejszych mieszkańców kolonii wyjeżdżała dobrowolnie po wpływem intensywnej propagandy (wywiady z lat 2000-2001). Wywiady z 2000-2001 (rozmówcy w okolicach Pomiechówka niechętnie mówią na ten temat). W większości prawdopodobnie osoby z małżeństw mieszanych. 2 1 2 2 2 3 �193 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY wowie g r o m a d z i ł y podobno spore grupy wiernych, z d o ś ć odległych niekiedy o k o l i c , ale w n a s t ę p n y c h dziesięcioleciach ich liczba w w y n i k u m a ł ż e ń s t w mieszanych i przechodzenia na katolicyzm oraz migracji do miasta, stale się zmniejszała. Przez wiele lat cerkiew z p o w o d u złego stanu nie b y ł a czynna, a n a b o ż e ń s t w a dla okolicznej ludności odprawiano w kaplicy domowej na plebanii. W 1991 r. na terenie należącym do cerkwi została u k o ń c z o n a budowa P r a w o s ł a w n e g o D o m u Opieki „ B e t a n i a " , odremontowano też cerkiew. Obecnie w d o m u opieki p r a w o s ł a w n i podopieczni s t a n o w i ą o k o ł o 20% pensjonariuszy i p o c h o d z ą z całej Polski. Miejscowych parafian jest 9 rodzin (35 osób) z różnych miejscowości w promieniu do 20 k m od Stanisławowa. Osób z rodzin prawosław­ nych jest wprawdzie więcej, ale do cerkwi nie p r z y c h o d z ą . Proboszczem parafii św. Aleksandry w Stanisławowie jest od niedawna ks. Piotr R a j e c k i . 24 25 M o j e dotychczasowe badania nad przeszłością p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i i p o d M o d l i n e m , prowadzone w Stanisławowie i okolicach, m i a ł y jedynie s o n d a ż o w y charakter. M i m o pewnego dystansu, z j a k i m część r o z m ó w c ó w o d n o s i ł a się do tematu, stworzyły one p e r s p e k t y w ę dalszych p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń terenowych. R ó w n i e ż planowane poszukiwania archiwalne i dalsza kwerenda w wydawnic­ twach warszawskiej eparchii, a później metropolii prawosławnej, powinny znacznie p o s z e r z y ć nasz z a s ó b w i a d o m o ś c i o p r a w o s ł a w n y m osadnictwie na Mazowszu. LITERATURA G a l i c k a I . , S y g i e t y ń s k a H . 1987, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10, z. 10: Nowy Dwór Mazowiecki i okolice, Warszawa. H e r z L . 1995, Przewodnik po okolicach Warszawy. Znakowane szlaki turystyczne w okolicy podstolecznej, Pruszków. K i e n i e w i c z , S. 1970, Historia Polski 1795-1918, Warszawa. K o r z e n e v s k i j I . 1878, 1879, Kratkaja istorija Cholmsko-varšavskoj eparchii, Cholmsko-varsavskij eparchialnyj vestnik, R. 2, nr 15, nr 22; R. 3, nr 11. K o z ł o w s k i R. 1971, Warszawska diecezja prawosławna (szkic historyczny), Wiadomości Pol­ skiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, nr 3, s. 23-37. K o z l o v s k i j R. 1971, Pravoslavnyj prichod v Stanislavové, Cerkovnyj Vestnik, R. 18 [nr4], maj-czerwiec, s. 22-24. L o t o c k i j A. 1863, Cerkevno-istoričeskoe istatističeskoe opisanie Varšavsko] Pravoslavnoj eparchii, Počaev. Ł a d y k o w s k i P. 2000, Od regionalizmu do kresowości: historyczne aspekty zmiany postrzega­ nia przestrzeni, Chata, t. I I : 2000, s. 15-25. Nazwy miejscowe 1996, Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K . Rymut, 1.1, Kraków. N e w e r l y I . 1985, Za Opiwardą, za siódmą rzeką, Warszawa. P l e w c z y ń s k i M., W a g n e r M . 1980, Województwo stołeczne warszawskie, Ъ.т.w. Słownik Geograficzny 1890, Słownik Geograficzny Królestwa Połskiego..., t. X I , Warszawa. S o b i e s k i W. 1938, Dzieje Polski, t. I I , Warszawa. Spisok cerkvej... 1886, Spisok cerkvej i duchovenstwa cholmsko-varšavskoj eparchii, Warszawa. Spisok cerkvej... 1877, Spisok cerkvej, prichodov... cholmsko-varšavskoj eparchii, Cholmsko-varšavskij eparchialnyj vestnik, R. I, nr 6. 2 4 2 5 Wywiad z J.K. 2000 r. Do marca br. był nim ks. Mirosław Świderski, obecnie przeniesiony na parafię do Bielska. �194 ANDRZEJ WOZNIAK Sprawozdanie 1931, Sprawozdanie wojewody warszawskiego o ogólnym stanie województwa..., War­ szawa. S z c z e r b a t o w A. 1900, Rządy księcia Jaśkiewicza w Królestwie Polskim (1832-1847), Warszawa. T or s k i j V. 1896, Aleksandrinskij pravoslavný] prichod i chram v russkich kolonijach varšavskoj gubernii, Cholmsko-varšavskij eparchialnyj věstník, R. 20, nr 15, s. 277-279; nr 16, s. 286-288. T u s z y ń s k a A. 1992, Rosjanie w Warszawie, Warszawa. T y n u r i s t I . 1994, Estoncy [w:] Narody Rosii. Enciklopedija, Moskva, s. 423-427. Wielka Encyklopedia 1912, Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, seria I, t. 47-48, Warszawa. Wydział Powiatowy 1930, Wydział Powiatowy Sejmiku Warszawskiego. Działalność w opisie i cyf­ rach za rok gospodarczy 1928-1929, Warszawa. A N D R Z E J WOŹNIAK SOME PAGES F R O M T H E H I S T O R Y OF T H E ST. A L E X A N D R A RUSSIAN O R T H O D O X PARISH I N STANISŁAWÓW N E A R M O D L I N Summary The Russian Orthodox parish in Stanisławów near Modlin is the one and only rural Russian Orthodox parish in central Poland. Its history reaches back to 1846, its foundation was connected with the changes which took place in the Polish Kingdom after the collapse of the Polish national November Uprising. The triumphant Russian occupying forces and authorities decided to erect or to develop four powerful fortresses: in Novogeorgijevsk (now Modlin), Ivanogorod (now Dęblin) in Warsaw an in Brześć. In addition to it a ring of colonies - Russian hamlets - was planned around the fortress of Modlin and those were to be populated by Orthodox Russian settlers immigrated from central Russia. The decision was taken in 1837 and in the following years five Russian colonies arose: Alexandryjska (now Stanisławowo), Kosewka, Konstantynowska, Szczepiorna and Zakro­ czymska. The settlers in Aleksandryjska, Szczepiorna and Kosewka came from the province of Pskov and they spoke not only Russian but also Chuhonian (i.e. Estonian). Quite probably they belonged to one of the Estonian-speaking groups of Russian Orthodox faith living in that province. Zakroczymska was settled mainly by discharged military men and to Konstantynovska there came the Russians who had lived in the Polish Kingdom for some time before. (Great part of them belonged to the Old-Believers' denomination). The settlers were provided with plots of land by the Russian government as well as farm buildings and all necessary equipment. A Russian Orthodox church was built and parish was established especially for them in Aleksandryjska. The settlement action, although it entailed great expenses, disappointed the hopes of the Russian authorities. The Russian Orthodox settlers had hardly any influence on their Polish neighbours. On the contrary, they took over some Polish cultural patterns for example methods in agriculture and they started talking Polish. Many of them however, could not cope with life in conditions so different from what they had known at home. They sold their farms to Polish peasants and went back to Russia. The peasants from the Russian villages around Modlin were rather poor and looked for additional non-agtricultural employment. In the years of the World War I the population of the Russian colonies decreased most probably as a result of evacuation to Russia. In the inter-war period those who remained became polonized, although they stayed Russian Orthodox. In 1945 the Soviet army marched into Poland and that put an ultimate end to the history of small Russian settlements. Almost all of their inhabitants were deported to the Soviet Union, only several of them managed to avoid it. In spite of it the parish remained. Now the congregation comprises only 35 persons. Our knowledge of those particular communities around Modlin is still incomplete and it is indicated that the research, started only last year should be continued. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/492659b20f86d74ea370d6d531fadeb4.pdf de39e00504ca35b2e61f85a58b3c2abb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1579 Title A name given to the resource Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.195-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Z U Z A N N A GRĘBECKA Instytut Kultury Polskiej Uniwersytet Warszawski, Warszawa ŚWIAT S T A R O O B R Z Ę D O W C Ó W PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI. CIĄGŁOŚĆ I Z M I A N A TRADYCYJNEJ K U L T U R Y I OBYCZAJOWOŚCI 1 Solneczko adno, ziemielka adna, adzin Gospod, adzin Isus Chrystos, Syn Bożyj. ciocia Pasza z Widz Łowczyńskich S t a r o o b r z ę d o w c y przybyli na teren północnej Białorusi w p o ł o w i e X V I I I w . z Ziemi Pskowskiej i Nowogrodzkiej ( P o t a š e n k o 1998, s. 19). Jest t o grupa wyznaniowa, k t ó r a w y o d r ę b n i ł a się w p o ł o w i e X V I I wieku w w y n i k u r o z ł a m u w P r a w o s ł a w n e j Cerkwi. P r z y c z y n ą r o z ł a m u było podjęcie przez p a t r i a r c h ę moskiewskiego N i k o n a w latach pięćdziesiątych p r ó b y dostosowania liturgii rosyjskiego prawosławia do obrzędowości greckiej, co wywołało o p ó r konserwa­ tywnej części społeczeństwa (o różnicach m i ę d z y p r a w o s ł a w i e m a starym o b r z ę d e m patrz np. Iwaniec 1977, s. 36). W ł a d z e carskie p o p a r ł y reformy, rozpoczęły się prześladowania zwolenników „starej wiary". C i szukali schronienia na r u b i e ż a c h p a ń s t w a (na w y b r z e ż a c h M o r z a Białego, na Syberii) lub na emigracji (o migracjach starowierców od X V I I w. do dziś patrz Grek-Pabisowa 1999, s. 12-32; o historii r o z ł a m u patrz: D ę b i ń s k i 1910, s. 12-28; Iwaniec 1977). Jednym z g ł ó w n y c h celów exodusu stała się j u ż w k o ń c u X V I I wieku Rzeczpospolita, a zwłaszcza Wielkie K s i ę s t w o Litewskie. N a terenie dzisiejszej p ó ł n o c n e j Białorusi największe skupiska starowierców znajdują się na Brasławszczyźnie, ale m o ż n a ich też s p o t k a ć w rejonach przyległych - w rejonie Głębokiego np. większym o ś r o d k i e m starowierskim są Hermanowicze, a w rejo­ nie M i a d z i o ł u - Świr. Są to bezpopowcy, p o c z ą t k o w o należący do w s p ó l n o t y fiedosiejewskiej, k t ó r z y z czasem przekształcili się w p o m o r c ó w (o r ó ż n i c a c h 2 1 Materiał prezentowany w niniejszym artykule pochodzi z badań prowadzonych na północnej Białorusi w latach 1996-2000 przez Koło Naukowe Badań nad Star o obrzęd owstwem działające przy Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych i Wydziale His­ torycznym Uniwersytetu Warszawskiego (o badaniach patrz Grębecka-Ćwiek 1999b; Jaworski 1997; Olczak 1999). Uwagi dotyczące Estonii są robione na podstawie obserwacji poczynionych podczas rekonesansowych badań Koła prowadzonych nad jeziorem Pejpus w sierpniu 2000 (o starowiercach w Estonii patrz Richter 1996 s. 72-90). Ros. raskol - stąd pogardliwa nazwa staroobrzędowców - raskolnicy. 2 �ZUZANNA GRĘBECKA 196 doktrynalnych i rytualnych między fiedosięjewcami a pomorcami patrz: Dębiński 1910, s. 41-56; Iwaniec 1977, s. 39-41; Baranowski 1987, s. 135-136). S p o ś r ó d w s p ó l n o t na t y m terenie największą i najstarszą jest w s p ó l n o t a widzka. Pierwsza m o l e ñ a (świątynia s t a r o o b r z ę d o w a ) w Widzach została wyświęcona j u ż w r o k u 1764 (Iwaniec 1977, s. 83; Michajlov 1998, s. 80; Rakowski 2000, s. 90). Obecna pochodzi z 1905 r. (Michajlov 1998, s. 81). D a t a budowy jest nieprzypadkowa - 17 I V 1905 został wydany Dekret Tolerancyjny, k t ó r y pozwolił starowiercom na legalne budowanie o b i e k t ó w sakralnych . N a terenie Brasławszczyzny bezpo­ średnio p o dekrecie p o w s t a ł y - oprócz widzkiej - moleny w Kirilinie, M i n k o w i czach i B u ł o w i s z k a c h , później w Bujewszczynie, Matioszy, M i k o ł a j u ń c a c h oraz nieistniejące j u ż moleny w Ostrowiszkach i Ł a p u s z e n i s z k a c h . Zbudowano też wtedy szkoły starowierskie w Widzach i B u ł o w i s z k a c h (Pamjac' 1998, s. 658). 3 4 Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie kultury duchowej starow i e r c ó w zamieszkujących współcześnie p ó ł n o c n ą Białoruś. M i m o pięćdziesię­ ciu lat k o m u n i z m u ich ś w i a t o p o g l ą d wydaje się nadal opierać na religii. Z a j m ę się t u kwestiami, k t ó r e w y d a j ą m i się najistotniejsze, a mianowicie stosunkami etnicznymi, sferą wierzeń i zwyczajów oraz o c e n ą kondycji współczesnego świata. Ze w z g l ę d u na obfitość m a t e r i a ł u o m ó w i ę t y l k o wybrane, m o i m zda­ niem najciekawsze i najbardziej charakterystyczne, zjawiska i wierzenia. ŚWIAT W I E L U WIAR P ó ł n o c n a B i a ł o r u ś jest miejscem przenikania się kultur. O d w i e k ó w żyją na tych terenach Białorusini, Polacy, L i t w i n i , Rosjanie, Tatarzy i Cyganie. Przed w o j n ą d u ż y procent ludności stanowili Żydzi. Jest to też miejsce spotkania wielu religii i o b r z ą d k ó w - katolicyzmu, p r a w o s ł a w i a , starego o b r z ę d u , u n i tyzmu, protestantyzmu, wyznania mojżeszowego i m u z u ł m a ń s k i e g o . Przez sa­ me t y l k o W i d z ę do czasów I I wojny przewinęło się pięć w y z n a ń chrześcijań­ skich, wyznanie m u z u ł m a ń s k i e i mojżeszowe (Hedemann 1930, s. 198). Z nich pozostali do dziś katolicy, p r a w o s ł a w n i , m u z u ł m a n i e i starowiercy, pojawili się z a ś b a p t y ś c i i ś w i a d k o w i e Jehowy. T r u d n o określić d o k ł a d n i e , i l u starow i e r c ó w zamieszkuje p ó ł n o c n ą Białoruś, j a k o że nie m a aktualnych danych statystycznych. Pamjac'. Brasłauski rajon podaje, że w 1989 r. Brasławszczyznę z a m i e s z k i w a ł o 5 955 Rosjan, z k t ó r y c h większość stanowili staro­ wiercy (Pamjac' 1998, s. 658). Wydaje się, że obecnie liczby są podobne. 3 O tym, jak dużo zaczęło wówczas powstawać nowych starowierskich obiektów sakralnych świadczy fakt, że w Moskwie w latach 1905-1917 staroobrzędowcy zbudowali 15 nowych budyn­ ków sakralnych, nie licząc prywatnych kaplic (Robson 1995, s. 55-57). W przedwojennej Polsce przepisy państwowe szły starowiercom na rękę, zwłaszcza w dzie­ dzinie szkolnictwa. Podczas świąt starowierskich dzieci tego wyznania były zwolnione z zajęć. Jeśli w szkole uczyło się ponad 12 dzieci staroobrzędowych, odbywały się dla nich dwie lekcje religii w tygodniu. Pod Dyneburgiem znajdowało się seminarium nauczycielskie dla staroobrzędowców, a w Wilnie starowierska szkoła wyższa (Štrikker 1992, s. 260-261). 4 �197 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI S t a r o o b r z ę d o w c y na terenie p ó ł n o c n e j B i a ł o r u s i s ą nazywani M o s k a l a m i . O k r e ś l e n i e t o nie m a charakteru pejoratywnego, jest raczej k a t e g o r i ą o p i s o w ą . Sami starowiercy rzadko o d n o s z ą się do niego n i e c h ę t n i e . T w i e r d z ą raczej, że w y n i k a z historii i c h wyznania: Moskale, to jak była, w jakim to roku, gonienie na starawierów, żeby na prawosławie nazywajet Moskale szli, [...] biegli z podmaskowia ipotomu eto 5 ( D K ) . Podobnie przedstawiciele innych w y z n a ń 0 e t y m o l o g i ę t e r m i n u Moskale, odwołują się zazwyczaj do gonienia, pytani które z m u s i ł o s t a r o w i e r c ó w do opuszczenia centralnej Rosji i przesiedlenia się m . i n . 6 na tereny Wielkiego K s i ę s t w a Litewskiego . W ś r ó d nie-starowierskiej l u d n o ś c i funkcjonuje stosunkowo niewiele nega­ t y w n y c h s t e r e o t y p ó w i w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w . Zarzuca się i m przede wszystkim c h c i w o ś ć i złodziejstwo, w y ś m i e w a się ich r ó w n i e ż twier­ d z ą c , że m a j ą czerwone twarze. N i e m a jednak postawy t a k skrajnie n i e c h ę t ­ nej, j a k a p o j a w i a się w Ludzie O. K o l b e r g a : „ K a ż d a zbrodnia s p e ł n i o n a w na­ szym kraju jest przez nich [ s t a r o w i e r c ó w - przyp. Z G ] albo przez Ż y d ó w , c h o ć to rzadko, a l u d miejscowy do tego jest n i e z d o l n y m " ( K o l b e r g 1966, s. 50). Sami starowiercy zdają sobie s p r a w ę z k r ą ż ą c y c h p o g ł o s e k o ich złodziejstwie 1 s t a r a j ą się w y t ł u m a c z y ć jego p r z y c z y n ę o d w o ł u j ą c się do historii: Może uslyszitie takije słowa szto „Moskal ich sostawljała. to złodiej". Ani złodiejami wy nie byli, a żyzń W Ijesu ani skitalisja, takije borody padpuskali, nada była żywit sjemiu. Wot wychodit na darogu, jedjet kupiec na troch liniejkie, tam muku, iii 5 Większość materiałów została zebrana przez członków Koła - Zbigniewa Olczaka, Michała Straszewicza oraz autorkę niniejszego artykułu. Jeśli rozmówca nie jest starowiercą, zaznaczam to w nawiasie. Materiały, które nie pochodzą z badań Koła, zostały zebrane w ramach ba­ dań laboratoryjnych pt. „Biblia ludowa", prowadzonych w roku 1996 pod kierownictwem dr Magdaleny Zowczak z Katedry Etnologii i Antropologii Kultury UW. W nawiasie podaję inicjały autorek tych wywiadów (DH - Dorota Hall, D K - Dagmara Klosse). Wywiady były prze­ prowadzane głównie w języku polskim (w przypadku Polaków) i rosyjskim (w przypadku staro­ obrzędowców i, zazwyczaj prawosławnych, Białorusinów). Wszyscy staroobrzędowcy zamiesz­ kujący byłe Inflanty Polskie (Litwę, Łotwę, Estonię, a także północną część Białorusi) mówią gwarami tego samego typu - środkowowielkoruskimi strefy zachodniej, głównie pskowskimi i nowogrodzkimi (Grek-Pabisowa 1999, s. 70). Bogatą literaturę na ten temat podaje Iryda Grek-Pabisowa (Grek-Pabisowa 1999). Od czasu, gdy Brasławszczyzna stała się częścią Związku Radzieckiego, rozpoczął się silny napływ na te tereny ludności rosyjskojęzycznej, została też wprowadzona oświata państwowa w języku rosyjskim. Wpłynęło to na zbliżenie się języka staro­ obrzędowców do literackiego języka rosyjskiego. Warto tu dodać, iż większość staroobrzędowców z pokolenia, które rozpoczęło edukację przed wybuchem II wojny światowej, rozumie język polski i jest w stanie posługiwać się nim przynajmniej w podstawowym zakresie. Jeśli chodzi o ludność polskojęzyczną, mówi ona polszczyzną regionalną - północnokresową, która bywa traktowana jako odmiana polszczyzny (Handke 1997, s. 13) lub też jako gwara (Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1997, s. 33). Jej cechy opisują wyczerpująco Iryda Grek-Pabisowa i Irena Maryniakowa (GrekPabisowa, Maryniakowa 1997, s. 34-103; por. też zapisy wypowiedzi Polaków m.in. z Brasławszczyzny w: Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1999). Autorki zwracają też uwagę, iż brak szkolnictwa polskiego w ciągu ostatnich dziesięcioleci spowodował zanik znajomości języka polskiego w młodym pokoleniu Polaków zamieszkujących omawiane tereny (tamże, s. 33). Podobne zjawisko odnajdujemy w Estonii - w miejscowości Raja nad jez. Pejpus. Grupa fiedosiejewców, która przeniosła się tam z Wielkiego Księstwa Litewskiego, jest nazywana Polakami. 6 �198 ZUZANNA GRĘBECKA szto tam zakupljena, napadali, zabierali. [...] No ubiwat nie ubiwali. Z p o s ą d z e ­ n i a m i o złodziejstwo z w i ą z a n y jest d o s y ć popularny stereotyp starowiera-koniokrada. Czasem nadaje się m u charakter rytualny twierdząc, że k r a d z i e ż o g i e r ó w jest warunkiem zostania nastawnikiem ( p r z y w ó d c ą duchownym): A u Maskalów jak batiuszku tego, popa wybierają [...] pop dolżen być taki pop, żeby on ukradłby trzech ogierów. [...] Ot jeśli on ukradł trzech ogierów od człowieka, on może być popom (katol., D H ) . Informację o koniokradztwie s t a r o o b r z ę d o w c ó w m o ż n a też odnaleźć u O. Kolberga (1966, s. 50). Sami starowiercy zaprzeczają stanowczo, aby istniał kiedykolwiek taki zwyczaj. Starowiercy bywają o s k a r ż a n i o uprawianie czarnej magii: U nas jest taka jeszcze wiara, staroobrzędowcy. O, to najgorsze. To najgorsze, staroobrzędowcy. Oni takie to i szepty te, i wszystko, to tak o te krowy zamawia, co babka, co mężczyzna, oni wszystko takie. Oni tam wyleczaja, na przykład dziecko zlęknie się czegoś, potem choruje, to oni to tam szepczą, wodo, tam na masło, a czy tam komu pomogło? (katol.). P r o b l e m a t y k ą c z a r ó w zajmę się dalej, tutaj warto t y l k o z a u w a ż y ć , że w powyższej wypowiedzi przypisuje się starowiercom z n a j o m o ś ć nie t y l k o czarnej, ale i białej magii. Praktykowanie białej m a g i i nie bywa w zasadzie waloryzowane negatywnie, dlatego j a k o zarzut pojawia się n i e s k u t e c z n o ś ć c z a r ó w leczniczych. Jest to o tyle nietypowe, że zazwyczaj starowierscy szeptuni (specjaliści od białej magii) cieszą się r e n o m ą i u w a ż a n i są za bardzo skutecznych. Czasem starowiercom przypisuje się daleko p o s u n i ę t ą w s p ó ł p r a c ę z reżi­ m e m komunistycznym, z której mieli j a k o b y czerpać korzyści i k t ó r a m i a ł a c h r o n i ć ich przed sowieckimi p r z e ś l a d o w a n i a m i religijnymi. N i e wydaje się jednak, żeby rzeczywiście tak b y ł o . Przede wszystkim oni również byli repre­ sjonowani, o czym więcej piszę dalej. Ponadto, p o n i e w a ż zarzuty te stawiali zazwyczaj Polacy, k t ó r y c h p r z e ś l a d o w a n i a komunistyczne d o t k n ę ł y p o d w ó j n i e - z racji wiary i n a r o d o w o ś c i - m o g l i oni „ k o l a b o r a c j i " przypisać stosunkowo mniejsze nasilenie represji wobec p r a k t y k u j ą c y c h s t a r o w i e r c ó w , niż wobec praktykujących katolików. W s p o m i n a się też często pohanną krużkę, j a k o że jest ona materialnym symbolem ekskluzywności s t a r o w i e r c ó w . Pohanna krużka był to znajdujący się w gospodarstwie k a ż d e g o starowiercy kubek, w k t ó r y m dawano p i ć przed­ stawicielom innych w y z n a ń : Jeśli nastajaszczy starabriadiec, to nie dołżen in­ nowiercom daw ať ze swojej krużki pić. W każdym dwarie, domie dołżna być krużka, w katorom dawať pić pohanom. Picie i jedzenie z innowiercami z tych samych n a c z y ń p o w o d o w a ć m i a ł o zmirszczenie - skażenie poprzez k o n t a k t z grzesznym światem i z l u d ź m i , k t ó r z y nie przestrzegali n a k a z ó w starego o b r z ę d u : Patamu, szto u starawierów nie kuriłi, a eta kurii' wsio, innostrannik raźny, pieried krużkoj dałżna wsiegda kriestitsia i pieried czaszkoj pieriekriestit, a tut nie kreszczut. Paetamu zakon etat był. W a r t o o d n o t o w a ć , że paleniem przez i n n o w i e r c ó w p a p i e r o s ó w uzasadnia zwyczaj pohannej krużki r ó w n i e ż pytany o tę s p r a w ę katolik: Stary jeśli widziałby kto kurzy, to nie dałby pić wodę z tego... z krużki tej. Już ona pohanna, u nich nie ma zakonu kurzyć �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 199 (katol., D H ) . Dawniej zwyczaje związane z pohanną krużką były bardzo ściśle przestrzegane. Jedna z r o z m ó w c z y ń twierdziła, że rozdzielenie n a c z y ń doty­ czyło nawet m a ł ż o n k ó w w sytuacji, gdy jedno z nich wróciło z p o d r ó ż y , w czasie której m o g ł o ulec zmirszczeniu . Obecnie pohanna krużka wyszła j u ż z użycia: To teraz już takie oni zrobili się podobnieje do ludzi, a kiedyś to i nie dawali z tego kubka napić się wody (katol., D H ) . Wszyscy r o z m ó w c y t w i e r d z ą zgodnie, że ze zwyczajem t y m spotykali się wyłącznie w m ł o d o ś c i , z czego m o ż n a w n i o s k o w a ć , że zanikł on mniej więcej w okresie I I wojny światowej. W dzisiejszych czasach starowiercy na p ó ł n o c n e j Białorusi stali się o wiele bardziej otwarci na inne wyznania, niż m i a ł o to miejsce dawniej: My wsje brat ja pa Isusje Christie. [...] Patamu my dalżny lubit, wsjech uważat, niet u nas chutszych, łutszych wier. [...] Wsjo rawno - kastiol, cerkow, miecziet eta bożyj zjemnoj dom. Postawa taka, najczęściej w y r a ż a n a zdaniem Boh adin, tolka wier mnoha, jest charakterystyczna dla pogranicza p o l s k o - b i a ł o r u s k o - l i t e w s k i e g o (por. H a l l 1998, s. 29; Engelking 1996, s. 183; Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k 1996, s. 204). Negatywnie natomiast jest oceniana zmiana wiary - panuje przekonanie, że człowiek powinien u m r z e ć w takiej wierze, w jakiej został ochrzczony. Dlate­ go, c h o ć starowiercy często oceniają swoją w i a r ę j a k o s u r o w ą , bardzo rzadko zdarzają się konwersje. Jako szczególnie bulwersujący opisywany był przypa­ dek pewnego nastawnika, k t ó r y został b a p t y s t ą . W y j ą t e k od zasady Boh adin s t a n o w i ą bowiem baptyści i Ż y d z i . W ś r ó d s t a r o o b r z ę d o w c ó w rozpowszech­ nione są charakterystyczne dla tego terenu wierzenia na temat Ż y d ó w . Przypi­ suje się i m ślepotę (Klosse 1998, s. 60), opowiada się o strasznej nocy, kiedy to jeden z Ż y d ó w m i a ł b y ć porywany z synagogi do piekła. Jest to też jedyna nacja, k t ó r a z o s t a ł a explicite wymieniona j a k o ta, w stosunku do której należy s t o s o w a ć pohanną krużkę: Nie dalżny my z adnoj krużki z Jewriejami papiti i pajesti. A paczemu my nie dalżny? Patamu, szto Jewrieje Chrysta razpinali. Ż y d ó w o s k a r ż a się też czasami o dewiacyjne p r a k t y k i seksualne. Jako że za ż y d o w s k i odpowiednik chrztu uznaje się obrzezanie, chrztem dla Ż y d ó w k i m i a ł a b y ć defloracja przez obrzezanego. S t ą d m o ż e w y n i k a ć zdumiewające przekonanie, że jeśli Ż y d ó w k a u m i e r a ł a w stanie dziewiczym, jej rodzina w y n a j m o w a ł a człowieka, aby d o k o n a ł defloracji martwego j u ż ciała. 1 8 Baptyści, b ę d ą c y na tych terenach wyznaniem stosunkowo nowym, m a j ą w oczach s t a r o w i e r c ó w w y j ą t k o w o złą opinię: Baptisty my panimajem w cziem diela ichnije, szto any tolkajetsja at Boha, kidajut Boha, gawaritsja, i kudajetsja Boha atriekajetsja. I w ichniej cerkwi nigdie niet ikon. Szczególnie r a ż ą c y jest dla s t a r o w i e r c ó w , k t ó r z y o g r o m n ą czcią otaczają ikony, stosunek b a p t y s t ó w do świętych o b r a z ó w . M o ż e to b y ć j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h zostają 7 Władysław Baranowski przytacza relację Mateusza Gralewskiego z Kaukazu, dotyczącą używania pohannej krużki w sytuacji, gdy jedno z małżonków było innej wiary (Baranowski 1987, s. 147-148). Przed wojną na terenie Polski starowiercy unikali kupowania mięsa i chleba u Żydów (Grek-Pabisowa 1999, s. 295). 8 �200 ZUZANNA GRĘBECKA oni wyłączeni s p o ś r ó d w y z n a ń zasługujących na szacunek: Wsjo zakonomierna i my wsjech... kromje baptistow, wot eta katovy kidajut kriest - postawił w abaratnuju storonu. Eta atrjeczenije at Christa. Zarzuca się t u baptystom ustawia­ nie k r z y ż a w abaratnuju storonu - я należy t u zwrócić u w a g ę , że wszelkie o d w r ó c e n i a czy wykonywanie czynności na o d w r ó t są charakterystyczne dla ś w i a t a demonicznego. Jak w i d a ć z przytoczonych p r z y k ł a d ó w , baptyści opisy­ w a n i przez s t a r o w i e r c ó w obdarzeni są cechami zbliżającymi ich do typowego dla k u l t u r y ludowej stereotypu Ż y d a - o b c e g o (o t y m stereotypie por. B y s t r o ń 1995, s. 56-61; Stomma 1986, s. 20-^2; Tokarska-Bakir 1999). T a k j a k Żydzi są profanatorami świętości, krzyż ustawiają w o d w r o t n ą stronę, czyli „ p o ż y d o w s k u " - gdyż tak się określa w kulturze ludowej robienie czegoś na o d w r ó t . O stosunku do b a p t y s t ó w szerzej pisze K r y s t y n a Gieryszewska (1998). Stary obrzęd u w a ż a n y jest powszechnie za najstarszą w i a r ę chrześcijańską: Najpierw była wiara żydowska. Jezus też był Żydem. Potem jego chrzcili, kiedy jemu było już trzydzieści trzy łata. No i potem... poszły wiary chrześcijańskie [...] Potem poszły wiary. Pierwsza wiara stara rosyjska była, to starowierska, te, które i teraz jest, to była stara wiara, a potem od Grecji przyjęli nowa wiara, prawosławna. Prawosławna wiara poszła z Konstantynopola, z Grecji. [...] A ka­ tolicka z Rzymu (prawosł., D H ) . W i a r a s t a r o o b r z ę d o w c ó w jest przez więk­ szość n i e - s t a r o w i e r c ó w oceniana bardzo pozytywnie. P o d k r e ś l a n a jest gorli­ w o ś ć , z j a k ą się m o d l ą : U starowierów w molenie ja była na Pakrów. [...] Molutsja dołgo, dołgo, i tak charaszo... Iwsje razem. Ot mnie silno panrawilos' (katol., D H ) . Podziw wzbudza s u r o w o ś ć p o s t ó w i powszechna umiejętność czytania. P o d o b a j ą się też święte k ą t y , k t ó r e u starowierców są zazwyczaj strojniejsze niż u p r a w o s ł a w n y c h , a t a k ż e niż katolickie ołtarzyki domowe. Sami starowiercy, j a k zostało powiedziane, poważają wszystkie wiary oprócz b a p t y s t ó w i Ż y d ó w . W przypadku widocznych różnic między wyznaniami starają się znaleźć p o d o b i e ń s t w a - stąd p o r ó w n y w a n i e kutii do sakramentu komunii, czy w y t ł u m a c z e n i e symboliki sposobu s k ł a d a n i a dłoni do czynienia znaku krzyża, k t ó r y różni się u poszczególnych wyznań: Prawosławny żegna się trzema pakami, bo jest Trójca Święta, prawidłowo, katolik -pięcioma, bo mówi, że Chrystus mial pięć ran, też prawidłowo. A starowier - dwoma, bo na początku był Bóg i Człowiek (tzn. Chrystus; za: Zowczak 2000, s. 41). Jednak stosunek do poszczególnych w y z n a ń nie jest jednakowy. Większość starowierców m a ś w i a d o m o ś ć p o d o b i e ń ­ stwa, jakie łączy ich z p r a w o s ł a w i e m , c h o ć to wyznanie nie cieszy się u nich w i ę k s z ą s y m p a t i ą . K o r z e n i b r a k u sympatii należy oczywiście u p a t r y w a ć w cza­ sach ganienija, ale i później w ł a d z a carska p o d e j m o w a ł a p r ó b y siłowego przyłą­ czenia s t a r o w i e r c ó w do p r a w o s ł a w i a , co nie wpłynęło pozytywnie na stosunki m i ę d z y t y m i wyznaniami. Wspominany jest nawet funkcjonujący dawniej zakaz wchodzenia do cerkwi p r a w o s ł a w n y c h . Zakaz ten nie obejmował jednak kościo9 9 W 1838 podjęto taką próbę wobec starowierców widzkich. Rok później aresztowano ówczes­ nego nastawnika, Smaliakowa, a molenę opieczętowano. Próba ta nie została jednak uwieńczona powodzeniem (Pamjac 1998, s. 657). �201 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI łów katolickich ani m e c z e t ó w . Stosunek do T a t a r ó w jest raczej obojętny. Największą s y m p a t i ą cieszą się katolicy: Wot katoliczeskaja wiera mnie bolje tak simpatirizujut, szto kultura w kastielje boljeje. Jako że katolicy są u t o ż s a m i a n i z Polakami, m o ż n a b y ć m o ż e tę s y m p a t i ę łączyć z sentymentem, z j a k i m wspominane są czasy, gdy tereny te wchodziły w skład Rzeczypospolitej. Podczas b a d a ń często z d a r z a ł o się, że r o z m ó w c y - s t a r o w i e r c y dopytywali się, kiedy Brasławszczyzna zostanie ponownie p r z y ł ą c z o n a do P o l s k i . 10 ŚWIAT S T A R Y C H I N O W Y C H WIERZEŃ Czary i łamanie świec. N a północnej Białorusi ogromnie rozpowszechnione są opowieści o czarnej i białej magii. Specjalistów o d tej pierwszej nazywa się kałdunami lub czarnokniżnikami, ci drudzy to szeptuni - c h o ć najczęściej określa się ich opisowo, j a k o „ t y c h , k t ó r z y m o g ą " lub „tych, k t ó r z y u m i e j ą " . Szeptuni cieszą się p o w s z e c h n ą s y m p a t i ą . Działają oni z B o ż ą p o m o c ą , w swojej praktyce używają z a m ó w , k t ó r e nazywane są świętymi słowami. Zajmują się pomaganiem ludziom, leczeniem c h o r ó b , zdejmowaniem u r o k ó w : No jest - że takije katoryje, szepczut, zaszoptywujut. Pomagajut - że ludijem ot baljezni! Zagawariwajut ipamagajet. Kto wodu, kto na samom czelowiekie i pomagajut. Szeptuni, w o d r ó ż ­ nieniu od kaldunów, za swe usługi nie żądają z a p ł a t y - c h o ć przyjmują prezenty w naturze. Jak pisałam j u ż wyżej, w ś r ó d okolicznej ludności szeptuni starowierscy cieszą się szczególnym uznaniem. 11 Inaczej m a się rzecz z kałdunami. O s k a r ż a się ich najczęściej o psucie k r ó w - odbieranie i m mleka lub powodowanie, że podbiega ono krwią: Ona bardzo dużo krowy psuła. Ona chodzi tam, gdzie te kopytki, gdzie ta krowa, ona ta ziemia bierze, coś szepcze (katol.). Zbieranie ziemi ze ś l a d ó w b y d ł a to bardzo często przytaczany s p o s ó b uprawiania takich czarów. Zazwyczaj m a miejsce w czasie nocy świętojańskiej. Jest to stary, tradycyjny s p o s ó b ; wzmianki o n i m m o ż n a znaleźć w Pieśni o Paraskiewie: „Czwarta dusza też zgrzeszyła: najkrótszych nocy nie przesypiała, na k r o w y u r o k i r z u c a ł a " ( Ł u ż n y 1990, s. 225). O czarnokniżnikach m ó w i się też, że potrafią przywoływać diabły, k t ó r e potem i m służą. Z t y m wiąże się w ą t e k „ u c z n i a c z a r n o k s i ę ż n i k a " - opowieści o ludziach, k t ó r z y 1 0 W przeszłości stosunki miedzy Polakami a starowiercami nie zawsze układały się dobrze. Dotyczy to szczególnie okresu powstań, kiedy to staroobrzędowcy opowiadali się zdecydo­ wanie po stronie Imperium Rosyjskiego - szpiegowali i wydawali władzom carskim powstańców (Hedemann 1930, s. 85; Kolberg 1966, s. 51). W czasie powstania styczniowego doprowadzili oni do rozbicia polskiego oddziału partyzanckiego na Brasławszczyźnie (Rakowski 2000, s. 83-84). Jest to o tyle zaskakujące, że na terenie Rosji starowiercy byli zazwyczaj zwolennikami powstań przeciwko władzy carskiej - tak było np. w przypadku powstania chłopskiego Pugaczowa. Z kolei na Syberii starowiercy traktowali z sympatią polskich zesłańców po powstaniu styczniowym (Baranowski 1987, s. 132-133, 141-142). Warto zauważyć, że wśród staroobrzędowców litewskich termin ten jest spotykany bardzo rzadko (Novikov 1998). 1 1 �202 ZUZANNA GRĘBECKA u k r a d ł s z y lub znalazłszy przypadkowo m a g i c z n ą c z a r n ą księgę, padli ofiarą d i a b ł ó w , k t ó r e wezwali, a później nie umieli odesłać z powrotem. Spotyka się też wierzenia, że dawniej kołduni potrafili zmieniać ludzi w zwierzęta ( w i l k i , konie, świnie, łabędzie) lub w kamienie - najpopularniejsza z tego repertuaru jest opowieść o zaklętym orszaku weselnym. U w a ż a się, że przed złym urokiem, a zwłaszcza złym okiem, chroni noszenie wpiętej w b l u z k ę agrafki. Powszechne jest też przekonanie, że ofiarą c z a r ó w nie padnie ten, k t o wierzy w Boga, pości i nosi krzyżyk. Rodzajem magicznego szkodzenia jest ł a m a n i e świec w celu zwiększenia skuteczności przekleństwa. N i e jest to działanie zarezerwowane dla specjalistów od magii - m o g ą je w y k o n y w a ć również zwykli ludzie. Z ł a m a n ą świecę zapala się w molenie p r o s z ą c Boga, aby zesłał nieszczęście na p r z e k l i n a n ą osobę. Najsku­ teczniejsze jest ł a m a n i e świecy podczas wielkich świąt: U mienia priszli i obworowali. [...] Priszli, zabrali wsio miaso i sała i wsio w noczu. Eta byłapieried Pascha], Ja wziała domapomoliłas', swieszczupołamała, postawiła. W najczęściej przyta­ czanych historiach dokonuje tego porzucona kochanka podczas ślubu mężczyz­ ny, k t ó r y j ą zostawił. A l e , j a k widać, m o ż e to b y ć również sposobem dochodze­ nia sprawiedliwości w przypadku innych krzywd. Ł a m a n i e świec jest przeważnie oceniane przez r o z m ó w c ó w negatywnie, j a k o grzech. U w a ż a j ą , że k a r ę należy p o z o s t a w i ć w r ę k a c h Boga, gdyż t y l k o O n jest u p o w a ż n i o n y do wydawania w y r o k ó w - natomiast k l ą t w a wsparta z ł a m a n i e m świecy m o ż e obrócić się prze­ ciw temu, k t o j ą rzuca: Na primier -my s wami możem posporim, porugajemsia. Jeśli wy połamajetie swieszczu, poleticie, szto mnie budziet wried - tak wy sobie zdziełajetie wried. R ó w n i e ż negatywnie oceniane jest hołdowanie, t j . uprawianie czarnej magii. Zalicza się je do najcięższych grzechów, za k t ó r e B ó g m o ż e zesłać k a r ę jeszcze na t y m świecie: Ona już nie mogła strzymać swoich ust. Ona tylko ciap, ciap, ruchała i ruchała. Za to, że ona psuła krowy (katol.). W tej historii w i d a ć symboliczne p o d o b i e ń s t w o w i n y i kary - ciągłe ruchy ust p r z y p o m i n a j ą szeptanie zaklęć, k t ó r y m zgrzeszyła kobieta . Czarnokniżnicy są też często karani ciężką śmiercią. P o m ó c takiemu człowiekowi m o ż n a wyjmując deskę z sufitu - w szczególnych przypadkach rozbierając nawet cały sufit czy dach (więcej na ten temat: Rak, G r ę b e c k a - Ć w i e k 1998, s. 52-53). Jest to p r z y k ł a d magii alkmenicznej (por. Stomma 1976). 12 K a ż d y , k t o dysponuje wiedzą m a g i c z n ą , powinien j ą p r z e k a z a ć k o m u ś przed śmiercią. Dotyczy to tak szeptunów, j a k i kołdunów, z t y m że w przypad­ k u szeptuna nieprzekazanie nie grozi ż a d n y m i konsekwencjami, natomiast jeśli kołdun nie p r z e k a ż e n i k o m u wiedzy, nie m o ż e u m r z e ć . Stąd częste opowieści o umierającej w szpitalu czarnokniżnicy, k t ó r a przekazuje swoją wiedzę pielęg­ niarce: Ja pracowała w Rygie, miedsiostroj pracowała i tam lieżała taka Ukrain­ ka, babka też. I ona była „wiedźma" taka. I ona też już umierała i kiedy my mówiły tak to ona mnie wszystko pieredała i ona już umarła (katol., D K ) . 1 2 Jest to być może ten sam wątek, co wątek dusz, które wracają na ziemię pokutować wiecznie powtarzając czynność, którą zgrzeszyły. �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 203 Jednak najlepszym o d b i o r c ą wiedzy magicznej jest członek własnej rodziny b ę d ą c y najstarszym lub n a j m ł o d s z y m dzieckiem: Ona to musi kogoś nauczyć, ali ze swojej rodziny kogoś, samego młodszego, czy samego starszego (katol.). W i e d z ę i zaklęcia p o w i n n o się p r z e k a z a ć dopiero na łożu śmierci, gdyż prze­ kazanego k o m u ś zaklęcia nie m o ż n a j u ż s t o s o w a ć samemu - traci ono s w ą moc (por. Zowczak 1994, s. 20). Obecnie zakaz przekazywania z a m ó w nie jest j u ż tak ściśle przestrzegany. N i e k t ó r z y szeptuni d r u k u j ą nawet swoje żarnowy w gazetach Toloka - domašnij doktor i Toloka - domasnja gazeta. Matka Boska i święci. Starowiercy p ó ł n o c n e j Białorusi szczególną czcią otaczają M a t k ę B o s k ą . Przejawem tego jest fakt, że wszystkie moleny na tych terenach - z wyjątkiem moleny w M i k o ł a j u ń c a c h - n o s z ą wezwanie U ś p i e n i a (zaśnięcia) M a t k i Bożej. Rozpowszechniona jest wizja M a r y i - opie­ k u n k i wierzących. Ł ą c z y się to z popularnym na Brasławszczyźnie typem ikonograficznym Pokrow, czyli Opieka M a t k i Bożej (por. Sulikowska 1998, s. 44; sam typ patrz Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 180). T a k a lub inne i k o n y maryjne znajdują się prawie w k a ż d y m d o m u : Eta u nas oczień mnoga Boharodzic [ t j . i k o n przedstawiających M a t k ę B o s k ą - Z G ] . Ja adno znaju, szto Boharodzica oczień cziasta jawlialis ludziom. Pojawiają się nawet katolickie przedstawienia maryjne j a k M a t k a Boska Fatimska. Bogurodzica jest w ł a ś ­ ciwie j e d y n ą o s o b ą świętą, k t ó r a objawia się ludziom (choć cudowne ob­ jawienia są w ś r o d o w i s k u s t a r o w i e r c ó w o wiele rzadsze niż w ś r o d o w i s k u k a t o l i k ó w , o czym piszę przy okazji c u d ó w ) : Tęczy wierzch padnimajetsia znizu i tak wyszej, wyszej, wyszej i tedy wychodzi Matka Boska, taka ikonka wy­ chodzi. I ona do mnie mówiła, ale ja w ta pora... ja i troszkę opowiadała, ale jak tak, to ja nie mogę powiedzieć, co ona mnie mówiła ( D K ) . 1 3 S p o ś r ó d opowieści apokryficznych o Matce Bożej najczęściej wspominany jest Transitus (por. Apokryfy 1986, s. 564). Przytoczę t u ciekawą wersję tego apokryfu, k t ó r a została p r z e k s z t a ł c o n a zgodnie z p r a w i d ł a m i logiki m i t u : Był taki propawiednik Foma [...] Jemu skazali, szto Bogamatier umierła. On nie pawieril. I on prasił — tam Nikoła, Joan Priedtiecza, Ilia, wsiech - sztoby atkryli grob. Inie okazałoś' Jejo w grobu. I tak rieszyli, szto Isos Christos zabral Bogarodzicu na niebiesa. Poetamu jest wyrażenie „niewieruszczyj Foma". Umiesz­ czenie przy grobie M a t k i Boskiej św. N i k o ł y (Mikołaja), Jana Chrzciciela i Eliasza - świętych najistotniejszych dla religijności s t a r o w i e r c ó w - jest prze­ jawem d z i a ł a n i a reguły trzech j e d n o ś c i m i t u - czasu, miejsca i postaci. Jest to zasada k a ż ą c a m . i n . „ k l e i ć " ze s o b ą - k o n c e n t r o w a ć w jednym miejscu i czasie - istotne dla m i t u postaci (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 190-194). W i d a ć t u też c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla m i t o - l o g i k i k o n t a m i n a c j ę postaci o d g r y w a j ą c y c h w n i m analogiczne role (Zowczak 2000, s. 87-88, 99-101, 294-296). Niewierny Tomasz, k t ó r y nie chciał uwierzyć w zmartwychwstanie Chrystusa, zastępuje 1 3 Głęboki kult Matki Boskiej jest szczególnie charakterystyczny dla katolickiej religijności ludowej tego terenu (Zowczak 2000). Dlatego nie jest wykluczone, że kult ten nasilił się wśród staroobrzędowców Brasławszczyzny pod wpływem katolickich sąsiadów. �ZUZANNA GRĘBECKA 204 św. Tadeusza, a p o s t o ł a , k t ó r y spóźnił się na pogrzeb M a t k i Bożej. C h ę ć ostatniego spojrzenia na M a t k ę B o s k ą - k t ó r a stała się powodem otwarcia grobu - z o s t a ł a zinterpretowana w ludowej opowieści j a k o brak wiary w Jej śmierć - i w efekcie d o p r o w a d z i ł a do ujawnienia wniebowzięcia Bogurodzicy. Najważniejszym świętym w kulturze duchowej s t a r o o b r z ę d o w c ó w jest M i k o ­ łaj C u d o t w ó r c a - patron Rusi. Jego wizerunek jest jednym z najpopularniejszych na północnej Białorusi t y p ó w ikonograficznych. Występuje zazwyczaj w świętych k ą t a c h wraz z i k o n ą m a r y j n ą . Bywa o n często kontaminowany z Chrystusem - i k o n y p r z e d s t a w i a j ą c e N i k o ł ę nazywa się i k o n a m i Spasa (Zbawiciela) i vice versa (Sulikowska 1998, s. 44). I n n y m w a ż n y m świętym jest Eliasz. Bywa nazywany Panem G r o m u (rozpowszechnione na terenie całej Rusi; por. Uspien­ ski 1985, s. 57, 58, 61-63, 69, 193). W i ą ż e się z t y m przekonanie, że grom jest odgłosem przejeżdżającego po niebie ognistego wozu Eliasza, a świece święcone podczas jego święta c h r o n i ą od p i o r u n ó w . Św. Eliasz jest też w kulturze ludowej czczony j a k o pogromca sił nieczystych. Przed jego świętem (2 sierpnia) zakazane są kąpiele w rzekach i jeziorach, gdyż dopiero Eliasz wygania z w ó d diabły i złe moce. Trzeci istotny w kulturze s t a r o w i e r c ó w święty, Jan, jest u w a ż a n y za opiekuna b y d ł a , dlatego w jego święto wznosi się modlitwy w intencji żywego inwentarza. N i e jest też wykluczone, że m i ę d z y innymi z tego p o w o d u noc świętojańska jest uznawana za czas najbardziej sprzyjający magicznemu odbiera­ n i u k r o w o m mleka i innym czarom s z k o d z ą c y m b y d ł u . 14 Cuda. W ś r o d o w i s k u s t a r o w i e r c ó w , w o d r ó ż n i e n i u o d k a t o l i k ó w , stosun­ k o w o rzadko pojawiają się opowieści o cudach. Powszechne jest przekonanie, że „ p r a w d z i w e " cuda, dokonywane przez świętych, j u ż się nie zdarzają: Czudjes uże nikto nie możet sdiełat'. Rozpowszechnione są w t y m ś r o d o w i s k u opowieści właściwie t y l k o o d w ó c h rodzajach c u d ó w - karze Bożej i „ c u d o w ­ nych z r z ą d z e n i a c h " (abstrahuję t u o d opowieści niesamowitych, nazywanych cudami, t y p u historii o U F O , poltergeiście itp., k t ó r e dla tego terenu oma­ wiają, w y c h o d z ą c od etymologii słowa „ c z u d " , Cibor i K a m i ń s k a 1998). „ C u d o w n y m i z r z ą d z e n i a m i " nazywam historie z życia, k t ó r e ich bohatero­ wie interpretują j a k o przejaw działania Boskiej o p a t r z n o ś c i . Są to przede wszystkim wspomnienia z czasów wojny, w k t ó r y c h to wspomnieniach w y r a ­ towanie z opresji t ł u m a c z y się o p i e k ą B o s k ą . C z ę s t o też s p o t k a ć m o ż n a opo­ wieści o u n i k n i ę c i u w y p a d k u czy o wyzdrowieniu z ciężkiej choroby. Takie historie świadczą, m o i m zdaniem, o wierze w to, że przez całe życie człowiek jest poddawany d z i a ł a n i u w o l i Bożej, a większość w y d a r z e ń to jakiś rodzaj znaku danego przez Boga. Ten s p o s ó b m y ś l e n i a charakterystyczny jest dla Żywotu protopopa Awwakuma, z a p e ł n i o n e g o t a k i m i właśnie cudownymi zda­ rzeniami. W wypowiedziach m o i c h r o z m ó w c ó w są one czasem łączone z opie­ k ą a n i o ł a stróża, k t ó r y towarzyszy k a ż d e m u człowiekowi o d chwili chrztu. O p r ó c z opiekowania się człowiekiem, zajmuje się o n też s k ł a d a n i e m Bogu 1 4 Jest to nietypowe, gdyż na Rusi za patrona bydła uznawano najczęściej św. Mikołaja lub Michała (Uspienski 1985, s. 75-85). �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 205 codziennych „ r a p o r t ó w " z grzechów i dobrych u c z y n k ó w swego podopiecz­ nego: U nas piszetsja tak, kagda angieł dadin pri krjeszczenij. On wsjegda s czełowiekom. Angiel atdachniot wieczierom, ko Hospodu iprinosjit nasze djela, szto my sdjelali za dień, charoszyje iii płachyje. D r u g i rodzaj cudownych z d a r z e ń to kara B o ż a spadająca na grzeszników. P r z y t o c z ę t u dwie opowieści, w k t ó r y c h w i d a ć dobrze mechanizmy r z ą d z ą c e tego t y p u zdarzeniami: Chatielipieried Paschoj sdjelať nawasjelje. [...] / on był waditieljem. On jechał na maszynie i charaszo, szto s nim jechał jesczo wtaroj czełowiek. I on как jechał s razu saznanije patierjał i ruki spustił, a wtaroj chwatił rul i dawjoz jewo da domu i szto sutkipaljezał i umireł. [...] W etot dień, kagda on imieł isprjawljať nowasjelije, w etij dień byli pacharony; On nie wierował. Ikonu Prieswjatoj Bogorodicy on wynios w saraja i wot как raz piered praznikom Prieswjatoj Bogoridicy, kagda Prieczystoj, sgarieł. Znajetie Boh abrjaszczenije dajot, nie na każdom. Eta nauka. W powyższych historiach w i d a ć symboliczną o d p o w i e d n i o ś ć przewiny i ka­ ry. W pierwszym przypadku pogrzeb grzesznika, k t ó r y zamierzał w y p r a w i ć wesele w okresie Wielkiego Postu, odbywa się w dniu planowanego ślubu; w drugim osoba u s u w a j ą c a z d o m u i k o n ę Bogurodzicy spłonęła w dniu Jej święta. Charakterystyczny dla tego typu z d a r z e ń jest też fakt, że w pierwszej opowieści, c h o ć w w y p a d k u uczestniczyły dwie osoby, śmierć p o n i ó s ł t y l k o grzesznik. Cud, j a k i m jest kara Boża, nie jest skierowany do samego grzesznika - staje się on tylko przedmiotem cudu, nie zaś jego podmiotem. Cudowna kara ma natomiast na celu pouczenie społeczności wiernych, to społeczność jest jego właściwym o d b i o r c ą (więcej o symbolice kary Bożej: Rak, Grębecka-Ćwiek 1998). Sądzę, że p o p u l a r n o ś ć tych d w ó c h r o d z a j ó w c u d ó w - cudownych zrządzeń i kary o p a t r z n o ś c i - wynika z sytuacji, w jakiej z n a j d o w a ł a się w s p ó l n o t a s t a r o o b r z ę d o w c ó w z północnej Białorusi w ciągu ostatnich pięćdzie­ sięciu lat. Komunistyczne p r z e ś l a d o w a n i a religii wytworzyły p o t r z e b ę potwier­ dzenia p r a w d wiary i „ n a m a c a l n y c h " d o w o d ó w na istnienie Boga. T a k cudow­ ne zrządzenia, j a k i kara o p a t r z n o ś c i są takimi właśnie dowodami. P o z w a l a j ą też one odnaleźć sakralny sens rzeczywistości, k t ó r a pozornie zdaje się przeczyć religijnej wizji świata (problem ten zostanie szerzej o m ó w i o n y dalej). Ikony. Jednym z najistotniejszych e l e m e n t ó w kultury duchowej starowier­ ców są ikony. O ich wadze m o ż e świadczyć sen jednej z r o z m ó w c z y ń , w k t ó r y m niebo jest w y o b r a ż o n e j a k o miejsce pełne ikon: Ja atkrywaju dwier i tak ikony i wsjo tak w gałubom prastraństwie wot. I tyle obrazów tam - prosta ja nie magu opowiedzieć. D o w o d e m szacunku jest też często spotykane nazywanie i k o n „ b o g a m i " (Sulikowska 1998, s. 44), powszechne na całej dawnej Rusi (por. Uspienski 1985, s. 177-179). Dlatego i s t o t n ą kwestią są techniczne aspekty pisania i k o n . Jedna z r o z m ó w c z y ń na pytanie, czemu starowiercy m a l u j ą ikony na deskach, uzasadnia to u k r z y ż o w a n i e m Chrystusa na drewnianym krzyżu. Ten s p o s ó b rozumowania wydaje się istotny, zwłaszcza jeśli zestawi się to z zakazem wbijania w ikony gwoździ. Starowiercy uznają to za p r o f a n a c j ę wobec u k r z y ż o w a n e g o Chrystusa (Iwaniec 1977, s. 175). Z a najlepszy m a t e r i a ł �206 ZUZANNA GRĘBECKA na deski, na k t ó r y c h m a j ą b y ć malowane ikony, uznawane są drzewa r o s n ą c e w Izraelu - czyli te, z k t ó r y c h m ó g ł b y ć wykonany krzyż. Trzeba p o d k r e ś l i ć , że są t o p o g l ą d y o s ó b , k t ó r e nie zajmują się pisaniem i k o n , nie są to więc faktyczne wskazania techniczne, a raczej skojarzenia symboliczne. Skojarzenia te są bardzo istotne, gdyż w s k a z u j ą na bardzo silne przekonanie o substan­ cjalnym w r ę c z z w i ą z k u ikony z sacrum. N i e wysuwając zbyt pochopnych w n i o s k ó w m o ż n a w k a ż d y m razie powiedzieć o przesuwaniu się symboliki ikony od świętego obrazu w k i e r u n k u relikwi. Świadczy też o t y m przytoczona wcześniej w y p o w i e d ź o Matce Boskiej objawiającej się p o d p o s t a c i ą m ó w i ą c e j i k o n y (o z w i ą z k u o ż y w a n i a w i z e r u n k ó w z ich „ r e l i k w i j n y m " charakterem patrz Tokarska-Bakir 2000, s. 292-295). Zgodnie z i n n y m przekonaniem wzory ikonograficzne, tak j a k i święte księgi, są natchnione przez Boga - autorzy dawnych i k o n i ksiąg tworzyli p o d d y k t a n d o a n i o ł a lub D u c h a Św. O p o w i a d a j ą c o t y m jedna z r o z m ó w c z y ń p o w o ł a ł a się na i k o n ę , na k t ó r e j za plecami świętego widoczny jest szepczący m u do ucha anioł. Jest to i k o n a p r z e d s t a w i a j ą c a św. Jana Milczącego (Jana E w a n g e l i s t ę ; patrz np. Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 131), w z ó r spotykany d o ś ć często na terenie p ó ł n o c n e j Białorusi. M i m o m a ł e g o rozpowszechnienia opowieści apokryficznych , na B r a s ł a w szczyźnie m o ż n a s p o t k a ć liczne echa apokryfu o mandylionie (nigdy jednak nie u d a ł o nam się z a n o t o w a ć tej opowieści w pełnej wersji). W i ą ż e się to z umiesz­ czaniem m a n d y l i o n u na k r z y ż a c h i wielu ikonach starowierskich (ten t y p ikonograficzny patrz np. Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 40; o historii mandy­ l i o n u patrz: D o m a ń s k a 1977, s. 48-50). R o z m ó w c y często starają się wyjaśnić, czym o n jest: Tam na wierzchu [na górze k r z y ż a - Z G ] , na samom on wierzchu, główka, to jak Pan Jezus, jak on już wstał, to jak on, to pisze się nierukotwariennyj obraz pa ruski, a eta dlatego, że obrusem ocierał się Pan Jezus i na obrusie zostałsia jego twarz, tak on tam na wierzchu dlatego zrobiony ( D K ) ; Как uwidzieli, szto Chrysta niet w grobu, to na niebie pojawiłsia etat obraz. 15 Obie historie wiążą mandylion ze zmartwychwstaniem Chrystusa. C u d o w n o ś ć m a n d y l i o n u b y ł a b y t u p o d w ó j n a - wynikająca z bycia nie-ludzką-ręką-uczynion y m (acheiropoietos) ale i z faktu, że przedstawia on Boga Z m a r t w y c h w s t a ł e g o , a nie Jezusa za czasów Jego ziemskiej, a więc człowieczej egzystencji. D o d a t k o w o druga z opowieści wpisuje m a n d y l i o n w tradycję cudownych, s p a d ł y c h z nieba, w i z e r u n k ó w - a zatem w szereg świętości „ u r a n i c z n y c h " (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 319-322). Odsyła to znowu do częściowo „relikwijnego" charakteru ikon. Oto najpełniejsza, zanotowana podczas b a d a ń wersja tej legendy: W Halileju, katoryj Jew o [Chrystusa] priedłagał na raspiatja - Ir od - zabaljeł. [...] Rakom, rak wodworiłsja w udy jewo. Wzjał on paprasjł chudożnika, szto hawrit, jest takoj dieławoj czierodiej iii kak. A r t y s t a zostaje p o s ł a n y do Chrystusa 1 5 Dotyczy to nie tylko środowiska staroobrzędowców, ale całej tamtejszej społeczności. Magdalena Zowczak przyczyn takiego stanu rzeczy upatruje w izolacji i wpływach Rosji (Zow­ czak 2000, s. 47). �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 207 z p r o ś b ą o uzdrowienie. N i e m o g ą c z p o w o d u t ł o k u d o s t a ć się do Niego, p r ó b u j e n a r y s o w a ć Jego portret. Skolki rysował a On oblik mieniał. Nikak Jewo nie mog narysowat. On chatieł dokázat, szto on był i widieł Isusa Chrysta. A Isus Christos padmietił eta dieła i skazał - priwieditje jewo ka mnie. I on padał eta pismo. On (Jezus) wzjał, umyłsja i utorsja etim pałatieńcem, na pałatience wsjo atrażenije Jewo licznosti astałos Isusa Chrysta. Przede wszystkim w i d a ć t u w y r a ź n i e wzmiankowany j u ż mechanizm kontaminacji. W ł a ś c i w y bohater legendy o mandylionie, Abgar, k r ó l Edessy, jest p o s t a c i ą k o m p l e m e n t a r n ą do k r ó l a Heroda. T e n pierwszy nie wierzy w Chrystusa, ale szuka u Niego r a t u n k u , drugi jest j e d n ą z pierwszych o s ó b , k t ó r e uwierzyły i czuje się przez Niego z a g r o ż o n y . Pierwszy towarzyszy k o ń c o w i , drugi zaś p o c z ą t k o w i p o b y t u Jezusa na ziemi. W a r t o t u zwrócić u w a g ę na rodzaj choroby Heroda - rak u d - k t ó r a nasuwa skojarzenia z nieuleczalną c h o r o b ą K r ó l a Rybaka. Śmierć. Zgodnie z przekonaniami starowierców, p o śmierci dusza pozos­ taje przez czterdzieści d n i na ziemi. Liczba d n i jest n a w i ą z a n i e m do czasu, k t ó r y m i n ą ł m i ę d z y zmartwychwstaniem a w n i e b o w s t ą p i e n i e m Jezusa. Odgry­ w a j ą t u też rolę w y o b r a ż e n i a s t a r o w i e r c ó w o fizjologii. I c h zdaniem, w czter­ dziestym d n i u życia p ł o d o w e g o zaczyna bić ludzkie serce, a w czterdziestym od śmierci serce ulega r o z k ł a d o w i : Sjerdce naczinajet na sarakawom dnie rabotať w utrobie, wo czriewie matieri. [...] Toże same iposlje smierti cziełowiek michiejetsji lice kagda umirjet, na trietij dień - izmienienije patcjomnienije, pażołtienija, na djewjatoj dień, kagda paharon w zjemlu jawo - idjot razlożenije tieła. Uot - razkładajetsja tieło - no sjerdce nie dwiżymoje. A na sarakawom dnie i pajdjot sjerdce. Pierwsze trzy d n i dusza s p ę d z a w domu. Trzeciego dnia odbywa się pierw­ sza panichida ( n a b o ż e ń s t w o ż a ł o b n e ) , a dusza idzie p o k ł o n i ć się Bogu, kolejny p o k ł o n i panichida m a j ą miejsce dziewiątego dnia: Triochdniwnujupanichidu [...] szto na trietij dień Isus Christos woskries iz miertwych - malitwu twarim, panichidy tak nazywajem. Diewjatyj dień - szto diewjat czynów angielskich - toże panichidu staim. W czasie panichidy podaje się kutię. Zastępuje ona symbolicz­ nie ciało z m a r ł e g o : Kutija zamieniajet tieło et owo czełc wieka katoryj umierwszyj. W a r t o zwrócić u w a g ę , że kutia jest też podawana podczas świąt, w czasie k t ó r y c h dusze m o g ą w r a c a ć na ziemię, a na cmentarz zanoszone jest jedzenie - B o ż e g o Narodzenia, R a d a ü n i c y , dnia Św. Trójcy, Wielkanocy i Święta Z m a r ł y c h . Przez p o z o s t a ł e d n i , aż do czterdziestego, dusza wraz z a n i o ł e m s t r ó ż e m i d i a b ł e m odwiedza wszystkie miejsca, w k t ó r y c h za życia grzeszyła: Angieł do sor ok dni duszu wjezdie priedstawlajet, gdie bywał, jezdił, rabota! i tak dalsze służił i tak dakazywujut jewo sogrieszenija. Po czterdziestu dniach dusza idzie na sąd Boży. O d t ą d w świecie żywych pojawia się tylko podczas wymie­ nionych j u ż świąt lub w sytuacji, gdy m a do żywych j a k ą ś s p r a w ę . W i ą ż e się to zwykle z nieprzestrzeganiem przez r o d z i n ę z m a r ł e g o pewnych n a k a z ó w i zaka­ zów. Chodzi t u przede wszystkim o nakaz m o d l i t w y za d u s z ę pakojnika oraz zakaz o p ł a k i w a n i a go. M a t k i , k t ó r e p o c h o w a ł y m a ł e dzieci, nie p o w i n n y też przed świętem W n i e b o w s t ą p i e n i a spożywać jabłek, gdyż w ten s p o s ó b odbierają �208 ZUZANNA GRĘBECKA je swym z m a r ł y m dzieciom (por. Chodorowska 1998, s. 93). Starowiercy prze­ strzegają zakazu kąpieli w bani w wieczór p o p r z e d z a j ą c y k a ż d e święto, gdyż wtedy w bani m o g ą pojawiać się dusze pokutujące lub diabły (por. Chodorowska 1998, s. 94). Ponadto, j a k m ó w i ą , jest to k ą p a n i e m się w k r w i Chrystusa. Obecnie pojawiają się opowieści, k t ó r e interpretują j a k o odwiedziny dusz z m a r ł y c h pojawianie się U F O : [Kosmici] na pewno dobre. Czemu oni złe? Oni nie złe, dzietka. Oni dobre, ja mówię, że tam duszy. Duszy naszych wszystkich braci, wsjech. [...] Oni, dzietka, na ziemi oni nie chodzą. Oni lietajut. Prilietajut, ulietajut. Tak w akno prilietali. [...] Może zobaczyć na swoich jakich krewnych. Wszyscy - że my bracia i siostry. Śmierci i pogrzebowi towarzyszą liczne zwyczaje. Jednym z nich jest rytualna inwersja - zwłoki spoczywają o d w r ó c o n e do i k o n nogami, podczas gdy żywi śpią zawsze g ł o w ą w s t r o n ę świętego k ą t a . Nieboszczyk jest wynoszony z d o m u nogami do przodu, a chowany głową k u wschodowi (por. Chodorowska 1998, s. 91). K r z y ż stawiany jest w nogach grobu. M ó w i się, że dzięki temu w d n i u S ą d u Ostatecznego, gdy ze wschodu nadejdzie Chrystus, starowiercy b ę d ą mogli szybciej wstać, zabrać krzyż i u d a ć się na spotkanie Jezusa. Kobiety starowierskie chowane są w tradycyjnym stroju. Składa się n a ń sarafan (długa suknia spodnia), rubaszka ( n a k ł a d a n a na sarafan bluzka) i dwie chusty - j e d n ą spina się p o d b r o d ą , d r u g ą przykrywa twarz. Należy d o ń też pasek, lestowka (staroobrzędowy odpowiednik różańca) i krzyżyk. Strój ten nie jest noszony na co dzień, zachował się wyłącznie j a k o odzież grzebalna. K a ż d a starowierka przygotowuje sobie zawczasu t a k i strój - jest on powodem do dumy i bywa chętnie pokazywany gościom (o odzieży z m a r ł y c h por. Iwaniec 1977, s. 231-232). K O N D Y C J A ŚWIATA, E S C H A T O L O G I A I A N T Y C H R Y S T W ś r ó d s t a r o w i e r c ó w na p ó ł n o c n e j Białorusi obserwuje się rozluźnianie o b y c z a j ó w i odchodzenie od wielu z a k a z ó w i n a k a z ó w wiary. Dotyczy to przede wszystkim coraz częstszego zawierania m a ł ż e ń s t w mieszanych, k t ó r e niegdyś były nie do p o m y ś l e n i a . Z n i k a charakterystyczna dla s t a r o w i e r c ó w e k s k l u z y w n o ś ć , o czym p i s a ł a m wyżej. Zmienia się r y t u a ł chrztu - zamiast zanurzania dziecka w wodzie spotyka się polewanie go w o d ą , j a k to m a miejsce u p r a w o s ł a w n y c h i k a t o l i k ó w (por. G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999c, s. 37). N i e przestrzega się zakazu picia a l k o h o l u i palenia tytoniu. N a d a l niedopu­ szczalne jest jednak palenie p a p i e r o s ó w w pomieszczeniu, w k t ó r y m znajdują się i k o n y . Zakaz u ż y w a n i a t y t o n i u m a uzasadnienie apokryficzne - t y t o ń m i a ł b y ć j e d y n ą rośliną, k t ó r a r o z k w i t ł a zamiast u s c h n ą ć w chwili u k r z y ż o w a n i a 16 17 1 6 Urszula Nalaskowska pisze o wyrzekaniu się przez starowierców z Suwalskiego dzieci wstępujących w związki z innowiercami - oznaczało to przede wszystkim pozbawienie rodziciel­ skiego błogosławieństwa oraz pomocy materialnej (Nalaskowska 1999, s. 47). Dawniej pijaków traktowano podobnie jak samobójców - nie chowano ich na cmentarzu i nie odprawiano im panichidy. 1 7 �209 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI Chrystusa: Kagda Chrysta pradali i raspiali, wsia trawa pasochła, a tabaka rascwieła. Z u p e ł n i e zapomniane zostały dawne zakazy s p o ż y w a n i a ziemnia­ k ó w i picia h e r b a t y - czaj i kartoszka obecnie u w a ż a n e są wręcz za typowe jedzenie s t a r o w i e r c ó w . Przed i k o n a m i widuje się lampki elektryczne zamiast świec z pszczelego w o s k u . Zaakceptowane zostało fotografowanie, i to za­ r ó w n o ludzi, j a k i p r z e d m i o t ó w k u l t u - i k o n i k s i ą g . Z m i a n y te m a j ą , zdaniem s t a r o w i e r c ó w , dwie główne - p o w i ą z a n e ze s o b ą - przyczyny. Pierw­ szą jest upadek autorytetu rodziny, w której dawniej d o k o n y w a ł się przekaz tradycji: Rańsze żyli siemię z backami u mieście, baćki dziecię] uczali, daw­ niej malis* Bogu. Obecnie, zwłaszcza z p o w o d u w y j a z d ó w dzieci najpierw do szkoły, potem do wojska, a w k o ń c u często i do pracy, rodzina traci swoją w z o r c o t w ó r c z ą rolę. A i w d o m u dzieci w o l ą o g l ą d a ć telewizję, niż s ł u c h a ć opowieści religijnych, s t ą d m i ę d z y i n n y m i zanikanie opowieści apokryficznych - o p o w i a d a j ą je przede wszystkim starzy ludzie, k t ó r z y zasłyszeli je w d o m u , dzieci i m ł o d z i e ż nie w y k a z u j ą n i m i zainteresowania. M ł o d z i ludzie przestają uczęszczać na n a b o ż e ń s t w a , przejmują nowoczesny, zachodni styl ż y c i a . 18 19 20 21 D r u g ą p r z y c z y n ą rozluźnienia się obyczajów są sześćdziesięcioletnie prze­ ś l a d o w a n i a religii przez w ł a d z e komunistyczne. Wiele molen było w tych czasach z a m k n i ę t y c h . Dzieciom w szkołach wpajano ś w i a t o p o g l ą d materialistyczny. Osoby przyznające się do wyznawanej wiary i wypełniające nakazy religii były szykanowane przez władze: U nas uczytjelnica, mať była oczeń starawierka i ona prasiła, sztoby ana pacharaniła jejo s batiuszkoj i na ispowied chadiła i wsjo i kagda ana jejo pacharaniła, jejo sniali s roboty. Za to, szto ona pacharaniła swaju mať s batiuszkoj. Takie historie p o w t a r z a j ą się w większości r o z m ó w . Sytuacja uległa poprawie dopiero wskutek działalności Gorbaczowa. W a r t o t u o d n o t o w a ć , że na Brasławszczyźnie w ś r ó d przedstawicieli wszystkich w y z n a ń rozpowszechnione jest przekonanie, iż w o l n o ś ć religijną uzyskano dzięki interwencji S t a n ó w Zjednoczonych: Amierika padariła Boha. [...] Pajechali w Amieriku, Rasieju pradali, a Boha priwiezli. 1 8 Ziemniaki były uznawane przez starowierców za wyrodzony tytoń - ziele diabelskie. Z kolei herbata była zakazana, gdyż rośnie tylko w krajach pogańskich, zaś kranik samowara kojarzył się ze żmiją (Baranowski 1987, s. 149-150). Nadal jednak przestrzega się zakazu stawiania świec zawierających domieszkę stearyny. Takie świece nazywa się kainową żertwą - fałszywą ofiarą. Mówi się też, że płonąca stearyna cuchnie, w odróżnieniu od wosku, który pachnie. W Polsce starowiercy dość długo unikali fotografowania się - obecnie jest to już ogólnie przyjęte. Natomiast nadal trudno jest uzyskać zgodę na fotografowanie ksiąg, ikon i wnętrz molen (Grek-Pabisowa 1999, s. 294). W Estonii staroobrzędowcy odmawiają pozwolenia robienia foto­ grafii ikon uzasadniając to względami religijnymi (choć z drugiej strony sami fotografują i na­ grywają na wideo nabożeństwa, a ikonostas z moleny w Mustvee jest przedstawiony na pocz­ tówce). Z kolei na Białorusi niechętny stosunek do robienia zdjęć w molenach wiązał się z obawą przed kradzieżami - plagą tamtejszych świątyń - jednak tylko w jednej molenie nie uzyskaliśmy ostatecznie zgody na przeprowadzenie dokumentacji fotograficznej. Choć trzeba zaznaczyć, że w ostatnich latach obserwuje się wśród dzieci i młodzieży wzrost zainteresowania religią. 1 9 2 0 2 1 �210 ZUZANNA GRĘBECKA N i e m o ż n o ś ć ofiqalnego sprawowania k u l t u i nauczania religii s p o w o d o w a ł y rozluźnienie obyczajów. Część s t a r o w i e r c ó w uległa ideologii komunistycznej i stała się ateistami - wiele s p o ś r ó d tych osób wraca obecnie do wiary p r z o d k ó w . W sytuacji, gdy d u ż a część świątyń była z a m k n i ę t a , wierzący m o d l i l i się w najbliższym otwartym D o m u Bożym, bez względu na to, do jakiego wyznania należał. W efekcie niektórzy starowiercy odwiedzali „ o b c e " świątynie, i odwrotnie - przyjmowali p o d swój dach i n n o w i e r c ó w . Częściowo z n i k n ą ł problem m a ł ­ żeństw mieszanych, j a k o że ślub kościelny został z a s t ą p i o n y „ z a p i s a n i e m s i ę " w urzędzie. Wszystko to s p o w o d o w a ł o zbliżenie się do siebie przedstawicieli r ó ż n y c h w i a r oraz przesunięcie konfliktów m i ę d z y poszczególnymi wyznaniami na oś wierzący - wrogowie religii (por. H a l l 1998; G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999c, s. 38). W interpretacji s t a r o w i e r c ó w k o m u n i z m staje się częścią historii świętej. Jak pisze Urszula Cierniak, „chrześcijanin nie jest w stanie z a t r z y m a ć ani nawet s p o w o l n i ć biegu historii, m o ż e natomiast s p r ó b o w a ć p o j ą ć istotę dzie­ j ó w i o d n a l e ź ć w n i m właściwe dla siebie miejsce, a czasem też poprzez w ł a s n ą a k t y w n o ś ć w p ł y n ą ć na «jakość» z d a r z e ń , k t ó r y c h jest uczestnikiem" (Cierniak 1997, s. 81). Wszystkie wydarzenia, k t ó r e m a j ą miejsce obecnie, a zostały zapisane w B i b l i i lub przepowiedziane przez p r o r o k ó w , nabierają cech teofan i i , gdyż p o t w i e r d z a j ą c p r a w d ę proroctwa p o t w i e r d z a j ą t y m samym istnienie Boga, w imieniu k t ó r e g o w y p o w i a d a j ą się prorocy. Dlatego starowiercy m a j ą p o t r z e b ę wpisywania k o m u n i z m u w historię świętą (szerzej na ten temat: G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999a, s. 48-53), wyznaczając komunistom rolę Antychrysta: Antichrist eta jest my, samečka właść (ogólnie o r o l i Antychrysta w eschato­ logii s t a r o o b r z ę d o w c ó w patrz: Cierniak 1992 i Przybył 1999, s. 61-102). W y ­ daje się, że przejawem tej tendencji jest też zestawianie komunistycznych p r z e ś l a d o w a ń z gonieniem za c z a s ó w patriarchy N i k o n a : Как muczyli starawie­ rów pri Nikonu patrijarchu, kagda ani nie chatieli prinimať etowo sokraszczenija! [...] Tagda była silna muczenije. A tiepier starikow nie trogali. Przemiany obyczajów, szczególnie z w i ą z a n y c h ze sferą religii, są oceniane negatywnie. Przekonania starowierców białoruskich co do kondycji współczesne­ go ś w i a t a doskonale oddaje fragment Pieśni do Matki Bożej: „ D z i e ń się m a k u wieczorowi, k u zachodowi słońce kłoni. Siekierę do korzenia p r z y ł o ż o n o " (Łużny 1990, s. 228). W z w i ą z k u z t y m ogromnie rozpowszechnione jest przekonanie o n a d c h o d z ą c y m k o ń c u świata. Było ono charakterystyczne dla tej grupy od samego p o c z ą t k u , od r o z ł a m u w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , kiedy to s ą d z o n o , że zbliża się j u ż koniec świata, a Antychryst zstąpił na ziemię. Obecnie przekonanie to jest nadal żywe, świat wydaje się starowiercom chylić k u upadkowi: Nieznawidzit drug druga, nieznawidzit sasied sasieda, brat brata, syn atea ubiwať budut. Uże eta idiot u nas, użo priszlo eta. Ubiwajut, nienawiżut. I rańsze bylo eta, no nie tak. Takie nastroje zostały dodatkowo wzmocnione nadejściem r o k u 2000. Wizja samego k o ń c a świata jest w dużej mierze tradycyjna, zaczerpnięta z Apokalipsy. W p ł y n ę ł a też na n i ą rozpowszechniona na tych terenach przepo­ wiednia Sybilli, m ó w i ą c a o upadku obyczajów, znakach k o ń c a świata i później­ szym zdziesiątkowaniu ludzkości. Znaki te w i ą ż ą się w dużej mierze z rozwojem �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 211 technicznym - najczęściej są to żelazne ptaki (samoloty), piece jeżdżące po polach (traktory) i spętanie ziemi drutem (trakcje elektryczne). Takie wierzenia wzmac­ niają powszechny w ś r ó d starszego pokolenia negatywny stosunek do nauki: Uczone paszli pa nauki. Ot, paszli, paszli i czieławiek na czieławieka idziot. N o w y m w ą t k i e m jest włączenie w te wizje wojny atomowej lub w y b u c h u elektrowni atomowej - to ostatnie jest związane ze znajdującą się w pobliskim litewskim Śnieczkusie E l e k t r o w n i ą Ignalińską: Kagda kończyłaś wajna tatuś [...] wioz sołdacikow nieskolka i licjonancika. [...] On [lejtnant] gawarit: „Aciec, a wy czytali, gawarit, eta wajna nie wajna, tiepier to nie wajna. A wot budzjet wajna atomnaja, i niezbieżnaja wajna, patamu szto Satana zwoladiejet wsjem swjetem. No ona iszczeźniet, a iszczeźniet tolka atomnyj wajnoj. Kagda budzjet wada kipieć i ziemlia garieć i rieki krowiu paciekut. W o j n a atomowa czy wybuch elektrowni atomowej kojarzony jest z tradycyjną wizją k o ń c a świata, zgodnie z k t ó r ą świat m a s p ł o n ą ć w oczyszczającym ogniu: Dalżno zgariť wsio na etom swietie. * * * Jak wynika z powyższego opracowania, kultura duchowa s t a r o o b r z ę d o w c ó w p ó ł n o c n e j Białorusi uległa istotnym przekształceniom w stosunku do tradycyj­ nego modelu k u l t u r y tej grupy wyznaniowej. G ł ó w n e przyczyny zmian to: • pięćdziesięcioletnia działalność władzy komunistycznej, a w szczególności: niemożność sprawowania kultu i nauczania religii, p o w o d u j ą c a częściowe zobojętnienie na sprawy wiary w ś r ó d średniego i m ł o d e g o pokolenia, nieznajomość zagadnień teologicznych , zanikanie wielu opowieści wierze­ niowych, przesunięcie konfliktów religijnych na oś wierzący-niewierzący - w efekcie osłabnięcie tendencji ekskluzywnych, zanik pohannej krużki, akceptacja m a ł ż e ń s t w mieszanych, ludowy ekumenizm wyrażający się twierdzeniem, że Boh adin\ 22 • upodobnianie się do siebie stylów życia poszczególnych w y z n a ń - np. zanik tradycyjnego ubioru, odchodzenie od tradycyjnego sposobu chrzczenia, u ż y w a n i e t y t o n i u i alkoholu; • przystosowanie się do rozwoju technicznego, owocujące m . i n . pojawia­ niem się światła elektrycznego przed ikonami, akceptacją fotografii, radia i telewizji , wzbogaceniem repertuaru opowieści wierzeniowych. Zmiany w rytuale i obrzędowości mają przede wszystkim charakter przysto­ sowawczy - ułatwiający współegzystencję w wieloreligijnym ś r o d o w i s k u oraz u m o ż l i w i e n i e korzystania z w y n a l a z k ó w technicznych. Polegają one w gruncie 23 2 2 Wśród staroobrzędowców zazwyczaj powszechna była znajomość i zainteresowanie teo­ logią. Julian Talko-Hryncewicz odnotowuje, że na Zabajkalu ulubionym tematem dyskusji w śro­ dowisku starowierskim była teologia i dogmatyka (Baranowski 1987, s. 143). Inaczej ma się rzecz z komputerami. Na białoruskiej prowincji raczej nie pojawia się taki problem, jako że komputery są tam spotykane nad wyraz rzadko. Natomiast w Estonii, gdzie są one bardzo rozpowszechnione, starowiercy raczej z nich nie korzystają, widząc w nich - a szcze­ gólnie w Internecie - narzędzie szatana. 2 3 �212 ZUZANNA GRĘBECKA rzeczy na z ł a g o d z e n i u zasad religijnych. Znacznie większym modyfikacjom uległ repertuar opowieści wierzeniowych. Obecnie najbardziej rozpowszechnione są n a s t ę p u j ą c e typy opowieści: • z w i ą z a n e z fundamentalnymi dla s t a r o w i e r c ó w kwestiami, j a k np. k u l ­ tem i k o n czy w i a r ą w nadejście k o ń c a świata; • t ł u m a c z ą c e i p o m a g a j ą c e z r o z u m i e ć współczesną rzeczywistość - np. nowe w ą t k i w eschatologii, wpisywanie k o m u n i z m u w historię świętą czy opowieści o karze bożej; • m a j ą c e charakter praktyczny - z w i ą z a n e z białą i c z a r n ą m a g i ą , apotropaionami; • z w i ą z a n e z przedstawicielami innych wiar - stereotypizujące opowieści o Ż y d a c h i baptystach; • współczesne opowieści o charakterze eklektycznym, często jednak zako­ rzenione w tradycyjnej religijności (o takich opowieściach szerzej patrz: Kirchner, Radkowska 1998). W i d a ć , że c h o ć repertuar opowieści wierzeniowych uległ zmianom, nadal jednak jest bogaty. Pewne typy opowieści - szczególnie apokryfy - zanikają. A l e zajmujące ich miejsce n o w o p o w s t a ł e opowieści również służą podtrzyma­ n i u tego samego, tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u . Wydaje się, że m i m o przemian repertuaru wierzeniowego i złagodzenia obyczajów, istota starego o b r z ę d u nie z o s t a ł a zatracona przez jego w y z n a w c ó w z p ó ł n o c n e j Białorusi. LITERATURA Apokryfy 1986, Apokryfy Nowego Testamentu, M . Starowieyski (red.), 1.1: Ewangelie apokryficz­ ne, Lublin. B a r a n o w s k i W. 1987, Wierzenia i życie religijne ludu rosyjskiego w świetle polskich relacji z lat 1831-1920. Studium ze źródłoznawstwa religioznawczo-etnograficznego, Łódź. B y s t r o ń J.S. 1995, Tradycyjne pojęcia o obcych, [w:] tegoż, Megalomania narodowa, War­ szawa, s. 43-61. C h o d o r o w s k a I. 1998, Świat żywych i umarłych, Polska Sztuka Ludowa, Konteksty, R. 52, nr 2, s. 91-95. C i b o r K . , K a m i ń s k a A. 1998, Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia „cud", Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 46-50. C i e r n i a k U . 1992, Wizje Antychrysta u staroobrzędowców a proroctwa biblijne, [w:] Biblia a kultura Europy. 2000 lat chrześcijaństwa, M . Kamińska, E . Małek (red.), t. 2, Łódź, s. 157-166. - 1997, Literacki wymiar kultury religijnej staroobrzędowców, Częstochowa. D ę b i ń s k i K . 1910, Raskoł i sekty Prawosławnej Cerkwi Rosyjskiej. Szkic historyczny, Warszawa. D o m a ń s k a J. 1997, Obraz przemienienia Pańskiego. Próba wyjaśnienia nazwy łaskami słyną­ cego wizerunku z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu, Etnografia Polska, t. 41, z. 1-2, s. 47-68. E n g e l k i n g A. 1996, Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 50, nr 3-4, s. 177-182. G i e r y s z e w s k a K . 1998, „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 64-67. G r e k - P a b i s o w a I . 1999, Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka, obyczajów. Wybór prac z okazji 45-lecia pracy naukowej, Warszawa. �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 213 G r e k - P a b i s o w a L , M a r y n i a k o w a I . 1997, Język polski na Kresach północno-wschodnich dawniej i dziś, [w:] Historia i współczesność języka polskiego na Kresach wschodnich, pod red. I . Grek-Pabisowej, Warszawa, s. 27-109. G r e k - P a b i s o w a I., M a r y n i a k o w a I . 1999, Współczesne gwary polskie na dawnych Kresach północno-wschodnich, Warszawa. G r ę b e c k a - Ć w i e k Z. 1999 a, Ludowa wizja komunizmu i propagandy komunistycznej na pod­ stawie materiałów z Brosławszczyzny z lat 1996-1998, praca magisterska, mps. w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Warszawskiego. - 1999b „Kultura staroobrzędowców - ikony i księgi". Z badań na Brasławszczyźnie i w wileńskiej parafii staroobrzędowej, Studia Angerburgica, t. 4, s. 126-132. - 1999 c, Nie mają za złe sąsiadom, Polis, nr 3-4 (31/32), s. 36-38. H a l l D. 1998, Pod wieżą Babel - po komunizmie, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 28-32. H e d e m a n n O. 1930, Historia powiatu brasławskiego, Wilno. H a n d k e K . 1997, Polszczyzna północnokresowa na tle terytorialnego i społecznego zróżnicowa­ nia języka polskiego, [w:] Historia i współczesność języka polskiego na Kresach wschodnich, pod red. I. Grek-Pabisowej, Warszawa, s. 9-26. I w a n i e c E . 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa. J a w o r s k i R. 1997, Interdyscyplinarny projekt badawczy „Księgi i Ikony staroobrzędowców" - sprawozdanie, Historia, R. 5, nr 2, s. 345-347. K i r c h n e r A., R a d k o w s k a M . 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 54-58. K l o s s e D. 1998, Sakramenty i sakramentalia jako źródła mocy, Polska Sztuka Ludowa. Kon­ teksty, R. 52, nr 1, s. 59-63. K o b r z e n i e c k a - S i k o r s k a G . 1993, Ikony staroobrzędowców w zbiorach Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn. K o l b e r g O. 1966, Dzieła wszystkie, t. 53: Litwa, Wrocław. Ł u ż n y R. 1990, Pieśń o niebieskiej księdze, Warszawa. M i ch aj 1 o v U . 1998, Kul'tura drevnepravoslavnych tradicij žiznestroenija v Vidzach i Volkach, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius, s. 79-90. N a l a s k o w s k a U . 1999, Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka obrzędu, Studia Angerburgica, t. 4, s. 45-56. N o v i k o v Ju. 1998, Mifologičeskie skazanija o kołdunach v fol'klore staroobrjadcev Litvy, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius, s. 114-126. O l c z a k Z. 1999, Staroobrzędowcy Brasławszczyzny i ich księgi, Studia Angerburgica, t. 4, s. 124-125. Pamjac' 1998, Pamjac' Brasłauski rajon, K . V . Veličkovič i in. (red.), Minsk. P o t a š e n k o G. 1998, Pervye staroobrjadcy v Litve: 1679-1710, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius. P r z y b y ł E . 1999, W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w XVII w., Kraków. R a k J . , G r ę b e c k a - Ć w i e k Z. 1998, Kara opatrzności jako cud, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 51-53. R a k o w s k i G. 2000, Wśród jezior i mszarów Wileńszczyzny, Warszawa. R i c h t e r E . 1996, Kto i kak žil v zemle Estonii. Étnografičeskie oćerki, Tallinn. R o b s o n R . R . 1995, Old Believers in Modern Russia, De Kalb. S t o m m a L . 1976, Mit Alkmeny, Etnografia Polska, t. 20, z. 1, s. 99-110. - 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. Š t r i k k e r G . 1992, К istorii staroverov v Pribaltike (duchovnoe vospitanie u pomorcev posle 1905 g.), [w:] Tradicionnaja duchovnaja i material'naja kul'tura russkich staroobrjadčeskich poselenij v stranách Evropy, Azii i Ameriki, N.N. Pokrovskij, R. Morris (red.), Novosibirsk, s. 258-262. S u l i k o w s k a A. 1998, Domowy ikonostas. Ikony staroobrzędowców i kult wizerunków w cza­ sach współczesnych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 43-45. T o k a r s k a - B a k i r J . 1999, Żydzi u Kolberga, Res Publica Nowa, nr 7-8 (130-131), s. 30-39. - 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. �ZUZANNA GRĘBECKA 214 U s p i e n s k i B . A . 1985, Kult św. Mikołaja na Rusi, Lublin. Z o w c z a k M . 1994, Mitologia zamawiania i mistyka zamów na podstawie współczesnych materiałów z Wileńszczyzny, Literatura Ludowa, nr 4-6, s. 3-33. - 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław. Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k D. 1996, Pomieszany świat, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 50, nr 3-4, s. 203-207. Żywot... 1972, Żywot protopopa Awwakuma przez niego samego nakreślony i wybór innych pism, przekł. i komentarz W. Jakubowski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. ZUZANNA GRĘBECKA THE WORLD OF THE OLD BELIEVERS IN NORTHERN BELARUS. CONTINUITY AND CHANGE OF THEIR TRADITIONAL CULTURE Summary In the article the author deals with spiritual culture of a particular group of the Old Believers called bezpopowcy ("priestless") belonging to the Pomeranian community, at present living in northern Belarus. The research concerned three subjects: the Old Believers' relationships with other religious and ethnic groups, their beliefs and customs and their views on the condition of the contemporary world. Northern Belarus is inhabited by a variety of religious groups: Russian Orthodox, Roman Catholics, Moslems and Baptists. Jews who used to belong to the local religious mosaic are well remembered too. There exists a negative stereotype of the Old Believers in local popular culture: they were said to be thieves, namely horse-thieves, they were suspected of sorcery. More recently they were reproached for collaboration with the communist regime. On the other hand that sterotype is by no means prevalent; in most cases the Old Believers are appreciated for their piety. They are referred to as Moskale ("Muscovites"), which refers to ganienije, i.e. their flight from central Russia westwards. Once a very exclusive group, now the research shows diminishing of their exclusiveness, the tendency to ecumenism (which, however does not concern the Baptists and the Jews). Among the beliefs and tales the most popular are those telling about sorcerers, witches and witch-doctors, casting spells over cows ("spoiling them so that they wouldn't give milk) and sorceres suffering on their deathbed. An interesting magical act has been recorded of casting spells by breaking candles. Apocry­ phal and hagiographic stories known by the Old Believers concern, first of all, Virgin Mary but also St. Nicolas, St. Elias and St. John. Equally popular is the legend about mandylion (the Miraculous Face of Christ). The Old Believers believe in miracles, first of all those meaning God's punishment and dispensation of Providence. Such beliefs are popular by now due to their function - they corroborate the principles of their faith and the divine order ruling the world. Other tales and beliefs concern death and after-life of the soul. Recently new beliefs have appeared associating souls of the dead and U F O . Nowadays traditional religiousness of the group is changing. First of all the Old Believers aren't so exclusive as they used to be before. Many old customs disappear. The Old Believers relate the changes to declining authority of traditional family, but also to anti-religious activity of the communist regime. The communists with their fight against God and religion have been included into Sacred History; many prophecies refer to them. Changes of customs, especially those concerning religious life are disapproved of and perceived as one of the presages predicting imminent end of the world. A new element of eschatology is the image of the end of the world in the form of explosion of a nuclear power station or simply as nuclear war. The stock of the Old Believers' tales is different from what it used to be once, but it is still rich. New stories and beliefs, like the old ones, maintain their traditional world view. It seems that, in spite of adopting new cultural elements the essence of the Old Rite has not been lost in northern Belarus. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87dcf462c48eb74b84e6aea36113caaa.pdf 30d3055c700db6466da7faa95c33e46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1574 Title A name given to the resource Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie katolicyzmu i prawosławia oraz konfliktów między "siostrzanymi Kosciołami" / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.99-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI W ŚWIETLE PODZIAŁÓW W ŁONIE K A T O L I C Y Z M U I PRAWOSŁAWIA ORAZ KONFLIKTÓW MIĘDZY „SIOSTRZANYMI KOŚCIOŁAMI" (PRZYKŁAD SŁOWIAN WSCHODNICH I ZACHODNICH)* W e d ł u g n i e k t ó r y c h badaczy, przyjęcie Ewangelii było fundamentem jedno­ ści i w s p ó l n o t y słowiańskiej, a t a k ż e p o d s t a w ą życia duchowego E u r o p y Ś r o d ­ kowej i Wschodniej (patrz np. Gajek 1997, s. 10-11). Historia Słowian (może poza najwcześniejszym okresem ich dziejów) dowodzi jednak, iż j e d n o ś ć , w s p ó l n o t a k u l t u r o w a , powszechne poczucie identyfikacji ze Słowiańszczyzną, działanie dla dobra wszystkich n a r o d ó w słowiańskich, to tylko m i t y , utopijne idee, k t ó r e nigdy nie m i a ł y się spełnić . D z i ś wystarczy przyjrzeć się politycznej mapie Europy - byłej Jugosławii, d a w n y m r e p u b l i k o m radzieckim: Rosji, Ukrainie i Białorusi, a t a k ż e Czechom i Słowacji, by z r o z u m i e ć , j a k wielka p r z e p a ś ć dzieli ideę słowiańskiej w s p ó l ­ n o t y od jej realizacji. P r z e p a ś ć ta nie p o w s t a ł a na naszych oczach, w w y n i k u j a k i e g o ś jednorazowego aktu, lecz t w o r z y ł a się przez wieki j a k o rezultat p r o ­ cesów historycznych, nie r o z w i ą z a n y c h konfliktów. D o jej pogłębienia przy­ czyniły się r ó w n i e ż utrwalane przez lata stereotypy etniczne. W s p o m n ę t u t y l k o dla p r z y k ł a d u o stereotypowym, zdecydowanie negatywnym, a nawet w r o g i m wizerunku P o l a k ó w w oczach Rosjan (szerzej patrz: Giza 1993) lub o sposobie widzenia B i a ł o r u s i n ó w przez P o l a k ó w . W ich obrazie r ó w n i e ż d o m i n u j ą cechy ujemne, a przez długie lata nasi najbliżsi sąsiedzi funkcjono­ w a l i niejako poza ś w i a d o m o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w Polski (na ten temat patrz: K a b z i ń s k a 1999). W wieku X I X dla wielu Rosjan Polacy, ale też - c h o ć w mniejszym stopniu - Słowacy, Chorwaci i Słoweńcy, byli „ J u d a s z a m i Sło­ w i a ń s z c z y z n y " , wyznawali bowiem katolicyzm, obcy - w rosyjskim mniema­ n i u - Słowiańszczyźnie, głoszący treści nieuznawane przez p r a w o s ł a w i e . 1 * Skrócona i znacznie zmieniona wersja tego tekstu została przedstawiona podczas konferen­ cji „Słowianie i Słowiańszczyzna - pojęcia i rzeczywistość dawniej i dziś", zorganizowanej przez Instytut Słowianoznawstwa PAN w listopadzie 2000 r. w Warszawie. O utopijności idei słowiańskiej jedności patrz np. Bobrownicka 1995; „Slavjanskij faktor" 1995; Kabzińska-Stawarz 1996; Mylnikov 1996. 1 �100 IWONA KABZIŃSKA P o l a k ó w i Rosjan dzieliła nie tylko religia, odmienny alfabet, rywalizacja 0 p i e r w s z e ń s t w o w ś r ó d Słowian, czy walka o terytoria białoruskie, u k r a i ń s k i e 1 litewskie, różne były także preferowane przez nich systemy rządzenia: demokra­ cja i u m i ł o w a n i e złotej wolności przeciwstawiane s a m o w ł a d z t w u (tamże, s. 11). Dziewiętnastowieczni słowianofile i panslawiści zdecydowanie p o d k r e ś l a l i te różnice, zwłaszcza konfesyjne, nie w i d z ą c innej możliwości ich usunięcia, j a k poprzez nawrócenie marnotrawnych synów na ł o n o Słowiańszczyzny. Niszczenie przez R o s j ę kultury i religii n a r o d ó w słowiańskich, k t ó r e znalazły się w zasięgu jej bezpośredniego oddziaływania odczytywano j a k o realizację z a m i a r ó w Stwórcy (szerzej patrz: Andrusiewicz 1995; Giza 1993, s. 9-39; Kotlarski 1999, s. 185-210). Jeden z p r z y w ó d c ó w ruchu słowianofilskiego, I w a n A k s a k o w , głosząc prze­ wodnictwo i d o m i n a c j ę Rosji nad i n n y m i narodami słowiańskimi i u z n a j ą c p r a w o s ł a w i e za j e d y n ą p r a w d z i w ą wiarę, określił P o l s k ę j a k o „ w r o g a Słowian i narodu rosyjskiego" (Aksakov 1886, s. 27). N a p o c z ą t k u pierwszej wojny światowej wielu P o l a k ó w służyło w regular­ nej armii carskiej. W ł ą c z o n o do niej t a k ż e polskie d r u ż y n y pospolitego rusze­ nia. K s i ę ż a katoliccy pracujący na terenie zaboru rosyjskiego n a w o ł y w a l i w t y m czasie do w a l k i z g e r m a ń s k i m wrogiem, głosili h a s ł a j e d n o ś c i sło­ wiańskiej, m ó w i l i „ o nowej erze w stosunkach polsko-rosyjskich, o braterskim zbliżeniu Rosjan z P o l a k a m i " ( Ł a t y p o w a 1999, s. 83-84). Dalsze wydarzenia (rewolucja l u t o w a i p a ź d z i e r n i k o w a , w a l k i m i ę d z y A r m i ą C z e r w o n ą i polskimi żołnierzami) p o k a z a ł y jednak, j a k bardzo różniły się interesy o b y d w u naro­ d ó w . M i m o to, we wrześniu 1918 г., z inicjatywy Polskiego Z w i ą z k u W o j s k o ­ wego, zorganizowano w Orenburgu „ D n i Jedności S ł o w i a ń s k i e j " (szerzej na ten temat patrz: Ł a t y p o w a 1999, s. 93-94). J e d n ą z przyczyn p o d z i a ł ó w występujących w świecie słowiańskim, unie­ możliwiających stworzenie w s p ó l n o t y , były (i są nadal) napięcia w stosunkach m i ę d z y C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim. N i e m a t u miejsca na dokładniejsze o m ó w i e n i e historii trwającego do dziś rozbicia chrześcijaństwa na K o ś c i ó ł Rzymskokatolicki i P r a w o s ł a w n y , ani też na r o z w a ż a n i e daleko idących konsekwencji decyzji podjętej w 1054 r o k u , kiedy to doszło do ostatecznego w y o d r ę b n i e n i a się p r a w o s ł a w i a (na ten temat patrz np. Keller 1982; Katolicyzm w Rosji... 1997). Zdaniem N o r m a n a Davisa, schizma m i ę d z y Wschodem i Zachodem była „największym skandalem w dzie­ jach ś w i a t a chrześcijańskiego [...] Po r o k u 1054 istniały nie tylko dwa rzekomo powszechne cesarstwa chrześcijańskie; istniały również dwa rzekomo pow­ szechne i ortodoksyjne chrześcijańskie K o ś c i o ł y . Trzysta lat wcześniej g ł ó w n a linia p o d z i a ł u Europy oddzielała chrześcijańskie kraje P o ł u d n i a od p o g a ń s k i c h k r a j ó w P ó ł n o c y . O d tej chwili m i a ł a ona dzielić kraje Zachodu o d p r a w o s ł a w ­ nych k r a j ó w W s c h o d u " (Davis 1998, s. 367). Chciałabym zwrócić uwagę na fakt, iż wspomniana schizma nie była jedynym p o d z i a ł e m , j a k i d o k o n a ł się w łonie „siostrzanych K o ś c i o ł ó w " . Wystarczy w s p o m n i e ć o tzw. raskole (rozłamie) w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , j a k też o powsta­ n i u K o ś c i o ł a unickiego, od p o c z ą t k u p r z e ś l a d o w a n e g o przez Cerkiew. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 101 W 1652 r. p a t r i a r c h ą moskiewskim i głową K o ś c i o ł a p r a w o s ł a w n e g o w Rosji został N i k o n . Głosił on k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia reform, k t ó r y c h celem b y ł o zbliżenie liturgii i o b r z ę d ó w rosyjskiego p r a w o s ł a w i a do wzorca grecko-bizantyjskiego. Księgi religijne u ż y w a n e w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j zo­ stały poddane korekcie i dostosowane do greckiego pierwowzoru. Reformy N i k o n a s p o t k a ł y się ze zdecydowanym sprzeciwem części w y z n a w c ó w prawo­ sławia, zwłaszcza ludności chłopskiej, ale też k u p c ó w , b o j a r ó w i wojska. Sprzeciwiła się i m t a k ż e część kleru, na czele z A w w a k u m e m . W sporze m i ę d z y N i k o n e m i jego opozycjonistami istotne znaczenie m i a ł y m . i n . różnice p o g l ą ­ d ó w na miejsce M o s k w y i Konstantynopola w świecie p r a w o s ł a w i a . W e d ł u g N i k o n a , K o n s t a n t y n o p o l p o z o s t a ł centrum p r a w o s ł a w i a , z tego względu k o ­ nieczne stało się dostosowanie p r a k t y k liturgicznych do tradycji bizantyjskiej. Jego przeciwnicy uważali, że Rosja moskiewska - j a k o niepodległe p a ń s t w o p r a w o s ł a w n e - jest szczególnie predystynowana do otoczenia o p i e k ą wyznaw­ c ó w tej wiary. W M o s k w i e też, w przeciwieństwie do Konstantynopola, m o ż e się rozwijać bez p r z e s z k ó d starochrześcijańska o b r z ę d o w o ś ć kościelna. Prze­ c i w n i k ó w reform, k t ó r z y opowiedzieli się za zachowaniem dotychczasowych f o r m liturgii i ksiąg, j a k o prawdziwych i natchnionych przez Ducha Świętego, nazwano „ r a s k o l n i k a m i " . Oni sami określali się mianem s t a r o o b r z ę d o w c ó w (szerzej na temat s t a r o o b r z ę d o w c ó w patrz: Grek-Pabisowa 1999; G r ę b e c k a 2001; Iwaniec 1977; Kremleva 1997). R o z ł a m w Cerkwi nie m i a ł jedynie religijnego charakteru. Stosunek do reform N i k o n a stał się bowiem pretekstem do w y r a ż e n i a generalnego sprzeci­ w u wobec cudzoziemskich nowinek, naruszenia nietykalności i czystości wiary p r a w o s ł a w n e j , j a k też - wobec władzy aprobującej posunięcia uderzające w r o ­ dzime tradycje i obyczaje (Kremleva 1997, s. 701-703). Przeciwnicy reform uznani zostali za w r o g ó w „ g o s u d a r s t w a " . C h c ą c z a c h o w a ć wiarę, a j e d n o c z e ś ­ nie u n i k n ą ć kary (tortur, śmierci, konfiskaty m a j ą t k u ) musieli e m i g r o w a ć . Skryli się w lasach, osiedlili na stepach, wielu u d a ł o się do guberni archangielskiej, na tereny zawołżańskie, na U k r a i n ę (Ziemia Czernichowska) lub Syberię. Część s t a r o o b r z ę d o w c ó w osiadła w Inflantach, w W i e l k i m Księstwie Litewskim, a p o d koniec X V I I w. ich grupy d o t a r ł y na ziemie polskie. E m i ­ gracja nasiliła się w 1 p o ł o w i e X I X w. ( D o l ž e n k o 1998; Ponomarev 1998; Skupiska staroobrzędowców... b.r.w.). P r z e ś l a d o w a n i a ustały w okresie pa­ nowania carycy Katarzyny I I . W 1762 r. senat zezwolił s t a r o o b r z ę d o w c o m , k t ó r z y opuścili R o s j ę na p o w r ó t do kraju. W p o c z ą t k u X I X w. pozwolono i m na d r u k ksiąg religijnych i zaprzestano niszczenia ich d o m ó w m o d l i t w y (Kremleva 1997, s. 705). W okresie powstania listopadowego i styczniowego wielu s t a r o o b r z ę d o w c ó w mieszkających na ziemiach polskich uczestniczyło w walkach przeciwko p o w s t a ń c o m , za co zostali nagrodzeni przez w ł a d z e carskie. Korzystano też z ich usług j a k o szpiegów podczas wojen z Rzecząp o s p o l i t ą i z a r m i ą n a p o l e o ń s k ą (Rakowski 2000, s. 83, 90). F a k t y te m o ż n a u z n a ć za jedno z wielu świadectw wskazujących na to, że słowiańska j e d n o ś ć była (i jest) m i t e m . �102 IWONA KABZIŃSKA „ R a s k o ł " nie był k o ń c e m p o d z i a ł ó w . U schyłku X V I I w . p o w s t a ł y bowiem w ś r ó d s t a r o o b r z ę d o w c ó w dwie grupy: p o p o w c ó w i b e z p o p o w c ó w . Pierwsi, z a c h o w u j ą c stare o b r z ę d y i liturgię, korzystali z posługi p r a w o s ł a w n y c h po­ p ó w , p r z y j m u j ą c ich do swoich w s p ó l n o t . D r u d z y nie godzili się na tego t y p u w s p ó ł p r a c ę . N i e uznawali też wielu zewnętrznych form o b r z ę d o w y c h . W tej grupie, nie posiadającej własnej hierarchii d u c h o w i e ń s t w a i ujednoli­ conych p r z e p i s ó w , n a s t ą p i ł y kolejne podziały. Powstały r ó ż n e ugrupowania (np. p o m o r i a ń s k i e , fiedosiejewskie i filipońskie). W e d ł u g I . A . Kremlewej, r ó ż ­ nice m i ę d z y n i m i nie miały jednak zasadniczego znaczenia dogmatycznego (Kremleva 1997, s. 705-707). Podobnie j a k w wielu innych Kościołach, w Cerkwi Prawosławnej wystąpiło zjawisko określane jako sekciarstwo lub herezja. Należy jednak podkreślić, że nie m i a ł o ono nigdy masowego charakteru (Inikova 1997, s. 723; Pavlenko 1994, s. 119-125). W X I V w . w ś r ó d niższego duchowieństwa, głównie w Nowogrodzie i Pskowie, n a r o d z i ł a się sekta tzw. strigolnikow (cyrulików). Jej c z ł o n k o w i e w y s t ę p o w a l i przeciwko hierarchii cerkiewnej, k r y t y k o w a l i obraz życia ducho­ wieństwa, propagowali ascetyzm, poddawali w wątpliwość niektóre dogmaty. We wczesnym państwie moskiewskim powstały też dwa ugrupowania wywodzące się z d o k t r y n y Sergiusza z R a d o n e ż a . Pierwsze z nich, tzw. nie p o s i a d a j ą c y c h lub s t a r c ó w zawołżańskich, reprezentowane było przez N i l a z Sorska. W y s t ę p o w a ł o ono m . i n . przeciwko zbyt silnym z w i ą z k o m Cerkwi z p a ń s t w e m . U w a ż a n o r ó w n i e ż , że Cerkiew powinna z r e z y g n o w a ć z własności ziemskiej i zwolnić l u d n o ś ć wiejską z o b o w i ą z k u pańszczyzny. Reprezentantem drugiej grupy, tzw. józefinów, był Józef z W o ł o c k a . Grupa ta zajęła przeciwne stanowisko, opowia­ dając się za powiązaniem Cerkwi z państwem, k t ó r e miało obowiązek opiekować się nią. Cerkiew m o g ł a też p o s i a d a ć w ł a s n o ś ć ziemską. Biskupi byli mianowani przez synod kierowany przez carskiego prokuratora. O n i z kolei decydowali 0 obsadzaniu stanowisk przez poszczególnych duchownych. T a k odmienne p o g l ą d y były p r z y c z y n ą wielu konfliktów, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y do likwidacji o d ł a m u „nie posiadających". Uzależniona od p a ń s t w a Cerkiew rosyjska stała się jednym z e l e m e n t ó w jego systemu administracyjnego. Jak twierdzi Józef Keller (1982, s. 184-190), duchowieństwo skoncentrowało się na stronie obrzędowej, na dalszy plan zeszły głębsze studia teologiczne. Zahamowanie rozwoju teologii przy położeniu nacisku na emoqonalna stronę wiary zadecydowało o słabości Cerkwi 1 było czynnikiem sprzyjającym powstawaniu sekt. D o najbardziej znanych sekt rosyjskich należą: chłystowie, duchoborzy i m o ł o k a n i e . W latach sześćdziesiątych X V I I I w . z chłystów wyodrębniło się tzw. skopczestwo (skopcy). Wymienione t u nazwy zostały nadane c z ł o n k o m sekt przez w y z n a w c ó w p r a w o s ł a w i a . Oni sami nazywali się „ l u d ź m i B o ż y m i " , „ d u c h o w y m i b r a ć m i " , „synami Boga" itp. (Inikova 1997, s. 725-726). Rosyjskie sekty dzielą się na mistyczne i racjonalistyczne. D o pierwszej grupy należą m . i n . chłystowie i skopcy oraz tzw. N o w y Izrael. I c h wyznawcy u z n a j ą m o ż l i w o ś ć bezpośredniego obcowania człowieka z Bogiem i wcielenia się Boga w człowieka. „ C h ł y s t o w i e " głoszą, że są we w ł a d z y D u c h a Świętego, nie m o g ą więc grzeszyć �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 103 i p o p e ł n i a ć błędów. Założyciel skopców, Seliwanow, zalecał natomiast kastrację j a k o d r o g ę do szczęścia i zbawienia (Keller 1982, s. 189). Raqonalisci (mołokanie i duchoborzy) o d r z u c a j ą autorytet Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , p r ó b u j ą c objaśniać Pismo Święte z pozycji rozumowych (Inikova 1997, s. 725-726). C z ł o n k o w i e sekt, z obawy przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , starali się u k r y w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć do poszczególnych u g r u p o w a ń i bardzo często zewnętrznie nie zrywali z C e r k w i ą . W i e l u z nich nie u n i k n ę ł o jednak kary, przede wszystkim - zesłania. W X I X w . , m . i n . na Kaukazie i na Syberii, p o w s t a ł y całe osady s k o p c ó w . W i e l u m o ł o k a n , i w y o d r ę b n i o n y c h z nich tzw. s u b b o t n i k ó w , osied­ liło się we wschodniej A r m e n i i . Przybyli oni głównie z guberni Tambowskiej, Saratowskiej i Orenburskiej. W e d ł u g I . W . D o ł ż e n k o (1998, s. 173) 80% przy­ byszy z d e c y d o w a ł o się na osiedlenie dobrowolnie, 2 0 % natomiast stanowili zesłańcy. Pierwsze osady tzw. sekciarzy na terenach wschodniej A r m e n i i po­ w s t a ł y w 1830 r. Najbardziej aktywne procesy osadnicze miały jednak miejsce w latach 1840-1850. Zgodnie ze spisem z 1886 г., na obszarach w y o d r ę b ­ nionych w e d ł u g współczesnych granic p a ń s t w a , znajdowały się 23 osady rosyj­ skie zamieszkałe przez 11 283 osoby, w tej liczbie było 6 osad p r a w o s ł a w n y c h z a m i e s z k a ł y c h przez 2 736 w y z n a w c ó w (tj. 24,4%) i 17 osad zamieszkałych przez „ s e k c i a r z y " , z 8 547 osobami (75,6%). Największą g r u p ą byli m o ł o k a ­ nie. D o dziś, j a k podaje D o ł ż e n k o , rdzenni m i e s z k a ń c y A r m e n i i u t o ż s a m i a j ą z n i m i Rosjan urodzonych w t y m p a ń s t w i e . Liczni przedstawiciele sekt religijnych zostali zesłani na tereny Gruzji. W X I X w . największą g r u p ę stanowili duchoborzy. Wielu było t a k ż e m o ł o k a n i s k o p c ó w . Z danych spisu rolnego, j a k i przeprowadzono na Kaukazie w po­ łowie lat osiemdziesiątych, wynika, że „ c z ł o n k ó w sekty d u c h o b o r ó w osiedlono w trzech kaukaskich jednostkach administracyjnych: guberniach tyfliskiej, jelizawietpolskiej i obwodzie karskim. Wszystkie siedziby d u c h o b o r ó w znaj­ d o w a ł y się więc na Zakaukaziu [ . . . ] " (Furier 2000, s. 49). Liczebność tej grupy w y n o s i ł a ok. 20 tysięcy (tamże). „ A n a l i z a danych spisu rolnego p r z e k o n a ł a b a d a j ą c e g o ten problem Aleksandra K l i b a n o w a , że duchoborzy wyróżniali się poziomem z a m o ż n o ś c i na wsi kaukaskiej" (Furier 2000, s. 49). W 1887 r. n a s t ą p i ł r o z ł a m w ś r ó d d u c h o b o r ó w . Wielu z nich opowiedziało się za n o w y m p r z y w ó d c ą , P.W. Wereginem, część opuściła Kaukaz i osiedliła się m . i n . w obwodzie rostowskim (Inikova 1997, s. 732). T a k ż e m o ł o k a n i e nie uniknęli w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . R ó ż n i c e w rozumieniu Starego i Nowego Testamentu były p r z y c z y n ą w y o d r ę b n i e n i a się tzw. subbotniczestwa. Człon­ kowie tej grupy, założonej przez Sundukowa, zanegowali b ó s t w o Chrystusa, świętowali s o b o t ę i uznali prawo mojżeszowe, stąd też zwano ich popularnie „ ż i d o s t w u j u s z c z i m i " . O d 1825 г., aby zapobiec odchodzeniu w y z n a w c ó w pra­ w o s ł a w i a do sekt, zaczęto przesiedlać s u b b o t n i k ó w na Kaukaz, gdzie też założyli swoje wioski (Inikova 1997, s. 734). W połowie X I X w. spośród m o ł o k a n wyodrębniła się grupa zwana prygunam i . Jej założyciel, L . Sokołów, u z n a ł się za Chrystusa, k t ó r y przyszedł, by sądzić świat i w e z w a ł swoich w y z n a w c ó w do zebrania się na Kaukazie. W latach �104 IWONA KABZIŃSKA trzydziestych X I X w. z m o ł o k a n wyodrębniła się „wspólnota wspólnot", założona przez A . Popowa. N a p o c z ą t k u X X wieku m o ł o k a n i e bezskutecznie podejmo­ w a l i p r ó b y zjednoczenia. W e d ł u g danych rosyjskich, 1 stycznia 1912 r. w Rosji oficjalnie mieszkało 133 935 osób należących do sekty m o ł o k a n , 4 844 p r y g u n ó w , 4423 subbotników. Obecnie mołokanie mieszkają przede wszystkim na Kaukazie. W ostatnich latach wielu c z ł o n k ó w tej grupy wyjechało do Rosji. N a p o c z ą t k u X X w. d u ż a grupa m o ł o k a n w y e m i g r o w a ł a do U S A (Inikova 1997, s. 736-737). Sekty, k t ó r e p o w s t a ł y w Rosji w X V I I I - X I X w. przyciągały głównie l u d n o ś ć wiejską. Jak pisze S. A . I n i k o w a , członkowie sekt odnosili się wrogo do Cerkwi Prawosławnej i nie chcieli identyfikować się z Rosjanami. Duchoborzy i m o ł o k a ­ nie np. u w a ż a l i się wręcz za o d r ę b n y n a r ó d . Nie uznawali świętości w ł a d z y carskiej, a pojęcie „otiecziestwa" łączyli z miejscem pobytu swoich p r z y w ó d c ó w (Inikova 1997, s. 737; por. D o l ž e n k o 1998, s. 179; Ponomarev 1998, s. 122-132). D ą ż o n o też do zachowania endogamii, unikając m a ł ż e ń s t w z przedstawicielami innych religii i narodowości. Złamanie endogamii nastąpiło w latach trzydziestych - czterdziestych X X w. (wówczas też wiele wiosek zamieszkałych przez członków sekt utraciło m o n o e t n i c z n o ś ć ) . „Sekciarze" starali się z a c h o w a ć czystość języka, k t ó r y nosił wiele cech charakterystycznych dla XVII-wiecznego rosyjskiego. D l a s t a r o o b r z ę d o w c ó w język nie był wyłącznie ś r o d k i e m komunikacji, lecz przede wszystkim służył zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Głosili oni, iż utrata j ę z y k a prowadzi do zagłady całej grupy (Ponomarev 1998, s. 122-123). M i m o dystansowania się do Rosjan, członkowie sekt byli związani z n i m i językiem, p a m i ę c i ą historyczną oraz wieloma obyczajami i tradycjami. D u c h o ­ borzy np. zachowali wiele pieśni ludowych sławiących historyczne osiągnięcia Rosjan. J e d n o c z e ś n i e k a ż d a sekta stworzyła w ł a s n e pieśni religijne, psalmy, a t a k ż e specyficzną o b r z ę d o w o ś ć d o r o c z n ą i r o d z i n n ą . B r a k o w a ł o t u jednak wielu form z a c h o w a ń nie związanych z religią (m.in. r ó ż n y c h t y p ó w zabaw, rozrywek) j a k też ludowych p r a k t y k magicznych (Inikova 1998, s. 737, 739-741; Ponomarev 1998, s. 122-123; D o l ž e n k o 1998, s. 178-179). Kolejne podziały słowiańskiego świata (przede wszystkim interesującego nas t u wschodniego i zachodniego) nastąpiły w w y n i k u powstania K o ś c i o ł a unickie­ go, ustanowionego oficjalnie na synodzie brzeskim, 9 p a ź d z i e r n i k a 1596 r o k u . F a k t ten pogłębił długotrwały konflikt między C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ­ łem Rzymskokatolickim ( D y l ą g o w a 1992, 1996; Marozava 1996). Wyznawcy K o ś c i o ł a unickiego na wschodnich terenach I Rzeczypospolitej odłączyli się od patriarchy moskiewskiego i uznali w ł a d z ę p a p i e ż a . Przyjęli też dogmaty religii katolickiej, zachowując o b r z ą d e k wschodni, staro-cerkiewnosłowiański j ę z y k m o d l i t w y i kalendarz obowiązujący w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j . C h o c i a ż tworzenie U n i i na wschodnich terenach Rzeczypospolitej o d b y w a ł o się w s p o s ó b pokojowy, Cerkiew i carowie rosyjscy uznali u n i t ó w za „ b r a c i siłą o d ł ą c z o n y c h od prawdziwej w i a r y " . U n i a była postrzegana przez R o s j ę j a k o „ k a m i e ń obrazy". K o ś c i ó ł unicki stał się obiektem p r z e ś l a d o w a ń , widzia­ no w n i m bowiem „ n a r z ę d z i e ekspansji kultury łacińskiej" (a więc i polskiej) na tereny rosyjskie (Dylagova 1996, s. 159). �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 105 Po zajęciu ziem polskich przez Rosję rozpoczęło się nawracanie u n i t ó w na ł o n o p r a w o s ł a w i a . M i a ł o to p o w s t r z y m a ć polonizację, w rzeczywistości jednak sprzyjało rusyfikacji wiernych. I n i c j a t o r k ą wspomnianej akcji była Katarzyna I I , k t ó r a d o p r o w a d z i ł a do niemal całkowitej likwidacji U n i i na Ukrainie. Jej w n u k , M i k o ł a j I , d o k o ń c z y ł tego dzieła na ziemiach u k r a i ń s k i c h i na Biało­ rusi, Aleksander I I zaś włączył do Cerkwi P r a w o s ł a w n e j u n i t ó w z K r ó l e s t w a Polskiego. Z ł a g o d z e n i e p o l i t y k i antyunickiej n a s t ą p i ł o w latach 1796-1825, za c z a s ó w P a w ł a I i jego n a s t ę p c y Aleksandra I . W p o z o s t a ł y c h okresach wielu u n i t ó w osadzono w więzieniach lub zesłano w głąb Rosji. Wielu zginęło od k u l żołnierzy carskich (wśród nich byli np. m i e s z k a ń c y podlaskiego Drelowa i Pratulina, wyniesieni na ołtarze przez p a p i e ż a Jana P a w ł a I I ) . W 1839 г., na synodzie biskupów prawosławnych w Połocku, podjęto decyzję o likwidacji Kościoła unickiego na wschodnich terenach Polski przedrozbiorowej w ł ą c z o n y c h do I m p e r i u m Rosyjskiego. Dopiero po tzw. ukazie tolerancyjnym, wydanym przez cara Mikołaja I I (17/30 kwietnia 1905 r.) rozpoczęła się masowa ucieczka dawnych u n i t ó w z Cerkwi Prawosławnej. Likwidacja U n i i na terenach zaboru rosyjskiego sprawiła, że nie mogli oni powrócić na łono swego Kościoła, stawali się więc wyznawcami K o ś c i o ł a Rzymskokatolickiego. K o ś c i ó ł unicki p r z e t r w a ł natomiast w zaborze austriackim. W 1774 r. cesarzowa M a r i a Teresa określiła go mianem „ g r e k o k a t o l i c k i e g o " , a o b r z ą d e k unicki został z r ó w n a n y z rzymskim ( D y l ą g o w a 1996, s. 159-160). Jednym z widocznych efektów działań zmierzających do likwidacji U n i i na ziemiach polskich w ł ą c z o n y c h do Rosji w w y n i k u r o z b i o r ó w była przebudowa świątyń unickich, m a j ą c a na celu upodobnienie ich do cerkwi (działania te nasiliły się po 1839 roku). Najważniejszym z e w n ę t r z n y m w y r ó ż n i k i e m świą­ t y ń p r a w o s ł a w n y c h jest tzw. piatigławie, t j . zespół pięciu cebulastych k o p u ł , z k t ó r y c h ś r o d k o w a m a większe rozmiary od czterech p o z o s t a ł y c h , usytuowa­ nych symetrycznie w rogach dachu. D o b u d o w y w a n o więc wieże z k o p u ł a m i do unickich kościołów. Czasem zamiast pięciu stawiano j e d n ą d u ż ą wieżę z a k o ń c z o n ą k o p u ł ą i umieszczano w rogach nawy m a ł e krzyżyki, mające s y m b o l i z o w a ć p r a w o s ł a w n e „ p i a t i g ł a w i e " . N a k r y w a n o też świątynie n o w y m dachem, np. o ś m i o p ł a t o w y m , z cebulastą k o p u ł ą . D o ścian dawnych świątyń unickich dostawiano ponadto rozmaite pomieszczenia, by przybliżyć plan, na k t ó r y m zostały zbudowane do krzyża greckiego, charakterystycznego dla bu­ d o w l i p r a w o s ł a w n y c h . D z i a ł a n i a te d o p r o w a d z i ł y do niemal całkowitego zani­ k u k o ś c i o ł ó w unickich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. D o dziś też w stanie pierwotnym z a c h o w a ł y się tylko pojedyncze obiekty tego typu (należą do nich np. kościoły unickie zwane „siedleckimi"). Część świątyń unickich stała się k o ś c i o ł a m i rzymskokatolickimi i u n i k n ę ł a zamiany na cerkwie (szerzej patrz: Pokropek 1996, s. 79-88). Zmianie uległy nie tylko zewnętrzne kształty budowli. Przeprowadzono t a k ż e liczne p r z e r ó b k i w n ę t r z a świątyń, by zatrzeć widoczne t u wpływy rzym­ skokatolickiej architektury kościelnej i „ p r z y w r ó c i ć o b r z ą d e k do pierwotnej czystości". Stawiano więc np. tzw. carskie wrota, usuwano ołtarze boczne, �106 IWONA KABZIŃSKA konfesjonały, organy, obrazy katolickich świętych i z a k o n n i k ó w . D o d a w a n o też do krzyży u k o ś n e ramiona, tzw. pierieczotki (Paszkiewicz 1999, s. 86-87, 93). N a cerkwie zamieniono t a k ż e wiele świątyń katolickich, by zatrzeć ślady obecności katolicyzmu na ziemiach polskich w ł ą c z o n y c h do Rosji. I c h w y r ó ż ­ nikiem stały się cebulaste k o p u ł y , często malowane na niebiesko i zdo­ bione złotymi gwiazdami. I tak np. warszawski kościół ojców p i j a r ó w przy u l . Długiej został przebudowany na s o b ó r Świętej Trójcy. Podobnie p o s t ą p i o ­ no m . i n . z kościołem b e n e d y k t y ń s k i m w Radomiu, z kościołem ojców fran­ c i s z k a n ó w w Piotrkowie i z wieloma innymi świątyniami na terenie K r ó l e s t w a Polskiego oraz na dawnych ziemiach wschodnich I Rzeczypospolitej, np. z k o ś c i o ł a m i franciszkańskimi i jezuickimi w Mohylewie, Witebsku, N o w o ­ g r ó d k u (Paszkiewicz 1999, s. 80, 83). P o d ł o ż e polityczne i w y r a ź n i e a n t y p o l s k ą w y m o w ę m i a ł a przebudowa kościoła znajdującego się na s z a ń c a c h W o l i (w miejscu w a l k polsko-rosyjskich, jakie toczyły się podczas powstania lis­ topadowego, a zarazem miejscu śmierci generała Józefa Sowińskiego) na cer­ kiew M a t k i Bożej Włodzimierskiej (Paszkiewicz 1999, s. 83). Wznoszono też cerkwie w najbardziej widocznych, strategicznych punktach miast, np. na placu Saskim w Warszawie, by w ten s p o s ó b zaznaczyć o b e c n o ś ć i panowanie Rosji. Piotr Paszkiewicz p o d k r e ś l a , że budowa cerkwi w miejscach obecności Rosjan była praktykowana z a r ó w n o na terenach podbitych przez Rosję i włą­ czonych do I m p e r i u m , j a k również w Europie Zachodniej, A z j i i Ameryce, wszędzie tam, gdzie znajdowały się grupy ludności rosyjskiej, p r a w o s ł a w n e j . P r a w o s ł a w n i misjonarze mieli za zadanie nie tylko krzewienie idei religijnych, lecz t a k ż e zaznaczanie obecności Rosji w świecie (Paszkiewicz 1999, s. 267). Po odzyskaniu niepodległości przez P o l s k ę rozpoczęła się akcja tzw. „ o d moskwiania", t j . usuwania materialnych śladów obecności Rosji i p r a w o s ł a ­ wia przez burzenie wzniesionych przez n i ą cerkwi lub z a m i a n ę ich na kościoły katolickie (szerzej patrz: P a p i e r z y ń s k a - T u r e k 1989; Paszkiewicz 1998; Prawo­ sławie w Polsce... 2000). Jak w i d a ć , zasada: Cuius regio, eius religio jest ponad­ czasowa, niezależna od p a ń s t w i systemów. W r ó c ę jeszcze do K o ś c i o ł a unickiego. Los jego w y z n a w c ó w stał się tema­ tem wielu u t w o r ó w literackich. Pisał o n i m np. Stefan Ż e r o m s k i w Urodzie życia, Do swego Boga, Poganinie, Ananke i Mogile, pisała M a r i a Rodziewi­ c z ó w n a w Byli i będą oraz w Janie Boruckim, a Helena Mniszek w Ziemi lez i krwi. U n i t o m p o ś w i ę c o n e były t a k ż e u t w o r y Z ziemi chełmskiej, Przysię­ ga, Matka i Osądzona, W ł a d y s ł a w a Reymonta oraz prace mniej znanych pisarzy, np. Z . Kowerskiej, S.Maciejowskiego, ks. M . Stefanowskiego i ks. W . S m o c z y ń s k i e g o (Wrzosek 1996) . „ M o t y w u n i c k i " pojawił się w Betlejem Polskim, Lucjana Rydla, w Panu Balcerze w Brazylii, M a r i i Konopnickiej oraz w wielu innych utworach i listach tej autorki. Stefan Wrzosek p o d k r e ś l a , iż tematyka unicka w y s t ę p o w a ł a najczęściej w k r ó t k i c h formach epickich. I c h 2 2 Za zwrócenie uwagi na tę pozycję serdecznie dziękuję dr Ewie Tierling-Śledź z Uniwersytetu Szczecińskiego. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 107 bohaterem był przede wszystkim unita podlaski, walczący o swą t o ż s a m o ś ć r e l i g i j n o - n a r o d o w ą (Wrzosek 1996, s. 55). Losy u n i t ó w ukazywano j a k o ele­ ment w a l k i m i ę d z y Wschodem i Zachodem, m i ę d z y dwoma k r ę g a m i cywiliza­ cyjnymi. Zajmowali oni miejsce „ n a przedłużeniu m i t u Polski - przedmurza c h r z e ś c i j a ń s t w a " (tamże, s. 59). Nie wahano się przed wpisaniem tragedii w y ­ z n a w c ó w K o ś c i o ł a unickiego w w a l k ę sił boskich i diabelskich. Uczynił tak np. ks. M a r i a n Stefanowski w Bohaterach wiary (tamże, s. 60-61). P r z e ś l a d o w a n i e u n i t ó w , ich przymusowe „ n a w r a c a n i e " na p r a w o s ł a w i e , stało się też tematem u t w o r ó w ludowych. Ich p r z y k ł a d e m m o ż e być „ B i a ł o ­ ruska ballada w j ę z y k u prostym z okresu nawracania U n i t ó w przez Carat na p r a w o s ł a w i e " , zapisana w p a m i ę t n i k u Jana Jankowskiego (ur. w 1882 r. w N o w i k a c h k o ł o Grodna, zm. 15 stycznia 1963 r. w p o d g r o d z i e ń s k i c h A d a ­ mowiczach) i zachowana w dokumentach rodzinnych : 3 Kalisci jak u nas kazaki stajali, Iszou ja z Ginawicz da Bahatyrou, Jeny mienie spatkali. Skazau ja pachwalony, jeny smiejucca Adzin sztozci spiewaje, Druhi w dudku dmie, A treci skipieusia i pytaje kto ty? da kto ty? Ktoż ja: swoj czełowiek, jaż tutejszy, Syn baćki majeho, a aciec maich dzieciej, Ja tut radziusia, wun maja chatka, Eto moj wyhan, tam moj brat harec, Wun maja sestra żniec. A jon kipić do i u twar szturchaje, Kto ty, da kto ty? ruski czy nie! Ja wam skazau kto ja A barady ja nie naszu. Jak skipieusia hety sałdat Jak sciebenie mienie nahajkaju Asz mnie czerwono w aczach zrabiła sia Nie uspieu ja kryknuć, tolko padumau Zaszto ty mienie biosz praklaty. Heto minułosia, ujechali ad nas kazaki, Zawuć nas na schod. Każuć pryjechau Wielki naczalnik. Sam Kniaź Chawanski Choc świato było, treba było josci. Wyszou hety Kniaź i skazau: Nasz Car łaskawy, swaju wieru wam daje I usie błaha, no i ziemie mnoho. A ciepier wypiem pa czaru i zakusim Tylko tut padpiszcie, sztob katalickiej wiery nie wiedac i nie znac. 3 Z rękopisem tego pamiętnika mogłam się zapoznać dzięki uprzejmości p. Mieczysława Juszkiewicza, potomka J. Jankowskiego, za co Mu ogromnie dziękuję. �108 IWONA KABZIŃSKA A ty pisar piszy! Jak usie panoczku tak i ja Ale wun Maciej staje. Jak jon skaże pieriewiernucca To usie wioski na jeho zdaducca. Zawuc mienie da hetaho Kniazia, A jon pasadziu minie kale sebie, Czastuje i uhawarywae i obecaje Żemle mnaho i hroszej niemało. Tolki aby ja padpisausia A ja ni tudy, ni siudy, Nareszcie spytau mienie hordo, Nu sztoż ty nadumausia! Nadumausia sztob z mienie sto szkur dzierli! Sztob mienie piekli na ahnie Ja swajej wiery nie zmieniu! Oh jak zarou hety Kniaź! Jak wyłupiu oczy i kryknuul Hej kazak, dawaj rozak sto! Uchapili mienia kazaki, Pałażyli na stoł, bjuć - siekuć. Nieczuju szto balic. Tolko mnie za serce biere, Za szto jon na mienie skuru dziere. Hej kryknuu ja, bijcie macniej! Macniejszy ad waszej wiery Maciej! Tak nas tutejszych hnali ad Unitów do prawosławia . 4 W dokumentach rodzinnych Jan Jankowski figuruje j a k o autor „ B a l l a d y " . Jej bohater - Maciej - to prawdopodobnie, w e d ł u g M . Juszkiewicza, ojciec autora. Jankowski wyjaśnia, że „unjaci to był n a r ó d n a p o ł Polski, u niego byli cerkwi zamiast kościołów, a jednak należące pod Rzym, tak zwane grekokatoliki. G d y car w y m o r d o w a ł p o w s t a ń c ó w polskich, r o z p o c z o ł niszczyć to, co polskie, starał się w y r w a ć z piersi P o l a k ó w nie t y l k o serce, ale i z a t r u ć m y ś l o Polsce" . 5 Po 1918 г., w I I Rzeczypospolitej p o d j ę t o p r ó b y wskrzeszenia K o ś c i o ł a unickiego m . i n . na Podlasiu i W o ł y n i u - tzw. neounia (Pokropek 1996, s. 69-70). Po I I wojnie światowej wiele parafii unickich znajdujących się wcześniej na terenie Polski znalazło się w granicach ZSRR, gdzie zostały zlikwidowane przez władze. N a U k r a i n i e od 1946 do 1988 r o k u Cerkiew Grekokatolicka działała w podzie­ m i u . Obecnie najwięcej należących do niej w s p ó l n o t znajduje się na U k r a i n i e Środkowej i Wschodniej. W 1998 r. ich liczba wynosiła 3243 i przekroczyła liczbę parafii istniejących przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą - 3 237 (Stoćkyj 2000, s. 133) . 6 4 Pamiętnik J. Jankowskiego, rękopis. Pisownia zgodna z oryginałem. Tamże. Praca tego autora zawiera m.in. wiele cennych danych dotyczących działalności Kościołów różnych wyznań (głównie chrześcijańskich) na Ukrainie, ich historii, zajmowanych terytoriów, liczby wspólnot i organizacji religijnych, uczelni duchownych, misji, monasterów i klasztorów, wiernych praktykujących i in. 5 6 �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 109 N a p o c z ą t k u ostatniej dekady X X wieku reaktywowanie K o ś c i o ł a unic­ kiego stało się j e d n y m z celów opozycji białoruskiej, k t ó r a chciała uczynić wyznanie unickie n a r o d o w ą religią b i a ł o r u s k ą (o U n i i j a k o narodowej konfesji B i a ł o r u s i n ó w szerzej pisze M a r o z a w a 1996). W 1995 r. na Białorusi działało 9 parafii unickich. N a b o ż e ń s t w a o d b y w a ł y się we w ł a s n y c h świątyniach (np. w M i ń s k u , P o ł o c k u i Lidzie), w kościołach katolickich (w H o m l u i M o ­ hylewie) lub w domach prywatnych (ah 1995). Dzieje K o ś c i o ł a unickiego i jego w y z n a w c ó w bardzo w y r a ź n i e świadczą 0 b r a k u j e d n o ś c i Słowian, występujących w ś r ó d nich konfliktach politycznych, religijnych, etnicznych, narodowych. Są one t a k ż e p r z y k ł a d e m walk o domina­ cję Rosji, a potem Z S R R , na wschodnich i centralnych obszarach Europy. P r z e ś l a d o w a n i a K o ś c i o ł a unickiego nie skończyły się bowiem wraz z upad­ kiem caratu. Jeszcze w p o ł o w i e X X wieku w Z S R R w okrutny s p o s ó b zamor­ dowano unickiego duchownego, ks. Senkiwskiego (wrzucając go do k o t ł a z w r z ą t k i e m ) , biskup R o m ż a został otruty w szpitalu, księdza Baranyka pod­ dano t o r t u r o m i zamordowano, wyrywszy m u n o ż e m znak k r z y ż a na pier­ siach. W i e l u w y z n a w c ó w K o ś c i o ł a grekokatolickiego, wraz z wiernymi innych K o ś c i o ł ó w , zesłano do łagrów, więzień, o b o z ó w pracy, pozbawiono mienia, a nierzadko i życia (Szostkiewicz 2001b, s. 38). Dziś, m i m o sygnałów gotowości do dialogu i ekumenizmu, wysyłanych przez przedstawicieli r ó ż n y c h K o ś c i o ł ó w , m i m o zachęty - ze strony p a p i e ż a , Jana P a w ł a I I - do otwarcia się na tradycję d u c h o w ą chrześcijańskiego Wschodu, wydaje się, iż brak wyraźniejszych oznak istnienia duchowej wspólnoty (nie tylko słowiańskiej). D i a l o g ekumeniczny został jednak rozpoczęty, a - w e d ł u g ks. M i c h a ł a Czajkowskiego - jego w y n i k i (mimo oporu n i e k t ó r y c h K o ś c i o ł ó w 1 przedłużającego się oczekiwania na ustalenie zasad p r a w o s ł a w n e j ekumenii przez Synod W s z e c h p r a w o s ł a w n y ) „ s ą i m p o n u j ą c e " (Czajkowski 1997, s. 68). D i a l o g o w i i pojednaniu zdecydowanie przeciwstawia się część hierarchii Cerkwi P r a w o s ł a w n e j . 21 czerwca 1997 r. m i a ł o się o d b y ć w Wiedniu histo­ ryczne spotkanie p a p i e ż a Jana P a w ł a I I z p a t r i a r c h ą M o s k w y i Wszechrusi, Aleksym I I . N i e doszło jednak do niego. W komunikacie Świętego Synodu podano, iż nie zostało ono odpowiednio przygotowane. Nie r o z w i ą z a n o też - zdaniem Synodu - wielu istotnych p r o b l e m ó w , z a r ó w n o dawnych, j a k i współczesnych. Pod adresem K o ś c i o ł a Rzymskokatolickiego p a d ł y t a k ż e o s k a r ż e n i a o prozelityzm i działalność polityczną (Czajkowski 1997, s. 69). Przez wielu Rosjan p r a w o s ł a w i e traktowane jest j a k o ideologia narodowa, „przeciwstawiająca - zdaniem o. Gieorgija Czistiakowa - n a r ó d rosyjski wszystkim p o z o s t a ł y m narodom ś w i a t a " . Stoi to, w e d ł u g niego, w jaskrawej sprzeczności z o t w a r t y m ekumenizmem Jana P a w ł a I I , „ g o r ą c o miłującego R o s j ę i jej c h r z e ś c i j a ń s t w o " (cyt. za: Bezwiński 1999, s. 172). W a r t o też p r z y p o m n i e ć j e d n ą z zasadniczych różnic między mesjanizmem polskim i r o ­ syjskim. T e n pierwszy „stawiał sobie za cel odrodzenie, ocalenie i zespolenie n a r o d ó w w o k ó ł chrystianistycznych w a r t o ś c i - był chrystocentryczny". D r u g i natomiast „ m i a ł władcze i imperialne ambicje" (Kotlarski 1999, s. 202). �110 IWONA KABZIŃSKA W i e l u p r z e c i w n i k ó w ekumenizmu w dzisiejszej Rosji liczy na p o w r ó t „żelaznej k u r t y n y " , k t ó r a oddzieliłaby od siebie świat katolicki i p r a w o s ł a w n y . Świeccy „ h i s t o r i o z o f o w i e " rosyjscy, do k t ó r y c h należy np. Aleksander D u g i n , wspiera­ n i przez d u c h o w i e ń s t w o , n a w o ł u j ą „ d o stworzenia swoistej, ponadnarodowej w s p ó l n o t y słowiańsko-turkijskiej do w a l k i z anglosaskim światem, judaiz­ m e m " , u k a z u j ą c Rosjan j a k o „jedność m i s t y c z n ą " , „ n a r ó d Ducha Ś w i ę t e g o " , „sól Z i e m i " , „jedyny n a r ó d na świecie wybrany przez Boga do wypełnienia misji zbawienia ś w i a t a " (Lazari 1997, s. 337). Wiaczesław P o ł o s i n głosi nato­ miast, że „ R o s j i wyznaczona została przez O p a t r z n o ś ć szczególna misja historyczna - p o ł ą c z e n i a Wschodu i Zachodu i zjednoczenia świata. [...] Rosja była i znowu musi stać się liderem duchowym ludzkości [ . . . ] " (tamże). Narazie nie w i d a ć z w i a s t u n ó w zjednoczenia. Rosyjscy przeciwnicy dialogu m i ę d z y K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim i C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą protesto­ w a l i np. (m.in. w M o s k w i e ) przeciwko wizycie Jana P a w ł a I I na Ukrainie, w czerwcu b r . Z bliżej niesprecyzowanych p o w o d ó w naciskano na przełożenie wizyty na wrzesień ( K A B , P A P 2001). W K i j o w i e , przed wizytą Ojca Świę­ tego, u r z ą d z a n o antypapieskie demonstracje, podczas k t ó r y c h niesiono wize­ r u n k i P a p i e ż a p r z y p o m i n a j ą c e g o w i l k a lub szatana. Uczestnicy demonstra­ cji krzyczeli: „ O n w a m zabierze dusze!" (Wilczak 2001, s. 40). M ó w i ł o się „ o spisku watykańsko-polskim, wymierzonym w suwerenność U k r a i n y " (tamże). A u t o r k a p o d k r e ś l a , że część m i e s z k a ń c ó w U k r a i n y p o s t r z e g a ł a wspomniane zachowania j a k o „ p r ó b ę ingerencji Rosji w w e w n ę t r z n e sprawy swego k r a j u " (tamże; por. Stoćkyj 2000, s. 145). O d b y w a ł y się ponadto modlitwy „ o ocalenie świętej wiary prawosławnej i U k r a i n y " (Szostkiewicz 2001 a, s. 15). Zastanawiano się, czy to przypadek, że p a p i e ż przyjeżdża na U k r a i n ę dzień po 22 czerwca, tj. niemal w rocznicę n a p a ś c i Niemiec na Z S R R , postrzegając go j a k o „ n o w e wcielenie imperialnego Zachodu, lidera politycznego w przebraniu duchownego, k t ó r y m a czelność świętować zwycięstwo nad komunizmem na gruzach systemu sowieckiego" (Szostkiewicz 2001a, s. 15). 7 U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a „ w e r b a l n i e " podtrzymuje dialog ekume­ niczny, w rzeczywistości jednak - j a k twierdzi J. Stoćkyj (2000, s. 121) - od­ nosi się negatywnie do p r o c e s ó w ekumenicznych. Znamienne i nie w y m a g a j ą ­ ce, j a k sądzę, komentarza są t a k ż e słowa patriarchy M o s k w y i Wszechrusi, Aleksego I I , wypowiedziane podczas jego p o b y t u na Białorusi w czerwcu 2001 r. Stwierdził on, że „wizyta p a p i e ż a na U k r a i n i e m o ż e ostatecznie p o p s u ć stosunki m i ę d z y katolikami a p r a w o s ł a w n y m i " . D o d a ł też: „ B i a ł o r u ś i Rosja zrobiły zdecydowane k r o k i w kierunku ponownego zjednoczenia. M a m na­ dzieję, że wielka bratnia U k r a i n a uzmysłowi sobie bezsporne dobro j e d n o ś c i . 7 Protesty wyznawców prawosławia towarzyszyły też pielgrzymce Papieża do Grecji, w maju 2001 r. Podczas tej pielgrzymki Jan Paweł I I stwierdził, że mimo upadku murów politycznych, pozostały inne mury - religijnych uprzedzeń i wiele jest jeszcze do zrobienia, by Kościół za­ czął oddychać dwoma płucami. Jednym z nich jest Kościół Wschodni, drugim - Zachodni (Szostkiewicz 2001; W K i in. 2001). �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 111 P r ó b u j e się nas skłócić i p o r ó ż n i ć , ale daj B ó g , a b y ś m y szli r ę k a w r ę k ę " ( „ T y d z i e ń na świecie", Polityka, nr 26, 30.06.2001). Wizytę p a p i e ż a , j a k o p a ń s t w o w ą , z a a k c e p t o w a ł natomiast w specjalnym oświadczeniu patriarcha kijowski, Filaret. W y w o ł a ł o to k r y t y k ę Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Moskiewskiego . Jej przedstawiciele nie wzięli także udziału w spotkaniu przy­ w ó d c ó w K o ś c i o ł ó w i w s p ó l n o t religijnych działających na U k r a i n i e z Ojcem Świętym, k t ó r e o d b y ł o się 24 czerwca 2001 w Kijowie. Z s o n d a ż y przeprowadzonych przez Ośrodek B a d a ń Socjologicznych na dwa m i e s i ą c e przed p l a n o w a n ą wizytą Ojca Świętego w K i j o w i e i we Lwowie wynikało, ż e r n a ona poparcie 60% ludności. 34% ankietowanych stwierdziło, że jest „ i m wszystko jedno czy Jan Paweł I I przyjedzie do ich kraju, czy też nie lub w r ę c z nie wiedziało, k i m jest p a p i e ż " . N a s t ą p i ł natomiast zdecydowany wzrost aprobaty dla papieskiej wizyty w stosunku do lutego 2001 г., kiedy to tylko 23% m i e s z k a ń c ó w kraju o d n i o s ł o się z zadowoleniem do tych p l a n ó w (PAP, 2001). Dzisiejsza U k r a i n a jest terenem w a l k i toczącej się m i ę d z y wyznawcami p r a w o s ł a w i a , n a l e ż ą c y m i do k i l k u Cerkwi o odrębnej hierarchii i strukturze. Najważniejsze z nich to: U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu M o ­ skiewskiego, U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu Kijowskiego, działająca od 1992 г., oraz U k r a i ń s k a Autokefaliczna Cerkiew P r a w o s ł a w n a , p o w s t a ł a w 1919 r. Zmuszona siłą przez władze p a ń s t w o w e do s a m o r o z w i ą z a ­ nia się w 1932 г., o d r o d z i ł a się na k r ó t k o w latach 1942-1944, a po 1944 r. działała na emigracji. N a U k r a i n ę p o w r ó c i ł a w r o k u 1988 (Droga do świąty­ n i . . . 2001; Stoćkyj 2000, s. 125-126). N a Ukrainie działają ponadto: Rosyjska Cerkiew P r a w o s ł a w n a , Rosyjska W o l n a Cerkiew P r a w o s ł a w n a , N i e z a l e ż n a W s p ó l n o t a P r a w o s ł a w n a oraz Greckie W s p ó l n o t y U k r a i ń s k i e j Cerkwi Prawo­ sławnej (Stoćkyj 2000, s. 111-112). M ó w i ą c o sytuacji na Ukrainie, arcybiskup I h o r Isiczenka podkreślił, j a k wielkie znaczenie m a Cerkiew Autokefaliczna dla k s z t a ł t o w a n i a t o ż s a m o ś c i narodowej U k r a i ń c ó w , ich o d r ę b n o ś c i od R o ­ sjan: „ S k o r o n a r ó d wrócił do normalnego życia, trzeba się p o c z u ć n o r m a l n y m i U k r a i ń c a m i , a nie częścią narodu sowieckiego, czy j e d n ą z trzech części tego, co Rosjanie n a z y w a j ą trojjedinyj russkij naród" (Droga do świątyni... 2001, s. 138). W Cerkwi Autokefalicznej - zdaniem I . Isiczenki - „ w s z y s t k o jest inne: i maniera śpiewu, i szaty liturgiczne - greckiego, a nie moskiewskiego k r o j u , i m o d l i t w a wiernych i nawet samo rozplanowanie o b r z ę d u we w n ę ­ trzu świątyni. N i e m ó w i ą c j u ż o wymowie t e k s t ó w , k t ó r e znałem ze staroc e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k i e g o , a k t ó r e teraz usłyszałem w j ę z y k u r o d z i m y m " ( D r o ­ ga do świątyni... 2001, s. 132). Arcybiskup Isiczenka p r z y p o m n i a ł , że caryca K a t a r z y n a I I z a b r o n i ł a odprawiania n a b o ż e ń s t w w j ę z y k u staro-cerkiewno-słowiańskim z w y m o w ą u k r a i ń s k ą . Car P a w e ł I natomiast w 1800 r. w y d a ł 8 8 W lutym 1997 r. patriarcha Filaret został obłożony klątwą przez Rosyjską Cerkiew Prawo­ sławną. Uznał on ten akt za „wtrącanie się Cerkwi Moskiewskiej w sprawy niezależnej Ukraiń­ skiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego". Anatema utrudnia jednak Filaretowi pro­ wadzenie działań na rzecz dialogu ekumenicznego (Stoćkyj 2000, s. 122). �112 IWONA KABZIŃSKA zakaz budowy świątyń w stylu u k r a i ń s k i m . „ N a kilka p o k o l e ń z a m a r ł o u k r a ­ ińskie odczuwanie cerkwi j a k o świątyni rodzimej - nawet teksty liturgiczne musiano czytać z rosyjską w y m o w ą " (tamże). O p r ó c z p o d z i a ł ó w przebiegających przez Cerkiew P r a w o s ł a w n ą , na U k r a ­ inie w y s t ę p u j ą k o n f l i k t y m i ę d z y katolikami i p r a w o s ł a w n y m i , a t a k ż e m i ę d z y K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim, C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ł e m Grekokatolickim. Powodem n a p i ę ć jest m . i n . przejmowanie świątyń p r a w o s ł a w n y c h i rzymskokatolickich przez u n i t ó w (Stoćkyj 2000, s. 138-139, 148). Jak pisze ks. Czajkowski, U k r a i ń s k a P r a w o s ł a w n a Cerkiew Patriarchatu Moskiewskie­ go u t r a c i ł a np. większość parafii w obwodzie lwowskim i iwanofrankowskim (Czajkowski 1997, s. 69). J. Stoćkyj informuje natomiast o stratach U k r a i ń ­ skiej Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Kijowskiego (na rzecz U k r a i ń s k i e j Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Moskiewskiego) w obwodzie iwanofran­ k o w s k i m , tarnopolskim, lwowskim i chmielnickim (Stoćkyj 2000, s. 145). W ł a s n o ś c i ą g r e k o k a t o l i k ó w stały się kościoły w Tarnopolu, w Brodach i K o ­ marowie. U n i c i nie w y r a ż a j ą zgody na u d o s t ę p n i a n i e tych świątyń k a t o l i k o m . W czerwcu 1995 r. k s i ą d z M a r i a n Buczek, kanclerz k u r i i metropolitalnej we Lwowie, stwierdził, iż k o n f l i k t m i ę d z y katolikami o b r z ą d k u łacińskiego i gre­ k o k a t o l i k a m i jest szczególnie przykry, „ w czasach komunistycznych [bowiem] prymas W y s z y ń s k i z o b o w i ą z a ł się do opieki t a k ż e nad grekokatolikami, zaś w polskich seminariach kształcili się i dalej kształcą klerycy grekokatoliccy" (tk 1995). Z tego samego ź r ó d ł a wynika, że na Ukrainie mieszka o k o ł o m i l i o ­ na k a t o l i k ó w o b r z ą d k u łacińskiego. Prawie p o ł o w ę s t a n o w i ą Polacy. P o z o s t a ł a część to U k r a i ń c y , Rosjanie, Czesi, Słowacy, R u m u n i i W ę g r z y . W 1995 r. liczba g r e k o k a t o l i k ó w sięgała 3,5 miliona. Mieszkali oni głównie w zachodniej części kraju (tk 1995) . Inne dane przytacza J. Stoćkyj. W e d ł u g s p o r z ą d z o n y c h przez niego s z a c u n k ó w , w I kwartale 1998 r. liczba w y z n a w c ó w religii rzymsko­ katolickiej w y n o s i ł a 395250, c z ł o n k ó w Cerkwi Grekokatolickiej natomiast - 2506210 (Stoćkyj 2000, s. 170) . W czasie pielgrzymki P a p i e ż a na U k r a i n ę polska telewizja (audycja „ F a k t y " , T V N ) i n f o r m o w a ł a kilkakrotnie o 6 m i l i o ­ nach g r e k o k a t o l i k ó w mieszkających w tym p a ń s t w i e . Jak w i d a ć , liczba ta była zdecydowanie z a w y ż o n a . T o ona jednak, a nie rzetelne dane naukowe została podana do publicznej w i a d o m o ś c i i z a p a d ł a w p a m i ę ć . 9 10 Czy m o ż l i w e jest zjednoczenie u k r a i ń s k i c h K o ś c i o ł ó w , przede wszystkim p r a w o s ł a w n y c h ? W chwili obecnej nic na to nie wskazuje. Gdyby jednak tak się stało, w ó w c z a s - j a k pisze Stoćkyj - przed C e r k w i ą „rysują się w s p a n i a ł e perspektywy". Liczba parafii p r a w o s ł a w n y c h w y n o s i ł a b y prawie 11 tysięcy „i w ten s p o s ó b u k r a i ń s k i e p r a w o s ł a w i e zajęłoby pierwsze miejsce w świecie 9 Odmienne informacje podaje Stoćkyj (2000, s. 133; patrz s. 108 tego artykułu). Ukraińska Cerkiew Prawosławna liczyła 5944950 wiernych, Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego - 1 567 352, Cerkiew Autokefaliczna - 778 150. Na Ukrainie mieszkało ponadto 827150 pro­ testantów, 183 650 muzułmanów, 2 700 Żydów, 21150 wyznawców innych religii (Stoćkyj 2000, s. 170). 1 0 �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 113 p r a w o s ł a w n y m z p u n k t u widzenia liczby parafii. D l a p r z y k ł a d u : Rosyjska Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu Moskiewskiego na terytorium Rosyjskiej Federacji posiada o k o ł o 7 tysięcy parafii. Jak to się m ó w i , jest o czym po­ m y ś l e ć " (Stoćkyj 2000, s. 176-177). W e d ł u g mnie, ważniejszy od liczby parafii i skupionych w nich wiernych jest stopień ich z a a n g a ż o w a n i a religijnego, a t a k ż e ich postawa wobec dialogu i ekumenizmu. W ostatnich latach na terenach dawnego Z w i ą z k u Radzieckiego K o ś c i ó ł Rzymskokatolicki stał się miejscem konfliktów o język liturgii. U ż y w a n ą od w i e k ó w w wielu miejscach polszczyznę zaczęto z a s t ę p o w a ć językiem grupy rządzącej, d o m i n u j ą c e j , np. b i a ł o r u s k i m , u k r a i ń s k i m litewskim lub rosyjskim. Wprawdzie oficjalnie wprowadzenie innego języka m o d l i t w y u z a l e ż n i o n o od potrzeb zgłoszonych przez wiernych, w rzeczywistości jednak bardzo często zmiana n a s t ę p o w a ł a wbrew ich życzeniom i sprzeciwom wobec z r ó w n a n i a statusu innych j ę z y k ó w ze statusem języka polskiego w Kościele ( K a b z i ń s k a 1999a, s. 202). K o n f l i k t o język w Kościele Rzymskokatolickim, podobnie j a k trudna sytuacja polskiego d u c h o w i e ń s t w a , o s k a r ż a n e g o o prozelityzm, działal­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , polonizację i in., to - w e d ł u g mnie - przejawy u t r z y m u j ą c e g o się w p a ń s t w a c h dawnego Z w i ą z k u Radzieckiego niechętnego stosunku do katolicyzmu, postrzeganego - j a k przed wiekami - j a k o wyznanie obce, wrogie. P o d z i a ł o m religijnym występującym w świecie słowiańskim t o w a r z y s z ą po­ działy polityczne, b ę d ą c e efektem tworzonych w ostatnich latach u k ł a d ó w obejmujących (podobnie j a k w czasach słowianofilów i p a n s l a w i s t ó w ) t y l k o n i e k t ó r e narody słowiańskie, zjednoczone pod przewodnictwem Rosji. Przy­ k ł a d e m m o ż e b y ć powstanie Z w i ą z k u Białorusi i Rosji. W e d ł u g prezydenta Aleksandra Ł u k a s z e n k i , było ono koniecznością wynikającą z istnienia w s p ó l ­ nego k o d u narodowego i kulturowego, j a k i m jest słowiańskość (Foligowski 1999, s. 199, por. s. 196, 200). M o ż n a z a d a ć pytanie, jakie są owe kody, a t a k ż e - jakie k o d y m a j ą inne narody słowiańskie, pozostające poza Z w i ą z ­ kiem? Prezydent Ł u k a s z e n k a stwierdził także, że p r a w o s ł a w i e jest ideologią i religią p a ń s t w o w ą ( M S , Reuter 1996). Uprzywilejowanie jednej konfesji z p e w n o ś c i ą nie sprzyja normalizacji s t o s u n k ó w między poszczególnymi K o ś ­ ciołami i ich wyznawcami. Zdaniem A . D . Bogaturowa, świat słowiański jest dziś podzielony bardziej niż kiedykolwiek, a dla wielu n a r o d ó w identyfikacja słowiańska nie m a więk­ szego znaczenia (Bogaturov 1999, s. 52). Badania terenowe, jakie w latach 1992-1998 p r z e p r o w a d z i ł a m w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Białorusi nie t y l k o d o w i o d ł y , iż w badanej zbiorowości brak jest identyfikacji słowiańskiej, lecz t a k ż e w y k a z a ł y , że wielu osobom, przede wszystkim reprezentującym starsze pokolenie, pojęcie „ S ł o w i a n i e " w ogóle nie jest znane (szerzej na ten temat patrz: K a b z i ń s k a - S t a w a r z 1996). H i s t o r i a l u d ó w słowiańskich dowodzi, że kwestia wiary, a t a k ż e identyfika­ cja religijna, m i a ł a dla nich bardzo w a ż n e znaczenie. N a fundamencie religij­ n y m tworzyły się liczne w s p ó l n o t y , w tym również o charakterze sekt. Nie u d a ł o się natomiast z b u d o w a ć w s p ó l n o t y opartej na idei słowiańskiej jedności. �114 IWONA KABZIŃSKA Idea ta nie wyszła w rzeczywistości poza elity polityczne, czy kulturalne. Pozbawiona była mocy oddziaływania na większe grupy, dla k t ó r y c h t o ż s a m o ś ć słowiańska (poczucie przynależności do któregoś z n a r o d ó w słowiańskich i/lub do grupy Słowian) nigdy nie była tak istotnym kryterium identyfikacji j a k religia. Pytanie o przyczyny tego zjawiska m o ż e stać się przedmiotem głębokiej refleksji. LITERATURA ah. 1995, Na Białorusi działa 9 parafii greekokatolickich, Biuletyn KAI (Katolickiej Agencji Informacyjnej), 14.06. A k s a k o v I . S . 1886, Sočinenija. Slavjanskij vopros, 1860-1886, Moskva. A n d r u s i e w i c z A. 1995, Rosyjski mesjanizm religijny w X I X wieku, [w:] Filozofia i religia w kul­ turze narodów słowiańskich, T. Chrobak, Z. Stachowski (red.), Rzeszów, WSP, s. 189-208. B e z w i ń s k i A. 1999, Polska refleksja nad prawosławiem rosyjskim, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G. Kotlarski, M . Figura (red.), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, s. 165-183. B o b r o w n i c k a M . 1995, Narkotyk mitu. Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian Zachodnich i Południowych, Kraków, Universitas. B o g a t u r o v A . D . Obščeslavjanskij znamenater otnošenij Rossi s Belorussiej, Ukrainoj i Kazach­ stanom, [w:],, Slavjanskij faktor". Mežslavjanskie otnošenija v seredine 90-ch, A.D. Bogaturov (red.), Moskva, Rossijskij NauČnyj Fond, s. 52-53. C z a j k o w s k i M. 1997, Rozmowa na odległość, Polityka, nr 26, 28.06, s. 68-69. C z i s t i a k o w O . G . 1998, Papież, Rosja, prawosławie, Tygodnik Powszechny, nr 1. D a v i s N. 1998, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków, Wydawnictwo Znak. D o l ž e n k o L V . 1998, Étnokurturnye processy sredi russkogo naselenija Armenii, [w:] Russkie v sovremennom mire^ V.A. Tiškov, E.A. Šervud (red.), Moskva, I E A R A N , s. 171-196. Droga do świątyni. Z Ihorem Isiczenką, arcybiskupem charkowsko-połtawskiej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej rozmawia Leszek Wołosiuk, Więź, nr 5 (511), maj 2001, s. 129-139. D y l ą g owa H . 1992, Kościół unicki na ziemiach Rzeczypospolitej 1596-1918, Przegląd wscho­ dni, t. 2, z. 2 (6), s. 257-287. - 1996, Unia brzeska przyczyną konfliktów religijnych, etnicznych i politycznych, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, I A E PAN, s. 157-161. F o l i g o w s k i P. 1999, Białoruś. Trudna niepodległość, Wrocław, Atla 2. F u r i e r A. 2000, Droga Gruzji do niepodległości, Poznań, Zakład Badań Narodowościowych PAN. G a j e k J. S. M I C 1997, Dialog, komunia, służba. Pytania o duchowość w Europie Środkowej i Wschodniej, [w:] J.S. Gajek M I C , L . Górka SVD, W kręgu światła Wschodu, Warszawa-Lublin, Wydawnictwo Księży Marianów, s. 7-23. G i z a A. 1993, Polaczkowie i Moskale. Wzajemny ogląd w krzywym zwierciadle (1800-1917), Szczecin, Polskie Pismo i Książka. G r e k - P a b i s o w a I. 1999, Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka i obyczajów. Wybór z oka­ zji 45-lecia pracy naukowej, Warszawa, Instytut Słowianoznawstwa PAN. G r ę b e c k a Z. 2001, Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości, Etnografia Polska, t. 45, z. 1-2, s. 195-214. I n i k o v a S.A. 1997, Russkie sekty, [w:] Russkie, V.A. Aleksandrov i in. (red.), Moskva, „Nauka", s. 722-740. I w a n i e c E . 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa. K A B , PAP. 2001, Opóźnić wizytę papieża, Życie, 27. 05. K a b z i ń s k a 1.1999, O wizerunku Białorusinów w oczach Polaków, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G. Kotlarski, M. Figura (red.), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, s. 323-336. - 1999a, Wśród ,,kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, I A E PAN. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 115 K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1996, Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, s. 225-236. Katolicyzm w Rosji... 1997, Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XI-XX w.). Katolicizm v Rossii i pravoslavie v Poise (XI-XX w.), Polsko-Rosyjska Komisja Historyczna Polskiej Akademii Nauki i Rosyjskiej Akademii Nauk, Wydział I Nauk Społecznych PAN, b.m.w. K e l l e r J. 1982, Prawosławie, Warszawa, Iskry. K o t l a r s k i G . 1999, Miedzy rusofilią a rusofobią. Myśl historyczna Mariana Zdziechowskiego, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G . Kotlarski, M. Figura (red.), Poznań, Wydaw­ nictwo Poznańskie, s. 185-210. K r e m l e v a L A . 1997, Staroobrjadčestvo, [w:] Russkie, V.A. Aleksandrov i in. (red.), Moskva, „Nauka", s. 701-722. L a z a r i A. 1997, Współczesny nacjonalizm rosyjski i prawosławie (szkic), [w:] Katolicyzm w Ro­ sji..., s. 335-339. Ł a t y p o w a W. 1999, Polacy na południowym Uralu w latach I wojny światowej, Wrocławskie Studia Wschodnie, nr 3, s. 83-102. M a r o z a v a S. 1996, Uniackaja carkwa u kulturna-gistarycznym razwicci Bělorusi (1596-1839), Grodna, Ministerstwa Adukacyi i Nawuki RP, Grodzieński Dzjarzauny Uniwersitet im. Janki Kupały. M S . , R e u t e r , 1996, Nawrócony Łukaszenka, Życie, 2-3.11. M y l n i k o v A. S. 1996, Kartina slavjanskogo mira: vzgljad iz Vostočnoj Evropy. Étnogenetičeskie legendy, dogadki, protogipotezy XVI - načala XVIII veka, Sankt Peterburg, Centr Peterburgskoe Vostokovedenie. P A P . 2001, Ukraińcy cieszą, się z wizyty papieża, Metropol, 23.05. P a p i e r z y ń s k a - T u r e k M . 1989, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawo­ sławia 1918-1939, Warszawa. P a s z k i e w i c z P. 1998, Spór o cerkwie prawosławne w I I Rzeczypopolitej. „Odmoskwianie" czy polonizacja, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1960, D. Konstantynów i in. (red.), Warszawa, Instytut Sztuki PAN, s. 227-233. - 1999, W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917, Warszawa, Instytut Sztuki PAN. P a v l e n k o A.P. 1994, Familnyei semejno-bračnye syjazi russkogo sel'skogo naselenija Zakavkazija, [w:] Russkie v bližnem zarubeže, V.I. Kozlov, E.A. Šervud (red.), Moskva, s. 119-125. P o k r o p e k M . i W. 1996, Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, Warszawa, Neviton. P o n o m a r e v A . P . 1998, Russkie v étničeskoj istorii Ukrainy, [w:] Russkie v sovremennom mire, V.A. Tiškov, E.A. Šervud (red.), Moskva, Institut Etnologii i Antropologii R A N , s. 116-124. Prawosławie w Polsce, 2000, A. Radziukiewicz (red.), Białystok, Wydawnictwo Arka. R a k o w s k i G. 2000, Wśród jezior i mszarów Wileńszczyzny, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Rewasz". Skupiska staroobrzędowców w Europie, Azji i Ameryce. Ich miejsce i tradycja we współczesnym świecie, b.r.w., I . Grek-Pabisowa i in. (red.), Warszawa, Instytut Slawistyki PAN. „Slavjanskij faktor". Mežslavjanskie otnošenija v seredine 90-ch, 1995, D. Bogaturov (red.), Mo­ skva, Rossijskij Naučnyj Fond. S t o ć k y j J. 2000, Sytuacja religijna na Ukrainie w latach 1988-1998, [w:] Hryciuk G . Stoćkyj J., Studia nad demografią historyczną i sytuacją religijną Ukrainy, Lublin, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 111-180. S z o s t k i e w i c z A. 2001, Ciężar klątwy, Polityka, nr 20, 19.05, s. 32-33. - 2001a, Haj żywe Papa, Polityka, nr 26, 30.06, s. 15-16. - 200lb, Ziemia zwaśniona, Polityka, nr 25, 23.06, s. 38. tk. 1995, Lwów: kanclerz kurii o trudnej sytuacji religijnej na Ukrainie, Biuletyn KAI, 28.06. W i l c z a k J. 2001, Ojcze nasz, Polityka, nr 25, 23.06, s. 40. W K , K A I , P A P . 2001, Dwa płuca Kościoła Chrystusa (Jan Paweł II w Grecji i Syrii), Życie, 5-6.05. W r z o s e k S. 1996, Unici w literaturze polskiej. Obecność. Idee. Formy, Podlaski Kwartalnik Kulturalny, nr 4, s. 54-72. �116 IWONA KABZIŃSKA IWONA KABZIŃSKA T H E U T O P I A N I D E A O F T H E SLAVONIC U N I T Y I N T H E L I G H T O F T H E R E L I G I O U S DIVISIONS WITHIN R O M A N C A T H O L I C I S M AND RUSSIAN ORTHODOX C H U R C H A N D T H E C O N F L I C T O F "SISTER C H U R C H E S " (THE CASE O F T H E E A S T E R N A N D W E S T E R N SLAVS) Summary The idea of the Slavonic unity, common Slavonic culture based on community of language, popularized in the nineteenth century by the Slavophils and Pan-Slavists was, as a matter of fact, a kind of myth. Russia used to exploit it for its political purposes. It is enough to investigate mutual relationships of the three Churches: Roman Catholic, Uniate Church, and Russian Orthodox to realize how deep the roots of the divisions are, existing till now and running across Slavonic nations. It is not difícult to notice numerous prejudices, wrongs, sterotypes and conflicts. Another evidence of the lack of Slavonic unity is the number of fractions of the Russian Orthodox Church which are defined as sects by the main church and opposed to for the sake of unity. Most difficult is the situation of the Ukraine where there are three competing Orthodox Churches - the Russian Orthodox Church of the Moscow Patriarchate, the Orthodox Church of the Kiev Patriarchate and the Autocephalous (Ukrainian) Church. The cicrumstances of the visit of Pope John Paul I I in Ukraine in June 2001 and the protests of the Moscow Church against it have shown how deep the fissions are between "sister Churches" of Western and Eastern Christianity. Norman Davies named the schism between East and West "the greatest scandal in the history of the Christian world". The consequences of the schism influence till now the relationships of groups belonging to particular churches, many of them representing Slavonic nations. Religious divisions have determined differences in culture, mentality, attitudes to history. They also influence ethnic and national identity of particular groups of confessors. The authoress points out that religious identification has always been very important for Slavonic nations, it originated many communities some of them had the character of sects, whereas the attempts at constructing Pan-Slavonic unity have never been successful. The idea was limited to intellectual and political elites. It had no attracting power for societies, for whom the Slavonic community (i.e. the sense of belonging to a Slavonic nation and/or to the Slavs) has never been a factor of identification so relevant as religion. Trying to find the grounds of this phenomenon can lead us to deeper reflection. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda8ac6d709ed29e5c5ac463e1b8a64d.pdf 63bb0ad3b224060691bdd6acf6ec8118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1575 Title A name given to the resource 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela/ ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.117-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M S K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 12-LETNI C Y K L JOWISZOWY W I E L K I E J T R A D Y C J I H I N D U I Z M U . C Y K L ŚWIĄT K U M B H A M E L A Podczas d w ó c h pierwszych miesięcy 2001 r o k u m i a ł o miejsce wielkie święto hinduizmu noszące nazwę K u m b h a Mela. Było ono częścią cyklu świąt Kumbha, odbywających się rotacyjnie w czterech miejscowościach Indii, co 12 lat w każdej z n i c h . W leżącym nad Gangesem i J a m u n ą Allahabadzie (dawnym Prayag) odbywa się ono w cyklu 12-letnim, za k a ż d y m razem s p r o w a d z a j ą c do tego miasta m i l i o n y p i e l g r z y m ó w i ascetów, głównie z p ó ł n o c n y c h I n d i i . C y k l świąt K u m b h a , ze szczególnym uwzględnieniem jednego z nich, uczyniłem przedmio­ tem moich b a d a ń i omówiłem w t y m artykule. Wyjaśniam znaczenie tego cyklu, jego p o c z ą t k i i historię, w ą t k i mitologiczne, do k t ó r y c h się on odwołuje, specyficzne dla niego konfiguracje astronomiczne, a t a k ż e przedstawiam głów­ nych u c z e s t n i k ó w i rytualne działania charakterystyczne dla świętych miejsc hinduizmu. N a zakończenie, przez pryzmat tego cyklu, ukazuję j a k wszystkie aspekty świąt łączą się, s t a n o w i ą c część hinduizmu n a z y w a n ą W i e l k ą Tradycją. 1 MIT 2 C y k l świąt K u m b h a odwołuje się do mitologii hinduistycznej. Legenda o powstaniu świąt nawiązuje do czasów przed stworzeniem świata, kiedy to bogowie (deva) i demony (asura) ubijali ocean mleka (Amrytamanthana). Naj­ pełniejsza wersja m i t u znajduje się w Wisznu purana. Celem tego ubijania było wydobycie nektaru nieśmiertelności z dna praoceanu. Obie strony miały podzie­ lić się n i m p o p o ł o w i e . G ó r a M a n d a r a posłużyła do ubijania j a k o k i j , a k r ó l a węży W a s u k i wykorzystano j a k o l i n ę . Bogowie trzymali w ę ż a za ogon a de­ m o n y za głowę i c i ą g n ą c na przemian k u sobie rozpoczynali ubijanie. Przy­ p o m i n a ł o to ubijanie śmietany w wielkim zbiorniku p e ł n y m mleka. W trakcie 3 1 W artykule wykorzystałem własne, nie publikowane do tej pory materiały terenowe, zebrane podczas święta Kumbha Mela, które odbyło się w styczniu, lutym i marcu 1989 r. w Prajag. Na podstawie słowników mitologii hinduskiej: Słownik... 1994; Dowson 1984. Ubijanie oceanu mleka wyobrażano sobie jako wyrób masła z mleka za pomocą drewnianej kierzni. Masło bito stosując ubijaki w kształcie kija włożonego przez wąski otwór w wysokiej kierzni. Ubijak wprowadzano w ruch obrotowy za pomocą linek przeciąganych przez dwie osoby stojące naprzeciwko siebie (patrz rye. 1). 2 3 �118 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Rye. 1. Motyw ubijania wód oceanu, popularny także w sztuce ludowej północnych Indii (Uttar Pradesz) tej czynności wychodziły na powierzchnię różne elementy, p o c z ą t k o w o trucizny, później t a k ż e formy życia. Po wielu latach, kiedy to z głębin w y d o s t a w a ł y się t y l k o gazy, ogień, opary dymu, j a k o pierwsza z oceanicznego mleka w y ł o n i ł a się śmiertelna trucizna (kalakutá), k t ó r ą wypił b ó g Siwa. Później z oceanu kolejno wyłaniały się: k r o w a , biały k o ń , słoń Airawata, drogocenny klejnot, magiczny księżyc, niebiański rydwan, po czym p i ę k n e niebiańskie nimfy (apsary) i niebiański architekt Wiszwakarman. N a k o ń c u pojawił się lekarz b o g ó w o imieniu Dhanwantari, z dzbanem w dłoniach pełnym nektaru nieśmiertelności (amrytd). N a ten w i d o k w y b u c h ł a z a ż a r t a walka między bogami i demonami. D e m o n y pochwyciły dzban z nektarem i p r ó b o w a ł y z n i m uciec. W ó w c z a s b ó g Wisznu zszedł na ziemię pod p o s t a c i ą awatara żółwia ( K u r m a ) , by p o k o n a ć demony i ponownie w p r o w a d z i ć ł a d na ziemi. W w y n i k u ostrej w a l k i toczącej się na niebie, na ziemię spadły cztery krople nektaru nieśmiertelności. W czte­ rech miejscach, gdzie u p a d ł y - Prajag, Hardwar, t a k ż e Gangadwara (sanskr. „ w r o t a Gangesu") , U d ż d ż a i n i N a s i k - m o g ą o d b y w a ć się święta nawiązujące do mitycznej w a l k i o dzban (kumbha) z nektarem nieśmiertelności. 4 5 M i t wskazuje na szczególne znaczenie tego nektaru. K t o go posiada, zdo­ bywa nadludzkie moce. Jeśli dostanie się on w ręce d e m o n ó w - m o ż e to zagrozić p o k o j o w i na świecie. W micie występuje charakterystyczny dla h i n ­ duizmu m o t y w d ą ż e n i a do d o s k o n a ł o ś c i . W e d ł u g R a i , proces tworzenia życia poprzez ubijanie oceanu mleka przypomina ruch energii kundalini, co m a znaczenie symboliczne dla ascetów. Symbolice wewnętrznej ciała ludzkiego odpowiada t u symbolika przestrzeni. Zlewisko trzech rzek (sangam) w Prajag, 4 5 Miejsce, w którym Ganges wypływa z gór i wpływa na niziny. Prayag, Hardvar, Ujjain, Nasik. �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 119 czyli Gangesu, Jamuny oraz trzeciej, podziemnej Saraswati, m a b y ć zewnętrz­ n ą m a n i f e s t a c j ą złączenia subtelnych k a n a ł ó w energetycznych ida, pingala i suszumna. W e d ł u g terminologii j o g i , odnoszącej się do energii kundalini poruszającej się w z d ł u ż k r ę g o s ł u p a , odpowiednikiem m ó z g u jest Hardwar, serca - Prajag, p ę p k a - Nasik, a p o c z ą t e k k r ę g o s ł u p a to U d ż d ż a i n . HISTORIA Najstarsze wzmianki o święcie K u m b h a p o c h o d z ą z relacji buddyjskiego mnicha z Chin, Huan-Tsanga i d o t y c z ą k r ó l a Harszy Wardhamana. Są one datowane na 664 r. n.e. K r ó l Harsza wziął udział w święcie w Prajag, k t ó r e t r w a ł o aż do kwietnia - 75 d n i . Jak p o d a j ą autorzy relacji, święto - zgodnie z duchem owych czasów - m i a ł o charakter eklektyczny. Pierwszego dnia ustawiono na brzegu rzeki wizerunek Buddy, rozdano ludziom ubrania i p o ż y ­ wienie. Drugiego i trzeciego dnia wzniesiono wizerunki Słońca (Surya) i Siwy oraz ponownie rozdano dary zebranym. Czwartego dnia rozdano dary członkom z a k o n ó w buddyjskich. Później przez 20 d n i bramini otrzymywali dary k r ó l e w ­ skie. W ś r ó d obdarowanych przez k r ó l a wymieniono t a k ż e dżinistów (Pande 1955, s. 6). W t y m czasie święto o d b y w a ł o się co pięć lat. Corocznie natomiast m i a ł o miejsce w Prajag, podobnie j a k obecnie święto M a g h a mela, celebrujące wejście Słońca w pozorny ruch p o w r o t n y k u półkuli p ó ł n o c n e j . Z relacji mnicha chińskiego H u a n Tsanga wynika, że w latach 629-645 do ówczesnego Prajagu zjeżdżało d u ż o pielgrzymów oraz, że święto to o d b y w a ł o się w Prayag j u ż o d wielu lat. Istnieje, niepotwierdzone z b r a k u danych historycznych, przekonanie, że zwyczaj corocznych świąt M a g h a mela w Pra­ yag przekształcił wielki reformator hinduizmu - Szankaraczarya w n o w ą 12-letnią tradycję o większym zasięgu. M u s i a ł o to m i e ć miejsce w latach kiedy żył, czyli - j a k się przyjmuje - na przełomie V I I I i X I X w. n.e. Późniejsze ź r ó d ł a historyczne w z m i a n k u j ą , iż cesarz mogolski A k b a r odwiedził w 1562 r. miasto Prajag i z b u d o w a ł fort t u ż nad zlewiskiem Gangesu i Jamuny. Prajag to bardzo stare miasto. Jego nazwa pochodzi od ceremonii s k ł a d a ­ nia ofiary yagna przez B r a h m ę (pra-yag). U w a ż a n y jest za najważniejsze miej­ sce s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h (tirtharaj-,,królewski b r ó d " ) , w k t ó r y c h odbywa się cykl świąt K u m b h a . W e d ł u g p r z e k a z ó w , miasto trzykrotnie odwiedził Budda. P o c z ą t k i święta nie są potwierdzone w źródłach historycznych. W e d ł u g Rai, na jego stworzenie wpłynęło przyjęcie w Indiach kalendarza słonecznego, co m i a ł o miejsce w latach przypadających po 283 r. n.e. (Rai 1993, s. 31). Z pewnoś­ cią uformowanie się cyklu tych świąt miało związek z tworzeniem się fundamen­ t ó w p a ń s t w o w y c h i z e k s p a n s j ą cywilizacji hinduistycznej na p ó ł n o c y I n d i i . Za procesem umacniania się struktur p a ń s t w o w y c h p o s t ę p o w a ł a budowa podstaw kulturowych i rozległej symboliki religijnej, której głównym celem była integracja szerokich mas ludności w ł ą c z o n y c h do nowego t w o r u politycznego i gospodar­ czego. N a l u d n o ś ć tę składały się najczęściej grupy plemienne podzielone na �120 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Ryc. 2. Miejscowości, w których odbywa się cykl świąt Kumbha mniejsze części, szukające swojego miejsca w hinduistycznym systemie warnowo-kastowym. Z drugiej strony, metody obliczeń astronomicznych znane były w Indiach z prac szkoły Surya Siddhanta, a zasady 60-letniego cyklu jowiszowego zapisano w 587 r. n.e. w słynnym traktacie Brihat Samhita, k t ó r e g o autorem był Warahamihira. W e d ł u g Rai, n o w o ż y t n y obraz cyklu świąt K u m b h a ukształ­ t o w a ł się ostatecznie w p ó ł n o c n y c h Indiach p o d w p ł y w e m r u c h ó w bhakti. Ewolucja s p o s o b ó w obliczania czasu i form o b r z ę d o w o ś c i święta oraz krystalizowanie się nowej symboliki cyklu świąt towarzyszyło wielkim zmia­ n o m cywilizacyjnym I n d i i p ó ł n o c n y c h i jej ekspansji nie t y l k o na p o ł u d n i e . Wyrazem tego była intensyfikacja procesu kolonizacji nowych ziem oraz p o l i ­ tyka usankcjonowania nowego typu osadnictwa i tworzenia p a ń s t w o charak­ terze rolniczym. D o p r o w a d z i ł o to do wzmocnienia i poszerzenia elit s p r a w u j ą ­ cych w ł a d z ę . Służył temu system z a k ł a d a n i a świątyń, sprowadzania i osadza­ nia k a p ł a n ó w b r a m i ń s k i c h oraz techniki zawierania sojuszy obronnych przez o ś r o d k i miejskie, leżące często w ś r ó d l u d ó w koczowniczo-pasterskich lub ple­ m i o n tubylczych. N o w e prawo m i a ł o większy zasięg i opierało się na piśmie sanskryckim. Zaczęło ono o b o w i ą z y w a ć na nizinach p o ł o ż o n y c h nad Gan- �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 121 gesem i m i a ł o charakter j e d n o c z ą c y wiele mniej lub bardziej z a m k n i ę t y c h w s p ó l n o t . Prawo dharmy o b o w i ą z y w a ł o w ś r ó d nowych elit. D o b r ą ilustracją zjawiska ekspansji p a ń s t w o w o ś c i , gospodarki i k u l t u r y indyjskiej na nowe terytoria, często plemienne, jest p o d z i a ł I n d i i p ó ł n o c n y c h na trzy koncentryczne kręgi, przedstawiony przez Eatona. Sporządził go na podstawie t e k s t ó w Baudhayana-Dharmasutra z V w. p.n.e. Strefy te odzwier­ ciedlały zasięg w a r t o ś c i kast czystych, uznawanych za obowiązujące: • pierwszą strefę tworzyła tzw. Arjawarta, czyli ojczyzna A r i ó w , odpowia­ d a j ą c a regionom z g ó r n e g o Gangesu i Jamuny w p ó ł n o c n o - c e n t r a l n y c h Indiach. Tradycja b r a m i ń s k a z tych stron u w a ż a n a była za rytualnie czystą, a ludzi uznawano za wysoko urodzonych; • drugi k r ą g o b e j m o w a ł zewnętrzny pas ( A w a n t i - U d ż d ż a i n , Anga-Magadha, Saurasztra, Daksinapatha, U p a w r i t a , Sindh-Sauwira) o d p o w i a d a j ą c y dzi­ siejszym: M a l w i e (Madhja Pradesz), wschodniej i centralnej części Biharu, G u d ż a r a t o w i , p ó ł n o c n e j części D ě k a n u i Sindowi ( p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i a część Pakistanu). Te regiony leżały na granicy osadnictwa indo-aryjskiego, ale zamieszkane były przez l u d n o ś ć mieszanego pochodzenia, k t ó r a nie po­ siadała tego samego stopnia rytualnej czystości, co pierwsi osadnicy; • ostatnia, trzecia strefa o b e j m o w a ł a zewnętrzne, w stosunku do poprzed­ nich, regiony zamieszkałe przez „nieczyste" rytualnie plemiona, b ę d ą c e poza granicami poprzednich k r ę g ó w (Eaton 1999). W y n i k a z tego, że j u ż w okresie panowania dynastii G u p t ó w terytoria zaliczane do Bharat rozszerzyły się o nizinę Brahmaputry, cały Bengal, Bundelkhand i M a l w ę (Awanti-Udżdżain), o wschodnią część G u d ż a r a t u oraz ziemie na l i n i i N a s i k i K o n k a n . T o kraje (desa) znane z literatury puranicznej, sięgające teraz od Gangesu i Jamuny po dorzecze Brahmaputry na wschodzie, do rzeki Indus na zachodzie oraz po rzeki Godawari i N a r m a d ę na p o ł u d n i u . Właściwe p o ł u d n i o w e Indie zaczynały się dalej na p o ł u d n i e od tych rzek. S p o ś r ó d czterech miejscowości należących do cyklu świąt K u m b h a , Prajag i H a r d w a r leżą w regionie u w a ż a n y m za ojczyznę A r i ó w , a pozostałe A w a n t i - U d ż d ż a i n i Nasik znalazły się dopiero w zewnętrznej, mieszanej strefie osadnictwa aryjskiego. F a k t p o ł ą c z e n i a tych świąt w jeden cykl jest wyrazem procesu integracji ziem włączanych, w w y n i k u ekspansji wewnętrznej, w k r ą g cywilizacji hinduistycznej. Ekspansji terytorialnej i „ o s w a j a n i u " nowych ziem służył t a k ż e proces obejmowania ich przez rozwijającą się mitologię h i n d u i s t y c z n ą tzw. okresu puranicznego . W ślad za tworzeniem miast i osiedli p o s t ę p o w a ł o z a k ł a d a n i e świątyń oraz o ś r o d k ó w pielgrzymkowych (tirtha), wyznaczających symbolicznie 6 6 Literatura puraniczna (purana - „starożytny") to zbiór 18 głównych puran i 18 mniej znaczących sanskryckich dzieł pisanych wierszem. Poświęcone były różnorodnej tematyce, głównie mitycznym początkom świata, rozbudowanym genealogiom bogów i królów. Najbardziej znane to Wisznu, Bhagawata, Skanda czy Garuda purana. Zaliczyć można do nich także mniejsze teksty zwane itihasa (historia) poświęcone lokalnym miejscowościom. Najstarsze z nich pochodzą z VI w. n.e., a nowsze z XIII, a nawet z X V I w. n.e. Literatura ta powstała w wyniku włączenia przez braminów dawnych tradycji lokalnych w krąg Wielkiej Tradycji. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI granice krain, w k t ó r y c h obowiązuje hinduistyczne prawo dharmy. W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł się cykl świąt K u m b h a , ale r ó w n i e ż umowne granice wzmocnione przez postawienie czterech świątyń (dham), leżących na najdalszych k r a ń c a c h hinduizmu i zgodnie z czterema stronami świata ( D w a r k a , Badrinath, D ż a g a n n a t h Puri, R a m e ś w a r ) . Największym przedstawicielem r e f o r m a t o r ó w hinduizmu był wspomniany wyżej Szankaraczarja. L E G E N D A O BRIHASPATI (GURU) W astronomii indyjskiej planeta Jowisz występuje najczęściej p o d imiona­ m i Brihaspati lub G u r u , ale j u ż w Rygwedzie imiona Brihaspati i Brahmanasp a t i były synonimami. Są to imiona b ó s t w a b ę d ą c e g o personifikacją c z y n ó w wiernych, zwracających się z m o d l i t w ą do b o g ó w . Oznaczają w z n o s z ą c e g o b ł a g a n i a , składającego ofiarę, k a p ł a n a , k t ó r y wstawia się u b o g ó w za l u d ź m i i chroni l u d z k o ś ć przed złem, Pana Ofiary i M o d l i t w y . Stąd też w m i t o l o g i i Brihaspati pojawia się j a k o p i e r w o w z ó r k a p ł a n a , zasady k a p ł a ń s t w a . Nazywa­ ny jest r ó w n i e ż purohita, czyli k a p ł a n e m rodzinnym całej społeczności b o g ó w . Jest t a k ż e ojcem b o g ó w i przypisywano m u szeroko rozwiniętą moc tworze­ nia ( D o w s o n 1984, s. 63). D r u g i m aspektem Jowisza jest zasada ascezy i prze­ wodnictwa w rozwoju duchowym. W kodeksie M a n u Jowisz występuje j a k o Bryhaspati, co oznacza „ z r o d z o n e g o z wielkiego blasku w najwyższych nie­ biosach, k t o rozprasza ciemność. Ojciec i nauczyciel b o g ó w . M a siedem ust i siedem promieni, jest panem M o d l i t w y " (Manusmryti 1985, s. 187). T o po­ stać przedstawiana j a k o starszy m ę ż c z y z n a , m ę d r z e c , nauczyciel. D o jego a t r y b u t ó w zaliczano takie określenia j a k „ l ś n i ą c y " , „złocisty", „ t e n , k t ó r e g o głosem są grzmoty". A t r y b u t y te p r z y p o m i n a j ą innych b o g ó w z k r ę g u k u l t u r indo-europejskich, łączonych t a k ż e z s y m b o l i k ą tej planety. W późniejszych czasach Jowisz uznawany był niekiedy za jednego z wielkich riszi, dawnych wieszczów indyjskich, ojców d ó b r k u l t u r y indyjskiej. W e d ł u g innego z m i t ó w , był on synem wielkiego riszi Angirasa, stąd jego patronimiczne imię. Jako nauczyciel b o g ó w nazywany jest t a k ż e Amnimiszaczarya, Czakszas, I d ź y a lub I n d r e d ź y a . Pojazd, k t ó r y m zwykle porusza się po niebie ciągnie osiem białych k o n i i nazywany jest „ N i t i - g h o s z a " . Podczas jednej z wielu mitycznych wojen rozgrywających się p o m i ę d z y bogami, jego ż o n a , Tara, została uprowadzona przez boga Somę-Księżyc i ten fakt d o p r o w a d z i ł do wybuchu wojny znanej z m i t o l o g i i p o d n a z w ą Taraka-maya. Somie pomagali w ó w c z a s tacy bogowie, j a k Usanas i R u d r a oraz wszystkie mniejsze b ó s t w a D a i t y a i Danava, podczas gdy b ó g wojny I n d r a i reszta b o g ó w wzięli s t r o n ę Brihaspatiego (Dowson 1984, s. 321). W o j n a ta w s t r z ą s n ę ł a całą ziemią, tak że m u s i a ł i n t e r w e n i o w a ć Brahma; n a k a z a ł o n o d d a ć ż o n ę m ę ż o w i . T a r a u r o d z i ł a syna, do k t ó r e g o p o c z ą t k o w o przyznawali się z a r ó w n o Brihaspati, j a k i Soma. N a polecenie Brahmy, by w y z n a ł a praw­ dę, w s k a z a ł a ona na S o m ę j a k o ojca dziecka i n a z w a ł a je Budha. Budha jest �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 123 indyjskim odpowiednikiem planety M e r k u r y (Dowson 1984, s. 321). W t y m konflikcie w s p o s ó b symboliczny m o g ą m a n i f e s t o w a ć się fazy wprowadzania k u l t u Bryhaspatiego w k r ą g m i t o l o g i i lokalnych. Soma byłby t u odpowied­ nikiem k u l t ó w lokalnych, a Bryhaspati - nowego, ponadregionalnego k u l t u . R ó ż n e miasta I n d i i p ó ł n o c n y c h przypisywały sobie historię B h a r d w a d ż y . T a k więc, żył on w Hardwar, a w e d ł u g Ramajany - przyjął on R a m ę i Sitę w swojej pustelni, w Prajag. Jego matka zaszła w ciążę równocześnie po z a p ł o d n i e n i u przez swego m ę ż a Utathya, j a k i Brihaspati (Dowson 1984, s. 46). D a w n y indyjski kodeks prawny nosi imię Bryhaspati. Jego imię przyjmowali też wieszczowie i asceci. P o z o s t a ł e , rzadziej wymieniane imiona Brihaspatiego, to D z i w a („żyjący"), Diidivis („lśniący"), Dhiszana ( „ m ą d r y " ) , a ze względu na d u ż ą elokwencję - Giszpati ( „ P a n m o w y " ) ; (Dowson 1984, s. 64). M i t o l o g i a związana z Brihaspatim łączy się silnie z W i e l k ą T r a d y c j ą , kształ­ t o w a n ą na potrzeby integracji nowych ziem w j e d n ą całość. T o n n a d a w a ł y jej warstwy b r a m i ń s k i e . Wspomniane t u historie znane są i powtarzane w miejs­ cach pielgrzymkowych. K u l t Bryhaspati m i a ł więc charakter typowo ponad­ regionalny, integrujący r ó ż n e w ą t k i w ramach w s p ó l n e g o wyznania. PRZEJŚCIE OD C Y K L U 5-LETNIEGO DO 12-1 60-LETNIEGO P o d s t a w o w ą r ó ż n i c ą w obliczeniach astronomii indyjskiej i europejskiej jest wykorzystanie innego zodiaku. Tradycja indyjska używa zodiaku gwiazdowego, czyli stałego, tradycja europejska natomiast stosuje zodiak zwrotnikowy, czyli ruchomy. W t y m drugim p o c z ą t e k zodiaku przypada na p u n k t r ó w n o n o c y wiosennej. Jednak ze względu na zjawisko precesji ten p u n k t przecięcia się ekliptyki i r ó w n i k a niebieskiego przesuwa się wobec pozycji widocznych gwiazd. Indyjski stały zodiak p o ł ą c z o n y jest z gwiazdami wyznaczającymi pozycje z n a k ó w . S t ą d też w obliczeniach w a ż n e miejsce zajmuje ruch Księżyca poprzez 27 stacji na niebie, wyznaczanych przez stałe gwiazdy (nakszatra). W przeciwień­ stwie do tradycji europejskiej, w której najważniejsze miejsce zajmuje ruch Słońca, w obliczeniach indyjskich d o m i n u j ą ruchy Księżyca. P o n i e w a ż porusza się z w i ę k s z ą szybkością na niebie, oparcie dokonywanych obliczeń na jego ruchu zwiększa ich d o k ł a d n o ś ć i precyzyjność wyznaczania p o m y ś l n y c h i nie­ pomyślnych okresów. Jak się przekonamy dalej, w obliczeniach zawsze brana jest pod u w a g ę pozycja Księżyca względem pozycji gwiazd na niebie (stacje księżyco­ we) i w z g l ę d e m Słońca (podzielona na 30 r ó w n y c h części tithi lub inaczej faz k s i ę ż y c o w y c h ) . D o przewidywania i wyznaczania oczekiwanych konfiguracji astronomicznych wykorzystuje się t a k ż e Słońce i Jowisz. 7 7 W astrologii indyjskiej 30 fazom księżycowych tithi przypisuje się 30 rodzajów jakości, które służą odpowiedniemu waloryzowaniu poszczególnych części czasu. Podobnie wygląda kwestia 27 stacji księżycowych nakszatra, z których każda jest specyficznie waloryzowana zgodnie z astro­ logiczną jakością przypisywaną tej części nieba czy gwiazdy. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Pomijam t u szerszy opis cykli księżycowych i ograniczam się do przed­ stawienia cyklu Jowisza. C y k l Jowisza jest wyznacznikiem czasu poszczegól­ nych świąt z w i ą z a n y c h z cyklem świąt K u m b h a . O b r ó t tej planety w o k ó ł S ł o ń c a wynosi 12 lat ( d o k ł a d n i e 11,85). Jego o d m i a n ą jest cykl 60-letni, złożo­ ny z pięciu dwunastoletnich cykli. N i e zgadzam się z twierdzeniem, iż zna­ czenie tego cyklu jest niewielkie w tradycji indyjskiej (Tokarska-Bakir 1988). D l a astrologii indyjskiej cykl księżycowy m a podstawowe znaczenie ze wzglę­ d u na jego precyzję w opisywaniu losów człowieka. C y k l Jowisza nie m a takiego znaczenia na co dzień, wyznacza jednak dłuższe cykle rozwojowe jednostki lub z b i o r o w o ś c i . Jego najbardziej s p e k t a k u l a r n ą manifestacją był omawiany t u cykl świąt K u m b h a . M i a ł on również pewne znaczenie dla wyznaczania odpowiedniego czasu na tzw. „ z b i o r o w e ś l u b y " , występujące w ś r ó d n i e k t ó r y c h grup zaliczanych do siudrów. T ę d r u g ą manifestację cyklu Jowisza p r z e d s t a w i ę w o d r ę b n y m artykule. C y k l świąt K u m b h a wskazuje na o k r e ś l o n e konfiguracje astronomiczne, k t ó r y c h powtarzanie się powoduje k o n i e c z n o ś ć ponownego celebrowania ry­ t u a ł ó w w o k r e ś l o n y c h miejscowościach. Święto K u m b h a w każdej z czterech miejscowości jest t y l k o jednym aspektem całego cyklu. W związku z t y m m a p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę i różni się od p o z o s t a ł y c h świąt składających się na cały cykl. Dlatego też celebrowane są tylko pewne o k r e ś l o n e pozycje Jowisza na tle mapy nieba, a pomijane całkowicie pozostałe. Teoretycznie w każdej z miejscowości święto obchodzone jest co d w a n a ś c i e lat. Jeśli spojrzymy na kalendarz tych świąt, to przekonamy się, że odbywa się ono zwykle w jakiejś miejscowości co trzy lata. D o d a t k o w o p r ó c z pełnej K u m b h a (kolejne po dwunastu latach), po upływie sześciu lat celebrowane są r ó w n i e ż A r d h a - K u m b h a M e l a ( p ó ł - M e l a ) . P o n i e w a ż w ciągu dwunastu lat Jowisz przechodzi przez znaki zodiaku, jedna specyficzna konfiguracja astronomiczna będzie należeć do danej miejscowości. D o k ł a d n y czas celebracji świąt generalnie w y ­ znaczają pozycje Jowisza i Słońca, a bardziej szczegółowo, np. rytualnych kąpieli, pozycja Księżyca względem Słońca na niebie. Niżej przedstawiam zasady wyznaczania czasu świąt w poszczególnych miejscowościach: H a r d w a r - Jowisz w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , Słońce w znaku Barana (Mesza), czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Phalgun/Czaitra; Prajag - Jowisz w znaku Byka (Wriszabha), Słońce w znaku K o z i o r o ż c u (Makara), czyli w m i e s i ą c u Magha; U d ż d ż a i n - Jowisz w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku Barana i B y k a (Mesza, Wriszabha), czyli w miesiącu Waisakh ; Nasik - Jowisz w znaku Skorpiona (Wriszczika) lub w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku L w a , czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Ś r a w a n / B h a d r a p a d a . 8 9 8 Źródła podają również inne wersje cyklu jowiszowego dla Udżdżain: Jowisz, Słońce i Księ­ życ w znaku Wagi (Tula), czyli w miesiącu Aświn. Według innej wersji, dla Nasik: Jowisz i Słońce w znaku Lwa (Simha), czyli w miesiącu Bhadrapada. 9 �125 12-LETNI CYKL JOWISZOWY Ponieważ życie na ziemi zależy od sił grawitacji, rytm planety Jowisz wywiera specyficzny w p ł y w na organizmy ludzkie w zależności od wejścia i przebywania w określonej konfiguracji astronomicznej. Z przytoczonych wyżej danych wynika, że cykl świąt K u m b h a odbywa się w czasie, kiedy planeta Jowisz znajduje się w znakach W o d n i k a (Kumbha), Byka (Wriszabha), L w a (Simha) i Skorpiona (Wriszczika) lub Wagi (Tula). Te dwa ostatnie znaki, Skorpiona i Wagi, są wymieniane najrzadziej. Słońce występuje w znakach Barana (Mesza) i B y k a (Wriszabha), K o z i o r o ż c a (Makara) oraz L w a (Simha). W Tabeli I p o d a j ę p r z y k ł a d o w o lata p r z y p a d a j ą c e na cykl świąt K u m b h a w p o s z c z e g ó l n y c h miejscowościach. Tabela I. Cykl świąt Kumbha w poszczególnych miejscowościach Hardwar Prajag Udżdżain Nasik 1915 1927 1939 1951 1963 1975 1986 1998 2010 1918 1930 1942 1954 1966 1978 1989 2001 2012 1921 1933 1945 1957 1969 1981 (1980) 1992 2004 2016 1924 1936 1948 1960 1972 1984 (1980) 1995 1991 2007 (2003) 2015 W praktyce święta K u m b h a tylko w Hardwar i Prajag odbywają się niezmien­ nie podczas podobnej konfiguracji astronomicznej na niebie. P o z o s t a ł e święta w U d ż d ż a i n i Nasik podlegają zmianom. Dane podawane przez różnych a u t o r ó w przeczą sobie nawzajem. W nawiasach podaję rzeczywiste daty świąt. Trudno m i w y t ł u m a c z y ć te anomalie. Niewykluczone, że ich powodem jest forsowanie i n t e r e s ó w p o s z c z e g ó l n y c h grup uczestników świąt, tzn. r ó ż n y c h szkół i linii ascetów. Kwestia ta wymaga dalszych b a d a ń , szczególnie w U d ż d ż a i n i Nasik. G d y b y przyjąć wszystkie święta K u m b h a zaznaczone w kalendarzu to od­ b y w a ł o b y się ono co trzy lata, za k a ż d y m razem w innej miejscowości, a niekiedy t a k ż e co r o k u . P o n i e w a ż Jowisz w p ł y w a na wody, w t y m - rzeki, szczególnego znaczenia nabiera położenie miejscowości. Prajag leży w miejscu, gdzie Jamuna wpada do Gangesu . Zlewisko d w ó c h rzek określane jest j a k o sangam i obdarzane szczególnymi własnościami. H a r d w a r leży nad Gangesem, Nasik p o ł o ż o n y jest nad r z e k ą Godawari ( n a z y w a n ą p o ł u d n i o w y m Gangesem), a U d ż d ż a i n (dawne Awanti) nad rzeką Szipri. Największe znaczenie i największą liczbę p i e l g r z y m ó w ściąga święto K u m b h a odbywające się w Allahabadzie. 10 1 0 11 Ganges jako najświętsza ze wszystkich rzek indyjskich, symbol czystości i archetyp wszyst­ kich świętych wód, życiodajnych i oczyszczających rzek (Słownik... 1994). Nad brzegami Gangesu znajdują się dziesiątki miejsc pielgrzymkowych od jego źródeł Gangotri, przez Benares, Gaya po jej ujście Gangasagar. W astrologii indyjskiej termin sangam odnosi się do koniunkcji planet, czy części horoskopu. 1 1 �126 DAGNOSŁAW D E M S K I Przy wyznaczaniu świąt K u m b h a mamy do czynienia z k i l k o m a cyklami. Z relacji H u a n Tsanga w y n i k a ł o ( V I I w . n.e.) że pierwszy z nich to cykl 5-letni, który obowiązywał p o c z ą t k o w o podczas święta K u m b h a w Prajag i związany był z ruchem K s i ę ż y c a i Słońca, a nie Jowisza. Zapewne o b o w i ą z y w a ł on w całych p ó ł n o c n y c h Indiach. W Prajag co r o k u odbywa się M a g h a M e l a , święto o bardziej lokalnym charakterze, związane z corocznym wejściem Słońca w znak K o z i o r o ż c a (Makara) i rozpoczęciem powrotnej pozornej drogi Słońca na niebie (Uttarajana). Co pięć lat natomiast w pierwszym dniu jasnej części m i e s i ą c a M a g h a (druga p o ł o w a stycznia) powtarza się koniunkcja Słońca z K s i ę ż y c e m w znaku Strzelca (Dhanus). Zjawisku temu przypisywano p o m y ś l n y walor. Te obliczenia posłużyły do wyznaczenia 5-letniego cyklu świąt K u m b h a . K a ż d e z tych pięciu kolejnych lat stanowiło część całości i nosiło o d r ę b n ą n a z w ę : samwatsara, parivatsara, idavatsara, anuvatsara oraz idvatsara. 5 K i e d y n a s t ą p i ł o przejście od 5-letniego cyklu słoneczno-księżycowego do 12- i 60-letnich cykli jowiszowych, d o k ł a d n i e nie wiadomo. Jak j u ż wspom­ niałem, tradycja nakazuje łączyć przekształcenia m a j ą c e na celu integrację r ó ż n y c h lokalnych tradycji w j e d n ą W i e l k ą T r a d y c j ę z p o s t a c i ą Szankaraczarji, czyli z p r z e ł o m e m V I I I i I X w . n.e. Przejście na cykl świąt K u m b h a , wyznaczany przez ruch Jowisza, d a ł o m o ż l i w o ś ć połączenia k i l k u o d r ę b n y c h tradycji w jeden w s p ó l n y cykl. Przejściu temu towarzyszyło rozbudowanie symboliki Jowisza j a k o Bryhaspatiego w literaturze puranicznej. C y k l 12-letni z w i ą z a n y jest z ruchem Jowisza d o o k o ł a Słońca. K a ż d y r o k cyklu nosi nazwę od znaku, w jakim przebywa wówczas Jowisz (patrz Tabela I I ) . Pięć kolejnych cykli 12-letnich zamyka pełen, 60-letni cykl Jowisza. K a ż d a nazwa roku z cyklu 60-letniego oznacza p e w n ą jakość, na k t ó r ą wskazuje ó w rok. Służy to j a k o w s k a z ó w k a dla przeprowadzania prognoz astrologicznych na dany rok. 60-letni cykl wykorzystuje się w celu uzyskania prognoz dla zbiorowości, ale r ó w n i e ż k a ż d a jednostka podlega 60-letniemu cyklowi ewolucji. K a ż d e m u elementowi tego cyklu przypisuje się k o n k r e t n ą j a k o ś ć , k t ó r a wskazuje na to, czy dany r o k m o ż n a u z n a ć za p o m y ś l n y , czy nie. N i e k t ó r e lata m a j ą zdecydowanie negatywne konotacje. Być m o ż e w t y m leży przyczyna modyfikacji obchodzenia świąt co trzy lata. W Tabeli I I p o d a j ę nazwy poszczególnych lat i r o k kalenda­ rzowy, j a k i w ó w c z a s w y p a d a . P r z y k ł a d o w o , r o k 2001 jest p i ę t n a s t y m r o k i e m w cyklu 60-letnim n o s z ą c y m n a z w ę Wrisza. Wrisza oznacza Byka, a symbol ten uznawany jest za w y j ą t k o w o p o m y ś l n y , przynoszący d o b r o b y t . W i e d z ę na ten temat wnosi astrologia indyjska. Cykl ten został zapożyczony od Babilończyków, przypomina on r ó w n i e ż 60-letni cykl kalendarza chińskiego i t y b e t a ń s k i e g o . 12 13 Pierwszy r o k w cyklu 60-letnim, nazywany Prabhawa, rozpoczyna się w j a ­ snej części m i e s i ą c a M a g h a , kiedy to Księżyc i Słońce znajdują się w jednej 1 2 W Tabeli podałem pełne lata, zmiana daty odbywa się natomiast zawsze w okresie przesi­ lenia wiosennego. Na rok 2002 przypada Czitrabhanu, uznawany za pomyślny dla rozwoju inteligencji, duchowości, oddawania czci bogom. 1 3 �Tabela II. 60-letni cykl Jowisza {Brihaspati Czakra) Nazwy lat z cyklu/rok 13. Pramadi 1. Prabhawa 1987 25. Khara 1999 14. Wikrama 2. Wibhawa 1988 26. Nandaná 2000 15. Wrisza 3. Śukla 4. Pramoda 1991 29. Manmatha 18. Tarana 6. Angiras 1992 30. Durmukhi 31. Hemalambi 20. Wyaya 8. Bhawa 9. Yuwan 32. Wilambi 21. Sarwadżit 1995 33. Wikari 1996 34. Sar vari 23. Wirodhin 11. Iśwara 1997 35. Pława 24. Wikrita 12. Bahudhanya 1998 4. Karka Maha Magha 5. Simha 2041 Maha 2042 Phalgun 2031 Maha 57. Rudhirodgarin 2043 Czaitra 58. Raktaksza Maha 2044 Waisakha 2045 Maha Dżyesztha 2046 Maha Aszadha 59. Krodhana 47. Pramadin 2033 60. Kszaya 48. Ananda 2022 Maha 2040 Pausza 2032 2021 36. Śubhakrit 2010 54. Raudra 56. Dundubhi 46. Paridhawin 2020 2009 3. Mithuna 2030 45. Wirodhaka 2019 2008 Maha 2039 Margaśirsza 55. Durmati 44. Sadharanya 2034 1. Mesza 53. Siddharta 2029 2018 2007 22. Sarwadharin 10. Dhatri 43. Saumya Maha Aświna 12. Mina 2. Wriszabha 2028 2017 2006 1994 42. Kilaka 11. Kumbha Maha 2038 Kartik 2027 2016 2005 1993 41. Plawanga Maha Sravana 52. Kalayukta 2026 2015 2004 19. Parthiva 7. Śrimukha 40. Parabhawa 2014 2003 2037 2025 Znak zodiaku {rosi) Maha 2036 Bhadrapada 51. Pingala 39. Wiśwawasu 28. Dżaya 17. Subhanu 5. Pradżapati 2024 2013 2002 2035 50. Nala 38. Krodhin 27. Widżaya 16. Czitrabhanu 1990 49. Rakszasa 2023 2012 2001 1989 37. Sobhana 2011 Wielki miesiąc 6. Kanya 7. Tula 8. Wriszczika 9. Dhanus 10. Makara �128 DAGNOSŁAW DEMSKI 14r stacji księżycowej (nakszatra) o nazwie Dhanisztha i są w koniunkcji z pla­ n e t ą Jowisz. T a konfiguracja powtarza się co 60 lat. Pełny o b r ó t Jowisza w o k ó ł słońca zajmuje 11, 86 lat, co oznacza mniej niż 50 d n i w ciągu 12 lat słonecznych, czyli d o k ł a d n i e 4 343 d n i . W e d ł u g obliczeń astronomicznych, Jowisz przechodzi do n a s t ę p n e g o znaku co 84 lata. Stąd na siedem świąt cyklu K u m b h a , pierwsze sześć przypada na 12 lat, ale siódme przypada na 11 r o k . Dlatego też, co pewien czas jedno ze świąt obchodzone jest wcześniej. S C E N A R I U S Z ŚWIĘTA: CZAS I M I E J S C E Podstawowe zręby scenariusza zostały wyznaczone zgodnie z obliczeniami p o m y ś l n y c h konfiguracji astronomicznych. P o n i e w a ż , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , planeta Jowisz w p ł y w a na wody, najważniejszym elementem o b c h o d ó w tych świąt są rytualne kąpiele (snana) w rzekach. Ablucje w o d ą ze świętej rzeki są charakterystyczne dla całego hinduizmu. Czas na p o m y ś l n e kąpiele rytualne (snanajoga) wyznaczany jest przez konfigurację z ł o ż o n ą z Księżyca, Słońca i Jowisza. W związku z t y m , w k a ż d y m ze świąt cyklu K u m b h a istnieje pewna liczba kulminacyjnych p u n k t ó w o b c h o d ó w całego święta, wyznaczających p r z y p ł y w y i o d p ł y w y dodatkowej rzeszy pielgrzymów. I tak, w H a r d w a r istnieją trzy najważniejsze momenty przeznaczone na rytualne kąpiele: święto Śiwaratri - pełnia (purnima) miesiąca Phalgun, n ó w (amavasyá) miesiąca Czaitra oraz pierwszy dzień n a s t ę p n e g o w kolejności m i e s i ą c a Waisakh. W t y m okresie Jowisz znajduje się w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , a Słońce przebywa w znakach Barana (Mesza) i Byka (Wriszabha). C a ł e święto t r w a ok. 1,5 miesiąca. W Prajag jest sześć takich p o m y ś l n y c h m o m e n t ó w . W t y m r o k u były to: pełnia m i e s ą c a Pausz (Pausz Purnima - 9.1.2001), Makara Sankranti (wejście słońca w znak M a k a r a - K o z i o r o ż c a - 12.1.2001), n ó w miesiąca M a g h a (Mauni Amavasyá - 24.1.2001), piąty dzień wiosny (Vasant Panczami - 29.1.2001), pełnia m i e s i ą c a M a g h a (Magha Purnima - 8.2.2001), Mahaśiwaratri (pełnia miesiąca Phalgun - 21.2.2001). W tym okresie Jowisz znajduje się w znaku Byka, a Słońce przechodzi o d znaku Strzelca (Dhanus), przez K o z i o r o ż c a ( M a k a r a ) do znaku W o d n i k a (Kumbha). Całe święto trwa dwa miesiące. Podczas święta w U d ż d ż a i n jest tylko jedna rytualna kąpiel podczas pełni miesiąca Waisakh. Jowisz znajduje się w znaku L w a (Simha), a Słońce w znaku Barana (Mesza). Święto trwa niecały miesiąc. W trakcie o b c h o d ó w świąt w Nasik występują natomiast trzy główne kąpiele: p o c z ą t e k miesiąca Ś r a w a n , czyli wejście Słońca w znak L w a (Simha), r ó w n i e ż Jowisz i M a r s winny z n a j d o w a ć się w znaku L w a . N a s t ę p n i e n ó w 15 1 4 Pełny obrót wokół osi podzielony jest na 30 stacji księżycowych (nakszatrd). Pełny obrót liczący 360° podzielony jest na 30 równych odcinków (tithi). Podział czasu wyznacza więc ruch Księżyca, a nie Słońca. Początek jasnej części roku uttarajana (sanskr. „droga na północ"), czyli według kalendarza indyjskiego przesilenie zimowe. 1 5 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 129 miesiąca Bhadrapada oraz 11 dzień (ekadasi) miesiąca K a r t i k . Święto K u m b h a w Nasik trwa o k o ł o czterech miesięcy. Rai podaje, iż według tradyqi przewidzia­ no cztery miesiące ascezy i wyrzeczeń (vrata) dla ascetów, a dokładnie od 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca Aszadh do 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca K a r t i k a (Rai 1993). T o czas pory deszczowej, kiedy bogowie o d p o c z y w a j ą . P o n i e w a ż oba święta K u m b h a w U d ż d ż a i n i w Nasik o d b y w a j ą się w okresie, gdy Jowisz znajduje się w znaku Lwa, nazywane są Simhasta. Czas kąpieli wyznaczony jest z d o k ł a d n o ś c i ą co do minuty. W wymienio­ nych t u , zdeterminowanych astronomicznie i najbardziej p o m y ś l n y c h m o m e n ­ tach kąpieli d o k o n u j ą asceci Naga, k t ó r z y uczestniczą w obchodach zbiorowo - całymi s z k o ł a m i . Oni jedyni m a j ą prawo do kąpieli o określonej d o k ł a d n i e , co do minuty porze. Z p u n k t u widzenia pomyślności kąpiel przed t y m okresem jest dopuszczalna, ale nie honorowa, dla c z ł o n k ó w wielkich szkół ascetycz­ nych. K ą p i e l po upływie p o m y ś l n e g o czasu traci moc oczyszczającego błogosła­ w i e ń s t w a . Odbywa się ona w miejscu połączenia się w ó d z obu rzek. U C Z E S T N I C Y ŚWIĘTA: BRAMINI (PANDA), A S C E C I I P I E L G R Z Y M I (KALPAVASI) K i m są uczestnicy całego cyklu świąt Kumbha? N a l e ż ą do nich bramini, asceci oraz pielgrzymi. D w i e pierwsze grupy u w a ż a n e są za część podstawowej triady hinduizmu: k a p ł a n bramiński - asceta - lokalne medium, łączącej W i e l k ą Tradycję hinduizmu z jej lokalnymi nurtami. T o właśnie oni odgrywają pierwszo­ planowe role w cyklu świąt K u m b h a . Z a r ó w n o bramin, jak i asceta pełni funkcję nauczyciela, czy przewodnika duchowego. Szczególnie asceci są t u najbardziej widoczni . W a ż n ą rolę w cyklu świąt K u m b h a odgrywają bramini, nazywani t u panda (pandit, panda-iimczyciel). Bramini p r o w a d z ą księgi, do k t ó r y c h zapisują się odwiedzający święte miejsce pielgrzymi. P r o w a d z ą je od k i l k u p o k o l e ń , przejmując spisy od swoich p r z o d k ó w . K a ż d a z przybyłych rodzin odwiedza „ s w o j e g o " bramina. W Prajag funkcjonuje ok. 60 rodzin p a n d ó w . K a ż d a z nich ma stanowisko dogodnie p o ł o ż o n e nad brzegiem zlewiska obu rzek, oznaczone flagą i symbolem charakterystycznym, łatwo rozpoznawalnym przez przybywają­ cych pielgrzymów. M a to ułatwić dotarcie do właściwych b r a m i n ó w . Zgodnie z o b o w i ą z k a m i wyznawcy hinduizmu, dotyczącymi r y t u a ł ó w k u czci p r z o d k ó w , pielgrzym obdarowuje b r a m i n ó w w zależności od swoich możliwości i potrzeb. Zwyczajowe dary w postaci k r o w y nie są j u ż s k ł a d a n e , chyba że symbolicznie i rzadko. Pojawiają się dary nowego typu, np. s a m o c h ó d , skuter czy motocykl. N a d brzegiem wody w Prajag wbito 43 słupy, dzielące teren dla p r z y b y ł y c h pielgrzymów. N a k a ż d y m z nich namalowany jest symbol zwierzęcy lub i n n y . Przy n i m siedzą pandici, zapisujący w swoich księgach nazwiska i adresy 16 17 1 6 Na temat triady bramin - asceta - bhopa piszę szerzej w przygotowywanej do druku Np.: szczur, żaba, głowa Hanumana, żuraw lub czapla, wschodzące lub zachodzące dłoń, małpa, paw, podwójny bębenek, krowa, wielbłąd, świnia, jeleń (z rogami), krokodyl, ptak (na samym cyplu), słoń, koń, orzeł, lis, niedźwiedź, kogut (po raz drugi), lingam, kaczka, 1 7 pracy. słońce, kogut, tygrys, �130 DAGNOSŁAW DEMSKI p i e l g r z y m ó w . M o ż n a ich p y t a ć o krewnych, k t ó r z y t u byli i dokonali w p i s ó w do ksiąg kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat wcześniej. W a ż n y m i , a b y ć m o ż e najważniejszymi uczestnikami cyklu świąt K u m b h a są asceci. W p ó ł n o c n y c h Indiach 12-letni cykl świąt wyznacza kalendarz życia k l a s z t o r ó w (aszram, matha) czy szkół (akhara, sampradaya), w k t ó r e zorgani­ zowani są asceci (sannyasin, sadhu, Bairagi, swami, Naga, Natha). Najbardziej znane są t u szkoły (akhara - sala ćwiczeń, oddział) ascetów zaliczanych do kategorii j o g i n ó w N a g a . I c h procesje oraz zbiorowe kąpiele w d o k ł a d n i e oznaczonych porach są najbardziej w i d o w i s k o w ą częścią świąt. T a k ż e życie w akharach toczy się według cyklu 12-letniego. Inicjacje nowych c z ł o n k ó w , w y b o r y do w ł a d z z a k o n ó w i poszczególnych p r z e o r ó w (mahant) k l a s z t o r ó w w H a r d w a r lub rozstrzyganie s p o r ó w między zakonami ma miejscie podczas cyklu K u m b h a w Prajag i U d ż d ż a i n (Briggs 1982, s. 28, 35). N o w e w ł a d z e klasztorne wybierane są na k a d e n c j ę trwającą 12 lat. Dane te d o t y c z ą większości sekt hinduistycznych. Podczas trwania świąt istnieje m o ż l i w o ś ć szerszej prezentacji d o k o n a ń swojej szkoły, sekty czy osobistych. W biografiach słynnych ascetów, święta cyklu K u m b h a określane są zwykle j a k o okres poszukiwania odpowiedniego nauczyciela duchowego. Sprzyja temu p o m y ś l n y czas, j a k i d u ż e skupisko ascetów przybyłych niemal z całych I n d i i . 18 Najbardziej licznymi aktorami uczestniczącymi w cyklu świąt K u m b h a są pielgrzymi. Z uwagi na fakt, że święta trwają zwykle dłuższy czas, np. w Pra­ jag przez okres d w ó c h miesięcy, pielgrzymi n a p ł y w a j ą t u etapami, a ich liczba zwiększa się znacznie w jasnej części miesiąca księżycowego lub w dniach p o m y ś l n y c h na oczyszczającą kąpiel w wodach rzeki. Część p i e l g r z y m ó w przy­ bywa przed rozpoczęciem święta i pozostaje do jego k o ń c a . Ortodoksi k ą p i ą się codziennie przez cały miesiąc, p o s z c z ą w dzień, nie j e d z ą p o s i ł k ó w z ziaren z b ó ż i ryżu, ani olejów roślinnych. Nazywani są kalpavasi („mieszkańcy czasu kalpa"). P o z o s t a j ą oni na terenie zlewisk rzek przez cały okres pomyślnej konfiguracji astronomicznej. T o ludzie j a k b y oderwani od codziennego życia i zanurzeni w błogosławionej „wieczności". S t a n o w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę piel­ g r z y m ó w , p o n i e w a ż nie tylko składają ofiary, poszczą, d o k o n u j ą oczyszczają­ cych ablucji, czy uzyskują b ł o g o s ł a w i e ń s t w o w c h o d z ą c w kontakt z ascetami, ale r ó w n i e ż przejmują b e z p o ś r e d n i o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o wynikające z przebywa­ nia w o k r e ś l o n y m miejscu podczas z a c h o d z ą c y c h na niebie p o m y ś l n y c h k o n ­ figuracji astronomicznych. P o z o s t a ł e role związane z r y t u a ł e m pełnią: fryzjer, n i e z b ę d n y w k a ż d y m o ś r o d k u pielgrzymkowym, oraz aktorzy odgrywający spektakle mitologiczne (lila) dla pielgrzymów. wilk, kwiat róży lub lotos, zielona papuga, ptak dudek, lew, koza, trójząb, biały królik, biała krowa, łuk i strzała, głowa mężczyzny z wąsami, czerwony lotos, ryba, łabędź, biały kot, żółw. Oddziały {akhara) zbrojnych ascetów Naga powstały w okresie panowania cesarza Dżahangira i nie wcześniej niż w 1750 r. Słynne akhary północnych Indii mające swe siedziby głów­ nie w Varanasi, Prayag i Hardwar (Mahanirwani Akhara, Nirandżani Dżuna Akhara, Bairagi Akhara, Najapanczajati Udasin Akhara, Barapancząjati Udasin Akhara, Nirmala Akhara). 1 8 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 131 ZEWNĘTRZNE CZYNNOŚCI UCZESTNIKÓW ŚWIĘTA C z y n n o ś c i p i e l g r z y m ó w m a j ą charakter zrytualizowany. Przybywający piel­ grzym goli głowę na n a b r z e ż u , stąd d u ż a liczba fryzjerów p r a c u j ą c y c h nad brzegiem rzeki. Dokonuje wstępnej kąpieli, a ogolone włosy spadają na m o k r e ubranie. Po goleniu głowy powtarza kąpiel. Oczyszczającym ablucjom towarzy­ szy bramin Panda, k t ó r y śpiewa sankalpa. Pielgrzym ofiarowuje wtedy pierwszy m a ł y podarunek, a od bramina otrzymuje kwiaty, mleko i orzech kokosowy. Pielgrzym wrzuca kwiaty do w ó d zlewiska, n a s t ę p n i e s k ł a d a panditowi dar w postaci krowy. P o n i e w a ż nie k a ż d e g o pielgrzyma stać na to, ceremonia ta m a charakter symboliczny. Pielgrzym trzyma p r z y p r o w a d z o n ą k r o w ę za ogon, a b r a m i n recytuje sankalpa. N o m i n a l n ą cenę k r o w y lub mniejszą s u m ę pienię­ dzy płaci się właścicielowi zwierzęcia. Ten bierze t r o c h ę pieniędzy, a resztę oddaje b r a m i n o w i . Bogaty pielgrzym daje nie tylko k r o w ę . Darem m o ż e b y ć słoń albo k o ń z siodłem, m o t o c y k l lub s a m o c h ó d . N a s t ę p n ą częścią rytuałów jest ceremonia złożenia ofiary przodkom w postaci kulek ryżowych i k w i a t ó w (pinda dana). Zgodnie z zasadami hinduizmu towarzy­ szy temu karmienie b r a m i n ó w . T o klasyczna ceremonia zaliczana do r y t u a ł ó w p o ś m i e r t n y c h t y p u śraddha, do k t ó r y c h zobligowany jest k a ż d y wyznawca hinduizmu. Obowiązkiem pielgrzyma jest odwiedzenie świętych miejsc w okolicy. Jakie d z i a ł a n i a m a j ą szczególne znaczenie w cyklu świąt Kumbha? D l a p i e l g r z y m ó w są to d z i a ł a n i a charakterystyczne dla w y o b r a ż e ń i logiki Wielkiej Tradycji hinduizmu, a więc oczyszczające ablucje (snana), widzenie w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów (darśań), ofiara i obdarowywanie (dana), karmienie i s p o ż y w a n i e resztek ofiary (prasad), picie świętej w o d y z Gangesu, specjalne ofiary dla p r z o d k ó w (śraddha), znalezienie przewodnika duchowego (guru), przebywanie w czasie świętym (kalpavasi) oraz powtarzanie specjalnej m o d l i t w y sankalpa. D l a ascetów cykl tych świąt to czas inicjacji nowicjuszy (diksza), w y b o r u w ł a d z (sammelań), oczyszczających ablucji (snana), a t a k ż e m o ż l i w o ś ć zdobycia nowych u c z n i ó w i pokazania swojego statusu (guru-sziszja). Ablucje (snana) związane są z wierzeniami w oczyszczające z g r z e c h ó w właściwości w o d y ze świętych rzek, a w szczególności ze zlewisk tych rzek oraz ich źródeł. W górnej części Gangesu znajduje się kilkanaście zlewisk (sangam) 0 mniejszym znaczeniu niż Prajag. Jednak k a ż d e z nich u w a ż a n e jest lokalnie za miejsce pielgrzymkowe. O p r ó c z rytualnych kąpieli nad brzegami Gangesu, rodziny wrzucają do jego w ó d prochy swoich zmarłych. W y j ą t k o w e w a r u n k i kąpieli stwarza odpowiedni czas i miejsce. Symbolika wody opiera się na wierze, iż wody, np. oceanu wszechświata, poprzedzają wszelką formę. W hinduizmie akt zanurzenia w wodzie oznacza p o w r ó t do stanu pierwotnego lub rozpuszczenie starej formy, co u m o ż l i w i a p o c z ą t e k u k s z t a ł t o w a n i a nowej. T o rodzaj śmierci 1 oczyszczenia przed włączeniem w sacrum, czy rodzaj symbolicznego odrodzenia. D u ż e znaczenie w hinduizmie przywiązuje się do b e z p o ś r e d n i e g o widzenia w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów. N o s i to n a z w ę darśan i oznacza widze­ nie, k o n t a k t wizualny, przebywanie w obecności i w y m i a n ę spojrzeń. C z y n n o ś ć �132 DAGNOSŁAW DEMSKI ta powoduje przekaz błogosławieństwa od b ó s t w a , jego wizerunku, oświecone­ go mistrza lub innego ascety. W cyklu świąt K u m b h a szczególne znaczenie m a b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami (darśań). K o n t a k t z n i m i daje przepływ bez­ p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, k t ó r e g r o m a d z ą pielgrzymi. Podobnie rozmowa z n i m i lub d o t k n i ę c i e ś l a d ó w zostawianych przez nich na piasku wzmacnia przekaz boskiego błogosławieństwa. Odnalezienie guru i n a w i ą z a n i e z n i m głębokiej więzi na zasadzie n a u c z y c i e l - u c z e ń (guru-sziszja) wzmacnia jeszcze bardziej ten przekaz. Wizerunki b ó s t w hinduistycznych w świątyniach m a j ą podobne znaczenie. Specyfiką święta jest jednak b e z p o ś r e d n i e obcowanie (dar­ śań) z ascetami, a t y m samym z przejawami boskiej energii. S k ł a d a n i e ofiar lub obdarowywanie (dana) b o g ó w i guru (dakszina) na­ leży do jednej z najważniejszych p o w i n n o ś c i wyznawcy hinduizmu. W e d ł u g M a n u s m r y t i , s k ł a d a n i e ofiar należy do o b o w i ą z k ó w gospodarza i ojca rodzi­ ny. Ofierze z p o ż y w i e n i a towarzyszy karmienie lub jedzenie resztek (prasad) ze stołu b o g ó w , co jest f o r m ą k o m u n i i z bogami. D o tej kategorii należy r ó w n i e ż picie świętej w o d y z Gangesu i przyniesienie jej w naczyniu do d o m u , po z a k o ń c z e n i u święta. K u m b h a oznacza dzban, k t ó r y pielgrzymi ofiarowują na ś w i ą t y n n y c h o ł t a r z a c h p o ś w i ę c o n y c h Dziewięciu Planetom (Nawagraha). O d m i a n ą obdarowywania są ofiary dla z m a r ł y c h p r z o d k ó w (śraddha). I c h zasady regulowane są w y m o g a m i żałoby oraz określone w zależności o d pozy­ cji pielgrzyma w hierarchii społecznej. W o d y Gangesu u w a ż a n e są t a k ż e za łączące żywych ze światem z m a r ł y c h . O d r ę b n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ą pielgrzymi pozostający na z a m k n i ę t y m terenie obozu nad r z e k ą przez cały okres świąt (kalpavasi). I c h celem, na w z ó r asce­ t ó w , jest uzyskanie b e z p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, przekazywanego szcze­ gólnie obficie w p o m y ś l n y m okresie p r z y p a d a j ą c y c h na ten czas konfiguracji astronomicznych. Jako miejsce w o k r e ś l o n y m czasie przemienia się w niewy­ czerpane ź r ó d ł o siły i błogosławieństwa. Uzyskaniu d o s t ę p u do tej wiecznej siły i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a służy powtarzanie sankalpy. T e r m i n sankalpa oznacza intencję t o w a r z y s z ą c ą odprawianiu pewnych a k t ó w rytualnych. T y p o w a san­ kalpa wymawiana jest w e d ł u g wzoru: „ja, p o c h o d z ą c y z takiej rodziny, miesz­ kający w takiej miejscowości, posiadający to i to, jestem obecnie w Prajag takiego r o k u , miesiąca, dnia, w t y m miejscu podczas święta. B ę d ą c t u zamie­ rzam... i t p . " Jeśli m ó w i ą c y oczekuje na o k r e ś l o n y wynik, w t y m momencie recytacji wymienia go. Jest to rodzaj z w r ó c e n i a uwagi boskim siłom na siebie. W i ę k s z o ś ć p i e l g r z y m ó w wynajmuje p a n d ę , inni sami wiedzą j a k należy od­ p r a w i ć r y t u a ł tej recytacji. D l a u c z e s t n i k ó w świąt cyklu K u m b h a wzięcie udziału w nich daje przede wszystkim b ł o g o s ł a w i e ń s t w o (sanskr. ananda). W i ę k s z o ś ć z wymienionych w y ­ żej d z i a ł a ń podejmowano po to, by u z y s k a ć błogosławieństwo. Daje je np. b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami, z duchowym nauczycielem (darśań). Sym­ bolizują to gesty błogosławieństwa, jakie przyjmują asceci w spotkaniach z pielgrzymami, a p r z y p o m i n a j ą one gesty utrwalone w wizerunkach bo­ gów. P r z e p ł y w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wzmacnia przebywanie nad zlewiskiem rzek �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 133 w kulminacyjnych momentach świąt. N a s t ę p u j e w ó w c z a s połączenie m i ę d z y niebem a ziemią, czas, w k t ó r y m ludzie żyją w zgodzie z rytmem wielkich k o n ­ figuracji astronomicznych na niebie. * C y k l świąt K u m b h a należy do uformowanej w ciągu stuleci Wielkiej T r a ­ dycji hinduizmu integrującej p ó ł n o c n e części I n d i i . Jej celem było p o ł ą c z e n i e r ó ż n o r o d n y c h , mniejszych tradycji lokalnych z jednym w s p ó l n y m ogniwem hinduizmu. O d b y w a ł o się to na k i l k u poziomach, p o c z y n a j ą c od procesu w e w n ę t r z n e j kolonizacji I n d i i plemiennych, spowodowanej e k s p a n s j ą cywiliza­ cji indyjskiej. W i ą z a ł o się ze z m i a n ą dotychczasowych s p o s o b ó w m y ś l e n i a z lokalnych na ponadregionalne, ze stanu ekologicznego wtopienia się w l o k a l ­ ne ś r o d o w i s k o do przyjęcia przekonania, że bogowie wpływają na istoty żywe na t y m świecie poprzez siły i ruchy planet, a co za t y m idzie, przyjęcia specyficznych konfiguracji astronomicznych. P r z y k ł a d e m tego było przejście z cyklu słonecznego 5-letniego na 12-letni cykl jowiszowy. Zgodnie z k o n c e p c j ą Srivastavy, tradycja hinduizmu opiera się na triadzie: k a p ł a n - asceta - lokalne medium. D w a j pierwsi należą do Wielkiej Tradycji, podczas gdy trzeci człon triady należy do niezliczonej liczby lokalnych M a ł y c h Tradycji. Bramin jest g ł ó w n y m ogniwem łączącym wszystkie regiony subkontynentu indyjskiego. Sprawuje on funkcje rytualne, p o ś r e d n i c z ą c p o m i ę d z y l u d ź m i a światem b o g ó w i sił kosmicznych. D o niego zwracają się wierni o pomoc w przekazaniu odpowiednich ofiar dla b o g ó w i o ustalenie najbar­ dziej korzystnych konfiguracji astronomicznych dla danej jednostki, czy zbio­ rowości. W y p e ł n i a on swoje zadanie o d p r a w i a j ą c odpowiednie do sytuacji r y t u a ł y . Asceta nie pełni funkcji rytualnych. Jego siła i charyzma opierają się na latach wyrzeczenia i ćwiczeń oraz na b e z p o ś r e d n i m kontakcie z boskimi siłami. Pielgrzymi p r z y c h o d z ą do ascety po błogosławieństwo. T y l k o on m o ż e je p r z e k a z a ć . S t ą d tak wielkie znaczenie świąt cyklu K u m b h a . Trzeci człon tej triady to lokalne medium, noszące różne nazwy w zależności od części kraju i lokalnej kultury. Wierni nie zwracają się do nich ani o pomoc w składaniu najbardziej właściwych dla czasu i miejsca ofiar, ani o błogosławieńs­ two. P r z y c h o d z ą natomiast z p r o ś b ą lub z pytaniami, jakie ich n u r t u j ą . Roz­ wiązują oni problemy osobiste. T a sfera działań religijnych należy do kategorii M a ł e j Tradycji. W centrum Wielkiej Tradycji znajdują się bramin i asceta. I c h znaczenie w z r o s ł o w w y n i k u postępującego procesu sanskrytyzacji m a j ą c e g o na celu integrację wszystkich ziem i ludności I n d i i we w s p ó l n ą zbiorowość. W jego w y n i k u n a s t ę p o w a ł o narastające przesunięcie akcentu i znaczenia d w ó c h pierw­ szych postaci, kosztem tej ostatniej. Przesunięcie to towarzyszyło naturalnemu przekraczaniu granic funkcjonowania w społecznościach lokalnych przez po­ szczególne grupy m a j ą c e kontakty z innymi społecznościami, p o d k r e ś l a j ą c y m i p r z y n a l e ż n o ś ć do wspólnej szerszej tradycji. Ten proces przybiera na sile w miejscach pielgrzymkowych i podczas cyklu świąt K u m b h a . �134 DAGNOSŁAW DEMSKI LITERATURA B r i g g s G . W. 1982, Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Delhi. C a m p b e l l J . 1997, Bohater o tysiącu twarzach, Poznań. D o w s o n J . 1984, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion. Geography, History and Literature, Calcutta. E a t o n R. 1999, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760, internet. Indian Chronography. brw. Manusmryti... 1985, Manusmryti i Kamasutra, Warszawa. Pande, Bishambhar Nath 1955, Allahabad, Retrospect and Prospect, Allahabad. R a i S. 1993, Kumbha Mela. History and Religion. Astronomy and Cosmobiology, Varanasi. Słownik... 1994, Słownik mitologii hinduskiej, A. Ługowski (red.), Warszawa. S r i v a s t a v a V . 1997, Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi. T o k a r s k a - B a k i r J. 1988, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współ­ czesnych Tybetańczyków, Lud, t. 72, s. 147-182. DAGNOSŁAW DEMSKI T H E T W E L V E Y E A R JOVIAN C Y C L E I N T H E G R E A T T R A D I T I O N O F HINDUISM. T H E RITUAL C Y C L E OF KUMBHA MELA Summary Referring to the instance of the ritual cycle of Kumbha Mela in northern India the author raises the more general problem of the twelve and sixty year Jovian cycles in Hinduism. Pointing out auspicious astronomical configurations is of essential meaning for organization of religious festivals not only in Hinduism. The Indian tradition has adopted different rules of reckoning the positions of heavenly bodies.First of all as the point of departure it took the constant zodiac. Equally remarkable is the importance of the movements of the moon in Hinduism, unlike in European tradition in which reckoning is based on tropical zodiac and on the movements of the sun. Concentration on the movements of the moon has brought about, among others, greater rigour and precision of calculation. The moon, the sun and Jove all participate in setting the auspicious astronomical configurations. The same three heavenly bodies are used in setting all the elements of the Kumbha cycle of festivals described here. The author follows the growing importance of the Jovian cycle on different levels: mytho­ logical, historical and that of the development of the methods of calculation itself. He notices the evolution of the Kumbha festival cycle developing from local festivals Magha Mela in Prayag through the five year Kumbha cycle in the same locality to the full, twelve year cycle with rotation divided among four localities: Hardwar, Prayag, Ujjain and Nasik. The author indicates that the transition from the five year festival cycle to those of twelve and sixty years was associated with the territorial and cultural expansion of India from the Ganges plains, among others southwards up to the rivers Godawari and Narmada.That process was accompanied by the transition from local traditions to the unifying Great Tradition of Hinduism. The author includes the Kumbha festival cycle to Great Tradition. Referring to the triad of the main religious figures of Hinduism: Brahman-ascetic-local medium he indicates that the development of ascetism, evolution of the Kumbha festival cycle and applying the Jovian cycle in calculations are the exemplification of its second link. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da7ae1061c9b825a4e60758155cbc9bd.pdf c4dffee0deb9446723b2da15be81613a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1703 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1576 Title A name given to the resource Górale dwóch narodów? O warunkach i konsekwencjach polsko-słowackiego rozbratu we wsiach Bukowiny rumuńskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.135-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłosek, Eugeniusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 E U G E N I U S Z KŁOSEK Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław GÓRALE DWÓCH NARODÓW? O W A R U N K A C H I KONSEKWENCJACH POLSKO-SŁOWACKIEGO ROZBRATU WE WSIACH BUKOWINY RUMUŃSKIEJ Ż y j ą c a obecnie w rozproszeniu, w R u m u n i i , Polsce, Słowacji i Czechach, społeczność p o t o m k ó w górali czadeckich stanowi szczególny przypadek z p u n k t u widzenia relacji p o l s k o - s ł o w a c k i c h . Dzieje tej niewielkiej grupy odzwierciedlają zawiłości s t o s u n k ó w etnicznych środkowej Europy w procesie k s z t a ł t o w a n i a się nowoczesnych społeczeństw narodowych. Jak się o k a z a ł o , przede wszystkim podczas w y d a r z e ń politycznych p o ł o w y X X w., górale ci „ p r z e s u n ę l i " polskos ł o w a c k i e pogranicze o k o ł o 800 k m . na w s c h ó d , z okolic Czadcy na B u k o w i n ę . Wsie b ę d ą c e przedmiotem a r t y k u ł u p o ł o ż o n e są w p o ł u d n i o w e j części Bukowiny, w g ó r s k i m masywie Obcina M a r e . Trzy osady: Pojana M i k u l i , N o w y Sołoniec i Piesza z a ł o ż o n e zostały „ n a surowym korzeniu" na p r z e ł o ­ mie lat trzydziestych i czterdziestych X I X w. przez górali, k t ó r z y opuściwszy pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w . o k r ę g czadecki p r z y w ę d r o w a l i na a u s t r i a c k ą B u k o w i n ę „ z a chlebem". K a ż d a z nich charakteryzuje się i n n ą konfiguracją e t n i c z n ą . W Poj anie M i k u l i (rum. Poiana M i c u l u i ) do 1940 r. g ó r n ą część wsi zamieszkiwali Niemcy w y w o d z ą c y się z Lasu Cze­ skiego, a n a s t ę p n i e R u m u n i , zwani w okolicy Refuziate (z r u m . w y g n a ń c y ) , p o c h o d z ą c y prawdopodobnie z Banatu, k t ó r z y po spaleniu wsi w 1944 r. nigdy j u ż do niej nie powrócili. N a zgliszczach niemieckich i polskich d o m ó w 1 2 1 Chodzi tutaj o obszar inaczej zwany w polskiej tradycji Ziemią Czadecką, od znajdującego się obecnie w granicach Słowacji miasta Czadcy, przez Słowaków określany mianem Horných Kysúc, który położony jest w górnym dorzeczu rzeki Kisucy. W przeszłości kraina ta stanowiła środowisko, do którego zbiegali chłopi pańszczyźniani ze śląskiej (austriackiej) i polskiej strony Beskidów, spotykając się z osadnikami słowackimi z południa. Do połowy XVIII w. ukształ­ towała się tam przejściowa, pograniczna strefa etniczna i kulturowa, dla której właściwe były liczne elementy śląskie i małopolskie (żywieckie). Zaprezentowane w tekście informacje są między innymi plonem badań terenowych autora przeprowadzonych w latach 1995-2000 na Bukowinie rumuńskiej, finansowanych między innymi przez Komitet Badań Naukowych w ramach projektu badawczego nr 1 H 0 2 E 024 14, których wyniki częściowo opublikowano. Listę tych publikacji znaleźć można w innych opracowaniach (np. Kłosek 2000), a także zamieszczona zostanie w przygotowywanej książce autora o świado­ mości etnicznej i kulturze społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej. 2 �136 E U G E N I U S Z KŁOSEK wraz z p o w r a c a j ą c y m i naszymi g ó r a l a m i zagospodarowali się inni R u m u n i , p o c h o d z ą c y z okolicznych osad. Dzieje tej wsi należały do najbardziej burz­ liwych na Bukowinie. Dzisiaj mieszka w niej 110 rodzin góralskich ( o k o ł o 450 o s ó b ) , tyle samo R u m u n ó w oraz kilka skoligaconych z Polakami i R u m u ­ n a m i rodzin u k r a i ń s k i c h i niemieckich. Piesza (rum. Ple§a) od założenia do dzisiaj zamieszkana jest przez samych P o l a k ó w . Żyje tutaj 65 rodzin ( o k o ł o 220 o s ó b ) . W N o w y m Sołońcu ( r u m . Solonemu N o u ) , gdzie mieszka 220 polskich rodzin ( o k o ł o 720 o s ó b ) , Polacy sąsiadują z U k r a i ń c a m i o b r z ą d ­ k u grekokatolickiego (53 rodziny - o k o ł o 200 o s ó b ) w przysiółku M a j d a n . 3 Obserwowany t u p o l s k o - s ł o w a c k i p o d z i a ł omawianej społeczności przebie­ ga w d w u podstawowych płaszczyznach. J e d n ą z nich jest p r a k t y k a społeczna, p r z y b i e r a j ą c a w przeszłości również f o r m ę k o n f l i k t u opartego na t o ż s a m o ś ­ ciowych dyferencjacjach. D r u g a odnosi się do p o r z ą d k u opisu tych zjawisk, a więc rozmaitych p r ó b interpretacji n a r o d o w o ś c i górali, dokonywanych z r ó ż n y c h pozycji ideologicznych. Interesujących w i a d o m o ś c i dostarczają r ó w ­ nież r ó ż n e dokumenty z przeszłości, k t ó r y c h t o n i zabarwienie o d d a ć m o ż e notatka z listu księdza H e n r y k a Wochowskiego, opisująca działalność r u ­ m u ń s k i e g o księdza Eugeniu B r e a b á n u , proboszcza w Pojanie M i k u l i w latach 1930-1936: „ P o n i e w a ż parafian księdza B r e a b á n u « S l o w a k a m i » przezywają, bo o r y g i n a l n ą polszczyzną m ó w i ą , p o s t a n o w i ł ich do Słowacji n a k ł o n i ć , przedstawiwszy prawdopodobnie stan ich j a k o przez nas P o l a k ó w g n ę b i o n y " (Gotkiewicz 1970, s. 109). Ten sam ksiądz B r e a b á n u został scharakteryzowany przez Jozefa J u r á š e k a (1997, s. 19) w broszurze o powrocie S ł o w a k ó w z Pojany M i k u l i do ojczyzny, j a k o „...Prvý, k t o upozornil, že v B u k o v i n ě žijú Slováci. [...] B r e a b á n u sa najviac zaslúžil, že sme neostali napospas o d n á r o d neniu". Z odwrotnej perspektywy k o m e n t o w a ł rolę tego samego księdza k r o ­ nikarz z Nowego S o ł o ń c a ( K r o n i k a 1940, s. 10): „ C a ł a ta niezdrowa agitacja nie wyszła z narodu pokrzywdzonego lub dla polskości podbitego ani nawet od księdza słowackiego, ale od księdza R u m u n a - Brabana, k t ó r y j a k o swego p o k r o j u idealista, zapalił się m y ś l ą odnalezienia nowego ludu zapomnianego c h o ć nie pokrzywdzonego, bo by się sam u p o m n i a ł i krzywdy swej dochodził, a t u dopiero trzeba było go b u d z i ć i przekonania m u obce wpajać, a co za t y m idzie, z drugimi go p o r ó ż n i ć , j a k to w 1938 r. w Pojanie M i k u l i się s t a ł o " . 3 Pod koniec X I X w. wielu górali z Nowego Sołońca, Pieszy i Pojany Mikuli przeniosło się do pobliskiej Paltynosy (rum. Páltinoasa). T a zamieszkana przed I I wojną światową głównie przez Niemców wieś, jest dziś dużą osadą rumuńską, posiadającą dogodne warunki komunikacyjne. Żyje w niej około 30 polskich rodzin i drugie tyle mieszanych z Rumunami i Niemcami, cztery rodziny niemieckie i około 3 tys. Rumunów. Współczesne rodziny polskie w tej wsi stanowią efekt skoligacenia górali z ludnością pochodzącą z Galicji, przybyłą tutaj głównie w okresie budowy linii kolejowej łączącej Suczawę i Kaczykę z miastem Gura Humorului. Świadczą o tym między innymi nazwiska i mowa jej mieszkańców. Między Nowym Sołońcem a Solką leży na wzgórzu mała wieś Rak owiec (rum. Racova), w której mieszka 12 góralskich rodzin pochodzących z No­ wego Sołońca. Oprócz tego Polacy na południowej Bukowinie zamieszkują w Kaczyce (Cacica), Bulaju (Moara), Rudzie (Vic§ani) i Mihovenach. Nie jest to jednak ludność góralska i omawiany tu problem jej bezpośrednio nie dotyczy. �137 GÓRALE DWÓCH NARODÓW? Słowacki „ w ą t e k " pojawił się w literaturze znacznie wcześniej. N a p o c z ą t k u X X w . R a i m u n d Friedrich K a i n d l (1902), profesor Uniwersytetu w Czerniowcach, wystąpił z tezą, że górale mieszkający w trzech omawianych wsiach są właściwie S ł o w a k a m i . U z a s a d n i a ł to faktem, iż p o c h o d z ą oni z okolic Czadcy, z komitetu trenczyńskiego, k t ó r e to ziemie p o ł o ż o n e są na Słowacji. Dlatego też do r o k u 1880 włącznie byli we wszystkich statystykach zapisywani j a k o Sło­ wacy, a i c h m o w a , jego zdaniem, stała się p o l s k ą dopiero na Bukowinie p o d wpływem szkoły i kościoła. W innej pracy ten sam autor (Kaindl 1908) urzędowy zwyczaj pisania nazw miejscowości b u k o w i ń s k i c h p i s o w n i ą p o l s k ą określał mianem n a d u ż y c i a . O n sam jednak i inni Niemcy stale dopuszczali się tego „ n a d u ż y c i a " , j a k to z i n t e r p r e t o w a ł E m i l Biedrzycki (1973, s. 10), zdając sobie widocznie sprawę, że jest to najodpowiedniejsza pisownia dla nazw pochodzenia słowiańskiego i r u m u ń s k i e g o . Podobnie j a k K a i n d l , rolę, pozycję i w p ł y w y polskiej szkoły na Bukowinie, t y m razem względem żywiołu niemieckiego, z a a k c e n t o w a ł E . Prokopowitsch, d o c h o d z ą c do wniosku, że wysoka pozycja j ę z y k a polskiego była t u nieuzasadniona, c h o ć w j ę z y k u tamtejszych N i e m c ó w z a c h o w a ł o się wiele ś l a d ó w polskich . R ó w n i e ż w późniejszych opracowaniach a u t o r ó w czeskich i słowackich, niemieckich i rumuńskich wykazywano, iż wsie te zasiedlone zostały przez ludność słowacką a nie p o l s k ą . Wszyscy oni powtarzali wersję o wynarodowieniu słowackich górali p o d w p ł y w e m polskich nauczycieli i księży. P r z y k ł a d o w o Stanislav K l i m a (1925, s. 130) pisał, że „ s v o h o č a s u ich tam bolo do tritisic, ale vplyvom poPskej školy a kostela sa p o p o u P š t i l i " , a r u m u ń s k i badacz I o n Nistor (1930, s. 37) stwierdzał: „ D a l e k o od swojego kraju, Słowacji, i bez ż a d n y c h z n i m k o n t a k t ó w słowaccy koloniści z Nowego Sołońca, Pieszy i Pojany M i k u l i ulegli wynarodowieniu na rzecz P o l a k ó w za pośrednictwem szkoły i kościoła". W sprawie potrzeby z a k ł a d a n i a szkół słowac­ kich, k t ó r a w y n i k a ł a z wynarodowienia b u k o w i ń s k i c h S ł o w a k ó w pod w p ł y w e m polskich szkół i kościoła, R u d o l f U r b a n (1930, s. 154) p o s t u l o w a ł : „ V e P m i p o t ř e b n é , aby tito krajania m a l i svoje vlastně školy, v k t ó r y c h by sa m o h l i účinnejšie kulturně v z d ě l á v a t ' " . Z kolei niemiecki badacz Norbert Zimmer (1930, s. 37) opisując przybycie na Bukowinę i życie niemieckich kolonistów, stwierdzał, że polscy księża uważali k a ż d y katolicki kościół na Bukowinie za polski, a sam katolicyzm za p o l s k ą wiarę: „ S o konnte es geschehen, das vielfach katolisch gleich polnisch gezeit wurde, u n d m a n die katolische Kirchen i m Lande ais polnische K i r c h e n bezeichnete". Ten sam autor pisząc o p o c z ą t k a c h Pojany M i k u l i p o d a w a ł , że została ona z a ł o ż o n a j a k o osada n i e m i e c k o - s ł o w a c k a . 4 5 Rozpowszechniona w niemieckiej nauce teza o słowackiej n a r o d o w o ś c i górali b u k o w i ń s k i c h została również przejęta przez administrację a u s t r i a c k ą 4 Autor ten pisał między innymi: „Był to ów prawnie nieuzasadniony wpływ polski na bukowińskie szkolnictwo, wszak udział polski w ogólnej liczbie mieszkańców kraju był znikomo mały... Ten wpływ trwał kilkadziesiąt lat i przyniósł ludności, przede wszystkim młodzieży szkol­ nej, najcięższe szkody [...]" (Prokopowitsch 1929, s. 287). Między innymi: Klima 1925; Medvecký 1920; Nistor 1930; Svetoň 1943; Urban 1930; Zimmer 1930; Úradnik 1993. 5 �138 EUGENIUSZ KŁOSEK w B o ś n i . Jak podaje D u š a n D r l j a č a (1992, s. 40), w aktach korespondencji administracji sarajewskiej do w ł a d z w Czerniowcach jest r ó w n i e ż m o w a o osiedleniu się w Bośni stu rodzin „ s ł o w a c k i c h " z Bukowiny oraz dwudziestu p r z e p ę d z o n y c h z Pojany M i k u l i i G l i t u , w ś r ó d k t ó r y c h było 13 rodzin niemiec­ kich, 6 słowackich i jedna polska (por. Maciejewska 1995, s. 139-151). W y p o ­ w i e d ź najstarszego z p o t o m k ó w e m i g r a n t ó w z Bukowiny we wsi Celinowacz w Bośni, udzielona p o d koniec lat siedemdziesiątych Drljacy, wskazuje na jego zdecydowanie słowackie przekonania, a zarazem na ich odległe tradycje w r o ­ dzinie: „ J e d e n S ł o w a k z Trenciny przyszedł do G u r a H o m o r y . M i a ł d w a n a ś c i e s y n ó w i jedne d z i w k ę . D w a n a ś c i e s y n ó w j a k się p o ż e n i ł o , to zaraz było trzy­ naście c h a ł u p . N a Bukowinie się nie m ó w i ł o , gwaryło się, bo ich było m a ł o . D o r n a Niemcy m ó w i ł y po niemiecku, a z naszym narodem to po s ł o w a c k u . Tak! [...]. D o Bośni przyszły od s y n ó w syny. M ó j ojciec z Gura H o m o r a . O n tam był S ł o w a k . D o Bośni przyszły z Bukowiny i Jurasiki, Papik, Buganie. Wszyscy oni są Słowacy. M y se nigdy nie stali Polakami. Zawsze są Słowaki. Wyznanie rzymskokatolickie, ale tutaj nas Bośniaki nazwały Polakami - Galicijani!" (Drljača 1992, s. 40). Odnotujmy również w t y m miejscu, że na wielu mapach austriackich wieś Pojana M i k u l i dzieli się na dwie części: g ó r n ą - „ D e u t s c h e r T e i l " i d o l n ą - „Slovakischer T e i l " . Z drugiej strony polskość zajmującego t u nas osadnictwa wykazywali przede wszystkim E m i l Biedrzycki (1973) i M a r i a n Gotkiewicz (1938a, 1938b, 1939, 1948, 1948/49, 1956, 1959, 1962, 1970). W odniesieniu do tezy K a i n d l a o spolsz­ czeniu słowackich górali przez kościół i szkołę, Gotkiewicz przeciwstawił fakt d ł u g o t r w a ł e g o b r a k u w tych wsiach polskich nauczycieli i polskiego duchowieństwa oraz zachowania przez nich polskiej, czadeckiej gwary, co między i n n y m i stwierdzał w 1893 r. ks. P u c h a ł a i zniemczały ks. Klemens Swoboda w parafialnej kronice z G u r a H u m o r u l u i (za: Gotkiewicz 1970, s. 105). „ D y s k u s j a " ta c h a r a k t e r y z o w a ł a się często swoistą p r z e w r o t n o ś c i ą . Przy­ k ł a d o w o w stosunkowo niedawno opublikowanej książce V e n d e l í n a Ú r a d n i k a wszystkie fakty i konteksty etniczne podawane jednoznacznie przez Gotkiewicza i Biedrzyckiego j a k o polskie, interpretowane są j a k o niewątpliwie słowac­ kie. Słabiej zorientowany w omawianej problematyce czytelnik m ó g ł b y czuć się nawet zbulwersowany... Po lekturze większości, z a r ó w n o polskich j a k i sło­ wackich prac, odnosi się wrażenie, że obydwie strony u d o w o d n i ć p r a g n ą za w s z e l k ą cenę swój w ł a s n y charakter etniczny b u k o w i ń s k i c h górali. O d w o ł u j ą się przy t y m j a k b y do m i t u ich genetycznej polskości b ą d ź słowackości. Stan t a k i nie sprzyja potrzebnej tutaj obiektywizacji. P o l s k o - s ł o w a c k i „ d i a l o g " często n a w i ą z y w a ł do etnicznego oblicza Czade­ ckiego, k t ó r e - j a k j u ż sygnalizowaliśmy wyżej - w y k a z y w a ł o wiele cech właściwych dla etnicznego pogranicza, dając schronienie dla przybywającej t u l u d n o ś c i z p ó ł n o c y i p o ł u d n i a . P o r ó w n u j ą c „ r a c j e " d w ó c h stron nie trudno z a u w a ż y ć , że słowackie s p r o w a d z a j ą się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze b u k o w i ń s k i c h górali, powielających tezę K a i n d l a , nodczas gdy polskie, obok j a k o ś c i o w o podobnych, odwołują się do j ę z y k a �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 139 i f o l k l o r u . P r z y k ł a d o w o , z analiz Gotkiewicza w y n i k a ł o , że pieśni, jakie n o t o ­ wano w Pojanie M i k u l i , N o w y m Sołońcu i Pieszy o d p o w i a d a ł y p i e ś n i o m czadeckim, cieszyńskim i t y m ze Śląska Opolskiego. W e d ł u g tego badacza, i c h język, czyli czadecka gwara, d o w o d z i ć by m ó g ł , że owo „spolszczenie" d o k o ­ n a ł o się jeszcze n a d K i s u c ą (por. Gotkiewicz 1948/49, passim). Kwestia etnicznego charakteru górali stała się również przedmiotem k o ­ mentarza dziejopisa z Nowego Sołońca, k t ó r y a r g u m e n t o w a ł o d w o ł u j ą c się t a k ż e do języka: [...] Ludzie przychodzili i odchodzili. Nawet w metrykach jest tylko przypisek - „colonista" - więcej nic. Ludzie ci przybyli bez dokumentów a przynajmniej słowackich. W żadnej z ksiąg najmniejszej notatki aby Słowakami byli. Dla odróżnienia ich od Polaków przecież by się słowa tego używało. Ksiądz Mazanek, od 1843 r. proboszcz ich, Czech z rodu, nigdzie ani jednym słowem ich Słowakami nie nazywa. [...] Nawet prawdziwy Słowak, ksiądz Zoles w bliskiej Pojanie Mikuli po polsku a nie po słowacku do nich mówił. Mówią dialektem, a tego się tu nie nauczyli. Ten przynieśli ze sobą, tak jak Niemcy z Czeskiego Lasu swój deutschbóhmisch. Szkoła i księża ich nie spolszczyli, bo szkoły były początkowo niemieckie. [...] Choćby i dziesięć szkół było, naród między sobą i w domu mówi gwarą. Do Pana Boga zaś w modlitwach używa mowy poprawnej, książkowej. W takiej też słyszy ewangelię i kazania niedzielne, ale te szkołą nie są, języka nie uczą. Owszem, znajomość języka subponują, inaczej byłyby bez korzyści. Gdyby byli prawdziwymi Słowakami i gwara ich słowacka, nie potrzeba by ich dopiero uczyć [...]. Każdy naród odcięty od macierzy podlega wpływom otoczenia. Gwara naszych Górali przyniosła ze sobą mały procent słowackiego, żyjąc zaś między Rumunami, Rusinami i Niemcami, przybrała z każdego języka po parę słów i ten galimatias właśnie nazywają mową słowacką albo nawet dialektem polsko-słowackim, skoro polskiego wyrugować się nie da. [...] Modlitwa najlepszym wskaźnikiem. „W meno otea" (w imię ojca), „plod" (owoc), „telo" (ciało), „przéhana" (błogosławiona), „wezdejši" (powszedni), „oroduj" (módl się) - tak się nigdy nie modlili nawet dziadkowie. Tego rodzaju słów i takiej modlitwy trzeba ich teraz dopiero uczyć. „Winnikom" zamiast winowajcą nie uczyła ani babka ani matka. Ten słowacki patriotyzm przeciw wszelkiej tradycji narzuca im się dopiero i dlatego, że nienaturalny ale sztuczny, dużej nienawiści źródłem (Kromka 1940, s. 10-11). W e w s p ó ł c z e s n y c h wersjach pochodzenia b u k o w i ń s k i c h górali, k o ł a c z ą ­ cych w ich zbiorowej ś w i a d o m o ś c i , dostrzec m o ż n a r ó ż n e warstwy inter­ pretacyjne. N a j m ł o d s z a z nich, sięgająca p o c z ą t k ó w lat dziewięćdziesiątych, prezentuje fragmentaryczne informacje o czadeckiej genezie, zasłyszane głów­ nie przy okazji w y j a z d ó w na Festiwal „ B u k o w i ń s k i e Spotkania". Starsza i n ­ terpretacja m a swoje ź r ó d ł a w p o l s k o - s ł o w a c k i c h „ p r z e t a r g a c h " z k o ń c a okre­ su m i ę d z y w o j e n n e g o , czasu I I wojny światowej i pierwszych lat powojennych, gdzie odcisnęła się w p a m i ę c i badanych p o prostu Słowacja, czasem okolice Trenczyna, a z drugiej strony Polska. Obydwie „ k o l e b k i " są przy t y m p o j m o ­ wane w s p o s ó b specyficzny, m g ł a w i c o w y , z m i t y c z n ą nieokreślonością co do przestrzeni, czasu i proporcji. Najstarszymi autointerpretacjami genezy b u k o ­ w i ń s k i c h górali w y d a j ą się b y ć relacje o wywodzeniu się spod Sobotni G ó r y , s k ą d przez „ C z e c h o s ł o w a c j ę i U k r a i n ę " mieli p r z y b y ć ich przodkowie. D o tej samej grupy zaliczyć by m o ż n a r ó w n i e ż takie, k t ó r e t ł u m a c z ą na p r z y k ł a d p r z y c z y n ę ich przybycia do głuszy Obcina M a r e : Jakieś 300 lat temu przyszli. Mieszkali na Rakowcu. Babka opowiadała, tam byl tracht, bo tam przyjeżdżali furami do Solki i oni mieli bardzo ładne żeny i się bali o te żeny i przyszli tu, do �140 EUGENIUSZ KŁOSEK Pojany, tam gdzie się świat kończy i tu karczowali (Kobieta [dalej - K ] , lat 60, Tuszyn). W ś w i a d o m o ś c i historycznej współczesnych górali b u k o w i ń s k i c h nie z a c h o w a ł y się w i a d o m o ś c i co do ich pochodzenia z Czadeckiego. Przypomnij­ m y w t y m miejscu również, że przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą i po jej z a k o ń c z e n i u rozpowszechnione były w publikatorach wersje o ich pochodzeniu z Podhala, Spiszą i Orawy (por. W i l l a u m e 1981, s. 72). Stosunkowo niedawno pojawiły się nowe, mityczne relacje o ich wywodzeniu się spod Ślęży, gdzie mieli po­ w r ó c i ć po wiekach tułaczki (por. Worcell 1972, s. 71). Najbardziej obiektywne i efektywne zarazem w studiach etnogenetycznych analizy j ę z y k o z n a w c z e w s k a z u j ą jednoznacznie na polskie pochodzenie gwary trzech góralskich wsi b u k o w i ń s k i c h . M i ę d z y w o j e n n e opracowania Mieczy­ sława M a ł e c k i e g o (1938) i Grigore N a n d r i § a (1936), j a k i powojenna praca Eleny Deboveanu (1971) zwracają r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na wielkie z r ó ż n i c o ­ wanie gwarowe Czadeckiego, gdzie k a ż d a praktycznie wieś m ó w i ł a inaczej. W e d ł u g M a ł e c k i e g o , m i e s z k a ń c y trzech omawianych wsi m ó w i ą g w a r ą czadec­ k ą , z b l i ż o n ą najbardziej do gwary wsi Oszczadnica . Czas przybycia z Żywiec­ czyzny w Czadeckie określił o n na X V I I wiek, szczególnie na jego p o c z ą t e k . O procesie t y m pisał: „ N i e w ą t p l i w i e [...] skrzyżowały się t u dwa p r ą d y osad­ nicze: jeden śląski idący przez Przełęcz J a b ł o n k o w s k ą , drugi nieco słabszy, m a ł o p o l s k i przez Przełęcz Z w a r d o ń s k ą . Ze względu, że Czaca leżała na w a ż ­ n y m szlaku komunikacyjnym, należy przypuścić bardzo wczesne zaludnienie tych o k o l i c " ( M a ł e c k i 1938, s. 70). N a podstawie analizy m a t e r i a ł u j ę z y k o w e g o , zebranego w omawianych wsiach w latach 1963-1967, Elena Deboveanu doszła do wniosku, iż badana przez n i ą m o w a jest g w a r ą p o ł u d n i o w o ś l ą s k ą z nielicznymi i nieistotnymi dla systemu ś l a d a m i w p ł y w ó w m a ł o p o l s k i c h . N a temat jej z r ó ż n i c o w a n i a badaczka ta pisała: „ S p r a w ę różnic m i ę d z y g w a r ą m i e s z k a ń c ó w Pojany a ich s ą s i a d ó w z Pieszy i S o ł o ń c a m o ż n a wyjaśnić t y m , że część jej m i e s z k a ń c ó w m o g ł a p o c h o d z i ć z r ó ż n y c h wsi czadeckich. Zresztą gwara samej Oszczadnicy jest w e w n ę t r z n i e niejednolita i wykazuje rezultaty s k r z y ż o w a n i a całego szeregu izoglos" (Deboveanu 1971, s. I l l ) , a w sprawie słowackich w p ł y w ó w odnoto­ wała: „ T r u d n o dziś ustalić, w jakiej mierze polscy przybysze z północnej strony gór opanowali j ę z y k słowacki, j a k i był stopień ich bilingwizmu. O niewątpli­ w y m jednak istnieniu tego zjawiska świadczą fakty j ę z y k o w e " (tamże, s. 112). W z w i ą z k u z często p o d k r e ś l a n ą przez „ s t r o n ę s ł o w a c k ą " r o l ą j ę z y k a polskiego w przemianie m o w y b u k o w i ń s k i c h górali, cytowana wyżej badaczka zauważyła: 6 Specjalne zagadnienie stanowi kontakt z polszczyzną literacką. Można się zawahać przed określeniem jako bilingwizm stanu jednoczesnej znajomości gwary i języka literackiego. Jednak z punktu widzenia struktury języka możemy używać tego terminu w znaczeniu sprecyzowanym przez U . Weinreicha, ponieważ mieszkańcy badanych wsi, a zwłaszcza ci, którzy ukończyli polską szkołę za czasów 6 W czasie pobytu w tej wsi w 1998 r. zauważyłem między innymi, że jej mieszkańcy zorien­ towawszy się, iż kontaktują się z Polakiem, przechodzą na gwarę, mówiąc „po oszczadnicku". Łatwiej wówczas o lepsze zrozumienie. �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 141 Fot. E. Kłosek Rye. 1. Dom w Pojanie Mikuli austriackich, mogą posługiwać się językiem ogólnopolskim lub rodzajem „interdialektu" mniej lub więcej do ogólnopolskiego zbliżonym. W świadomości mówiących istnieje bardzo silne poczucie odrębności między systemem gwarowym a ogólnopolskim. Kiedy mówią z Polakami z innych wsi (jak Kaczyka, Ruda, Bulaj), używają systemu mniej lub więcej ogólnopolskiego, czyli dokonują czynności zwanej w cybernetyce i lingwistyce strukturalnej przełączeniem kodu (tamże, s. 120). Zatem w p ł y w y j ę z y k a o g ó l n o p o l s k i e g o na s a m ą gwarę były w przeszłości nikłe i trudno b y ł o b y t u m ó w i ć o ich interferencji. Obydwa kody istniały j a k b y niezależnie o d siebie. J ę z y k stanowi jednak tylko jedno z obiektywnych k r y t e r i ó w przynależności etnicznej. O t o ż s a m o ś c i narodowej decyduje przede wszystkim o k r e ś l o n a świa­ d o m o ś ć . Przejawiło się t o szczególnie w k o ń c u lat m i ę d z y w o j e n n y c h , kiedy omawiane wsie stały się polem narodowych waśni, zwłaszcza Pojana M i k u l i . T y m samym problem etniczny tej góralskiej enklawy p r z y b r a ł praktyczny wymiar. Inspiracja przyszła z z e w n ą t r z . Sprzyjała temu o g ó l n a atmosfera polityczna drugiej p o ł o w y lat trzydziestych. Wraz z usunięciem w r o k u szkol­ n y m 1935/36 j ę z y k ó w mniejszościowych ze szkół p a ń s t w o w y c h , podpisano c z e c h o s ł o w a c k o - r u m u ń s k ą u m o w ę o szkolnictwie, k t ó r a p o z w a l a ł a n a u c z a ć j ę z y k a czeskiego i słowackiego w szkołach, gdy znajdzie się co najmniej 30 c h ę t n y c h k u temu dzieci ( N o w a k 2000, s. 210). Z perspektywy historycznej Krzysztof N o w a k podkreślił, iż [...] konfliktu tego nie można rozpatrywać [...] w oderwaniu od ówczesnych stosunków politycz­ nych, od których nie udało się, niestety, uciec, nawet w dolinach i lasach Bukowiny. Okazuje się bowiem, iż [...] spór „o dusze góralskie" tkwił jednak głęboko w dyplomatycznych meandrach �EUGENIUSZ KŁOSEK 142 ówczesnej sceny politycznej. Jednym z jego aspektów była czechosłowacka próba osłabienia wpływów Polski na terenie związanej z nią sojuszem wojskowym Rumunii [...]. Praga liczyła też na osłabienie kontaktów między Warszawą i Polakami z Zaolzia a politykami słowackimi z kręgu ks. Hlinki, wrażliwymi na sprawy narodowościowe [...]. Wszystko więc wskazuje, iż omawiane wydarzenia były inspirowane przez Pragę. [...] Sam zresztą spór bukowiński można też uznać za swego rodzaju pochodną sporu o Czadeckie, Spisz, Orawę i Zaolzie (tamże, s. 218). Zabiegi słowackiej strony p r z y b i e r a ł y r ó ż n e formy. Koncentrowały się przede wszystkim na o d d z i a ł y w a n i a c h poprzez szkołę i kościół. Intensywna b y ł a p r o s ł o w a c k a agitacja. Nawet w ś r o d o w i s k u katolickiego d u c h o w i e ń s t w a , r e k r u t u j ą c e g o się g ł ó w n i e z P o l a k ó w i N i e m c ó w , k t ó r z y do tej p o r y w s p ó ł ­ p r a c o w a l i w pełnej zgodzie, zaczęły się p o j a w i a ć k o n f l i k t y j a k o pierwsze s y m p t o m y odpowiedniej propagandy. Z d a r z a ł o się, szczególnie w miastach, że niemieccy k s i ę ż a ostentacyjnie zaczęli się s e p a r o w a ć od polskich. W Pojanie M i k u l i , N o w y m S o ł o ń c u i Pieszy p o j a w i l i się księża i nauczyciele p r z e k o n u j ą c y miejscowych o ich s ł o w a c k i m pochodzeniu, w z y w a j ą c y do „ n a r o d o w e g o prze­ 7 b u d z e n i a " . W j e d n y m ze swych listów ks. W o c h o w s k i d o n o s i ł : W kościele podczas nabożeństw słowackich, odprawianych w Pojanie przez niemieckiego księdza - administratora Kurta Benscha, lud nie chce w przeważnej swej liczbie inaczej jak tylko po polsku śpiewać i po polsku się modlić, pomimo antypolskiej agitacji rumuńskiego i niemieckiego księdza, którym w sukurs przychodzą nauki ks. Malca i ks. Mąkosa, często zaglądających do Pojany z sąsiednich wiosek. Wprowadzony przez ks. Kurta Benscha nowy język, którego on sam dobrze nie zna... dla ucha polskiego wprost niemożliwym się staje. [...] Czy dziwić się im, że do kościoła powoli wstrętu nabierają i choć kler w wielkim poszanowaniu mają, za tę politykę w kościele równocześnie znienawidzić muszą. T a rozterka w duszy prostego poczciwego chłopa jest straszna (Gotkiewicz 1970, s. 109). 8 W Pojanie, dzięki d z i a ł a l n o ś c i nauczyciela K o v a l i k a , o p r ó c z uruchomie­ nia słowackiej szkoły, p o w s t a ł s ł o w a c k i c h ó r kościelny i Stowarzyszenie K u l ­ turalne i m . T . G . M a s a r y k a ( N o w a k 2000, s. 210). F a k t y te opisał również cytowany wyżej k s i ą d z W o c h o w s k i z K a c z y k i , k t ó r y z a n o t o w a ł : Obecnie jest w Pojanie agent, nauczyciel czeski, świetny agitator, u którego wszystkie środki są godziwe: pijatyką, różańcami, cukierkami i chustami ich, tj. słabszych, kupuje. Pierwsze radio 7 Przybyły nauczyciel Kovalik w jednym z pomieszczeń szkoły w Pojanie utworzył „gminną szkołę czechosłowacką" (dwuklasową) dla 55 dzieci, których rodzice deklarowali się jako Słowa­ cy. Lekcje odbywały się w niej po słowacku z jedną godziną języka rumuńskiego w tygodniu. Reszta pojańskich dzieci (72) uczęszczała do rumuńskich klas (Nowak 2000, s. 210). Jak podaje Nowak, „[...] w instrukcjach przekazywanych Kovalikowi przez czechosłowackie placówki konsularne zwracano uwagę na konieczność jego ostrożnego i taktownego postępowania przy paraliżowaniu polskiej propagandy, co jednak nie zawsze mu się udawało. [...] Na skutek ciągłego braku funduszy na przybory szkolne i odbiornik radiowy, o którego kupno apelował, Kovalik popadł w długi. [...] Dzięki jego staraniom kilku dalszych pojańczyków wysłano na stypendia do CSR i do ośrodków akademickich Rumunii oraz zainicjowano wymianę korespon­ dencji między rodzinami o tych samych nazwiskach w Czadeckiem i w Pojanie. Działaniom tym sprzyjał nowy proboszcz, Niemiec, ks. Kurt Bensch, który zezwolił na słowackie pieśni w koś­ ciele" (Nowak 2000, s. 211). 8 �143 GORALE DWÓCH NARODÓW? u niego było, przy tym dobry to muzyk, śpiewa i pije, same dobre zalety i tym ich psuje. Z naszych parafii próbuje i pleszan i Sołoniec pozyskać. I cały milion lei im na nowy kościół obiecuje, gdy przystaną do niego. Pokusa wielka na obecnie ciężkie czasy, ale przecież Judaszami nasi górale nie będą, a on też przyrzeczenia nie zrealizuje. Rząd, zdaje się, całej tej agitacji się nie sprzeciwia pomimo protestu Polaków i posłów rumuńskich (Gotkiewicz 1970, s. 110). Z kolei w l i p c u 1937 r. jeden z p o j a ń s k i c h gospodarzy o p o w i a d a ł Izabelli K r o g u l s k i e j o p r z y b y c i u owego „ C z e c h a " , k t ó r y „ z a b r a ł dzieci do s ł o w a c k i c h s z k ó ł i po s ł o w a c k u uczy". W s p o m n i a ł o n r ó w n i e ż o metodach agitacji: „ R o ­ dzicom obiecał, że w ł a s n y k o ś c i ó ł i t k a l n i ę postawi, uwierzyli i przepisali się na słowiockie. A l e kiedy p o z n a j ą , że ich otumaniono i w b ł ą d w p r o w a d z o n o , w r ó c ą do nas". Z relacji tej samej a u t o r k i w y n i k a , że s z k o ł a s ł o w a c k a c h ę c a ł a dzieci i ich r o d z i c ó w do „ p r z e p i s a n i a s i ę " , r o z d a j ą c m i ę d z y za­ innymi nowe k s i ą ż k i i zeszyty ( K r o g u l s k a 1937, s. 32-33). Polscy liderzy, tak na Bukowinie, j a k i w kraju, zdawali sobie s p r a w ę ze s ł o w a c k i c h i czeskich z a p a t r y w a ń na kwestię e t n i c z n ą b u k o w i ń s k i c h g ó r a l i , nie p o d e j m u j ą c przez czas dłuższy ż a d n y c h d z i a ł a ń . Kiedy jednak okazało się - jak to ujął Nowak - że inicjatywy Mąkosa oraz Kovalika stanowią część zorganizowanej szerszej akcji, początkowe niedowierzanie i powątpiewanie Polaków ustąpiło miejsca zdenerwowaniu przechodzącego w irytację. W ten sposób bowiem przybył Warszawie, obok kwestii Zaolzia, Spiszą i Orawy, nowy problem w stosunkach polsko-czechosłowackich w odniesieniu do zagadnień mniejszościowych, i to w zupełnie niespodziewanym miejscu. [...] Sprawa Bukowiny dostała się do prasy [...], co wyraźnie świadczyło o sporym zaniepokojeniu Warszawy. Zaktywizował się Związek Polaków z Rumunii w Polsce z Kazimierzem Grabowskim na czele, domagając się interwencji władz oraz Światowego Związku Polaków z Zagranicy - Światpolu (Nowak 2000, s. 211). 9 D o p r o w a d z i ł o to m i ę d z y i n n y m i do misji M a r i a n a Gotkiewicza na B u k o ­ 10 w i n i e , p o k t ó r e j , j a k r ó w n i e ż u s i ł o w a n i a c h Grabowskiego i Ś w i a t p o l u , poja­ wiły się konkretne d z i a ł a n i a strony polskiej. 9 Między innymi ukazał się artykuł: Rumunia. Akcja czechizacyjna wśród ludności polskiej na Bukowinie, Sprawy Narodowościowe, 1937, nr 1-2, s. 153-155. Przybył on do stolicy Bukowiny w połowie lipca 1937 r. Swoje spostrzeżenia zawarł w ob­ szernym sprawozdaniu, w którym - według Nowaka - stwierdzał, że „[...] do czasu poczynań księży Breabánu, Mąkosa i nauczyciela Kovalika [...] kwestia pochodzenia i przynależności górali, ocenianych przez niego na 6 tys. osób, w ogóle nie istniała. Uważali się oni za Polaków, mimo iż byli zwani Słowakami («Słowioki») oraz mieli świadomość pochodzenia z «mitycznego» Trenczyna na Słowacji. Sporo czasu poświęcił Gotkiewicz na rozmowy z ludźmi, zwłaszcza z tymi, którzy pozostawili dzieci w rumuńskiej szkole. W takich wypadkach wskazywał na bezinteresow­ ne przywiązanie do polskości. Apelował o zainteresowanie się tym problemem przez polską dyplomację, czego wymagał autorytet Polski, gdyż «przykład działa i jest zarazliwy», i mógł zagrozić także czadeckim emigrantom w Jugosławii i Ameryce Południowej. [...] Sugerował stwo­ rzenie na Bukowinie 2-3 centrów nowej polskiej pracy kulturalno-oświatowej [...], fundowanie stypendiów, zaproszenie górali na «Swieto Gór» w Polsce, zorganizowanie kolonii i kursów letnich z Polski w Pojanie, wysyłanie na Bukowinę kalendarzy spisko-orawskich z artykułami na temat związków czadecko-bukowińskich [...]" (Nowak 2000, s. 213). 1 0 �144 E U G E N I U S Z KŁOSEK S w o i s t ą „ a k c j ą r a t o w n i c z ą " stały się wycieczki polskich letników do Poja­ ny M i k u l i , zorganizowane latem 1937, 1938 i 1939 r. (por. Krogulska 1937). P r o p a g a n d z i ś c i słowaccy dowiedziawszy się o mającej p r z y b y ć wycieczce roz­ głaszali prawdopodobnie wieść o rzekomej zarazie w Pojanie M i k u l i (tamże, s. 34). D u ż e znaczenie m i a ł o również oblicze społeczne letników. Było w ś r ó d nich wielu nauczycieli, lekarzy, p r a w n i k ó w , dziennikarzy i innych przedstawi­ cieli inteligencji. I c h o d d z i a ł y w a n i e w ś r ó d miejscowej ludności polegało przede wszystkim na uatrakcyjnieniu wizerunku Polski i P o l a k ó w . Z inicjatywy „ p o l ­ skich p a n ó w " , j a k jeszcze do dziś w Pojanie ich się nazywa, zbudowano nowy, o k a z a ł y D o m Polski i basen kąpielowy. W swych opowieściach goście kreo­ w a l i mityczny dla górali obraz Polski. Nie była to, co prawda, wizja kraju „ s z k l a n y c h d o m ó w " , ale pozytywnie waloryzowany świat wartości, opozycyj­ nie skonfigurowany z r u m u ń s k ą rzeczywistością lat trzydziestych. N a treść tego wizerunku o d d z i a ł y w a ł a również atmosfera konfrontacji n a r o d o w o ś c i o ­ wej. Przywieziono polskie książki. Radzono w sprawach gospodarskich, zdro­ w o t n y c h i życiowych. K s z t a ł t o w a ł się stereotyp Polski i P o l a k ó w , k t ó r y d ł u g o przechowa się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w trzech góralskich wsi. Pod wpły­ wem odwiedzających zmieniały się t a k ż e n i e k t ó r e elementy kulturowe wsi, przede wszystkim Pojany M i k u l i , co z a u w a ż y ć m o ż n a było między innymi w gospodarce i ubiorze. Niezależnie o d tego zawiązywały się osobiste więzi m i ę d z y Polakami z kraju a g ó r a l a m i z b u k o w i ń s k i c h wsi. D l a oddania atmo­ sfery tych przedsięwzięć przytoczmy opis pierwszej wycieczki, s p o r z ą d z o n y przez Biedrzyckiego (1973, s. 201): Wycieczka w liczbie niespełna 200 osób, przeważnie z Warszawy, spędziła w tej uroczej miejs­ cowości górskiej kilka tygodni lipcowych i sierpniowych wśród uradowanej ludności, mieszkając w ich schludnych domach, biorąc udział w pogadankach, zabawach i urządzając wycieczki wspól­ nie z nimi. Dla gości z Polski ta wycieczka była rewelacją, a dla gospodarzy pokrzepieniem serc - nie bez korzyści materialnych. Zawiązała się serdeczna przyjaźń między obu stronami, co zachęciło do dwukrotnego powtórzenia tej imprezy w latach 1938 i 1939. Władze rumuńskie odniosły się do wycieczki z pełną kurtuazją. Na dworcu w Czerniowcach goście z Polski byli witani przez rodaków i Rumunów kwiatami i orkiestrą. W marzeniach Grabowskiego, ze względu na walory klimatyczne, przy­ szłość Pojany M i k u l i j a w i ł a się na w z ó r Zakopanego, j a k o miejscowości w y ­ poczynkowej. Uczestnicy wycieczek swoje ślady nie pozostawiali t y l k o w Po­ janie M i k u l i , ale r ó w n i e ż w najbliższym sąsiedztwie. M i ę d z y innymi w N o w y m S o ł o ń c u dzięki pomocy l e t n i k ó w r o z p o c z ę t o b u d o w ę nowego kościoła, a w Solce z okazji przybycia wycieczki zorganizowano wielką manifestację na cześć z a p r z y j a ź n i o n y c h n a r o d ó w (Figiel 1984, s. 211). K o l e j n ą akcją było s k ł a d a n i e p o d a ń o p r z y w r ó c e n i e j ę z y k a polskiego w s z k o ł a c h . U d a ł o się to u z y s k a ć do k o ń c a 1938 r. m i ę d z y i n n y m i w przypad­ k u B a n i ł o w a , D a w i d e n - Z r ę b u , Dunawca, Kaczyki, Laurenki, Pieszy, Pojany M i k u l i , Pietrowiec, Nowego Sołońca, S t o r o ż y ń c a i Tereblecza. I n n y m przy­ k ł a d e m intensyfikacji k o n t a k t ó w z B u k o w i n ą stał się u d z i a ł 30 górali z R u m u ­ nii w „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu ( N o w a k 2000, s. 217). �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 145 W a ż n y m , bo właściwie rozstrzygającym przedwojenny polsko-słowacki s p ó r na Bukowinie, o k a z a ł się p o c z ą t e k 1938 г., kiedy włączył się do polskiej „ k o n t r a g i t a c j i " Grzegorz Szymonowicz. U d a ł się on do Pojany M i k u l i , N o w e ­ go S o ł o ń c a i Pieszy w celu przeprowadzenia swoistego s o n d a ż u n a s t r o j ó w . W y n i k a ł o z niego, że uboga l u d n o ś ć propolska nie poradzi sobie sama i k o ­ nieczna jest interwencja z z e w n ą t r z . Szczególnie g r o ź n ą pod względem dyferencjacji n a r o d o w o ś c i o w e j sytuację stwierdził w Pojanie M i k u l i (tamże, s. 214). N a p o c z ą t k u marca 1938 r. pojawiła się w Pieszy w s p ó ł p r a c u j ą c a z K o v a l i kiem nauczycielka czeska, H i l d a Guderova, i z p o m o c ą ż a n d a r m ó w p o c z ę ł a z a p i s y w a ć dzieci do szkoły czechosłowackiej. Z relacji konsula polskiego w y n i ­ ka, że nie chciały one do tej szkoły uczęszczać (tamże). Jak m i a ł o się niebawem o k a z a ć , było to p r z y s ł o w i o w e „ d o l e w a n i e oliwy do ognia". Wydarzenia te z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i współczesnych: Nadeszło coś z piekła, że my som Słowioki a nie Poliaki. Na Piesze przyszli agenty. Dwóch z Pojany, jeden z Czechów. Przyszli na wioskę do szkoły. Matki przyleciały do szkoły i wołały, żeby dzieci uciekały, bo przyszły Czechy! ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) . K r o n i k a r z z Nowego Sołońca również donosił w tej kwestii: „ N i e z d r o w a agitacja słowacka i u nich [ t j . w Pieszy - przyp. E . K . ] ofiarę znalazła i to w osobie kościelnego, k t ó r e g o jeden syn Polak, a drugi Słowakiem, ale nie z przekonania tylko dla nauki, k t ó r ą gratis m i a ł p o b i e r a ć w gimnazjum w Aradzie. W rzeczywistości zaś kosztuje d o s y ć , ale trudno się j u ż cofnąć. Jest przez to nie lubianym i z kościelnictwa go u s u n i ę t o . P r ó b o w a n o dzieci p o z y s k a ć chustkami krasnymi w szkole, ale baby przeszkodziły i dzieci ze szkoły z a b r a ł y " ( K r o n i k a 1940, s. 24). D e c y d u j ą c y m dniem o k a z a ł się 7 marca 1938 г., kiedy to p r z y b y ł a do Pojany M i k u l i na inspekcję delegacja z ł o ż o n a z p r e f e k t ó w z Czerniowiec i K i m p u l u n g u , rewizora szkolnego, przedstawicieli ż a n d a r m e r i i oraz Polskiego Z w i ą z k u Szkolnego. Jak podaje wyżej cytowany historyk: Teodorescu [prefekt czerniowiecki - przyp. E . K . ] oświadczył rumuńskiemu kierownikowi szkoły Raducanu, sprzyjającemu Kovalikowi, że szkoły czechosłowackie w Pojanie i Pieszy funkcjonują bezprawnie, gdyż ani Czechów, ani Słowaków we wsiach tych nie ma. [...] Sam Kovalik się nie pojawił, gdyż leżał obłożnie chory (Polacy i Teodorescu sugerowali chorobę umyślną). Nakazano mu do trzech dni opuścić terytorium Rumunii. [...] Podczas zebrania z rodzicami Teodorescu zapytał, jakiej życzą sobie szkoły. Poza jedną osobą (według opinii Gudernowej, górali podają­ cych się za Słowaków nie zawiadomiono na czas o zebraniu) wszyscy opowiedzieli się za szkołą polską. Juraszek został zawieszony w swoich urzędowych czynnościach. Wzniesiono okrzyki na cześć króla Rumunii i prezydenta R P Ignacego Mościckiego oraz odśpiewano hymny obu krajów. [...] Po zajściach w Pojanie Kovalik zmarł. Polacy podali, iż popełnił samobójstwo, Czesi, że była to choroba zakaźna. [...] Szkoła czechosłowacka miała być zamknięta na okres dwóch lat. W ra­ portach polskich placówek w Rumunii nastąpiło uspokojenie a „Sprawy Narodowościowe" ogłosiły koniec akcji czechizacyjnej na Bukowinie (Nowak 2000, s. 216). 11 Pewnemu uspokojeniu sprzyjała w e w n ę t r z n a sytuacja w Czechosłowacji, komplikowana przez coraz mocniejsze pretensje N i e m c ó w sudeckich, przyłączenie 1 1 Chodzi tu o artykuł: Rumunia. Sprawy ludności polskiej. Likwidacja akcji czechizacyjnej wśród ludności polskiej, Sprawy Narodowościowe, 1938, nr 1-2, s. 166-168. �146 EUGENIUSZ KŁOSEK Zaolzia do Polski i przesunięcia graniczne na Spiszu, Orawie i w Czadeckiem. Jak się w k r ó t c e m i a ł o o k a z a ć , opisane wyżej wydarzenia i śmierć K o v a l i k a nie zakończyły k o n f l i k t u „ o dusze" górali bukowińskich. W Pojanie M i k u l i pojawili się kolejni nauczyciele, którzy na pewno uczyli j u ż języka słowackiego . Sytuacja taka p r z e t r w a ł a do 1944 r o k u (por. Ú r a d n i k 1993, s. 72). R ó w n i e ż we współczesnych wypowiedziach m i e s z k a ń c ó w Pojany M i k u l i znaleźć m o ż n a reminiscencje etnicznych p o d z i a ł ó w z przeszłości. Jeden ze starszych gospodarzy w 1995 r. w s p o m i n a ł : Tutaj byli Poliaki i Słowiaki, po połowie. Było nieporozumienie -jak się przyszło w kościele, to połowa miejsc była polskich a połowa Słowiokow. Śpiewali pierwsze Słowioki po słowiacku, a potem śpiewali Poliaki. Jeden drugiego wołowoł: „My som ważniejsze jako Słowioki" a drudzy: ,,A Poliaki lepsze!". Tu przyszły Rusy - Moskale a Niemce też były niedaleko. Słowaki donieśli, że Poliaki trzymają z Rusami i wszyscy my zgorieli. Były dwie siostry, jedna Słowaczka a druga Polka. Albo matka Polka a ojciec Słowiak. Albo bracia się pobili, bo jeden był za Polską a drugi za Słowacją. Po wojnie przyszedł jeden delegat ze Słowacji i zachęcał, aby iść do Słowacji, że im się tam będzie dobrze żyć i te Słowiaki poszły do Słowacji, a był też delegat polski i część poszła do Polski ( M ę ż c z y z n a [dalej - M ] , lat 70, Pojana M i k u l i ) . W wielu dzisiejszych relacjach dostrzec m o ż n a swoistą refleksję nad pew­ n y m i przemianami z w i ą z a n y m i z o d m i e n n ą identyfikacją n a r o d o w o ś c i o w ą i jej konsekwencjami: Przyszli nauczyciele i ksiądz - propaganda. Namawiali, żeby się zapisać na Słowaków. Ludzie się nawet w kościele kłócili, bo ci Słowacy chcieli inaczej śpiewać. Jak piszą ze Słowacji, to lubią, a wtedy to nawet z nami nie gwarili. Pisali jeden do drugiego, chodzą do Polski, starsi gwarią, a młodzi to tylko po słowacku ( K , lat 70, Pojana M i k u l i ) ; Przychodzili Polacy z Polski, Słowacy ze Słowacji, ich polityka rozłączyła wioskę na Polaków i Słowaków. Jak się wcześniej wszyscy zgadzali, to później Polacy byli z Polakami, a Słowacy ze Słowakami i już na zabawach nie było tak jak przedtem. Polacy zaczęli się żenić z Polkami, a Słowaki ze Słowaczkami, żeby nie stracić nacyji, ale trwało to krótko. Tera nie ma różnicy, czy Słowak czy Polak. W rodzinie też nie ma podziałów tak jak kiedyś. U nas takie pomieszane, że dzieci nie wiedzą, czy są Słowaki czy Rumuny, czy inne, ale jest ważne, żeby być człowiekiem ( M . lat 45, Pojana M i k u l i ) ; Dzieci się rozłączyły i po wojnie odeszli do Słowacji. Kuzynka na Słowacji. Pisze, że wolałaby tu w Pojanie zostać. Odwiedzają, po polsku mówią ( K , lat 73, Pojana M i k u l i ) . W e współczesnych interpretacjach p o l s k o - s ł o w a c k i e g o rozbratu sprzed p ó ł w i e k u znaleźć m o ż n a t a k ż e relacje t y p u mitycznego, gdzie zaistniały k o n f l i k t przedstawia się j a k o dysonans zakłócający tutejszy ł a d , r ó w n o w a g ę sił dobra i zła. Usłyszeć zatem m o ż n a , że Polacy i Słowacy nienawidzili się i skarał ich Pan Bóg wojną. Pierwszego maja podpalili wieś ( K , lat 44, Pojana M i k u l i ) . 12 1 2 Zgodnie z wnioskiem Nowaka, nowe szkolnictwo na Bukowinie było nie tyle słowackie, ile raczej czeskie, o czym niejednokrotnie stwierdzali świadkowie, nawet na przekór oficjalnym *--<un fNowak 2000, s. 219). �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 147 W innych wypowiedziach przewijają się między i n n y m i elementy właściwe dla symbolicznej waloryzacji przestrzeni. Pojawia się tutaj „ m a g i c z n a g ó r a " , na której szczycie wszystko w y d a r z y ć się m o ż e (por. K o w a l s k i 1998, s. 141-148), a przede wszystkim „dzieją s i ę " rzeczy dla tamtejszej społeczności najważniejsze: Na Bobejce była uroczystość i przemawiał słowacki ksiądz Makoš. Poszła cała wieś i tam się podzielili. Poszli razem a wracali już jako Polacy i Słowacy. W kościele ten ksiądz mówił wznosząc ręce do góry, że Słowacy pójdą tam - do nieba i zniżając ręce do ziemi, że Polacy pójdą tam - do piekła. Tak się zaczęło piekło. Na pastwiskach dzieci sobie śpiewały: „Matko Boska, matko polska, ratuj nas Polaków, a Słowaków, tych psich synów, wy­ strzelać jak kozaków" ( K , lat 70, W ł ó k i ) . 13 O ideologicznych wyborach d e c y d o w a ł y często względy pragmatyczne: By­ ła taka poetka. Ona wysłała do Czerniowiec, do Polskiego Związku Szkolnego, by jakieś tam utwory wydrukować w ich czasopiśmie. Redakcja to zwróciła i ją to zezłościło i wtedy wysłała to do Petroszan, do Instytutu Słowackiego i to miało być znamię, że to mają być Słowacy... ( M , lat 75, D z i e r ż o n i ó w ) . Sytuacja n a p i ę t y c h emocji etnicznych sprzyjała k o n f l i k t o m . M i e s z k a ń c y Pojany o p o w i a d a j ą : Pół mszy było po słowacku, a pół po polsku. Jak zaczynali śpiewać po słowacku, to Polacy wychodzili. Słowacy modlili się ,,priczi króle­ stwo../', a Polacy wyśmiewali się ,,w rzici królestwo". Słowacy przychodzili do Domu Polskiego i robili śmichy. Były bitki. Oni przychodzili w nocy i gnojem smarowali okna. Raz tablicę ukradli ( M . lat 77, Pojana M i k u l i ) . Społeczność, k t ó r a do niedawna s t a n o w i ł a j e d n o ś ć , gdzie n i k o m u nawet na m y ś l by nie przyszły tego t y p u antagonizmy, szybko uległa p o d z i a ł o w i generującemu t o ż ­ s a m o ś c i o w e rozterki. Z a s t a n a w i a j ą c y to fenomen, że p o d koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o labilność ideologiczna omawianych górali była aż tak d u ż a . W e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , o k o ł o 4 0 % p o j a ń c z y k ó w poczęło identyfikować się ze S ł o w a k a m i . Prawie więc p o ł o w a populacji w y b r a ł a i n n ą t o ż s a m o ś ć . Zachowali się j a k t y p o w i ludzie pogranicza. Pogranicza, k t ó r e j a k b y z Czadeckiego przeniesiono kilkaset k i l o m e t r ó w na w s c h ó d , na B u k o w i n ę , w zupełnie inne otoczenie. W p o w y ż s z y m k o n t e k ś c i e tezę K a i n d l a o spolszczeniu górali przez szkołę i kościół m o ż n a by nawet u z n a ć za właściwą. Natomiast jego twierdzenie 0 spolszczeniu S ł o w a k ó w jest n a d u ż y c i e m . Opuszczając na p r z e ł o m i e X V I I I 1 X I X w . Czadeckie l u d n o ś ć ta nie p o s i a d a ł a przecież u k s z t a ł t o w a n e j świa­ d o m o ś c i narodowej w postaci, w jakiej pojmujemy j ą współcześnie. Jej ideo­ logizacja n a s t ą p i ł a w X I X i X X w . na Bukowinie. A b y proces ten zaistniał, m u s i a ł y b y ć spełnione pewne w a r u n k i . M u s i a ł istnieć pewien obiektywny p o ­ tencjał, odzwierciedlający się między innymi w j ę z y k u i b a g a ż u k u l t u r o w y m , t k w i ą c y w omawianej grupie, by m ó c o k r e ś l o n e w a r t o ś c i bez większych dy­ s o n a n s ó w p r z y j m o w a ć . W a r t o ś c i , o jakich m o w a , m u s i a ł y b y ć r ó w n i e ż dla 1 3 Bobejka (rum. Bobeica) - najwyższa góra w masywie Obcina Mare w okolicy Pojany Mikuli (1209 m.npmO- �148 E U G E N I U S Z KŁOSEK naszych górali w pewnym sensie atrakcyjne, kojarzyć się z czymś p o z y t y w n y m , coś akceptowalnego dla nich oznaczać. K s z t a ł t o w a n i e pola semantycznego „ p o l s k o ś c i " , tak samo zresztą j a k „ s ł o w a c k o ś c i " , w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń ­ c ó w omawianych wsi d o k o n a ć się m o g ł o w w y n i k u o d d z i a ł y w a ń c z y n n i k ó w „ z e w n ę t r z n y c h " , o j a k i c h właśnie pisał K a i n d l . M o ż n a założyć, że ludzie ci specyficznie, po swojemu, pojmowali s a m ą n a r o d o w o ś ć i o g ó l n e wyznaczniki swojej etniczności. W sytuacji bycia mniej­ szością i t o w małej grupie, p o t r z e b ę społecznej identyfikacji z a s p o k a j a ł a t u p r z y n a l e ż n o ś ć do wyznaniowej grupy k a t o l i k ó w i o d r ó ż n i a n i e się na pod­ stawie obiektywnych cech (jak np. język, u b i ó r , wyznanie, a t a k ż e w pewnych przypadkach cechy antropologiczne) o d innych, czyli N i e m c ó w , R u m u n ó w , U k r a i ń c ó w , Ż y d ó w czy C y g a n ó w . D u ż ą rolę w samoidentyfikacji i postrze­ ganiu „ o b c y c h " m u s i a ł odgrywa - j a k wszędzie - czynnik ekologiczny, ich „ t u t e j s z o ś ć " , więź lokalna, poczucie związku z otaczającą ich przestrzenią i z w i ą z a n y m i z n i ą w a r t o ś c i a m i . Wydaje się, że t o ż s a m o ś ć oparta na tych kryteriach w y s t a r c z a ł a , j a k b y na drugim planie przechowując identyfikację w kategoriach n a r o d o w o ś c i o w y c h . T a ostatnia c h a r a k t e r y z o w a ć się m u s i a ł a niskim stopniem ideologizacji, b ę d ą c j a k b y „ p o w i e r z c h o w n ą " , s k i e r o w a n ą bardziej na z e w n ą t r z niż do w e w n ą t r z . N i e ona była przecież najważniejsza. Zasada primům vivere, deinde philosophari ł a t w o m o g ł a w t a k i s p o s ó b iden­ tyfikującego się Polaka przedzierzgnąć w S ł o w a k a i odwrotnie. W konfron­ tacji z intensywnym momentami o d d z i a ł y w a n i e m ideologicznym z z e w n ą t r z ludzie ci czuli się niejednokrotnie zdezorientowani, zagubieni i niepewni, stając wciąż przed dylematem: k i m jestem? Z drugiej strony, atmosfera konfrontacji n a r o d o w o ś c i o w e j w p r o w a d z i ł a w życie górali nowe w a r t o ś c i . Przyczyniła się na pewno do u ś w i a d o m i e n i a sobie przez nich znaczenia identyfikacji w narodowych kategoriach. Aspekt ten dostrzegł r ó w n i e ż k r o n i k a r z z Nowego Sołońca k o n k l u d u j ą c : „ C e n t r a l a naszej Polonii - Czerniowce co prawda nie bardzo się o tych r o d a k ó w troszczyły, agitacja ta nowa r o z b u d z i ł a dopiero narodowego ducha i p r z y d a ł o się to zło na coś dobrego" i dalej - o d n o s z ą c się j u ż do sfery poza świa­ d o m o ś c i o w e j - z a u w a ż a ł , że w w y n i k u słowacko-polskich p r z e t a r g ó w „ P o j a n a M i k u l i i Piesza zyskały radio a Sołoniec nowy kościół, bo nigdy by się w tych czasach i w tych warunkach na murowany kościół nie z d o b y ł " ( K r o n i k a 1940, s. 25). Być m o ż e , iż p o l s k o - s ł o w a c k i e dylematy t o ż s a m o ś c i o w e m a j ą swe ź r ó d ł o w swoistej p r z e w r o t n o ś c i e t n o n i m ó w . W sprawie ich mistyfikacyjnego poten­ cjału Kazimierz Feleszko zauważył, że trudno jest dzisiaj jednoznacznie roz­ s t r z y g n ą ć o przyczynach, dla k t ó r y c h po przybyciu górali z Czadeckiego na B u k o w i n ę zostali oni określeni j a k o Słowacy. N i k t przecież nie b r a ł w t y m względzie p o d u w a g ę j ę z y k a ich własnej t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o d e j m u j ą c p r ó b ę wyjaśnienia natury tego zjawiska, wspomniany wyżej badacz przytoczył per analogiom liczne p r z y k ł a d y nazw nieadekwatnych i nawet absurdalnych, c w a n y c h w r ó ż n y c h regionach i epokach poszczególnym etnosom, bez �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 149 u w z g l ę d n i a n i a rzeczywistej t o ż s a m o ś c i nazywanych, k t ó r e w y n i k a ł y często z niewiedzy b ą d ź stanowiły akt manipulacji politycznej. Dzieje e t n o n i m ó w aż roją się od tego t y p u „ z a p o ż y c z e ń " , p o c z ą w s z y od słowiańskich W e n e t ó w czy szlacheckich S a r m a t ó w po wszelakich W o ł o c h ó w . W tej kategorii znaleźć się m o g ą takie popularne określenia j a k „czeskie T a t r y " , nazywanie kiedyś wszystkich obywateli ZSSR mianem Rosjan, k ł o p o t y z n a z w ą Macedonii, określanie górali z Bukowiny w Bośni mianem H u c u ł ó w , czy wreszcie polskich r e e m i g r a n t ó w z Bukowiny przezwiskiem R u m u n ó w (Feleszko 1995, s. 155-157). P r z y p o m n i e ć t u trzeba t a k ż e częste nazywanie b u k o w i ń s k i c h S ł o w a k ó w przez tamtejszych P o l a k ó w Czechami. Więcej, towarzyszy temu praktyczny brak ś w i a d o m o ś c i znaczenia różnicy m i ę d z y t y m i dwoma etnonimami. G ó r a l e z Pojany M i k u l i , Pieszy i Nowego S o ł o ń c a przez P o l a k ó w z Kaczyk i , Bulaju czy R u d y nazywani są S ł o w a k a m i . Kaczykanie, c h a r a k t e r y z u j ą c swoich s ą s i a d ó w z p o ł o ż o n y c h wyżej wsi, z a u w a ż a j ą wiele r ó ż n i ą c y c h ich cech kulturowych: „Slowaki" - oni po słowacku mówią. Teraz się spanoszyli, ale to są Slowaki - „huzna", „kyrpce" - wyszyte mieli koszule, grube, tkane, parzenice mieli, „kabaty" mieli, „zopaski". To są wszystko słowackie wymowy. Sami o sobie mówili, że są „Slowioki". Slowaki „gwarią", oni mówią „mocki", idą po „ceście", „odbywają się..." ( K , lat 75, Kaczyka). R u m u n i również dla ich oznaczenia używają nazwy Slovač. Podobnie czynili kiedyś Niemcy. R u m u n i dzisiaj tak samo określają nawet R u s i n ó w z Nowego Sołońca, k t ó r e g o wszyscy m i e s z k a ń c y są dla nich S ł o w a k a m i , a nawet m i e s z k a ń c ó w K a c z y k i . Z drugiej strony, Rusini z M a j d a n u sołonieckich P o l a k ó w określają często j a k o Mazure, rzadko używając nazwy Slovač ( M , lat 45, N o w y Sołoniec). P o d o b n ą sytuację obserwowano w Paltynosie przed rokiem 1940, kiedy mieszkali tam Niemcy. W ó w c z a s R u m u n i używali na oznaczenie paltynoskich P o l a k ó w określenia Nieme (rum. Niemj), Niamc (rum. Neamf). W s p ó ł c z e ś n i m i e s z k a ń c y tej wsi w s p o m i n a j ą , że [...] jak Niemcy wyszły, to na kościół Rumuny mówiły „kościół niemiecki", „biserica nem¡easca". W Gura Humorului też tak mówią ( K , lat 65, Paltynosa). Wskazuje to na fakt, iż współcześnie określenie t y p u Slovač nie musi spełniać funkcji etnicznego identyfikatora, a m o ż e w s k a z y w a ć na o k r e ś l o n ą „ t e r y t o r i a l n o ś ć " , o d n o s i ć się do konkret­ nych determinant przestrzennych. Jego ekologiczny wymiar w y r a ź n i e łączy się z etnicznym w Paltynosie, gdzie t y m samym mianem R u m u n i określają l u d ­ n o ś ć p o l s k ą , p o c h o d z ą c ą głównie z Nowego Sołońca i Pieszy. W s p ó ł c z e ś n i e górale j a k b y p o s z u k u j ą c racjonalnego w y t ł u m a c z e n i a takiego ich nazywania stwierdzają: Rumuny mówią, że my „Slováci", że ze Słowacji przyszli. Nie poszli my po wojnie do Słowacji. Staszkowiany chyba z Czechów były, bo pra­ dziadek modlił się po czesku, miał książeczkę taką ( K , lat 52, N o w y Sołoniec). Coraz częściej n a z w ę Slovac R u m u n i stosują dla oznaczenia P o l a k ó w z K a ­ czyki, k t ó r z y swe korzenie m a j ą w Wieliczce i Bochni. N a w i ą z u j ą c do omawianej p r z e w r o t n o ś c i e t n o n i m ó w , jeden z m i e s z k a ń c ó w Pojany M i k u l i w 1998 r. powiedział, że Rus, Poliak, Hucuł i Lipowan to boły wszyscy Słowioki. To my się nie złościli, że my som „Słowioki", bo to podobne �150 EUGENIUSZ KŁOSEK Fot. E. Klosek Ryc. 2. Wesele w Nowym Sołońcu. W drodze od pana młodego do panny młodej jenzyki ( M , lat 77, Pojana M i k u l i ) . W 1917 r. nauczycielka z tej samej wsi, Eugenia Mazurek, ułożyła wierszem c h a r a k t e r y s t y k ę p o j a ń s k i c h rodzin roz­ p o c z y n a j ą c ą się o d słów: Nazwa wioski Mikuli Pojana, Bywa zawsze wychwalana. Mieszka w niej szlachta słowacka, Na samym szczycie ciotka Lehocka... (K, lat 74, Horná Štubňa). Wszystko wskazuje więc na to, że j u ż dawno m i e s z k a ń c y omawianych wsi sami siebie nazywali S ł o w a k a m i , nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji. Kwestia p o d z i a ł ó w p o d j ę t a została przez zewnętrznych k o m e n t a t o r ó w , którzy, j a k przedstawiliśmy wyżej, odpowiednio j ą zinterpretowali politycznie, kreując omawiany rozbrat. R ó w n i e ż po z a k o ń c z e n i u I I wojny światowej ideologiczny podział, głównie pojańskiej społeczności, o k a z a ł się aktualny, c h o ć stopniowo tracił swe znacze­ nie. Po spaleniu tej górskiej wsi i po z a k o ń c z e n i u wojny, głównie w 1947 г., p o ł o w a jej m i e s z k a ń c ó w wyjechała do Polski i Słowacji (z Pieszy i Nowego S o ł o ń c a w 1947 r. obok gremialnych w y j a z d ó w do Polski, do Słowacji w y - �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 151 j e c h a ł o t y l k o 11 rodzin: 4 z Pieszy i 7 z S o ł o ń c a ) . Podziały, j a k przed w o j n ą , przebiegały w rodzinach. Towarzyszyły temu szczególne emocje, odzywające się dziś we wspomnieniach: Dziadek w Pojanie był Słowak, a babcia była Polka. Jo strasznie plakala, bo jo nie chciała być Czeszkom. Jo bola z babkom. Dziadek przynios mi książeczkę do modlenia po czesku. [...] To bolo dziwne, insze. Jak my boli wypendzeni za czas wojny, jakie to bolo straszne, głodne, bójcie się Boga, a tam jeszcze zaczeni śpiwać po czesku. Furt śpiwalipo czesku i tam w taki bidzie bola spur a... ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) ; Trzy ciotki boły, siostry matki, dwie boły Słowioczki, a moja matka boła Polka. W kościele przegrodzili ławki, zrobili takie poręcze, żeby się nie kłuli Polacy i Słowacy. Koleżanka żony też pojechała do Słowacji ale listy pisała po polsku. Jako strasznie im boło. Takie straszne dureństwo zrobili, poszli do światu, niechali swoje gospodarstwa. W Słowacji Słowioki się po polsku modlili ( M , lat 77, Pojana M i k u l i ) . S p o ś r ó d 409 o s ó b przesiedlonych do Czechosłowacji na terenie Słowacji p o z o s t a ł o 200, podczas gdy resztę osiedlono w Czechach ( J u r a š e k 1997, s. 10). W licznych relacjach informatorzy podkreślali p o c z ą t k o w e trudności słowackich przesiedleńców, dostrzegając r ó w n o c z e ś n i e przemiany w ich kulturze, oceniane często j a k o cywilizacyjny awans, ale i j a k o o d s t ę p s t w a od miejscowej tradycji, kojarzone z ,,obcymi" w p ł y w a m i : Moja siostra też jest w Czechach. Dom im spalili, poszli z bidy. Nie poszli z dobra. Tam żyją sto razy lepi jak tu. Tam fabrykow je. Kożdy se weszel do jakiśka pracy i zarobił. Jak priszla piyrszy roz do mnie, to taka pani. Tyle dzieci a ona taka zebrana. Jak ech priszla tam, tak tam bolo delikatne wszisko. Jo co ranią szla do kościoła, a tu zamknięte! Co to za katoliki?! Dorna modlili się po polsku. W kościele na Wielkanoc bolo pare kobiet. Na drugi dziyń, w drugie świento, bola ino jo sama. Miyndzy so bom gwarili. Z dziećmi już troche po czesku, bo to poszło gdzieś do szkół. Na Wielkanoc piekli paske, takiego baranka, ale jej nie święcili ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) . P r z y g l ą d a j ą c się dzisiejszym wzajemnym stosunkom między Polakami i S ł o w a k a m i z omawianych wsi, mieszkającymi w R u m u n i i , Polsce, Czechach i Słowacji, z a u w a ż y ć m o ż n a , że wraz z u p ł y w e m czasu p o d z i a ł y ideologiczne o d g r y w a j ą coraz mniejszą rolę, a ważniejsze o k a z u j ą się więzi rodzinne i l o k a l ­ ne. Oznacza t o j a k b y p o w r ó t do sytuacji sprzed o m ó w i o n y c h t u p o d z i a ł ó w ideologicznych. T a k j a k dawniej, przed rozproszeniem, p o z o s t a w i a j ą c j a k b y na drugim planie n a r o d o w o ś ć , wszyscy o n i czują się p o j a ń c z y k a m i , pleszanami i s o ł o ń c z a n a m i , z w i ą z a n y m i w s p ó l n y m i dziejami i k u l t u r ą , i to wydaje się b y ć dla nich najważniejsze. LITERATURA B i e d r z y c k i E . 1973, Historia Polaków na Bukowinie, Warszawa-Kraków. D e b o v e a n u E . 1971, Polska gwara Górali bukowińskich w Rumunii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. D r l j a č a D . 1992, Tułaczka bośniackich Bukowińców w ostatnim pięćdziesięcioleciu, [w:] Buko­ wina. Wspólnota kultur i języków, K . Feleszko, J. Molas (red.), Warszawa, s. 29-38. �152 EUGENIUSZ KŁOSEK F e l e s z k o K . 1995, Die Sprachidentitát, oder: wer hat einige Bergdorfer der Bukowina besiedelt?, [w:] Bukowina. Blaski i cienie „Europy w miniaturze", K . Feleszko, J. Molas, W. Strutyński (red.), Warszawa, s. 150-165. F i g i e l S. 1984, Polskie osadnictwo na rumuńskiej Bukowinie - historia i dzień dzisiejszy, Wierchy, nr 53, s. 203-218. G o t k i e w i c z M . 1938a, O Polakach w okręgu czadeckim, Gronie, R. 1, nr 3, s. 104-120. - 1938b, Szukamy krewnych na Bukowinie, Zaranie Śląskie, z. 5, s. 273-284. - 1939, Polskie osadnictwo czadeckiego i Orawy, Katowice. - 1948, Ślązacy wrócili z Bukowiny i Bośni na Dolny Śląsk, Ziemia, nr 1, s. 14-19. - 1948/49, Pieśni śląskich górali przetrwały na Bukowinie i rozbrzmiewają dzisiaj na Śląsku, Prace i Materiały Etnograficzne, t. VII, s. 348-363. - 1956, Na tułaczych szlakach górali, Wierchy, t. 25, s. 89-100. - 1959, Szlakami czadeckich górali, 7 Dni w Polsce, nr 17. - 1962, O czadeckich repatriantach z Bukowiny, Etnografia Polska, t. VI, s. 93-133. - 1970, Zamknięte kolisko, Zeszyty Raciborskie ,,Strzecha", nr 2, s. 94-125. J u r a š e k J. 1997, 50 rokov od návrotu Slovákov z Poiana Micului do vlasti, Turčianske Teplice. K a i n dl R . F . 1899, Die Polen, [w:] Die óstereichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild (Bukowina), Wien. - 1902, Das Ansiedlungswesen in der Bukowina seit der Besiezergreifung durch Óstereich unter besonderer Berücksichtigung der Deutschen, Insbruck. K l i m a S. 1925, Čechové a Slováci za hranicemi, Praha. K ł o s e k E . 2000, O czadeckiej góralszczyźnie z południowej Bukowiny, [w:] Czadecka Ojcowiz­ na, K . Nowak (red.), Lublin, s. 79-107. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa-Kraków. K r o gul s k a I . 1937, Polacy na Bukowinie. Wrażenia i refleksje z wycieczki, Warszawa. K r o n i k a N o w e g o S o ł o ń c a 1940, Manuskrypt w posiadaniu probostwa wsi Nowego Sołońca. M a c i e j e w s k a J . M . 1995, Interferencje serbsko-chorwackie w gwarze Górali bukowińskich w Jugosławii, [w:] Bukowina. Blaski i cienie ,,Eur opy w miniaturze", K . Feleszko, J. Molas, W. Strutyński (red.), Warszawa, s. 139-151. M a ł e c k i M . 1938, Język polski na południe od Karpat: Spisz, Orawa, Czadeckie, wyspy języko­ we, Zakopane,. M a ł e c k i M . , N a n d r i § G . 1936, Remarques sur les dialektes polonais eu Bucovine, Bulletin de l'Academie Pol. Des Sciences et de Let tres, Krak ów, s. 16-22. M e d v e c k ý К. 1920, Cirkevnépoměry katolických Slovákov v niekdajšom Uhorsku, Ružomberok. N i stor I. 1930, Cehoslovacci si Románii, Bucure§ti. N o w a k К. 2000, „O dusze" górali bukowińskich. Polsko-czechosłowacki konflikt na Bukowinie po I wojnie światowej, [w:] O Bukowinie. Razem czy oddzielnie?, K . Feleszko (red.), Piła-Warszawa, s. 207-221. P r o k o p o w i t s c h E . 1929, Das Ende ostereichischen Herrschaft in der Bukowina, München. S v e t o ň J. 1943, Slováci v europskom zahraničí, Bratislava. Ú r a d n i k V. 1993, Slováci v Bikovine, Bratislava. U r b a n R. 1930, Čechoslováci v Rumunsku, Praha. W i l l a u m e M . 1981, Polacy w Rumunii, Lublin. W o r c e l l H . 1972, Pojańczycy, [w:] Ziemia na nowo rozbudzona. Zbiór reportaży z Ziemi Dzierżoniowskiej, D. Sikorski (red.), Wrocław, s. 71-87. Z i m mer N. 1930, Die deutschen Siedlungen in der Bukowina, Plauen i. V. �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 153 E U G E N I U S Z KŁOSEK T H E H I G H L A N D E R S O F TWO NATIONS? C I R C U M S T A N C E S A N D C O N S E Q U E N C E S O F T H E POLISH-SLOVAKIAN B R E A C H I N T H E V I L L A G E S O F T H E R O M A N I A N BUCOVINA Summary The article concerns the community called the Chadca Highlanders who at present live scattered in Romania, Poland, Slovakia and Czech Republic. They make a very remarkable case from the point of view of Polish-Slovakian ethnic relationships. They, so to say, have "moved" the Polish-Slovakian border about 800 km to the east, from Chadca to Bucovina in Romania. The Polish-Slovakian breach can be noticed among the villagers of Poiana Miculi, Piesza and Nowy Sołoniec (all in Romania) as well as among the scholars who strived to define their national identity. If we read both Polish and Slovakian works on the subject we realize that each of the two groups of the authors does his best to prove the Bucovina highlanders' nationality to be the same as his own. Each of the parties refers to the myth of their genetic respectively Polish or Slovakian nationality. That was obviously not conducive for objectivity required in scholarly work. The ethnic configuration of the Chadca region, which that Polish-Slovakian "dialogue" often referred to is typical for the borderland to which the settlers arrived both from the southern and from the northern side. Linguistic analyses prove that the dialect spoken in the highlanders' villages in Bucovina is derived from Polish language. Language, however is only one of the objective criteria of ethnic identity. Most important for that identity is consciousness, self-definition. National dissension started in the mentioned villages in the late thirties of the twentieth century. In response to pro-Slovak agitation groups of Polish intellectuals from Warsaw, Cracow and Poznań organized trips to the village of Poiana Mikuli. Their aim was to present an attractive image of Poland and the Poles. As a result of those political activities the people from Poiana Mikuli split into two, more or less equal parts, one defining themselves as Poles, the other one as Slovaks. Such behaviour is specific for the inhabitants of ethnic borderlands. In the article broader interpretation of this phenomenon has been presented with reference to the statement of R . F . Kaindl saying about the "polonization of the Slovak highlanders under the influence of school and Church". The commu­ nity presented here conceived their national identity and its particular determinants in a very peculiar way, the determinants being often related to external factors. Contemporary interpreta­ tions of the Polish-Slovak conflict presented in the article are often of mythical character. The author emphasizes, let us call it, perfidy of ethnic names including those of the Czechs and Slovaks. The specific way in which the local people conceive them may lead to misunder­ standing. This is one of the reasons why the interpretations of the social scientists and the views of local people are still discordant. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008a035f81e85ad86376961ac174661a.pdf 15af8bee3410ad25558cc0b26dc90cf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1577 Title A name given to the resource Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.155-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Doboszyńska, Justyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Warszawa TBILISI - M A Ł A OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 1 Punktem wyjścia do b a d a ń prowadzonych w Tbilisi, w czasie d w ó c h kolejnych jesieni 1997 i 1998 г., była wieść o odrodzeniu się w Gruzji (po rozpadzie Z S R R ) środowiska polonijnego. Kilkutygodniowe wyprawy zaowoco­ w a ł y 22 w y w i a d a m i z m i e s z k a ń c a m i gruzińskiej stolicy, k t ó r z y m a j ą P o l a k ó w w ś r ó d swoich p r z o d k ó w , w liniach tak po mieczu, j a k i po kądzieli. „ P o l a c y " mieszkają w Tbilisi od dwu do k i l k u p o k o l e ń i dziś większość z nich nie m ó w i po polsku . N a siedmiuset członków Stowarzyszenia „ P o l o n i a " w 1997 r. po polsku m o g ł o się p o r o z u m i e ć o k o ł o trzydziestu . R o z m ó w c y mówili o sobie r ó ż n i e , albo że są „rosyjskojęzyczni", czasami śmiejąc się - że są ludźmi „ z n i k ą d " , lub niekiedy, że - są Polakami. Po granicach będziemy chodzić - ż a r t o w a l i (wyw. X X I ) . Często też używali określenia „Tbiliscy" . Niektórzy odwoływali się do korzeni słowiańskich: Ja mógłbym być Gruzinem, ale ja [jestem] Słowianin. Bliższy mi jest język rosyjski (wyw. X X I ) . I n n i , poprzez etymologię gruzińskiego słowa sięgali do najstarszej p r a w s p ó l n o t y : [Gdy ktoś pyta o moje pochodzenie, to odpowiadam, że] po gruzińsku mówi się „adamiani" [to znaczy po gruzińsku „człowiek"]. My wszyscy od Adama pochodzimy - m ó w i ł a pani Irena (wyw. I ) . Tbilisi m a w sobie ogromny urok. P o ł o ż o n e w ś r ó d gór, bogate w mineralne źródła, barwne, eleganckie. Ł a t w o jest je polubić. „ O t o c z o n e zielonym pierście­ niem gór, Tbilisi kojarzy [...] się z głębokim talerzem. Leżące w kotlinie [...] amfiteatrem opada k u rzece, [...] [która] wirując i kipiąc na w i o s n ę , a ledwie szemrząc w dniach letniej posuchy, przecina ten talerz na dwie p o ł o w y : wyższą 2 3 4 5 1 Artykuł jest fragmentem pacy magisterskiej „Polonia w Tbilisi. Przeszłość i teraźniejszość. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1997-1998", napisanej pod kierunkiem prof. Anny Zadrożyńskiej, UW i prof. Andrzeja Woźniaka, PAN, obronionej w maju b.r. w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Wywiady były przeprowadzone wspólnie z Patrycją Prześlakiewicz (studentką Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW) i Joanną Konikiewicz (studentką Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UW). Terminu „Polak" używam w cudzysłowie, co nie jest oceną, lecz jedynie pewnym uproszczeniem. Według p. M. Kozłowskiego, wyw. przeprowadzony w 1997 г.; wszystkie wywiady są w po­ siadaniu autorki. „Tbiliscy", „Tbilisiec" po rosyjsku brzmi naturalnie, po polsku - dość niezgrabnie, będę zatem unikać tych terminów. 2 3 4 5 �156 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA i n i ż s z ą " ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Często p o r ó w n y w a n o Tbilisi z teatrem. M a j a k o w s k i w y k r z y k n ą ł z G ó r y Dawidowej: „ T o dopiero audytorium! Z ta­ kiej sceny m o ż n a p r z e m a w i a ć do całego ś w i a t a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). N a dzisiejszą a t m o s f e r ę stolicy bardzo d u ż y wpływ m i a ł a historia ostatniego dwustulecia. Obraz miasta byłby niepełny bez uwzględnienia tak niedawnych w p ł y w ó w z m u z u ł m a ń s k i e g o p o ł u d n i a , k t ó r e są „ w i n k r u s t o w a n e " w k u l t u r ę g r u z i ń s k ą . Byłby nieprawdziwy bez pamięci o licznych migrantach, k t ó r z y są od p o k o l e ń Tbiliscami, o kulturze Ormian, K u r d ó w , Asyryjczyków, Ż y ­ d ó w , N i e m c ó w , Rosjan, P o l a k ó w . Kalejdoskop k u l t u r odbija się w języku (językach). W i l u i j a k i c h j ę z y k a c h m ó w i się w Tbilisi? „ P o o r m i a ń s k u m ó w i ? M ó w i ! - w y c h w a l a ł c ó r k ę pewien tbiliski Ormianin - Po gruzińsku m ó w i ? Naturalnie! Angielskiego się uczy? Uczy się! A w szkole u c z ą po francusku? U c z ą ! I jeszcze Gwanca, c ó r k a naszego dozorcy Fizuły, uczy j ą t r o c h ę po k u r d y j s k u " (Dumbadze 1988, s. 123). T b i l i s i scala w ą t k i w s p ó l n e kulturze europejskiej, chrześcijańskiej, a z dru­ giej strony jest miastem ulegającym przez lata w p ł y w o m islamu. Przyglądając się historii poprzedniego stulecia stawiamy t a k ż e w pełniejszym świetle tutejsze ś r o d o w i s k o polonijne. Pozytywny stereotyp Polaka, istniejący do dziś w ś r ó d G r u z i n ó w , u k s z t a ł t o w a n y został przez historię X I X i X X wieku i wpisuje się w europejskie ambicje G r u z i n ó w , jak i w sferę trzebionych w ramach systemu sowieckiego w a r t o ś c i chrześcijańskich. W t y m ponad m i l i o n o w y m mieście p o w s t a ł o po rozpadzie Z S R R k i l k a organizacji polonijnych skupiających łącznie blisko tysiąc o s ó b . N a pytanie, dlaczego doszło do takiej „eksplozji p o l s k o ś c i " , nie ma chyba jednej odpowie­ dzi. N i e g r u z i ń s k a część społeczności Gruzji sięga dziś ponad 30% wszystkich obywateli. Po rozpadzie Z S R R w 1991 r. bardzo wiele o s ó b , m o ż e zwłaszcza tych z rodzin interetnicznych, stawiało sobie pytania d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o w s t a ł y r ó w n i e ż inne organizacje n a r o d o w o ś c i o w e . O Tbilisi, mieście wieloetnicznym, żywiołowym, n i e k t ó r z y p o w i a d a j ą , że jest p a ń s t w e m w p a ń s t w i e , tak bardzo r ó ż n i się od reszty kraju. Czy jego m i e s z k a ń c y , o k r e ś ­ lający siebie j a k o „ T b i l i s c y " , szukają innego zakorzenienia? Zdaje się, że tak. Jednak n i e k t ó r z y r o z m ó w c y zarzucali nam nawet eksplicite, że zadając pyta­ nia d o t y c z ą c e t o ż s a m o ś c i etnicznej szukamy j e d n o z n a c z n o ś c i , nie dopuszcza­ j ą c m o ż l i w o ś c i pewnego niedookreślenia. T o prawda, że „ z b i o r o w o ś c i społecz­ ne przez n a s t ę p s t w o p o k o l e ń trwają w zmianie, a wraz z n i m i t r w a i rozwija się ich k u l t u r a " ( K ł o s k o w s k a 1996 s. 35), jednak stale n u r t o w a ł y mnie pyta­ nia: Czy m o i r o z m ó w c y są Gruzinami? Czy czują się Polakami? Czy w ogóle d e k l a r u j ą j a k ą k o l w i e k j e d n o z n a c z n o ś ć ? Czy ma dla nich znaczenie p o l s k o ś ć przekazana po kądzieli, czy tylko ta po mieczu? W ś r ó d czternastu n a s t o l a t k ó w ze szkółki j ę z y k a polskiego przy Polskim Centrum Edukacyjnym p r z e p r o w a d z i ł a m d r o b n ą ankietę. C z w ó r k a dzieci de­ k l a r o w a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . Dwoje u w a ż a ł o się w r ó w n y m stopniu za Pola­ k ó w , co za G r u z i n ó w , reszta - za G r u z i n ó w . W d u ż y m stopniu odpowiedzi dzieci były w y p a d k o w ą w y b o r ó w ich r o d z i c ó w i niemałego w p ł y w u nauczycieli �157 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII polonijnych. Co ciekawe, n i e k t ó r e dzieci o gruzińskich nazwiskach deklaro­ w a ł y p o l s k o ś ć , t ł u m a c z ą c , że ich m a t k i , czy babcie były P o l k a m i . G d y Aleksander Dumas - ojciec zobaczył Tbilisi, p o c z u ł się j a k odkrywca nowej planety. Miasto wywarło na n i m takie wrażenie , j a k b y powiedziano - Oto Saturn! A l b o - Oto M e r k u r y ! " {Tbilisi 1972; W s t ę p b.s.). Wszystko jednak zależy od o c z e k i w a ń i w y o b r a ź n i , k t ó r a k a r m i się l e k t u r ą , m o d ą , o b i e g o w ą opinią. Daleki od apoteozy jest komentarz współczesnego publicysty: „ T o było najzwyczajniejsze sowieckie miasto z p o p r a w k ą na kaukaskie obyczaje" ( K a b a k o w 1998, s. 14). Jednak c h c i a ł a b y m poświęcić k i l k a słów tej „ p o p r a w c e " . Tbilisi obejmuje dziś 350 k m i ponad m i l i o n m i e s z k a ń c ó w (Regards sur la culture g é o r g i e n n e 1998, s. 11). N i e jest wielką m e t r o p o l i ą w p o r ó w n a n i u z i n n y m i stolicami E u r o p y czy A z j i . N a p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych s k u p i a ł o jednak a ż c z w a r t ą część obywateli Gruzji, przedstawicieli kilkudzie­ sięciu r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Furier 1993, s. 171). T a k a r ó ż n o r o d n o ś ć skła­ niała do rzucania śmiałych w y z w a ń : „ W i e ż a Babel runęła, a Tbilisi t r w a ! " (Stepanow b.d.w., b.s.). Stolica w y r ó ż n i a ł a się, bo inne miasta gruzińskie nie b y w a ł y t a k i m konglomeratem kaukaskich, azjatyckich i europejskich żywio­ łów. A tradycja osadnicza sięga w Tbilisi k i l k u tysiącleci. Archeolodzy przypi­ sują siedlisku nawet do sześciu tysięcy lat i zarzucają fałsz t y m , k t ó r z y „ l e k k ą r ę k ą obchodzili [zaledwie] tysiąc pięćsetlecie miasta w 1958 r . " (Kvirkvelija 1969, s. 9; Chucišvili 1983, s. 10). O charakterze miejsca decyduje zatem r ó w ­ nież i to, że z o s t a ł a w n i m zachowana gruzińska „ d u c h o w a zasiedziałość". W k o ń c u X V I I I w . d o s z ł o do kolejnej inwazji na Tbilisi. Perski szach k a z a ł spalić to miejsce. G r u z i ń s k i e powitanie Gamardżoba znaczy - „ z w y c i ę s t w o " . T o oczywiste, że wydarzenia z przeszłości t k w i ą w dzisiejszej codzienności, jednak w T b i l i s i wydaje się, że historią żyje się mocniej z uwagi na zmiany polityczne i społeczne. Czasy p r z e ł o m u , zwłaszcza takiego, k t ó r y jest etapem od zniewolenia k u wolności, skłaniają do p o d s u m o w a ń , do syntezy, do od­ w o ł y w a n i a się do przeszłości, p r z y w o ł y w a n i a wielkich postaci historycznych. 2 W ostatnich latach zdecydowana większość mieszczan żyje w warunkach u b ó s t w a , pozbawiona podstawowych u d o g o d n i e ń cywilizacyjnych. Gdy opusz­ czałyśmy Gruzję w 1998 г., nie było żadnych nadziei na realną p o p r a w ę sytuacji w stolicy, w k t ó r e j i tak żyje się lepiej niż na prowincji. M i a s t o w delikatniejszym, jesiennym słońcu złoci się wulkanicznym b o l niskim tufem, k t ó r y m o b ł o ż o n o wiele reprezentacyjnych b u d o w l i (Miłoszowie 1979, s. 176). W z d ł u ż ulic i na bazarach piętrzą się owoce - winogrona, ż ó ł t o p o m a r a ń c z o w a h u r m a , wypełniająca stertami b a g a ż n i k i i całe w n ę t r z a s a m o c h o d ó w osobowych. Owoce p o c h o d z ą z o g r o d ó w przy letnich daczach, p r z y w o ż o n e są nawet z dalekiej prowincji, a sprzedawane b e z p o ś r e d n i o z ulicy. D o c h o d y z handlu „ b a g a ż n i k o w e g o " łatają b u d ż e t niejednej rodziny. D a g e s t a ń c z y c y - sprzedawcy a r b u z ó w , koczują tygodniami przy wylotowych 6 7 6 7 Bolnisi - miasto położone na południe od Tbilisi. Owoc przypominający wyglądem pomidor. �158 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA trasach z miasta. N a n i e k t ó r y c h ulicach, obsadzonych gwarnym t ł u m e m sprze­ d a w c ó w , wirują zapachy zielonych cytryn p a c h n ą c y c h j a ł o w c e m , estragonu, pietruszki, wszelkiego ziela, k t ó r y m targują A z e r b e j d ż a n k i . Tbiliskie bazary z p o c z ą t k u wieku, w s p o m i n a ł Konstanty Paustowski, p a c h n i a ł y s k ó r ą , winem, octem, sokiem z dzikich śliwek, miodem, woskiem i wonnym tytoniem (Paustow­ ski 1962, s. 251). D z i ś , żeby d o p e ł n i ć ten swoisty wachlarz w o n i trzeba powie­ dzieć o wieczornym, nisko przy ziemi p r z y s i a d ł y m m e l a n ż u z a p a c h ó w : siarki, rozgrzanego asfaltu, nie wywiezionych śmietników, benzyny, spalin, kurzu, intensywnej w o n i i g l a k ó w i piekarni, zapachu kiszonego czosnku na szuabazari - śródmiejskim, reprezentacyjnym targu - gdzie cieszą oczy brzoskwinie, melony, zielonożółte, soczyste i aromatyczne owoce fejoa, granaty, k i l k a g a t u n k ó w lepkich od dojrzałości fig i b a k ł a ż a n y . A po k t ó r y m ś z jesiennych w e e k e n d ó w w i d a ć nagle u wielu p r z e c h o d n i ó w charakterystycznie c i e m n o b r ą z o w e dłonie, k t ó r e trudno d o m y ć po zdzierania łupin orzechów. Orzechy są bogactwem tego kraju i z n a c z ą c y m akcentem w jego kuchni. P r z y w o ż o n e z urodzajnej Kachetii czy Raczy, schną na miejskich balkonach, werandach, parapetach i p o d w ó r k a c h , ich g o r y c z k ą pachnie całe miasto. O b o k wiszą girlandy p o m a r a ń c z o w o ż ó ł t y c h k w i a t ó w - aksamitek , służących j a k o przyprawa do gruzińskich d a ń . 8 „ S t a r e " Tbilisi, znane powojennemu pokoleniu, to dzieło XIX-wieczne, odbudowane po klęsce, k t ó r ą zadali w 1795 r. Persowie. M i m o ćwierćwiecza wojen, k t ó r e w y b u c h ł y zaraz po przyłączeniu Gruzji do rosyjskiego imperium (1801 г.), Tbilisi r o z r a s t a ł o się intensywnie . Jak to bywa po każdej wojnie, miasto u t r a c i ł o swój przedwojenny koloryt. Przyczynił się do tego m . i n . ogromny n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , inżynierów i rzemieślników z t e r e n ó w imperium rosyjskiego oraz stymulujące k o n i u n k t u r ę oddziały wojsk carskich i d o w ó d z ­ two K o r p u s u Kaukaskiego (Miłoszowie 1979, s. 167). O d strony ekonomicz­ nej rosyjski protektorat z a p o w i a d a ł w Tbilisi zmiany na lepsze, przynajmniej dla tych, k t ó r z y z takiej k o n i u n k t u r y chcieli i potrafili skorzystać. W 1821 r. wznowiono swobodny tranzyt t o w a r ó w przez Gruzję. P ó ł wieku później nowe linie kolejowe, łączące Tbilisi z Poti, Batumi i Baku stały się zaczątkiem całej sieci nowoczesnych s z l a k ó w komunikacyjnych na Zakaukaziu. W latach dzie­ więćdziesiątych r o z p o c z ę t o b u d o w ę sieci telefonicznej, a na centralnych u l i ­ cach pojawiły się elektryczne latarnie (Chucišvili 1983, s. 33). Tbilisi ponownie n a b i e r a ł o rangi żywego centrum handlowego, lecz o charakterze coraz bar­ dziej europejskim z akcentami b ę d ą c y m i k o n t y n u a c j ą miejscowych tradycji: d o m a m i zdobnymi w drewniane balkony, galeriami, rzeźbionymi gankami, tarasami (Miłoszowie 1979, s. 169). 9 N o w y m z a g r o ż e n i e m dla k u l t u r podbitych n a r o d ó w K a u k a z u i Zakauka­ zia był Z w i ą z e k Radziecki. Co stało się z Tbilisi i jego m i e s z k a ń c a m i po t y m , j a k w l u t y m 1921 r. do Gruzji w k r o c z y ł a A r m i a Czerwona? Gruzini mieli za 8 Po gruzińsku zwane „żółtymi kwiatami", w Polsce popularnie - aksamitkami. Wojny z Persją były prowadzone przez Rosję w latach 1805-1813 i 1826-1828, z Turcją - d o 1829 r. 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 159 s o b ą trzy lata niepodległości, stale niepokojonej o b e c n o ś c i ą rosyjskich b o l ­ szewików, żywo zainteresowanych Zakaukaziem. „ Z g l a j c h s z a l t o w a n i e " w c i ą ­ ganych w rewolucję bolszewicką n a r o d ó w nie było tylko pozorne. Betonowe „ b l o k o w i s k a " , znane ze wszystkich stolic byłego B l o k u Wschodniego, n a b r a ł y z czasem miejscowego charakteru, z p o d w ó r k o w y m i miejscami biesiadnymi, balkonami zamienionymi na werandy, stolikami do wieczornej partyjki d o m i ­ no, s z a c h ó w czy n a r d y . K u l t u r a w Z w i ą z k u Radzieckim m i a ł a b y ć , j a k wiadomo, narodowa w formie, a socjalistyczna w treści, co charakteryzuje t a k ż e specyficzny r o z w ó j k u l t u r y materialnej, tzw. gruzinizmu. Z a czasów k o m u n i ­ stycznych konstrukcje dachowe n i e k t ó r y c h b u d y n k ó w użyteczności publicz­ nej, m . i n . szkoły łyżwiarstwa artystycznego dla dzieci i P a ł a c u Sportu, wzoro­ wano na tradycyjnym darbazi (Stepanow b.d.w., b.s.). Jan Berson słusznie przypuszczał, że największe obostrzenia nowego systemu dotyczyły nie architek­ tury, a j ę z y k a , a ściślej b i o r ą c tego, co ten język m a b u d o w a ć (Berson 1935, s. 128). Współczesny filozof - M . Mamardaszwili, pisał: „ N i e walczę o język gru­ ziński. T a walka j u ż z o s t a ł a wygrana. Ja walczę o to, co się m ó w i w j ę z y k u g r u z i ń s k i m " (cyt. za: Jagielski 1994, s. 37). W ł a d z a radziecka „ z n i e w a l a ł a o d w e w n ą t r z " , a mechanizm zrównywania dotyczył wszystkich i niemal wszystkiego (prócz wspomnianych folklorystycznych p o z o r ó w odrębności kulturowej), czyli sfery myślenia, a nawet uczuć, bo choć to wydaje się absurdalne, bolszewicy na swój sposób „pragnęli miłości", specyficznie do niej nakłaniając (Kabakow 1998, s. 14; A m i r a d ż i b i 1997, s. 58-66). 10 11 12 O atmosferze Tbilisi wiele m ó w i ą jego bazary. „ K a ż d y przyjezdny, c h c ą c p o z n a ć miejscowe życie, winien zwiedzić ormiański bazar - czytamy w kalenda­ rzu z p r z e ł o m u X I X i X X w. P r ó c z targowisk jest tam cała r ó ż n o r o d n o ś ć stoisk u s ł u g o w y c h . Cyrulik [...] m y d l i policzki i b r o d ę c z a r n o w ą s e g o gruzińskiego franta, lub [...] Persa i głośno brzęcząc swoimi nożycami, wymienia się dowcipa­ m i z s ą s i a d a m i i przechodniami. Ludzie myją się, [...] strzygą, ubierają i rozbie­ rają, j a k u siebie w sypialni, na t y m gościnnym dla wszystkich, r o d z i m y m bazarze" ( M o s k v i č b.d.w., s. 239). „ D o k o ł a targu - wspomina Tbilisi k i l k a ­ dziesiąt lat później H . A m i r a d ż i b i - m o ż n a było zobaczyć r o z t a ń c z o n e Cyganki z o b o w i ą z k o w y m i złotymi k o ł a m i w uszach, a na samym targu spotykali się [...] Chewsurzy i Gurijcy, Polacy i Szwedzi, A j s o r z y i Turcy [...] wszystko rozkrzy­ czane i pstrokate" ( A m i r a d ż i b i 1996, s. 76). Dzisiaj bazary nieco się zmieniły. H a n d l e m „ n a r ę c z n y m " zajmuje się ogromna część społeczeństwa oraz wielu u c h o d ź c ó w z prowincji o g a r n i ę t y c h w o j n ą lub głodem. N a targu m o ż n a k u ­ p i ć p r o d u k t y tureckie, polskie, p r z e w o ż o n e tutaj koleją w szalonym trudzie. Imigranci p r z y b y w a j ą c y do Tbilisi przez cały X I X i p o c z ą t e k X X w . z czasem 13 1 0 Gra planszowa przypominająca warcaby. „Darbazi" - dachy przypominające stożek, zwieńczone otworem dymno-okiennym. Z badań przeprowadzonych wśród młodej inteligencji gruzińskiej wynika, że aż 18% gru­ zińskich respondentów zna lepiej język rosyjski niż gruziński (Furier 1993 s. 176). Asyryjczycy. 1 1 1 2 1 3 �160 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA uznawali miasto za swoje. A sprzyjała temu odwieczna wieloetniczność miejsca i tradycyjna o t w a r t o ś ć jego m i e s z k a ń c ó w . Z łatwością m o ż n a było się t u z a d o m o w i ć . T b i l i s i , j a k pisano wciągało p e w n ą lekkomyślnością, „ m i e s z a n i n ą m ą d r o ś c i , hojności i smutku..." (Ajwazjan 1977, s. 415). Istnieje specyficzny sposób poruszania się po tbiliskiej ulicy. „Rustawelić się" - t o określenie u ż y w a n e przez nas w trakcie b a d a ń . Odnosi się do sposobu życia na głównej stołecznej ulicy - A l e i Szoty Rustawelego. „ R u s t a w e l i ć s i ę " - to r e p r e z e n t o w a ć szyk i elegancję bliską, na pierwszy rzut oka, europejskiemu rozumieniu tego słowa. Dziewczyny z wyniosłym, zamglonym spojrzeniem p r z e c h a d z a j ą się p o d r ę k ę w parach lub t r ó j k a m i . Czasem „ p r o w a d z a j ą s i ę " w ten s p o s ó b c h ł o p c y . M ł o d z i na powitanie i na „ d o widzenia" wielokrotnie c m o k a j ą się w policzki. N a Rustaweli spotyka się znajomych, słychać śmiechy i głośne rozmowy, czasem dochodzi do jakieś bójki. Błyszczą w słońcu białe kołnierzyki i wyglancowane buty. Eleganckie dziewczyny i chłopcy, tacy zdawało­ by się beztroscy, j a k b y kłębiące się w o k ó ł problemy zupełnie ich nie dotyczyły. W z a u ł k a c h miasta, p r z y p o m i n a j ą c y c h niekiedy m a ł ą mieścinę, rozlegają się rankiem o k r z y k i : Maconi! Maconi! Sprzedawcy kaukaskiego j o g u r t u r o z n o s z ą swój towar j u ż bez osiołków, o k t ó r y c h Paustowski pisał, że były tak „ c z a r n e i tak zakurzone [...] j a k b y wszyscy przechodnie d ł u g o wycierali o nie nogi j a k 0 s ł o m i a n e m a t y " (Paustowski 1962, s. 231). Z tych m a ł y c h d o m ó w , gdzieś z góry, niby strumyki do głównej arterii schodzą prześliczne, eleganckie dziewczy­ ny i r ó w n i e zadbani chłopcy. Mijając nas, zostawiali za s o b ą w o n n o ś c i z P a r y ż a (?). T o rzeczywiście miasto nie z tego świata. „ S k ą d się ci ludzie b i o r ą ? " z a d a w a ł y ś m y sobie pytania, wracając do mieszkania, k t ó r e - j a k niemal wszyst­ kie domostwa w Gruzji - było pozbawione stałej dostawy p r ą d u i wody. OD POLSKOŚCI U T R Z Y M A N E J DO R E K O N S T R U O W A N E J P o c z ą t e k lat dziewięćdziesiątych otwiera w Gruzji t r u d n ą d e k a d ę od strony politycznej, ekonomicznej i społecznej. „ S t a r z y " m i e s z k a ń c y stolicy musieli się p o g o d z i ć z n a p ł y w e m masy u c h o d ź c ó w z gruzińskich t e r e n ó w objętych w a l ­ k a m i . Z m i e n i ł się obraz codziennego życia eleganckiego miasta. Przyniosło to wiele nowych n a p i ę ć . Przybysze pozbawieni dachu nad głową i pewności j u t r a , to przede wszystkim Gruzini. Niejednokrotnie zapewne rodziło się pytanie: K t o jest gospodarzem miasta? Przede wszystkim Gruzini? M o ż e całe wieloetniczne ś r o d o w i s k o zasiedziałe t u o d p o k o l e ń ? W takich warunkach „ w y t r ą c i ł a s i ę " tbiliska Polonia. Z a i s t n i a ł a j a k o efekt przemian politycznych i społecznych, do k t ó r y c h doszły niemałe problemy materialne. N i e p o w s t a ł a , rzecz jasna, „ z niczego". O d w o ł y w a ć się m o g ł a do tego, co zostało utrzymane subiektywnie - w pamięci (historie rodzinne) 1 obiektywnie - j a k o funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w pozytywny stereotyp Polaka. Po rozpadzie Z S R R u d o s t ę p n i o n o m a t e r i a ł y archiwalne, p o m a g a j ą c e wielu m i e s z k a ń c o m Gruzji r e k o n s t r u o w a ć swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. �161 MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII N a p r z e ł o m i e X I X i X X w . Polacy mieszkający w Tbilisi stanowili p o ł o w ę całej gruzińskiej Polonii. Nie zakładali k o l o n i i , j a k Niemcy. Polskie domostwa s p o t y k a ł o się nieco częściej w pewnych regionach miasta: na K u k a c h , w oko­ licy k o ś c i o ł a świętych a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a oraz na Sololaki. W y j ą t k i e m b y ł a b y bardzo słabo zbadana historia „polskiej okolicy" w dzielnicy Issani. T o miejsce było związane z osadnictwem wojskowym. W ś r ó d żołnierzy carskich stacjonujących na Kaukazie po upadku powstania styczniowego Polacy byli bardzo liczni, osadzono ich m i ę d z y innymi tutaj, stąd nazwa - polski okolodok. Tatiana Felkin jest przedstawicielką szóstego pokolenia „ P o l a k ó w " za­ mieszkujących jeden z tych „ p o l s k i c h " d o m ó w : Tu mieszkali polscy oficerowie - m ó w i - [...] / dlatego to miejsce nazywali polski rejon... polski okolodok. O, te trzy ulice (wyw. X V I I I ) . D z i ś , poza p a n i ą Felkin, z „ P o l a k ó w " mieszka t u j u ż t y l k o k i l k a zrusyfikowanych rodzin o polskich nazwiskach. W p a m i ę t n i k a c h p r z e t r w a ł y relacje o domach, w k t ó r y c h gromadzili się od czasu do czasu tbiliscy Polacy. D o takich należał niegdyś dom generała Józefa C h o d ź k i (1800-1881), geodety i topografa, k t ó r e g o p o s t a ć i dzieło opisał ciekawie Andrzej Furier (Furier 1998, s. 819). Było też sporo innych d o m ó w , k t ó r y c h gospodarze pragnęli, by stanowiły „ostoję życia polonijnego". W ś r ó d zesłańców polskich n i e m a ł o było wybitnych p o e t ó w , pisarzy, m u z y k ó w , folk­ l o r y s t ó w . I c h patriotyczne postawy, romantyczna wrażliwość na otaczającą rzeczywistość i szerokie zainteresowania sprawiły, że określa się ich mianem nieformalnego ugrupowania P o e t ó w Kaukaskich, zwanego nawet „filią" litera­ tury polskiej (Inglot 1994, s. 433). Członkowie tego grona nawiązywali przyjaciel­ skie k o n t a k t y z czołowymi postaciami ówczesnej kultury gruzińskiej. Poeta Tadeusz Ł a d a Z a b ł o c k i (1813-1847) przyjaźnił się z M i c h a ł e m Tumaniszwili i Nikolozem Barataszwili. Kazimierz Ł a p c z y ń s k i (1823-1893) w s p ó ł p r a c o w a ł natomiast w Tbilisi z Wachtangiem Orbelianim i Giorgim Eristawim . Zajmował się t ł u m a c z e n i e m dzieła Szoty Rustawelego, a t a k ż e tworzył prace z pogra­ nicza etnografii, historii i literatury. Mateusz Gralewski był badaczem zwy­ czajów K a u k a z u i Zakaukazia. Leon Janiszewski, uzdolniony muzyk i literat (1810-1861) p o z o s t a w i ł po sobie w muzycznej schedzie m . i n . Polkę tyfliską (Baranowski, Baranowski 1987, s. 162). D o p o e t ó w skupionych w o k ó ł najwybit­ niejszego z nich - Tadeusza Ł a d y Zabłockiego, należeli: Wincenty D a w i d , Albert W . Potocki i Juliusz S t r u t y ń s k i . 14 W j a k i m stopniu to t w ó r c z e grono uczestniczyło w życiu K o ś c i o ł a i miejs­ cowej parafii katolickiej? D o lat siedemdziesiątych X I X w. wszystkich t b i l i skich wiernych K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego g r o m a d z i ł a jedna świątynia p o d wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny. Polacy z r o k u na r o k stanowili coraz znaczniejszy procent p a r a f i a n (Chmielecki 1998, s. 225). 15 1 4 G . Eristawi (1811-1864) dramaturg, tłumacz. Został zesłany w latach trzydziestych za działalność antyrosyjską na tereny Litwy, Białorusi i Królestwa Polskiego, poznał język polski. Jak podaje ks.T.T. Chmielecki, są dwie „wersje" nazwania starego kościoła, druga to: Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. 1 5 �162 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA W 1897 r. na 160 tys. o s ó b zamieszkałych w stolicy odnotowano 4133 Pola­ k ó w ( M ą d z i k 1987, s. 29). Inicjatorem budowy drugiego katolickiego k o ś ­ cioła w mieście był pracujący w Tbilisi ksiądz M a k s y m i l i a n O r ł o w s k i (1813-1891) ; (Chmielecki 1998, s. 354). Po n i m kolejnym proboszczem na K u k a c h , do 1907 г., był znowu Polak - ks. Józef Baranowski. Po trzech kolejnych probostwach księży G r u z i n ó w , w 1970 r. pojawił się w parafii ksiądz Jan Śnieżyński, późniejszy proboszcz, k t ó r y p r a c o w a ł w Tbilisi 24 lata. Za jego c z a s ó w msze święte odprawiane były po gruzińsku, o r m i a ń s k u , asyryjsku i dwa razy w tygodniu w języku polskim (wyw. V I I ) . W czasie pierwszej wizyty w T b i l i s i , w 1989 г., b y ł a m razem z m o j ą r o d z i n ą w kościele św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a . Zwróciliśmy tam na siebie u w a g ę kościelnego, k t ó r y podszedł, z a p y t a ł czy jesteśmy z Polski, po czym powiedział, że msza święta będzie odprawiona po polsku, specjalnie dla nas. Jak się potem o k a z a ł o , po polsku przeczytana była Ewangelia, kazanie było po rosyjsku, a reszta po ł a c i n i e . N a b o ż e ń s t w a były tak odprawiane jeszcze do niedawna. D z i ś księża nie uży­ wają innych j ę z y k ó w p r ó c z gruzińskiego i łaciny, z pewnymi w y j ą t k a m i dla rosyjskiego i o r m i a ń s k i e g o (Chmielecki 1998, s. 327). Zatem, w kościele na K u k a c h w ostatnim dziesięcioleciu wprowadzono wiele reform, k t ó r e nie wszystkim się p o d o b a j ą . P o w s t a ł problem: j a k p o g o d z i ć p o w s z e c h n o ś ć świą­ t y n i (język, k t ó r y r o z u m i e j ą jeszcze chyba wszyscy dorośli m i e s z k a ń c y miasta, to rosyjski), o t w a r t o ś ć na społeczność gruzińską (język gruziński) oraz jej symboliczne i historyczne p o w i ą z a n i a z miejscową P o l o n i ą (uczącą się j ę z y k a polskiego)? W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych było trzystu parafian polskie­ go pochodzenia (Borawski 1993, s. 11). Póki u nas jeszcze był ksiądz Jan Śnieżyński - wspomina siostra Helena Ł a b o n a r s k a - u nas były wszystkie praktyki, takie jak w Polsce: i wigilia i opłatki. I wszystkim tłumaczyło się jak to trzeba ten wieczór [wigilijny] spędzić [...], a później jak przyszło już dużo ludzi do kościoła, to opłatki zniesiono, bo ludzie nie wiedzieli o co chodzi i mylili go z komunią świętą . Teraz na wigilię ksiądz proboszcz święci oplatek Polakom. Bo oni rozumieją, nie trzeba im już tłumaczyć (wyw. I V ) . 1 6 17 18 19 K o ś c i ó ł świętych A p o s t o ł ó w p o z o s t a w a ł przez lata miejscem, gdzie m o ż n a było usłyszeć język polski. Pan M i k o ł a j K o z ł o w s k i przyznaje, że język polski zna s ł a b o , a i to wyłącznie przez kościół, [który] zawsze był tutaj centrum wszystkich Polaków, którzy nie mieli dotąd [do 1995 r. - J.D.] stowarzyszenia [...] Dla wiary, przez wyznanie oni tutaj przychodzili i spotykali się [...]. Żeby 1 6 Nie licząc Polaków służących w carskiej armii. Tradycja katolicka związana jest z Tbilisi od czasu pierwszych misji X I I I w., a kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP był kolejną świątynią rzymsko-katolicką usytuowaną w tym rejonie miasta (Chmielecki 1998 a, s. 225). Zakaz używania języka gruzińskiego w kościołach na terenie Gruzji był wydany jeszcze za caratu. Ówczesne władze bardzo nieżyczliwie patrzyły na Gruzinów-katolików, a chcąc im utrud­ nić swobodne wyznawanie wiary wydały dekret, zakazujący używania gruzińskiego przez księży katolickich (Chmielecki 1998b, s. 316). Chodzi o lata dziewięćdziesiąte. 1 7 1 8 1 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 163 być Polakiem, trzeba, jak się mówi, prowadzić życie po polsku. Mieć taką polskość. Śpiewać, tańczyć jak to się mówi. No, a tego nie bylo. Obyczaju i tego wszystkiego nie było. No, jeżeli obyczaj i tradycja - to ta, która była związana z Kościołem. Święta - tak. Boże Narodzenie, Wielkanoc - to wszystko było. Kościół tak, ale życie było sowieckie. Rozumiecie? (wyw. X X I ) . W ostatnich latach siostra Helena katechizuje d o r o s ł y c h . Jest w ś r ó d nich t a k ż e k i l k u „ P o ­ l a k ó w " , k t ó r z y sami często przyznają, że tęsknotę za wiarą zachowali dzięki dziadkom (wyw. I V ) . Po t y m religijnym pokoleniu z a c h o w a ł y się p a m i ą t k i , m o d l i t e w n i k i , obrazy. K s i ą d z A d a m , gdy przyjechał do Gruzji w sierpniu 1991 г., o d w i e d z a ł razem z ks. Śnieżyńskim zaprzyjaźnione z n i m rodziny. D o takich miejsc, w k t ó r y c h regularnie b y w a ł ks. Jan należał p o n o ć d o m p a ń s t w a W i ł k o m i r s k i c h . W p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych bardzo wielu z tych ludzi, k t ó r y c h w i d y w a ł o się w kościele przez cały okres k o m u n i z m u wyjechało z Gruzji. Jak m ó w i M a ł g o r z a t a M o n i k a Pawlak, „wszyscy Polacy z ostatniej, dobrowolnej emigracji, dziś - z p o w o d u tragicznej sytuacji ekonomicznej, wyjechali do kraju [ , . . ] " (Pawlak 1997, s. 5). 2 0 Ze „ s t a r e g o " grona „ p o l s k i c h parafian" p o z o s t a ł o , zdaje się, niewielu. R o z m a w i a ł y ś m y z L i u b o w Brejnakowską-Kadeiszwili, k t ó r a t u ż po wojnie chodziła do kościoła ze swoją m a m ą : W szkole, co prawda, zabraniano - m ó w i - ale w kościele b y w a ł a choćby z ciekawości. My na noc chodziłyśmy [...] [w czasie świąt Wielkanocnych], żeby nas nikt nie widział, bo w szkole potem krzyczą. A n a t e m ą o b ł o ż o n e było t a k ż e świętowanie domowe. Mama mi szyko­ wała choinkę - śmiejąc się opowiada pani L i u b o w - i chowała, żeby nikt nie widział (wyw. I I I ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł o t a m t y m ś r o d o w i s k u wie ze w s p o m n i e ń poprzed­ niego proboszcza. Relacja, j a k ą nam p r z e k a z a ł jest zatem z drugiej ręki. Ludzie ci - m ó w i ksiądz A d a m - zostawali po mszy, by się wspólnie modlić po polsku. Mieli „swoje" nabożeństwo Drogi Krzyżowej. Był także polski organista pan Adam, który w początku lat dziewięćdziesiątych wyjechał z rodziną do Brześcia. Ksiądz Śnieżyński był dużym wsparciem dla tego praktykującego po­ kolenia Polaków. Opiekował się [...] duchowo [moją ciocią] - o p o w i a d a ł a Jadwiga K o ł u s o w s k a - i pracowali razem. Ciocia [...]jak buchalter pomagała. Potem coś tam w kościele, jakaś sprawa była. Trzeba było znaleźć dobrego prawnika i ciocia znalazła, i sprawę wygrali (wyw. X I V ) . W Z S R R o b o w i ą z y w a ł „ p o w s z e c h n y zakaz nauczania religii do 18 r o k u ż y c i a " (Chmielecki 1998, s. 316). Siostrom zakonnym (nosiły wyłącznie ubra­ nia cywilne) p r z y ł a p a n y m na j a k i m k o l w i e k kontakcie z dziećmi groziła kara trzech lat więzienia (wyw. I V ) . Jednak duszpasterze p r ó b o w a l i zachęcać m ł o ­ dzież do odwiedzania kościoła. Jak przyjechałyśmy - m ó w i siostra Helena - było jedno dziecko w kościele [...] [chłopiec] z niemiecko - ormiańskiej rodziny. Siedział z babcią. Nie było żadnej procesji i kiedy proboszcz [znalazł] tam na 2 0 O licznych wyjazdach „starych polskich parafian" mówi zarówno siostra Helena (wyw. IV), ks. Adam Ochał i jego gosposia p. Nina (wyw. VII), jak i M . Niezabitowska (wyw. X l i i ) . �164 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA strychu chorągiew, jeszcze w dobrym stanie [powiedział, że] procesja może będzie [...]. Ale jest zdjęcie [...] za pięć lat już była procesja (wyw. I V ) . U r o c z y s t o ś c i r o k u liturgicznego i wszelkie inne tradycyjne n a b o ż e ń s t w a , p r z y w r ó c o n e w Kościele katolickim po rozpadzie Z S R R na jego byłych tery­ toriach, m a j ą szczególne znaczenie w procesie odtwarzania tożsamości. W k a ż ­ d y m numerze biuletynu Polskiego Centrum Edukacyjnego - „ P o l o n i a K a u k a ­ ska" są zdjęcia i liczne wzmianki o obchodach świąt katolickich. „Nauczyciele Szkółki J ę z y k a Polskiego [ . . . ] - czytamy w pierwszym numerze Polonii Kauka­ skiej - postanowili p r z y p o m n i e ć swym uczniom p i ę k n e polskie tradycje [...] K s i ą d z Andrzej Graczyk, znany dzieciom z lekcji religii [...] s p o g l ą d a ł [...] na o d r a d z a j ą c e się nie tylko polskie tradycje, ale i polskie dusze" (Polskie dzieci witają Wielkanoc 1999, s. 16). Z polskich tradycji opisano t a k ż e spotkanie „ o p ł a t k o w e " i , j a s e ł k a " . Świętowanie podtrzymuje etniczną t o ż s a m o ś ć i jedno­ cześnie sięga do dobrej tradycji. Jest przecież i zła tradycja, t a k ż e scalająca etnicznie. D o incydentów etnicznych dochodziło, niestety, w ramach tego samego K o ś c i o ł a t a k ż e w Tbilisi. K a t o l i c y wiedli m i ę d z y s o b ą spory dotyczące m.in. „ p r a w a w ł a s n o ś c i " kościoła na K u k a c h (Chmielecki 1998, s. 322-332). W swojej obszernej pracy dotyczącej gruzińskiego katolicyzmu, ks. T y m o n T . Chmielecki, pisze o tej sprawie tak: „kościół [św. Piotra i P a w ł a - J.D.] nie był jedynie «własnością» P o l a k ó w , lecz p o w s t a ł przy udziale wielonarodowej społeczności katolickiej ówczesnego Tbilisi i przy aktywnym wsparciu gruzińskich k a t o l i k ó w " (Chmielecki 1998, s. 243). 21 W ciągu ostatniego dziesięciolecia kościół katolicki bez p r z e s z k ó d groma­ dzi wiernych na uroczystości r o k u liturgicznego. W ś r ó d nowych parafian u świętych Piotra i P a w ł a jest wielu G r u z i n ó w , O r m i a n , K u r d ó w , Asyryjc z y k ó w , Rosjan i tych wszystkich, k t ó r z y określają się j a k o „rosyjskojęzyczni m i e s z k a ń c y T b i l i s i " . N i e k t ó r z y ludzie dopiero d r o g ą „przez k o ś c i ó ł " od­ najdują swoją t o ż s a m o ś ć etniczną. Bywa też i odwrotne, gdy ludzie naj­ pierw o d n a j d u j ą swoje polskie korzenie, poprzez a k t y w n o ś ć np. w świeckich o ś r o d k a c h polonijnych, a dopiero potem p r z y c h o d z ą do kościoła. Przycho­ d z ą t a k ż e ci, k t ó r z y cenią „ z e w n ę t r z n y " związek świątyni z polskością, do­ strzegają odmienny charakter, na p r z y k ł a d w sposobie bycia wiernych. W cer­ kwi - m ó w i pani M a r i n a - wszyscy przepychają się nawzajem, w kościele lepiej... (wyw. X I I I ) . 22 K s i ą d z A . O c h a ł jest proboszczem od 1995 r. Siostra Helena Ł a b o n a r s k a pracuje tutaj od 1972 r. Oboje zostali poproszeni o udział w życiu polonijnym. I c h opory przed w i ę k s z y m z a a n g a ż o w a n i e m się wynikały z odmiennych ocze­ k i w a ń i celów, jakie przyświecają K o ś c i o ł o w i Katolickiemu i towarzystwu polonijnemu. A l e są t a k ż e inne, prozaiczne względy. Jak m ó w i siostra Helena - u mnie nie m a czasu z a j m o w a ć się swoim narodem. U mnie tyle katechizacji. 2 1 K s . Andrzej Graczyk pracuje w parafii św. Piotra i Pawła od jesieni 1998 r. Ormianie greko-katolicy w stolicy Gruzji pozbawieni są duszpasterza, który sprawowałby liturgię w ich obrządku (Chmielecki 1998 b, s. 323). 2 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 165 22 Po drugie nasze zgromadzenie mieszane . My przyjmujemy u nas siostry różnej narodowości. Tak [chciał] nasz założyciel. Żeby żadna nie wyczula w Gruzji, wśród Gruzinek, że ona jest Polka [...] I po drugie, że teraz na katechizacji różnej narodowości ludzie. Ja nigdy nie pytam jakiej narodowości. Tylko żeby on rozumiał. Jest pytany: Gruzin? Rozumiesz po rosyjsku? Jeżeli rozumie to znaczy niech sobie siedzi. A jeżeli już nie rozumie po rosyjsku, to ja wtedy do takiej pani prowadzę, co uczy katechizmu [po gruzińsku - J.D.] [...]. Mnie się zdaje, że jeżeli [miejscowi „ P o l a c y " - J.D.] nie będą rozumieć po polsku, to po rosyjsku będzie można im [katechezę] wytłumaczyć. Jakoś to będzie (wyw. I V ) . K s i ą d z A d a m O c h a ł przyszedł jednak na pierwsze spotkanie polonijne, k t ó r e b y ł o w 1994 r. Właściwie, to go zmusiłam, żeby przyszedł - m ó w i założycielka p o w s t a ł e g o później Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani M a r i a F i l i n a N a t y m spotkaniu modliliśmy się razem i naprawdę byla dobra atmosfera - wspomina (wyw. V ) . Potem k s i ą d z proboszcz j u ż nie przychodził. Jak sam m ó w i , był zdziwiony, że świeckie zgromadzenie polonijne z g r o m a d z i ł o d u ż o więcej o s ó b niż niedzielna msza święta i comiesięczna msza w j ę z y k u polskim, na k t ó r ą przychodzi o k o ł o 30 wiernych. Reszta „ P o l a k ó w " , jeśli j u ż się pojawia w kościele, to jedynie na W i e l ­ kanoc, czy na B o ż e Narodzenie. Ja tam im zawsze to wygarniałem - m ó w i , śmiejąc się, k s i ą d z A d a m - wszyscy księża z byłego Związku Radzieckiego mówią, że tam gdzie zagubili wiarę, tam i zagubili potem polskość. No, może tutaj się to nie sprawdza teraz, bo w Stowarzyszeniu 200 ludzi, a w kościele ich jest 30—40... nie, nawet tyle nie ma (wyw. V I I ) . Zwyczaj „ p o l s k i e j " mszy został p r z y w r ó c o n y , po k i l k u latach przerwy, na p r o ś b ę grupy parafian, k t ó r y c h zachęcił do tego ks. Jerzy Szymerowski (Chmielecki 1998, s. 325). P r z y c h o d z ą c a na tę mszę świętą garstka „ P o l a k ó w " n a u c z y ł a się śpiewać i o d p o w i a d a ć - m ó w i siostra Helena - ale jak ksiądz kazanie mówi, to nie rozumieją wszystkiego [...] Z czasem dzieci będą przy­ chodzić i lepiej rozumieć jak te babcie, bo u pani Małgorzaty się uczą [języka polskiego] . Wszystko zaczyna się (wyw. I V ) . K o ś c i ó ł św. św. a p o s t o ł ó w Piotra i P a w ł a m a szansę stać się żywym o ś r o d ­ kiem „ p o l o n i j n y m " . W przeszłości ta niewielka świątynia p o m a g a ł a polskiej k o l o n i i z a c h o w a ć poczucie ś w i a d o m o ś c i narodowej. Obecnie jest pomocna w rekonstruowaniu nie tylko życia religijnego, duchowego, ale także tożsamości 2Ar 25 26 2 3 Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Jezusa w Eucharystii. Założycielem zakonu był bł. Jerzy Matulewicz. Siostra Helena jest jedyną Polką w tym zgromadzeniu zakonnym, pracującą na terenie Gruzji. Jak sama mówi, pojawiały się inne siostry z Polski, ale nie wytrzymując trudów wracały do kraju. Ks. A. Ochał dopiero potem dowiedział się, że w 1998 r. Stowarzyszenie było już dużo liczniejsze. Ks. J. Szymerowski pracuje na stałe w parafii w Wale, koło Achalciche, w południowej części kraju. W Tbilisi pracował tylko po przyjeździe do Gruzji w 1995 r. Małgorzata M . Pawlak prowadziła lekcje języka polskiego jeszcze przy Stowarzyszeniu „Polonia". W 1998 r. założyła oddzielne Polskie Centrum Edukacyjne. 2 4 2 5 2 6 �166 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA narodowej ( O c h a ł 1999, s. 13). W przyparafialnej grupie „ P o l a k ó w " do o s ó b z a a n g a ż o w a n y c h należy pani Irena K o z ł o w s k a , k t ó r a pragnie założyć dzie­ cięcy polonijny c h ó r k o ś c i e l n y . My - starzy, odchodzimy - m ó w i pani Irena - Młodzi niech mają tego ducha polskiego (wyw. I ) . Z w i ą z k i z kościołem były niekiedy drugim r ó w n o l e g ł y m spoiwem u m a c n i a j ą c y m relacje m i ę d z y l u d ź m i polskiego pochodzenia. Jak m ó w i M . Filina: Moja babcia razem z [...] panią Łopatyńską, chodziły do kościoła razem. No i cała rodzina zaprzyjaźniła się z tej polskości, powiedzmy. Nie wiem nawet czy z polskości, czy z katolickości. W sumie nie wiadomo (wyw. V ) . 27 W projekcie statutu Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , utworzonego w 1994 г., gwarantowano m . i n . pomoc w odnajdywaniu k o n t a k t ó w z r o d z i n ą w Polsce, organizowanie w y j a z d ó w do Polski dla młodzieży polskiego pochodzenia (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 3). Jednak poszukiwania k o n t a k t ó w , zbieranie w i a d o m o ś c i o Polsce na w ł a s n ą rękę oraz p r ó b y utrzymywania, czy odnawia­ nia więzi rodzinnych, trwały od dawna, od kiedy się d a ł o . Pani Brejnakowska m ó w i , że całe życie g a r n ę ł a się do wszystkiego, co polskie: Ja nie mogę powiedzieć - tęsknię, bo tam nie mieszkałam, lecz nostalgia jakaś jest. Bardzo trudno (wyw. I I I ) . N i e k t ó r z y przechowali w pamięci nazwiska k o l e g ó w p o l ­ skiej n a r o d o w o ś c i , jeszcze z czasów szkolnych . M a r i n a Niezabitowska z k o l e ż a n k ą ze szkolnej ławy, p a n i ą C z a p l i ń s k ą , utrzymuje k o n t a k t do dziś. Obie n a l e ż ą do Stowarzyszenia „ P o l o n i a " . Jednak innych „ p o l s k i c h " k o l e g ó w nie spotyka, c h o ć nazwiska, m . i n . M a ł ż y ń s k i e j i Rzeplińskiego, z a c h o w a ł a w p a m i ę c i (wyw. X I I I ) . W radzieckim Tbilisi, poza kościołem św. Piotra i P a w ł a , z „ p o l s k o ś c i ą " m o ż n a się było z e t k n ą ć w Instytucie Literatury Słowiańskiej na T b i l i s k i m Uniwersytecie P a ń s t w o w y m . Zajęcia w Instytucie prowadzone były przez ponad 10 lat przez Giorgoa G r i g o ł o w a (męża członkini Stowarzyszenia „ P o l o n i a " , pani Świetlany K o s z u t ) . K u r s o b e j m o w a ł literaturę p o l s k ą , czeską i b u ł g a r s k ą . Po śmierci G . G r i g o ł o w a przejął (i do dziś prowadzi) w y k ł a d y z literatury słowiańskiej Serioża Hangulian (wyw. I I ) . Lektorat j ę z y k a polskiego prowa­ dzony był m . i n . przez prof. M a r i ę Filinę, M a ł g o r z a t ę M . Pawlak i T a m a r ę Bilińską. Z uniwersyteckich zajęć od lat korzystali nie tylko „Polacy", ale właśnie dla nich te spotkania m o g ł y b y ć momentem u t o ż s a m i e n i a się z polskością. 28 2 9 W radzieckiej Gruzji d o s t ę p n e były niektóre polskie czasopisma, j a k „Szpil­ k i " , „ P r z e k r ó j " , czy „ F i l m " , bo c h o ć „ c a ł a właściwie prasa «kapitalistyczna» z n a j d o w a ł a się na indeksie, [...] [to te tytuły] m o ż n a było swobodnie k u p i ć [...]. Prawie to samo da się powiedzieć o beletrystyce" (Duszenko 1995, s. 164). Pan K o z ł o w s k i wspomina, że w Tbilisi m o ż n a było k u p i ć „ T r y b u n ę L u d u " i „ P a n o - 2 7 Choć jest mężatką nosi nazwisko panieńskie, jak wiele kobiet w Gruzji. Jak tłumaczy ten zwyczaj jedna z kobiet Jesteśmy niezależne [...] (śmiech). Poza tym [...] w sowieckich czasach, tam jakoś liczyło się żeby kobieta byla niezależna (wyw. II). O „geografii polskich nazwisk w Gruzji pisze P. Prześlakiewicz (1999, s. 55-56). W latach pięćdziesiątych. 2 8 2 9 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 167 r a m ę " (wyw X X I ) . I n n i czytywali miesięcznik „ P o l s z a " (wyw. X I I I ) . Jak podaje Igor Sikirycki - w 1959 r. o k o ł o tysiąca pięciuset m i e s z k a ń c ó w Tbilisi prenume­ r o w a ł o stale polskie gazety i czasopisma (Sikirycki 1969, s. 227). D o k o n t a k t ó w z rodakami z kraju d o c h o d z i ł o niekiedy w czasie wakacji: W Gliwicach mam znajomych - m ó w i T . Felkin - Byli w Tbilisi wiele razy. Poznaliśmy się na urlopie nad Morzem Czarnym, niedaleko od Soczi (wyw. X V I I I ) . W kolejnych latach gliwiccy znajomi, odwiedzający często Gruzję, składali wizyty w d o m u pani Felkin, w k o ń c u przyjechali specjalnie na jej zaproszenie. Ona sama jednak nie zdążyła p o j e c h a ć do Polski przed rozpadem Z w i ą z k u Radzieckiego. Potem kryzys ekonomiczny'zaprzepaścił możliwość wyjazdu (tamże). Spotkania z ludźmi o tych samych n a z w i s k a c ^ n a l e ż a ł y natomiast do szczególnie w a ż n y c h i b u d u j ą c y c h , bo w pewnym stopniu wypełniały lukę po zerwanych więzach rodzinnych. Gdy w latach trzydziestych panu Brejnakowskiemu poradzili p r z e r w a ć k o r e s p o n d e n c j ę z r o d z i n ą w Polsce, listy wracały do nadawcy. W kra­ j u zrozumieli dlaczego tak się działo, c h o ć jego m a t k a jeszcze przez j a k i ś czas pisała na adres tbiliskich s ą s i a d ó w - Odpowiedzcie, gdzie Stanisław z ro­ dziną?! (wyw. I I I ) . Po latach L i u b o w - c ó r k a pana Brejnakowskiego, j u ż j a k o Kadejszwili, p o z n a ł a w Wilnie m ł o d e m a ł ż e ń s t w o , W a n d ę i M a r k a Brejnakowskich: Nie takie bliskie pokrewieństwo ale... Oni byli u nas [...] Mieszkają w Warszawie. Piszemy do siebie (wyw. I I I ) . Ojciec pani K w i t e k u t r z y m y w a ł k o n t a k t y z r o d z i n ą w Polsce i do k o ń c a życia m i a ł nadzieję, że uda m u się p o j e c h a ć do kraju. D o swojej córki m a w i a ł : Reginoczka, no jak, pojedziesz do Polski? Z m a r ł w 1961 r. na z a w a ł serca, a zaraz potem zaczęli d a w a ć pozwole­ nia na wyjazdy - żali się pani Regina. Wspomina ojca, k t ó r y po w i e l o k r o ć ubiegał się o pozwolenie na wyjazd. A potem, oczywiście, ja sama marzyłam... nawet teraz marzę, tą ziemię zobaczyć, gdzie urodził się tata (wyw. XVT). W 1994 г., w u d o s t ę p n i o n e j sali uniwersyteckiej, s p o t k a ł a się stuosobowa grupa m i e s z k a ń c ó w Tbilisi, w ś r ó d k t ó r y c h byli t a k ż e liczni potomkowie Pola­ k ó w . Nie tylko członkowie powstałego później Stowarzyszenia P o l a k ó w w G r u ­ zji, ale k a ż d y , kto po prostu przyszedł na to zebranie, mówił, ze dawno nie było takiej atmosfery romantycznej, jaką [stworzyli] ci Polacy (wyw. V ) . W ciągu n a s t ę p n y c h miesięcy zawiązał się komitet założycielski „ P o l o n i i " . Najbardziej w ó w c z a s z a a n g a ż o w a n ą o s o b ą była pani M a r i a Filina, prawnuczka p o w s t a ń c a 1863 г., a wnuczka Polki z K i j o w a , k t ó r a przyjechała t u w 1909 r o k u , tutaj wyszła za m ą ż i p o z o s t a ł a do k o ń c a życia ( W o ź n i a k 1996, s. 52; w y w . V ) . Pani Filina była założycielką i prezesem zarejestrowanego w lutym 1995 r. Stowarzy­ szenia P o l a k ó w w Gruzji „ P o l o n i a " . J u ż w latach siedemdziesiątych na ł a m a c h gruzińskiej prasy, a r t y k u ł e m „Polskie drogi na gruzińskiej ziemi", r o z p o c z ę ł a propagowanie polskiej kultury w Gruzji. W latach dziewięćdziesiątych była j e d n ą z c z o ł o w y c h organizatorek pomocy dla o s ó b polskiego pochodzenia w Gruzji, zwłaszcza w Tbilisi, gdzie - j a k p o d k r e ś l a z d u m ą , żyją p o t o m k o w i e polskich zesłańców i polskiej szlachty (Filina 1995 b, s. 8-9). Z n a c z n ą część Stowarzyszenia „ P o l o n i a " stanowili od samego p o c z ą t k u ludzie w p o d e s z ł y m wieku. T o określiło najpilniejsze potrzeby. W 1997 r. �168 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Stowarzyszenie o b e j m o w a ł o 700 o s ó b . Emeryci potrzebowali pomocy materia­ lnej i medycznej, ale j e d n o c z e ś n i e przychodzili i deklarowali g o t o w o ś ć służenia Polsce (Filina 1995 b, s. 9). Zaledwie kilkudziesięciu c z ł o n k ó w Stowarzyszenia nie m a wyższego wykształcenia. Reszta - wylicza M . Filina - to „ p r o f e s o r o ­ wie, lekarze, inżynierowie, architekci, artyści, malarze, nauczyciele... N i k o m u dziś niepotrzebna kategoria [...] n ę d z a r z y " (Filina 1995 b, s. 8). D o d a t k o w o prawie n i k t z nich nie m a krewnych na wsi, a to oznacza odcięcie od źródeł żywności. Pani M a r i a (i k i l k a w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z n i ą kobiet) jest - c h c ą c nie c h c ą c - „ s p o w i e d n i k i e m " tych, k t ó r z y p r z y c h o d z ą c do niej, j a k o miejsco­ wej P o l k i , w y k ł a d a j ą historie swojego życia. K ł o p o t y materialne, zdrowotne i stany depresyjne d o t y k a j ą właściwie wszystkich (tamże). O Polonii tbiliskiej M . F i l i n a m ó w i specyficznym językiem. W s p o m n i a ł a m j u ż o p o d k r e ś l a n i u tułaczej i męczeńskiej przeszłości. D o tego dochodzi ostat­ nio „ b e z d o m n o ś ć duchowa", s a m o t n o ś ć i b e z r a d n o ś ć wobec p r o b l e m ó w ma­ terialnych. L i d e r o m organizacji polonijnej nie s p o s ó b p o z o s t a ć o b o j ę t n y m na los tych ludzi. Szefowa Stowarzyszenia przyjęła jednak zasady pewnej „ g r y " , k t ó r a o d k r y w a „ m e c h a n i z m mitycznego p o w r o t u do pierwotnej bezwarunk o w o ś c i " (Burszta 1996, s. 90-91). „ P o t o c z n e koncepcje narodu [...] zależą od m o m e n t u historycznego, tradycji i aktualnej sytuacji danej zbiorowości narodowej, p o z i o m u jej oświaty i postaw etycznych. W rozumieniu potocz­ n y m dominuje jednak ujmowanie narodu j a k o zjawiska naturalnego [ . . . ] " ( K ł o s k o w s k a 1996, s. 15). P o m i ę d z y s ł o w a m i listów i a r t y k u ł ó w M . Filiny, publikowanych od lutego 1995 r. na ł a m a c h Biuletynu Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska (dalej BSWP), kryje się w y k ł a d n i a p r a w d odwiecznych i praw­ dziwego p o r z ą d k u świata (Burszta 1996, s. 90-91). P r o ś b y o wsparcie mate­ rialne i słowa wdzięczności za o t r z y m a n ą pomoc pisane są tonem dramatycz­ n y m , ale taka też była (i p o z o s t a ł a ) sytuacja ekonomiczna Gruzji. „ N a s z a druga ojczyzna - pisze pani M a r i a - p r z e ż y w a niezwykle ciężki kryzys p o l i ­ tyczny i gospodarczy [...] p r z e m y s ł [jest] zniszczony [...] masowe bezrobocie [...] panuje prawdziwy głód [...] najtragiczniejsza jest sytuacja dzieci i o s ó b star­ szych [...] C a ł a ta sytuacja i brak perspektyw na najbliższą przyszłość zmusza nas, by zwrócić się do Was, naszych dalekich braci wspólnej krwi, z p r o ś b ą 0 pomoc w dowolnej f o r m i e " (Filina 1995 a, s. 6). L u d z i , k t ó r z y p o d e j m u j ą d r o g ę mitycznego p o w r o t u Wojciech Burszta n a z w a ł „ m a g a m i " (Burszta 1996, s. 90). W s t ę p u j ą oni na scenę w y d a r z e ń , gdy w sytuacji obiektywnego lub subiektywnego zagrożenia w s p ó l n o t a potrzebuje nowego zadomowienia. By d o k o n a ć tego p o w r o t u do bezpiecznego miejsca 1 czasu, magowie sięgają do wzorca pozaczasowego, do m i t u . „ M e c h a n i z m p o w r o t u do pierwotnej b e z w a r u n k o w o ś c i " zamienia historię w n a t u r ę , pokazu­ je j a k w soczewce w s p ó l n o t ę w jej formie jeszcze nie podzielonej z „cegiełkami ś w i a t a w a r t o ś c i n a r o d o w y c h " (Burszta 1996, s. 90). R o k 1995 był p r z e ł o m o w y - pisze M . F i l i n a - bo gruzińscy „ P o l a c y " „ w k o ń c u m o g l i się z j e d n o c z y ć " 30 3 0 Podkreślenie J.D. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 169 (Filina 1995 b, s. 8). O uczuciach żywionych do praojczyzny M . F i l i n a pisze używając s f o r m u ł o w a ń n a r z u c a j ą c y c h rozumienie narodu j a k o rzeczywistości istniejącej naturalnie. T ę s k n o t a do Polski „żyje we k r w i " , „zew k r w i jest bardzo silny" (Filina 1998 b, s. 8). Świadectwem tej siły jest m . i n . to, że m i m o słabej znajomości j ę z y k a pragnienie polskiej lektury nie z a m a r ł o (Filina 1995 b, s. 9). D z i ę k u j ą c za otrzymane dary z Polski m ó w i , że jest to „dzielenie się d u s z ą " (Filina 1996, s. 6). W k i l k u gruzińskich wsiach, k t ó r e odwiedzała, żyją miesz­ k a ń c a c h polskiego pochodzenia. Niewiele, lub zgoła nic o Polsce nie w i e d z ą - w przeciwieństwie do tbiliskiego ś r o d o w i s k a , k t ó r e m u dziś nie brakuje o ś r o d k ó w polonijnych, ani nauczycieli j ę z y k a polskiego . O tych ludziach na prowincji m ó w i się jednak „ p o l s k a krew". C h ł o p i byli uradowani - zapewnia M . F i l i n a - że o nich p a m i ę t a m y (Filina 1995 b, s. 8). „ P a m i ę t a n i e " z a k ł a d a przecież, że istnieje w ich ś w i a d o m o ś c i j a k i ś p u n k t odniesienia do wcześniejszej w s p ó l n o t y . W ich o g r ó d k a c h k w i t n ą polskie kwiaty - „ j a k o p a m i ę ć genetycz­ n a " - żartuje (?) autorka a r t y k u ł u , jeszcze raz p o w r a c a j ą c do w ą t k u więzi w s p ó l n o t o w e j , k t ó r e j istnienie m a m o b i l i z o w a ć do działania wszystkich roda­ k ó w , t a k ż e tych w Polsce. D o nich przecież kierowane są p r o ś b y na ł a m a c h BSWP. „ E . Casirer w y p o w i a d a j ą c się na temat rozwoju m o w y ludzkiej stwier­ dzał, że w historii kultury słowo spełniało dwie o d r ę b n e funkcje; określił je j a k o semantyczne i magiczne użycie s ł o w a " (Burszta 1996, s. 48). T o ostatnie zastosowanie nie jest p r e h i s t o r i ą języka, m o w a spełnia tę funkcję t a k ż e w s p ó ł ­ cześnie. Podstawowym n a r z ę d z i e m „ m a g ó w " jest język. A Polska dla gruziń­ skiej Polonii - pisze szefowa tbiliskiego Stowarzyszenia - to „więcej niż ojczyzna, to marzenie o raju [...] przez p a m i ę ć p r z o d k ó w . T o też jest prawdziwa Polska" (Filina 1998 b, s. 9). Nie m a t u miejsca na ż a d n ą dyskusję. Jednak pani F i l i n a dystansuje się niekiedy do swoich wypowiedzi i jednocześnie do swojej (zatem świadomej?) r o l i „ m a g a " , m ó w i ą c : Jasne, że [Polska to - J.D.] inny świat. Ale raj?! To wykluczone ( ś m i e c h ) (wyw. V ) . „ M a g o w i e " są odpowie­ dzialni za poruszenie całego mechanizmu p o w r o t u do mitycznej praojczyzny, do raju. M o g ą stać się t a k ż e „ o f i a r a m i " swego p o w o ł a n i a , j a k m ó w i jedna z lekarek: Jest oczywiście taka kategoria ludzi [wśród c z ł o n k ó w Stowarzyszenia, J . D ] , którzy uważają, że my musimy to zrobić [tzn. p o m a g a ć , J.D.]. Dlaczego? Tego nie rozumiem. Ale oni tak myślą, że my jesteśmy zobowiązani. Skoro ona Polka, a on Polak, to znaczy Polska powinna o nim myśleć (śmiech!); (wyw. V ) . 3 1 32 33 Celem Stowarzyszenia „ P o l o n i a " „jest umacnianie i rozwijanie wieloaspek­ towych z w i ą z k ó w m i ę d z y Polakami żyjącymi w Gruzji, w Polsce i gdziekolwiek na świecie, okazywanie wszechstronnej pomocy Polakom w Gruzji i zaspo­ kojenie ich r ó ż n o r o d n y c h potrzeb (kulturalnych, naukowych, ekonomicznych, 3 1 Ludzie na prowincji, nie tylko polskiego pochodzenia, posługują się głównie gruzińskim, z rzadka znają rosyjski. 32 w 1 pracowały w Tbilisi trzy nauczycielki języka polskiego. M . Filina była jedną z niewielu osób tbiliskiej Polonii, utrzymujących stały, bezpośredni kontakt z Polską. r 3 3 �170 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Rye. 1. Przygotowanie do otwarcia Polskiego Centrum Edukacyjnego w Tbilisi. Trzecia z prawej założycielka ośrodka - Małgorzata Monika Pawlak, czwarty z lewej - pan Mikołaj Kozłowski, jego syn - drugi z lewej edukacyjnych i i n n y c h ) " (Ustav Sodružestva..., b.d.w., s. 2). Potrzeby medyczne były najpilniejsze. B r a k i edukacyjne z a s p o k a j a ć m i a ł kurs j ę z y k a polskiego prowadzony przez p a n i ą Ałłę S a d o w s k ą - A l i o c h i n ę i byłą s t u d e n t k ę prof. M a r i i F i l i n y , M a ł g o r z a t ę M o n i k ę Pawlak-Szaraszenidze. Pani Pawlak jest d r u g ą w a ż n ą p o s t a c i ą ś r o d o w i s k a polonijnego w Tbilisi. W Gruzji znalazła się w 1983 г., jeszcze jako studentka warszawskiej polonistyki. W Tbilisi „ d a ł a się p o n i e ś ć głosowi serca", wyszła za m ą ż i została w Gruzji (Pawlak, 1997 s. 5). J a k ą p o s t a w ę reprezentuje pani M a ł g o r z a t a ? Bycie żoną Gruzina, to niełatwa sprawa, m ó w i ł a p a t r z ą c na zegarek, b ę d ą c j u ż mocno s p ó ź n i o n a do d o m u . W rozmowach z nami p o w t a r z a ł a , żebyśmy u w a ż a ł y na zaloty gruzińskich chłopców i nie daly się nimi zwieść . Polskę wspomina zawsze z rozrzewnieniem i o d w i e d z a j ą dość często. Idziesz w Warszawie ulicą, a wszyscy mają takie jasne włosy i niebieskie oczy! M o n i k a Pawlak jest w y s o k ą , j a s n ą b l o n d y n k ą , zatem na ulicy w Tbilisi nigdy nie pozostaje n i e z a u w a ż o n a . Często dystansuje się od tutejszego ś r o d o w i s k a , a wtedy - m ó w i ą c „ u nas" - m a na myśli rodzinne Podlasie, gdzie j u ż u p a t r z y ł a sobie „ p o l a n k ę na w i e c z n o ś ć " . Zostawiając sentymenty na boku działa niezwykle energicznie i chyba głównie za to jest ceniona przez w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . To bardzo bojowa kobieta - m ó w i ą 34 35 3 4 Pani A. Sadowska-Aliochina zmarła w 1997 r. (Filina, 1998 a, s. 7). Niestety, mimo zabiegów nie udało się przeprowadzić wywiadu z panią Pawlak. Wszystkie przytaczane wypowiedzi (jeśli nie stoi za nimi przypis bibliograficzny) pochodzą z notatek. 3 5 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 171 (wyw. X X I ) . D z i ę k i jej przedsiębiorczości p o w s t a ł w 1998 r. w Tbilisi n o w y o ś r o d e k polonijny - Polskie Centrum Edukacyjne (PCE). Oficjalne otwarcie p l a c ó w k i o d b y ł o się 2 p a ź d z i e r n i k a 1998 r. R o k później szkółka polskiego przy PCE liczyła ponad 120 u c z n i ó w w wieku szkolnym i 45 o s ó b d o r o s ł y c h . Nauczycielkami, p r ó c z pani Pawlak, są dwie absolwentki tbiliskiego uniwersyte­ tu: Irena Kaczarowa-Keskiull i L i i i Somchiszwili-Sobolewska. W programie zajęć PCE jest historia, geografia Polski i religia. „Uczniowie m a j ą też m o ż n o ś ć p o z n a ć bogate tradycje polskie, a co najważniejsze o d c z u w a ć s w ą więź z ojczyzną Sienkiewicza, Chopina, Mickiewicza" (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Pierwsza wzmianka w BSWP o Centrum M o n i k i Pawlak p o j a w i ł a się w p a ź d z i e r n i k u 1998 r. K r ó t k i tekst o koloniach dzieci tbiliskich w Jaśle napisany jest r ó w n i e ż w duchu „ m i t y c z n e g o p o w r o t u " : Wskrzeszając ducha polskości w tych dzieciach - pisze pani Pawlak - „oddaje [się] dług wobec tych, k t ó r z y żyjąc na zesłaniu i u m i e r a j ą c w obcej ziemi płacili najwyższą cenę za w a l k ę o w o l n o ś ć P o l s k i " (Pawlak 1998, s. 21). Ż e b y u w y p u k l i ć rolę PCE, i n a d a ć gruzińskiej Polonii wyrazistości, wiele spraw jest w wypowiedziach M . Pawlak upraszczanych, a zawiłe historie rodzin polskiego pochodzenia przedstawiane są w c z a r n o - b i a ł y m schemacie. „ D o p i e r o od niedawna - m ó w i w j e d n y m z pierwszych swoich w y w i a d ó w M . Pawlak - m o ż n a p r z y z n a w a ć się do swojej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Dawniej, wszystkim Polakom w Gruzji, do d o k u m e n t ó w wpisywano « R o s j a n i n » [...] C h o ć k i m jesteśmy wiedzieliśmy zawsze [...] Polacy są rozsiani po całej Gruzji. M i m o iż są tam j u ż od p ó ł t o r a wieku, to do dziś ich gruzińscy sąsiedzi na prowincji m ó w i ą o nas «priszelcy». Język polski z a n i k a ł ze strachu przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , a polskości wyrzekano się ś w i a d o m i e " (Pawlak 1997, s. 5). I dodaje gdzie indziej: „ T r z e b a jednak przeżyć t o wszystko, by zrozumieć co znaczy Centrum dla ludzi p o w r a c a j ą c y c h po latach do utraconej p o l s k o ś c i " (Otwarcie szkoły... 1999, s. 14). Dzięki PCE tbiliscy „ P o l a c y " rzeczywiście m a j ą m o ż l i w o ś ć s p o t y k a ć się przy r ó ż n y c h okazjach, t a k ż e rocznic narodowych - 3 maja i 11 listopada. Pani M a ł g o r z a t a w p r o w a d z i ł a n i e k t ó r e świąteczne zwyczaje, wcześniej w Tbilisi nieznane albo zapomniane, j a k przygotowywanie święconki, czy dzielenie się jajkiem. Podtrzy­ muje też tradycje wigilijne. Właściwie nie ukrywa, że „ s p r o w a d z i ł a na p o l o n i j n ą d r o g ę " k i l k a , zwłaszcza m ł o d y c h , o s ó b . J e d n ą z nich jest nauczycielka j ę z y k a polskiego w PCE, L i i i Somchiszwili-Sobolewska , k t ó r a tak m ó w i o p o c z ą t ­ kach swoich k o n t a k t ó w z polskością: Byliśmy na drugim roku filologii i byly dwa języki [do wyboru - J.D.] polski i czeski. Pani Monika powiedziała, że skoro nazywam się Sobolewska, to muszę uczyć się polskiego (wyw. I X ) . Podobnie ukierunkowane są dzieci w PCE, w ś r ó d k t ó r y c h pani Pawlak cieszy się d u ż y m autorytetem. B ę d ą c w stałym kontakcie ze swoją r o d z i n ą i przyjaciółmi w kraju jest ona w Tbilisi o s o b ą o p i n i o t w ó r c z ą jeśli chodzi o „ s t a n d a r d y " współczesne­ go życia w Polsce. „ W utartej opinii - pisze A . Finkielkraut - należy widzieć [...] glebę, k t ó r ą się k a r m i myśl, zarzewie, ź r ó d ł o i m a t r y c ę myślenia [ . . . ] " 36 Sobolewska, to nazwisko panieńskie jej matki. �172 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA (Finkielkraut 1992, s. 15). „ U c z u c i a rozdarcie nie miewam/nie ginę w głębinie nieszczęścia" - pisze w wierszu z 1999 r. jeden z tbiliskich p o e t ó w (Chudziński 1999, s. 17). Zatem cel mitycznego p o w r o t u , za k t ó r y o d p o w i e d z i a l n o ś ć bierze r ó w n i e ż M . Pawlak, został w j a k i m ś stopniu osiągnięty? W 1999 r. u k a z a ł się pierwszy numer biuletynu PCE Kaukaska Polonia. Jest to pismo wydawane jednocześnie w polskiej i rosyjskiej wersji językowej, adresowane do polskiej w s p ó l n o t y na Zakaukaziu. Pismo j u ż o d pierwszych stron o d w o ł u j e się do symboli. N a o k ł a d c e pierwszego numeru - zarys Gruzji z flagą Polski u m i e s z c z o n ą przy nazwach dwunastu większych miast Gruzji. Symetrycznie w z g l ę d e m mapy rozrysowano O r ł a w koronie i „ C i o ł k a " Ponia­ towskich otoczonego czterema polami, na k t ó r y c h są dwa białe Orły i dwie Pogonie. C a ł o ś ć z w i e ń c z o n a jest k o r o n ą (jest to herb p a ń s t w a z czasów ostat­ niego k r ó l a P o l s k i ) . O d w o ł u j ą c się do symboliki I Rzeczypospolitej, t w ó r c y pisma d o w o d z ą implicite, że n a r ó d jest pojęciem pozaczasowym i ponadgeograficznym, jest „ m i t y c z n y m zatrzymaniem w czasie narodowej esencji", k t ó r e j sens nie jest o k r e ś l a n y j a k o p r a w i d ł o w o ś ć konwencjonalna, lecz natu­ ralna. „ M i t y c z n e j ą d r o k a ż d e g o narodu znajduje swój wyraz w narodowych symbolach, nacjonalistycznej poezji, muzyce, a t a k ż e utrwalonych j ę z y k o w y c h metaforach" (Burszta 1996, s. 88-89). U kresu Z S R R generacja p o z o s t a ł a p o emigrantach, zesłańcach i u c h o d ź c a c h polskich s t a n o w i ł a z b i o r o w o ś ć rozpoz­ n a w a l n ą głównie przez sentymenty, wynikające z tradycji historycznej i świa­ d o m o ś c i w s p ó l n e g o pochodzenia. Programowa asymilacja za czasów carskich, a n a s t ę p n i e programowa sowietyzacja przyczyniły się do przyjmowania wzo­ r ó w rosyjskich i radzieckich, a jednocześnie do selekcji i zmiany znaczenia e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej (Posern-Zieliński 1982, s. 66). Babcia - A n t o n i n a K r a w c z y ń s k a , m ó w i pani Koszut, zawsze bardzo lubiła robić mazurki [...] i ja od niej przejęłam. Też robię w domu... jeśli bym wiedziała wcześniej, że przyj­ dziecie zrobiłabym wam mazurek. Kiedy babcia robiła mazurki? - pytamy. Na Nowy Rok - odpowiada pani Koszut (wyw. I I ) . 3 7 38 P o w r ó t do p o l s k o ś c i m a p o l e g a ć na zbieraniu ocalałych symboli, wczyty­ w a n i u się w nie i nadawaniu i m nowych znaczeń. Mieszkający w Tbilisi p o t o m k o w i e P o l a k ó w chcą jednak p o w r a c a ć do starych znaczeń, dlatego że znany i m stereotyp k a ż e u t o ż s a m i a ć Polaka z k u l t u r ą w y s o k ą . Inaczej jest w przypadku Polonii w Stanach Zjednoczonych. Opisując z a a n g a ż o w a n i e etniczne trzeciej generacji Polonii a m e r y k a ń s k i e j , Aleksander Posern-Zieliński zwraca u w a g ę , że poszukiwanie nowych treści w dziedzictwie p r z o d k ó w z w i ą z a n e jest z chęcią zerwania z negatywnym stereotypem polonijnego getta, kojarzonego z prostactwem i zacofaniem (Posern-Zieliński 1982, s. 218). Symbol, j a k w i a d o m o , m a żywą i tajemniczą n a t u r ę , a proces jego interpre- 3 7 Fragment wiersza „Scherzo". Rodzina mieszkającego w południowej Gruzji Nodara Poniatowskiego jest członkiem Związku „Polonia", a od 1998 r. powołała do istnienia Związek Polaków Gruzji Południowej (Prześlakiewicz 1999). 3 8 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 173 tacji jest n i e s k o ń c z o n y . W biuletynie Kaukaska Polonia widzimy na zdjęciach dzieci t a ń c z ą c e poloneza w czasie spektaklu pt. „Bal w Tuchanowiczach" . N a stronach p o ś w i ę c o n y c h znanym Polakom przedstawiony jest a r t y k u ł 0 A d a m i e Mickiewiczu, k t ó r e g o nazwisko do dziś nosi jedna z mieszkających w Tbilisi rodzin. Wiele innych, symbolicznych dla polskiej historii nazwisk p o j a w i ł o się na liście c z ł o n k ó w z a r ó w n o „ P o l o n i i " , j a k i PCE. Są w ś r ó d nich: Sienkiewicz, Orzeszko, Kosowski-Kościuszko, Rodziewicz, matka jednej z człon­ k i ń n a z y w a ł a się P i ł s u d s k a (Filina 1995 b, s. 8). M i k o ł a j K o z ł o w s k i , historyk - amator, działacz Stowarzyszenia „ P o l o n i a " i PCE interesuje się spuścizną, k t ó r ą zostawili po sobie Polacy. Jak m ó w i - chciałby zgłębić, co stworzyli 39 1 przynieśli ze sobą do Gruzji Polacy na przestrzeni wieków, jak przeplata się historia Polski z historią Gruzji (wyw. X X I ) . W e d ł u g pana Kozłowskiego, bardzo w a ż n e jest przypominanie o tych Polakach, k t ó r z y mieli swój w k ł a d , m i ę d z y i n n y m i w r o z w ó j architektury w Gruzji, bo wszyscy ci ludzie byli bardzo wykształceni - mówi pan M i k o ł a j - byli przykładem, wzorem. Oni byli twórcami (wyw. X X I ) . Pan K o z ł o w s k i chciałby też, żeby k o n s e k w e n c j ą działalności polonijnej było nawiązanie stałej, bezpośredniej łączności z Polską. Żeby Polska strona mogła oprzeć się na Polakach, którzy mieszkają tutaj [...] A dla samych tutejszych Polaków najważniejsze jest, żeby przywrócić polskość (wyw. X I I ) , co m a p o l e g a ć przede wszystkim na nauce języka, by za jego p o ś r e d n i c t w e m n a b r a ć zrozumienia dla kultury polskiej i m i e ć w niej większy udział (Posern-Zieliński 1982, s. 54). D l a zdecydowanej części tbiliskiej „ P o l o n i i " językiem rodzinnym jest bowiem rosyjski. Co ja poradzę, że mnie tak wyuczyli rosyjskiego - żali się pani Brejnakowska (wyw. I I I ) . Ze znajomością polskiego jest bardzo s ł a b o , jednak d u ż y potencjał intelektualny dzieci - pisze M . Filina - budzi nadzieję na przyszłość (Filina 1998b, s. 9). D o r o ś l i , w większości nie znający polskiego, t a k ż e zaczęli się go uczyć. W Tbilisi istnieje jeszcze k i l k a innych u g r u p o w a ń polonijnych, p r ó c z Sto­ warzyszenia „ P o l o n i a " i PCE. W maju 1999 r. p o w s t a ł w s p ó ł p r a c u j ą c y z PCE i p a r a f i ą św. Piotra i P a w ł a - D o m Polski, ś w i a d o m i e nawiązujący do ist­ niejącej w latach 1906-1917 organizacji o tej samej nazwie. D o m Polski skupia 70 polskich rodzin (Po stu latach... 1999, s. 18). P r z e w o d n i c z ą c y m jego za­ r z ą d u jest pan A n a t o l K a ź b i e l e w s k i , k t ó r y w 1992 r. w s p ó ł o r g a n i z o w a ł z Aleksandrem Rusieckim d o ś ć elitarny K l u b G r u z i n ó w polskiego pochodze­ nia szlacheckiego ( W o ź n i a k 1996, s. 51). Pan Kaźbielewski uważa się za szlach­ cica - m ó w i ą ludzie, k t ó r z y się z n i m zetknęli (wyw. X I I I ) . Jak nam t ł u m a c z o ­ no, K l u b pana Rusieckiego wyłonił się z działającego przy D o m u Słowiańskim K l u b u Szlacheckiego (wyw. V ) . 40 J e d n ą z pierwszych imprez kulturalnych PCE była, odnotowana t a k ż e na ł a m a c h BSWP, wystawa malarstwa polskiego (Borawski 1999, s. 12). 3 9 Spektakl autorstwa B. Jedynak, redaktora kwartalnika Rota (Polonia Kaukaska 1999, s. 15). W wywiadzie z panem A. Kaźbielewskim stosowałam inną, zdawało mi się akceptowaną przez mojego rozmówcę pisownię jego nazwiska: Kazbilewski. 4 0 �174 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA M i ł o ś n i k ó w polskiej m u z y k i klasycznej zebrała natomiast w o k ó ł siebie, dzia­ łająca w PCE, pani M a r i n a Niezabitowska (Wieczór Chopina w PCE 1999, s. 17). W marcu 1999 r. c z ł o n k o w i e k o ł a wystąpili z koncertem chopinowskim. Podobnie z o s t a ł a uczczona w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u 150 rocznica śmierci k o m p o z y t o r a ( K r o n i k a życia polonijnego 1999, s. 17). Z drugiego numeru Polonii Kaukaskiej dowiadujemy się t a k ż e o powstaniu przy PCE O d d z i a ł u W s p ó ł p r a c y Kulturalno-Artystycznej M i ę d z y P o l s k ą a G r u z j ą (tamże). Biorąc p o d u w a g ę większe z a a n g a ż o w a n i e ś r o d o w i s k a w działalność kulturalnoo ś w i a t o w a niż religijną, m o ż n a p r z y w o ł a ć to, co powiedziano w obronie tzw. „ m s z y p ó ł k o w y c h " w Stanach Zjednoczonych: „ W i ę k s z o ś ć tego, co w y r a ż a « m u z y k a etniczna» m a bardziej modlitewny charakter, niż wiele m e a n d r ó w duchowych spotykanych w muzyce w s p ó ł c z e s n e j " (Rokicki, 1994, s. 379). Jak inaczej, niż przez mistyczno-religijny o d b i ó r muzyki, w y t ł u m a c z y ć to, że w czasie jednej z wizyt u pani M . Niezabitowskiej, gdy gospodyni z p e ł n ą p a s j ą z a g r a ł a nam poloneza Chopina, m u s i a ł a go zaraz p r z e r w a ć z p o w o d u wielkiego wzruszenia. O Polsce, w której była pierwszy raz dopiero w 1999 r. pani M a r i n a w y r a ż a się z wielką t ę s k n o t ą . - O d dzieciństwa wszystko co było polskie w jej rodzinie zbierało się w niej - m ó w i (wyw. X I I I ) . Dlatego sama, m a j ą c j u ż w n u k i , p o s t a n o w i ł a n a u c z y ć się j ę z y k a polskiego: Jeśli ja nie przywróciłabym [języka] to po mnie kto? A tak, teraz wnuczek już uczy się. M . Niezabitowska (po m ę ż u jest - Gzijadze, lecz nosi nazwisko panieńskie) nie m a braci i dlatego chciałaby za z g o d ą w n u k a p r z e k a z a ć m u swoje p a n i e ń s k i e nazwisko: Bo tam daleko [jest] moja historyczna ojczyzna i o niej ja zawsze myślę i pamiętam, tak? Jakie wysokie słowa? To nie ja, to moja dusza [...] Ja mówię, że jeśli ja nie zdążę przed śmiercią pojechać do Polski, to po śmierci moja dusza [tam] poleci (wyw. X I I I ) . 41 P a m i ę ć m o ż e w y r a ż a ć się w micie i historii, ale t a k ż e w nostalgii (Sikora 1994, s. 113). Sam wyraz nostalgia pochodzi z j ę z y k a n o w o ł a c i ń s k i e g o : nostos o z n a c z a ł o p o w r ó t , algos - cierpienie. Pierwotny jego sens oznaczał silne prag­ nienie ujrzenia ojczyzny „ U c z u c i e nostalgii - pisze W . Burszta - o d n o s i ł o b y się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili d o s t ę p n e " (Burszta 1996, s. 97). W czasie m o i c h b a d a ń w T b i l i s i o d n i o s ł a m w r a ż e n i e , że po 1991 r o k u poruszyły się wszystkie po­ wstrzymywane przez system sowiecki mechanizmy pamięci, „ K a ż d y rodzaj pamięci modyfikuje i przekształca doświadczenie, raczej destyluje przeszłość niż 4 2 4 1 W „ruch półkowy" (w którego ramach w latach siedemdziesiątych pojawiły się również i „msze półkowe") zaangażowani są głównie ludzie z trzeciej i czwartej generacji potomków chłopskiej fali imigracyjnej z końca X I X i pierwszych dziesięcioleci X X w. Przedstawicielami „pozornej kultury Poloneza" są emigranci powojenni większość inteligencji polonijnej. Stanowią oni opozycję w stosunku do „rzeczywistej kultury polki" (Rokicki 1994, s. 371-372). Od dawna nostalgia „rozpleniła swój sens" - pisze W. Burszta - Utraciła charakter jed­ nostkowy, zaczęła obejmować całe grupy, pokolenia ludzi i nie chodzi tu o generacje wewnątrz jednego społeczeństwa lecz „formację w wymiarze globalnym". Nostalgia stała się także pożądaną wartością, modą, retro (Burszta 1996, s. 97). 4 2 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 175 o d z w i e r c i e d l a j ą b e z p o ś r e d n i o " - pisał D a v i d Lowenthal (cyt. za: Sikora 1994, s. 113). O ile bardziej jest to prawdziwe wobec tych „ m e c h a n i z m ó w " , k t ó r e poszły w ruch z o g r o m n ą szybkością n a d r a b i a j ą c wieloletnie zaległości. M o c n o przetrzebione zostały przez ostatnie dziesięciolecia zbiory słów i p r z e d m i o t ó w . Te, k t ó r e ocalały, j a k prawdziwe talizmany p r z y n o s z ą szczęście, c h r o n i ą od złej przygody kompletnego zagubienia. Reiner M a r i a Rilke pisał: To co w nas śpi, czuwa w rzeczach, z nich śledzą nas pociemniałe oczy i długo towarzyszą naszym gestom: gdy rzeczy trwają, my szukamy trwania. (Nocą 2 grudnia 1899; Rilke 1976, s. 10). W p r ó b a c h odnajdywania się w „ p o r a d z i e c k i e j " rzeczywistości p o m a g a j ą z a p a m i ę t a n e nazwy miejscowości, z k t ó r y c h pochodzili przodkowie: Z a m o ś ć , Siłowierzba, Tuchlin, Białystok, K r a k ó w , Warszawa. Brańszczyk? To chyba gdzieś koło Krakowa? - pyta pani Brejnakowska. M ó w i m y , że to na wschodzie Polski. Odnajdujemy na mapie Podlasie. T o tam. Wzruszona przypomina sobie j a k ojciec chwalił u r o d ę rodzinnych okolic. Razem z nazwami miejscowości, rzucane są - j a k stare miedziaki - nazwiska znanych, a bezpotomnie w y m a r ł y c h r o d ó w . Wspominani są ludzie, k t ó r z y stąd wyjechali i słuch po nich zaginął. Pytano nas, czy b r z m i ą po polsku nazwiska do dzisiaj u ż y w a n e : Felkin, to polskie nazwisko? . Z a c h o w a ł y się zdjęcia: Ja pani fotografię [teścia] pokażę - m ó w i ż o n a p. L u d w i k a Zakryszewskiego - Nie znałam go, ale bardzo go lubię. Nie wiem dlaczego (wyw. V I I I ) . Ojciec pani Reginy K w i t e k u t r z y m y w a ł j a k i ś czas k o r e s p o n d e n c j ę z krewnymi w Polsce. P a t r z ą c na p r z y s ł a n ą fotografię jednej z kuzynek m ó w i ł : Ty bardzo jesteś podobna do niej, Regina (wyw. X V I ) . W k i l k u domach (u pani Koszut, u pani Kołusowskiej) wiszą obrazy M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Z a c h o w a ł y się książki, najczęściej klasyka literatury - Sienkiewicz, Mickiewicz, Słowacki, Ż e r o m s k i , a t a k ż e „ d a m s k a beletrystyka", jak m ó w i M . Filina, w s p o m i n a j ą c czytywaną przez babcię Złotą perełkę. W ś r ó d p a m i ą t e k są modlitewniki, korespondencja d z i a d k ó w , rodziców. Listy zawierały niekiedy przestrogę, testament: Na pamiątkę daję Ci trzy warunki: [żyj?] skrom­ nie kochaj Boga i Ojczyznę a nie zapomnij o mnie. Brejnakowski. W Tuchlinie, poczta Brańszczyk nad Bugiem (wyw. I I I ) . Pani Felkin p a m i ę t a stojące przy tbiliskim d o m u swojego stryjecznego dziadka ogromne drewniane [półokrągłe] wrota, w polskim stylu (wyw. X V I I I ) . D l a niej przeszłość z a c h o w a ł a się w jej w ł a s n y m d o m u , w y b u d o w a n y m w 1841 r. na ziemi, k t ó r a była w y k u p i o n a przez jej polskich p r z o d k ó w służących w armii carskiej - j a k m ó w i pani Tatiana. A w d o m u nic nie bylo [od tamtych czasów] zmieniane. Z p a m i ą t e k po dziadku została laska inkrustowana srebrem (wyw. X V I I I ) . 43 4 3 Nic nam to nazwisko nie mówiło, nawet trudno było powiedzieć czy jest polskie. Potem sprawdziłam, że według wydanego w 1993 r. Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych, jest pięć osób w b. woj. siedleckim o nazwisku Felkin. �176 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Fot. J. Doboszyńska Ryc. 2. Wnętrze kościoła rzymsko-katolickiego św. apostołów Piotra i Pawła w tbiliskiej dzielnicy Kuki W u t r z y m y w a n i u lub odtwarzaniu polskiej t o ż s a m o ś c i etnicznej w rodzi­ nach interetnicznych d u ż e znaczenie m ó g ł m i e ć pozytywny stereotyp Polaka w Gruzji, ale t a k ż e ogromna rola rodziny w przekazywaniu tradycji i w a r t o ś c i . Stolicę Gruzji zamieszkuje dziś ponad m i l i o n dwieście o s ó b (Furier 1993, s. 23). Stowarzyszenie „ P o l o n i a " łącznie z PCE i „ K l u b e m P o l s k i m " zrzeszają o k o ł o tysiąca d o r o s ł y c h o s ó b . Prezesowa „ P o l o n i i " m ó w i - wydaje się, że co dwudziesty Gruzin miał babcię Polkę i dodaje ze śmiechem, że to jakby taki bon ton przyznawać się do polskich korzeni (Filina 1995 b, s. 8; w y w . V ) . W y m i e n i a też rodziny o gruzińskich nazwiskach, w k t ó r y c h z a c h o w a ł się język i p a m i ę ć o polskich przodkach. D o takich należy m i ę d z y innymi rodzina Wacznadze, rodzina Eugeniusza Maczawariani, muzykologa, k t ó r y m a b a b c i ę K o z ł o w s k ą , lekarza Grzegorza Awaliszwili (Filina 1995 b, s. 8). P r ó c z p o l s k o - g r u z i ń s k i c h sporo jest rodzin z m a ł ż e ń s t w g r u z i ń s k o - o r m i a ń s k i c h , gruzińsko-rosyjskich, p o l s k o - o r m i a ń s k i c h , polsko-rosyjskich i innych. W moim synu płynie siedem krwi - m ó w i pani Koszut, wyliczając kolejno p r z o d k ó w francuskich, niemiec­ kich, włoskich, polskich, czeskich, węgierskich i gruzińskich (wyw. I I ) . 4 4 W działalność Stowarzyszenia i PCE angażują się osoby nieznające języ­ ka, a k t ó r y c h t y l k o przodkowie p o kądzieli byli Polakami. Pani Natalia Dane szacunkowe. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 177 K o ł b a c h i d z e jest G r u z i n k ą , aktywnie działa w Stowarzyszeniu, chce się sama i c ó r k ę uczyć polskiego. Jej babcia n a z y w a ł a się Wojakowska (wyw. X I I ) . G d y w p a ź d z i e r n i k u 1996 r. p o w s t a ł a s z k ó ł k a j ę z y k a polskiego przy Stowarzysze­ n i u „ P o l o n i a " , to zazwyczaj właśnie babcie p r z y p r o w a d z a ł y na lekcje swoje w n u k i (Pawlak 1997, s. 5). W określaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej pana K o z ł o w ­ skiego i jego siostry Ireny d u ż e znaczenie m i a ł a babcia Rozalia Siemionko. Gdyby nie ona - przyznaje pani Irena - nie mielibyśmy żadnych kontaktów i świadomości polskości (wyw. I ) . W historiach rodzinnych taki schemat po­ w t a r z a ł się często. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za przekazywanie tradycji rodzinnej, polskiej czy jakiejkolwiek innej, obarczane są w świadomości naszych roz­ m ó w c ó w m a t k a lub babka. Podobnie jest z w y z n a w a n ą religią i o b r z ą d k i e m - to kobieta decyduje. Zgodnie z t y m , pan K o z ł o w s k i , zapytany k i m czują się jego synowie, odpowiada, że sami zadecydują gdy d o r o s n ą , p o n i e w a ż jego ż o n a jest R o s j a n k ą (wyw. X I I ) . Starszy syn, k t ó r y jest uczniem P C E , b r a ł u d z i a ł w wyjazdach wakacyjnych do Polski i u w a ż a się za Polaka (ankieta przeprowadzona w PCE). W rodzinach o polskich nazwiskach, gdzie m a t k a była G r u z i n k ą , bardzo często m ó w i się dziś wyłącznie po gruzińsku - twierdzi pan K o z ł o w s k i , wymie­ niając rodziny Trypolskich, Cytryckich z Pasanauri i Jankowskich (wyw. X I I ) . M . F i l i n a dorzuca do tej (niepełnej przecież) listy nazwiska Sobczyńskich, Zimblickich, Gajos-Mickiewiczów. W tych domach nie z a c h o w a ł się j ę z y k polski (wyw. V ) . Jednak rodziny te są w Stowarzyszeniu „ P o l o n i a " . D z i ś m o ż n a samemu d e c y d o w a ć o swojej n a r o d o w o ś c i : To czysta demokra­ cja, która przyszła do Gruzji - śmieje się pan K o z ł o w s k i . Jest u nas [w PCE - J.D.] Kuczkowska ' , [...] [której] ojciec jest Gruzinem i ona powinna była pójść do gruzińskiej szkoły i poszła [...] A chodzi [jednocześnie] do kościoła i śpiewa rosyjskie pieśni, i łacińskie, i polskie (wyw. X I I ) . Trzeba, żeby gruzińska Polonia m i a ł a swój w ł a s n y wyraz - k ł o p o c z e się jeden z naszych tbiliskich r o z m ó w c ó w (wyw. X I I ) . Myślę, że m ó g ł b y o d n a l e ź ć ó w szczególny rys tbiliskiego ś r o d o w i s k a j u ż dziś, bo - j a k u p r z e d z a ł a nas m i e s z k a j ą c a o d p o k o l e ń w Tbilisi pani Koszut - niezależnie co by o sobie mówili ci, z którymi rozmawiacie, ci ,,Polacy", oni są przede wszystkim związani z tym miastem, oni są z Tbilisi (wyw. I I ) . 4 5 PODSUMOWANIE Pozytywny stereotyp Polaka funkcjonujący w ś r ó d G r u z i n ó w z d e c y d o w a ł o skali zainteresowania m i e s z k a ń c ó w Tbilisi p o l s k ą przeszłością w ł a s n y c h r o ­ dzin, a co za t y m idzie o liczebności polonijnych o ś r o d k ó w p o w s t a j ą c y c h w ostatniej dekadzie w stolicy Gruzji. 4 5 Nazwisko Kuczkowska jest zapewne odziedziczone po kądzieli, a używane jako „znak rozpoznawczy" polskości. �178 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA Ó w stereotyp t w o r z y ł się przede wszystkim na przestrzeni X I X i X X w . Z n a j o m o ś ć tbiliskich organizacji polonijnych działających w t a m t y m okresie, wydanie k i l k u n u m e r ó w Tygodnika Polskiego, pozwala sądzić, że nie brako­ w a ł o w ś r ó d miejscowej diaspory ludzi światłych, wrażliwych i z a a n g a ż o w a ­ nych w p r a c ę społeczną. N i e b r a k o w a ł o też w ś r ó d e m i g r a n t ó w z ziem polskich i ich p o t o m k ó w ludzi szczerze oddanych pracy w Gruzji - nowej ojczyźnie pozbawionej niepodległości, j a k ówczesna Polska. W czasach stalinizmu i p ó ź ­ niejszych, aż do rozpadu Z S R R , w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Gruzji przechowywany był pozytywny stereotyp Polaka, a w wielu rodzinach - polski sentyment, przez p a m i ę ć s c h o d z ą c ą w głąb historii rodzinnych po mieczu lub po kądzieli. Obywatelem niepodległej Gruzji po 1991 r. m o ż e być każdy mieszkaniec byłej gruzińskiej republiki Z S R R . W nowych dokumentach nie m a miejsca na deklarowanie narodowości. Te dzieci, których przynajmniej jedno z rodziców jest Gruzinem, m a j ą obowiązek uczyć się gruzińskiego, pozostałe m o g ą uczęszczać do ciągle działających szkół rosyjskich. C i , k t ó r y m trudno jednoznacznie określić swoją etniczną t o ż s a m o ś ć , p o w o ł u j ą się najpierw na swoje związki z miastem i j ę z y k i e m rosyjskim. W ś r ó d rosyjskojęzycznej części społeczności Tbilisi, po rozpadzie Z S R R , zaistniała potrzeba określenia swojej t o ż s a m o ś c i . N i e k t ó r z y budują j ą odwołując się do pamięci o polskiej, choćby zamierzchłej historii swojej rodziny. P a m i ę ć o tęsknocie do Polski r o d z i c ó w i d z i a d k ó w , ich t r u d n o ś c i a c h związanych z powrotem do kraju pozostaje motorem działania dzieci i w n u k ó w . Rekonstrukcje polskiej t o ż s a m o ś c i d o k o n u j ą się jednocześnie na podstawie sentymentu, znanego stereotypu oraz nowych elementów, pojawiających się dzięki opiniotwórcom, „ m a g o m " , to jest liderom poszczególnych o ś r o d k ó w polonijnych. Dziś w stolicy Gruzji istnieje ich k i l k a . Pewna grupa społeczników, charyzmaty­ k ó w , d o m o r o s ł y c h historyków gromadzi w o k ó ł siebie ludzi tego - diachřonicznie rzecz b i o r ą c - wieloetnicznego ś r o d o w i s k a . Sposoby i cel d z i a ł a n i a poszczegól­ nych u g r u p o w a ń wzajemnie się wykluczają lub k o n k u r u j ą ze s o b ą . 4 6 N i e dla wszystkich miejscowych „ P o l a k ó w " punktem wyjścia do odtwarza­ nia „ p o l s k o ś c i " jest ten sam moment historyczny. R ó ż n i e u k ł a d a ł y się dzieje poszczególnych rodzin, ich sytuacja społeczna i materialna. Poza t y m , że byli to głównie wierni K o ś c i o ł a Rzymsko-katolickiego, trudno jednoznacznie określić tutejszą P o l o n i ę z p r z e ł o m u X I X i X X w . Niejednorodne jest i dzisiejsze, badane m . i n . przeze mnie i moje k o l e ż a n k i ś r o d o w i s k o . W Tbilisi, w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w o polskim pochodzeniu, są t a k ż e tacy ludzie, k t ó r z y p o c z ą t k o w o nie chcieli włączać się w organizacje polonijne. Jednak wraz z rozpadem Z S R R utracili grunt materialnej stabilizacji, tak j a k inni m i e s z k a ń c ó w Gruzji. Powsta­ j ą c e w latach dziewięćdziesiątych organizacje polonijne, zwłaszcza Stowarzysze­ nie „ P o l o n i a " , ofiarowały pomoc, stwarzając m o ż l i w o ś ć przeżycia najtrudniej­ szego okresu. W i e l u m i e s z k a ń c ó w Tbilisi - p o w o ł u j ą c się na swoich polskich 4 7 4 6 Tak jak w 1918 r. poróżnionych rodaków pogodził na moment przejazd przez Tbilisi oddziału armii polskiej, tak pod koniec wieku przyczynkiem do pojednania mogła być wizyta papieża. Bardzo ciekawie o starej gruzińskiej Polonii pisze prof. Andrzej Woźniak (patrz literatura). 4 7 �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 179 a n t e n a t ó w - s k o r z y s t a ł o z tej pomocy. Takie „ ł a t w e p o w r o t y do p o l s k o ś c i " są dla n i e k t ó r y c h solą w oku. Nie jest to bowiem postawa, k t ó r ą m o ż n a się szczycić, a j e d n o c z e ś n i e niweczy ona stereotyp Polaka - dumnego, p e ł n e g o godności, dla k t ó r e g o najważniejsze są ojczyzna i wiara, a nie sprawy material­ ne. R o s n ą c a z r o k u na r o k liczba c z ł o n k ó w Stowarzyszenia „ P o l o n i a " m i a ł a świadczyć przecież przede wszystkim o t y m , że te w a r t o ś c i , zawierające się p o d pojęciem „ p o l s k o ś c i " , p r z e t r z y m a ł y czas komunizmu. D l a pana K o z ł o w s k i e g o , jednego z tbiliskich działaczy polonijnych, „ p r a c a u podstaw" w badanym przeze mnie ś r o d o w i s k u ma p o l e g a ć na przywróceniu ducha polskiego, nie po to, by wracać do Polski, ale żeby ożywić ducha przez przywrócenie tego wszystkiego, co było zakazane za Sowietów. Język, wyjazdy, kontakty listowne. Polskie diaspory - m ó w i pan M i k o ł a j - różnią się między sobą. Trzeba, żeby Polonia gruzińska miała swój własny wyraz (wyw. X I I ) . Rekonstruowane ś r o d o w i s k o „ p o l s k i e " inspiruje się t y m , co zostało zachowa­ ne w p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , rodzin. Czerpie, c h o ć b y p o d ś w i a d o m i e , w a r t o ś c i z z a s o b ó w k u l t u r y gruzińskiej, z k o l o r y t u tbiliskiego, gdzie p o w s t a ł i f u n k c j o n o w a ł pozytywny, j a k d o t ą d , stereotyp Polaka. LITERATURA A j waz j a n A. 1977, Tyfliskie wywieszki, [w:] Antologia opowiadań radzieckich, Warszawa, s. 415^20. A m i r a d ż i b i H. 1996, Słodkie życie księżniczki, Warszawa. - 1997, Bolszewicy pragnęli miłości, Pro Georgia, t. VI, s. 58-66*. - „Bal w Tuchanowiczach", 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Eduka­ cyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 15. B a r a n o w s k i В., B a r a n o w s k i K . 1987, Historia Gruzji, Wrocław. B e r s on (Otmar) J. 1935, Minus Moskwa (Wołga-Kaukaz-Krym), Warszawa. B o r a w s k i P. 1993, Gruzja. Polacy w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 20, s. 10-11. - 1999, Gruzja. Wystawa malarstwa polskiego w Tbilisi, Biuletyn Stowarzyszenia Wspól­ nota Polska, nr 8, s. 12. B u r s z t a W. J. 1996, Nostalgia i mit, albo o mechanizmie powrotu, [w:] Czytanie Kultury. Pięć szkiców, Łódź, s. 183-196. C h m i e l e c k i ks. T . T . 1998, Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. C h u c i s v i l i G . 1983, Tbilisi cerez veka i gody, Tbilisi. C h u d z i ń s k i J. 1999, Scherzo, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 17. D u m b a d z e N. 1988, Prawo wieczności, Warszawa. D u s z e n k o K . 1995, Polak i Polka w oczach Rosjan, [w:] Narody i Stereotypy, T. Walas (red.), Kraków, s. 158-164. F i l i n a M . 1995a, List od Polaków z Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 2. * „Pro Georgia" jest pismem Towarzystwa Gruzińsko-Polskiego z siedzibą w Łodzi. Zawiera (wskazane jest to w podtytule) prace i materiały do dziejów polsko-gruzińskich. Po ukazaniu się ostatniego, ósmego, numeru pisma działalność Towarzystwa została praktycznie zawieszona. �180 JUSTYNA DOBOSZYŃSKA - 1995 b, Polacy w Gruzji, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 8-9. - 1996b, Dary serca, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 2, Warszawa, s. 6. - 1998 a, Gruzja. Polska choinka, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 3, War­ szawa, s. 7-8. - 1998b, Gruzja. Polacy z gruzińskiej wioski, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 6, Warszawa, s. 19-21. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochab, Warszawa. F u r i er A. 1993, Gruzja i Gruzini, Sprawy Narodowościowe Seria nowa, t. II, z. 2(3), s. 23-29. - 1998, Józef Chodźko -mierniczy Kaukazu, Przegląd Wschodni, t. IV, z. 4 (16), s. 819-851. I n g i ot M . 1994, Kaukaska grupa poetów, [w:] Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa, 1.1, s. 433. J a g i e l s k i W. 1994, Dobre miejsce do umierania, Poznań. K a b a k o w A. 1998, Kaukaz nie ma dokąd odejść, Gazeta Wyborcza, 17-18 stycznia, s. 14-16. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa. Kronika życia polonijnego 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji ml, Tbilisi, s. 16-17. K v i r k v e l i j a Т. 1969, Tbilisi, Moskwa, seria - goroda SSSR. M ą d z i k M . 1987, Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. M i ł o s z o w i e G . i A. 1979, Kaukaz, Warszawa. M o s k v i č G . b.d.w., Ilustrirovannyj praktičeskij putevoditel' po Kavkazu, S. Pietierburg 1888-1914, s. 230. Otwarcie szkoły, 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 14. P a u s t o w s k i K . 1962, Skok na południe, Warszawa. P a w l a k M . 1997, To nie był los, Echo Podlasia, nr 32(335), s. 5. - 1998, Gruzja. Lato w Polsce, Biuletyn Stowarzyszenia Wspólnota Polska, nr 10, s. 20-21. Polskie dzieci witają Wielkanoc, 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyj­ nego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 16. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej, Wrocław. Po stu latach..., 1999, Polonia Kaukaska, Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 2, Tbilisi, s. 18. P r z e ś l a k i e w i c z P. 1999, Między mitem a ideą. O budowaniu polskiej tożsamości przez miesz­ kańców Gruzji Południowej, Warszawa. Praca magisterska dostępna w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Regards sur la culture géorgienne, Printemps 1998 - printems 1999, Une anněe culturelle de la Georgie en France, France, A F F A , Minister des Affaires Etrangeres (b.m.w.). R i l k e R . M . 1976, Wiersze, wybór i przekład В. Antochewicz, Wrocław. R oki c k i J. 1994, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, [w:] Kultura skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum nau­ kowego, Warszawa, s. 369-383. Si k i r y c k i I . 1969, Z notatnika Kaukaskiego, [w:] Podróże do trzech czasów, Łódź, s. 223-262. S i k o r a S. 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografie i mit. Polska Sztuka Ludowa Konteksty, 1/2, s. 113-121. Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, 1993, [Pod hasłem:] Felkin, t. 3, Kraków. Step an o w T. b.d.w., Tbilisi. Légendes et realitě, Editions de Г Agence de Presse Novosti, Moscou. Tbilisi. Stolica Gruzinskoj Sovetskoj Socjalističeskoj Respubliki, 1972, Tbilisi. Ustav Sodružestvapolaków Gruzii ,,Polonia", b.d.w., projekt. Wieczór Chopina w P C E , 1999, Polonia Kaukaska. Biuletyn Polskiego Centrum Edukacyjnego w Gruzji, nr 1, Tbilisi, s. 17. W o ź n i a k A. 1996, Polacy w Republice Gruzji, Pro Geogia, t. V, s. 50-53. �MAŁA OJCZYZNA GRUZIŃSKIEJ POLONII 181 J U S T Y N A DOBOSZYŃSKA TBILISI - T H E " L I T T L E H O M E L A N D " O F T H E POLISH C O L O N Y I N G E O R G I A Summary The term "little homeland" has become extremely popular within the recent decade although it is not accepted by everybody. Those who define homeland associating it with great cultural community deeply rooted in common history (which is right, indeed) reject the notion "small homeland" as interally contradictory. Why should I still stick to it? Because the notion seems well applicable to particular communities defined in historical, ethnic and geographical terms which join together into a bigger community, the Homeland in its proper sense. In the centralized political and social system of the Soviet Union but also in communist Poland "little homeland", i.e. local community life could not be exposed. There were places, however, in the Soviet Union too, which were surrounded with legends, wrapped in special atmosphere. Tbilisi belonged to such places. The town was promoted as the capital. At the same time it was vibrant with life of past generations. For centuries Tbilisi had attracted people of various national background. Elements of their culture merged with the indigenous Georgian ones. Poles were among those immigrants as well. Some of them remained in Georgia after the World War I and shared the vicissitudes of the population under communist regime. Now, more than a decade after the collapse of the Soviet empire both the Georgians and other ethnic groups living in that country are burdened with something which is sometimes named "Sovietness" - a specific complex of attitudes, patterns of behaviour and mental structures. Among the population of Tbilisi the proportion of educated people has always been consider­ able, which is typical for capital towns. There are also many educated people among those whose ancestors arrived from Poland long time ago. They are still conscious of their roots. The language they use at home, however, is mainly Russian. Political transformations of the recent decade brought about the revival of national identities within the former empire. I assume that Tbilisi has the symbolic meaning of "little homeland" for all its residents who share common history, common experiences. It is a "homely", familiar place. On the other hand each of the groups varying in their origins might refer to its own history which, in many cases used to be banned and concealed under communism. Nowadays some of those histories are being rediscovered, some of them reluctantly revealed, accepted in various ways. They make up culture and everyday life of Tbilisi. In my research I focused on the cultural and social changes there. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13885f6aa9f465f642ccdaf5f6b2f7c6.pdf 71b3f25c1841b79bbdda48cda68b2e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1570 Title A name given to the resource Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939 / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.9-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 1920-1939 Z a r ó w n o przedstawiciele ś r o d o w i s k naukowych, j a k i w ł a d z p a ń s t w o w y c h niemal od p o c z ą t k u istnienia I I Rzeczypospolitej zdawali sobie s p r a w ę , że p o l i t y k a p a ń s t w o w a na Kresach Wschodnich nie m o ż e b y ć ś w i a d o m a swych celów i s p o s o b ó w ich realizacji bez d o k ł a d n e j znajomości tego terenu. D o t y ­ czyło to struktury etnicznej ludności, struktury społeczno-gospodarczej, spraw k u l t u r y oraz w a r u n k ó w naturalnych Ziem Wschodnich. P o w s t a ł e w 1918 r. p a ń s t w o polskie o b e j m o w a ł o swoimi granicami tereny z a m i e s z k a ł e przez l u d n o ś ć z r ó ż n i c o w a n ą etnicznie. W y m a g a ł o to prowadzenia przez r z ą d określonej p o l i t y k i w stosunku do mniejszości narodowych i p o w o ­ ł y w a n i a instytucji realizujących podstawowe jej cele. D o z a d a ń priorytetowych należał r o z w ó j g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y i kulturalny wschodnich o b s z a r ó w I I Rzeczypospolitej i ścisłe p o w i ą z a n i e ich z c e n t r a l n ą P o l s k ą . Instytucje zaj­ m u j ą c e się Kresami Wschodnimi m i a ł y r ó ż n y charakter, a zakres ich działania o b e j m o w a ł z a r ó w n o sprawy polityczne, gospodarcze, j a k i kulturalne. Były one organizowane przez p o l i t y k ó w , n a u k o w c ó w oraz działaczy gospodarczych i społecznych. P o s i a d a ł y statusy komisji, k o m i t e t ó w , instytutów, towarzystw. D z i a ł a ł y w r ó ż n y c h okresach I I Rzeczypospolitej, a ich trwałość i efektywność zależała od wielu c z y n n i k ó w i była znacznie z r ó ż n i c o w a n a . Ze względu na r ó ż n y charakter tych p l a c ó w e k najbardziej właściwe wydaje się ich o m ó w i e n i e w p o r z ą d k u chronologicznym. Uzasadnia to dodatkowo fakt, że ich rozwój u z a l e ż n i o n y był od zmieniającej się w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m p o l i ­ t y k i p a ń s t w a w stosunku do mniejszości narodowych. P i e r w s z ą w okresie I I Rzeczypospolitej instytucją zajmującą się bada­ niami n a u k o w y m i nad g o s p o d a r k ą Ziem Wschodnich był Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich, utworzony przy M u z e u m P r z e m y s ł u i Rolnictwa w Warszawie. P o w s t a ł on w 1919 r. z inicjatywy grona o s ó b , przede wszystkim Z . Czerwijowskiego, S. Downarowicza, W . Gorjaczkowskiego, S. L e ś n i o w s k i e g o i W . Romana. Instytut z a t r u d n i a ł 20 stałych p r a c o w n i k ó w naukowych i stu kilkunastu członków. W y d a ł o k o ł o 30 arkuszy d r u k u prac p o ś w i ę c o n y c h głównie melioracji i komunikacji (Rocznik Ziem Wschodnich, �10 WANDA P A P R O C K A R. 4: 1938, s. 236). Niestety, materiały dotyczące tej placówki zostały zniszczone w czasie I I wojny światowej w p o ż a r z e gmachu Muzeum; nie u d a ł o m i się t a k ż e ustalić i m i o n c z ł o n k ó w - założycieli Instytutu, ani d o t r z e ć do bliższych danych na ich temat. R o k później (1930 r.) powstaje w Wilnie instytucja skupiająca w swoim gronie n a u k o w c ó w , k t ó r z y odegrali w nauce polskiej X X w. zna­ czącą rolę. Jakkolwiek nazwa Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej sugeruje znacznie szerszy zakres b a d a ń niż obszar K r e s ó w Wschodnich, to właśnie one były przede wszystkim przedmiotem b a d a ń tej p l a c ó w k i . D o c z ł o n k ó w Instytutu należeli m.in.: Stanisław A r n o l d , Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutzowa, Jan Piłsudski, W ł a d y s ł a w Semkowicz. Prezesem Instytutu był Jan Rozwadowski. P o w o ł a n o do życia sekcje: h i s t o r y c z n o - p r a w n ą , litera­ tury i j ę z y k o z n a w s t w a , etnograficzno-geograficzną i g o s p o d a r c z ą . Przewodnic­ two sekcji etnograficzno-geograficznej objęła Cezaria Ehrenkreutzowa, Sekre­ tarzem z o s t a ł a M a r i a Priifferowa. W podsekcji etnograficznej prowadzono badania terenowe w województwie wileńskim i n o w o g r ó d z k i m (pod kierunkiem C. Ehrenkreutzowej). Wydawnictwem Instytutu był Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. Poza zadaniami badawczymi Instytut stawiał sobie za cel realizację pewnych p r o g r a m ó w r z ą d o w y c h d o t y c z ą c y c h K r e s ó w Wschodnich. N a l e ż a ł o do nich p o w o ł a n i e Wyższej Szkoły N a u k Politycznych, k t ó r e j statut zatwierdzony został w 1937 r. Była to szkoła trzyletnia p r z y g o t o w u j ą c a badaczy lub specjalistów do pracy w administraqi państwowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, w p l a c ó w k a c h polskich w Z S R R i p a ń s t w a c h bałtyckich. D y r e k t o r a m i szkoły byli kolejno: Janusz Jędrzejewicz i W ł a d y s ł a w Wielhorski. 1 O systematycznych badaniach Ziem Wschodnich m o ż n a m ó w i ć jednak dopiero od r o k u 1933, kiedy p o w s t a ł o w Warszawie Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. Prawie równocześnie, bo w p o c z ą t k a c h 1934 г., rozpoczyna działalność Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Inicjatorem jej powstania był K o m i t e t do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , p l a c ó w k a działająca na zlecenie r z ą d u , ukonstytuowana 2 marca 1934 r. w okresie, w k t ó r y m na czele Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h stał Bronisław Pieracki. D z i ę k i K o m i t e t o ­ w i po raz pierwszy od 1926 r. polityka n a r o d o w o ś c i o w a stała się przedmiotem prac r z ą d u j a k o ciała kolektywnego (Chojnowski 1979, s. 207). F o r m a l n a decyzja o utworzeniu K o m i t e t u z a p a d ł a na posiedzeniu Rady M i n i s t r ó w 19 grudnia 1935 r. W skład K o m i t e t u weszli ( o p r ó c z premiera) ministrowie spraw w e w n ę t r z n y c h , spraw zagranicznych, spraw wojskowych, w y z n a ń reli­ gijnych i oświecenia oraz rolnictwa. D o jego z a d a ń należało opracowywanie i przedstawianie r z ą d o w i w n i o s k ó w zawierających wytyczne p o l i t y k i narodo­ wościowej, koordynowanie p o s u n i ę ć poszczególnych o r g a n ó w p a ń s t w o w y c h , a t a k ż e pobudzanie inicjatyw społecznych popierających prace r z ą d u . Stałym organem wykonawczym K o m i t e t u było tzw. Biuro Polityki N a r o d o w o ś c i o w e j . 1 Jak pisze w swoich wspomnieniach Jerzy Putrament, Instytut powstał dzięki aktywności młodych naukowców i był jedyną w swoim rodzaju placówką obliczoną na naukowy wywiad antyradziecki (Putrament 1961, s. 121). �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 11 D l a jego potrzeb p r a c o w a ł a wspomniana wyżej Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Pracami K o m i s j i k i e r o w a ł gen. Tadeusz Kasprzycki. W jej składzie działały zespoły badawcze: ł e m k o w s k i (prof. Józef Smoleński), lwowski (prof. Tadeusz Bigo), polesko-podlaski (dr L u d w i k Grodzicki), ziem p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (dr W ł a d y s ł a w Wielhorski) i chełmsko-wołyński (prof. W ł a d y s ł a w K r z y ż a n o w s k i ) . Komisja, zgodnie z wytycznymi instytucji, k t ó r a j ą powołała, czyli K o m i t e t u do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , podjęła zadania gromadzenia dotychczasowego d o r o b k u naukowego d o t y c z ą c e g o Ziem Wschodnich, skoordynowania b a d a ń w tej dziedzinie, opracowania ich p r o g r a m ó w oraz zdobycia odpowiednich ś r o d k ó w finansowych na ich prowadzenie. Zadania te realizowano współpracując z z a k ł a d a m i n a u k o w y m i wyższych uczelni Warszawy, W i l n a , K r a k o w a oraz instytucjami i towarzystwami naukowymi. Nie m a j ą c możliwości finansowych prowadzenia b a d a ń r ó w n o c z e ś n i e we wszystkich kierunkach i na wszystkich terenach, Komisja stanęła przed koniecznością koncentracji wysiłków badawczo-naukowych na wybranych odcinkach. Z a priorytetowe uznano studia w dziedzi­ nach: demograficzno-etnograficznej i ekonomicznej. W pierwszej z nich przepro­ wadzano badania zmierzające do wytyczenia granic jednolitych etnicznie regio­ n ó w , przyjmując za ich wyznaczniki elementy uznane za statyczne, j a k np. język. W drugiej dziedzinie, określanej j a k o dynamiczna, przeprowadzono studia etnosocjologiczne nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą Ziem Wschodnich, d o d a t k o w y m i zarobkami l u d n o ś c i wiejskiej oraz nad czynnikami, k t ó r e m o g ł y b y świadczyć 0 m o ż l i w o ś c i a c h rozwojowych osiedli miejskich. A k t y w n a działalność K o m i s j i znalazła wyraz w m a t e r i a ł a c h przedstawionych na zorganizowanym z jej inicja­ t y w y w 1936 г. I Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym p o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim. Zostanie on o m ó w i o n y w dalszej części artykułu. J e d n ą z ważniejszych p l a c ó w e k działających przez siedem ostatnich lat I I Rzeczypospolitej, aż do wybuchu wojny, było - p o w s t a ł e w 1933 r. - T o w a ­ rzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. D o jego naczelnych z a d a ń należało ścisłe zespolenie Ziem Wschodnich z R z e c z y p o s p o l i t ą oraz ich rozwój gospodarczy 1 kulturalny. Towarzystwo z a ł o ż o n e zostało z inicjatywy działaczy gospo­ darczych i społecznych: B r o n i s ł a w a Hełczyńskiego, Piotra Jarockiego, Józefa K o ż u c h o w s k i e g o , Kazimierza Skórewicza i A d a m a Stablewskiego. W me­ m o r i a ł a c h s k ł a d a n y c h do Minsterstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h postulowano k o n i e c z n o ś ć rozwoju p o l i t y k i inwestycyjnej w w o j e w ó d z t w a c h wschodnich, a mianowicie budowy d r ó g i sieci kolejowej, rozbudowy miast, uprzemysłowie­ nia, rozbudowy inwestycji służących rozwojowi handlu, j a k elewatory, chłodnie itp. Realizację tych p o s t u l a t ó w m i a ł o ułatwić utworzenie prawie we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w wschodnich K ó ł Powiatowych, k t ó r y c h c z ł o n k o w i e z o b o w i ą z a n i b y l i d o s t a r c z a ć w i a d o m o ś c i o sytuacji gospodarczej na ich terenie i r ó w n o c z e ś n i e w s p i e r a ć aktywnie wszelkie akcje służące rozwojowi ekono­ micznemu p o w i a t u , k t ó r y reprezentowali. Zdobycie wiedzy o rzeczywistości gospodarczej Ziem Wschodnich m i a ł o służyć utworzeniu planu przebudowy gospodarczej tej części kraju. �12 WANDA PAPROCKA W pierwszym okresie działalności Towarzystwo o r g a n i z o w a ł o zebrania 0 charakterze referatowo-dyskusyjnym, na k t ó r y c h znawcy p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w gospodarczych Ziem Wschodnich przedstawiali je na podstawie analizy zebranych w terenie m a t e r i a ł ó w . W ś r ó d referujących nie b r a k o w a ł o i n i c j a t o r ó w i o r g a n i z a t o r ó w Towarzystwa, j a k m.in.: P. Jarockiego, dyrektora Powszechnej Kasy Oszczędnościowej, czy J. K o ż u c h o w s k i e g o , vice-prezesa Ban­ k u Gospodarstwa Krajowego. Referaty dotyczyły z a r ó w n o spraw ekonomicz­ nych, j a k i rozwoju cywilizacyjnego Ziem Wschodnich. D u ż e znaczenie dla poznania tych t e r e n ó w miały, organizowane j u ż od 1933 r. przez Towarzystwo, kursy jednoroczne dla młodzieży akademickiej pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschodnich". Niewątpliwie ze wszystkich organizacji działających na rzecz rozwoju Ziem Wschodnich Towarzystwo najbardziej konsekwentnie realizowało swoje założenia statutowe. Czyniło to n a k ł a d a j ą c na Z a r z ą d główny, oraz na Okręgi i K o ł a , szereg o b o w i ą z k ó w takich, jak: „1) mobilizowanie społeczeństwa polskiego w województwach centralnych do pomocy ludności Ziem Wschodnich oraz aktywizowanie wysiłków ludności kresowej dla właściwego wykorzystania uzyskanych ś r o d k ó w ; 2) popieranie interesów gospodarczych i społecznych Ziem Wschodnich wobec w ł a d z p a ń s t w o w y c h , b a n k ó w i instytucji p a ń s t w o w y c h oraz centralnych organizacji gospodarczych i społecznych; 3) udzielanie wszelkich informacji i pomocy w zakresie przewidzianym przez statut, a w szczególności udzielanie pomocy K o ł o m , b i o r ą c y m udział w organizacji spółdzielczości, p o w o ł y w a n i e p l a c ó w e k gospodarczych, eksportowych, p r z e m y s ł u ludowego, w a r s z t a t ó w pracy i t p . ; 4) u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwa o potrzebach k u l t u r a l ­ nych, społecznych i gospodarczych Ziem Wschodnich; 5) szerzenie k u l t u r y polskiej, obrona i podnoszenie kultury regionalnej, organizowanie pracy społecz­ nej, wychowawczej, kulturalnej i naukowej; 6) szerzenie czytelnictwa przez biblioteki, świetlice, czytelnie itp.; 7) popieranie wychowania fizycznego i organi­ zacji sprawujących to wychowanie; 8) skierowanie turystyki na Ziemie Wschod­ nie; 9) organizowanie w centrum państwa kolonii dla dzieci z Ziem Wschodnich" {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 6). Towarzystwo dzieliło się na Okręgi działające w ramach województw. Okręgi dzieliły się na K o ł a . D z i a ł a ł y następujące Sekcje: 1) Sekcja Organizacyjna, do k t ó r e j należały sprawy organizowania O k r ę g ó w i K ó ł , rozbudowa k o m ó r e k organizacyjnych w Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m , pozyskiwanie działaczy do pracy oraz sprawy akademickie; 2) Sekcja Bibliotek i Czytelni; 3) Sekcja pomocy w naturze zajmująca się d o r a ź n ą p o m o c ą dla poszczególnych środowisk; 4) Sekcja Turysty­ k i na Ziemiach Wschodnich; 5) Sekcja Ekonomiczna zajmująca się problemami gospodarczymi Ziem Wschodnich; 6) Sekcja Propagandy i Wydawnictw zajmu­ j ą c a się p r o p a g a n d ą Towarzystwa, popieraniem p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich 1 wydawaniem Kalendarza Ziem Wschodnich', 7) Sekcja Porad Prawnych zajmują­ ca się udzielaniem informacji i porad prawnych K o ł o m i O k r ę g o m ; 8) Sekcja Finansowa i D o c h o d ó w Niestałych zajmująca się sprawami finansowymi T o w a ­ rzystwa, budżetem i inicjowaniem imprez. Prezesem Towarzystwa był Aleksander Prystor, M a r s z a ł e k Senatu {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 7). �INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH 13 P o n i e w a ż sprawy ekonomiczne d o m i n o w a ł y we wszystkich d z i a ł a n i a c h na rzecz Ziem Wschodnich, ich formy organizacyjne ulegały stałej rozbu­ dowie. P o w s t a ł a w ramach Towarzystwa Sekcja Ekonomiczna uległa w k r ó t ­ k i m czasie p o d z i a ł o w i na Sekretariat Ekonomiczny, służący r o z w i ą z y w a n i u spraw bieżących, i K o ł o Ekonomiczne, k t ó r e g o działalność m i a ł a za zadanie p o g ł ę b i a n i e wiedzy ekonomicznej i stworzenie F o r u m dla s p o t k a ń naukowych. K o ł o E k o n o m i s t ó w , k t ó r e g o Prezesem był Józef Poniatowski, u t w o r z y ł o 4 sekcje: 1) t a r y f o w o - k o m u n i k a c y j n ą ; 2) s a m o r z ą d o w ą ; 3) a g r a r n ą ; 4) p r o ­ dukcji rolnej. Dalsze zmiany organizacyjne przyniosły porozumienie m i ę d z y Towarzystwem i K o m i s j ą N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, na mocy k t ó r e g o utworzono w 1936 r. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. B ę d ą c organem n a u k o w y m Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, Instytut reali­ z o w a ł cele naukowe w zakresie b a d a ń gospodarczych i społecznych poprzez gromadzenie m a t e r i a ł ó w naukowych d o t y c z ą c y c h Ziem Wschodnich, inicjo­ wanie i organizowanie b a d a ń , ogłaszanie w y n i k ó w prac, publikacje, utrzymy­ wanie i organizowanie pracowni, bibliotek, zjazdów, w y k ł a d ó w i t p . Instytut z a t r u d n i a ł o k o ł o 60 o s ó b , p o s i a d a ł R a d ę N a u k o w ą , w której skład wchodzili tak w y b i t n i naukowcy, j a k prof. prof. Franciszek Bujak, Stanisław Grabski, Z d z i s ł a w Lutkiewicz, Stefan Ehrenkreutz i inni. Kierownikiem I n s t y t u t u został S t a n i s ł a w Orsini-Rosenberg. W skład dziesięciu o ś r o d k ó w badawczych w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e p l a c ó w k i , k t ó r e o k r e ś l o n o w schemacie organizacyjnym j a k o G r u p y : 1) Centralna G r u p a B a d a ń A g r a r n y c h w Warszawie; 2) Central­ na G r u p a B a d a ń Miejskich na Ziemiach Wschodnich w Warszawie; 3) Wileń­ ska G r u p a B a d a ń Przebudowy Agrarnej w Wilnie; 4) W i l e ń s k a Grupa Ba­ d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 5) W o ł y ń s k a Grupa dla B a d a ń Uzupełniających nad M i a s t a m i i Osiedlami Fabrycznymi W o ł y n i a i Ł u c k a ; 6) M a ł o p o l s k a G r u p a B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego we Lwowie; 7) Białostocka Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 8) W o ł y ń s k a Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 9) Poleska G r u p a B a d a ń Przemysłu Ludowego; 10) Lubelska Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego. R z e m i o s ł o i przemysł domowy, j a k o ź r ó d ł a dodatkowych d o c h o d ó w , były od dawna w k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń e k o n o m i s t ó w . J u ż w 1934 r. K o m i s j a N a u ­ k o w y c h B a d a ń r o z p o c z ę ł a badania nad wytwórczością wiejską,obejmując n i m i ziemie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e (województwa: wileńskie, n o w o g r ó d z k i e , poleskie i 7 p o w i a t ó w w o j . białostockiego). Podobne studia podjęło grono pracow­ n i k ó w I n s t y t u t u Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w W i l n i e p o d kierownictwem ekonomisty Józefa Święcickiego. Badania zostały podzielone na 5 e t a p ó w : 1) zapoznanie się z literaturą przedmiotu i ewidencja m a t e r i a ł ó w j u ż zebranych; 2) ustalenie liczby w a r s z t a t ó w wytwórczych, ich rozmieszczenia i przybliżonej wysokości produkcji; 3) opis ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r ­ czości i miejsc masowego zbytu ( j a r m a r k ó w ) ; 4) opracowanie monograficzne ważniejszych gałęzi p r z e m y s ł u ludowego; 5) opracowanie syntetyczne zagad­ nienia p r z e m y s ł u ludowego na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h na podstawie zgromadzonego m a t e r i a ł u statystycznego. �14 WANDA P A P R O C K A D o m o m e n t u podjęcia tematu przez G r u p ę B a d a ń Święcickiego m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e p r z e m y s ł u ludowego były bardzo ubogie i p o c h o d z i ł y jedynie z Izb Rzemieślniczych oraz z ankiety opracowanej w 1926 r. przez J a n i n ę O r y n ż y n ę . G r u p a Święcickiego g r o m a d z i ł a dane orientacyjne z B a z a r ó w P r z e m y s ł u Ludowego uzyskanych o d z a r z ą d u gmin wiejskich, nauczycieli ludowych, p r o ­ b o s z c z ó w oraz na drodze korespondencyjnej. Najcenniejszym jednak ź r ó d ł e m o k a z a ł y się informacje zebrane d r o g ą o b j a z d ó w i b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w p r a c o w n i k ó w Grupy. N a podstawie powyższych prac stworzono k a r t o t e k ę miejscowości p o ł o ż o n y c h w w o j . wileńskim, n o w o g r ó d z k i m i poleskim oraz siedmiu powiatach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h w o j . białostockiego. Prace nad m o ­ nografiami poszczególnych gałęzi wytwórczości ludowej zbiegły się z przeję­ ciem b a d a ń (w p a ź d z i e r n i k u 1936 r.) przez Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. W t y m czasie s p o r z ą d z o n o j u ż rejestrację ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej, wybierając 6 gałęzi w y t w ó r c z y c h , k t ó r y c h monograficz­ ny opis był wskazany ze względu na ich typowy dla tego terenu charakter. Było to tkactwo ( u ż y t k o w e i zdobnicze), bednarstwo, kołodziejstwo, garncar­ stwo oraz w y r ó b z drewna r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k u rolniczego i d o m o ­ wego. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przejął również badania nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą , prowadzone w okresie wcześniejszym przez K o m i s j ę N a u ­ kowych B a d a ń Ziem Wschodnich. Prace naukowe w Wileńskiej Grupie B a d a ń Przebudowy Agrarnej dotyczyły z a g a d n i e ń związanych z szachownicą grun­ t ó w , gruntami w s p ó l n y m i , służebnością. Studia nad t y m i tematami r o z p o c z ę t o w r o k u l 9 3 5 . Przebiegały one w d w ó c h etapach, nie u k o ń c z o n y c h w całości do 1939 r o k u . Etapy te o b e j m o w a ł y następujące działania: badania w s t ę p n e nad ustawodawstwem agrarnym rosyjskim, w szczególności nad r e f o r m ą stołyp i n o w s k ą oraz zebranie i opracowanie danych dotyczących przedwojennego scalenia g r u n t ó w na badanych terenach i obecnego stanu p r o c e s ó w komasacyjnych. R ó w n o l e g l e prowadzono analizę i dokonywano oceny społecznych i gospodarczych s k u t k ó w tych p r o c e s ó w . W badaniach miast i osiedli miejskich, n a s t ę p n e g o w a ż n e g o zagadnienia w pracach Instytutu, przyjęto zasadę, że przedmiotem s t u d i ó w b ę d ą nie mia­ sta i gminy miejskie w znaczeniu prawno-administracyjnym, ale miejsco­ wości, k t ó r e ze względu na przeważający rodzaj zajęć ich m i e s z k a ń c ó w m i a ł y „ m i e j s k i " charakter. Poza m a t e r i a ł a m i statystycznymi i danymi u r z ę d o w y m i w badaniach tych wykorzystano informacje gromadzone d r o g ą w y w i a d ó w ze znawcami p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin życia gospodarczego oraz samych p o d ­ m i o t ó w gospodarczych, j a k np. Biura Ekonomiczno-Statystycznego Towarzy­ stwa Bezprocentowego K a s Ż y d o w s k i c h , instytucji w s p o m a g a j ą c e j działalność g o s p o d a r c z ą ludności żydowskiej, k t ó r a s t a n o w i ł a w kresowych miasteczkach od 60 do 9 0 % ludności (Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 246). Prowa­ dzone przez Biuro szczegółowe badania nad monografiami miast i miasteczek o b e j m o w a ł y wszystkie dziedziny życia gospodarczego, społecznego i k u l t u ­ ralnego. W skład siedemnastu t e m a t ó w poddanych analizie wchodziły m.in.: p o ł o ż e n i e geograficzne, przemysł, rzemiosło, c h a ł u p n i c t w o , handel, kredyty, �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 15 o ś w i a t a i k u l t u r a , opieka społeczna, z d r o w o t n o ś ć , budownictwo p r z e m y s ł o w e i mieszkaniowe. W w y n i k u tych studiów, w n a s t ę p n y c h latach zostały opra­ cowane monografie szeregu miast i miasteczek w o j . poleskiego, m . i n . Berezy Kartuskiej, Drohiczyna, H o r o d n a , K a m i e ń c a Poleskiego, K o b r y n i a oraz, w w o j . w o ł y ń s k i m , m . i n . D u b n a , Hoszcza, Klewania, Kostopola. Z innych b a d a ń nad miastami, z a p o c z ą t k o w a n y c h jeszcze przez K o m i s j ę N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, należy w y m i e n i ć badania nad n i e k t ó r y m i mia­ stami Wileńszczyzny, m . i n . L i d y , Baranowicz, Nowej Wilejki {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 241-242). Poza studiami gospodarczymi, inicjowanymi przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich, a rozwijanymi przez Instytut Gospodarczy, duże znaczenie dla poznania Ziem Wschodnich miały (organizowane od 1933 r.) jednoroczne kursy dla m ł o d z i e ż y akademickiej, pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschod­ n i c h " . W y k ł a d y oparte były głównie na m a t e r i a ł a c h ź r ó d ł o w y c h p o c h o d z ą ­ cych z b a d a ń terenowych. D o 1939 r. o d b y ł o się sześć k u r s ó w Studium. Za­ o w o c o w a ł o to utworzeniem Akademickiego K o ł a Rozwoju Ziem Wschodnich na Uniwersytecie Warszawskim, w Szkole N a u k Politycznych i Szkole G ł ó w ­ nej Gospodarstwa Wiejskiego. Jako dalszy etap akcji p o w s t a ł o przy Towarzy­ stwie - K o ł o M ł o d y c h . Z inicjatywy słuchaczy pierwszych k u r s ó w Studium podjęło b u d o w ę D o m u Akademickiego na Polesiu, u k o ń c z o n ą w r o k u 1939 . 2 Jednym z najlepszych i najbardziej bezpośrednich s p o s o b ó w propagowania Ziem Wschodnich w społeczeństwie polskim było rozwijanie turystyki na tych terenach. Pierwsze formy organizacyjne nadane zostały ruchowi w 1934 r o k u . Zainicjowano w ó w c z a s i ustalono zasady ogólnej akcji turystycznej pod n a z w ą „ L a t o na Ziemiach Wschodnich". Z chwilą powstania L i g i Popierania Turystyki akcja ta prowadzona była przy jej współudziale organizacyjnym. Specjalnie dla t u r y s t ó w stworzono dogodne warunki przejazdu i pobytu na Ziemiach Wschod­ nich. Przyznane zostały ulgi kolejowe na bilety do województw: wileńskiego, n o w o g r ó d z k i e g o , poleskiego, białostockiego, wołyńskiego i tarnobrzeskiego. O r g a n i z a c j ą t u r y s t y c z n ą objęte zostały następujące tereny: 1) W i l n o i ziemia wileńska, 2) pojezierze suwalsko-augustowskie, 3) szlak mickiewiczowski (Nowo­ g r ó d e k , C z o m b r ó w , jezioro Świteź, W o r o n e ż a , Tuchanowicze), 4) P i ń s k i oko­ lice ( K a n a ł O g i ń s k i e g o , Horoszna), 5) szlak L e g i o n ó w Polskich na W o ł y n i u , 6) Krzemieniec i okolice, 7) szlak podolski ( C z o r t k ó w , Okopy Św. Trójcy, Zaleszczyki). Zainicjowano również szersze wykorzystanie d w o r ó w należących do wielkiej własności ziemskiej, w k t ó r y c h organizowano pensjonaty. R o z w ó j turystyki nie n a s t ą p i ł jednak tak szybko, jak się spodziewano chociaż systema­ tycznie wzrastała liczba osób odwiedzających Kresy Wschodnie, o czym świadczą następujące dane: w 1934 r. było 700 turystów, w 1935 - 2000, w 1936 - 13 000, w 1938 - 20000 {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 5: 1939, s. 235). D u ż e znaczenie dla procesu integracji młodzieży kresowej z m ł o d z i e ż ą z innych t e r e n ó w miały organizowane przez Towarzystwo wyjazdy na wycieczki, 2 Dom postawiono w powiecie pińskim, w miejscowości zwanej „Uroczysko - Majdan". �16 WANDA P A P R O C K A 3 kolonie, a nawet wizyty w domach prywatnych w Polsce centralnej . R ó w n i e ż w a ż n a była działalność na rzecz rozwoju oświaty na terenach wschodnich. T e m u zadaniu służyło przesyłanie na te tereny biblioteczek (zawierających m i n i m u m 100 książek). D o 1938 r. przekazano 500 takich z e s t a w ó w . A k c j i propagandowej, prowadzonej przez Towarzystwo na rzecz poznania i pomocy Kresom Wschodnim, służyły wydawnictwa, m . i n . specjalistyczny biuletyn prasowy p o d n a z w ą Informacje dla Członków Sekcji Prasowej. R ó w ­ nocześnie p o d j ę t o wydawanie szeregu m a t e r i a ł ó w informacyjnych i propagan­ dowych. G ł ó w n y m wydawnictwem Towarzystwa był Rocznik Ziem Wschod­ nich, k t ó r e g o piąty t o m u k a z a ł się w 1939 roku. Publikowany w 40 tys. egzemp­ larzy m u s i a ł niewątpliwie spełniać swoją rolę p r o p a g a n d o w ą . P o d s u m o w u j ą c całokształt działalności Towarzystwa, organizacji najdłużej i najskuteczniej działającej na rzecz Ziem Wschodnich, m o ż n a w y r ó ż n i ć dwa w y r a ź n i e zaznaczające się etapy. Pierwszy etap działalności, lata 1933-1936, k t ó r y m o ż n a u z n a ć za formalnie z a k o ń c z o n y I W a l n y m Zjazdem Towarzyst­ wa R o z w o j u Ziem Wschodnich (11 p a ź d z i e r n i k a 1936 г.), był okresem prac w s t ę p n y c h . W y p e ł n i ł o go tworzenie form organizacyjnych, krystalizacja me­ t o d pracy, dążenie do sprecyzowania potrzeb Ziem Wschodnich i popularyza­ cja spraw tych Ziem w społeczeństwie. Z a s ł u g ą Towarzystwa w t y m okresie było u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwu polskiemu problemu Ziem Wschodnich, k t ó r y w P a ń s t w i e Polskim nie wywoływał, z a r ó w n o we w ł a d z a c h , j a k i społe­ czeństwie, większego zainteresowania. 4 D r u g i etap pracy o b e j m o w a ł działania metodyczne i akcje na rzecz roz­ w i ą z y w a n i a wielu p r o b l e m ó w Ziem Wschodnich. 22 maja 1938 r. o d b y ł się I I Zjazd Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich. W k o ń c u lat trzydziestych, poza szeregiem wystąpień do w ł a d z i instytucji w w a ż n y c h dla rozwoju Ziem Wschodnich sprawach, g ł ó w n y m zadaniem 3 Przypadki zapraszania do domów młodzieży szkolnej z terenów wschodnich znane są mi z autopsji. W 1938 г., w domu moich rodziców w Poznaniu, przebywały dwie poleskie dziew­ czynki. Akcja pomocy dzieciom z terenu Polesia organizowana była przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich przy udziale szkół poznańskich. Obradom Zjazdu przewodniczył minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prof. Wojciech Świętosławski. Jednym z zadań zjazdów, które miały odbywać się regularnie, było - j a k głosił jeden z punktów przyjętego regulaminu - skontaktowanie „osób pracujących nauko­ wo nad poznaniem zagadnień Ziem Wschodnich i działaczy społecznych pracujących nad pod­ niesieniem i ożywieniem życia Ziem Wschodnich" oraz „wskazanie zadań i potrzeb naukowo-badawczych na czas najbliższy". Zjazd obradował w dwóch sekcjach: humanistycznej i ekono­ micznej. W sekcji humanistycznej, której przewodniczył rektor Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Włodzimierz Antoniewicz, wygłosili referaty: dr Jan Obrębski („Dzisiejsi ludzie Polesia"), dr Tadeusz Henzel („Struktura rasowa zachodniego Polesia"), dr Ludwik Ossowski („Zagad­ nienia językowe Polesia" oraz „Wpływ języka polskiego na język białoruski"), Samuel Fogelson („Zasadnicze cechy procesów ludnościowych na Polesiu"). W sekcji ekonomicznej, której przewod­ niczył rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, prof. Witold Staniewicz, wygłoszono m.in. referaty na temat struktury gruntów na Polesiu, skutków gospodarczych i społecznych scalania ziem oraz chałupnictwa i przemysłu ludowego (J. Święcicki); (Mniejszości narodowe..., Sprawy Narodowościowe, nr 4-5: 1936, s. 479-481). 4 �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 17 Towarzystwa był rozwój inwestycji na tych terenach. Zakres prac w t y m okre­ sie o b e j m o w a ł przygotowanie bilansu potrzeb inwestycyjnych Ziem Wschod­ nich. P r z y s t ą p i e n i e do takich p r o j e k t ó w umożliwiały inwestycje w Centralnym O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m (COP-ie), przekonanie społeczeństwa w Polsce Ś r o d k o ­ wej i Zachodniej o konieczności realizacji p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich oraz mobilizowanie do działania społeczeństwa na Kresach Wschodnich. Zestawie­ nie potrzeb inwestycyjnych, szczególnie w odniesieniu do 5 województw p ó ł n o c ­ nych i ś r o d k o w y c h , od wileńskiego do wołyńskiego włącznie, było dokonaniem nie t y l k o p l a c ó w e k Towarzystwa, lecz t a k ż e s a m o r z ą d ó w gospodarczych i tery­ torialnych na tych terenach, szeregu instytucji i organizacji społecznych oraz przedstawicieli parlamentu. Jednak program gospodarczy, ten zasadniczy po­ stulat, j a k i postawiono wobec Ziem Wschodnich do wybuchu I I wojny ś w i a t o ­ wej, nie został w pełni zrealizowany. W sferze p o s t u l a t ó w p o z o s t a ł o , słuszne z ekonomicznego p u n k t u widzenia, tworzenie na tych terenach polskich kas bezprocentowego kredytu, osiedlanie na Ziemiach Wschodnich fachowców, przede wszystkim k u p c ó w i rzemieślników z dzielnic zachodnich, głównie Pomorza i P o z n a ń s k i e g o , popieranie działań m a j ą c y c h na celu wytworzenie przez społeczeństwo miejscowe w ł a s n e g o rzemiosła, kupiectwa, drobnego prze­ m y s ł u i w ogóle polskiej warstwy mieszczaństwa. Te kierunki działań dotyczyły w r ó w n e j mierze wszystkich t e r e n ó w Ziem Wschodnich. O b o k spraw gospodarczych, k t ó r e d o m i n o w a ł y w polityce r z ą d u w sto­ sunku do tych t e r e n ó w , m i a ł y miejsce działania na rzecz wspierania i konso­ lidowania zamieszkującej je społeczności polskiej. Z t y m kierunkiem p o l i t y k i r z ą d u z w i ą z a n y był K o m i t e t do Spraw Szlachty Zagrodowej. Z o s t a ł on powo­ łany prawdopodobnie w k o ń c u 1937 r o k u . Inicjatorem jego utworzenia były w ł a d z e wojskowe, głównie vice-minister Spraw W e w n ę t r z n y c h , gen. Janusz G ł u c h o w s k i . Pierwsze p r ó b y sprecyzowania z a d a ń K o m i t e t u przedstawio­ ne zostały na międzyministerialnej konferencji, k t ó r a o d b y ł a się 15 listopada 1937 r o k u . W posiedzeniu uczestniczyli przedstawiciele niemal wszystkich m i ­ nisterstw. Od samego p o c z ą t k u starano się o to, aby formujący się K o m i t e t był wspierany przez wszystkie ministerstwa. N a czele K o m i t e t u s t a n ą ł gen. G ł u c h o w s k i . K o m i t e t działał przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich j a k o jednostka autonomiczna. Zasadniczym jego celem było wskrzeszenie p o l ­ skiej ś w i a d o m o ś c i narodowej w ś r ó d ludności zamieszkującej tereny woje­ w ó d z t w wschodnich. Statystyki l u d n o ś c i o w e znajdujące się w aktach K o m i t e ­ t u w s k a z y w a ł y na fakt prawie zupełnego zatracenia poczucia polskości w ś r ó d jej dużej części. L u d n o ś ć u k r a i ń s k a i b i a ł o r u s k a w latach trzydziestych coraz usilniej d ą ż y ł a do samostanowienia. W y w o ł a ł o to ze strony polskich czynni­ k ó w r z ą d o w y c h lęk przed c a ł k o w i t y m wynarodowieniem ludności polskiej, a przede wszystkim przed oderwaniem wschodnich o b s z a r ó w od Polski. A k c j a n a r o d o w o ś c i o w a K o m i t e t u ograniczyła się wyłącznie do warstwy byłej szlachty zagrodowej, k t ó r a p o d względem materialnym i k u l t u r o w y m s p a d ł a do poziomu ludności chłopskiej. Przywrócenie poczucia przynależności do n a r o d o w o ś c i polskiej m i a ł o o d b y w a ć się przy pomocy wielu ś r o d k ó w �18 WANDA P A P R O C K A administracyjnych, gospodarczych, politycznych, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h i re­ ligijnych. Z p o w y ż s z y c h względów K o m i t e t p o s t a w i ł sobie j a k o jedno z w a ż ­ nych z a d a ń pozyskanie dotychczasowych organizacji, jakie działały na oma­ wianych terenach. Zależało m u na ideologicznym p o d p o r z ą d k o w a n i u istnie­ jącej j u ż i działającej na wschodnich terenach Polski organizacji Z w i ą z k u Szlachty Zagrodowej. Jej zadaniem b y ł o umacnianie polskości na tych zie­ miach poprzez wskrzeszanie tradycji szlacheckich w ś r ó d warstwy chłopskiej szlachty zagrodowej. W swej pracy K o m i t e t p o w o ł y w a ł się na akcję rozpo­ czętą i p r o w a d z o n ą przez Związek. W aktach K o m i t e t u z a c h o w a ł y się jedynie fragmenty d o t y c z ą c e prac jego Sekcji Naukowej. P r ó c z o m ó w i o n y c h wyżej z a d a ń , Sekcja p o s t a w i ł a sobie j a k o szczególny cel przeprowadzenie b a d a ń naukowych nad problemami n a r o d o w o ś c i o w y m i Ziem Wschodnich. Badaniami objęto 8 województw: stanisławowskie, tarno­ polskie, lwowskie, wołyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , wileńskie, b i a ł o s t o c k i e (w swej części wschodniej). By znaleźć poparcie w szerokich k o ł a c h społe­ c z e ń s t w a polskiego, kierownictwo Sekcji Naukowej K o m i t e t u z a p r a s z a ł o do w s p ó ł p r a c y cały niemal świat naukowy. Wszystkie prace, k t ó r e t r a k t o w a ł y o Kresach Wschodnich popularyzowano dla celów polityczno-propagando­ wych. K r ó t k i okres istnienia K o m i t e t u nie pozwolił, by w y w a r ł on znaczniej­ szy w p ł y w na życie społeczności polskiej Ziem Wschodnich. W i ę k s z o ś ć jego z a d a ń p o z o s t a ł a w sferze p o s t u l a t ó w , a silna propaganda głoszonych haseł nie zjednała K o m i t e t o w i przychylności mniejszości narodowych. O m a w i a j ą c instytucje i organizacje działające na rzecz rozwoju Ziem Wschodnich i z w i ą z a n i a ich z P o l s k ą c e n t r a l n ą , nie s p o s ó b p o m i n ą ć ważnej r o l i , j a k ą o d e g r a ł o w spełnieniu tych z a d a ń osadnictwo wojskowe na tych terenach. Podjęcie działań na rzecz osiedlania ludności polskiej na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej było z jednej strony realizacją z o b o w i ą z a ń wobec żołnierzy armii polskiej, b i o r ą c y c h udział w wojnie polsko-bolszewickiej (1919-1920), z drugiej - służyło wzmocnieniu żywiołu polskiego na tych zie­ miach. J u ż w lipcu 1920 r. Rada Obrony P a ń s t w a w y d a ł a o d e z w ę głoszącą, że ochotnicy Wojska Polskiego po odparciu wroga i z a k o ń c z e n i u wojny otrzyma­ j ą b e z p ł a t n i e ziemię j a k o n a g r o d ę za trudy i krew p r z e l a n ą w obronie granic naszej Ojczyzny (Bocian 1935, s. 272). O idei zasiedlania m ó w i ł Józef Piłsudski w w y d a n y m 18 p a ź d z i e r n i k a 1920 r. „ R o z k a z i e na z a k o ń c z e n i e w o j n y " : Żołnierz, który tyle zrobił dla Polski nie zostanie bez nagrody. Wdzięczna Ojczyzna nie zapomni o nim. Zdobyte zostały ogromne obszary, opustoszone i obrócone przez wojnę światową prawie w pustynię. Zaproponowałem już rządowi, by część zdobytej ziemi została własnością tych, co ją Polską zrobili uznoiwszy ją polską Krwią i trudem niezmiernym (Piłsudski 1935, s. 176). Projekt ustawy dotyczącej osadnictwa wojskowego skierowany został do Sejmu jesienią 1920 r o k u . Uchwalono j ą 17.12.1920 г., p o d n a z w ą „ O nadaniu ziemi ż o ł n i e r z o m Wojska Polskiego". Ustawa o g ł o s z o n a z o s t a ł a w Dzienniku Ustaw, nr 4, z 12.02.1921 r o k u . W świetle tej Ustawy, do o s ó b uprawnionych do otrzymania ziemi n i e o d p ł a t n i e należeli: 1) szczególnie zasłużeni żołnierze �INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH 19 i inwalidzi W o j s k a Polskiego, 2) żołnierze ochotnicy, k t ó r z y walczyli na fron­ cie polsko-bolszewickim ( B ó h m 1992, s. 5). O d p ł a t n i e udziały ziemi m o g l i o t r z y m a ć pozostali żołnierze (Ustawa nie określała ściśle) w m i a r ę dyspono­ wania n a d w y ż k a m i ziemi. D o t e r e n ó w objętych osadnictwem wojskowym należały w o j e w ó d z t w a : w o ­ łyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , częściowo białostockie. W ł a d z e wojskowe po­ w o ł a ł y do życia, na szczeblu centralnym, sekcję Osad Żołnierskich, w terenie natomiast zorganizowano referaty Osad Żołnierskich. R ó w n o c z e ś n i e z usta­ w ą d o t y c z ą c ą nadawania g r u n t ó w uchwalono u s t a w ę o przejmowaniu Ziemi na rzecz P a ń s t w a . Przejmowanie t r w a ł o o d 1923 г., do chwili wydania przez Sejm ustawy wstrzymującej tę akcję. Jako oficjalną przyczynę podawano brak t e r e n ó w przeznaczonych na gospodarstwa dla byłych wojskowych. Ogólnie, na podstawie ustawy z 1920 г., zostało przejętych i oddanych na osadnictwo w o j ­ skowe 785 m a j ą t k ó w o obszarze 137 tys. ha . Ziemię o t r z y m a ł o ok. 8 000 osad­ n i k ó w wojskowych, z czego w 1921 r. - 412, w 1922 r. - 3190, w 1923 r. 5 - 1 776, w 1924 r. - 900, w 1925 r. - 525, w 1926 r. - 467, w latach n a s t ę p n y c h - 641 o s a d n i k ó w . Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Pod względem hie­ rarchii wojskowej 3221 o s a d n i k ó w (40,7%) stanowili szeregowcy, 3 347 (42,3%) podoficerowie, 994 (11,9%) oficerowie m ł o d s i , 312 (3,9%) oficerowie sztabowi i 94 (12%) generałowie. Pod względem wykształcenia 95 (1,2%) o s a d n i k ó w było analfabetami, 5 096 (64,3%) p o s i a d a ł o wykształcenie niższe, 225 (28%) średnie i 52 (6,5%) wyższe (Bocian 1935, s. 272). Wielkość działki osadniczej uzależniona była o d j a k o ś c i ziemi, powierzchni łąk, a także w a r u n k ó w komunikacyjnych. Z reguły ziemie te pozbawione były nieruchomości - b u d y n k ó w mieszkalnych lub gospodarczych - i drzewostanu. W i e l k o ś ć działek osadniczych na W o ł y n i u wynosiła od 12 do 20 ha, na Polesiu od 25 do 35 ha, w nowogródzkiem od 12 do 25 ha. N a obszarach Wileńszczyzny przydział działek dla byłych żołnierzy o d b y w a ł się nie na mocy ustawy z 17.12.1920 г., ale na podstawie dekretu wydanego przez gen. Lucjana Żeligowskiego. Sytuacja o s a d n i k ó w polskich wobec wrogiego stosunku ludności miejs­ cowej do p r z y b y s z ó w z Polski była bardzo trudna. W jej pojęciu, zagarniali oni ziemię, k t ó r ą u w a ż a n o za w ł a s n ą . R ó w n o c z e ś n i e miejscowe społeczeń­ stwo polskie u z n a w a ł o za k r z y w d z ą c e przejmowanie przez o s a d n i k ó w ziemi bez odszkodowania. W tej sytuacji osadnicy dążyli do zabezpieczenia swoich i n t e r e s ó w przez p o w o ł a n i e w ł a s n y c h organizacji. J u ż w 1922r. stworzyli Cen­ tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w Wojskowych, p r z e k s z t a ł c o n y w 1925 r. w Cen­ tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w , a w 1929 r. - w Związek O s a d n i k ó w . Z w i ą z e k ten o d e g r a ł i s t o t n ą rolę w k s z t a ł t o w a n i u oblicza cywilizacyjnego K r e s ó w Wschodnich. Jak wspomniano powyżej, organizację tę, zrzeszającą 16 tys. 5 Z przejętych 785 majątków, o ogólnym obszarze 137 183 ha - 352 (o obszarze 63 937 ha) było prywatnych polskich, 299 (o obszarze 54 741 ha) było prywatnych rosyjskich, 65 (o obszarze 11 099 ha państwowych) - instrukcyjnych, 43 (o obszarze 1 865 ha) - pocerkiewnych i pokościelnych i 26 (o obszarze 5 541 ha) - innych (Kamiński 1938, s. 166-167). �20 WANDA P A P R O C K A o s ó b wojskowych, p o w o ł a n o do życia w 1922 r o k u . Struktura Z w i ą z k u przed­ stawiała się n a s t ę p u j ą c o : na jego czele stał Z a r z ą d G ł ó w n y , k t ó r e m u p o d l e g a ł o 6 o d d z i a ł ó w w o j e w ó d z k i c h z 46 o d d z i a ł a m i powiatowymi i 790 ogniwami lokalnymi. G ł ó w n y m i zadaniami Z w i ą z k u były: akcja o ś w i a t o w a w ś r ó d osad­ n i k ó w i ich dzieci, organizowanie samodzielnych p l a c ó w e k gospodarczych, sprawowanie opieki prawnej i kredytowej, udział w innych organizacjach społecznych. A k c j a o ś w i a t o w a prowadzona przez o s a d n i k ó w m i a ł a z a p e w n i ć dzieciom polskim m o ż l i w o ś ć u k o ń c z e n i a sześcioklasowej szkoły podstawowej. W y m a g a ł o to budowy szkół publicznych i prywatnych. Z a r z ą d G ł ó w n y , w la­ tach 1922-1936, sfinansował b u d o w ę 50 b u d y n k ó w szkolnych i świetlic. Z i n i ­ cjatywy Z w i ą z k u organizowano kursy dokształcające dla d o r o s ł y c h , w za­ kresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym, k t ó r e u k o ń c z y ł o o k o ł o 1000 o s ó b . W t y m samym okresie o k o ł o 500 c h ł o p c ó w i dziewcząt było słuchaczami kilkumiesięcznych k u r s ó w rolniczych i przysposobienia do pracy społecznej. Znany był u d z i a ł o s a d n i k ó w należących do Z w i ą z k u w organizacjach i i n ­ stytucjach społecznych. W s a m o r z ą d a c h terytorialnych p r a c o w a ł o ponad 1 tys. o s ó b , w organizacjach społeczno-rolniczych o k o ł o 500, w izbach r o l ­ niczych - 45 o s ó b . O udziale Z w i ą z k u w podnoszeniu p o z i o m u k u l t u r y r o l ­ niczej świadczyło utworzenie 440 spółdzielni kredytowych, 167 spółdzielni mleczarskich i 24 spółdzielni rolniczo-handlowych ( B ó h m 1932, s. 11). P o m i ­ m o tych optymistycznych w y n i k ó w działalności Z w i ą z k u , r o z w ó j osadnictwa nie przebiegał bez z a k ł ó c e ń , a sytuacja o s a d n i k ó w była bardzo trudna. Jak j u ż wspomniano, akcję o s a d n i c z ą z a h a m o w a ł a rezolucja sejmowa z 1923 r o k u . Z l i k w i d o w a n o wszystkie referaty Osad Żołnierskich przy Dyrekcjach O d b u ­ dowy K r a j u , zredukowano W y d z i a ł Osad Żołnierskich. N a osadnictwo prze­ znaczono zaledwie j e d n ą trzecią powierzchni g r u n t ó w przejętej przez Skarb P a ń s t w a (Stawecki 1981, s. 145). Po przewrocie m a j o w y m w 1926 r. i p o n o w n y m dojściu do w ł a d z y Józefa Piłsudskiego, n a s t ą p i ł o pewne ożywienie akcji osiedleńczej, jednak trudna sytuacja gospodarcza p a ń s t w a ponownie ograniczyła działalność osadniczą. Nawet objęcie n i ą w 1930 r o k u L i t w y Środkowej (pow. wileńskiego, w i l e ń s k o -trockiego, części p o w . dziśniańskiego oraz postawskiego) nie zmieniło w więk­ szym stopniu tego stanu rzeczy. O sytuacji samych o s a d n i k ó w pisano niejedno­ krotnie na ł a m a c h Roczników Ziem Wschodnich, Kalendarza Ziem Wschodnich i innych pism zajmujących się zagadnieniami K r e s ó w Wschodnich. Wskazywano na t r u d n ą sytuację osiedlającej się ludności, na niechętny stosunek do niej nie t y l k o mniejszości narodowych, ale r ó w n i e ż P o l a k ó w zamieszkujących na tych terenach. Jeden z o s a d n i k ó w pisał w 1938 roku: Z różnych stron pod naszym adresem padły zarzuty: przychodzicie nas wynarodowić, drażnicie ludność miejscową zabierając jej ziemię, wnosicie dysonans w dobrze ułożone stosunki. Głosy przeciwko nam rozlegały się nie tylko ze strony mniejszości narodowych. Niektóre odłamy społeczeństwa polskiego witały nas, żołnierzy, skierowanych rozkazem Marszałka na zagony, falą oburzenia i niechęci (Kamiński 1938, s. 166). �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 21 Szczególnie jednak trudno było p o g o d z i ć się osadnikom z n i e c h ę t n y m stosunkiem p a ń s t w a do akcji osiedleńczej. Z n a l a z ł on wyraz w p o w o ł a n i u przez sejm specjalnej K o m i s j i , k t ó r a m i a ł a z a k o ń c z y ć „ s k a z a n ą na z a g ł a d ę " akcję osiedleńczą ( K a m i ń s k i 1938, s. 166). Zależny od politycznych k o n i u n k ­ tur stosunek do o s a d n i k ó w nie zmieniał faktu, że grupa ta, licząca o k o ł o 8 tys. o s ó b , o d e g r a ł a z n a c z ą c ą rolę w podniesieniu poziomu kultury rolnej oraz zaktywizowaniu działalności gospodarczej i społecznej na wschodnich tere­ nach I I Rzeczypospolitej . 6 Przedstawiony powyżej m a t e r i a ł dotyczący r z ą d o w y c h i p o z a r z ą d o w y c h organizacji polskich na Kresach Wschodnich budzi szereg refleksji. Dwudziestole­ cie m i ę d z y w o j e n n e jest okresem zbyt k r ó t k i m , aby ocenić skuteczność działania p o w o ł y w a n y c h w r ó ż n y c h latach placówek. Szczególnie na terenach wschodnich, k t ó r e w większym stopniu niż inne obszary Polski odczuły skutki zniszczeń spowodowanych w o j n ą polsko-bolszewicką, okres normalizacji przebiegał znacz­ nie wolniej i w y m a g a ł większego wysiłku społecznego. W tych warunkach możli­ w o ś ć realizacji z a d a ń stawianych sobie przez organizacje i instytucje w zakresie poznania i naukowego zbadania K r e s ó w Wschodnich, dokonania analizy sytuaqi gospodarczo-społecznej oraz kulturalnej i wytyczenia na tej podstawie k i e r u n k ó w rozwoju tych ziem była zadaniem t r u d n y m i długofalowym. Należy r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , że częste w t y m okresie kryzysy r z ą d o w e wpływały na zmiany k i e r u n k ó w p o l i t y k i p a ń s t w a m.in. w stosunku do mniejszości narodowych. N i e sprzyjało to stabilizacji tych organizacji i instytucji z o b o w i ą z a n y c h do realizacji z a d a ń zgodnych z p o l i t y k ą r z ą d u . T r u d n a była również sytuacja finansowa p l a c ó w e k dotowanych najczęściej z b u d ż e t u p a ń s t w a . K o n d y c j i finansowej nie sprzyjały ś w i a t o w e kryzysy gospodarcze, k t ó r e obejmowały także nasz kraj. Jednak dzięki ogromnemu zaangażowaniu ludzi, z których iniqatywy powstały te p l a c ó w k i z d o ł a n o d o k o n a ć pewnego p o s t ę p u na drodze zbliżenia Ziem Wschod­ nich do centralnej Polski, c h o ć proces ten nie był łatwy, a jego realizacja z a p o w i a d a ł a się na długi okres. Niestety, wszystkie te osiągnięcia zostały zniwe­ czone przez I I wojnę światową i półwiekowy okres r z ą d ó w Z w i ą z k u Radzieckie­ go. P o w s t a ł e po upadku k o m u n i z m u wolne p a ń s t w a U k r a i n a , Białoruś i L i t w a dopiero stabilizują swoją sytuację polityczną i n a r o d o w o ś c i o w ą . W kwestiach mniejszości narodowych nie zajmują one jednoznacznego stanowiska, co stawia p o z o s t a ł ą na tych terenach l u d n o ś ć pochodzenia polskiego w trudnej sytuacji. LITERATURA B o c i a n F . 1935, Osadnictwo wojskowe, Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1, s. 272-281. В ó hm Т. 1992, Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w I I Rzeczypospolitej, Dzieje Najnowsze, R. 24, nr 1-2, s. 4-12. 6 Do realizacji tych zadań przyczyniły się m.in. organizowane przez Związek Osadników Kursy dokształcające w zakresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym dla dorosłych i młodzieży, powołanie do życia wiejskiego Uniwersytetu Społecznego w Prudiszczu pod Wilnem, organizowanie internatów w Warszawie, Wilnie i Brześciu dla młodzieży kształcącej się w szkołach średnich i wyższych. �22 WANDA PAPROCKA C h o j n o w s k i A. 1979, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. Kalendarz Ziem Wschodnich 1935, R. 4: nr 1, s. 156-170. K a m i ń s k i W. 1938, Osadnictwo wojskowe, Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4, s. 165-169. P i ł s u d s k i J. 1937, Pisma zbiorowe, t. 5, Warszawa. P u t r a m e n t J . 1961, Pól wieku, t. 1, Warszawa. Rocznik Ziem Wschodnich, 1935-1939, R. 1-5. S t a w e c k i P. 1981, Polityka wojskowa Polski 1921-1926, Warszawa. WANDA P A P R O C K A POLISH INSTITUTIONS A N D ORGANIZATIONS I N T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND I N T H E Y E A R S 1920-1939 Summary Polish rule and state policy in the Eastern Borderland of Poland in the years 1920-1939 required good knowledge of that territory, first of all because of its complex ethnic structure as well as particular socio-economic situation. That is why many institutions were established then by politicians, academics and econimists. They functioned as comissions, commitees, institutes, societies etc. The first one to arise after Poland had regained independence was the Institute for the Research of the Economy of Eastern Lands. Then, in 1930 the Institute for the Research of Eastern Europe was founded whose members belonged to the most outstanding Polish historians and social scientists of that time: Stanisław Arnold, Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutz, Jan Piłsudski, Władysław Semkowicz. They published Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschod­ niej (The Scientific Yearbook of Eastern Europe). Since 1933 systematic studies on eastern territories of Poland were conducted by the Society for the Development of Easten Territories, an organization of great merit to the development of the Eastern Borderland, set up in Warsaw. In 1936 the Society together with the Comission for the Research of the Eastern Territories created the Economic Institute for the Eastern Terrirtories. The aims of the afore-named institutions included, first of all, the economic development of the eastern territories. There were also other established, which aimed at raising and developing Polish national self-identity among the Polish population there. The social category whose Polish background had to be revived was petty gentry, that is why the Commitee for Petty Gentry was founded and then the Association of Petty Gentry. Another factor favouring integration with central Poland was the colonization of ex-service men on the eastern territories. The settlers belonged to the veterans of the Polish army who fought against the Bolsheviks in the war of 1919-1920. The colonization was intended to express the Polish state's gratitude to them. The bill concerning it was passed in December 1920. The settlers istituted the Society of Settlers, an organization of great importance for the civilization of the Eastern Borderland. It run educational establishments, economic organizations, provided people with legal aid and credits, was helpful in developing local government, etc. All the institutions mentioned here played a very important role for uniting the eastern territories with central Poland. All those achievements were baffled by the World War II and half a century of Soviet rule on the above mentioned areas. Now, after the collapse of communism the former Polish Bordedland belongs to three independent states: Ukraine, Bělorus and Lithuania. Their political situation has not been fully stabilized as yet, as well as their ethnic policy. They have no uniform attitude towards national minorities and that causes difficult situation for the Polish minority in each of them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d50364dccde1059a2a756a5120c45d.pdf 92097146f2188248b9b4c420d6db7dd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1571 Title A name given to the resource Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Organizacja. Metody badań. Problematyka. Uczestnicy / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.23-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelking, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA E N G E L K I N G Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku POLESKA EKSPEDYCJA ETNOSOCJOLOGICZNA J Ó Z E F A O B R Ę B S K I E G O W L A T A C H 1934-1937. O R G A N I Z A C J A . M E T O D Y BADAŃ. PROBLEMATYKA. UCZESTNICY Pamięci Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej, która skłoniła mnie do zajęcia się materiałami archiwalnymi Józefa Obrębskiego i przekazała mi swoją troskę o jego dziedzictwo, Profesor Antoniny Obrębskiej-Jabłońskiej, która opowiadała mi o swoim bracie i przekazała część jego spuścizny z nadzieją na publikację, i Pani Wandy Szuszkiewicz-Ferens, uczestniczki wypraw badawczych na Polesie w latach 30., od której usłyszałam niejedno piękne wspomnienie. 1. WPROWADZENIE Józef O b r ę b s k i (1905-1967), etnograf, etnolog i socjolog, uczeń Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Kazimierza Nitscha, uczeń i przyjaciel B r o n i s ł a w a M a l i n o w ­ skiego i F l o r i a n a Znanieckiego, był m i ę d z y innymi badaczem zachodniego Polesia, gdzie p r o w a d z i ł w latach 1934-1937 terenowe badania etnosocjologiczne. D z i ę k i n i m stał się znany j a k o autor prac, d o t y c z ą c y c h teorii grup etnicznych i k s z t a ł t o w a n i a się narodu - prac, k t ó r e do dzisiaj nie straciły a k t u a l n o ś c i i zdolności inspirowania kolejnych p o k o l e ń badaczy problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , czy to s p o ś r ó d e t n o l o g ó w , czy socjologów. W y n i k ó w swoich czteroletnich b a d a ń na Polesiu Obrębski ani nie opubliko­ w a ł , ani nawet nie o p r a c o w a ł w całości. O p r ó c z najbardziej znanych czterech a r t y k u ł ó w z r o k u 1936 (Obrębski 1936a-d), drukowanych w czasopismach Przegląd Socjologiczny i Sprawy Narodowościowe, do b a d a ń poleskich nawiązują dwie jego powojenne prace angielskojęzyczne: The Sociology of Rising Nations (1951, p r z e k ł a d polski 1968) i wydana p o ś m i e r t n i e The Changing Peasantry of Eastern Europe (1976). M o ż n a także dotrzeć do dwóch maszynopisów, złożonych w archiwum Uniwersytetu Warszawskiego: są to książki Polesie archaiczne (1944), na podstawie której uzyskał habilitację na U W w r o k u 1945, i Szkoła na Polesiu (1945), przygotowane do d r u k u w czasie okupacji niemieckiej. Znaczna część m a t e r i a ł ó w poleskich O b r ę b s k i e g o p o z o s t a ł a w r ę k o p i s a c h i maszynopisach. Są to notatki terenowe i mapki, fragmenty przygotowywanej �24 ANNA E N G E L K I N G monografii etnosocjologicznej współczesnego Polesia i o k o ł o tysiąca n e g a t y w ó w fotograficznych - największa zachowana kolekcja fotografii przedwojennego Polesia. A także garść korespondencji, programy b a d a ń , sprawozdania, kwestio­ nariusze. Przeważająca większość tej spuścizny znajduje się w archiwum Universi­ ty o f Massachusetts w Amherst w Stanach Zjednoczonych , d o k ą d zostały przekazane po śmierci O b r ę b s k i e g o w N o w y m J o r k u w r o k u 1967. N i e ­ wielka część z a c h o w a ł a się w Warszawie u jego siostry, A n t o n i n y O b r ę b s k i e j -Jabłońskiej, profesor slawistyki , po której śmierci (1994) trafiła do m o i c h r ą k . 1 2 A r c h i w a l i a O b r ę b s k i e g o p r z y n o s z ą d u ż o cennych informacji o w y n i k a c h jego b a d a ń , nie objętych opublikowanymi pracami. A l e nie t y l k o . Znajdujemy tam r ó w n i e ż m a t e r i a ł y , dające w g l ą d w organizację i przebieg pracy w terenie, j a k ą w y k o n a ł O b r ę b s k i z zespołem w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , w programowe i teo­ retyczne założenia b a d a ń , stosowane metody, a t a k ż e n i e k t ó r e wydarzenia czy przeżycia z okresu ekspedycji poleskiej. Ekspedycja ta była przedsięwzięciem ogromnym i a m b i t n y m . Jak to się stało, że podjął je właśnie Józef O b r ę b s k i ? I dlaczego zajął się wtedy właśnie Polesiem, a nie j a k i m ś innym terenem? A b y - c h o c i a ż częściowo - odpowiedzieć na te pytania, trzeba o d w o ł a ć się do biografii O b r ę b s k i e g o . M ł o d y O b r ę b s k i , studiujący w latach 1926-1930 etnografię i filologię sło­ w i a ń s k ą w słynnym Studium Słowiańskim na Uniwersytecie Jagiellońskim, był u w a ż a n y za najzdolniejszego ucznia Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . Jeszcze j a k o student, w 1928 r o k u , został asystentem Katedry Etnografii Słowian. Uczest­ niczył w pracach redakcyjnych w p o w o ł a n y m do życia w 1929 r. przez Nitscha i M o s z y ń s k i e g o Ludzie Słowiańskim - pierwszym m i ę d z y n a r o d o w y m piśmie, p o ś w i ę c o n y m dialektologii i etnografii Słowian. Brał również udział w pracach naukowych katedry: profesor M o s z y ń s k i wysłał go na prowadzone przez k r a ­ kowskiego geografa, prof. L u d o m i r a Sawickiego, dwie wyprawy na B a ł k a n y (1927, 1928), odbywane specjalnym samochodem „ O r b i s " (Książkiewicz 1929; Wiśniewski 1930). Dokumentacja z zakresu kultury materialnej, zebrana przez O b r ę b s k i e g o w Bułgarii, weszła w k r ó t c e potem w skład 1 t o m u Kultury ludowej Słowian, M o s z y ń s k i e g o ( M o s z y ń s k i 1929), a Lud Słowiański opubli­ k o w a ł p r a c ę m a g i s t e r s k ą m ł o d e g o badacza - d o k u m e n t a c j ę ludowego rolnic­ twa wschodniej części P ó ł w y s p u B a ł k a ń s k i e g o (Obrębski 1929, 1930, 193la, 193lb). W r o k u 1931, zdobywszy stypendium fundacji Rockefellera, O b r ę b s k i wyrusza na studia doktoranckie do B r o n i s ł a w a Malinowskiego, do L o n d o n School o f Economics (1931-1933). W ramach s t u d i ó w prowadzi w latach 1932 i 1933 badania terenowe w Macedonii, na Poreczu, k t ó r e owocują doktora­ tem Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, u k o ń c z o n y m w grudniu 1933 r o k u . W p o c z ą t k a c h 1934 wraca do kraju j a k o świetnie wyszkolony teoretycznie i praktycznie etnosocjolog (jak zaczął sam 1 „Obrębski CoUection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, Uni­ versity of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA. Por. A. Engelking (2001). 2 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 25 3 siebie w ó w c z a s o k r e ś l a ć ) . M a za s o b ą doświadczenie wielomiesięcznych ba­ d a ń terenowych w ś r ó d p r a w o s ł a w n y c h społeczności chłopskich w Macedonii i innych rejonach B a ł k a n ó w i jest znawcą, zwolennikiem i praktykiem metody funkcjonalnej Malinowskiego. T o wszystko sprawia, że jest znakomicie przy­ gotowany do etnograficzej pracy terenowej w krajach słowiańskich. A zatem nic dziwnego, że kolejnym terenem jego b a d a ń staje się Polesie. A l e k w a ­ lifikacje badacza Słowiańszczyzny to jeszcze nie wszystko; wydaje się, że w przypadku O b r ę b s k i e g o m o ż n a m ó w i ć o dodatkowych, indywidualnych predyspozycjach do zajęcia się właśnie Polesiem. Józef O b r ę b s k i u r o d z i ł się na Ukrainie (w Tepliku na Podolu), a w y c h o w a ł na Białorusi (w Plancie pod Słonimem) i Ukrainie (w pow. berdyczowskim, a później w K i j o w i e ) . O d dzieciństwa znał u k r a i ń s k i , białoruski i rosyjski. W otoczeniu w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m czuł się więc swojsko i kompetentnie. Z kolei j a k o w y c h o w a n k o w i Studium Słowiańskiego m u s i a ł o m u być bliskie powszechne w ś r o d o w i s k u przeświadczenie o szczególnej w a r t o ś c i Polesia dla b a d a ń nad dziejami i k u l t u r ą Słowian. N a pewno nie bez znaczenia był tutaj w p ł y w Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y zajmował się etnografią Polesia o d r o k u 1912 i , j a k wiadomo, g ł ę b o k o się n i m i n t e r e s o w a ł . Zainteresowania te bez w ą t p i e n i a były w j a k i m ś zakresie przekazywane studentom, a zwłaszcza najzdolniejszemu uczniowi. Józef O b r ę b s k i pisał później: „dzięki swoim szcze­ g ó l n y m , czasami niemal w y ł ą c z n y m cechom i w a r u n k o m naturalnym, histo­ rycznym i kulturalnym Polesie dla niejednej nauki stanowi teren godny stu­ d i ó w i dla niejednego naukowca czy laika jest przedmiotem pasjonujących z a i n t e r e s o w a ń intelektualnych" (1936a, s. 414). Inspirację swojego nauczyciela doceniał, ale jego z a i n t e r e s o w a ń nie powielał - Polesie interesowało go j u ż nie j a k o „ s k a n s e n starożytności s ł o w i a ń s k i c h " , ale „ l a b o r a t o r i u m etnosocjologiczne". P o z o s t a w i ł też O b r ę b s k i jedno, bardzo osobiste - j a k na badacza- f u n k c j o n a l i s t ę p r z y s t a ł o - świadectwo. We wstępie do rozprawy doktorskiej tak p r z e d s t a w i a ł angielskiemu czytelnikowi swoje kompetencje j a k o badacza społeczności wiejskich Europy Wschodniej: „Jestem, było nie było, Słowiani­ nem, urodzonym i wychowanym w najbardziej archaicznych i pierwotnych rejonach Europy. M a m więc w r o d z o n ą z n a j o m o ś ć moich stron rodzin­ nych. M a m , co więcej, osobiste doświadczenie obcowania z m o i m i chłopskimi 4 3 Józef Chałasiński pisał później o nim: „Józef Obrębski (za swoim mistrzem Bronisławem Malinowskim) reprezentuje kierunek etnologii socjologicznej, zmierzający do socjologicznego pogłębienia problematyki etnologii i etnografii" (Chałasiński 1946, s. 24). Od roku 1912 Kazimierz Moszyński utrzymywał kontakt z Czesławem Pietkiewiczem, do­ skonałym znawcą Polesia i jego kultury; w roku 1914 prowadził badania stacjonarne w rejonie Dereszewicz w pow. mozyrskim. Z kolei w okresie międzywojennym brał m.in. udział w wyprawie „Orbisu" na Polesie (1926). Prowadził tam wpólne badania z ukraińskim etnomuzykologiem F . Kołessą (1932), wspierał Cz. Pietkiewicza w pracach nad publikacją jego materiałów poleskich (1924-1936). Sam Moszyński opublikował 9 prac, dotyczących Polesia, nie licząc obfitego mate­ riału poleskiego, uwzględnionego w Kulturze ludowej Słowian. Zob. Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego, w: Klimaszewska (red.) 1976, s. 154-163. 4 �ANNA ENGELKING 26 z i o m k a m i - d o ś w i a d c z e n i e , k t ó r e z d o b y ł e m nie t y l k o dzięki etnologicznym badaniom terenowym w Polsce, na Białorusi, Ukrainie i w krajach b a ł k a ń s k i c h , lecz przede wszystkim dzięki bliskim p r z y j a ź n i o m z wieloma m i e s z k a ń c a m i t y c h k r a j ó w . O ile p a m i ę t a m , to nawet byłem piastowany przez w i e ś n i a c z k ę z B i a ł o r u s i , kraju s ł y n ą c e g o w literaturze etnograficznej ze swoich p r z e s ą d ó w , p i e r w o t n y c h w i e r z e ń , starodawnych o b r z ę d ó w . . . " (1933, s. 5, t ł u m . A E ) . 2. P I E R W S Z Y E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : P R O B L E M E T N I C Z N Y POLESIA (1934-1936) 5 Dla etnosocjologii, a przez nią rozumiem socjologię społeczeństw ludowych, ważność Polesia wypływa nie tyle z jego częstokroć źle rozumianej egzotyki czy specyficzności, ile stąd, że [...] dostarczyć może nam ono, a właściwie nie tyle samo Polesie, co jego ludzie, ważnych i cennych wskazówek dla rozwikła­ nia pewnych spornych lub niedość jeszcze zaawansowanych ogólnych proble­ mów socjologii; w szczególności zaś zagadnień, dotyczących socjologii narodu. Józef Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego przebiegała w d w ó c h etapach i w ramach w s p ó ł p r a c y z r ó ż n y m i instytucjami. K i e d y w 1934 r o k u O b r ę b s k i w r ó c i ł do kraju, związał się z d z i a ł a j ą c y m w Warszawie p o d kierownictwem Leona Wasilewskiego Instytutem B a d a ń Spraw 6 N a r o d o w o ś c i o w y c h . Instytut w s p ó ł p r a c o w a ł z kolei z r z ą d o w ą K o m i s j ą N a u k o ­ 7 wych B a d a ń Ziem Wschodnich , której zadaniem była organizaqa i koordynacja interdyscyplinarnych b a d a ń naukowych we wschodnich w o j e w ó d z t w a c h Polski. K o m i s j ę p o w o ł a n o do życia w t y m ż e 1934 r o k u , i to b y ł a b y ć m o ż e kolejna z przyczyn, dla k t ó r y c h O b r ę b s k i zajął się Polesiem. K N B Z W wystąpiła bowiem z bogatym programem b a d a ń na Polesiu. M u s i a n o p o s z u k i w a ć w y k o n a w c ó w tego p r o g r a m u . W jednym ze s p r a w o z d a ń pisano p ó ź n i e j : Obszar Polesia, mało zbadany przed wojną, został z inicjatywy Komisji NBZW poddany po raz pierwszy systematycznym badaniom naukowym, zmierzającym do poznania zachodzących na tym terenie procesów. Metoda pracy obrana przez Komisję NBZW była słuszna. Polegała ona na bezpośrednim kontakcie z terenem, co osiągano przez wysyłanie na teren Polesia szeregu zespołów badających oraz poszczególnych jednostek. Badania te [...] wskutek starannego do- 5 Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etno­ socjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część pierwsza: 1934-1936, ,,Zaharoddzie", nr 2, Materyjaly nawukowa - krajaznauczaj kanfierencyi „Palessie - skryzavannie kultur i czasu" (Pińsk, 25-27 wierasnia 1999), Minsk 2000, s. 36-44. IBSN powołano do życia w 1921 roku; Józef Obrębski został jego członkiem rzeczywistym w roku 1936. Komisji przewodniczył minister spraw wojskowych, gen. Tadeusz Kasprzycki. Zadaniem Komisji „miało być zorientowanie się w dotychczasowym dorobku naukowym wiedzy o Ziemiach Wschodnich, skoordynowanie badań w tej dziedzinie, opracowanie ich programu oraz zdobycie na ich przeprowadzenie odpowiednich środków finansowych" (Sprawy Narodowościowe 1936, s. 480). 6 7 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 27 boru tematu pozwalają [...] na otrzymanie syntetycznego obrazu tej części Polski (Sprawy Naro­ dowościowe 1936b, s. 483). Program b a d a ń , prowadzonych przez Instytut B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś ­ ciowych przy w s p ó ł p r a c y K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, był bogaty. N a Polesiu o b e j m o w a ł prace j ę z y k o z n a w c z e ( W i t o l d Doroszewski, H e n r y k Friedrich, Leszek Ossowski, Józef Tarnacki), demograficzne (Samuel Fogelson) i etnosocjologiczne (Józef O b r ę b s k i z zespołem). Przedmiotem za­ interesowania w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z Instytutem i K o m i s j ą n a u k o w c ó w m i a ł o być „ n i e t o , co « w i n n o być» zdaniem naszem, ale to, «со jest», co istnieje niezależnie od naszych sympatyj i antypatyj" (Sprawy Narodowościowe 1935a, s. 349). Badania prowadzono nie t y l k o z obiektywistycznego ( „ o b i e k t y w n o -kulturalnego", j a k to nazywano) p u n k t u widzenia - „gdzie n a r o d o w o ś ć i do­ k o n u j ą c e się w niej procesy zostają badane ze stanowiska historii, filologii, ekonomii, sztuki, prawa i t p . " , lecz t a k ż e z perspektywy humanistycznej, uwzględniającej p u n k t widzenia badanych grup społecznych, „gdzie chodzi o elementy i procesy, ujmowane tak, j a k czynią to same owe n a r o d o w o ś c i i ich otoczenie s p o ł e c z n e " (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543). Takie stanowisko metodologiczne m u s i a ł o o d p o w i a d a ć O b r ę b s k i e m u , k t ó r y j a k n i k t chyba przed n i m w polskiej etnologii brał w swoich pracach p o d u w a g ę p e r s p e k t y w ę p o d m i o t ó w b a d a ń (Wyka 1993) . Dostrzegając w członkach bada­ nych społeczności wiejskich nie tyle obiekty, służące gromadzeniu danych etnograficznych lub r o z t r z ą s a n i o m teoretycznym, ile żywych ludzi, p o s z u k i w a ł w nauce wyjaśnień p r o b l e m ó w społecznych współczesności. Podejście to było zgodne z założeniami I n s t y t u t u B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h i K o m i s j i N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, zgodnie z k t ó r y m i lepsze zrozumie­ nie p r o c e s ó w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h , z a c h o d z ą c y c h na badanych terytoriach, m i a ł o p r o w a d z i ć do r o z w i ą z a ń praktycznych w dziedzinie gospodarki, admi­ nistracji i p o l i t y k i społecznej. W jednym z k o n s p e k t ó w , zarysowującym cel b a d a ń , O b r ę b s k i z a n o t o w a ł m.in.: „ C i ę ż k a i trudna sytuacja wsi kresowej. A b y przyjść jej tak czy inaczej z p o m o c ą , konieczna obiekt[ywna] znajom[ość] s t o s u n k ó w wiejskich na kresach" (Cel i metoda badania, konspekt rękopiśmienny w archiwum rodzinnym). 8 [Dotychczasowe] badania etnologiczne [...] zorientowane były głównie w kierunku zagadnień antycznych filiacyj kulturalnych i spekulacyj historyczno-rekonstrukcyjnych - pisał Obrębski w Programie swoich badań - pomijały natomiast żywą, konkretną treść współczesnej kultury wiejskiej. Rezultatem tego jest m.in. uderzająca rozpiętość między obfitością skolekcjonowanego materiału etnograficznego a szczupłością orientacji co do aktualnego układu stosunków społeczno-kulturalnych w danym obszarze, prowincji lub regionie. [...] Toteż w obecnym mo­ mencie badania etnologiczne winny skoncentrować się w pierwszym rzędzie na tych zagad­ nieniach, których aktualność dyktowana jest względami praktycznemi. Tylko wówczas dystans, który dzieli zbyt czasem chimeryczny świat nauki od konkretnej sfery praktyki społecznej, 8 Terminu „podmiot badań" używam w rozumieniu Anny Wyki, która pisze m.in.: „Pod­ miotowość relacji badawczej [...] zakłada nie dystans i «obiektywna» obserwację przedmiotu badań, lecz przeciwnie - intencjonalne zbliżenie się doń na wiele różnych sposobów" (1993, s. 51). �28 ANNA E N G E L K I N G zostanie zmniejszony do właściwego minimum - z największą korzyścią przede wszystkim dla nauki samej (Program badań etnologicznych w zakresie spraw narodowościowych w województwach wschodnich, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2). Ekspedycja etnosocjologiczna O b r ę b s k i e g o , prowadzona w w o j e w ó d z t w i e poleskim i p ó ł n o c n y c h powiatach w o ł y ń s k i e g o (zgodnie z p r z y j ę t ą przez bada­ czy g r a n i c ą woj. fizjograficzną białostockiego Polesia objęła też p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e i nowogródzkiego), współfinansowana przez gminy Fundusz K u l t u r y Narodowej ( O b r ę b s k i o t r z y m y w a ł stypendium Funduszu w latach 9 1934-1936 ), r o z p o c z ę ł a się w p o ł o w i e kwietnia 1934 r o k u od przygotowaw­ czych prac teoretycznych. M i e s i ą c później badacze wyruszyli w teren. Z a jej formalne z a k o ń c z e n i e należy u z n a ć Pierwszy Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy P o ś w i ę c o n y Z i e m i o m Wschodnim RP, k t ó r y o d b y ł się w Warszawie w dniach 20-21 w r z e ś n i a 1936 r o k u . N a zjeździe t y m O b r ę b s k i , w referacie Dzisiejsi ludzie Polesia, p r z e d s t a w i ł najważniejsze w y n i k i swoich b a d a ń . I c h podstawo­ w y m celem b y ł o poznawanie procesu nacjonalizacji wsi p o l e s k i e j ^ a tle za­ c h o d z ą c y c h w niej zmian k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j a k i e n a s t ę p o w a ł y wraz ze zmniejszaniem się izolacji wsi. F o r m u ł u j ą c założenia programowe b a d a ń , O b r ę b s k i pisał: Etnolog winien zdać sprawę z tego, czem jest współczesna rzeczywistość wsi wschodniej w dziedzi­ nie problemów narodowościowych, jakie jest obecne oblicze narodowe ludu, jakie czynniki leżą u podstaw dokonywującej się nacjonalizacji wsi, na czem ten proces polega i w jakim kierunku zdąża. W dziedzinie tych problemów zadanie etnologa komplikuje się oczywiście tą okolicz­ nością, że oblicze narodowościowe włościaństwa wschodnio-polskiego nie jest jeszcze definitywnie skrystalizowane. Proces nacjonalizacji, to znaczy dojrzewanie świadomości odrębności narodowo-kulturalnej i integracja różnych grup etnicznych w zsolidaryzowane ugrupowania narodowe i narodowościowe, jest w trakcie dokonywania się. W różnych okolicach osiągnął on różne fazy rozwojowe. [...] W ten sposób całe terytorium województw wschodnich rozpada się na szereg obszarów, zróżniczkowanych natężeniem świadomości narodowej oraz zwartości grupy narodowoś­ ciowej. [...] Zadaniem badań etnologicznych jest więc w pierwszym rzędzie zdanie sprawy z istnieją­ cych zróżniczkowań na podstawie dokładnej analizy charakteru, treści i form życia narodowego różnych grup etnicznych na obszarze województw wschodnich (Program..., s. 2, archiwum rodzinne). Analizie p r o b l e m u n a r o d o w o ś c i o w e g o Polesia m i a ł o służyć badanie sze­ regu kwestii szczegółowych, k t ó r e O b r ę b s k i f o r m u ł o w a ł m . i n . w pytaniach: 1. Czym jest tradycyjna kultura ludowa Polesia? 2. Na czym polega jej kontakt z kulturą innych społeczeństw? 3. Jakie są zasadnicze rysy rozkładu kultury ludowej i jaki charakter przybiera towarzysząca temu procesowi dezorganizacja kulturalno-społeczna? 4. Jakie działają ruchy i procesy społeczne o charakterze reorganizacyjnym i w jakim stopniu spełniają one swoją rolę mechanizmu dopasowywania się do zmienionych form bytu? 5. Jaka jest rola w tym względzie miejscowego ruchu narodowościowego? 6. Jak dokonywujące się przeobrażenia zaważyły na ustosunkowaniu się społeczeństwa wiejskiego do konieczności, zadań i form życia państwowego? (Badania etnosocjologiczne w r. 1934. Sprawozdanie, maszynopis w archiwum rodzinnym, s. 1-2). 9 W sprawozdaniu Funduszu Kultury Narodowej, wśród badań subwencjonowanych przezeń „na obszarze wschodnich województw kresowych wymienione są badania etnograficzne, prowa­ dzone przez J. Obrębskiego na Polesiu" (Fundusz..., 1937, s. 30). �P O L E S K A E K S P E D Y C J A JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 29 T a k szeroki obszar zainteresowań badawczych w y m a g a ł o d w o ł y w a n i a się do rozmaitych ujęć teoretycznych: etnologicznych i socjologicznych. Ó w eklektyzm teoretyczny (według określenia O b r ę b s k i e g o ) był uwarunkowany specyfiką zadania, jakie stawiał sobie badacz: chodziło m u wszak „nie o systematyczne badanie pewnego izolowanego systemu k u l t u r y " , lecz „ o dzisiejszą k o n k r e t n ą treść Polesia" (Sprawozdanie, 21II1935, konspekt rękopiśmienny, s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79). Teoretycznym zapleczem Obrębskiego (przystoso­ wanym, rzecz jasna, do „specyficzności terenu badanego" (Ibid.), j a k to formuło­ wał) były zatem: p o pierwsze, socjologia humanistyczna Floriana Znanieckiego, w t y m zwłaszcza jego analiza społeczności chłopskich, znana z klasycznej monografii Chłop polski w Europie i Ameryce (1918-1920), k t ó r ą O b r ę b s k i u z n a w a ł za podstawowy w z ó r w badaniach etnosocjologicznych; po drugie, szkoła funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, z której czerpał sposoby analizy tradycyjnej kultury ludowej Polesia i metody pracy terenowej; i - po trzecie, prace Stanisława Orsiniego-Rosenberga , który w Instytucie B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś ­ ciowych z a j m o w a ł się procesami dezintegracji i reintegracji kultury wsi oraz zagadnieniami ś w i a d o m o ś c i narodowej i r u c h ó w narodowych i f o r m u ł o w a ł założenia prowadzonych przez Instytut b a d a ń (Orsini-Rosenberg 1929, 1930). 10 W i e d z ę o metodach badawczych O b r ę b s k i e g o m o ż e m y b u d o w a ć przede wszystkim na podstawie przytaczanych w a r t y k u ł a c h i k s i ą ż k a c h f r a g m e n t ó w m a t e r i a ł ó w terenowych oraz zachowanych w ś r ó d archiwaliów w y w i a d ó w , no­ tatek z obserwacji, k o n s p e k t ó w , instrukcji badawczych, ankiet, kwestionariu­ szy. Jeżeli chodzi o te ostatnie, to znajdują się w ś r ó d nich: Kwestionariusz etnosocjologiczny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78) i Kwestionariusz narodowościowy (archiwum rodzinne) oraz fragmentaryczne n o t a t k i - b r u d nopisy kwestionariuszy. W j e d n y m z p r o j e k t ó w badawczych O b r ę b s k i wspo­ m i n a t a k ż e o ankiecie etnograficznej, przeprowadzanej za p o ś r e d n i c t w e m nau­ czycieli poleskich - w y n i k ó w tej ankiety nie ma jednak w m a t e r i a ł a c h archi­ walnych; b y ć m o ż e była ona tylko planowana. Z a c h o w a ł się natomiast Kwe­ stionariusz etnograficzny ( „ O b r ę b s k i Collection", box 46, folder 78). Co wiemy o organizacji b a d a ń ? O d b y w a ł y się one w trzech, częściowo przebiegających równolegle, etapach. Pierwszym z nich była analiza etnogeograficzna z r ó ż n i c z k o w a ń etniczno-kulturalnych, w ramach której O b r ę b s k i przewidywał wyznaczenie zasięgów szeregu cech, elementów i wzorów kulturalnych, rozbijających terytorium [...] na określone prowincje i regiony kulturalne i zbadanie, do jakiego stopnia zróżniczkowanie kulturalne pokrywa się ze zróżniczkowaniem cech językowych i samookreśleniem narodowościowem ludności. Materiał etnogeograficzny może być zebrany przez grupę terenowców, etno­ grafów i innych, posługujących się specjalnie w tym celu opracowanemi kwestionariuszami (Program..., s. 9, archiwum rodzinne). 1 0 Stanisław Orsini-Rosenberg (1892-1970), ekonomista i socjolog, uczeń Znanieckiego, był w okresie międzywojennym związany z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych i Instytutem Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. �ANNA ENGELKING 30 W r ę k o p i ś m i e n n y m konspekcie Organizacja badań znajdujemy d o k ł a d n i e j ­ sze dane o metodzie pracy: zebranie materiału cech i elementów kulturalnych wg normalnie przyjętego podziału na kulturę materialną, duchową i społeczną, może być dokonane przez terenowców, pracujących współrzęd­ nie na terenie obszaru całego województwa za pomocą metody kwestionariuszowej. Małe gminy = 1 punkt, duże gminy: 2 punkty lub więcej (archiwum rodzinne). 0 etapie d r u g i m - analizie stopnia i charakteru nacjonalizacji l u d u - pisał: badania te winny scentralizować się w różnych jednostkach etniczno-kulturalno-narodowościowych, wyodrębnionych na podstawie wyników analizy etnogeograficznej, skombinowanych z danemi lingwistyki i statystyki narodowościowej. W obrębie tych jednostek praca winna być specjalnie intensywna w jednym wybranym punkcie (wieś, gmina, okolica), reprezentatywnym dla danego regionu. W tym punkcie badania winny być dokonane przez etnologa-fachowca, zaangażowanego w tern samem miejscu w analizę procesu nacjonalizacji na tle miejscowej struktury społeczno-kulturalnej. Zadaniem badań jest wykrycie, na jakie strefy i regiony rozpada się obszar [...] pod względem natężenia i zwartości nacjonalizmu wiejskiego (Program..., s. 9-10, archiwum rodzinne). 1 wreszcie etap trzeci, analiza procesu nacjonalizacji: Wybór regionów badań jest tutaj ten sam, co dla statycznej analizy nacjonalizmu wiejskiego. Bada­ nia te mogą przynieść pozytywne rezultaty tylko wówczas, o ile będą prowadzone przez etnologów fachowców i oprą się na obserwacji, wnikającej dokładnie w stosunki miejscowe. Stąd minimalnym terminem pracy w poszczególnej jednostce badań winien być okres conajmniej sześciotygodniowy. Zadaniem badania w danej jednostce terenowej jest analiza struktury społeczno-kulturalnej grupy wiejskiej, zmierzająca do wykrycia czynników i dynamiki procesu nacjonalizacji (Program..., s. 10-11, archiwum rodzinne). M a m y zatem do czynienia z badaniami, zamierzonymi na t r w a ł y trzy lata, o b e j m o w a ł y t e r y t o r i u m d w ó c h w o j e w ó d z t w . dużą skalę: „Im większy teren p o k r y t y t ą p r a c ą , tern pewniejsza o b i e k t y w n o ś ć r e z u l t a t ó w " - notował Obrębski w jednym z k o n s p e k t ó w (archiwum rodzinne). Czy rzeczywiście u d a ł o się z r e a l i z o w a ć zamiar pracowania w p o s z c z e g ó l n y c h „ j e d n o s t k a c h ba­ d a ń " przez co najmniej sześć tygodni, nie wiemy. M o ż e m y jednak założyć, że tak - zachował się bowiem d o w ó d o b e c n o ś c i badaczy w jednej z t a k i c h jednostek. Jest to m a p a p o w i a t u ł u n i n i e c k i e g o z naniesionymi informacjami o marszrucie, j a k ą odbyli tam J ó z e f O b r ę b s k i i R o m a n C h r o m i ń s k i w okresie 11 10 lipca - 30 sierpnia 1934 r o k u ( „ O b r ę b s k i Collection", box 38, folder 4 5 ) . O b r ę b s k i s t o s o w a ł w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w metody terenowej, wypracowa­ nej przez M a l i n o w s k i e g o : obserwację, obserwację u c z e s t n i c z ą c ą oraz w y w i a d o r ó ż n y m stopniu formalizacji 1 1 (od ankiety do nieformalnej r o z m o w y ) . N i e Marszruta przebiegała przez następujące miejscowości: Hancewicze - Borski - Nowosiółki - Swiecica - Wyhonoszcza - Hutka - Reczki - Płoskinia - Zadubie - Małkowicze - Nowosiółki - Borowiki - Zareczje - Chorostów - Bereźniaki - Tymoszewicze - Stablewicze - Jelno - Hryczynowicze - Florowo - Redygierowo - Perynowo - Krasna Wola Zaścianek - Wólka Kołtunowata - Brodnica - Jeziernica - Lubaczyn - Łachwa. �POLESKA. EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 31 wiem, na ile p o s ł u g i w a ł się czynnie gwarami poleskimi - d o ś ć powiedzieć, że n o t o w a ł je na bieżąco (w trakcie rozmowy czy wywiadu) w zapisie fonetycz­ n y m lub p ó ł f o n e t y c z n y m . K o r z y s t a ł również ze źródeł zastanych: analizo­ w a ł dane statystyczne, dokumenty u r z ę d o w e i osobiste (wspomnienia, listy). W archiwaliach m o ż n a znaleźć k i l k a s k r ó t o w y c h r ę k o p i ś m i e n n y c h notatek, m ó w i ą c y c h explicite o stosowanych metodach. W konspekcie sprawozdania z pierwszego r o k u b a d a ń czytamy: metodycznie: badania terenowe; intymny kontakt; orientacja w problemie; brak formalności w badaniach; obserwacja - nie zeznania. I dalej: trudności: tempo pracy - przy b. obszernym terytorium; brak przygotowanych pracowników (metodycznie i teoretycznie). Stąd konieczność zrezygnowania z pewnych postulatów metod [ycznych] - posługiwanie się kwestionariuszami i an­ kietami (pomocnicze) (Sprawozdanie..., s. 1, „Obrębski Collection", box 46, folder 79). N a marginesie notatek z pracy E.T. Hulera, Rural Community Types (1928), w k t ó r y c h zapisał najwyraźniej w a ż n ą dla siebie w s k a z ó w k ę m e t o d y c z n ą : Pozycja badacza: pośrednia między „obcym" i „swoim": współdziałający obserwator, zanotował: Trudność badań na Polesiu: brak oświadczeń pisemnych, wypowiedzi obszernych etc. Przedewszystkiem obserwacja (Notatki rękopiśmienne w archiwum rodzinnym). M o ż n a więc przyjąć, że p r a c u j ą c w terenie osobiście, O b r ę b s k i - przyj­ m u j ą c y p o s t a w ę b a d a w c z ą współdziałającego obserwatora - stosował m a ł o f o r m a l n o ś c i w badaniach. Z jego zapisów terenowych jasno wynika, że nie o g r a n i c z a ł się do klasycznych w y w i a d ó w , lecz głównie r o z m a w i a ł z ludźmi, oczywiście nie t y l k o na tematy ujęte w kwestionariuszach. W s p ó ł p r a c o w n i c y natomiast, nie m a j ą c y tak d u ż e g o doświadczenia terenowego j a k on, praco­ w a l i przede wszystkim m e t o d ą k w e s t i o n a r i u s z o w ą . Ciekawym ś w i a d e c t w e m relacji m i ę d z y badaczami a „ b a d a n y m i " są dwa listy do O b r ę b s k i e g o od c h ł o p c ó w ze Swięcicy (pow. łuniniecki), datowane 30 lipca i 30 sierpnia 1934 r o k u : Do Wielmożnych Panów! Posyłamy uszanowanie jako że W. Panowie niezapominają o nas, i my jesteśmy bardzo zadowoleni z tego. Ukłon od Stefana Strzelca i Włodzimierza Kuryłowicza muzykanta i od Mikołaja Bujkiewicza, ucznia który czytał pytania. Posyłamy Wam panowie wesołe pozdrowienie w pańskiem życiu. Przepraszamy Panów że tak długo nie pisali listu z po­ wodu że nie było nas w domu. I drugi list: Szanowne Państwo Przesyłamy panom pozdrowienie i prosimy panów o przysłanie nam książkie w kturej można bendze znalesc coś dobrego A mienowicie chcemi zrobić przedsawienia niestety niemamy gdze kupie książki Upraszam panów o przysłanie mi fatagrafek Upraszam jak najprzędzieć odpisać Swięcica A. Kuryłowicz („Obrębski Collection", box 37, folder 38). N a podstawie d o s t ę p n y c h źródeł (poza w s p o m n i a n ą wcześniej m a p ą ) nie m o ż n a precyzyjnie określić, ile czasu spędził O b r ę b s k i na Polesiu i kiedy był �ANNA ENGELKING 32 w jakich miejscowościach ( n o t a t k i terenowe nie są datowane, znamy t y l k o nazwy miejscowości i nazwiska r o z m ó w c ó w ) . T o samo dotyczy jego w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w . O przebiegu b a d a ń w i a d o m o w zasadzie t y l k o to, co podaje Instytut B a d a ń w dorocznych sprawozdaniach, d r u k o w a n y c h w organie I n s t y t u t u , d w u m i e s i ę c z n i k u Sprawy Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h Narodowościowe. W r o k u 1934 prace terenowe t r w a ł y od p o ł o w y maja do p o ł o w y grudnia. Objęły d u ż ą część p ó ł n o c n e g o Polesia: pow. k o b r y ń s k i , d r o h i c k i , część p r u żańskiego, kosowskiego i p i ń s k i e g o w terenie p r a c o w a ł y siły pomocnicze C h r o m i ń s k i (mgr (absolwent filozofii, filozofii, oraz łuniniecki. Oprócz Obrębskiego (jak się m ó w i w sprawozdaniu): R o m a n o d 1 lipca do 1 w r z e ś n i a ) , Z y g m u n t K o r y b u t i a k 1 2 o d 15 w r z e ś n i a ) i Jan Teodorowicz (student prawa, o d 1 p a ź d z i e r n i k a d o 1 grudnia). W y n i k i pierwszego r o k u b a d a ń o m a w i a ł O b r ę b ­ ski „ n a specjalnym zebraniu Z a r z ą d u I n s t y t u t u z u d z i a ł e m przedstawicieli w ł a d z i sfer n a u k o w y c h " , 21 lutego 1935 r o k u . W sprawozdaniu zanotowano: Z racji zjawisk, zaobserwowanych na Polesiu, przedmiotem tych badań stały się w pierwszym rzędzie procesy dezorganizacji i reorganizacji, pojawiające się na tym terenie w związku z roz­ kładem prymitywnej kultury ludowej. Wyniki badań doprowadziły do podziału Polesia na trzy regiony, różniące się stopniem dezorganizacji kulturalnej, charakterem prób reorganizacji, charak­ terem i stopniem uświadomienia narodowego, postawą ludności wobec państwowości polskiej i spraw polonizacji itd. Regiony te nie są ściśle geograficznie rozgraniczone, zachodzą na siebie, mieszczą też enklawy - mowa więc być może tylko o przeważającym typie. Specjalny nacisk stawiano też na strukturę i dynamikę życia narodowościowego. W tym związku przeprowadzono analizę podziału etnicznego Polesia, przyjmując za podstawę własne kryteria i pojęcia ludności, zamieszkującej ten obszar i jego pogranicza (Sprawy Narodowościowe 1935b, s. 543). W r o k u n a s t ę p n y m , 1935, z O b r ę b s k i m w s p ó ł p r a c o w a l i nadal Z y g m u n t K o r y b u t i a k i Jan Teodorowicz. D o ekipy d o ł ą c z y ł S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i (etnograf, asystent prof. S t a n i s ł a w a Poniatowskiego w Z a k ł a d z i e Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego), k t ó r y działał przez cztery miesiące na 13 Polesiu W o ł y ń s k i m . Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne Polesia badano na terenie p o w i a t u brzeskiego, k o b r y ń s k i e g o , p r u ż a ń s k i e g o , kosowskiego, drohickiego, p i ń s k i e g o , 1 2 Zygmunt Jan Korybutiak brał udział w pracach Koła etnologów studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (zob. Zhamierowska-PruíTerowa 1937). Opublikował: Kowalstwo ludo­ we w województwie wileńskiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego, nr 23, Wilno 1936, s.. 39 oraz Hodowla zwierząt domowych i pasterstwo w Wileńskiem i Nowogródzkiem, nakładem Dziennika Urzędowego Kuratorium okręgu szkolnego wileńskiego, nr 24, Wilno 1936, s. 32. Począwszy od 1935 roku Dworakowski prowadził tam również własne badania, nie zwią­ zane z projektem Obrębskiego. Zajmował się przede wszystkim obrzędowością rodzinną i kulturą szlachty zagrodowej. Zebrane przez niego materiały, jak również przygotowywana do druku obszerna monografia, spłonęły w Warszawie we wrześniu 1939 roku; zachowała się jedynie niewielka część dokumentacji w archiwum Obrębskiego. Przed samą wojną Dworakowski zdążył opublikować trzy prace, oparte na ekspedycjach poleskich: Rubież polesko-wołyńska, Sprawy Narodowościowe nr 3: 1938, s. 3-25; Obrzędy weselne w Niemowiczach, Rocznik Wołyński, t. 8, Równe 1939; Szlachta zagrodowa we wschodnich powiatach Wołynia i Polesia. Relacje z terenu, Warszawa 1939. 1 3 �33 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO ł u n i n i e c k i e g o , s t o l i ń s k i e g o , s a r n e ń s k i e g o , k a m i e ń - k o s z y r s k i e g o , kowelskiego, kostopolskiego i r ó w i e ń s k i e g o . D o d a t k o w o w powiecie k a m i e ń - k o s z y r s k i m , kowelskim i łuninieckim zbierano materiały, dotyczące procesu r o z k ł a d u kultury ludowej. W i a d o m o , że te badania prowadził O b r ę b s k i osobiście (Sprawy Narodo­ wościowe 1936a, s. 148). Badacze pracowali d w ó j k a m i lub w pojedynkę, pozosta­ j ą c ze s o b ą w kontakcie korespondencyjnym (listy w y s y ł a n o na poste-restante). W i e m y , że przez pewien czas O b r ę b s k i i D w o r a k o w s k i p o d r ó ż o w a l i kajakiem, sypiając w namiocie i g o t u j ą c na prymusie. „ K t ó r e g o ś wieczoru następuje w y b u c h maszynki, dr O b r ę b s k i zostaje dotkliwie p o p a r z o n y " - opowiadał 40 lat później Stanisław D w o r a k o w s k i dziennikarzowi białostockich Kontrastów: Nie ma mowy o kontynuowaniu wspólnie podróży. Dworakowski zobowiązuje się sam dokończyć dzieła. Zbiera materiał dla siebie i dla dra Obrębskiego, do wspólnej pracy. Zmienia teraz tech­ nikę podróżowania. Zawarłszy znajomość z flisakami, spławiającymi drzewo z poleskich puszcz, pływa z nimi. Flisacy stają się pierwszymi informatorami młodego badacza. Wieczorami roz­ palano ogniska na tratwach i usadowiwszy się w ich kręgach, snuto opowieści, śpiewano pieśni (Sidorski 1974, s. 17). Zachowało się z tego r o k u k i l k a listów w s p ó ł p r a c o w n i k ó w do Obręb­ skiego, k t ó r e r z u c a j ą więcej światła na w a r u n k i i a t m o s f e r ę b a d a ń i relacje m i ę d z y ich uczestnikami. S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i pisał z P i ń s k a (7.10.1935): Zebrałem materiał językowy, zarówno obiektywny, jak podawany przez sąsiadów. Mając w pa­ mięci nasze długie rozmowy i praktykę 2-miesięczną (ja zresztą nic nie robiłem, tylko patrzyłem i słuchałem), od tej strony właśnie podchodziłem, o której Pan w swym liście wspomina, tj. od strony etnicznej. [...] Naprawdę, kochany z Pana człowiek. Strasznie kochany. Jak przyjadę do Warszawy, muszę Pana wyściskać (archiwum rodzinne). Z y g m u n t K o r y b u t i a k d o n o s i ł z Iwacewicz (17.08.1935): Zrobiłem pieszo 594 km w rozmaitych warunkach terenowych i atmosferycznych lepszych i gor­ szych, mimo to jestem jednak w formie dotychczas. [...] Miałem między innemi parę incydentów z policją [...]. [...] powiedziałem komendantowi, że pokazanie swego zaświadczenia uważam li tylko za czczą formalność, oczywista dyskutowaliśmy długo na ten temat, starałem się przekonać tego kacyka o słuszności swych wywodów... A później z Pińska (4.09.35): Przed paru dniami byłem w starostwie łuninieckim, gdyż tak wypadało po drodze i niestety odmówiono mi prawa badania do 9 bm. ze względu na jakieś tam operacje wojskowe w tym akurat terenie, gdzie musiałem przeciągnąć granicę Litwiny - Poleszuki, wzgl[ędnie] Polanie - Poleszuki. Dziś w nocy wyjeżdżam w brzeski... (archiwum rodzinne). Jan Teodorowicz z d a w a ł sprawozdanie (z P i ń s k a , 6.02.1935): Ankietę opracowałem w czterech gminach: pinkowickiej, żabczyckiej, porzeckiej i łohiszyńskiej. Kwestionariusz etnosocjologiczny i narodowościowy wypełniłem tylko dla jednej gminy żabczyc­ kiej. Różnice w porównaniu z innemi gminami Podhorodzia będą minimalne. Zasadniczo wschod­ nie Podhorodzie względnie Zahorodzie można zaliczyć do obrazu jednolitego pod względem narodowościowym. [...] Proszę być względnym przy ocenie pierwocin mej pracy w wypadku skonstatowania niedociągnięć (archiwum rodzinne). �34 ANNA E N G E L K I N G O przebiegu b a d a ń w r o k u 1936 wiadomo najmniej; w sprawozdaniu zamieszczonym w Sprawach Narodowościowych podano t y l k o , że zostały u k o ń ­ czone (Sprawy Narodowościowe 1937, s. 171). N i e wiemy, czy zachowane w archiwum w Amherst (ok. 1700 ss.) i w archiwum rodzinnym (ok. 500 ss.) materiały, zebrane przez grono badaczy podczas trzyletniej ekspedycji, s t a n o w i ą całość dokumentacji, j a k ą w jej trakcie s p o r z ą d z o n o . Niezależnie o d tego, p r z y n o s z ą one bardzo obszerne tło m a t e r i a ł o w e dla opublikowanych przez O b r ę b s k i e g o a r t y k u ł ó w i przygotowanych do d r u k u książek (Obrębski 1936a-d, 1944, 1945, 1951, 1976), rzucając ciekawe światło na s p o s ó b badania przez niego problemu etnicznego Polesia. Ponad dwa tysiące stron n o t a t n i k ó w tere­ nowych, w y p e ł n i o n y c h kwestionariuszy (Kwestionariusz narodowościowy i Kwe­ stionariusz etnosocjologiczny), mapek i szkiców oraz o p r a c o w a ń zbiorczych (w formie z a r ó w n o k o n s p e k t ó w , j a k i k r ó t k i c h tekstów, syntetyzujących po­ szczególne zagadnienia) przynosi obfite dane, d o t y c z ą c e z r ó ż n i c o w a n i a etnicz­ nego, problematyki n a r o d o w o ś c i o w e j , kultury ludowej i sytuacji gospodarczo-społecznej ówczesnego Polesia. Obejmują one m . i n . zagadnienia takie, j a k : obiektywne i subiektywne zróżnicowanie grup etnicznych, wzajemne stereotypy (polesko-litwińskie, polesko-wołyńskie etc), różnice wyznaniowe, „ r u c h sekciars k i " , ruch narodowy u k r a i ń s k i i białoruski, akcja polonizacyjna na kresach, stosunek do Rosji carskiej i k o m u n i z m u , p a m i ę ć historyczna, stosunek do p a ń s t w a polskiego i jego instytucji (szkoła, wojsko, administracja, policja, sądy), tradycyjna k u l t u r a ludowa (teksty folkloru, wierzenia, magia), wielka rodzina i jej rozpad, przemiany w obrębie w s p ó l n o t y wiejskiej (zanik dawnych więzi i w a r t o ś c i , nowe wzory), kryzys gospodarczy i sytuacja ekonomiczna wsi. Najważniejsze w y n i k i działalności ekspedycji poleskiej, o czym wspomnia­ ł a m wcześniej, O b r ę b s k i przedstawił we wrześniu 1936 r o k u na Pierwszym Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym P o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim RP. W a r t o p r z y t o c z y ć fragmenty k i l k u głosów w dyskusji po jego referacie: Wszyscy dotąd w labiryncie zagadnień etnicznych Polesia błądziliśmy jak w puszczy, toteż praca dra Obrębskiego jest pracą pionierską, rzucającą światła w tej puszczy i pozwalającą nam się w niej orientować (dyr. Józef Poniatowski); Referat jest wybitnej wartości, gdyż oparty na dobrej znajomości doktryn socjologicznych i po­ znaniu społeczeństwa. Obraz bardzo ciekawy i na ogół trafny (prof. Franciszek Bujak); Referat, jako syntetyczny, nie mogący zbyt wiele rzeczy ze względów jedynie technicznych pomieś­ cić, zasługuje na określenie: referat niesłychanie piękny. Polesie, dotąd bardzo mało znane, stopniowo zostaje odkryte. Należy podkreślić, że dr Obrębski chodził po Polesiu przez parę lat i wnioski swoje opiera na wartościowym materiale (prof. Stefan Czarnowski); Prof. Kazimierz Moszyński stwierdził, że o ile poznał Polesie, to bez zastrzeżeń zgadza się na spostrzeżenia prelegenta; Odnośnie referatu Rektor Witold Staniewicz wyraża się, że dr Obrębski ujął bardzo głęboko naukowo to, co my wiemy z praktyki; Dr Ludwik Grodzicki wyraża swą pochlebną opinię o referacie. Mówi, że rozmawiał z drem Obrębskim z kilkadziesiąt razy i widział stały postęp, stałe dążenie do doskonalenia swojej syntezy �35 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO Polesia. Było jednak w tym referacie to, że dr Obrębski bardzo generalizował i to wywołało taką dyskusję. Prelegent podnosił dane zjawisko, które w jednym rejonie jest bardzo istotne, znajdzie się wszakże inny rejon, w którym to zjawisko nie występuje, lub przynajmniej na dalszym planie. Toteż ci ze słuchaczy na sali, którzy znali dany teren, oponowali - podczas gdy inni potakiwali. Ci oponenci - bezwzględnie ludzie znający swój teren - wysuwali różne obiekcje. Tak też zbyt wielkie generalizowanie przez prelegenta było powodem tej dyskusji. A przyczyną jest bez wątpie­ nia to, że Polesie nie jest jednolitą jednostką, ale właśnie jest niesłychanie zróżnicowane, o tysią­ cach przejściowych momentów (Protokół z dyskusji po referacie dr Józefa Obrębskiego, maszyno­ pis w archiwum rodzinnym). A Kurier Wileński, k t ó r y w dniach 21-25 września 1936 r o k u zamieszczał szczegółowe sprawozdania ze Zjazdu, swoje o m ó w i e n i e w y s t ą p i e n i a O b r ę b ­ skiego z a k o ń c z y ł w s p o s ó b następujący: Wystarczy tego, cośmy tu powtórzyli za referentem i dyskutującymi na Zjeździe Poleskim, aby się przekonać, że etnosocjologia nie jest nauką oderwaną. Mówi ona w sposób naukowy i zrozumiały nawet dla napływowej elity to, co my ludzie miejscowi i bez tego dostatecznie rozumiemy. Wydobywa na powierzchnię tragiczne nieporozumienia, które co krok spotykamy, nieporozumie­ nia pomiędzy nami i tymi, którzy chcą nas uszczęśliwiać wbrew naszej woli i nie chcą nas przybrać sobie do pomocy, bo nie mają zaufania, bo obawiają się obdzielić nas nadmiarem władzy. Uczmy się wszyscy etnosocjologii - może to usunie nieporozumienia (Lemiesz 1936, s. 1). 3. D R U G I E T A P E K S P E D Y C J I P O L E S K I E J : B A D A N I A M O N O G R A F I C Z N E WSI O L M A N Y (1936-1937) 14 Wieś Olmany [...] jest [...] jedną z wsi miejscowego Polesia, [...] która przez mieszkańców sąsiednich wsi Poręcza [...] określana jest [...] jako „kutok propałyj" i wszystkie cechy, przypisywane przez ludność Poręcza wsiom Polesia, wszystkie koncepcje miejscowe „dzikości", zacofania, barbarzyństwa i pierwotności ludzi Polesia, odnoszone są do mieszkańców Olman w rów­ nym stopniu. [...] Na to jednak, aby umieścić te fakty we właściwej perspek­ tywie i we właściwym kontekście, aby zniekształcenia, którym podległy, poddać odpowiedniej weryfikacji, [...] musimy pominąć tych ludzi z zewnątrz [...] i zetknąć się blisko i bezpośrednio z interesującą nas wsią. Józef Obrębski, maszynopis bez tytułu („Obrębski Collection", box 48, folder 116) R o k 1936 p r z y n i ó s ł z m i a n ę sytuacji zawodowej Józefa O b r ę b s k i e g o - po­ zostając nadal z w i ą z a n y z Instytutem B a d a ń Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , gdzie p r o w a d z i ł w y k ł a d y w ramach Seminarium N a r o d o w o ś c i o w e g o , objął stano­ wisko wicedyrektora w nowo utworzonym P a ń s t w o w y m Instytucie K u l t u r y 15 1 4 Pierwsza wersja tego paragrafu ukazała się jako: A. Engelking, Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Część druga: Badania monograficzne wsi Olmany (1936-1937), Zaharoddzie, nr 3, Materyjały nawukowaj kanfierencyi „Palessie и XX stahodzdzi" (Bielastok, 1-4 czerwienia 2000), Minsk 2001. Był to wykład „Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych" w la­ tach: 1935/36, 1936/37, 1937/38 i 1938/39 oraz „Ludność litewska i białoruska na Ziemiach Północno-Wschodnich w roku 1938/39". 1 5 �36 ANNA E N G E L K I N G Wsi 1 6 (gdzie p r a c o w a ł do wybuchu wojny w 1939 г.). Z kolei ze z m i a n ą miejsca pracy w i ą ż e się d r u g i etap poleskiej ekspedycji etnosocjologicznej: badania monograficzne wsi Olmany w powiecie stolińskim. Badania wsi O l m a n y zaczęły się latem 1936 r o k u od wakacyjnej w y p r a ­ w y turystyczno-badawczej na Polesie, do z k o ł a naukowego s o c j o l o g ó w wie Floriana Znanieckiego: i Wanda Szuszkiewiczówna 19 p o w i a t u stolińskiego, Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Zbigniew 17 Zenkteler , W a n d a studentów B y l i to ucznio­ Stróżykówna 1 8 (absolwentka pedagogiki) oraz kolega gimna­ zjalny Z . Zenktelera, Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i (student prawa). W archiwum w Amherst z a c h o w a ł y się dwa listy Zenktelera: 5-stronicowy, pisany w Olmanach 15 lipca 1936 i 1-stronicowy, pisany w Poznaniu 7 w r z e ś ­ nia 1936 („Obrębski Collection", box 36, folder 26). Listy te, tytułowane „ W i e l c e Szanowny Panie Profesorze!", i n f o r m u j ą o przebiegu studenckiej eks­ pedycji. W d r u g i m z nich Zenkteler pisał: Uprzejmie donoszę, że byłem na Polesiu od dnia 8 lipca do 24 sierpnia. 27 lipca przyjechała kol. Stróżykówna z kol. Kapałczyńskim. W dniu 8 sierpnia przybyła kol. Szuszkiewiczówna. Byli oni na Polesiu do 19 sierpnia. Warunki pracy były bardzo trudne. Zdobyliśmy materiały do zagad­ nienia osadnictwa i monografii wsi poleskiej. Obecnie przepisuję wywiady - pisane przeważnie ołówkiem i staram się je ułożyć w pewną całość - mniej więcej opracować. Będę mógł przesłać materiały nie wcześniej jednak jak za tydzień - przepraszam bardzo, że z opóźnieniem. Niestety nie wiemy, do kogo odnosi się określenie „ P a n Profesor": czy do F l o r i a n a Znanieckiego ( k t ó r y jednak, w e d ł u g późniejszej relacji obu uczest­ 20 niczek w y p r a w y , nie i n t e r e s o w a ł Józefa Chałasińskiego się wtedy ich przedsięwzięciem), do ( k t ó r y nie był wtedy profesorem [był docentem socjo­ logii Uniwersytetu Warszawskiego], ale przyjeżdżał z w y k ł a d a m i do 1 6 czy poznań- Państwowy Instytut Kultury Wsi utworzono w 1936 r. Jego dyrektorem został Józef Cha­ łasiński, wicedyrektorem - Józef Obrębski (w archiwum rodzinnym zachowała się umowa o pracę z dnia 26.11.1936). PIKW, formalnie podlegający Ministerstwu Rolnictwa, merytorycznie i kad­ rowo związany z Polskim Instytutem Socjologicznym (którego członkiem Obrębski był od 1937 г.), zajmował się społeczną i kulturową problematyką wsi i warstwy chłopskiej. Obrębski prowadził tu i organizował badania nad emigracją wiejską, uniwersytetami ludowymi i pamięt­ nikami chłopskimi. Zbigniew Zenkteler, ur. 1915, studiował socjologię w Poznaniu i Warszawie. W 1939 r. znalazł się w ZSRR, opuścił go w a z z armią gen. Andersa; po wojnie osiadł w Kanadzie. Wanda Stróżykówna (później Lipińska-Mrozek), po wojnie profesor socjologii, twórca i długoletni kierownik Instytutu Socjologii na Uniwersytecie Śląskim. Wanda Szuszkiewiczówna (później Górszczyk-Ferens), 1912-2000, pedagog i socjolog, związana z ruchem ludowym, działaczka ruchu spółdzielczego. W 1940 r. wywieziona do Kazach­ stanu, wyszła z ZSRR wraz z armią gen. Andersa. Po wojnie pracowała w Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego w Warszawie. Współpracowała z demokratyczną opozycją, działała społecznie na rzecz rolników i inwalidów. Rozmowa z Wandą Ferens, Warszawa, maj 2000 (nagranie w archiwum A E ) i z Wandą Mrozek, Warszawa, wrzesień 2000 (notatki w archiwum A E ) . Według relacji Wandy Mrozek, Znaniecki dowiedział się o badaniach w Olmanach już po zakończeniu studenckiej wyprawy waka­ cyjnej w 1936 г., kiedy poprosił W. Stróżykównę o zreferowanie jej wyników na swoim seminarium. 1 7 1 8 1 9 2 0 �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 37 skich socjologów i część z nich inicjował do pracy terenowej), czy też do Józefa O b r ę b s k i e g o ( k t ó r y również nie był wtedy profesorem [miał tytuł dok­ tora], ale j a k o jedyny s p o ś r ó d wymienionych zajmował się aktywnie Polesiem i w k t ó r e g o archiwaliach znajdują się oba listy). Bez względu na t ę niejasność, nie m a wątpliwości, że Zbigniew Zenkteler - na t y m etapie najbardziej z całej c z w ó r k i z a a n g a ż o w a n y w badania - m u s i a ł wcześniej znaleźć opiekuna nauko­ wego ekspedycji, z k t ó r y m u t r z y m y w a ł k o n t a k t w jej trakcie. Pragnę podkreślić, że nie byłoby nigdy „Olman" - napisała do mnie 60 lat później Wanda Stróżykówna-Mrozek, profesor socjologii na Uniwersytecie Śląskim (list od Wandy Mrozek, 6.11.1995) - gdyby nie pewien student I I roku socjologii U[niwersytetu] P[oznańskiego], który je „wymyślił", tj. zaproponował naszej grupie studenckiej wakacyjną wyprawę krajoznawczą na Polesie, do tej właśnie wsi. W rezultacie pojechaliśmy - cztery osoby - do Olman bez żadnej koncepcji i celów badawczych (studenci I I roku!) i spędziliśmy tam trzy tygodnie głównie na wędrówkach po fascynujących bagnach i uroczyskach poleskich. 21 W rozmowach, przeprowadzonych ze m n ą p ó ź n i e j , profesor Wanda M r o z e k p o d k r e ś l a ł a , że Zbigniew Zenkteler był w ó w c z a s jedynym badawczo u m o t y w o w a n y m członkiem grupy; co więcej, był na tyle skryty, że nie dzielił się z p o z o s t a ł y m i uczestnikami informacjami o swojej koncepcji badawczej, o o d b y t y m wcześniej rekonesansie (o czym dalej), ani o kontakcie naukowym z „ P a n e m Profesorem". Zenkteler sam w y b r a ł teren do b a d a ń i później, w ich trakcie, narzucił p o z o s t a ł y m swoją wizję, a t a k ż e sugerował Wandzie Stróżyk ó w n i e temat pracy magisterskiej. O p r ó c z Zbigniewa Zenktelera, j e d y n ą oso­ b ą w grupie p r z e s z k o l o n ą terenowo była Wanda Szuszkiewiczówna (oboje mieli za s o b ą udział w badaniach terenowych pod kierownictwem Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o na R z e s z o w s z c z y ź n i e ) . D l a W a n d y S t r ó ż y k ó w n y wyprawa do O l m a n była pierwszym kontaktem z badaniami terenowymi; j e c h a ł a tam przede wszystkim na p r z y g o d ę wakacyjną. Zresztą u r o k egzotycznej pole­ skiej przyrody p o z o s t a ł na długie lata jej g ł ó w n y m wspomnieniem s t a m t ą d . Czwarty z u c z e s t n i k ó w , Zygmunt K a p a ł c z y ń s k i , był zaopatrzeniowcem i orga­ nizatorem ekspedycji; nie wliczano go do ekipy badawczej. 22 N a podstawie m a t e r i a ł ó w , opracowanych wówczas przez Zbigniewa Zenkte­ lera, j a k r ó w n i e ż o r y g i n a ł ó w w y w i a d ó w , przeprowadzonych przez p o z o s t a ł y c h s t u d e n t ó w , przechowywanych w archiwum w Amherst, m o ż n a d o ś ć wiernie o d t w o r z y ć organizacyjną i m e r y t o r y c z n ą stronę ekspedycji. Przez pierwsze 19 d n i ekspedycji p r z e b y w a ł w powiecie stolińskim Z b i g ­ niew Zenkteler, p r o w a d z ą c samodzielnie badania rekonesansowe. Z zachowa­ nych w archwium 32 w y w i a d ó w (91 stron rękopisu, „ O b r ę b s k i Collection", 2 1 Rozmowa z Wandą Mrozek, Katowice, sierpień 2000 i Warszawa, wrzesień 2000. Ich nazwiska wymienione są w sprawozdaniu z tych badań: Badania nad wsią małopol­ ską, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 1, 1936, ss. 241. Więcej o samych badaniach zob. Przegląd Socjologiczny, t. 4: 1936, z. 3-4. Ów udział w badaniach pod kierunkiem Chałasiń­ skiego mógłby przemawiać za tym, że to właśnie do niego kierował Zenkteler swoje listy z Polesia, które później zostały przekazane Obrębskiemu wraz z całym archiwum olmańskim. 2 2 �38 ANNA E N G E L K I N G box 36, folder 27) wynika, że jego r o z m ó w c a m i byli przede wszystkim przed­ stawiciele k r ę g ó w administracji i inteligencji: policjanci i nauczyciele, starosta H i n t o p f w Stolinie, instruktor rolniczy o s a d n i k ó w w P i ń s k u , p. Skirmunt z M o ł o d o w a , k s i ą d z unicki w Olpieniu (Zenkteler nie notuje nazwiska, ale m u s i a ł to b y ć ks. W a c ł a w Onoszko) oraz osadnicy (10 o s ó b ) . Z poleskimi c h ł o p a m i p r z e p r o w a d z i ł Zenkteler 5 w y w i a d ó w . Trasa jego rekonesansu daje się o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o : Wysokie - D a w i d g r ó d e k - Olpień - Stolin - W o ronie - T e r e b e ż o w a - Chylin - Biała - Szachy. Jego m a t e r i a ł przynosi przede wszystkim dane do zagadnienia s t o s u n k ó w m i ę d z y Poleszukami a l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą (głównie osadnikami i administracją). D r u g a grupa m a t e r i a ł ó w wyprawy studenckiej z lata 1936 r o k u (30 V I I - 1 9 V I I I ) to 33 wywiady z Olman i okolic (141 stron r ę k o p i s u , „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 28). Znajdujemy w ś r ó d nich 4 wywiady W a n d y Stróżykówny (Olmany), 12 w y w i a d ó w wspólnych Wandy Stróżykówny i Wandy Szuszkiewiczówny (Olmany, Struga, Białohusza Stolin), 13 wywiadów Zbigniewa Zenktelera (Olmany) i 4 Zygmunta K a p a ł c z y ń s k i e g o (Perebrody, Stare Sioło, Stolin). R o z m ó w c a m i byli w znacznej większości w y p a d k ó w mieszkańcy Olman: m . i n . sołtys Krywalewicz, Prokop Denisowicz, reemigrant, 70-letni M a k s y m , m u z y k bez ziemi, ok. 100-letnia Chwesia Bujanowa, najstarsza osoba we wsi, 12-letnia Olga Pawłowicz, c ó r k a stróża szkolnego, M i k o ł a j M i g a j , pop prawo­ sławny, Eugenia R e b e s z k ó w n a , nauczycielka, Ż y d - s k l e p i k a r z . Poza t y m d w ó c h policjantów, osadnik ze Strugi, kierownik szkoły w Białohuszy, naczelnik poczty w Stolinie i wójt gminy Stolin, K u c z y ń s k i . W tej grupie m a t e r i a ł ó w znajdujemy dane, dotyczące życia gospodarczego, społecznego i rodzinnego m i e s z k a ń c ó w Olman: informacje o życiu wsi przed w o j n ą (w t y m wspomnienia pańszczyzny) i o powojennych przemianach gos­ podarczych i kulturowych, o komasacji, zagadnieniach oświaty i ś w i a d o m o ś c i politycznej, pozycji kobiety w społeczności wiejskiej, życiu seksualnym i m a ł ­ żeńskim, wychowaniu dzieci, lecznictwie, magii, wierzeniach, o b r z ę d o w o ś c i , życiu religijnym, i wreszcie szereg danych biograficznych. W y w i a d y s t u d e n t ó w są notatkami z r o z m ó w , zapisanymi w ł a s n y m i słowa­ m i , po polsku. P r z y p a d k ó w cytowania słów r o z m ó w c y jest bardzo niewiele. O warsztacie pracy terenowej, stosowanym przez s t u d e n t ó w , o p o w i a d a ł a m i później prof. W a n d a M r o z e k : wywiady nie były notowane w trakcie rozmowy (żeby nie w z b u d z i ć podejrzeń, kojarzących z d z i a ł a n i a m i u r z ę d o w y m i , k o m o r ­ nikiem, podatkami etc). Zaraz po rozmowie badacz szukał możliwości jej zapisania i robił to, o d t w a r z a j ą c z pamięci. Rozmowy były p r z e w a ż n i e k r ó t k i e , urywane; na interesujące problemy badacz natrafiał często przypadkiem - ale też czasem ś w i a d o m i e k i e r o w a ł r o z m o w ą , zadając pytania. J e d n a k ż e w nie­ k t ó r y c h wypadkach rozmowy były notowane na bieżąco (przy k i l k u w y w i a ­ dach pojawia się adnotacja: częściowo notowane) - robiła to Wanda Szusz­ kiewiczówna, k t ó r a znała u k r a i ń s k i i nie sprawiało jej k ł o p o t u d o s ł o w n e 2 3 W. Szuszkiewiczówna pochodziła z okolic Stanisławowa, z rodziny ukraińsko-polskiej. �39 POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO notowanie o l m a ń s k i e j gwary. Czasami też n o t o w a ł bardziej doświadczony Zbigniew Zenkteler (rozmowa z W a n d ą M r o z e k , wrzesień 2000). W e wspomnieniach W a n d y Szuszkiewiczówny, p ó ź n i e j G ó r s z c z y k - F e r e n s , wakacyjna w y p r a w a na Polesie rysuje się n a s t ę p u j ą c o : Pojechaliśmy tam, zapaleni do badań przez Znanieckiego i Chałasińskiego. Bo przedtem braliśmy udział w badaniach we wsi Babica, w Rzeszowskiem. I pamiętam, po tych badaniach z Chałasińskim - na które nas wysłał Znaniecki - wróciliśmy do Poznania, byliśmy zachwyceni... I myśmy postanowili - mała grupa - [pojechać na Polesie]. Chałasiński nie miał pieniędzy, socjologia nie miała, a myśmy też nie byli bogaci. Ale wykombinowaliśmy, że musimy zdobyć pieniądze na podróż i utrzymanie. To by wystarczyło. Ale to było tylko na własny koszt .1 całkiem prywatna nasza inicjatywa. Na podstawie zachwytu nad tymi badaniami, których nas nauczył Chałasiński, bo on to robił świetnie. Tak że myśmy w tym kierunku i na tej podstawie sobie tam te badania zrobili; sami. Już nie pamiętam, dlaczego wybraliśmy Polesie, może dlatego, że bardziej zacofane... I rzeczywiście, od powiato­ wego miasta Stolin dwadzieścia kilometrów, wieś zapadła, więc pełno zabobonów, przesądów... [Przygotował nas] Znaniecki. To był niezwykłej klasy uczony. Pełen wiedzy, metody naukowej, i takiej postawy demokratycznej... Nadzwyczajny uczony. I Wanda Mrozek była jego na pewno najlepszą uczennicą. Zbigniew Zenkteler to był nasz kolega najmłodszy, socjolog, filozof... Był na roku razem z Wandą. Też bardzo zdolny socjolog, bardzo inteligentny. Ciekawy, bardzo mądry człowiek, urodzony uczony. Myśmy mieszkały w szkole - to były wakacje szkolne - w budynku szkolnym, a koledzy gdzieś tam na wsi . Ale na wsi były strasznie prymitywne warunki, i brak zupełny higieny. Bałyśmy się wchodzić do poszczególnych gospodarzy, bo jak się weszło do izby, to pchły obsiadały człowieka... No i tyle, co przychodzili do nas, do tej szkoły, na rozmowy. Albo tak gdzie spotykaliśmy się... I notowałyśmy to, miałyśmy [notesy]. I potem chcieliśmy... - Chałasiński by na pewno pomógł opublikować, coś by z tego na pewno [było] (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). 24 25 W a n d a S t r ó ż y k ó w n a - M r o z e k znacznie uszczegółowiła wspomnienia przy­ j a c i ó ł k i . Jej w r a ż e n i a z O l m a n to obraz fascynującej, egzotycznej przyrody (jezioro Zasuminy, p o k r y t e nenufarami, nocny p o ł ó w ryb na rzece L w i e , zwanej „ p o l s k ą A m a z o n k ą " ) , m a r n y c h poletek z niskim j a k trawa z b o ż e m , zadbanej wsi z obszernymi, drewnianymi chatami i k w i a t a m i w o g r ó d k a c h (w k t ó r e j nie w i d a ć biedy), mieszaniny ciekawości i nieufności wobec przyby­ s z ó w ze strony m i e s z k a ń c ó w , m ł o d z i e ż y o l m a ń s k i e j , p r z y c h o d z ą c e j wieczorami ś p i e w a ć na szkolny ganek, uczestnictwa badaczy w weselu i pogrzebie, t r u d ­ n o ś c i aprowizacyjnych (we wsi m o ż n a b y ł o d o s t a ć , i to z trudem, t y l k o jajka; ż y w n o ś ć p r z y w o z i ł ze Stolina Z y g m u n t K a p a ł c z y ń s k i ) , r o z m ó w ze s t r ó ż e m szkolnym, s t u l e t n i ą b a b c i ą , k s i ę d z e m p r a w o s ł a w n y m i jego s y n o w ą , a r t y s t k ą haftu poleskiego (rozmowy z W a n d ą M r o z e k , sierpień i wrzesień 2000). Ekspedycja o l m a ń s k a m ł o d y c h p o z n a ń s k i c h socjologów prawdopodobnie p o z o s t a ł a b y w a k a c y j n ą p r z y g o d ą , gdyby nie zainteresowanie jej w y n i k a m i ze 2 4 Uściślenie Wandy Mrozek: ekspedycję olmańska sfinansował (dając na ten cel 200 zł) ks. kanonik Walerian Adamski, socjolog, autor m.in. pracy Zarys socjologii stosowanej (1928), uczeń i przyjaciel Floriana Znanieckiego, który starał się opiekować jego poznańskimi studen­ tami, m.in. wspierał materialnie Wandę Stróżykównę (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000). Uściślenie Wandy Mrozek: wszyscy czworo mieszkali w szkole; dziewczęta w izbie nau­ czyciela, chłopcy w klasie szkolnej, gdzie spali na rozłożonej na podłodze słomie (rozmowa z Wandą Mrozek, sierpień 2000). 2 5 �ANNA ENGELKING 40 strony Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o i Józefa O b r ę b s k i e g o , p o s z u k u j ą c y c h w s p ó ł p r a ­ c o w n i k ó w dla P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u K u l t u r y W s i . , , L u ź n e obserwacje i spostrzeżenia dotyczące m i e s z k a ń c ó w wsi spisałam n a s t ę p n i e na życzenie p r o f Józefa Chałasińskiego, ówczesnego dyrektora P a ń ­ stwowego I n s t y t u t u K u l t u r y W s i , w k t ó r y m przez blisko r o k n a s t ę p n y pra­ c o w a ł a m . M o j e relacje zainteresowały dr. O b r ę b s k i e g o , wicedyrektora Insty­ t u t u , a rezultaty tego zainteresowania są Pani znane" - n a p i s a ł a do mnie prof. W a n d a M r o z e k (list o d W a n d y M r o z e k , 6.11.1995). W rozmowie uści­ śliła, że sprawozdanie dla Chałasińskiego (20 kartek p ó ł a r k u s z o w y c h ) po­ w s t a ł o jesienią/zimą 1936 r o k u na jego p r o ś b ę i dzięki z a c h ę t o m W a n d y Szuszkiewiczówny, przełamującej opory i nieśmiałość przyjaciółki (Szuszkiewi­ c z ó w n a p r z e b y w a ł a w ó w c z a s w Warszawie, gdzie była w kontakcie z C h a ł a s i ń skim). W efekcie C h a ł a s i ń s k i , wysoko oceniwszy sprawozdanie, z a p r o p o n o w a ł Wandzie S t r ó ż y k ó w n i e p r a c ę w P I K W . Podjęła j ą od września 1937 r o k u , k o ń c z ą c j e d n o c z e ś n i e studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim p o d kierunkiem Jana Stanisława Bystronia, k t ó r y był promotorem jej późniejszej pracy magisterskiej, poświęconej Olmanom (Lipińska 1939 ). O konsekwen­ cjach wakacyjnej przygody tak pisała we wstępie do pracy: 26 Podkreślić muszę, że badanie środowiska poleskiego przesięwzięte zostało nie na podstawie opra­ cowanego z góry planu, lecz przystąpiono do niego po przypadkowym „odkryciu" wsi podczas wycieczki wakacyjnej. Procesy i zagadnienia społeczne, występujące w Olmanach, są tak uderza­ jące i plastyczne, że zmusiły do dokładniejszego zajęcia się wsią z punktu [widzenia] badań socjologicznych (Lipińska 1939, s. 6). Dokładniejsze zajęcie się wsią przedsięwziął również Józef O b r ę b s k i . Pytana przeze mnie o k o n t y n u a c j ę ekspedycji olmańskiej przez O b r ę b s k i e g o , W a n d a Szuszkiewicz-Ferens m ó w i ł a : Wie pani, to tylko była sprawa funduszy. Jak gdzieś tam zdobył niewielkie pieniądze, to zaraz organizował badania. To rzeczywiście taka była moda wtenczas. Iść w teren. Więc widocznie on, jeżeli on to organizował, to on musiał gdzieś wydobyć pieniędzy. Trochę. Niewiele, ale wydobył. I pewnie organizował dalej te badania... (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). N a s t ę p n y etap b a d a ń monograficznych w Olmanach daje się, na p o d ­ stawie zachowanych m a t e r i a ł ó w archiwalnych, o d t w o r z y ć n a s t ę p u j ą c o . Z i m ą 1937 r o k u (w m a t e r i a ł a c h archiwalnych znajdujemy p o ś w i a d c z e n i e dla okresu od 27 stycznia do 18 marca) p r z e b y w a ł a w Olmanach stacjonarna ekspedycja badawcza, kierowana osobiście przez O b r ę b s k i e g o . Czy w międzyczasie - m i ę ­ dzy wrześniem 1936 r o k u . kiedy o t r z y m a ł m a t e r i a ł y od s t u d e n t ó w Znaniec­ kiego, a styczniem 1937 - był on w Olmanach, nie wiadomo. W i a d o m o natomiast, że przygotowane przez niego merytoryczne instrukcje do b a d a ń 2 6 Dokumentacja fotograficzna Olman, autorstwa W. Stróżykówny-Lipińskiej, spłonęła w po­ wstaniu warszawskim. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 41 (rodzaj kwestionariuszy do r o z m ó w kierowanych, adresowanych do zaawan­ sowanych badaczy), ś w i a d c z ą nie t y l k o o z n a j o m o ś c i m a t e r i a ł ó w rekonesansu studenckiego z lata 1936, lecz t a k ż e o własnej dobrej orientacji w przeszłości i w s p ó ł c z e s n o ś c i O l m a n . Owe instrukcje, zachowane w archiwum w Amherst, to: „ K w e s t i e , o k t ó r y c h należy p a m i ę t a ć w badaniach i w y k o r z y s t y w a ć dla nich przeprowadzane w y w i a d y " (3 ss.), „ I n s t r u k c j a co do ankiety ś r ó d m ł o ­ d z i e ż y " (5 ss.), „ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad m ł o d z i e ż ą " (6 ss.) i „ P l a n s t u d i ó w biograficznych nad absolwentem szkoły powszechnej" (2 ss.) oraz „ B a d a n i a biograficzne nad rodzinami w O l m a n a c h " (3 ss.) i „ W z ó r dla bio­ grafii r o d z i n y " (4 ss.) ( „ O b r ę b s k i Colection", box 36, folder 23). W jednej z tych instrukcji, z a t y t u ł o w a n e j „ B a d a n i a biograficzne nad rodzi­ n a m i w O l m a n a c h " , O b r ę b s k i pisał: Badania te mają na celu wyświetlenie czynników dezorganizacji rodzinnej we wsi poleskiej na tle zmieniających się warunków gospodarczych i społeczno-kulturalnych, w związku z nowymi kon­ taktami społecznymi i nowo formującymi się postawami i dążeniami społecznymi mieszkańców wsi. Punktem wyjścia dla badań są rodziny patriarchálně, to znaczy rodziny, złożone z rodziców, żonatych synów, ich żon i dzieci oraz niezamężnych córek. Takie rodziny powszechne były na Polesiu jeszcze przed wojną, choć już wówczas rozpoczął się ich rozpad i formowanie się nowego ustroju rodzinnego, opartego na rodzinie indywidualnej. Proces ten w jego końcowych fazach oglądać możemy dziś na Polesiu. Badania w zasadzie powinny objąć wszystkie rodziny olmańskie i w stosunku do wszystkich powinien być zebrany minimalny materiał informacyjny. Szczegółowe badania biograficzne winny być przeprowadzone na szeregu rodzin, wybranych z różnych grup wsi, a mianowicie: bogaczy, średniaków, biednych, nędzarzy; grupy „poreckiej" i „poleskiej", przybyszy z innych wsi, przybyszy z innych okolic lub krajów; gajowych; wiejskich przestępców; wdów i t. p. [...] W badaniach tych punkt ciężkości powinien być położony na dzieje emancypacji młodych spod władzy rodzicielskiej, dzieje ich małżeństwa i wyjścia ze wspólnoty domowej, dzieje stosunków rodzicielskich i małżeńskich (przedmałżeńskich), kontakty i stosunki z innymi ludźmi we wsi i poza wsią, które mogły wpłynąć na kształtowanie się stosunków rodzinnych, okolicz­ ności, w których powstawał konflikt między rodzicami a dziećmi; małżonkami. M a t e r i a ł y ekspedycyjne z zimy 1937 r o k u były gromadzone w e d ł u g p o w y ż ­ szych instrukcji - w y r a s t a j ą c y c h z inspiracji soqologii humanistycznej Floriana Znanieckiego, zwłaszcza z a p o c z ą t k o w a n e j przez niego metody biograficznej. Z kolei metody pracy ekspedycji odwołują się, zwyczajem Obrębskiego, do zasad szkoły funkcjonalnej B r o n i s ł a w a Malinowskiego (badania stacjonarne, wieloty­ godniowe, kilkakrotne powroty do tej samej miejscowości, przywiązywanie dużej wagi do obserwacji badanej społeczności, stosowanie r ó ż n y c h f o r m zbierania informacji: od formalnego wywiadu do luźnej rozmowy). Badaniom p a t r o n o w a ł 2 7 P a ń s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y W s i . O p r ó c z O b r ę b s k i e g o w ekspedycji zimowej 2 7 W sprawozdaniu z działalności PIKW jest mowa o pracach Instytutu nad poszczególnymi wsiami: „Przeobrażenia warstwy chłopskiej są tu ujęte od strony podstawowej grupy rolniczej w Polsce, jaką jest wieś drobnorolnicza z całokształtem zachodzących w niej współcześnie prze­ mian. W każdej z badanych miejscowości nacisk położony został na analizę tych procesów, które w danej wsi wysuwają się na czoło, a więc takich, jak rozpad organizacji rodzinno-sąsiedzkiej, proces urbanizacji [...] itp." Wśród powiatów, w których wybrane miejscowości objęto badaniami tego typu, wymieniony jest pow. stoliński (Państwowy..., s. 257). �42 ANNA ENGELKING 28 uczestniczyli W ł a d y s ł a w Kurkiewicz, w s p ó ł p r a c o w n i k P I K W , działacz l u d o w y , oraz p. C z e c h ó w n a (o k t ó r e j , niestety, nic m i bliżej nie wiadomo). M a t e r i a ł y tego etapu ekspedycji, zachowane w archiwum w Amherst ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, folder 29, 30, 31, 32, 33) to: 27 w y w i a d ó w Kurkiewicza (182 strony r ę k o p i s u ) , 42 wywiady C z e c h ó w n y (129 stron r ę k o ­ pisu) i jej dziennik obserwacji z okresu 17-23.02.1937, głównie z p o p ó w k i , gdzie m i e s z k a ł a (22 strony r ę k o p i s u ) oraz notes O b r ę b s k i e g o , zawierający obserwacje i n o t a t k i z r o z m ó w (188 stron r ę k o p i s u ) . Są t u t a k ż e cztery m a ł e notatniki terenowe, „ r o b o c z e " (formatu octavo) ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l ­ der 24): O b r ę b s k i e g o (184 ss.), Kurkiewicza (66 ss.) i C z e c h ó w n y (85 i 35 ss.), zawierające notowane na gorąco obserwacje i rozmowy (brudnopisy opracowy­ wanych później w y w i a d ó w ) . Kurkiewicz s p o r z ą d z a ł swoje notatki po polsku, zapisując treść w y w i a d u w ł a s n y m i słowami, tylko czasami cytując wypowiedzi r o z m ó w c ó w . Natomiast O b r ę b s k i i C z e c h ó w n a znaczne partie w y w i a d ó w notowali w brzmieniu d o s ł o w n y m : w miejscowym dialekcie, po rosyjsku lub po polsku, zależnie od języka rozmowy. Nie koncentrowali się też wyłącznie na badaniach biograficznych rodzin o l m a ń s k i c h i młodzieży (co robił Kurkiewicz); notowali t a k ż e wierzenia, o b r z ę d y , teksty pieśni. W ś r ó d tej grupy w y w i a d ó w tylko trzy przeprowadzone są z osobami spoza społeczności olmańskiej (wywia­ dy Kurkiewicza z wójtem gminy Stolin, z nadleśniczym i kierownikiem szkoły). Ostatni, trzeci etap b a d a ń monograficznych wsi Olmany to badania W a n d y S t r ó ż y k ó w n y , odbyte w lipcu 1937 r o k u . I c h wynikiem jest 12 zachowanych w m a t e r i a ł a c h archiwalnych w y w i a d ó w (w t y m 3 z P e r e b r o d ó w ) , przede wszystkim biograficznych, a t a k ż e notatki, dotyczące głównie informacji genea­ logicznych o k i l k u wybranych rodzinach ( „ O b r ę b s k i Collection", box 36, f o l ­ der 34). Te wywiady i notatki, j a k r ó w n i e ż m a t e r i a ł y obu poprzednich ekspe­ dycji o l m a ń s k i c h (letniej z 1936 r. i zimowej z 1937 r.) stały się p o d s t a w ą pracy magisterskiej Wandy Stróżykówny-Lipińskiej, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, obronionej na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 roku. W archiwum w Amherst znajduje się obszerniejszy wariant tej pracy, z a t y t u ł o w a n y Olmany ( „ O b r ę b s k i Collection", box 48, folder 116-122, 192 ss. r ę k o p i s u , częściowo maszynopisu) - jest to, j a k m o ż n a sądzić, najprawdopodobniej brudnopis „ s t u d i u m o wsi poleskiej, p.t. «Procesy dezorganizacyjne we wsi», wykonanego dla P a ń s t w o w e g o Instytutu K u l t u r y Wsi, o k t ó r y m autorka informuje we wstępie do pracy magisterskiej" ( L i p i ń s k a 1939, s. 6). Osobne miejsce w ś r ó d m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h zajmują m a p k i i diagramy topograficzne, tablice genealogiczne, dane o rodach o l m a ń s k i c h , spisy miesz­ k a ń c ó w . O p r ó c z tego, w ś r ó d archiwalnych m a t e r i a ł ó w terenowych z Olman, poza ź r ó d ł a m i w y w o ł a n y m i przez badaczy, znajdują się też ź r ó d ł a zastane. Są to m . i n . : odpisy d o k u m e n t ó w archiwalnych (np. Spis imienny gospodarstw włościańskich wykupionych na podstawie Najwyższego Ukazu z dnia 1 marca 2 8 Informacja od Wandy Mrozek, 1995. Po wojnie W. Kurkiewicz pracował w LSW, zmarł w 1997 roku. Zob. nekrolog, Gazeta Wyborcza, 22.04.1997, nr 94. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 43 1863 г.), szczegółowe dane spisowe z 1931 r o k u i opracowania statystyczne, p r o t o k o ł y Rady Gromadzkiej, k r o n i k a szkoły powszechnej w Olmanach, w y ­ kaz n i e o b e c n o ś c i dzieci w szkole, odpisy korespondecji k i e r o w n i k a szkoły z inspektoratem, rysunki i zeszyty dzieci. M a t e r i a ł y zebrane w Olmanach, z a r ó w n o własne, j a k i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w , w y k o r z y s t a ł O b r ę b s k i w d o ś ć obszernym zakresie w d w ó c h m o ­ nografiach, jakie n a p i s a ł w czasie okupacji niemieckiej: Polesie archaiczne i Szkoła na Polesiu. Część danych z m a t e r i a ł ó w o l m a ń s k i c h m o ż n a też znaleźć we fragmentach n i e u k o ń c z o n e g o a r t y k u ł u Legenda leśnych ludzi, w k t ó r y m a n a l i z o w a ł „ m i t Poleszuka, taki j a k i żyje, t r w a i b y ć m o ż e krystalizuje się w ś r ó d inteligencji polskiej" (archiwum rodzinne). Obie wymienione monografie - owoc pierwszych na Polesiu b a d a ń etnosocjologicznych i pierwszych tak świadomie i konsekwetnie ukierunkowanych p o d m i o t o w o - p r z e d s t a w i a j ą obraz Polesia, k s z t a ł t o w a n y z d w ó c h per­ spektyw: obiektywizującej, syntetyzującej perspektywy badacza i subiektywnej m i e s z k a ń c ó w badanego kraju. N i k t przed O b r ę b s k i m i chyba n i k t po n i m nie p r z y w o ł y w a ł i nie e k s p o n o w a ł w takim stopniu głosu c h ł o p a poleskiego, p r z e d s t a w i a j ą c t y m samym p u n k t widzenia i racje człowieka, k t ó r y sam ich p r z e d s t a w i ć nie m ó g ł . Był w t y m wierny swoim założeniom teoretycznym i metodologicznym, f o r m u ł o w a n y c h m . i n . w artykule Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, k t ó r y m o ż n a określić j a k o w y k ł a d jego naukowego credo. Pisał w n i m : 2 9 Punktem centralnym w tak pojętych badaniach nie jest oczywiście narodowość en bloc, ale człowiek etnicznie odrębnej w stosunku do narodu państwowego wsi w całym [...] kompleksie jego postaw, dążeń i aspiracji społecznych... (Obrębski 1936d, s. 599; podkr. AE). LITERATURA C h a ł a s i ń s k i J . 1946, Zasadnicze stanowiska we współczesnej socjologii polskiej, Przegląd Socjologiczny, t. 8 s. 4-39. E n g e 1 к i n g, A. 2001, Siostra i brat. Wspólne zainteresowania naukowe Antoniny i Józefa Obrębskich, [w:] Język i kultura białoruska w kontakcie z sąsiadami, E . Smułkowa, A. Engelking (red.), Warszawa, Wydział Polonistyki UW, s. 23-32. Fundusz... 1937, Fundusz Kultury Narodowej (1928-1937). Zarys działalności, Warszawa. K l i m a s z e w s k a J. (red.) 1976, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, Wrocław - War­ szawa. K s i ą ż k i e w i c z M . 1929, Ostatnia podróż prof. Ludomira Sawickiego (wyprawa bałkańska 1928), Kraków. 2 9 Na podmiotowe ukierunkowanie ówczesnych badań socjologicznych zwracała również uwagę w rozmowie ze mną Wanda Ferens, mówiąc o świadomym dążeniu badaczy z kręgu Znanieckiego do poznawania podmiotu i o ich „odwrocie od sprowadzania człowieka do roli przedmiotu" (rozmowa z Wandą Ferens, maj 2000). �44 ANNA E N G E L K I N G L e m i e s z P. 1936, Elita napływowa czyli uczmy się etnosocjologii, Kurier Wileński, nr 263, 25. 09. L i p i ń s k a W. 1939, Dezorganizacja wsi poleskiej Olmany, Warszawa, praca magisterska w Archi­ wum Uniwersytetu Warszawskiego, ss. 129. M o s z y ń s k i K . 1929, Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków. O b r ę b s k i J . 1929, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 1], Lud Słowiański, t. 1, z. 1, s. B10-B54. - 1930, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 2], Lud Słowiań­ ski, t. 1, z. 2, S.B147-B187. - 193la, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 3], Lud Sło­ wiański, t. 2, z. 1, s. B9-B27. - 193 lb, Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, [cz. 4], Lud Sło­ wiański, t. 2, z. 2, s. B133-B148. - 1933, Family organization among Slavs as reflected in the custom of couvade, London, maszynopis w „Obrębski Collection" w Special Collections and Archives, W.E.B. Du Bois Library, University of Massachusetts w Amherst, Massachusetts, USA, ss. 147. - 1936a, Dzisiejsi ludzie Polesia, Przegląd Socjologiczny, t. 4, nr 3-4, s. 414-446. - 1936b, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-21. - 1936c, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, Przegląd Socjo­ logiczny, nr 1-2, s. 177-195. - 1936d, Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, Sprawy Naro­ dowościowe, t. 10, nr 6, s. 585-600. - 1944, Polesie archaiczne, Warszawa, maszynopis w Archiwum Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ss. 198. - 1945, Szkoła na Polesiu, Warszawa, maszynopis w archiwum Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ss. 104. - 1951, The Sociology of Rising Nations, Unesco International Social Science Bulletin, vol. 3, no 2, s. 237-243; przekład polski: Socjologia powstających narodów, Przegląd Socjologiczny, 1968, t. 22, z. 2, s. 16-25. - 1976, The Changing Peasantry of Eastern Europe, Ed. by Joel & Barbara Halpern, Schenkman Publishing Company, Cambridge, Massachussets. O r s i n i - R o s e n b e r g S. 1929, Program badań socjologicznych w zakresie społecznego podłoża życia gospodarczego w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań. - 1930, Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych - w woje­ wództwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa. Państwowy... 1937, Państwowy Instytut Kultury Wsi, Roczniki socjologii wsi. Studia i materiały, t. 2, s. 255-260. S i d o r s k i D. 1974, W Nowym Jorku go nie znają, Kontrasty, nr 11; przedruk w: tegoż, Niepokonani? Portrety ludzi z ziem zachodnich i wschodnich, Wrocław 1981, s. 105-118. Sprawy Narodowościowe 1935a Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 3-4. 1935b Sprawy Narodowościowe, t. 9, nr 5. 1936a Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2. 1936b Sprawy Narodowościowe, 1.10, nr 4-5. 1937 Sprawy Narodowościowe, t. 11, nr 1-2. T h o m a s W . I . , Z n a n i e c k i F . 1918-1920, The Polish Peasant in Europe and America, 1.1-5, Boston. W i ś n i e w s k i Т. 1930, Akcja ekspedycyjna L . Sawickiego, Wszechświat, nr 8, s. 233-240. W y k a A. 1993, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M . 1937, Przedmowa, w: Ethnographica. Prace Koła etnologów studentów USB, zesz. 1, Wilno. �POLESKA EKSPEDYCJA JÓZEFA OBRĘBSKIEGO 45 ANNA E N G E L K I N G E T H N O - S O C I O L O G I C A L E X P E D I T I O N O F JÓZEF OBRĘBSKI TO P O L E S I E I N T H E Y E A R S 1934-1937. O R G A N I Z A T I O N . R E S E A R C H METHODS. PROBLEMS. PARTICIPANTS Summary In the years 1934-37 one of the most outstanding Polish ethnologists Józef Obrębski carried out field research in Polesie (in those years eastern Polish region, now Belarus). Those studies brought him his fame of the author of very valuable studies contributing to the theory of ethnic groups and nation building. The majority of the material collected then have not been published. Great part of them is kept in the archives of University of Massachusets in Amherst, USA. They are a good source of knowledge about the expedition - its organization, research methods and problems. The first stage of the fieldwork (1934-36) took place under the protectorate of the Research Institute for National Affairs and the Scientific Commision for the Studies of Eastern Territories. In his studies Obrębski emphasized "humanistic" perspective taking into account the point of view of the groups he studied. He was inspired by the "humanistic sociology" of Florian Znaniecki and functional method of Bronisław Malinowski. The main objective of the expedition was to study the process of the "nationalization" (i.e. acquiring natonal identity) of the peasants of Polesie which followed the socio-cultural changes and breaking of isolation of its rural areas. The field materials preserved in the archives concern the ethnic differentiation of Polesie, problems of national identity of its inhabitants, folk culture and the socio-economic situation of the peasantry. The second stage of the expedition (1936-37), in cooperation with the State Institute of Peasant Culture aimed at monographic study of one rural community - the village of Olmany. Obrębski, together with the research team collected data concerning economy, social and family life of the inhabitants of the village. Two works were based on that material, neither of them published as yet, The archaic Polesie and School in Polesie. They present the view on the peasant life from two perspectives: the objective perspective of the ethnographer and the subjective view of the inhabitants themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/280bd1b2ec1805acc0ef69f38af1df7e.pdf eddc2717afd82965dae3b3679d60328c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1699 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1572 Title A name given to the resource Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.47-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa A N D R Z E J LEPPER - CHŁOPSKI PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? ( W I Z E R U N E K M E D I A L N Y PRZEWODNICZĄCEGO „SAMOOBRONY") WSTĘP T e r m i n „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" w p r o w a d z i ł do nauk społecznych M a x Weber, by określić zespół cech o s o b o w o ś c i o w y c h , k t ó r e umożliwiają jednostce zdobycie w społeczności autorytetu pozwalającego na skuteczne sprawowanie w ł a d z y politycznej b ą d ź religijnej. Weber wyróżnił trzy „ c z y s t e " typy p r z y w ó d z t w a : tradycyjne, legalne (racjonalne) i charyzmatyczne. Przy­ w ó d z t w o charyzmatyczne, j a k pisze Orzechowski (1984, s. 286), było jego swoistą pasją b a d a w c z ą . U w a ż a ł , że charyzma najpełniej i najadekwatniej w y r a ż a istotę p o l i t y k i j a k o sfery życia społecznego oraz „ z a w o d u i p o w o ł a ­ n i a " . Charyzma (w przeciwieństwie do p r z y w ó d z t w a tradycyjnego i legalnego) była zjawiskiem t r w a ł y m , występującym we wszystkich epokach dziejowych, j a k b y ponadustrojowym, współistniejącym i k o n k u r u j ą c y m z charakterystycz­ n y m i dla tych epok t y p a m i p r z y w ó d z t w a . Weber postrzegał c h a r y z m ę głównie j a k o zjawisko typowe dla sytuacji k r a ń c o w y c h i p r z e ł o m o w y c h w rozwoju określonej sfery życia społecznego, epoki czy narodu. Jej naturalnym ś r o d o w i ­ skiem są „czasy p r z e ł o m u , kryzysu władzy, idei", elit p r z y w ó d c z y c h , form i metod r z ą d z e n i a . R o d z i się w ó w c z a s naturalne zapotrzebowanie na nowe idee, a p o s t o ł ó w i b o j o w n i k ó w o ich urzeczywistnienie. Misję a p o s t o ł a i bojow­ nika, organizatora w a l k i przeciw zastanym w a r u n k o m spełnia właśnie przy­ w ó d c a charyzmatyczny. Charyzma zwraca się zatem przeciw „zastanej rzeczy­ w i s t o ś c i " , tradycyjnemu ładowi, systemowi wartości. W ten s p o s ó b stanowi czynnik dziejotwórczy o decydującym znaczeniu, t w o r z ą c y nowy ład, torujący d r o g ę n o w y m ideom i w a r t o ś c i o m . P r z y w ó d c a charyzmatyczny pojawia się więc w określonej sytuacji społecz­ nego zapotrzebowania. Potrafi z a p a n o w a ć nad t ą sytuacją p o d p o r z ą d k o w u j ą c sobie masy i p o k i e r o w a ć je zgodnie ze swoją wolą. W weberowskiej inter­ pretacji jest to człowiek posiadający wyjątkowe talenty a w szczególności z d o l n o ś c i magiczne, moc ducha i m o w y , wyróżniający się niezwykłym boha­ terstwem, cieszący się posłuszeństwem uczniów i w y z n a w c ó w wyłącznie z racji czysto osobistych, niecodziennych cech, dzięki k t ó r y m grupuje w o k ó ł siebie �48 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z w o l e n n i k ó w , a nie z uwagi na zajmowane stanowisko lub przejętą zgodnie z t r a d y c j ą g o d n o ś ć . A u t o r y t e t charyzmatyczny opiera się na wierze w p r o ­ roka, na osobistym „ u z n a n i u " dla bohatera wojennego, bohatera ulicy lub demagoga i upada wraz z n i m . W i a r a i uznanie są o b o w i ą z k i e m , k t ó r e g o dopełnienia wymaga dla siebie p r z y w ó d c a legitymujący się c h a r y z m ą , a k t ó r e g o naruszenie karci. P o d s t a w ą autorytetu, prestiżu charyzmatycznego p r z y w ó d c y , trwałości jego panowania i w ł a d z y jest sukces. Gdy powodzenie go opuszcza, jego panowanie jest z a g r o ż o n e , traci moc (Orzechowski 1984, s. 286-293). 1 N a weberowskie rozumienie dziejowej r o l i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych s k ł a d a ł o się t o , iż: a) pojawiają się w epokach społecznych i politycznych p r z e ł o m ó w ; b) występują przeciwko zastanym w a r u n k o m i ich reprezentan­ tom; c) w s k a z u j ą masom ideał przyszłości i d r o g ę „ k u lepszym brzegom i czasom", głoszą nowe idee, wartości, normy, k t ó r e wyrażają myśli i nastroje opozycyjne, a r t y k u ł u j ą potrzeby i cele w a l k i ; d) ogniskują na sobie d z i a ł a n i a mas przeciwko zastanemu ładowi; e) p o d e j m u j ą decyzje w s p o s ó b odpowie­ dzialny (samotnie) t y l k o na w ł a s n e ryzyko; f) posługują się ś r o d k a m i „ r e w o l u ­ cyjnego" przymusu i przemocy, aby u t o r o w a ć d r o g ę n o w y m ideom, stosun­ k o m społecznym i t d . (Orzechowski 1984, s. 291). W ostatnich latach charyzma (charyzmat) stała się pojęciem niezwykle popularnym, a nawet n a d u ż y w a n y m w języku publicystyki i p o l i t y k i . W y n i k a to głównie z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszym jest w y r a ź n i e manifestowana i od­ czuwana t ę s k n o t a społeczna i społeczne zapotrzebowanie na p r z y w ó d c ó w cha­ ryzmatycznych, z k t ó r y m i masy m o g ł y b y się identyfikować (stąd ich k w a l i f i ­ kowanie w kategoriach politycznie i etycznie pozytywnych). D r u g i m jest świa­ d o m o ś ć , że charyzma nie należy do zjawisk codziennych, naturalnych, lecz pojawia się rzadko, w sytuacjach kryzysu starych struktur i a p a r a t ó w b i u ­ rokratycznych. W e współczesnej publicystyce charyzmie nadaje się inne niż u Webera interpretacje. N i e jest ona, tak j a k w jego analizach, typem ideal­ n y m , lecz k o n s t r u k c j ą z ł o ż o n ą z d w ó c h odmiennych e l e m e n t ó w : a) w y o b r a ż e ń 0 t y m , j a k m o ż e b y ć i j a k b y ć powinno ( t ę s k n o t a za c h a r y z m ą i przeciw­ stawianie jej zbiurokratyzowanego, dalekiego o d mas sposobu r z ą d z e n i a , m y ś ­ lenia i odczuwania); b) p r z e k o n a ń , iż p r z y w ó d z t w o charyzmatyczne m o ż e b y ć 1 jest faktem rzeczywistym, że są w dziejach sytuacje r o d z ą c e zapotrzebowanie na c h a r y z m ę i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych na r ó ż n y c h poziomach struk­ tury społecznej (od fabryki po kraj czy n a r ó d ) ; (Orzechowski 1984, s. 294). Współczesna struktura charyzmatu jest też inaczej eksplikowana niż u Webera (co w y n i k a z odmiennego spojrzenia na te same zjawiska, widzenia innych aspektów m e c h a n i z m ó w działań politycznych). Składają się na nią takie elementy jak: a) wiedza (ale nie uczona, akademicka, lecz życiowa praktyczna z umiejęt­ n o ś c i ą stosowania wiedzy książkowej); b) dar syntetycznego f o r m u ł o w a n i a 1 Było to stanowisko odmienne od klasyków marksizmu traktujących wybitnych przywódców jako eksponentów i wyrazicieli interesów, dążeń, aspiracji konkretnych sił, klas, grup społecznych (Bonaparte, Luter, Münzer); (Orzechowski 1984, s. 292-294). �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 49 w y z w a ń , z a d a ń epoki, sytuacji i wskazywania s p o s o b ó w ich rozwiązania; c) dar pozyskiwania sobie ludzi do głoszonych haseł, idei i p r o g r a m ó w ; d) z d o l n o ś ć wzbudzania u c z u ć przeciwstawnych: od uwielbienia i całkowitego oddania do nienawiści i potępienia (które nie wykluczają szacunku i uznania niecodziennych w a l o r ó w i zalet); e) dar wizjonerstwa społecznego, umiejętność przewidywania z d a r z e ń i ich konsekwencji; f) szczególne zdolności p o s ł u g i w a n i a się słowem ( m ó w i o n y m lub pisanym); g) wyjątkowe cechy charakteru (skromność, prostota, o t w a r t o ś ć , w y r o z u m i a ł o ś ć , cierpliwość); (Orzechowski 1984, s. 295). W ś r ó d postaci spełniających wymogi tej charakterystyki wymieniani są m . i n . Mojżesz, Aleksander M a c e d o ń s k i , Joanna d'Arc, Jan Paweł I I , a ostatnio t a k ż e dyrektorzy w i o d ą c y c h m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, b a n k ó w , funduszy powierniczych. W e d ł u g Johna P. K o t t e r a , z H a r v a r d Business School, to osobnicy otwarci na zmiany, posiadający umiejętność porywania i przekonywa­ nia ludzi do rzeczy niemożliwych oraz rzadki dar zaszczepiania bliźniemu swojego entuzjazmu, pewności siebie i niewzruszonej wiary w cel, przebojowi, określani j a k o : „ k t o ś i m a on w sobie c o ś " . Francois N a i l , szef firmy Naj International, zajmującej się poszukiwaniem kadry kierowniczej na polskim rynku, u w a ż a , że „nie istnieje coś takiego j a k wzorzec charyzmatycznego lidera, do k t ó r e g o m o ż n a by p r z y k ł a d a ć poszcze­ g ó l n y c h k a n d y d a t ó w i mierzyć poziom charyzmy" ( W i l k 1999, s. 4). T o k t o ś p o t r a f i ą c y s f o r m u ł o w a ć wyznaczone przez siebie cele w kategoriach wizji i m i ­ sji, a p o d w ł a d n i w to uwierzą (tamże, s. 5). W dodatku umiejący szybko zmienić wizję i misję, z a p r e z e n t o w a ć p o g l ą d na j a k ą ś s p r a w ę wręcz przeciwny do w ł a s n e g o wczorajszego i ludzie też m u uwierzą. Powinien c h a r a k t e r y z o w a ć się przede wszystkim kunsztem przemowy (weberowski charyzmatyk K l e o n też był d o s k o n a ł y m m ó w c ą ) i rozmowy, bo większość czasu poświęca k o m u ­ nikowaniu się z innymi. M i e ć rozległe horyzonty i szeroką wiedzę, niekoniecznie ściśle związaną z b r a n ż ą . P r z y w ó d c a charyzmatyczny balansuje po mistrzowsku m i ę d z y d w o m a konstytutywnymi, c h o ć z pozoru sprzecznymi cechami swej osobowości: o g r o m n ą pewnością siebie a otwartością, skłonnością do kwestiono­ wania, w ą t p i e n i a (tamże, s. 6). Uznany niemiecki publicysta Gunter Ogger, autor bestselleru „ Z e r a w gar­ n i t u r a c h " , twierdzi, że „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" musi b y ć dla załogi k i m ś w rodzaju „ d u s z p a s t e r z a " . Charyzma jest darem, m e n a d ż e r e m trzeba się ob­ j a w i ć . Trzeba u m i e ć p o r w a ć ludzi do rzeczy n i e w y o b r a ż a l n y c h i niemożliwych. Jak wobec tych charakterystyk u s y t u o w a ć p o s t a ć współczesnego p r z y w ó d c y c h ł o p s k i e g o , Andrzeja Leppera - założyciela i p r z e w o d n i c z ą c e g o Z w i ą z k u R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " - od k t ó r e g o zachowania i działania, tak w mediach, j a k i w szerokich k r ę g a c h społecznych, rozpowszechniło się określenie „ l e p p e r y z m " na zdefiniowanie o k r e ś l o n y c h postaw roszczeniowych i s p o s o b ó w roz­ w i ą z y w a n i a spraw spornych d o t y c z ą c y c h nie tylko c h ł o p ó w ? N a to pytanie postaram się odpowiedzieć na podstawie analizy m a t e r i a ł ó w prasowych z lat 1995-2000, zwłaszcza tygodników Wprost i Polityka, dziennika Gazeta Wyborcza i u z u p e ł n i a j ą c y c h informacji internetowych, radiowych oraz telewizyjnych. �50 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA R O D Z I N A - PRACA - GOSPODARSTWO Wczesny okres życia Andrzeja Leppera nie został szczególnie odnotowany przez dziennikarzy, skoncentrowanych głównie na jego aktywnych i kontrower­ syjnych późniejszych zachowaniach. L u ź n e informacje prasowe i wypowiedzi samego Leppera rzucają jednak nieco światła na sylwetkę p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " i w a r u n k i j ą kształtujące jeszcze przed założeniem Z w i ą z k u . U r o d z i ł się w 1954 r. j a k o najmłodsze z dziewięciorga dzieci. O d 11 r o k u życia nie m i a ł ojca: Byłem najmłodszy i nie rozpieszczany... Musiałem być człowiekiem twardym i nie pozwalać sobie, by mnie ktoś popychał. A to robiono - wspomina w rozmowie z J a r o s ł a w e m K u r s k i m , (Internet, rozmowa, s. 2). Sprzyjały temu umiejętności pięściarskie, k t ó r e rozwijał przez systematyczne ćwiczenia t r e n u j ą c regularnie przez trzy lata boks i zapasy. W y b ó r tych spor­ t ó w kwituje: To w genach. Taką mam naturę, że lubię walkę (tamże, s. 2). U k o ń c z y ł Technikum Rolnicze w Sypniewie; przedtem uczęszczał do tech­ n i k ó w w Słupsku, Z ł o t o w i e i Karolewie, z k t ó r y c h był relegowany za bójki. P r a c ę r o z p o c z ą ł Lepper od stażu w Stacji H o d o w l i R o ś l i n w G ó r z y n i e w Słupskiem, gdzie po d w ó c h miesiącach został specjalistą, co sam komentuje: To był ewenement, doceniono mnie bardzo szybko (Internet, rozmowa, s. 3). Po powrocie z wojska w ciągu k i l k u lat a w a n s o w a ł na kolejne stanowiska i funk­ cje zawodowe w instytucjach związanych z rolnictwem. Z o s t a ł kierownikiem 1200-hektarowego gospodarstwa rolnego. Pełnił funkcje kierownicze w rzechcińskim P G R oraz P a ń s t w o w y m O ś r o d k u H o d o w l i Zarodowej w Kusicach (Wprost, nr 16, 18.04.1999, s. 10). W e d ł u g słów Leppera, w gospodarstwie r o l n y m w Kusicach z b u d o w a ł on w czynie społecznym dwa amfiteatry, dwa boiska, ośrodek rekreacyjny przy pałacu, muszlę koncertową, w której odbywały się też d o ż y n k i gminne i czasem wojewódzkie. Wieś to nie tylko praca 16 godzin na dobę, ale i rozrywka, i kultura - powie reporterowi (Internet, rozmowa, s. 3). Przez dwa lata (1978-1980) Lepper należał do PZPR i - j a k powiedział K u r s k i e m u - nigdy tego nie żałował. Nie był aktywistą PZPR, ani nawet sekretarzem POP. Zajmowane kierownicze stanowisko w y m a g a ł o przynależności partyjnej, ale w niczym go to nie wiązało. Lepper przypomina, iż był ministran­ tem o d szóstego r o k u życia. Przez cały okres szkoły podstawowej r o z p o c z y n a ł dzień o d mszy świętej, p o której dopiero szedł do szkoły. Chciał nawet z o s t a ć księdzem, lecz życie ułożyło się inaczej [...] ale pracuję z ludźmi i dla ludzi (Internet, rozmowa, s. 2). Deklaruje, że wciąż jest człowiekiem głęboko wierzącym i prakty­ k u j ą c y m . Co niedziela cała rodzina jest w kościele, a dzieci m a j ą p i ą t k i z religii. W 1978 r. Lepper z a w a r ł związek m a ł ż e ń s k i . W 1980 r. przestaje p r a c o w a ć w P G R : Zaczęła mnie mierzić praca w gospodarce nakazowo-rozdzielczej. Te nakazy, żeby siać rzepak na ziemi szóstej klasy po to, by wiosną robić protokół zaorania. Powiedziałem, że w tym bałaganie pracować nie będę - skomentuje w wywiadzie (Internet, rozmowa, s. 4). W e d ł u g żony, Lepper, k t ó r y w y c h o w a ł się w sąsiedztwie P G R , całe życie m a r z y ł o t y m , aby m i e ć coś swojego. Odchodzi na w ł a s n e , przejmując p o d u p a d ł e 23-hektarowe gospodarstwo rolne �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 51 w Zielnowie p o d D a r ł o w e m , k t ó r e nabywa od milicjanta w zamian za spłatę d ł u g ó w dotychczasowego właściciela. Lepper spłaca wszystko. Bierze kredyt dla m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w , k t ó r y też spłaca w ciągu pięciu lat. P o w i ę k s z a areał do 63 ha. W y p o s a ż a gospodarstwo w nowoczesny sprzęt. W tych latach o maszyny było t r u d n o , więc Lepper startuje w w o j e w ó d z k i c h (w Koszalinie) i krajowych olimpiadach wiedzy rolniczej. Nagrodami na tych olimpiadach były często talony na maszyny rolnicze. Talony, a nie maszyny - p o d k r e ś l a - Tak jakoś miałem szczęście, że na którą olimpiadę nie pojechałem, to zawsze byłem w czo­ łówce (Internet, rozmowa, s. 4). Maszyny kupuje na kredyt. K r e d y t y s p ł a c a . 2 O d momentu przejęcia samodzielnego gospodarstwa rolnego (1980 r.) Lepperowie konsekwentnie powiększają jego obszar i liczbę maszyn rolniczych. Środki masowego przekazu p o d a j ą różne wielkości gospodarstwa Leppera w 2000 г., od 40 ha (Internet, wybory, s. 1) do 120 ha ( T V , program 2-gi w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", wrzesień 2000 г.). Rozbieżności te, j a k się wydaje, w y n i k a j ą z kwalifikacji ziemi dzierżawionej. W e d ł u g informacji prasowych z lat 1998-2000 Lepper, m i m o niskiej klasy gleby (głównie V i V I ) uzyskuje p l o n w wysokości 45 kwintali pszenicy z ha, trzyma 5 koni pod wierzch (pasja syna), w chlewni ma 20 macior, 160 świń i 50 sztuk bydła, dostarcza do p u n k t u skupu 30 b u k a t ó w rocznie. Roczny d o c h ó d z tej produkcji szacowany jest na ok. 15 000 zł. W gospodarstwie jest kombajn „Bizon-Super", 3 ciągniki, 6 przyczep i wszystkie n i e z b ę d n e maszyny. D o m L e p p e r ó w w y r ó ż n i a się we wsi. W 1998 r. wykonano w n i m konieczne prace remontowe. W obejściu jest czysto i dostatnio. Sołtys Zielnowa, Zygmunt Kostrzewa, chwali Leppera mówiąc, iż jest to dobry, rzetelny człowiek. Jeśli ludzie p o m o g ą m u w gospodarstwie, to on nie o d m ó w i maszyny, czy ciągnika, a Zbigniew Mazurek, jeden z d w ó c h p r a c o w n i k ó w najemnych L e p p e r ó w , twierdzi wręcz, że jego pracodawca nauczył gospodarki ludzi we wsi (Grabowski 1998, s. 23; H y ż y i inni 1999, s. 23-24). M i m o tych spektakularnych p r z e j a w ó w d o b r o b y t u i z a m o ż n o ś c i gospodarstwo L e p p e r ó w jest z a d ł u ż o n e w bankach, na n i e r u c h o m o ś c i a c h ustanowiona przymusowa hipoteka, maszyny zastawione. Jak twierdzi Lepper, sytuacja taka jest na wsi typowa, a swoje kredyty i odsetki regularnie spłaca (Grabowski 1998, s. 23). Obecnie Lepper nie pracuje j u ż w gospodarstwie. Prowadzi je ż o n a Irena (ma d r u g ą g r u p ę i n w a l i d z k ą ) przy pomocy d w ó c h najemnych r o b o t n i k ó w i u c z ą c y c h się dzieci. Syn Tomek jest studentem Szczecińskiej A k a d e m i i R o l n i ­ czej, a z d w ó c h c ó r e k starsza (Małgosia) uczęszcza do renomowanego liceum, m ł o d s z a jeszcze do szkoły podstawowej. Andrzej Lepper, jak sam twierdzi, zarządza całością, wydając dyspozycje rano lub przez telefon, gdy przebywa poza domem. K u r s k i e m u powie: Od ośmiu lat poświęciłem się polityce, walce o godne życie wsi. Dziś dużo by niektórzy dali, modły by odprawiali, żebym tylko powie­ dział: ,,Koniec, wracam na swoje, rozrzucać gnój w Zielnowie". Niedoczekanie [...] 2 Potwierdza to Ryszard Mroziński, dyrektora banku Spółdzielczego w Darłowie, mówiąc, że w latach osiemdziesiątych, z Lepperem nie było problemów; kredyty, które wciąż brał spłacał terminowo (Grabowski 1998, s. 23). �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ja mam obowiązek wobec ludzi [...] Ja jestem ich przywódcą (Internet, rozmowa, s. 12). Podobnie o m ę ż u m ó w i Irena Lepper: Skłamałabym, gdybym powiedziała, że mąż przyjeżdża i jeździ na ciągniku. On już jest raczej politykiem niż rolnikiem. Ale jak trzeba, to doradzi. Ostatnio [...] przyjechał [...] i pomógł. Na co dzień wszystko na mojej głowie - powiedziała do Przeglądu Tygodniowego z 16.09.1998 (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 12). P r z e ł o m o w e wydarzenia w życiu Leppera nastąpiły w 1990 r. W ó w c z a s to w y d z i e r ż a w i a od P G R jeszcze 50 ha. Chce zająć się p r o d u k c j ą m ą c z k i ziem­ niaczanej. N a tę inwestycję zaciąga 300 m i n zł kredytu. W t y m czasie w Polsce n a s t ę p u j e reforma rynkowa i Lepper (wraz z innymi) wpada w p u ł a p k ę kredy­ t o w ą . Zaczyna b r a ć udział w rolniczych protestach w D a r ł o w i e , k t ó r e zade­ c y d o w a ł y o jego przyszłości. W wywiadzie dla Głosu Pomorza (3-4.06.1995) m ó w i : A odsetki rosły i rosły. Stwierdziłem, że choćbym się wraz z rodziną na śmierć zaharował, to nawet na te odsetki nie zarobimy. Wkurzyło mnie to dokładnie. Żona płakała, po nocach nie spała. Dzieci mieliśmy już trójkę (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 4). W licznych wypowiedziach w 2000 r. powtarza, że w 1990 r. wziął kredyt w wysokości 300 m i n starych złotych. D o t ą d spłacił j u ż p ó ł t o r a miliarda, a został m u jeszcze m i l i a r d (Internet, rozmowa, s. 13). POLITYKA K a r i e r a polityczna Leppera rozpoczęła się na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesią­ tych od u d z i a ł u w rolniczych wiecach na r y n k u w D a r ł o w i e . Pod koniec 1991 r. (październik) przybywa pod Sejm do głodujących, za­ d ł u ż o n y c h r o l n i k ó w i przyłącza się do nich. Zostaje wybrany na wiceprze­ w o d n i c z ą c e g o k o m i t e t u protestacyjnego. W kwietniu 1992 г., d o m a g a j ą c się o d d ł u ż e n i a gospodarstw, okupuje ze swoją g r u p ą Ministerstwo Rolnictwa. Negocjuje z przedstawicielami prezydenta Lecha Wałęsy. Jego przekonanie, że prezydent sam z chłopów, to i chłopów zrozumie po tych rozmowach ulega weryfikacji. Z czasem skomentuje, iż Opatrzność tak chciała (Internet, roz­ m o w a , s. 4-5; Internet, wybory). W s p o m i n a j ą c ten okres Lepper wyzna Jaro­ sławowi K u r s k i e m u , iż j a k o człowiek lubiący s z u k a ć i ż ą d n y wiedzy j u ż wtedy zdobywał materiały dotyczące Banku Światowego, Międzynarodowego Fun­ duszu Walutowego, Europejskiej W s p ó l n o t y Gospodarczej. Po ich lekturze doszedł do jednoznacznego wniosku, że rolnictwo polskie czekają bardzo ciężkie lata. T a konkluzja w y w o ł a ł a w n i m poczucie konieczności spełnienia pewnej r o l i . T a k zrodziła się wiara w misję, do której spełnienia, został p o w o ­ łany przez O p a t r z n o ś ć . Z a c z ą ł działać, t r a k t u j ą c to, co r o b i j a k o o b o w i ą z e k wobec rodziny, r o l n i k ó w i Polski: Nie wszyscy mogą być przywódcami. Zawsze jest ktoś, kto ma misję do spełnienia, i to Opatrzność tak chciała, że ja jestem tym przywódcą - o d p o w i e d z i a ł dziennikarzowi (Internet, rozmowa, s. 4-5). W 1992 г., p o d h a s ł e m „ N i e rzucim ziemi s k ą d nasz d ł u g " , z a k ł a d a Z w i ą ­ zek Zawodowy R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " , k t ó r e g o formy i sposoby d z i a ł a n i a �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 53 są zupełnie nowe w polskim obyczaju politycznym. N a s t ę p u j e budowa struk­ tur organizacyjnych „ S a m o o b r o n y " , jej oblicza ideowego i z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. T o w a r z y s z ą temu spektakularne akcje p r o ­ testacyjne prowadzone przez Leppera, interpretowane z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia. R ó w n o c z e ś n i e rośnie liczebność „ S a m o o b r o n y " , k t ó r a - zdaniem jej d o t ą d jedynego P r z e w o d n i c z ą c e g o - wynosiła j u ż w 1998 r. p ó ł miliona człon­ k ó w i co dzień p r z y b y w a ł o kilkuset nowych. W rodzinnym Zielnowie, w e d ł u g tutejszego sołtysa, zapisali się do niej wszyscy (Grabowski 1998, s. 23). W maju 1999 r. o d b y ł się I I I Zjazd Z Z R „ S a m o o b r o n a " , na k t ó r y m po raz kolejny Lepper został wybrany na Przewodniczącego Z w i ą z k u (przy d w ó c h głosach w s t r z y m u j ą c y c h się). N a Zjazd przyjechało dwa tysiące chłopskich d e l e g a t ó w . Obrady r o z p o c z ę t o o d ś p i e w a n i e m „ R o t y " z tekstem: „ N i e c h się rozpadnie w p r o c h i p y ł ż y d o w s k a zawierucha" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30). W ś r ó d zaproszonych gości byli: A r t u r Balazs (minister rolnictwa), Andrzej Ś m i e t a n k o (minister w kancelarii Prezydenta), J a r o s ł a w K a l i n o w s k i (prezes PSL), R o m a n Jagieliński ( p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej), gen. Tadeusz W i l e c k i , rozpoczynający k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą , k t ó r e g o stwierdze­ nie, że obecną władzę trzeba bić w mordę i patrzeć czy równo puchnie ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30) delegaci przyjęli z d u ż y m aplauzem. O b e c n o ś ć elit politycz­ nych i parlamentarnych swoim udziałem w t y m Zjeździe p o ś r e d n i o uwiary­ g o d n i ł a i legitymizowała „ S a m o o b r o n ę " oraz Leppera. S p r a w ą p r i o r y t e t o w ą dla „ S a m o o b r o n y " było usytuowanie Z w i ą z k u i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o w strukturach a d m i n i s t r a c y j n o - r z ą d o w y c h p a ń s t w a . J u ż w 1993 r. „ S a m o o b r o n a " bierze udział w wyborach parlamentarnych. W jej sztabie wyborczym znajduje się w ó w c z a s m . i n . Bohdan P o r ę b a ze Zjednocze­ nia Patriotycznego „ G r u n w a l d " , reżyser filmowy. Doradcami są: legendarny p i l o t myśliwski Stanisław Skalski, k t ó r y zasłynął w bitwie o A n g l i ę i były mistrz olimpijski w pchnięciu k u l ą - W ł a d y s ł a w K o m a r . Najbliższym w s p ó ł ­ pracownikiem Leppera jest w t y m czasie narodowiec Janusz Bryczkowski, k t ó r y w p r o w a d z a ł go w zawiłości p o l i t y k i . N a „ S a m o o b r o n ę " z a g ł o s o w a ł o 2,7% w y b o r c ó w (Internet, rozmowa, s. 9-10; H y ż y i inni 1999, s. 24). W na­ s t ę p n y c h wyborach parlamentarnych (1997 r.) „ S a m o o b r o n a " , umieszczona na liście nr 12, u z y s k a ł a ogółem 0,07 procent głosów poparcia. W całym w o j e w ó d z t w i e k o s z a l i ń s k i m , w k t ó r y m leży Zielnowo (wieś Leppera) oddano na n i ą 1456 głosów, czyli mniej niż 1 % (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13). N i e był to więc w y n i k zapewniający miejsce w Parlamencie. P o d koniec 1999 r. Lepper z a d e k l a r o w a ł udział w kolejnych wyborach parlamentarnych w 2001 r. m ó w i ą c : Chcemy sięgnąć po władzę, chcemy być w parlamencie [...] nie chcemy tylko blokować dróg i protestować (Polityka, nr 1 z 1.01.2000, s. 98). Andrzej Lepper nigdy nie krył, że chciałby zostać prezydentem. W wyborach prezydenckich (1995 r.) opowiedziało się za n i m ok. 235 tys. w y b o r c ó w , t j . 1,32 procent głosów (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13; H y ż y i inni 1999, s. 24); zajął 9 miejsce na 11 k a n d y d a t ó w . W wyborach prezydenckich �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w październiku 2000 r. Andrzej Lepper uzyskał 3,2 % poparcia. Zajął t y m samym 5 miejsce na 12 k a n d y d a t ó w i wyprzedził byłego prezydenta RP, Lecha W a ł ę s ę . Dziennikarzy intryguje s p o s ó b i ź r ó d ł a finansowania „ S a m o o b r o n y " . Sam P r z e w o d n i c z ą c y odpowiada, że działalność z w i ą z k o w a i polityczna pokrywana jest z dobrowolnych składek. Przeciwnicy polityczni u t r z y m u j ą natomiast, iż Lepper zawsze miał protektorów, którzy posługiwali się nim jak wygodnym narzędziem: Najpierw wspierał go po cichu Belweder, potem SLD, wreszcie PSL (Grabowski 1998, s. 23). Rzecznik U n i i W o l n o ś c i , Andrzej Potocki, twierdzi, iż wiadomo, że w przeszłości Lepper był finansowany przez prorosyjski Instytut Schillera ( H y ż y i i n n i 1999, s. 23) . Ż o n a Leppera, podobnie j a k o n sam, p o d k r e ś l a , że nie łoży na „ S a m o o b r o n ę " z d o c h o d ó w z gospodarstwa. U t r z y ­ manie biura przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie, koszty p o d r ó ż y po kraju i bieżąca działalność Z w i ą z k u pokrywane są ze składek. D y r e k t o r B a n k u Spółdzielczego w D a r ł o w i e m ó w i z kolei, że jest w „ S a m o o b r o n i e " od p o c z ą t ­ k u , ale ż a d n y c h składek nigdy nie płacił. Sam w y r a ż a nadzieję, iż m o ż e w przyszłości dowie się, k t o stoi za „ S a m o o b r o n ą " i k t o p o k r y w a jej koszty oraz j a k to się dzieje, że gospodarstwa w okolicy ubożeją, a Leppera kwitnie (Hyży i inni 1999, s. 24). W podobnym duchu wypowiada się rzecznik prasowy K l u b u Parlamentarnego A W S - Piotr Ż a k . Jego zdaniem: Trzeba się zastano­ wić, kim naprawdę jest Lepper i skąd ma pieniądze. W jaki sposób utrzymuje w Warszawie dobrze wyposażone biuro, skąd bierze ludzi? Na blokadach docho­ dziło do bulwersujących wypadków niszczenia pojazdów osób, które chciały je ominąć. Potem okazywało się, że w kilku miejscach takich wyczynów dopuszczały się te same osoby: ,,rolnicy z telefonami komórkowymi" (Hyży i inni 1999, s. 24). N o w e światło na kwestię pozyskiwania pieniędzy przez Leppera rzuca a r t y k u ł Igora T . M i e c i k a i Piotra Pytlakowskiego (2001). Oparty na wypowiedziach byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " , zawiera tezę, iż uczynił [on] z Samoobrony firmę do zarabiania pieniędzy na strachu i szantażu: za stosowną opłatą odstępował od blokady lub demonstracji (s. 20). 3 D l a „ S a m o o b r o n y " bardzo istotne są związki z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. Z n a c z ą c e są t u p r z y k ł a d y z ostatnich lat. Podczas w y b o r ó w s a m o r z ą d o w y c h (wrzesień 1998 r.) PSL i U n i a Pracy zawarły z „ S a m o o b r o n ą " tzw. Przymierze Społeczne. Andrzej Lepper kandydo­ wał z listy Przymierza i został wybrany do rady sejmiku województwa zachodnio­ pomorskiego. Jest więc radnym tego w o j e w ó d z t w a ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Zdaniem Tomasza Nałęcza, wielu fakt ten niemile zaskoczył. Szczególne pretensje zgłaszano o to do U n i i Pracy. S p o s ó b uprawiania p o l i t y k i przez obie partie jest zupełnie odmienny. „ S a m o o b r o n a " i jej p r z y w ó d c a , Lepper, kojarzeni są z naj- 3 Schiller-Institut, według jednego z jego niedoszłych gości (nie wyjawił nazwiska), jest to kryptonim faszystowskiej organizacji amerykańsko-niemieckiej, stawiającej sobie za cel zbudowanie narodowosocjalistycznej, totalitarnej Europy, niechętnej Unii Europejskiej (Hyży i inni 1999, s. 23). W pilnie strzeżonej i niedostępnej siedzibie tej organizacji w Laatzen k/Hanoweru, Lepper miał przejść specjalny kurs (Hyży i inni 1999, s. 23). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 55 radykalniejszymi metodami protestu, U n i a Pracy, z Aleksandrem M a ł a c h o w s k i m i M a r k i e m Polem, reprezentuje natomiast w y w a ż o n e p o g l ą d y i zachowania. W e d ł u g N a ł ę c z a , zamiast p r a w i ć uszczypliwości p o d adresem ambicji samo­ r z ą d o w y c h Leppera, należy życzyć m u powodzenia w wyborach, bowiem jest p o ż ą d a n e , aby uczestnicy rolniczych protestów jak najszybciej wkroczyli na drogę procedur demokratycznych. Wprawdzie nie będzie on łatwym partnerem, ale lepiej dyskutować z nim w sejmiku niż na zablokowanej jezdni (Nałęcz 1998, s. 17). W czerwcu 1998 r. zostaje podpisane porozumienie intencyjne trzech ugrupo­ w a ń c h ł o p s k i c h : Z w i ą z e k Z a w o d o w y R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " ( A . Lepper), N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R o l n i k ó w Indywidualnych (Roman Wierzbicki) i Krajowy Związek R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizaqi Rolniczych (Władysław Serafin). Zebrani pod hasłem: „ C h ł o p i razem" deklarowali współpracę. Inicjatorem porozumienia był Lepper, k t ó r y pod wpływem popularności, j a k ą przyniosły m u blokady dróg, chciał wziąć pod swoje skrzydła Jarosława Kalinowskiego wraz z jego PSL i ogłosić się pierwszym chłopskim liderem, szefem nowego Bloku Ludowo-Narodowego (Paradowska 2000, s. 31). Pierwszym efektem tego porozumienia była w s p ó l n a lipcowa demonstracja w Warszawie. N a tej podstawie m . i n . jeden z byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Leppera utrzymywał, że jego stosunki z partią l u d o w ą uległy znacznej poprawie. Spotykał się niedawno z przywódcami stronnictwa uzgadnia­ j ą c w s p ó l n ą t a k t y k ę m a j ą c ą polegać na t y m , że Lepper będzie robił zamieszanie, ludowcy będą z dystansu „punktować" rząd Buzka (Grabowski 1998, s. 23). Sam Lepper p r z y z n a w a ł w t y m czasie, że najłatwiej porozumiewa się z działaczami PSL. P o w o ł u j ą c B l o k L u d o w o - N a r o d o w y , Lepper powiedział, że chcą stać się w Polsce trzecią siłą, bez której zgody nic w kraju nie m o ż e się w y d a r z y ć i b y ć ustanowione (Małecki 1999, s. 32). Po k i l k u miesiącach nie było j u ż m o w y o współpracy wszystkich akcjonariuszy czerwcowego porozumienia. Praktycznie r o z p a d ł o się ono po akcji w Świecku, w styczniu 1999 r. N a p o c z ą t k u stycznia 2000 r. w sali Kongresowej P K i N o d b y ł o się zgroma­ dzenie, k t ó r e nazwano: F o r u m na rzecz P o w o ł a n i a B l o k u Ludowo-Narodowe­ go . Podpisano deklarację o w s p ó ł p r a c y trzech u g r u p o w a ń ( „ S a m o o b r o n a " , Z w i ą z e k Sierpień 80 i F r o n t Polski generała Wileckiego, byłego szefa Sztabu Generalnego) . M a j ą one tworzyć blok, do którego powstania Lepper nawoływał od miesięcy; chciał, aby wszystkie współpracujące ze s o b ą organizacje utworzyły j e d n ą partię, a w zasadzie przystąpiły do Samoobrony Rzeczypospolitej Polskiej. Partia jest j u ż zarejestrowana, a j e d y n ą osobą, k t ó r a m o ż e j ą reprezentować jest on sam. Z a p o w i e d z i a ł , że będzie wyłącznym kandydatem b l o k u w wyborach prezydenckich, ale okazało się, iż swoją k a n d y d a t u r ę wysunął też generał Wilecki. W e d ł u g Janiny Paradowskiej, zebranych w Sali Kongresowej łączyły nie­ spełnione ambicje polityczne oraz s p o s ó b widzenia polskiej transformacji i jej 4 5 4 Przebiegało ono niemal w folklorystycznej scenerii, przy aplauzie zgromadzonych człon­ ków „Samoobrony" i ich sympatyków, przy grających kapelach i przyśpiewkach w rodzaju: „Z Andrzejem Lepperem wesoło jest", zagryzaniu salcesonem i pasztetową. Pisze o tym obszernie Janina Paradowska (2000). 5 �56 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA efektów. Czy ó w s p o s ó b widzenia wynika rzeczywiście z ideowych p r z e k o n a ń , czy też z chwilowej k o n i u n k t u r y jest s p r a w ą o d r ę b n ą . I c h ocena sytuacji w Polsce była d o ś ć prosta. K r a j jest r o z k r á d a n ý przez zagraniczny k a p i t a ł (generalnie k a p i t a ł jest symbolem zła), na k t ó r e g o ł u p wydaje go rodzima elita, zrodzona w w y n i k u u k ł a d u O k r ą g ł e g o Stołu (pogardliwie o k r e ś l a n a j a k o „ E u r o p e j c z y c y " , w przeciwieństwie do „ p r a w d z i w y c h P o l a k ó w " ) z Leszkiem Balcerowiczem na czele (według Leppera - ekonomicznego niedouka). D o tego obozu zdrady interesów narodowych dołączyła ostatnio „ S o l i d a r n o ś ć " . Skutki rozkradania w i d a ć gołym okiem: n ę d z a , zniewolenie, utrata suweren­ ności. W t y m stanie rzeczy należy się b r o n i ć . Jedną z form samoobrony naro­ dowej jest demaskowanie przestępczych działań skierowanych przeciwko narodo­ wi polskiemu, jego państwu, gospodarce, społecznej moralności, sprawiedliwości, przeciw podstawom egzystencji polskich rodzin, przeciw suwerenności i nie­ podległości Polski. Działania te nasilają się i są powodem coraz większej śmier­ telności, upadku stanu zdrowotności, higieny, coraz większej nędzy i niedostatku, niedożywienia młodzieży, bezdomności i bezrobocia (cyt za: Paradowska 2000, s. 31). O b o k czynności demaskatorskich formami działania są: ciągły p r o ­ test, blokady, czyli dezorganizacja. Blok stawiał sobie za cel zajęcie drugiego miejsca w przyspieszonych wyborach parlamentarnych. Nie p r z y s t a w a ł do tego ambitnego zadania jego program b ę d ą c y w zasadzie zestawem haseł m a j ą c y c h trafić do niezadowolonych z z a c h o d z ą c y c h przemian, s t a n o w i ą c y m i e s z a n i n ę anarchizującego lewactwa, ideologii skrajnie narodowej z akcen­ t a m i totalitarnymi. W komentarzu dziennikarskim Paradowska pisała, iż obec­ nie o względy niezadowolonych zabiega wiele u g r u p o w a ń (w t y m narodowych, ale o d w o ł u j ą c y c h się do religii). Z tego p o w o d u Blok L u d o w o - N a r o d o w y m a d u ż ą k o n k u r e n c j ę i nierealne jest marzenie o drugiej sile, t y m bardziej, że w wyborach Polacy z reguły eliminują skrajności. Ponadto blok m a k ł o p o t w e w n ę t r z n y z wyłonieniem kandydata do u r z ę d u prezydenta. Cel n a d r z ę d n y - demaskowanie zdrady narodowej, a ambicje polityczne Leppera i Wileckiego, to coś innego. Czy zatem w s p ó l n a deklaracja jest prawdziwa, nie jest jasne (Paradowska 2000, s. 31; por. też: Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Po w s t ę p n y c h wynikach w y b o r ó w prezydenckich, 8 p a ź d z i e r n i k a 2000 г., Lepper stwierdził w telewizji, że trzeba stworzyć Blok L u d o w o - N a r o d o w y , ruch o g ó l n o n a r o d o w y , a nie tylko agrarny. S T R A T E G I A I T A K T Y K A DZIAŁAŃ „SAMOOBRONY" „ S a m o o b r o n a " jest związkiem powstałym w wyniku opozycji wobec zaistnia­ łej na wsi sytuacji ekonomiczno-społecznej. Dlatego też jej podstawowa strategia i t a k t y k a działania łączy się przede wszystkim z r ó ż n o r o d n y m i f o r m a m i p r o ­ t e s t ó w . „ S a m o o b r o n a " protestuje przeciw i m p o r t o w i z b o ż a i m i ę s a , domaga się podwyżek* cen skupu żywca, z b ó ż i innych polskich p r o d u k t ó w rolnych oraz ich r z ą d o w y c h z a k u p ó w interwencyjnych, o d d ł u ż e n i a gospodarstw chłopskich. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 57 W ś r ó d d z i a ł a ń „ S a m o o b r o n y " , na k t ó r y c h czele zawsze stoi Lepper, są: rozruchy i zajścia z r ę k o c z y n a m i , okupacje b u d y n k ó w publicznych, nielegalne manifestacje, marsze na W a r s z a w ę , rozsypywanie z b o ż a na torach kolejowych i p a r a l i ż o w a n i e ruchu drogowego w całej Polsce. Blokady d r ó g m o ż n a u z n a ć za niezwykle skuteczny, a jednocześnie specyficzny ś r o d e k nacisku zastosowa­ ny u nas pierwszy raz przez „ S a m o o b r o n ę " , szybko przejęty przez innych p r o t e s t u j ą c y c h (Grabowski 1998, s. 23). W latach 1992-1993 p o w s z e c h n ą for­ m ą p r o t e s t ó w było okupowanie u r z ę d ó w wojewódzkich. Uznano je za m a ł o skuteczne i stopniowo z a s t ę p o w a n o innymi sposobami, zwłaszcza marszami na W a r s z a w ę i blokadami d r ó g . C h ł o p s k i e marsze gwiaździste na W a r s z a w ę r o z p o c z y n a j ą się w 1992 r. Prasa (i inne media) informuje, że z r ó ż n y c h stron d o t a r ł y na przedmieścia stolicy 72 k o l u m n y r o l n i k ó w . Przed Sejmem „ S a m o o b r o n a " manifestuje z k o ­ sami postawionymi na sztorc. P r ó b u j e wedrzeć się do ś r o d k a Parlamentu, p o d gmach rzucane są kości i ochłapy mięsa. Przed w a r s z a w s k ą siedzibą SdRP rozlewana jest g n o j ó w k a . W 1993 r. oddział „ S a m o o b r o n y " w Praszce wszczy­ na rozruchy, do k t ó r y c h przyłączają się bezrobotni. Burmistrz Praszki, inwa­ lida, o b w o ż o n y jest przez d e m o n s t r u j ą c y c h w taczce po r y n k u (Internet, roz­ m o w a , s. 5; Grabowski 1998, s. 23; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30). W kilkanaście miesięcy później (lipiec 1994 г.), w K o b y l n i c y w w o j . Słupskim, członkowie i sympatycy „ S a m o o b r o n y " nie chcieli dopuścić, aby z a d ł u ż o n y m gospodar­ stwem Ryszarda J. k i e r o w a ł ustanowiony przez s ą d z a r z ą d c a komisaryczny, A n t o n i Chodorowski, niegdyś bliski w s p ó ł p r a c o w n i k Leppera. D o s z ł o do okupacji gospodarstwa. Chodorowskiego z n i e w a ż o n o i pobito (Internet, roz­ m o w a , s. 8; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30) . Ogrodnik, k t ó r e g o w ó w c z a s b r o n i ł a „ S a m o o b r o n a " jest do dziś właścicielem tego gospodarstwa. Lepper u w a ż a ł , że nie n a r u s z y ł prawa, ale swoją akcją tylko w y e g z e k w o w a ł je. W 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciw i m p o r t o w i z b o ż a . C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W lipcu (1998 r.) ulicami W a r ­ szawy m a s z e r o w a ł a demonstracja o k o ł o 10 tysięcy r o l n i k ó w . Była ona pierw­ szym efektem w s p ó l n e g o porozumienia o w s p ó ł p r a c y , zawartego w czerwcu 1998 r. m i ę d z y trzema krajowymi z w i ą z k a m i rolniczymi: K Z R K i O R , „Soli­ d a r n o ś c i ą " R I (frakcja Romana Wierzbickiego) i „ S a m o o b r o n ą " (Grabowski 1998, s. 23). Jeden z niesionych t r a n s p a r e n t ó w głosił: „ U n i a Europejska to H i t l e r " . Manifestanci zablokowali centralne węzły komunikacyjne. D o s z ł o do s t a r ć z policją. T ł u m o w i - obok p r z y w ó d c ó w z w i ą z k ó w chłopskich, sygna­ tariuszy porozumienia - przewodzili: Janusz Piechociński (działacz PSL, po­ zbawiony przez w y b o r c ó w mandatu poselskiego w poprzednim r o k u ) i Piotr 6 6 Zdenerwowany Chodorowski mówił, iż go wyzwano, obnażono, zbito i ogolono. Lepper i jego ludzie zagrozili mu chłostą. Rozciągnęli na podłodze, kopali i bili witkami po plecach i pośladkach, a następnie kobiety pluły na jego głowę i chciały wystrzyc mu żydowską gwiazdę, a potem go ostrzygły. Będąca na miejscu policja nie interweniowała. Sponiewieranego Chodorow­ skiego z wygoloną głową i posiniaczonymi pośladkami pokazała telewizja. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ikonowicz ( p r z y w ó d c a PPS, k t ó r y u z y s k a ł mandat do Sejmu, ale z listy S L D ) . Zdenerwowani dziennikarze odnotowali, że ci, co przegrywają wybory, wygrywa­ j ą manifestacje. B u d z ą u r o b o t n i k ó w czy r o l n i k ó w strach przed reformami i ł a g o d z ą go ż ą d a n i e m zdobycia pieniędzy p o d a t n i k ó w (Mazur 1998, s. 13). W pierwszych tygodniach sierpnia 1998 r. polskie drogi zablokowano w 104 miejscach . Wszędzie strategia blokad była podobna, z reguły akcja p r z e b i e g a ł a sprawnie, bez b a ł a g a n u . T r a k t o r y tarasujące drogi były t y l k o „ p r z e d n i ą s t r a ż ą " , w razie potrzeby bowiem w ciągu p ó ł godziny m o ż n a było s p r o w a d z i ć więcej sprzętu, w t y m kombajny. Za p o m o c ą telefonu k o m ó r ­ kowego pozostawano w stałym kontakcie z kierującymi protestami w innych miejscowościach. Rolnicy protestowali na dwie zmiany (dzienną i n o c n ą ) w y ­ m i e n i a j ą c się. W i e l u ubranych było w kamizelki odblaskowe. 7 Organizatorzy blokad i akcji niszczenia mienia nie zauważali, że t r a c ą s y m p a t i ę społeczeństwa. Paradoks polegał na t y m , że policja - p r z y g o t o w u j ą c objazdy i pilnując, aby rolnicy nie pobili się z kierowcami - c h r o n i ł a protes­ tujących, a nie pokrzywdzonych przez nich obywateli. Ten stan rzeczy, dyrek­ tor Biura Informacji i Promocji Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d m i n i ­ stracji, P a w e ł Ciach, u z a s a d n i a ł t r o s k ą r z ą d u o niedopuszczenie do eskalacji protestu. Wydając decyzję o użyciu siły, trzeba się liczyć z tym, że jej skutki mogą być tragiczne [...]. Politycy obecnej koalicji niechętnie opowiadają się za użyciem siły wobec protestujących, pamiętając czasy, gdy sami - jako polityczna opozycja - brali udział w starciach z ZOMO. Wiedzą jednak, że blokujący drogi nie mogą się czuć bezkarni (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). P a w e ł Piskorski, z a s t ę p c a p r z e w o d n i c z ą c e g o K l u b u Parlamentarnego U W , u w a ż a ł , że r z ą d słusznie nie użył od razu siły. Twierdził, iż: Do takich decyzji trzeba przygotować społeczeństwo, spróbować uświadomić protestującym, że czynią zło. Gdyby jednak blokady miały się powtarzać, działania władz powinny być bardziej zdecydowane (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). Pod w p ł y w e m opinii publicznej, również w ś r ó d p o l i t y k ó w zaczęły p o j a w i a ć się coraz częściej głosy o konieczności stosowania ś r o d k ó w prewencyjnych wobec u c z e s t n i k ó w blokad. Krzysztof Budnik (wiceminister spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji) stwierdził, że p a ń s t w o demokratyczne musi e g z e k w o w a ć prawo i b y ć w t y m konsekwentne. Nie chodzi jednak o to, by ,,pałować" ludzi [...] Za niszczenie mienia i inne przestępstwa, do których dochodzi podczas blokad, sprawców będzie ścigać prokuratura, zapowiedzieli już premier Jerzy Buzek, wicepremier Janusz Tomaszewski, a także Hanna Suchocka, minister sprawiedliwości (Leśniew­ ski, Macieja i inni 1998, s. 22) . 8 7 Według policji, w tymże roku przeprowadzono kilkaset takich akcji. Organizatorami 81 z nich byli rolnicy, pozostałych - zwolennicy większej liczby powiatów. Poczucie bezkarności protestujących utwierdzał udział w ich akcjach przedstawicieli władz samorządowych, posłów koalicji rządzącej i opozycji. W blokadzie drogi E-40 w Walidrogach (czerwiec 1998 г.), zorganizowanej przez zwolenników utworzenia województwa opolskiego, uczest­ niczyła posłanka A*WS, Elżbieta Adamska-Wedler. Policja nie interweniowała, co więcej na miejsce 8 �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 59 Zamykanie blokujących w więzieniach u w a ż a n o za zły p o m y s ł , bo po k r ó t k i m zatrzymaniu organizator protestu wychodzi w aureoli chwały i m ę ­ c z e ń s t w a . Dlatego opowiadano się za stosowaniem wysokich grzywien. Blo­ kady bowiem nie t y l k o u t r u d n i a j ą życie ludziom, ale i p o w o d u j ą wymierne straty finansowe. Tymczasem protestujący nie chcieli nawet słuchać o ewen­ tualnej o d p o w i e d z i a l n o ś c i materialnej. M ó w i l i : „ ż a d n y c h sankcji i grzywien się nie boję. N i e zapłacę, bo i tak nie m a m pieniędzy". W styczniu 1999 r. zablokowano przejście graniczne w Świecku. Była to kolejna d u ż a , w s p ó l n a akcja porozumienia trzech krajowych z w i ą z k ó w r o l ­ niczych z czerwca 1998 г., k t ó r e miały d o p r o w a d z i ć do zrywu chłopskiego na w i o s n ę tego r o k u . Protestujący traktowali j ą j a k o p r ó b ę przed o g ó l n o p o l s k ą akcją p r z e w i d z i a n ą za tydzień. Zapowiedzieli 300 blokad na wszystkich przej­ ściach granicznych i g ł ó w n y c h trasach m i ę d z y n a r o d o w y c h . W rzeczywistości zorganizowano prawie 90 blokad, w k t ó r y c h wzięło udział ponad trzy tysiące p r o t e s t u j ą c y c h . D o tarasowania d r ó g i przejść granicznych u ż y t o niemal 500 p o j a z d ó w . Blokujących d r o g ę w N o w y m Dworze G d a ń s k i m policja usu­ nęła siłą. W Lubecku (w w o j . śląskim) doszło do p ó ł t o r a g o d z i n n e j potyczki policji z demonstrantami. W e d ł u g informacji rzecznika r z ą d u , J a r o s ł a w a Sellina, zbierano tutaj dzieci, k t ó r e chciano w y k o r z y s t a ć do osłony demon­ s t r a n t ó w . N i e b a c z ą c na te wydarzenia Andrzej Lepper m ó w i ł : Skoro z tym rządem nie można rozmawiać, trzeba odsunąć go od władzy (Szczęsny i inni 1999, s. 23), co jednoznacznie komentowano j a k o chęć doprowadzenia do u p a d k u obecnego gabinetu. W Świecku Lepper, j a k się o k a z a ł o - proroczo, wątpił w zapowiedziane stanowcze reakcje policji i lokalnej administracji. Jego zdaniem, ten rząd nigdy się nie odważy na użycie policji. Są mocni tylko w gębie (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). J e d n a k ż e on i jego otoczenie byli przygotowani na interwencję policji. W e d ł u g relacji r e p o r t e r ó w Wprost, nawet na n i ą liczono. W przypadku starć zostaliby uwiarygodnieni w oczach „ p r a w d z i w y c h " r o l n i k ó w i innych grup zawodowych p r o t e s t u j ą c y c h w ostatnich dniach. Wypowiedzi Leppera świad­ czyły o t y m , że scenariusz akcji był precyzyjnie przygotowany. Miejsce blokady (Świeck) znano z trzydniowym wyprzedzeniem, a projekty k o m u n i k a t ó w p o t ę ­ piających „ b r u t a l n e działania p o l i c j i " rozpowszechniano wraz z przyjazdem a u t o b u s ó w z pierwszymi demonstrantami . W i ę k s z o ś ć m i a ł a telefony k o m ó r ­ kowe, lornetki, drewniane p a ł k i i cepy. W samochodach ciężarowych zgroma­ dzono wszystko to, co jest na takie demonstracje potrzebne (według p r z y w ó d c y „ S a m o o b r o n y " ) : koktajle M o ł o t o w a , brony, opony n a s ą c z o n e ł a t w o p a l n y m i 9 protestu przyjechała delegacja NSZZ Policjantów Komendy Wojewódzkiej w Opolu wręczając posłance wiązankę kwiatów, co interpretowano jednoznacznie jako ich poparcie dla akcji. Podob­ nie w Brzezinach, mieszkańcy żądający utworzenia powiatu zatamowali ruch, przy pełnym popar­ ciu burmistrza Marka Kłopockiego (Leśniewski, i inni 1998, s. 22). Przyjechało ich ok. 1,5 tysiąca, z zapowiedzianych 7 tysięcy, chociaż Lepper twierdził, że dotarła połowa - 3,5 tysiąca, co i tak jest sukcesem; dużą część policja zatrzymała na drogach dojazdowych. 9 �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ś r o d k a m i . Ż y w n o ś ć dostarczali ochotnicy w y c h o d z ą c y do d e m o n s t r a n t ó w z la­ su, co ci ostatni komentowali, że czują się j a k partyzanci. Policja w Świecku nie zamierzała jednak i n t e r w e n i o w a ć . Po k i l k u godzi­ nach, gdy po obu stronach granicy były j u ż wielokilometrowe kolejki pojaz­ d ó w , a p r o t e s t u j ą c y zmęczeni wielogodzinnym staniem na mrozie, Janusz M a k s y m i u k , Serafin i Wierzbicki pojechali na rozmowy do Ministerstwa R o l ­ nictwa. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z n a ł to za z d r a d ę . Przez głośnik oznajmił, że dwa d n i to d o ś ć i z a d e c y d o w a ł o przerwaniu akcji. M a k s y m i u k i Wierzbicki nie wiedzieli o tej decyzji, a później uznali j ą za wielki b ł ą d . K i e d y bowiem minister Jacek Janiszewski dojechał j u ż do granicy, nie m i a ł z k i m r o z m a w i a ć (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23-24). Po Świecku r o z p a d ł o się porozumienie trzech u g r u p o w a ń chłopskich Z Z R „ S a m o o b r o n a " , N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R I i K Z K i O R - B l o k u z czerwca 1998 r. W l u t y m 1999 r. prasa d o n i o s ł a o poleceniu Janusza Tomaszewskiego, wicepremiera, ministra spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji, użycia siły, jeśli rolnicy ponownie złamią prawo i zablokują drogi ( T y m 1999, s. 116). W t y m samym czasie, j a k b y w odpowiedzi wicepremierowi, J a r o s ł a w K a l i n o w s k i i kierownictwo PSL, u p r z e d z a j ą c starcia policji z blokującymi drogi rolnikami, p o s t a n o w i ł o rejestrować ofiary starć r o l n i k ó w z policją a w przyszłości przy­ z n a ć i m zbiorowo - j a k uczestnikom p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. - uprawnie­ nia kombatanckie. N o b i l i t o w a ł o to z w o l e n n i k ó w Leppera na m ę c z e n n i k ó w w a l k i o w o l n o ś ć (najpierw w formie prerogatyw pieniężnych), a jego samego k r e o w a ł o na nowego św. Szczepana (Janecki 1999, s. 13). N i c więc dziwnego, że rolnicy czekali na poboczach d r ó g na telefon od Leppera, po k t ó r y m zabloko­ wali d r o g ę p o d Koszalinem. Policja nie interweniowała, p o n i e w a ż wicepremier polecenie o d w o ł a ł . Być m o ż e , j a k komentuje w swoim felietonie T y m , liczył na to, że rolnicy się p r z e s t r a s z ą i nie p r z y s t ą p i ą do akcji, skoro jednak nie przestraszyli się, wicepremier zmienił zdanie, u z n a ł te działania za legalne. W e d ł u g T y m a , było to przyzwolenie Lepperowi na d o w o l n ą interpretację prawa i zgoda r z ą d u na tę jego interpretację. Wydarzenie to określił j a k o precedens p r o w a d z ą c y do anarchii, a z jej nastaniem - do upadku tego r z ą d u . 20 sierpnia 1999 r. w Bartoszycach oddziały prewencji, interweniując w czasie okupacji u r z ę d u miejskiego, zostały rozgromione przez r o l n i k ó w i t ł u m g a p i ó w . W w y n i k u starć odniosło rany kilkudziesięciu p o l i c j a n t ó w i k i l k a o s ó b a t a k u j ą c y c h policję. Andrzej Lepper ocenił, iż: Po tym, jak zaczęto bić rolników i do nich strzelać, za mało jest rannych policjantów (Mazur 1999, s. 8 ) . W e d ł u g relacji policjantów, u c z e s t n i k ó w zajść w Bartoszycach, podda­ nych długotrwałej terapii psychologicznej na obozie rehabilitacyjnym, rozpra10 1 0 Po wydarzeniach 20 sierpnia 1999 r. Pentor wykonał sondaż telefoniczny na reprezentatyw­ nej próbie dorosłej ludności miejskiej. Pytano o to, czy wobec agresywnego tłumu policja powinna działać bardziej stanowczo, niż w Bartoszycach. „Tak" odpowiedziało - 48%, „nie" - 34%, „nie mam zdania" - 18%. Na pytanie, czy organizatorzy protestów, w których wyniku dochodzi do niszczenia cudzego mienia powinni za to ponosić odpowiedzialność materialną, 80% odpowie­ działo - „tak", 1 Í - „nie", „nie mam zdania" - 7% (Wprost, nr 35, 29.08.1999, s. 8). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 61 szanie samych r o l n i k ó w t r w a ł o chwilę. Potem zza b u d y n k ó w wybiegły setki ludzi. Rzucali wszystkim, co mieli pod r ę k ą , tłukli szyby s a m o c h o d ó w policyj­ nych, b i l i p o l i c j a n t ó w , n i e k t ó r y c h t ł u m wciągał. Postronni, nawet m a t k i z dziećmi, oglądali to j a k film. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć , że to wreszcie policja dostaje baty (Janik 2000, s. 86, 89). Po Bartoszycach, B o g u s ł a w M a z u r , w artykule „ B a n d y t y z m " (1999, s. 8) wyraził opinię, iż b y ć m o ż e z uwagi na p a m i ę ć o P R L blisko p o ł o w a obywateli u w a ż a atakowanie p o l i c j a n t ó w przez d e m o n s t r u j ą c y c h za czyn dopuszczalny (nie bandycki). R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechna jest ś w i a d o m o ś ć , że za zniszczenie cudzego mienia trzeba zapłacić, ale d o t ą d sędziowie i prokuratorzy nie podejmowali działań wobec d e m o n s t r a n t ó w niszczących mienie p a ń s t w o w e . Co więcej, j a k u w a ż a reporter, również r z ą d „ h o d u j e " politycznych terrorys­ t ó w , i m gwałtowniejsza jest bowiem demonstracja, t y m większe pieniądze są w y p ł a c a n e na zaspokojenie roszczeń jej uczestników. Sytuację tę w y k o r z y s t u j ą i usprawiedliwiają t a k ż e politycy opozycji, oskarżając przy tym władzę o brutal­ n o ś ć akcji policyjnych wobec m a n i f e s t a n t ó w . W konsekwencji k a ż d y p o l i t y k p o d e j m u j ą c y dialog z osobami t y p u Leppera i n i m samym lub usprawiedliwia­ j ą c y ł a m a n i e prawa przyczynia się do rozwoju politycznego bandytyzmu. Niezależnie od wypowiedzi oceniających bieżące działania, protesty r o l ­ nicze „ S a m o o b r o n y " i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o są w prasie opinie p r ó b u j ą c e z d i a g n o z o w a ć szerszy kontekst społeczny tych w y d a r z e ń . O b o k „ S a m o o b r o n y " , działacze kółek rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i po­ litycy PSL p o d k r e ś l a j ą , że chłopskie protesty są aktem desperacji: ceny arty­ k u ł ó w rolnych spadają, a dochody r o l n i k ó w s t a n o w i ą zaledwie 40% docho­ d ó w m i e s z k a ń c ó w miast. Dlatego też w styczniu 1999 r. na przejściu granicz­ n y m w Świecku m ó w i l i oni w s p ó l n y m głosem o zbliżającej się chłopskiej rewol­ cie na miarę buntu Jemieliana Pugaczowa, przywódcy największej chłopskiej rebelii w dziejach Rosji (lata 70. XVIII w.); (Szczęsny i inni 1999, s. 23). W e d ł u g oceny P a w ł a Ciacha, o eskalacji protestu, n a k r ę c a n i u n a s t r o j ó w m o ­ tywujących d e m o n s t r a n t ó w do organizowania blokad decyduje splot takich c z y n n i k ó w j a k : ciężka sytuacja wsi polskiej i polityczne ambicje Andrzeja Leppera. Rolnicy wykorzystują też społeczne nastroje: protesty anestezjologów, pielęgniarek, górników. Sprzyja im nielojalna wobec rządu część ugrupowań A WS. Chłopskie protesty poparli przecież Artur Balazs ze Stronnictwa Konser­ watywno-Ludowego i Marian Piłka - prezes ZChN. Zarząd Główny ZChN wydał nawet w sobotę [styczeń 1999 r. - M . D - P ] oświadczenie, w którym stwier­ dzono, że „motywy tych akcji są także konsekwencją polityki gospodarczej Leszka Balcerowicza' (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Część r e p o r t e r ó w Wprost jest zdania, że większość u c z e s t n i k ó w blokad - poza przekonaniem, że całe zło na polskiej wsi wiąże się z Balcerowiczem, Jerzym Buzkiem i (tradycyjnie) w p ł y w a m i Ż y d ó w w rządzie - nie wiedziała, co chce o s i ą g n ą ć . T r u d n o się zgodzić z t a k ą opinią. Domagali się oni bowiem zahamowania i m p o r t u , d o p ł a t do produkcji, tanich k r e d y t ó w . Nie było ich o b o w i ą z k i e m śledzenie k ł o p o t ó w Europy ze s p r z e d a ż ą p r o d u k t ó w rolnych, �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k t ó r y c h są p e ł n e magazyny, ani też p a m i ę t a n i e o t y m , że r z ą d Buzka ograni­ czył i m p o r t ziarna, z a d e c y d o w a ł o skupie interwencyjnym z b ó ż od r o l n i k ó w (trzy razy większym, niż poprzednie r z ą d y ) , że od stycznia 1999 r. w Polsce o b o w i ą z u j e najwyższe w Europie cło na w i e p r z o w i n ę , są d o p ł a t y do eksportu, a u d z i a ł żywności w całym imporcie z U E wynosi tylko 6, 1 % . W swej masie nie musieli się też z a s t a n a w i a ć , że w Warszawie działa j u ż roboczy zespół złożony z przedstawicieli r z ą d u i organizacji rolniczych, k t ó r e g o prace k o n ­ centrują się właśnie na postulatach rolniczych i , że realizacja p o s t u l a t ó w p r o t e s t u j ą c y c h w y m a g a ł a b y zahamowania wszystkich reform strukturalnych oraz w p ł a t ę w t y m r o k u przez k a ż d e g o podatnika o k o ł o 100 zł do „chłopskiej kasy zapomogowej" (Szczęsny i inni 1999, s. 24). J e d n a k ż e słuszne są uwagi, że sami rolnicy nie zrobili prawie nic, żeby zmienić p r o f i l produkcji, obniżyć koszty, t w o r z y ć miejsca pracy w otoczeniu rolnictwa. M ó w i ą , że nie m o g ą sprzedać swej produkcji, tymczasem firmy p r z e t w ó r c z e s k a r ż ą się, że na giełdach polskich brakuje jęczmienia kaszowego, grochu, fasoli. Jest holenderska rzodkiewka, bo polskim rolnikom jej uprawa podobno się nie opłaca (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Andrzej Lepper natomiast chce kontraktacji i skupu produktów rolnych w stylu dekady gen. Jaruzelskiego. Nic to, że wtedy właśnie ,,miastowť' musieli się ubiegać o względy ekspedientek, by dostać kawałek wątróbki, nie wspominając nawet o innych frykasach [...] Ale na wsi ludzie mieli wtedy dobrze. Sprzedawać wtedy można było każde barachło, z brudnym i zakażonym mlekiem włącznie (Wilczyński 2000, s. 48). A u t o r stwierdza sarkastycznie: Państwo ma zagwarantować dochody rolników nie­ zależnie od ilości i jakości oferowanych przez nich produktów (tamże, s. 48). Jak wobec tych dyskusji o wymiarze sprawiedliwości, materialnych, po­ litycznych i moralnych aspektach demonstracji i blokad w y g l ą d a sytuacja samego Leppera? A N D R Z E J L E P P E R W O B E C W Y M I A R U SPRAWIEDLIWOŚCI W i ę k s z o ś ć spraw przeciw Lepperowi, k t ó r e trafiły do s ą d ó w i k o l e g i ó w umarzano ze względu na „ z n i k o m y stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu", „ z n i k o m ą szkodliwość społeczną czynu". Pierwszy raz w swojej karierze politycznej Lepper został osadzony w wię­ zieniu. 13.08 - 5.10.1994 r. był tymczasowo aresztowany po Kobylnicy. N a w o l n o ś ć wyszedł za p o r ę c z e n i e m takich p o l i t y k ó w , jak: M a r i a n Jurczyk - ówczesny p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r n o ś c i " '80 i Janusz M a k s y m i u k z k ó ł e k rolniczych oraz p o s ł ó w PSL i S L D . Wychodzi na w o l n o ś ć po spektakularnej scenie rzecznika „ S a m o o b r o n y " , Stanisława Mojsy, k t ó r y p r z y p r o w a d z i ł rano do sekretariatu prokuratora płaczące córki Leppera (żona Leppera była wtedy w szpitalu). Po p o ł u d n i u p r o k u r a t o r zmienia areszt na d o z ó r policyjny „ k i e r u ­ j ą c się dobrem dzieci" (Internet, rozmowa, s. 9; Ł u c z a k i i n n i 1999 г., s. 30). D o p i e r o w lipcu 1997 r. Lepper zostaje skazany na osiemnaście miesięcy po- �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 63 zbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na trzy lata i tysiąc złotych grzywny za kierowanie i u d z i a ł w pobiciu oraz znieważenie Antoniego Chodorowskiego (Internet, rozmowa, s. 9). W 1998 г., po sześcioletnim procesie, S ą d Rejonowy w Lublinie skazał Leppera za lżenie naczelnych o r g a n ó w p a ń s t w a , w t y m prezydenta RP, na r o k pozbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na dwa lata i trzy tys. zł grzywny (Inter­ net, rozmowa, s. 5). Prokuratura złożyła zażalenie na ten w y r o k , ale s p r a w ę bezterminowo odroczono. Lepper grzywny nie zapłacił i w sierpniu 1998 r. - podczas rolniczych b l o k a d d r ó g - został zatrzymany. Po trzech godzinach u r e g u l o w a ł d ł u g , opuścił więzienie w Białołęce i wrócił do akcji, k t ó r e k o o r ­ d y n o w a ł o Radio Maryja. S ą d Rejonowy w Lublinie nie d o p a t r z y ł się r a ż ą c e g o naruszenia prawa. Stwierdził, że działanie Leppera „jest uzasadnione i społecz­ nie akceptowane". P o w o ł a ł się przy t y m na s o n d a ż e opinii społecznej i p r o t o ­ k o ł y r o z m ó w r z ą d u z przedstawicielami z w i ą z k ó w r o l n i k ó w , z k t ó r y c h w y n i ­ k a ł o , że „akcje protestacyjne były uzasadnione" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Zebrany t ł u m przyjął w y r o k s ą d u lubelskiego z radością. Lepperowi ś p i e w a n o „ s t o l a t " , a on sam powiedział: Ci, którzy ostrzyli sobie zęby na to, że zobaczą Leppera w więzieniu, powinni z żalu wypić po litrze wódki ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). W o b u wypadkach orzeczenia z a p a d ł y p o d presją demonstracji „ S a m o ­ o b r o n y " , wspieranej przez górnicze warty (w strojach galowych) wystawione przez c z ł o n k ó w „ S i e r p n i a " '80. W lecie 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciwko i m p o r t o w i zboża. C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W sierpniu (1998 r.) s k r y t y k o w a ł ich prymas Józef Glemp, określając styl uprawiania p o l i t y k i przez Leppera „ p o c z ą t k i e m terroryzmu". Lepper z a ż ą d a ł od Prymasa prze­ prosin. U z a s a d n i a ł : Czy ksiądz Prymas jako katolik nie widzi potrzeby wy­ stępowania Kościoła w obronie biednych? Co roku w Polsce trzy tysiące ludzi odbiera sobie życie z powodów ekonomicznych. Radzę Prymasowi, żeby jeszcze raz uważnie przeczytał papieską encyklikę „Ewangelia życia". Znajdzie tam akapit, w którym jest mowa, że ci, co dopuszczają do samobójstw z biedy, są winni zbrodni, są mordercami (Gazeta Pomorska, 21.08.1998; cyt. za: Internet, rozmowa, s . l l ) . Prymas Glemp w k r ó t c e o d w o ł a ł swoje słowa m ó w i ą c : Miłość Jezusa Chrystusa skłania mnie do szczególnego zrozumienia wszystkich, którzy poczuli się urażeni moimi wypowiedziami o formach protestów niektórych rol­ ników ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Nadal tylko arcybiskup Józef Życiński n a z y w a ł Leppera hochsztaplerem, który zapomina o elementarnej zasadzie soli­ darności i kultury [...] Gdyby tak zachowywała się Matka Boska, to od razu wystawiłaby Panu Bogu rachunek. Za to, że po pierwsze musi rodzić podczas podróży do Betlejem, a po drugie - że nie załatwił porządnego hotelu z luk­ susowymi warunkami, tylko stajnię (Łuczak i inni 1999, s. 31). R ó w n o c z e ś n i e , gdy ówczesny wiceminister sprawiedliwości, Leszek Pio­ trowski, powiedział, że miejsce Leppera jest w więzieniu, Lepper wystąpił prze­ ciwko niemu. W pozwie s ą d o w y m zawarł wniosek o zakazanie Piotrowskiemu wypowiadania się na jego temat. Prasa s k o m e n t o w a ł a to, że korzystający �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z największej w Polsce, niczym nie ograniczonej wolności słowa, p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " odmawia tego prawa innym ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Lepper niemal za k a ż d y m razem zarzucał sędziom brak obiektywizmu (np. w sądzie w G d a ń s k u , później w Ł o d z i ) i d o m a g a ł się zmiany s k ł a d u orzekają­ cego, a w i d z ą c dziennikarzy krzyczał: Jestem pozbawiony praw obywatelskich. To farsa i kompromitacja wymiaru sprawiedliwości (Polityka nr 27, 1.07.2000, s. 106). Podczas p o b y t u w gorzowskim więzieniu, w trakcie własnej kampanii prezydenckiej, Lepper wytoczył proces o zniesławienie gazecie Trybuna i jej redaktorowi naczelnemu, Andrzejowi U r b a ń c z y k o w i (posłowi S L D ) za opub­ likowany 8 sierpnia a r t y k u ł , k t ó r e g o autor zarzuca Lepperowi brak wykształ­ cenia, wiedzy i znajomości j ę z y k ó w obcych oraz to, że jedyną jego kompetencją jest chamstwo i awanturnictwo (Internet, wybory, s. 2). Lepper - „głos l u d u " zaczął w y z n a c z a ć standardy prawne, l a m e n t o w a ł a prasa: Czy Polska zda „eg­ zamin z lepperyzmu", robiąc dla „Jakuba Szeli z telefonem komórkowym" miejsce na „politycznym żwirowisku"? Czy pozwoli, aby posługujący się dema­ gogią i nagminnie łamiący prawo Andrzej Lepper sięgnął w końcu po władzę? [...] Kto okaże się silniejszy: Andrzej Lepper, który z łamania prawa uczynił cnotę, z oszczerstw i insynuacji instrument walki o władzę, czy kształtująca się dopiero polska demokracja? ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 30-31). Sądy i kolegia nie skazują Leppera, a on paraduje w glorii bohatera 70 różnych postępowań karnych. Wygląda na to, że niezależna polska Temida jest zależna od strachu przed Samoobroną (tamże, s. 30). W trzy miesiące po wywiadzie w łódzkim radiu (koniec czerwca 1999 г.), gdzie Lepper n a z w a ł r z ą d „ r e ż i m e m antypolskim i antyludzkim", a ówcze­ snego wicepremiera „ b a n d y t ą z Pabianic", p r o k u r a t o r łódzki w e z w a ł go na przesłuchanie. Lepper nie stawił się kilkakrotnie i nawet nie usprawie­ dliwiał nieobecności. Przybył dopiero 10 stycznia 2000 г., p r o k u r a t o r przed­ stawił m u zarzuty. R o z p r a w ę wyznaczono na 9 marca, ale Lepper nie pojawił się. Dyscyplinując Leppera p r o k u r a t o r n a k a z a ł d o p r o w a d z i ć o s k a r ż o n e g o na r o z p r a w ę w dniu 31 marca. Ł ó d z k i sąd, chcąc z a k o ń c z y ć potyczki z nie stawiającym się na rozprawy Lepperem, w y d a ł decyzję o tymczasowym are­ sztowaniu i rozesłał za n i m list gończy, chociaż adres P r z e w o d n i c z ą c e g o był znany. D o 4 kwietnia Lepper był na zjeździe z w i ą z k ó w zawodowych w Indiach, o czym powszechnie wiedziano. G d y wrócił, aresztowano go na granicy czeskiej, w obecności wszystkich m e d i ó w , a k r ó t k o potem decyzją tego samego s ą d u zwolniono. Sytuację tę Lepper w y k o r z y s t a ł znakomicie. W świetle j u p i t e r ó w p o k a z a ł się w r o l i zakutego w kajdanki męczennika cierpiącego za poglądy, do tego ubranego w koszulkę z białym orłem (Pleśniak 2000, s. 8). Po t y m incydencie, minister sprawiedliwości, Hanna Suchocka, p r z y z n a ł a , że zatrzymanie i uwolnienie Leppera kładzie się cieniem na wy­ miarze sprawiedliwości (tamże, s. 8). W ą t e k k r y m i n a l n o - s ą d o w y nie opuszcza Leppera t a k ż e w czasie kampanii prezydenckiej 2000 r. Pierwszy i osobiście przyszedł do P a ń s t w o w e j K o m i s j i Wyborczej, aby zarejestrować się j a k o kandydat. Przyniósł wymagane d o k u - �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 65 menty i podpisy, powiedział dziennikarzom, że się nie u k r y w a przed policją i c h o ć b y ł ścigany listem g o ń c z y m , n i k t go nie z a t r z y m a ł . W tych dniach S ą d Rejonowy w Słubicach (Lubuskie) p o s t a n o w i ł na 30 dni a r e s z t o w a ć Leppera za nieusprawiedliwione niestawianie się na kolejnych rozprawach w procesie 0 b l o k a d ę terminalu celnego w Świecku, w styczniu 1999 r. Sąd m i a ł wystawić list gończy niezwłocznie i p r z e k a z a ć go komendzie policji. Lepper skomen­ t o w a ł : Myślę, że sędzia opamięta się i ten list gończy zostanie cofnięty (Internet, w y b o r y ) . Sędzia nie o p a m i ę t a ł się. Po czterech dniach p o s z u k i w a ń na p o d ­ stawie listu gończego Lepper został aresztowany w warszawskiej siedzibie „ S a m o o b r o n y " . D z i a ł o się to po konferencji prasowej, której d a t ę i godzinę p o d a ł m e d i o m publicznie i wcześniejszym ogłoszeniu, że uda się na Białoruś 1 tam poprosi o azyl polityczny (Polityka, nr 36, 2.09.2000, s. 12). Zatrzyma­ nego Leppera przekazano do aresztu w Gorzowie. Po wyjaśnieniu przewod­ niczącego P K W , Ferdynanda Rymarza, że: z punktu widzenia prawa wybor­ czego kandydat, który przebywa w areszcie czy więzieniu nadal jest kandydatem i może uczestniczyć w wyborach w mediach zaczęto się cieszyć, że będzie o n p r o w a d z i ł k a m p a n i ę w y b o r c z ą zza k r a t więziennych. Rozpoczęły się spekula­ cje, j a k to będzie w y g l ą d a ć , czy do więzienia w p u s z c z ą dziennikarzy i kamery telewizyjne, czy nie. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć z przewidywanego rozwoju tej sytuacji. Po niecałym tygodniu s p ę d z o n y m w gorzowskim więzieniu, Lepper wyszedł na w o l n o ś ć . Tutejszy sąd zdecydował, że areszt był zbyt s u r o w ą restrykcją za uporczywe nieprzychodzenie na w ł a s n ą r o z p r a w ę . O b r o ń c a na wszelki wypadek złożył w sądzie poręczenie w imieniu k o m i t e t u wyborczego Leppera, zapewniające, że stawi się on na k a ż d ą r o z p r a w ę . Wyjście z aresztu gorzowskiego Lepper zamienił w wiec wyborczy. Przed gmachem demonst­ r o w a ł o ponad 300 jego z w o l e n n i k ó w , a w biurze s ą d u o k o ł o 100 o c h o t n i k ó w p o d p i s a ł o się pod deklaracją, że sami p ó j d ą do więzienia, byleby t y l k o sąd wypuścił Leppera. P u b l i c z n o ś ć odśpiewała „ R o t ę " , n a s t ę p n i e K a n d y d a t z k i l ­ kuset zwolennikami poszedł p o d k a t e d r ę i r o z d a w a ł swoje u l o t k i . M ó w i ł , że był na spacerze z i n n y m i więźniami, k t ó r z y twierdzili, że b ę d ą g ł o s o w a ć na niego i „ S a m o o b r o n ę " . A N D R Z E J L E P P E R - POGLĄDY I SYMPATIE P O L I T Y C Z N E W ś r ó d p o g l ą d ó w politycznych Leppera zwraca u w a g ę jego konsekwentnie pozytywna ocena P R L . Swój stosunek do P R L wyraził j u ż w 1995 r. w Dzien­ niku Łódzkim (z 9.10.1995 r.) m ó w i ą c : Ja się urodziłem i żyłem w PRL-u, jak większość Polaków. PRL zlikwidował analfabetyzm, wykształcił ludzi, rozbudo­ wał fabryki, kopalnie, huty, budownictwo mieszkaniowe, rozwinął rolnictwo. Ale trzeba pamiętać, kto to zrobił. Otóż nie zrobili tego sekretarze partii, tylko zwykli ludzie. To my zbudowaliśmy Polskę! (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 3-4). T ę opinię o P R L , jej gospodarce ( w t y m kontraktacjach rolniczych z epoki Gierka) p o w t ó r z y ł później wielokrotnie w wywiadach z dziennikarzami, t a k ż e �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k o kandydat na prezydenta w 2000 r. (np. w programie 2 T V , w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", w d n i u 27 września 2000 г.). Wprawdzie Lepper p o d k r e ś l a , iż najbardziej nie lubi ludzi bez w ł a s n e g o zdania, z a c h o w u j ą c y c h się j a k chorągiewki na wietrze (Internet, rozmowa, s. 9), to jednak jego osobiste sympatie polityczne wobec p o l i t y k ó w i ich p r o ­ g r a m ó w nie są stałe. Relacje te, oczywiście, odwzajemnia druga strona. R z u ­ tują one na usytuowanie „ S a m o o b r o n y " w szerszym kontekście z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami. Bliscy w s p ó ł p r a c o w n i c y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o ­ o b r o n y " u t r z y m u j ą , że j u ż na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych, gdy jeździli do Warszawy, Lepper m ó w i ł , iż w Europie powinna rządzić socjaldemokracja. Pracownik najemny Leppera (Zbigniew Mazurek) u w a ż a , że „szef szanuje K w a ś n i e w s k i e g o " (Hyży i inni 1999, s. 24). W e d ł u g żony Leppera, kiedyś uwierzyli w „ S o l i d a r n o ś ć " , Wałęsę i Mazowieckiego, j e d n a k ż e bardzo zawiedli się na tych p r z y w ó d c a c h . Dlatego teraz wierzą tylko w Boga i r o l n i k ó w . Twierdzi ona, że politycy nie bywają u Leppera, czasami d z w o n i ą . Ostatnio np. często r o z m a w i a ł z ministrem Janiszewskim. Lepper nie l u b i W a ł ę s y , Krzaklewskiego i Balcerowicza, gdy się zdenerwuje m ó w i na ich temat ostre rzeczy, ale tylko w telewizji, bo w d o m u nigdy nie podnosi głosu i nie u ż y w a brzydkich w y r a z ó w . 1 1 W notatkach prasowych ze s p o t k a ń Leppera d o ś ć często podnoszony jest jego stosunek do Ż y d ó w . W informacji zamieszczonej w Nowinach (z 18.12.1995) cytowana jest jego w y p o w i e d ź : Najbardziej niebezpieczną dla Polski nacją jest nacja żydowska. Oni są wszędzie. Wszędzie intrygują. Potrafią do przesady nagłośnić najdrobniejsze fakty ich dotyczące aż do znudzenia. Ale tego, że w Polsce wiesza się z rozpaczy ponad trzy tysiące ludzi rocznie, nikt nie widzi (cyt. za Internet, rozmowa, s. 7-8). W Trybunie Opolskiej (z 12.05.1997) czytamy: Jestem narodowcem i ludowcem. Nie takim, który namawia do rżnięcia Żydów, lecz twierdzącym, że w Polsce powinni rządzić Polacy (cyt. za Internet, rozmowa, s. 8). Pytany, dlaczego u w a ż a nację żydowską za najgroźniejszą dla Polski, odpowiada, że to k ł a m s t w o wyrwane z kontekstu. Ludzie prowokacyjnie p y t a j ą na spotka­ niach, m ó w i ą , że Żydzi r z ą d z ą Polską. Ostentacyjnie dystansuje się w wywiadzie dla Ekspressu Wieczornego, m ó w i ą c o swoim byłym w s p ó ł p r a c o w n i k u , Januszu Bryczkowskim: Wciąż mi coś ględził o Hitlerze, faszystach, Żydach, oddziałach szturmowych. Nie brałem tego poważnie [...] A tymczasem on to traktował serio (cyt. za Internet, rozmowa, s. 10). Sam u w a ż a , że dla nas najniebezpieczniejszy jest nie n a r ó d żydowski, ale niemiecki. M ó w i oficjalnie na spotkaniach, że tego, co nie zdobyli siłą Bismarck i Hitler, to dziś dostają darmo K o h l i Schroeder (Internet, rozmowa, s. 8). 1 1 W kampanii prezydenckiej Lepper powiedział o Balcerowiczu, że był to najbardziej kom­ petentny w sensie negatywnym człowiek w ostatnich rządach. Konsekwentnie realizował program zgodny z interesami Banku Światowego i U E . Ale nie tylko on jest winien, bo nie był sam w tych rządach i nie sam zrujnował Polskę. Prawdą jest, że trochę ładniej wyglądają nasze miasta, ale w sferze społecznej i ekonomicznej widać głównie negatywy: przemysł upadł, rolnictwo jest w skandalicznym stanie, choć jeszcze się trzyma itd. (Internet, wybory). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 67 Lepper zaprzecza, że jest antysemitą. Nieprawdziwe są, w e d ł u g niego, opo­ wieści Chodorowskiego, że m u chcieli wygolić gwiazdę Dawida. W ó w c z a s musiał t y l k o p r z y p o m n i e ć , że za zabranie dorobku całego życia była w Polsce chłosta. Jest to polska tradycja i przestroga dla wszystkich, dla k o m o r n i k ó w i b a n k ó w , że więcej nie będzie ani jednej licytacji zagrody chłopskiej. W latach 1936-1937 symbolem c h ł o p a były wbite na p o d w ó r k u widły i kosa na sztorc. K i l k u k o m o r n i k ó w odważyło się wejść do gospodarstw, ale ż a d e n nie wyszedł. Lepper u w a ż a , że historia lubi się p o w t a r z a ć , przestrzega, więc przed s a m o s ą d a m i , nad k t ó r y m i nie zapanuje (Internet, rozmowa, s. 9). Lepper nigdy nie u k r y w a ł swoich ambicji politycznych sięgających naj­ wyższych stanowisk w p a ń s t w i e , włącznie z p r e z y d e n t u r ą , jeśli społeczeństwo tak zadecyduje i będę widział taką wolę i poparcie (Internet, rozmowa, s. 10). Przyznaje, iż jest i idealistą, i cynicznym, zimnym draniem (tamże, s. 10). M a ideę zmian, ale od dawna m ó w i ł , że świat nie m o ż e iść w kierunku kapi­ talizmu, podobnie j a k i k o m u n i z m był nie do przyjęcia, światu potrzebna jest trzecia droga. Teraz o k a z a ł o się, że wielu ludzi jest podobnego zdania, z p a p i e ż e m Janem P a w ł e m I I na czele. Świadczyć ma o t y m m o t t o wiszące na ścianie biura, cytat z wypowiedzi p a p i e ż a : Nie do przyjęcia jest twierdzenie, iż po upadku komunizmu jedyną alternatywą jest kapitalizm (cyt. za Internet, rozmowa, s. 11). U w a ż a , że jego g ł ó w n y m celem jest zbudowanie potężnej rolniczej organizacji zawodowej. Zjednoczenie wsi polskiej. Polacy są uczci­ w y m i pracowitym narodem, należy n i m i tylko m ą d r z e p o k i e r o w a ć , nawet gdyby to przebiegało od demokracji, przez anarchię, aż do dyktatury, wtedy - w y z n a ł K u r s k i e m u - zrobi „porządek" (Internet, rozmowa, s. 13). Swoje p o g l ą d y gospodarcze i polityczno-społeczne w odniesieniu do spraw krajowych i zagranicznych wyłożył Lepper w kampanii prezydenckiej 2000 r. P r z e d s t a w i ł je na licznych spotkaniach z wyborcami, w wywiadach i konferen­ cjach prasowych, audycjach radiowych i telewizyjnych w wielu miastach kraju. N i e k t ó r e treści p o w t a r z a ł kilkakrotnie w r ó ż n y c h miejscach (Internet, wybory). Oficjalną k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą Lepper r o z p o c z ą ł w Lublinie m ó w i ą c , że p r z y s z e d ł czas na takiego j a k on człowieka, k t ó r y jest n i e s k a ż o n y w ł a d z ą i ma czyste ręce, co m u daje realne szanse przejścia do drugiej tury w y b o r ó w . Wierzy w to t y m bardziej, że ludzie go znają i r o z p o z n a j ą , deklarują, że b ę d ą na niego g ł o s o w a ć . W kampanii będzie chciał przedstawić oszukiwanemu s p o ł e c z e ń s t w u p r a w d ę . Powiedział: Nie będzie epitetów i oszczerstw. Nie będzie także tematów zastępczych typu aborcja, lustracja czy dekomunizacja. W mojej kampanii postawię na sprawy socjalne, gospodarcze i stosunki międzynarodowe [...] zajmę się także przestrzeganiem konstytucji, która zapewnia m.in. bezpłatną służbę zdrowia i równy dostęp do nauki, tymczasem notorycznie łamana jest przez rząd, prezydenta i parlament (Internet, wybory). W czasie kampanii z o s t a n ą zawieszone blokady, o k t ó r y c h trzeba j u ż z a p o m n i e ć i z a m i e n i a ć je na „ k a r t ę w y b o r c z ą " . Zadaniem priorytetowym jest uzdrowienie gospodarki. T u oprze się na d w u filarach: rolnictwie i budownictwie mieszkaniowym; jeśli się nie postawi na te działy, nie ma m o w y o poprawie sytuacji gospodarczej. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Oceniając bieżące wydarzenia w kraju Lepper s k o m e n t o w a ł wyjście U W z r z ą d u : Balcerowicz zachowuje się j a k szczur uciekający z p ł o n ą c e g o o k r ę t u , a zrobił to dlatego, bo „ s y p i ą s i ę " finanse publiczne i nie widzi wyjścia z tej sytuacji. Skoro j u ż jednak Balcerowicz, główny niszczyciel i szkodnik, odszedł, to teraz Krzaklewski powinien sobie szybko p r z y p o m n i e ć i zrealizować obiet­ nice przedwyborcze; nie m a innego wyjścia, j a k z o s t a ć premierem. R z ą d nie jest przygotowany na ż a d n ą klęskę żywiołową, nie m a rezerw, zachowuje się j a k s t r a ż a k , k t ó r y zaczyna k o p a ć studnię dopiero wtedy, gdy wybucha p o ż a r , przetrwa zatem tylko do k o ń c a r o k u . W y b o r y powinny b y ć najpóźniej na w i o s n ę . Opiniując a k t u a l n ą sytuację g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n ą powiedział, iż w ciągu ostatnich dziesięciu lat największą stratę poniosły kobiety, w ś r ó d nich panuje też największe bezrobocie. Podobnie emeryci i renciści najbardziej odczuli przemiany. O b o w i ą z k i e m p a ń s t w a jest zapewnienie i m takich ś r o d k ó w ma­ terialnych, aby mieli pieniądze na swoje potrzeby bytowe: To skandal, żeby emeryci i renciści nie mieli pieniędzy na wykupienie recept, czy na opłacenie czynszu (Internet, wybory). O n i są też wyrzucani na bruk, e k s m i t o w a n i . Inflacja powoduje to, że biednym ludziom żyje się najgorzej. W i n ą za nią p r ó b u j e się o b a r c z a ć r o l n i k ó w . Są to n a s t ę p n e k ł a m s t w a r z ą d z ą c y c h . T o oni, ich firmy p a ń s t w o w e , wciąż p o d n o s z ą ceny paliw, energii i o p a ł u , co m a w p ł y w na wzrost cen żywności. A przecież dzisiaj cena trzody chlewnej, dro­ biu, nawet z b o ż a jest niższa, niż trzy lata temu. W zakresie spraw gospodarczych i społecznych kraju Lepper w swojej ostatniej kampanii obiecał, iż jeśli zostanie prezydentem, to k a ż d a cztero­ osobowa rodzina w trudnej sytuacji materialnej będzie m i a ł a zapewnione m i n i m u m socjalne ok. 2,5 tysiąca złotych. Pieniądze na ten cel uzyska m . i n . z prywatyzacji b a n k ó w i n a d w y ż k i dewizowej. Najmniej zarabiający, na pozio­ mie m i n i m u m socjalnego, powinni b y ć w ogóle zwolnieni z podatku; dla p o z o s t a ł y c h obecny system podatkowy m ó g ł b y być zachowany. Rolnicy po­ w i n n i płacić podatek dochodowy, nie V A T . F i r m y eksportujące swoje pro­ d u k t y p o w i n n y m i e ć prawo do ulg podatkowych. N a l e ż y wrócić do o b o w i ą z ­ kowego ubezpieczenia w gospodarstwie zwierząt i upraw. G d y b y płacili je wszyscy rolnicy, s k ł a d k i byłyby niskie. M o ż n a b y ł o b y z nich p o k r y ć tegorocz­ ne straty spowodowane suszą. Nasz handel i rolnictwo niszczą zagraniczne sieci. K o r z y s t a j ą z ogromnych przywilejów, nie p ł a c ą podatku dochodowego, zabierają miejsca pracy, wykorzystują p r a c o w n i k ó w , szczególnie m ł o d z i e ż , m ł o d e dziewczyny, k t ó r e p r a c u j ą po 10-12 godzin i zarabiają 500-600 zł/mies. Ponadto, o czym nie m ó w i się oficjalnie, są molestowane i wykorzystywane 12 1 2 Według Leppera, za tę ustawę odpowiada obecny prezydent, Aleksander Kwaśniewski, bo jako poseł w lipcu 1994 r. głosował za takim rozwiązaniem. Podobnie głosował cały klub S L D i PSL, a prezydent Wałęsa ustawę tę podpisał. Krzaklewski przez trzy lata rządzenia Polską nie zrobił nic, żeby ten zapis usunąć. Projekty przeciw eksmisji na bruk AWS odrzucał już po pierwszym czytaniu. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 69 seksualnie. Dlatego też m a przygotowany projekt ustawy uniemożliwiający powstanie jakiegokolwiek super czy hipermarketu. W zakresie prywatyzacji będzie ż ą d a ł rozliczenia się kolejnych r z ą d ó w po 1989 г., co k t ó r y sprzedał, za ile i gdzie s ą te pieniądze. Będzie też zabiegał o ujawnienie z a r o b k ó w z a r z ą d ó w i rad nadzorczych f i r m b ę d ą c y c h s p ó ł k a m i skarbu p a ń s t w a . W ś r ó d p o g l ą d ó w polityczno-gospodarczych Leppera charakterystyczne jest jego negatywne stanowisko wobec U n i i Europejskiej. Kiedy wszystkie postkomu­ nistyczne rządy zabiegały o przystąpienie Polski do U E , p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o ­ n y " konsekwentnie był i jest temu przeciwny. W trakcie obrad Rady Krajowej „ S a m o o b r o n y " Lepper powiedział: Unia Europejska to następny kołchoz. Jeden miał siedzibę w Moskwie, drugi ma siedzibę w Brukseli (Polityka, nr 9, 26.02.2000, s. 114). N i e jest to postawa tylko werbalna, ale i czynna, w y r a ż a j ą c a się m . i n . organizowaniem niezliczonych, skutecznych blokad i p r o t e s t ó w rolniczych przeciw i m p o r t o w i żywności z U E (Małecki 1999, s. 32). Podczas swojej k a m ­ panii prezydenckiej (2000 r.) Lepper podkreślał wielokrotnie: Mówimy „nie" dla Unii. Niczego tam nie osiągniemy i nic nie dostaniemy za darmo. W sprawach gospodarczych powinniśmy głowę zwrócić na wschód, nie na zachód (Internet, wybory). U E chce zrobić z nas rynek zbytu dla swoich p r o d u k t ó w . Profity z tego idące osiągną głównie Niemcy (Małecki 1999, s. 32-33). Nie wierzę, że ktokolwiek może nam coś dać za darmo. Pieniądze w Brukseli są, ale przecież pochodzą od krajów członkowskich. Jeżeli będziemy w Unii, to będziemy musieli je płacić - m ó w i ł w Koszalinie, Lublinie i B i a ł y m s t o k u . W trakcie kampanii wyborczej łagodzi nieco swoje wypowiedzi, opowiada się za k o n i e c z n o ś c i ą podjęcia debaty telewizyjnej na temat przystąpienia Polski do U E (Koszalin) oraz za o g ó l n o p o l s k i m referendum w tej sprawie, w czasie k t ó r e g o w z y w a ł b y do g ł o s o w a n i a przeciw (Krzczonowo); (Internet, wybory). G d y zostanie Prezydentem, złoży pierwsze wizyty w M o s k w i e i Brukseli. Lepper m ó w i ł w ó w c z a s też, że c z ł o n k o s t w o w N A T O nie daje gwarancji bezpieczeństwa: W 1939 r. też były ekstra układy i co, pomógł nam ktoś? (Internet, wybory). Przewodniczący „ S a m o o b r o n y " niejednokrotnie o p o w i a d a ł się r ó w n i e ż za całkowitym zakazem sprzedaży ziemi cudzoziemcom (np. Szcze­ cin). U w a ż a bowiem, że Niemcy zawiązują spółki z polskim k a p i t a ł e m , by w y k u p i ć ziemię, ale to oni p o z o s t a j ą faktycznymi właścicielami gospodarstw. Dzieje się to nie t y l k o na ziemiach zachodnich, ale nawet i w Polsce centralnej. W ocenach k o m e n t a t o r ó w zagranicznych zastanawiające jest, że kseno­ fobiczne deklaracje Leppera popiera, w e d ł u g CBOS, 25-35% badanych i jest to poparcie wyższe niż dla premiera Jerzego Buzka, człowieka „ S o l i d a r n o ś c i " . R ó w n o c z e ś n i e poparcie to nie opiera się na tradycyjnej bazie wiejskiej, lecz rozprzestrzenia się na tereny miejskie. W jesiennej manifestacji 1999 r. - jednej z największych w erze postkomunistycznej - brali udział nie t y l k o chłopi, ale i kolejarze, pielęgniarki, związki górnicze, bezrobotni, pracownicy prze­ mysłu. Było 30 000 protestujących. D o Leppera, przywódcy ultranacjonalistycznej „ S a m o o b r o n y " , przyłączyli się inni p r z y w ó d c y i organizacje z w i ą z k o w e ( M a ł e c k i 1999, s. 32-33). �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W e d ł u g wypowiedzi wielu tysięcy r o l n i k ó w , sytuacja w Polsce pogarsza się z r o k u na rok. R o s n ą koszty i gospodarstwa u p a d a j ą , ludzie są coraz bardziej zdesperowani, t r a c ą w s z e l k ą nadzieję i uważają, że tylko Lepper m o ż e ich u r a t o w a ć . W 1999 r. w y g r a ł on blokadami i rolniczymi protestami zakaz i m p o r t u żywności z U E . W ocenie Brukseli, dwa miliony gospodarstw rolnych potrzebuje przekształceń, żeby d o s t o s o w a ć się do r y n k u U E . Lepper twierdzi, że w U E zgodzimy się tylko na partnerstwo i p o d t y m warunkiem się do niej p r z y ł ą c z y m y , nigdy natomiast nie zgodzimy się na to, aby b y ć dla niej rynkiem zbytu. W e d ł u g CBOS, poparcie dla wejścia do U E w 1996 r. w y n o s i ł o 80%, a w 1999 - 55%. T r u d n o jest więc przewidzieć co, kiedy i w j a k i m stopniu w p ł y w a na stan u m y s ł ó w r o l n i k ó w i j a k i jest w t y m udział d e m a g o g ó w . Słusznie zatem Leszek Balcerowicz twierdzi, że społeczeństwu trzeba wyjaś­ niać, co daje p r z y n a l e ż n o ś ć do U n i i i inne reformy. W obecnej sytuacji, po odejściu od gospodarki planowej i wprowadzeniu rynkowej, gdy ludziom żyje się biednie, wyrażają swoje niezadowolenie i gniew na z e w n ą t r z (w bloka­ dach, manifestacjach). Andrzej Lepper jest dla nich j e d y n ą f o r m ą nacisku na r z ą d ( M a ł e c k i 1999, s. 33). A N D R Z E J L E P P E R - C E C H Y OSOBOWOŚCIOWE - OPINIE Przytaczane przez p r a s ę opinie o Lepperze, jego cechach o s o b o w o ś c i o ­ wych, k o n c e n t r u j ą się na ocenie i uwypuklaniu z a c h o w a ń p r z e w o d n i c z ą c e ­ go „ S a m o o b r o n y " w k i l k u podstawowych, przenikających się sferach. D o ­ tyczą one: • Jego ocen czołowych postaci naszego życia społeczno-politycznego (łączą się one z w ą t k i e m kryminalno s ą d o w y m ) ; • Ocen jego metod działań w obrębie „ S a m o o b r o n y " , dokonywanych przez p o l i t y k ó w innych u g r u p o w a ń i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ; • Oceny przez innych polityków jego aspiracji politycznych; • Scharakteryzowanych już wcześniej metod działań na zewnątrz (związanych ze strategią w a l k i i koalicjami z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi). Dziennikarzy prasowych zdaje się bardzo b u l w e r s o w a ć s p o s ó b wypowiedzi Leppera, k t ó r y w k i l k u przypadkach m i a ł swój epilog w sprawach s ą d o w y c h . Z d u ż ą więc satysfakcją d o n o s z ą w swoich relacjach, iż wprowadza on nowe standardy do polskiego obyczaju politycznego. Lepper nigdy nie przebierał w słowach w ocenie innych. Niemal wszyst­ k i m uczestnikom sceny politycznej przyczepia jednoznaczne etykietki: Lecha W a ł ę s ę n a z w a ł d o b r y m kombinatorem, Jana Olszewskiego - pijakiem i dege­ neratem, Andrzeja Stelmachowskiego i Jacka K u r o n i a - głąbem, Janusza Lewandowskiego - gnojkiem i g ó w n i a r z e m , w o j e w o d ę pomorskiego, k t ó r y k a z a ł siłą u s u n ą ć b l o k a d ę w N o w y m Dworze - bandziorem i g ó w n i a r z e m . Profesora Leszka Balcerowicza określił ekonomicznym niedoukiem i zapro­ p o n o w a ł wicepremierowi korepetycje z ekonomii. Józef Ślisz jest d u ż y i głupi, �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 71 p o s ł o w i e t o zdrajcy, a „ S o l i d a r n o ś ć " - c ó r k a C I A i K G B , Rada M i n i s t r ó w natomiast - r z ą d zdrady narodowej. Prymasa Józefa Glempa wzywa, by się o p a m i ę t a ł , grozi biskupowi G o c ł o w s k i e m u szubienicami stawianymi na K r a ­ k o w s k i m Przedmieściu, zaproszony przez Aleksandra K w a ś n i e w s k i e g o o b r a ż a go w p a ł a c u prezydenckim (Hyży 1999, s. 23-24; Ł u c z a k i inni 1999, s. 31; komentarz zawarty w Internet, rozmowa, s. 5; Polityka, nr 5, 29.01.2000, s. 86). Takie zachowania d r a ż n i ą i irytują dziennikarzy, p r o w o k u j ą ich do podobnych reakcji. P r z y k ł a d e m tego jest Stanisław T y m , k t ó r y w artykule pt. „ E p i t e t " (1999) n a p i s a ł m.in.: W epitetach z magla rodem silny jest też tzw. lider Samoobrony [...] gdy ktoś zaciągnął pożyczki i zamiast je spłacać, nadał sobie przywództwo grupy, demagogów łamiących prawo, to jest dla mnie głównie cwaniak i kombinator [...] Teraz cwaniaczek z Darłowa ogłasza, że wznowi blokady dróg. „Komorników bankowych i inkasentów - niech nikt nie waży się wy­ syłać tych urzędników do gospodarstw, bo będą czekały na nich kosy" - grozi i straszy. Niedawno przypomniał biskupowi, że w Polsce biskupów się wieszało [...] (Wprost, nr 8, 21.02.1999, s. 116). Bardziej w y w a ż o n e są relacje dziennikarzy - p r a w n i k ó w . Aleksander C h e ć k o w Polityce (2000) napisał, że nazwanie w łódzkim radiu (w 1999 r.) r z ą d u „ r e ż i m e m antypolskim i anty l u d z k i m " mieści się (choć z trudem) w granicach prawa do swobodnej wypowiedzi i politycznej k r y t y k i , czyli p r z e s t ę p s t w e m nie jest i nie podlega interwencji prokuratora. Znieważenie wicepremiera natomiast, o k r e ś l o n e g o j a k o „ b a n d y t a z Pabianic", kwalifikować m o ż n a do rozprawy cywilnoprawnej lub na wniosek pokrzywdzonego. Zasady legalizmu nakazywały prokuratorowi ścigać Leppera z urzędu, sam jednak s p o s ó b , w j a k i to zrobił był nieudolny i nie do k o ń c a p r z e m y ś l a n y (zakończył się na granicy aresztem Leppera w koszulce z orłem - M . D - P ) ; ( C h e ć k o 2000, s. 18). Lech Falandysz, w felietonie pt. „ E u r o p e j c z y k Lepper" (1999, s. 107) spojrzał na zachowania Leppera z odmiennego p u n k t u widzenia. Znany praw­ n i k stwierdził, iż Lepper jest prawdziwym mistrzem w rzucaniu inwektyw i grożeniu swoim przeciwnikom. Potrafi znakomicie u r a ż a ć , s z o k o w a ć , nie­ p o k o i ć , bić słowem. Po k a ż d y m jego emocjonalnym wywiadzie zdaje się b y ć naruszony niemal cały kodeks karny (zniesławienie, zniewaga funkcjonariusza publicznego, poniżenie konstytucyjnego organu RP, g r o ź b a bezprawna i karal­ na). Najlepsi polscy dziennikarze ( M o n i k a Olejnik - T V , Krzysztof Skowroński - radio „ Z e t " ) nie m o g ą sobie p o r a d z i ć z t y m t r u d n y m r o z m ó w c ą . Jako p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć zadziwienie redaktora S k o w r o ń s k i e g o pytającego Leppera w wywiadzie r a d i o w y m : „ K o g o pan straszy, panie p r z e w o d n i c z ą c y - biskupa?". Zdaniem Falandysza, Andrzej Lepper m a ostoję, ale w Euro­ pejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. T r y b u n a ł udziela bowiem ochrony prawnej wypowiedziom agresywnym, szokującym, u r a ż a j ą c y m lub z a k ł ó c a j ą c y m s p o k ó j oraz uznaje bardzo szerokie ramy dopuszczalnej k r y t y k i p o l i t y k ó w i jeszcze szersze w przypadkach k r y t y k i r z ą d u . Lepper jest więc w istocie bojownikiem o nieskrępowaną wolność wypowiedzi w sferze polityki, czego nie dostrzegają nie tylko funkcjonariusze państwa, ale również dziennikarze �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Falandysz 1999, s. 107). G d y , ci ostatni dziwią się, j a k m o ż n a b l o k o w a ć drogi i u t r u d n i a ć życie niewinnym ludziom, Lepper odpowiada k r ó t k o : europejski standard. Z n a on też europejskie standardy wolności wypowiedzi, bo stara się u n i k a ć określeń t y p u „ ć w o k " czy „ g ł u p e k " , a m ó w i np. „ r o z t r z e p a n y Sellin". Spokojnie może nazywać rząd antypolskim i antyludzkim, bo ci, którzy są w rządzie, o swoich przeciwnikach mówią, że są partią zdrady narodowej. Mówiąc 0 rzeczniku rządu, że jest roztrzepany, nie nazywa go jednak ,,popaprańcem", ani „insektem [...] ci, co dzisiaj rządzą też [...] kiedyś krzyczeli: „złodzieje", „znajdzie się kij na (odpowiedniego człowieka) ryj", „komunistyczny kapuś" itp. Gdy minister Janiszewski ze zgrozą stwierdza, że spalono flagę Unii Europej­ skiej, Lepper lekceważąco macha ręką: „europejski standard" (tamże, s. 107). Przecież to nie o n palił kiedyś k u k ł ę prezydenta W a ł ę s y p o d Belwederem, a w k u k ł ę Balcerowicza p o d Sejmem walili kijami na oczach kamer r ó w n i e ż p o s ł o w i e PSL. Dzięki Andrzejowi Lepperowi część polskich chłopów jest już jedną nogą w Europie (tamże, s. 107). Liczne cytaty prasowe p o ś w i ę c o n e są t y p o w y m zachowaniom Leppera. R o m a n Jagieliński, p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej, oceniał, iż zachowania Leppera są nieprzewidywalne, często zmienia zdanie, czasem w sposób irracjonalny. Ale nikt nim nie steruje, decyzje podejmuje sam. Czasem dyskutuje z bliskimi sobie ludźmi, ale ostatecznie działa według własnego uznania (Hyży i inni 1999, s. 24). Opinię tę podzielają współpracownicy Leppera m ó w i ą c , że rządzi on „ S a m o o b r o n ą " sam. Sam też obsadza stanowiska, k t ó r y c h rotacja jest w Związ­ k u tak częsta, że właściwie to jest j u ż trzecia „ S a m o o b r o n a " , a z pierwszej 1 drugiej w grupie przywódców nie pozostał nikt (Grabowski 1998, s. 23). R ó w n i e ż były wiceprzewodniczący „ S a m o o b r o n y " , Ireneusz M a r t y n i u k , twierdzi, iż p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " nie poddaje się ani partyjnej, ani związkowej k o n t r o l i , a niepokornych odsuwa. Z tych p o w o d ó w rozstał się z Januszem Bryczkowskim, k t ó r y p r ó b o w a ł przejąć przywództwo w „ S a m o o b r o n i e " , gdy on p r z e b y w a ł w areszcie (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). Janusz Bryczkowski na p o c z ą t k u w s p ó ł p r a c y z Lepperem powiedział w w y ­ wiadzie dla Ekspresu Wieczornego (23.12.1993): Nie chciałbym zupełnie dezawuo­ wać Leppera. To jest niewątpliwie talent polityczny. Zgubiła go przesadna wiara we własne posłannictwo. Już uwierzył, że jest na szczycie i zaczął pomiatać ludźmi. Taki mały dyktatorek. Wyrzucał z hukiem każdego, kto mu się przeciwstawił. Jego aspiracje sięgały fotela prezydenckiego. Ani szczebel niżej. Wywiad udzielony przez kogoś z nas wywoływał w nim agresję. Mnie w oczach Leppera zaczęło gubić nadmierne zainteresowanie prasy moją osobą. U nas przyjęto uważać, że nieważne, co piszą, byleby cokolwiek pisali. A Lepper nie jest głupi, eliminował ze swego otoczenia każdego, kto mógł mu potencjalnie zagrozić (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 10). W j a k i m ś momencie Bryczkowski ocenił, że jeśli współpracuje się z Leppe­ rem, to trzeba się liczyć z t y m , że w pewnej chwili „nie wyjdzie się drzwiami, ale z d r z w i a m i " . Lepper stwierdził, iż Bryczkowski wyszedł z drzwiami i więcej nie wrócił. Przyznał, że wykorzystywał go do czasu, gdy był m u potrzebny. Zorgani­ z o w a ł struktury, k t ó r e istnieją do dziś. D o ludzi ze swojego najbliższego �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 73 otoczenia m ó w i natomiast: Dla dobra związku, żebyś ty byl najlepszym moim współpracownikiem - jak przyjdzie czas - to wylecisz z hukiem, bez słowa dziękuję. Jestem bezwzględny (Internet, rozmowa, s. 10). Szczególnie d u ż o miejsca zajmują w prasie komentarze związane z aspira­ cjami politycznymi Leppera. Po blokadach w l u t y m 1999 r. P a w e ł Piskorski (poseł U W ) stwierdził, iż wiele wskazuje na to, że ostatnie działania Leppera są p o c z ą t k i e m jego k a m ­ panii prezydenckiej: Jego celem jest zwrócenie na siebie maksymalnej uwagi, doprowadzenie do sytuacji, w której nie będzie możliwe żadne rozwiązanie, a rządowi nie pozostanie nic innego jak użycie siły. Dlatego uważam, że nie należy prowadzić z nimi żadnych rozmów, bo będzie to tylko zachętą do podobnych działań w przyszłości (Hyży i inni 1999, s. 24). W t y m samym czasie niemiecki Die Zeit n a z w a ł Leppera drugim Wałęsą. W zagrodzie L e p p e r ó w zaczęli b y w a ć niemal codziennie dziennikarze, pytając I r e n ę L e p p e r o w ą , czy czuje się wiejską D a n u t ą W a ł ę s o w ą . Sama m i a ł a n a m a w i a ć m ę ż a , aby przejął Ministerstwo Rolnictwa, jeśli z a p r o p o n u j ą m u to stanowisko, ale o d m ó w i ł żonie t ł u m a c z ą c , że nie zostawi ludzi, w o l i b u d o w a ć Związek (Hyży i inni 1999, s. 23). Pod koniec 1999 r. Lepper ogłosił, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach w 2000 r. Plany prezydenckie Leppera wywołały r ó ż n e reakcje. W „ S a m o o b r o n i e " , Ireneusz M a r t y n i u k (do niedawna bliski w s p ó ł p r a c o w ­ n i k Leppera) w l u t y m 2000 г., w liście do kierownictwa Z w i ą z k u napisał, że coraz mniej c z ł o n k ó w rozumie grę p r o w a d z o n ą przez P r z e w o d n i c z ą c e g o . Z a ­ rzucił m u sprawowanie dyktatorskiego modelu p r z y w ó d z t w a , ł a m a n i e zasad demokratycznych w podejmowaniu decyzji oraz z a a p e l o w a ł o k o n t r o l ę finan­ sów Z w i ą z k u . R ó w n o c z e ś n i e stwierdził, że Lepper, aby odnieść sukces musi najpierw stłumić bunt we w ł a s n y m ugrupowaniu: Wszyscy boją się publicznie krytykować przewodniczącego, a on niszczy ludzi [...] najpierw wykorzystuje, a potem odsuwa, na chłopskiej biedzie i ludzkim nieszczęściu pragnie zbić kapitał polityczny (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Odmienne stanowisko zajął Janusz Malewicz, wiceprzewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " . W e d ł u g niego, Lepper byłby d o b r y m prezydentem: Co więcej lep­ szym prezydentem niż Kwaśniewski, bo myśli po polsku, a nie po europejsku, a teraz dominuje opcja ,,eurodebili" [...] błyskawicznie z trybuna ludowego zmie­ niłby się w męża stanu. Ubliżał, walił prawdę w oczy, bo inaczej by nie zaistniał, ale on taki nie jest (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). K a n d y d o w a n i e Leppera w wyborach prezydenckich s p o t k a ł o się z dez­ a p r o b a t ą p r z y w ó d c ó w PSL, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i k ó ł e k rolniczych. Jacek Soska - rzecznik PSL - ocenił: Jeśli myśli o prezydenturze, to jest skończonym człowiekiem, bo dla osobistych sukcesów zapomniał o ludziach z miliona gospodarstw rolnych, którzy żyją z rolnictwa i pokładali w nim nadzieje. Zapomniał też o drugim milionie gospodarstw, których właściciele szukają innych źródeł dochodów lub finansowego wsparcia w rolnictwie. Te problemy winien rozwiązywać związek zawodowy. Poza PSL, nie robiła tego żadna partia i nie zanosi się na to by robiła. [...] Ja bardzo szanuję pana Leppera [...], natomiast jeżeli �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA startuje na prezydenta, jasno się określa. Pokazuje, że ma w nosie nawet członków Samoobrony, którzy wierzyli w niego (cyt. za: Polityka, nr 50 z 11.12.99, s. 88). W ł a d y s ł a w Serafin, p r z e w o d n i c z ą c y Krajowego Z w i ą z k u R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizacji Rolniczych, oraz R o m a n Wierzbicki, p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r ­ n o ś c i " R I , w liście do kierownictwa „ S a m o o b r o n y " opowiedzieli się za „jed­ nością wsi i c h ł o p ó w p o l s k i c h " oraz rozdzieleniem funkcji „ S a m o o b r o n y " j a k o związku i partii. Napisali też, iż prawo kandydowania na prezydenta RP pana Leppera jest jego prawem niezbywalnym, nie może jednak stanowić prze­ szkody w rozmowach i współpracy w negocjacjach z rządem (cyt. za: Bogusz, Macieja 2000, s. 31). W licznych wypowiedziach Serafin i Wierzbicki p o d ­ kreślali, że o n i i ich organizacje nie b ę d ą uczestniczyć w kampanii Leppera i p o p i e r a ć jego blokad. N i e zważając na to, że w marcu (2000 r.) „ S a m o ­ o b r o n a " oficjalnie zawiesiła protesty utrzymywali, że przygotowywane przez Leppera blokady nie p o w i o d ł y się. W dodatku z „ S a m o o b r o n y " zaczęli od­ c h o d z i ć ludzie, jej notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej spadły, przy­ w ó d c a „ S a m o o b r o n y " (tym samym) „ w y p a d ł z gry", a związki rolnicze za­ częły skutecznie „ d o g a d y w a ć się z r z ą d e m " . Okazało się, że sprawy można rozwiązywać bez niego i świat się nie zawali (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Stan ten bardzo o d p o w i a d a ł ministrowi rolnictwa, Jackowi Janiszewskiemu, k t ó r y nie b a c z ą c na fakty stwierdził, że: teraz widać ile znaczy Samoobrona. Lepper wypłynął na fali niezadowolenia po załamaniu się rynku rosyjskiego [wypłynął wcześniej, po p u ł a p c e kredytowej - M . D - P ] czas pokazał, że znacznie lepiej przygotowane są organizacje Wierzbickiego i Serafina (tamże, s. 31). W i o s n ą 2000 г., Ireneusz K r z e m i ń s k i , socjolog z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ocenił, że czas największej p o p u l a r n o ś c i Andrzeja Leppera j u ż m i n ą ł . Stwierdził też, że Polacy nie mają szacunku dla prawa, nagminnie je łamią, ale - paradoksalnie - marzą o tym, aby ich kraj był państwem prawa. I w końcu uświadamiają sobie, że Lepper nie przestrzega żadnych zasad. Dlatego traci zaufanie ( t a m ż e , s. 31). W e d ł u g opinii dziennikarzy Wprost, w tej sytuacji ratunek dla Leppera przyszedł w ostatniej chwili, kiedy został spektakularnie aresztowany na gra­ nicy polsko-czeskiej. W następstwie nasuwa się pytanie: czy Leppera i „ S a m o ­ o b r o n ę " czeka powolna marginalizacja? W ocenie Antoniego D u d k a , politologa z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Lepper potrzebuje obecności kamer i dziennikarzy, bo r o z p o c z ą ł ostatni etap w a l k i o w ł a d z ę na wsi o d k ą d zapowiedział, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach prezydenckich. Wprawdzie nie myśli o wygranej, ale chce o t r z y m a ć więcej głosów niż kandydat PSL, bo wydaje m u się, że w ó w c z a s uzyska mandat Sejmowy. Wprawdzie PSL m a więcej pieniędzy i lepsze struktury, to jednak Lepper jest bardziej niż K a l i n o w s k i zdeterminowany (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Tymczasem w wyborach prezydenckich w p a ź d z i e r n i k u 2000 r. Lepper zajął 4 miejsce i o t r z y m a ł ponad 3% głosów. O PSL, k t ó r e o d m ó w i ł o p r z y s t ą p i e n i a do B l o k u Ludowo-Narodowego, powiedział, że w n a s t ę p n e j kadencji wyeliminuje je ze sceny politycznej. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 75 A N D R Z E J L E P P E R W SONDAŻACH OPINII P U B L I C Z N E J W y r a z e m aprobaty społecznej dla o s ó b powszechnie znanych, ich postaw i c z y n ó w , są miejsca zajmowane w r ó ż n e g o rodzaju s o n d a ż a c h i rankingach. W przypadku Andrzeja Leppera w y n i k i ankiet, przeprowadzonych t y l k o w r o ­ k u 1999 przez rozmaite o ś r o d k i b a d a ń opinii publicznej, były z a s k a k u j ą c o pozytywne. F a k t ten w y w o ł a ł na ł a m a c h prasy pytania o przyczyny tego aplauzu społecznego. Odpowiedzi szukano tak w naukowych opiniach eksper­ ckich, j a k i w indywidualnych ocenach dziennikarskich. Te ostatnie nie są wolne od a r t y k u ł o w a n i a o d c z u ć subiektywnych, a z racji swego szerokiego zasięgu o d d z i a ł y w a n i a bywają często przyswajane j a k o własne, zwłaszcza przez obywateli mniej zorientowanych w bieżących wydarzeniach politycznych. W e d ł u g w y n i k ó w b a d a ń I n s t y t u t u Spraw Publicznych, przeprowadzonych 17-19 czerwca 1999 r. (na 707-osobowej p r ó b i e m i e s z k a ń c ó w wsi i 437-osobowej p r ó b i e r o l n i k ó w ) , gdyby wybory prezydenckie odbyły się w czerwcu 1999 г., to na wsi p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z y s k a ł b y 8%, tyle samo co M a r i a n Krzaklewski, w y g r a ł b y je natomiast Aleksander K w a ś n i e w s k i , na k t ó r e g o g ł o s o w a ł o b y 4 5 % m i e s z k a ń c ó w wsi (Lizut 1999, s. 6). Zdaniem Instytutu, w p o r ó w n a n i u z wyborami prezydenckimi w 1995 r. widać wyraźny wzrost liczby z w o l e n n i k ó w urzędującego prezydenta i Leppera. Odsetek głosów oddanych cztery lata temu na k a n d y d a t ó w ludowych (14%), nie uległ zmianie w p o r ó w n a ­ niu z deklarowanym poparciem w czerwcu 1999 r. (14%). Z analizy e l e k t o r a t ó w poszczególnych k a n d y d a t ó w wynika, że przywódcę „ S a m o o b r o n y " , prócz rolni­ k ó w , szczególnie tych poniżej 35 r o k u życia, popierają t a k ż e bezrobotni. K o m e n t u j ą c w y n i k i przeprowadzonego s o n d a ż u , Lena K o l a r s k a - B o b i ń s k a , socjolog, dyrektor ISP, p o d s u m o w a ł a m.in.: na liście p o l i t y k ó w cieszących się zaufaniem społecznym Lepper zajmuje obecnie szóste miejsce, wyprzedza­ j ą c premiera Buzka. W y s o k ą akceptacją cieszy się zwłaszcza w ś r ó d niezado­ wolonych r o l n i k ó w i bezrobotnych na wsi. W i d z ą w n i m reprezentanta swoich interesów, k t ó r y spełnia w a ż n ą rolę n a r z ę d z i a nacisku na rząd. Lepper m a poparcie t y l k o j a k o p o l i t y k protestu i konfrontacji. Jest postrzegany w k o n ­ tekście b l o k a d i skandali. Jako osoba p o t r a f i ą c a f u n k c j o n o w a ć w g ł ó w n y m nurcie życia politycznego, k t ó r a m o ż e odpowiedzialnie s p r a w o w a ć w ł a d z ę nie u w i a r y g o d n i ł się. Dlatego zaufanie społeczne nie p r z e k ł a d a się na poparcie wyborcze ani dla niego, ani dla „ S a m o o b r o n y " , nawet w ś r ó d r o l n i k ó w . G ł ó w ­ n ą siłą p o l i t y c z n ą na wsi jest nadal PSL, m i m o wielu pretensji, jakie m a j ą do niego rolnicy. R ó w n o c z e ś n i e jednak poparcie dla samej partii nie oznacza akceptacji dla jej p r z y w ó d c y w przyszłych wyborach, o czym świadczy niskie poparcie dla ewentualnego kandydata na prezydenta J a r o s ł a w a Kalinowskiego (Lizut 1999, s. 6). W e d ł u g ankiety CBOS, z maja 1999 г., Andrzej Lepper był szóstym p o d w z g l ę d e m p o p u l a r n o ś c i polskim politykiem (uzyskał 4 1 % poparcia). Zaini­ c j o w a n ą przez niego akcję blokowania d r ó g z a a k c e p t o w a ł a ponad p o ł o w a P o l a k ó w ankietowanych przez CBOS ( Ł u c z a k 1999, s. 30). �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Komentarze prasowe na temat w y n i k ó w b a d a ń ankietowych są bardzo emocjonalne i z r ó ż n i c o w a n e . K ł a d ą też nacisk na r ó ż n e aspekty przeżywanej przez a u t o r ó w rzeczywistości. Jerzy Surdykowski, w artykule „ A m e r y k a Europy" (Wprost, nr 45, 7.11.1999), oceniając w y n i k i badania opinii publicznej, w e d ł u g k t ó r y c h Andrzej Lepper, zdaniem autora - wiejski w a t a ż k a , nie mający nic do zaproponowania p r ó c z destrukcji p a ń s t w a i recydywy socjalizmu - cieszy się d u ż o większą s y m p a t i ą , niż premier Jerzy Buzek, profesorski mediator, w z ó r spokoju i dobrych manier, stwierdził, iż są one objawem sięgnięcia dna przez p o l s k ą p o l i t y k ę (s. 36). Dziennikarz zwraca przy t y m u w a g ę , iż ponad 80% P o l a k ó w twierdzi w tych badaniach, że nie widzi na scenie politycznej grupy lub p a r t i i , k t ó r a by ich r e p r e z e n t o w a ł a , więc nie m a j ą na kogo głosować (przed p a r u laty było ich niespełna 5 0 % ) . M i k o ł a j Lizut z Gazety Wyborczej uważa, że Lepper zdaje się dostrzegać swój dylemat: jeśli będzie uwiarygodniać się jako polityk „państwowy", może zacząć być postrzegany jako część estabilishmentu i tracić akceptację niezadowolonych. Zwłaszcza, że nieufność do niego wśród ogółu społeczeństwa jest jeszcze silniejsza niż zaufanie. Zaufanie do Leppera stanowi jednak duży potencjał, który może przełożyć się na głosy, jeśli nadal będzie rosnąć wśród rolników poczucie opuszcze­ nia przez elity, a rząd ograniczy się do pustych obietnic (Lizut 1999, s. 6). Z kolei R a f a ł Pleśniak z Wprost jest zdania, że Lepper r o b i wszystko, aby z d o b y ć rozgłos i opinię bezkompromisowego o b r o ń c y c h ł o p ó w . Organizuje blokady d r ó g , marsze protestacyjne, o b r a ż a polityków. J e d n a k ż e , w e d ł u g w y n i ­ k ó w s o n d a ż u Pentora, tylko nieliczni życzą m u kariery prezydenta RP. Dzienni­ karz, nie zważając na to, co piszą inni redakcyjni koledzy (np. W a c ł a w Wilczyński i Leszek Balcerowicz) o skuteczności akcji Leppera w zakresie „ w y c i ą g a n i a pieniędzy z kasy p a ń s t w o w e j " , „pieniędzy p o d a t n i k a " na nieren­ towne rolnictwo, w swoim komentarzu stwierdza, że większość nie chce, by reprezentował ich polityk, k t ó r y poza zdolnością do destrukcji niewiele zaprezen­ t o w a ł . Efektem działalności Leppera są dziesiątki spraw w kolegiach i s ą d a c h . Prawdopodobnie dlatego co p i ą t y Polak u w a ż a , że Lepper jest zbyt surowo traktowany przez w y m i a r sprawiedliwości, t y m bardziej, że na ogół w jego sprawach z a p a d a j ą w y r o k i uniewinniające (Wprost, nr 16, 16.04.2000, s. 8). Niezależnie o d często emocjonalnych wypowiedzi r e p o r t e r ó w d o t y c z ą c y c h działalności Andrzeja Leppera okazuje się, iż w rankingach dziennikarskich czołowych t y g o d n i k ó w krajowych zajmuje on bardzo e k s p o n o w a n ą pozycję. Przedstawiony w informacji internetowej j a k o najbardziej wojowniczy polski r o l n i k (Internet, w y b o r y , s. 1) w corocznej ankiecie tygodnika Polityka pt. N A J , dotyczącej najgłośniejszych, najbardziej szokujących w y d a r z e ń i postaci r o k u 1999, znalazł się na czele listy. O k r e ś l o n y został w t y m rankingu j a k o największy kozak wyróżniający się w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w b l o k a d w 1999 r. (nr 2, 8.01.2000, s. 8). R ó w n o c z e ś n i e Andrzej Lepper zajął eksponowane miejsce na liście najskuteczniejszych p o l i t y k ó w w rankingu tygodnika Wprost, pt. Politycy '99, s p o r z ą d z o n y m p o d k ą t e m skuteczności pojmowanej j a k o �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 77 u m i e j ę t n o ś ć o s i ą g a n i a celów, bez względu na to, czy są one p o ż y t e c z n e dla o g ó ł u . Nazwany mianem S a m o p a ł , uznany został za największego o b r o ń c ę chłopskiej biedy, z k t ó r e j , j a k p o d k r e ś l o n o , j u ż nieźle żyje. Jego prawdziwym sukcesem nie jest jednak blokowanie dróg i uliczne bijatyki, lecz to, że w ten sposób zmusił do pertraktacji władze RP (Wprost nr 52, 26.12.1999 г., s. 26). Zgodnie z komentarzem, o r g a n i z o w a ł blokady i zajścia k o ń c z ą c e się pobiciem p o l i c j a n t ó w . B e z k a r n o ś ć zapewnia m u „ m i ę k k o ś ć " wielu sędziów. A N D R Z E J L E P P E R - SOCJOTECHNIKA W scenariuszach w y s t ą p i e ń „ S a m o o b r o n y " są: blokady, rozlewana gno­ j ó w k a , rzucane o c h ł a p y m i ę s a , kosy na sztorc, b a t o ż e n i e k o m o r n i k ó w , grupy antyegzekucyjne, i t d . Czy wszystkie są p o m y s ł e m Leppera? Sam zainteresowa­ ny m ó w i , że słucha ludzi, inspirują go, ale decyzje podejmuje osobiście, b i o r ą c p o d u w a g ę t o , że pomysł musi być widowiskowy, taki, żeby się przebił przez środki przekazu do opinii publicznej (Internet, rozmowa, 7). D o b r z e wypada w mediach, bo o p r ó c z wrodzonych predyspozycji w c i ą ż pracuje nad swoim zachowaniem i wizerunkiem. Powie, że jest to powiązanie i wrodzonego talentu, wrodzonej inteligencji, bystrości umysłu, i wiedzy, którą mam na temat socjotechniki, na temat psychologii. Ja bardzo dokładnie prze­ studiowałem sobie książkę Le Bona „Psychologia tłumu". No, opracowania Gebelsa również - nie boję się tego powiedzieć - który był wielkim człowiekiem w dziedzinie socjotechniki i ustawiał Hitlera, jak ma stanąć, jak rękę podnieść, jak się odezwać, gdzie co zrobić. Radziłbym, żeby wszyscy skorzystali z tego i wypadali tak samo jak ja (Internet, rozmowa, s. 6). Dzięki temu panuje nad swoimi wypowiedziami, czego niejednokrotnie d o w i ó d ł , w trakcie r o z m ó w z przedstawicielami m a s s - m e d i ó w . W i e doskonale, kiedy p o d n i e ś ć głos, uśmie­ c h n ą ć się. M ó w i to, co wszyscy m y ś l ą , tylko boją się wypowiedzieć. T a metoda o k a z a ł a się skuteczna i jeśli kiedyś był krytykowany za wulgarny język, to dziś zdobywa wielki aplauz (Internet, rozmowa, s. 5-6). D o b ó r lektur w y r a ź n i e zirytował a u t o r ó w a r t y k u ł u pt. „ P r a w o Leppera". Oburzeni piszą, że Andrzej Lepper publicznie chwali się, iż przeczytał „Psy­ chologię tłumu" Gustawa Le Bona. Chyba dzięki temu sprawnie posługuje się sformułowaną tam tezą: „Tłum nie pożąda prawdy i gardzi rzeczywistością, ubóstwia natomiast zwodnicze złudzenia". Oznajmia więc bez jakichkolwiek oporów, że Samoobrona ma już milion członków. Mówi o rządzie, iż jest antyludzki, gdyż „reformy w służbie zdrowia doprowadziły do tego, że w ostatnich dwóch miesiącach śmiertelność wzrosła o 11% w stosunku do analogicznego okresu ubiegłego roku" [...]. Drugim [...] wzorem [...] Leppera jest dr Joseph Goebels [...]. Hitlerowski „geniusz zła" ogłosił 24 sierpnia 1944 r. rozpoczęcie „wojny totalnej". Lepper w lutym tego roku zapowiedział „akcję totalną" - zażądał dymisji rządu i rozwiązania Sejmu. Gdyby to nie nastąpiło, zapowiedział blokady dróg, torów, przejść granicznych oraz sparaliżowanie Warszawy [...] (Łuczak i inni 1999, s. 31). �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 13 Lepper przyznaje, że socjotechnikę stosuje na zimno, z w y r a c h o w a n i e m i nie u k r y w a tego: A dlaczego ja miałbym się dawać w mediach tym, którzy chcą zadołować Leppera. Ja muszę [...] odbijać piłeczkę i muszę to robić bardzo szybko. A że to jest przygotowane i świadome, to również jest wyrafinowane (Internet, rozmowa, s. 6). K u r s k i e m u , powiedział: Ja oszukałem środki maso­ wego przekazu. Opracowałem taktykę, jak przebić się i zaistnieć na scenie politycznej. I to mi się udało. Trzeba było przyjąć brutalne metody. Dzięki temu „Samoobrona" zaistniała. Po prostu socjotechnika (Internet, rozmowa, s. 1). K i e d y media zaczęły n a z y w a ć rolnicze protesty „ l e p p e r i a d ą " , a Leszek Balcerowicz użył określenia „ l e p p e r y z m " , uznał, to za własny sukces, z k t ó r e g o cieszy się (Internet, rozmowa, s. 7). N a podstawie w y c i n k ó w z lokalnych gazet (przechowywanych w archiwum redakcyjnym Gazety Wyborczej) z lat 1993-1997 na temat Leppera, J a r o s ł a w K u r s k i odtworzył scenariusz jego p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y w konsekwencji przyniósł m u sukces. Lepper przyjeżdżał do miejscowego d o m u kultury lub kina, siadał za stołem prezydialnym i nie zwracając uwagi, że na sali siedzi tylko k i l k a o s ó b (organizator i d w ó c h dziennikarzy, czy sami organizatorzy) p r z e m a w i a ł j a k do t ł u m ó w . Przez dwie godziny m ó w i ł to samo do czterech osób, co do tysiąca. Dziś m a tego efekty. Niezależnie od frekwencji, uczestnicy wzięli ulotkę, opowiedzieli innym, dziennikarze coś napisali, jeśli była kamera i p o k a z a ł a p u s t ą salę, to j e d n o c z e ś n i e m u s i a ł a p o k a z a ć Leppera. W ten s p o s ó b , przez te wszystkie lata istniał w mediach. Dzięki u p o r o w i i silnej w o l i dziś, j a k twierdzi, zbiera ż n i w o . Reporterowi m ó w i : Nikt nie wierzył w to, że wieś może się zjednoczyć. A ja w to zawsze głęboko wierzyłem... Nieraz mi niektórzy tłumaczyli: po co to robisz, to nie ma sensu. Chłopi głupi są. To chamy. Nic z tego nie będzie — takie myśli nie przychodziły mi nawet do głowy. Wiedziałem, że muszę być kon­ sekwentny, uparty, bo to przyniesie sukces (Internet, rozmowa, s. 7). Ludzie reagują różnie w sytuacjach stresowych, załamują się i zawsze musi b y ć k t o ś , k t o wie, co r o b i idąc na czele, jest opanowany. L u b i ą twardych p r z y w ó d c ó w , p o d c h o d z ą c y c h do sprawy z z i m n ą krwią, z wyrachowaniem, oni czują, że ja nie żartuję, że jak ja mówię, to i później robię (Internet, rozmowa, s. 11). G d y b y sam s t a n ą ł wobec drugiego Leppera, strategią, j a k ą z a s t o s o w a ł b y wobec niego b y ł o b y najpierw rozpoznanie, potem omamienie, wciągnięcie w o r b i t ę władzy, uczynienie w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n y m (Internet, rozmowa, s. 11). Zastosowanie socjotechniki jest widoczne tak w postawie, j a k i całym otoczeniu Leppera. W ostatnich latach zmienił swój zewnętrzny wizerunek. 1 3 Jako przykład Lepper podaje tu wydarzenia z 1992 r. Wówczas to odbywał się zjazd gwiaździsty na Warszawę. Brało w nim udział jedynie 400 osób. Stolica była jednak zupełnie zablokowana. Użyto helikopterów, skotów, armatek wodnych. W tym czasie on siedział z policją, jadł grochówkę, na którą zaprosił także dziennikarzy, aby się nie szwendali i nie sprawdzili, ile nas naprawdę jest i opowiadał, że dziesiątki grup stoją w lasach podwarszawskich. Dziennikarze niczego nie sprawdzając uwierzyli w to, co mówi. W prasie przeczytał potem, że 72 kolumny jadą na stolicę: Wielu dziennikarzy jest naiwnych. Bardzo szybko kupują takie moje triki, a mnie właśnie o to chodzi (Internet, rozmowa, s. 6). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 79 N i e jest to j u ż c h ł o p w jesionce, lecz w garniturze, jedwabnym krawacie, kamizelce, eleganckiej koszuli, o w y p i e l ę g n o w a n y c h paznokciach i fryzurze, z k o m ó r k ą w r ę k u . Odbiega w y g l ą d e m od przeciętnego c h ł o p a . M i m o wypie­ l ę g n o w a n y c h r ą k , k t ó r e dawno nie miały do czynienia z p r a c ą fizyczną, Lepper twierdzi i pokazuje, że nadal m a „ c h ł o p s k ą p i ę ś ć " i „ u m y s ł c h ł o p s k i " . M ó w i : Trudno, żebym jechał na spotkanie, przed wsią stawał, ziemią ręce bru­ dził, odciski sobie robił i mówił: ,,Chłopy, ja jestem z was!". Nie, ja jestem ich przywódcą! (Internet, rozmowa, s. 12). Efekty te są t a k ż e widoczne w aranżacji warszawskiego biura Z w i ą z k u i zachowaniu gospodarza. W lokalu „ S a m o ­ o b r o n y " na M a r s z a ł k o w s k i e j są czarne s k ó r z a n e fotele, stół j a m n i k , flagi narodowe i zielony sztandar „ S a m o o b r o n y " . N a ścianie m o t t o ze S. Staszica: „ U p a ś ć m o ż e nawet n a r ó d wielki, nie b r o n i ć się - tylko nikczemny". Gospo­ darz, w ł a d c z y m gestem zapraszający do gabinetu, w czasie rozmowy siedzący w fotelu, z d ł o n i ą o p a r t ą na skroni, patrzy r o z m ó w c y prosto w oczy, u ś m i e c h a się, przyjaźnie zagaja, p e ł n a kurtuazja. Zachowuje się w ten s p o s ó b nawet, gdy za ścianą słychać m e l d u n k i , telefony, komendy idące w teren: „ B r o n i ć się!" „Jesteście wojskiem Samoobrony!" (Internet, rozmowa, s. 1). Z innych, szeroko komentowanych w prasie socjotechnicznych z a c h o w a ń Leppera, m o ż n a przytoczyć п р . , iż po oficjalnym ogłoszeniu o kandydowaniu na u r z ą d prezydenta RP poszedł z kwiatami do ambasady Rosji, aby przeprosić za incydent w p o z n a ń s k i m konsulacie. Wcześniej, wraz z rolnikami i aktywem „ S i e r p n i a " '80, d e m o n s t r o w a ł przed ambasadami Niemiec i U S A przeciw ekspansji k a p i t a ł u zagranicznego w Polsce (Polityka, nr 13, 25.03.2000, s. 122). N a s t ę p n i e oświadczenie, że w o l ą r o l n i k ó w , k t ó r ą on tylko przekazuje jest, by na p o m n i k u P o z n a ń s k i e g o Czerwca znalazła się data 1999 (obok istniejących j u ż : 1956, 1968, 1976, 1980, 1981) u p a m i ę t n i a j ą c a r o k , w k t ó r y m „ w ł a d z a strzelała do polskich r o l n i k ó w " (Bartoszyce). Lepper zapewniał: Na pewno datę przykleimy. W przeświadczeniu t y m utwierdzało go poparcie przewodniczącego jednego ze z w i ą z k ó w k o m b a t a n t ó w Czerwca '56, k t ó r y stwierdził, iż: Lepper walczy o słuszne prawa rolników [...] jak Traugutt w powstaniu styczniowym (Polityka, nr 8, 19.02.2000, s. 106). Należy również powiedzieć o socjotechnicznej umiejętności Leppera, dyskon­ towania niekorzystnych dla siebie sytuacji. N a p o c z ą t k u 2000 r. prasa d o n o s i ł a o jego „ w y p a d n i ę c i u z g r y " (nie było blokad, „ S a m o o b r o n ę " opuszczali ludzie, s p a d ł y notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej, inne związki rolnicze zaczęły skutecznie „ d o g a d y w a ć s i ę " z r z ą d e m ) . Wtedy to sąd na podstawie listu g o ń c z e g o w y d a ł nakaz aresztowania Leppera na granicy czeskiej. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " znakomicie w y k o r z y s t a ł to dla swojej kampanii prezydenckiej. W i e d z ą c o poszukiwaniach i decyzji o aresztowaniu, zwlekał z powrotem do kraju. Dziennikarze informowali, że czescy działacze ludowi p r o p o n u j ą m u azyl polityczny, za co p o d z i ę k o w a ł . Jego kolejne ruchy media relacjonowały na b i e ż ą c o . Pojawił się na granicy w K u d o w i e , w koszulce z orłem na piersiach. Funkcjonariusze, w ś r ó d otaczającego t ł u m u i kamer, zakuli go w kajdanki na jego w y r a ź n e ż ą d a n i e , p r a w i d ł o w o z r ę k a m i do przodu (ręce z tyłu skuwa się �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA stawiającym o p ó r ) . Aresztowanie na granicy czeskiej było medialnym poka­ zem Leppera, k t ó r y o g l ą d a ł a cała Polska. T r u d n o się dziwić dziennikarzom, k t ó r z y mieli gotowe widowisko do pokazania, czy g ł ó w n e m u a k t o r o w i nie t y l k o l u b i ą c e m u poklask, ale często samodzielnie reżyserującemu swoje sceny. Jednak to organy władzy współtworzyły owo o g ó l n o p a ń s t w o w e przedstawienie, k t ó r e p r z y s p o r z y ł o Lepperowi p u n k t ó w wyborczych ( C h e ć k o 2000, s. 18). Zdarzenie to Lepper s k o m e n t o w a ł ironicznie: Może sąd chciał mi pomóc w kampanii wyborczej, może Suchocka popiera moją kampanię prezydencką? Jeśli Serafin jest zazdrosny, to niech sobie zamówi kamery. Przecież PSL rządzi telewizją (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). ZAKOŃCZENIE Andrzej Lepper należy do najbardziej „ m e d i a l n y c h " p o l i t y k ó w naszej doby. Przytoczone przeze mnie liczne p r z y k ł a d y wskazują na to, że jego wizerunek, j a k o p r z y w ó d c y politycznego, przekazywany przez media (stacje radiowe i tele­ wizyjne oraz p r a s ę - zwłaszcza gazety: Wprost, Polityka, Gazeta Wyborcza) z w i ą z a n e od p o c z ą t k u z polskimi przemianami, budowany jest głównie z ele­ m e n t ó w składających się na społecznie negatywne postrzeganie tej postaci. N i e służą temu tylko same zapisy cytowanych wypowiedzi Leppera i ujęcia kamer pokazujące go w czasie ogólnie szokujących sytuacji, ale także konstrukcja i t o n przekazu reporterskiego, kontekst i komentarze, w jakich zostały użyte. Nawet w ó w c z a s , gdy w y r a ż a j ą one zadziwienie, a niekiedy i a p r o b a t ę . D o b r y m - reprezentatywnym - tego p r z y k ł a d e m jest zamieszczona w Poli­ tyce relacja Tomasza Zalewskiego z wyjazdu Leppera do U S A , gdzie p o d koniec lata 1999r. wraz z innymi p r z y w ó d c a m i chłopskimi został zaproszony przez A n i m a l Welfare Institute ( A W I ) . Pobyt Leppera w U S A uznany został przez dziennikarzy prasowych, telewizyjnych i radiowych za jeden z jego najbardziej spektakularnych wyjazdów zagranicznych. Zalewski pisze, iż orga­ nizator, T o m Garrett (ranczer i doradca A W I ) przedstawił Leppera j a k o jed­ nego z najbardziej dynamicznych przywódców w Europie, którego akcje wstrząs­ nęły całym kontynentem (Zalewski 1999, s. 18). Podczas przyjęcia w p o d ­ ziemiach K a p i t o l u przemawiali i inni członkowie polskiej delegacji, ale t y l k o w y s t ą p i e n i e Leppera „ p r z e r y w a ł y oklaski". Był świetnie przygotowany, prze1 4 1 4 AWI - sponsor podróży - znany jest z walki o humanitarne traktowanie zwierząt. Wraz z farmerami-łi od owcami i ekologami prowadzi różne formy działalności przeciw wielkim kor­ poracjom rolniczym, produkującym żywność metodami przemysłowymi. Jedna z nich, Smithfield Foods Inc. z Wirginii wykupiła w kwietniu większościowe udziały w polskim Animeksie. Przeciw tej agrokorporacji działacze AWI zorganizowali akcję w Waszyngtonie. Ich zdaniem, produkcja zwierzęca w Polsce ma być podporządkowana metodom przemysłowym („zamerykanizowana"). Zaproszony Lepper zapewniał, że przeciwstawi się wzrostowi wpływów Smithfield w Polsce. Już w sierpniu pod naciskiem „Samoobrony" Smithfield podniósł cenę skupu trzody o 30% i zgodził się na umowy wieloletnie z gwarantowanymi cenami (Zalewski 1999, s. 18). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 81 m a w i a ł j a k tutejszy polityk, z dowcipem i kurtuazyjnym u k ł o n e m w s t r o n ę sponsora. M ó w i ł wartko, konkretnie, z oratorskim zacięciem, a m e r y k a ń s c y gospodarze gwizdali z zachwytu. Zalewski pisze t a k ż e , że p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " na konferencji w Waszyngtonie m ó w i ł o spiskach m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, d ą ż ą c y c h do z a g ł a d y polskiego p r z e m y s ł u p r z e t w ó r c z e g o , czego p r z y k ł a d e m jest przeję­ cie H o r t e x u przez banki a m e r y k a ń s k i e , o „trzeciej drodze" - n o w y m sojuszu r o b o t n i c z o - c h ł o p s k i m i zbliżającej się konfrontacji z r z ą d e m , a na pytanie, czy jego a m e r y k a ń s k a wizyta jest przygotowaniem do kampanii prezydenckiej o d p o w i a d a ł , że takiej decyzji jeszcze nie podjął. Amerykanie nie u k r y w a l i swojego podziwu i aplauzu dla Leppera i jego konfrontacyjnej t a k t y k i . W komunikacie dla prasy podali, że „ S a m o o b r o n a " reprezentuje znaczny segment polskich f a r m e r ó w , a jej demonstracje p o p i e r a ł a większość P o l a k ó w . Zachwytu, j a k i Lepper budził w Amerykanach nie po­ dzielali pozostali członkowie polskiej delegacji (Zalewski 1999, s. 18). U d e r z a j ą c y jest t o n tego sprawozdania. A u t o r u b a r w i a ł swój przekaz licz­ n y m i ozdobnikami s ł o w n y m i typu: wystąpił z tyrradą przeciw spiskom między­ narodowych korporacji, pragnących wykończyć polski przemysł przetwórczy; był rzecznikiem biedoty - już nie tylko wiejskiej - i głosem ludu szykującego się do powstania [...]; odpowiadał z rumieńcem na twarzy. Z kolei zainteresowanie A m e r y k a n ó w k w i t o w a ł : amerykańscy gospodarze - związkowcy i obrońcy śro­ dowiska - słuchali życzliwie, bo też nie kochają globalizacji; Amerykańscy sponsorzy nie orientowali się w zawiłościach polskiej polityki, zresztą j u ż sam t y t u ł a r t y k u ł u ( „ L e p p e r broni A m e r y k i " ) z a p o w i a d a ł k o n w e n c j ę tej relacji. Stanowi ona rodzaj szablonu, k t ó r y stosują dziennikarze w odniesieniu do opisu z a c h o w a ń Leppera. Jego p o d s t a w ą jest i r o n i a , napastliwość, przy r ó w n o c z e s n y c h z a k ł o p o t a n i u i , niestety, częstej niekompetencji w zakresie podejmowanych kwestii. Nie m a w n i m miejsca na zastosowanie a r g u m e n t ó w merytorycznych, refleksję, na ile i w czym Lepper m i a ł jednak rację, i t d . 15 Konwencja ta z d o m i n o w a ł a też większość prezentacji w ostatniej kampanii prezydenckiej Leppera. P r z y k ł a d e m tego m o ż e być zbiorowy wywiad dziennika­ rzy telewizyjnych z „ K a n d y d a t e m na Prezydenta", Lepperem (27.09.2000 r. w 2 programie T V ) . Dociekliwość reporterska k o n c e n t r o w a ł a się głównie na kryminalnej przeszłość, d ł u g a c h , pochwale pewnych reform epoki Gierka, a nie na merytorycznych aspektach jego wypowiedzi i ich reprezentatyw­ ności dla ogromnej większości wiejskiej. Przy t y m , gdy nie potrafili s p r o s t a ć argumentom r o z m ó w c y , w ł a s n ą niewiedzę p o k r y w a l i k p i n a m i i śmiechem (np. Barbara Czajkowska). 1 5 Przykładem tego jest też informacja tygodnika Polityka (nr 10, 4.03.2000, s. 106), w której odnotowano, że Lepper rozdaje kasety wideo z nagraną relacją ze swojej wizyty w Ameryce we wrześniu 1999 r. Dziennikarza „Życia" oglądającego ten film miała wzruszyć najbardziej scena, w której Lepper ze łzami w oczach wysłuchuje opowieści o problemach czarnoskórych farmerów z Karoliny Północnej (s. 106). �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA P o w a ż n i e p o t r a k t o w a ł a natomiast Leppera M o n i k a Olejnik, w audycji z cyklu „ K r o p k a nad i " , 26.09.2000, w T V N , p r o w a d z ą c a wywiady z kan­ dydatami na prezydenta RP, chociaż był on niewątpliwie t r u d n y m partne­ rem rozmowy. T u na szczególne podkreślenie zasługuje d o ś ć rozległa wiedza Leppera w zakresie poruszanych t e m a t ó w i jego niebywała elokwencja. Ope­ ruje on szybkimi, prostymi wypowiedziami, nie zostawiając r o z m ó w c y czasu na r i p o s t ę . Nie peszą go trudne pytania, k t ó r e korzystnie dla siebie dyskon­ tuje. Pewne treści demagogicznie powtarza, utrwala. Przytoczone przeze mnie m a t e r i a ł y w s k a z u j ą - j a k się wydaje - że Andrzej Lepper w dużej mierze odpowiada, przytoczonym we wstępie, w s p ó ł c z e s n y m charakterystykom politycznych p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych. Spełnia on z p e w n o ś c i ą kryteria c z ł o w i e k a - p r z y w ó d c y stawiającego wyzwania istniejącej sytuacji historycznej i gospodarczo-społecznej. Przy t y m nie jest on rzecz­ nikiem nowych idei i w a r t o ś c i , lecz generalnie - zgodnie z o k r e ś l o n y m zapo­ trzebowaniem społecznym - o b r o ń c ą tradycyjnych (o niezbyt odległej genea­ logii). Z a i s t n i a ł j a k o p r z y w ó d c a polityczny c h ł o p ó w w p r z e ł o m o w e j i trudnej dla nich chwili dziejowej - transformacji gospodarczo-społecznej nie t y l k o wsi, ale kraju i całego dotychczasowego b l o k u politycznego. T o właśnie ta sytuacja ze wszystkimi swoimi pozytywnymi i negatywnymi konsekwencjami w każdej dziedzinie życia jednostek i funkcjonowania p a ń s t w a z a d e c y d o w a ł a o „ p o l i ­ tycznych narodzinach" Leppera - p r z y w ó d c y i jego karierze publicznej. Pomo­ gły m u w t y m wrodzone predyspozycje, u p ó r i konsekwencja w p o s t ę p o w a ­ niu i budowaniu wizerunku własnej sylwetki, pogłębianie wiedzy o zasadach funkcjonowania społeczeństwa i jego struktur p a ń s t w o w y c h oraz wykorzys­ tywanie tej wiedzy w r ó ż n o r o d n y c h działaniach. Dzięki n i m o d n i ó s ł sukces, stał się p r z y w ó d c ą skutecznym. I nie jest istotne w t y m miejscu, czy osiągnął to p o s t ę p u j ą c zgodnie z prawem, czy wbrew niemu, sama bowiem Temida ma problemy z kwalifikowaniem jego czynów, a w 1999 r. w Świecku nie tylko on, ale też i działacze k ó ł e k rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i politycy PSL grozili c h ł o p s k ą r e w o l t ą , na m i a r ę tej Jemieliana Pugaczowa (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). M o ż n a więc śmiało założyć, że nie jest to kwestia najważniejsza dla mas, k t ó r y m przewodzi. Lepper, j a k p r z y s t a ł o na modelowego charyzmatyka, wzbudza ambiwa­ lentne uczucia. G r o m a d z ą się w o k ó ł niego ludzie zdesperowani, k t ó r y m nie p o w i o d ł o się w życiu, niekoniecznie z ich winy, liczący na to, że obroni ich przed upadkiem gospodarstw, bankami. W i e l u jest też takich, k t ó r z y sądzą, że przy n i m z r o b i ą kariery polityczne. Oponenci u w a ż a j ą go za p o p u l i s t ę , dema­ goga m a r z ą c e g o o karierze politycznej, k t ó r y traktuje swoją w a l k ę j a k o od­ skocznię do prywatnego sukcesu. T w i e r d z ą , że nigdy nie będzie politykiem k o n s t r u k t y w n y m . Z a r z u c a j ą m u zbytnią p o u f a ł o ś ć z osobami wysoko usytuo­ w a n y m i w strukturach r z ą d o w y c h (np. A r t u r e m Balazsem - ministrem rolnic­ twa i rozwoju wsi), z „ p a ł a c e m prezydenckim", z d u ż y m k a p i t a ł e m . Niedawno z m a r ł y wybitny polski poeta i edytor, P a w e ł Hertz, w swoim teście na inteligencję r o z m ó w c ó w prowokacyjnie twierdził, że wyłącznie lider �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 83 „Samoobrony" Andrzej Lepper jest poważną postacią mającą zrozumienie dla kwestii włościańskiej (Michalski 2001, s. 10). Tomasz N a ł ę c z , w felietonie pt. „ W i d m o Szeli" (1998, s. 17) napisał, iż o g r o m n ą przesadą byłoby uznanie Andrzeja Leppera za kolejne wcielenie Jakuba Szeli. J e d n a k ż e kariera ż a d n e g o z nich nie byłaby m o ż l i w a bez chłopskiego poczucia beznadziejności i krzywdy, łatwo zmieniającego się w bunt. Zachowania takie m o ż n a e l i m i n o w a ć przez usuwanie ich przyczyn, a nie s k u t k ó w , czyli k o r y g u j ą c p o l i t y k ę wobec wsi r o z ł a d o w y w a ć występujące tam niezadowolenie. Podobnie sądził Aleksander M a ł a c h o w s k i w cytowanym przez Politykę (nr 51, 18.12.1999, s. 106) fragmencie felietonu („Lepper... M i c h n i k epoki Krzaklewskie­ go"). A u t o r , wieloletni opozycjonista, jeden z p r z y w ó d c ó w U n i i Pracy, liczący się autorytet m o r a l n y i polityczny, zwracając się do A d a m a M i c h n i k a napisał: Bo mój kolega, Jędrek Lepper - drogi Adamie - to jest taki Adam Michnik epoki Krzaklewskiego. Jaka epoka taki Michnik. [...] Ty intelektualista, wojowałeś słowem, on chłop, bije cepem i ustawia traktory w poprzek drogi - ale sprawa jest ta sama. Ludziom dzieje się źle. Trzeba coś z tym robić. Jak potoczy się dalsza kariera polityczna Andrzeja Leppera jest s p r a w ą o t w a r t ą , zależną od kondycji polskiej gospodarki, stanu okrzepnięcia naszej młodej demokraqi, stabilizaqi wymiaru sprawiedliwości. Przewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " , m i m o r ó ż n y c h wątpliwości i o p o r ó w , był d o t ą d traktowany j a k o p o w a ż n y partner gry politycznej. Z pewnością decydujące znaczenie będzie miał w t y m przypadku postęp reform rolnictwa oraz stopień zubożenia i bezrobocia na polskiej w s i . Zdaniem Leppera bowiem, zgodnie z art. 25 Powszechnej Deklara­ cji Praw C z ł o w i e k a : każdy człowiek ma prawo do dobrobytu, a - j a k przyznaje - wszystkie jego działania są ambitne i polityczne. Kiedy jest w akcji, dowodzi, wydaje rozkazy, d z w o n i ą telefony i kręcą kamery m ó w i o sobie, że wtedy jest jak w transie: Ja wtedy żyję. Nie tak jak Wałęsa - w Watykanie, ale tu w Polsce między ludźmi ładuję akumulatory (Internet, rozmowa, s.13) . 16 17 L I T E R A T U R A CYTOWANA B o g u s z A., M a c i e j a D. 2000, Zjazd Leppera, Wprost, nr 16, 16. 04., s. 30-31. C h e ć k o A. 2000, Skuty na cztery nogi, Polityka, nr 16, 15.04., s. 18. F a l a n d y s z L . 1999, Europejczyk Lepper, Wprost, nr 6, 7.02., s. 107. G r a b o w s k i K . 1998, Rewolwerowiec. Benefis Andrzeja Leppera, Wprost, nr 33, 16.08., s. 23. H y ż y A. i inni, 1999, Trybun Ludu, Wprost, nr 7, 14.02., s. 23-24. J a n e c k i S. 1999, Kombatanci, Wprost, nr 6, 7.02., s. 13. J a n i k M . 2000, Równy oddech policjanta, Polityka, nr 24, 10.06., s. 86-89. L e ś n i e w s k i В., M a c i e j a D. i inni. 1998, Blokada państwa, Wprost, nr 30, 30.08., s. 21-23. L i z u t M . 1999, Na chłopski rozum, Gazeta Wyborcza, 24.09., s. 6. 1 6 W maju 2001 r. zostało ono oszacowane w skali kraju na 18%; na wsi procent ten jest wielokrotnie wyższy. Demografowie uważają 16% za pułap bezpieczeństwa, po którego prze­ kroczeniu zaczynają się zachowania rewolucyjne. W wyborach do Sejmu (23 września 2001 r.) „Samoobrona" otrzymała 10,20% głosów [dop. Red.] 1 7 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ł u c z a k M . i inni. 1999, Prawo Leppera, Wprost, nr 20, 16.05., s. 30-31. M a ł e c k i P. i inni. 1999, Seeds of doubt, Time, 4.Ю., s. 32-33. M a z u r В. 1998, Argument kosy, Wprost, nr 29. 07., s. 13. - 1999, Bandytyzm, Wprost, nr 35, 29.08., s. 8. M i c h a l s k i C. 2001, Dom i świat Pawła Hertza, Życie, 15.05., s. 10. M i e c i k I . T . , P y t l a k o w s k i P. 2001, Chwyt Leppera, Polityka, nr 10, 10.03., s. 20-24. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09., s. 17. O r z e c h o w s k i M . 1984, Polityka, władza, panowanie w teorii Маха Webera, Warszawa. P a r a d o w s k a J. 2000, Blok z blokady, Polityka, nr 5, 29.01., s. 31. P l e ś n i a k R. 2000, Orła cień, Wprost, nr 16, 16.04., s. 8. P y t l a k o w s k i P. 2000, Ścigany, Polityka, nr 9, 26.02., s. 26. S z c z ę s n y J . i inni. 1999, Chłopska droga, Wprost, nr 5, 31.01., s. 23-24. T y m [S.] 1999, Epitet, Wprost, nr 8, 21.02., s. 116. W i l c z y ń s k i W. 2000, Nasz polski pępek, Wprost, nr 35, 27.08., s. 48. W i l k E . 1999, Wielki boss, Polityka, nr46, 13.11., s. 3-9. Z a l e w s k i T. 1999, Lepper broni Ameryki, Polityka, nr 39, 25.09., s. 18. Polityka, 1995-2000. Wprost, 1995-2000. Gazeta Wyborcza, 1995-2000. Internet (4.10.2000), strona: Andrzej Lepper, Wybory/Kandydaci, Gazeta Wyborcza (w tekście: Internet, wybory). Ładny plon mi wyrósł, rozmowa Jarosława Kurskiego (Gazeta Wyborcza) przeprowadzona na początku 1999 r. z Andrzejem Lepperem, nadana w Internecie dn. 4.10.2000, s. 1-14 (w tekście: Internet, rozmowa). Maj, 2001 r. MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A A N D R Z E J L E P P E R - T H E C H A R I S M A T I C PEASANT L E A D E R ? (THE M E D I A I M A G E OF T H E L E A D E R OF " S A M O O B R O N A " ["SELF-DEFENCE"] PEASANT T R A D E UNION) Summary Andrzej Lepper, the founder, the first and as yet, the only leader of the Peasant Trade Union "Samoobrona" belongs to the most controversial politicians of the present political life in Poland. He set up his party in 1992 after the market economy reform had been introduced by Minister Leszek Balcerowicz. Like many other Polish farmers he fell into the "credit trap." He started organizing protest mass meetings of different kind, rallies, stay-in demonstrations in public buildings, blockades of public roads etc. demanding the clearing of peasants' debts, cheap credits, ban on import of foreign foodstuffs. The form of his activities originated the term "lepperism" referring to particular "demanding" attitudes and non-conciliatory ways of solving conflicts. Lepper ran for the post of the President of Poland twice, in 1995 and in 2000, in the latter election he came the fifth leaving Lech Wałęsa behind. Andrzej Leppers's style of behaviour, his political ambitions and his attitudes to systemic transformations taking place in Poland incessantly attract the attention of mass media. The article aims at portraying the image of the leader of "Samoobrona" as it was presented in media in the years 1995-2000, and especially in two weeklies: Wprost and Polityka, the daily Gazeta Wyborcza and, as supplementary, news, statements and opinions published in Internet, radio and TV. All the mentioned media represent those supporting and being in favour of the economic transform­ ations introducing market economy. The author wonders if Andrzej Lepper can be defined as a charismatic leader both in Weberian and contemporary sense of the term. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/171fe632fe5c0c62d4017f8f18267b1d.pdf 244580db8347c5179540bbf7f44e3c55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1573 Title A name given to the resource Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, UŁ EMOCJE JAKO PRZEDMIOT W I E D Z Y I W I A R Y * Czy jest zasadne traktowanie emocji i u c z u ć j a k o pewnej kategorii antro­ pologicznej? Czy czasem nie jest to zawłaszczanie sobie o b s z a r ó w , k t ó r e były dotychczas podległe naukom biologicznym i psychologicznym? Jak antro­ pologia m o g ł a b y b a d a ć ten problem? Przy pomocy jakich narzędzi, metod, s p o s o b ó w opisu i interpretacji? Czy warto? Czy w antropologii jest w ogóle miejsce na emocje? Zdaniem Vincenta Crapanzano , aby stworzyć „ p r a w d z i w ą " (a przede wszystkim pełniejszą niż dotychczas) p e r s p e k t y w ę etnologiczną, nasza nauka powinna b a z o w a ć na szczególnym rodzaju doświadczenia. Nie p o w i n n i ś m y się zatem o b a w i a ć - a potem wręcz d a w a ć temu wyraz - że podczas b a d a ń terenowych d o z n a w a l i ś m y uczucia niepokoju, jakie m o ż e być r ó w n i e dobrze w y w o ł y w a n e przez nasze lektury (w t y m antropologiczne). M o ż e ono w y w o ­ dzić się z naszych p r z e s ą d ó w kulturowych, w y p ł y w a ć z z a a n g a ż o w a n i a osobi­ stego i nawet naszej fantazji (Crapanzano 1994, s. 109-117). N a t a k ą perspek­ t y w ę - w e w n ę t r z n ą , p o d z i e l a n ą t y l k o przez badacza - n a k ł a d a się zawsze drugi p u n k t widzenia. Jest nim zrozumienie, jakiego doznajemy podczas swoistego rozdwajania się naszej naukowej i europejskiej j a ź n i ( K o ł a k o w s k i 1990, s. 11-24), polegające na możliwości zdystansowania się do siebie. Owo roz­ dwojenie podwaja się j e d n a k ż e , na skutek czego nie t y l k o dysponujemy m o ż ­ liwością p r z y g l ą d a n i a się sobie samym, naszym w e w n ę t r z n y m przeżyciom, ale też zaczynamy je widzieć w rozleglejszym planie kultury i społeczeństwa, ich instytucji, r y t u a ł ó w , wierzeń, ceremonii, gestów i t p . N a tle tego, co zarazem jest w stanie określać się przez swoją w ł a s n ą negację: przez N a t u r ę , Bezrozum, przez I r r a c j o n a l n o ś ć . Oto największy paradygmat modernistycznej nauki: K u l t u r a - W i e d z a - R o z u m - N a u k a a Natura-Wierzenia-Chaos-Emocje. 1 E m i l D u r k h e i m zauważył, posiłkując się wspomnianym powyżej para­ dygmatem, że rozum rozwija się progresywnie w trakcie wielkiego marszu * Artykuł ten stanowi skróconą wersję referatu przygotowanego na seminarium doktoranckie w Zakładzie Antropologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Pracę doktorską na temat kultury religijnej polskich katoliczek (w aspekcie kultu maryjnego i pielgrzymek) przy­ gotowuję pod kierunkiem Pani dr hab. Ewy Nowina-Sroczyńskiej. Ze względu na brak miejsca, niektóre wątki pierwotnej wersji mojego wystąpienia musiały być tutaj jedynie zasygnalizowane. Vincent Crapanzano - C U N Y Graduate Center, Nowy Jork. 1 �86 INGA KUŽMA cywilizacji, o d s e p a r o w u j ą c się o d sfery emocji (Crapanzano 1994, s. 110). R o z u m „ c y w i l i z o w a n y " , czyli europejski, byłby zatem wyczyszczony z emocji, k t ó r e „ o p ę t u j ą " jedynie „myślenie p r y m i t y w n e " (por. L é v y - B r u h l 1992). A więc w „światłym marszu p o s t ę p u " z a b r a k ł o b y emocji i uczuciowości, one - co najwyżej - towarzyszyły nam gdzieś u ciemnych p o c z ą t k ó w ewolucji, aby wraz z jej biegiem z a g u b i ć się po drodze i oczywiście o d n a l e ź ć się, wraz z odkryciem naszych „ o p ó ź n i o n y c h " ewolucyjnie z i o m k ó w - „ d z i k i c h " . Koleje losu emocji w naukach społecznych i humanistycznych były roz­ maite . M o g ł y one przywieść n i e k t ó r y c h do wniosku, że emocje należy o k r e ś ­ lać w kategoriach uniwersalnych p o w s z e c h n i k ó w . Zatem m o g ł y b y ć one w y ­ w o ł a n e przez wiele r ó ż n y c h c z y n n i k ó w kulturowych, ale p o z o s t a ł y w swojej istocie (psychofizjologicznej) podobne do siebie w k a ż d y m społeczeństwie. P r ó b o w a n o d o k o n y w a ć r o z r ó ż n i e n i a na emocje elementarne (złość, strach, smutek, niesmak, szczęście) i w t ó r n e (miłość, nostalgia) , a kryterium ich e l e m e n t a r n o ś c i i w t ó r n o ś c i m i a ł o b y ć przede wszystkim śledzenie podobnych ekspresji uczuciowych wraz z odpowiednią „ m i m i k ą " , t a k ż e w ś r ó d zwierząt. Nie b r a k o w a ł o jednak studiów porównawczych i licznych eksperymentów z udziałem ludzi p o c h o d z ą c y c h z różnych kultur. Najpowszechniejszym był test wizerunków, na k t ó r y c h c z ł o n k o m określonej populacji przedstawiano twarze i rozmaite sposoby w y r a ż a n i a ekspresji ludzi r ó ż n y c h ras, wieku i klasy. Zadaniem inter­ p r e t a t o r ó w było odgadywanie i nazywanie s t a n ó w emocjonalnych. O k a z y w a ł o się, że rozbieżności w interpretacjach, p o m i m o zmaksymalizowania r ó ż n i c w grupie badanej i modeli, były niewielkie, a wręcz szczątkowe. Tego t y p u badania - p o w t ó r z ę za Crapanzano - „uniwersalistyczne", t o w a r z y s z ą często s ą d o m a priori na. temat potrzeby emocjonalnej, „ w r o d z o n e j " i „ n i e z b ę d n e j " do funkcjonowania (np. potrzeba miłości i bycia kochanym), j a k czyni to chociażby socjopsychologia funkcjonalna czy n i e k t ó r e szkoły psychoterapeutyczne. Przy­ padek psychoterapii, a na pewno n i e k t ó r y c h jej metod i szkół, r ó w n i e ż jest ciekawy z p u n k t u widzenia antropologicznego, bo i na jej gruncie z a o b s e r w o w a ć m o ż n a w s p o m n i a n ą j u ż k l u c z o w ą d y c h o t o m i ę ( D r a y 1994, s. 35-50). 2 3 4 Typowe jest nastawienie wielu p s y c h o t e r a p e u t ó w , j a k o b y człowiek był „ w o r k i e m " w y p e ł n i o n y m emocjami patologicznie z a r z ą d z a n y m i , k t ó r e trzeba ponownie n a z w a ć , w y a r t y k u ł o w a ć i wypowiedzieć, aby ozdrowieć. A cisza i milczenie, tak często przyjmowane przez p a c j e n t ó w j a k o t a k t y k a zachowa­ nia, szczególnie po przeżytej traumie (np. napad, gwałt), są odbierane przez t e r a p e u t ó w j a k recesja szoku, poddawanie się szkodliwym przeżyciom, o d w r ó t i chęć zapomnienia, k t ó r e później m o ż e o k a z a ć się destrukcyjne dla pokiere­ szowanej psychiki. Ciszą nikt się nie zajmuje: ani jej rolą, ani jej wymownym 2 M.in. szkoła kultury i osobowości (najwybitniejsze przedstawicielki to: Ruth Benedith i Margaret Mead) oraz koncepcje Alfreda R. Radcliff-Browna. Klasyfikacja stosowana np. przez psychologów amerykańskich, m.in. Paula Eckmana i in­ nych (Crapanzano 1994, s. 117). Dominique Dray - Laboratoire d'Anthropologic Urbaine, Paryż. 3 4 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 87 „milczeniem", jako swoistym marginesem, na którym toczy się życie tych, którzy muszą nauczyć się istnieć ze świadomością towarzyszącego im strachu, k t ó r y jest j u ż nie do zapomnienienia, a życie sprzed szoku - nie do odzyskania (najwyżej do budowania go na nowo). K r y j e się za t y m p o w a ż n e zagadnie­ nie d o t y c z ą c e k o n t r o l i emocji, z a r z ą d z a n i a n i m i , a t y m samym koncepcja ich r o l i i funkcji w życiu jednostek oraz całych zbiorowości. M o ż n a to z a n a l i z o w a ć c h o ć b y tak, j a k p r o p o n u j ą to Cecilia G a l l o t t i oraz Denis L a b o r d e . Zajęli się oni o d m i a n ą antropologii, k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć , w w i e l k i m skrócie „ a n t r o p o l o g i ą h i s t o r y c z n ą " , posiłkowali się bowiem w ana­ lizach ź r ó d ł a m i historycznymi d o t y c z ą c y m i odległych epok. G a l l o t t i s k o n c e n t r o w a ł a się na szczególnym zjawisku, j a k i m był teatr X V I I - w i e c z n y i jego percepcja przez ówczesnych m o r a l i s t ó w . Teatr traktowa­ ny b y ł j a k o miejsce, gdzie dokonywano manipulacji emocjami, chociaż przed­ stawianie ich nie było samo w sobie złe, j a k o że uczuciom (tzn. ich „istocie") przypisywano a m o r a l n o ś ć . D o p i e r o w y w o ł a n e przez nie najbardziej p o t ę p i a n e uczucie p o ż ą d l i w o ś c i oraz zaznawane u t o ż s a m i e n i e się z bohaterami i ich przeżyciami, czyniło je tak niebezpiecznymi. Poza t y m , pasja wczuwania się i w s p ó ł p r z e ż y w a n i a m o g ł a s p o w o d o w a ć poddanie się siłom g w a ł t o w n y m , nie­ opanowanym i n i e o k i e ł z n a n y m . J a k ż e ł a t w o było w ten s p o s ó b w y m k n ą ć się spod k o n t r o l i rozumu i pobudek tzw. wyższych i d a ć się o m a m i ć pozorom f o r m - k u s z ą c y c h , a więc zgubnych. M o r a l i ś c i byli zatem bardziej zaintereso­ wani funkcjonowaniem owego teatralnego - aktorskiego - sposobu k o m u n i ­ kowania się, niż s a m ą treścią sztuk. Jak konstatuje G a l l o t t i , mniej uwagi poświęcali p o s z c z e g ó l n y m uczuciom, a bardziej koncentrowali się na sposobie d o ś w i a d c z a n y c h wspólnie u c z u ć . Teatr bowiem wyzwalał energię u c z u c i o w ą poprzez c o ś , co było traktowane j a k o przeciwne m o r a l n o ś c i i j a k o takie niepodatne na k s z t a ł t o w a n i e . Dlatego więc nie m ó g ł b y ć obiektem umoralniania ani ś r o d k i e m służącym takiemu celowi. Spektakl oraz cała f o r m u ł a przedstawiania i grania, polegały przecież m . i n . na bardzo istotnym elemencie, j a k i m było odzwierciedlanie na twarzy i w całym ciele pewnych s t a n ó w uczu­ ciowych. Owe stany psychologiczne w takiej sytuacji wykraczają j u ż przecież poza czyjeś w n ę t r z e i „ z a g r a ż a j ą " emocjonalnie innym. 5 6 Uczuciowa empatia teatralna m i a ł a m i e ć te same korzenie, co empatia w y r a s t a j ą c a na gruncie religijnych przeżyć. T a jednak różniła się zasadniczo od tej pierwszej, „ u d a w a n e j " , manipulującej i niebezpiecznej. Religię trak­ towano w ł a ś n i e j a k o człon racjonalny, ś w i a d o m y i rozumowy. W t a k i m k o n ­ tekście religia, tradycyjnie uznawana za i r r a c j o n a l n ą lub - w najlepszym razie - nie do k o ń c a p o j m o w a n ą i wyjaśnianą, przejęła na siebie ciężar odpowie­ dzialności za k o n t r o l ę z a c h o w a ń . W takim ujęciu j a w i ł a się raczej j a k o zbiór 5 Cecilia Gallotti, badaczka włoska pracująca na I U L M - Uniwersytet Literatury i Języków Nowożytnych w Mediolanie. Denis Laborde - antropolog francuski związany z ośrodkiem pary­ skim Centre d'Ethnologie Francaise. Także spod znaku jansenizmu. 6 �88 INGA KUŽMA pewnych r y t u a ł ó w , ceremonii, gestów i słów o szczególnym przeznaczeniu i zadaniu, k t ó r e są medium regulującym wszelkie z a c h o d z ą c e w jednostce poruszenia. Przeżycie religijne wywiera bowiem bardzo p o w a ż n y w p ł y w na zachowanie się praktyczne człowieka, w przeciwieństwie do przeżyć niejako „ p u s t y c h " , k t ó r e żywić m o ż e widz w teatrze. Laborde (1994, s. 79-92) s k o n c e n t r o w a ł swoją u w a g ę na ź r ó d ł a c h d o t y c z ą ­ cych stosunku a u t o r y t e t ó w kościelnych do XVI-wiecznej m u z y k i . W e d ł u g kleru, słuchanie jej powinno s p r o w a d z a ć się do w y w o ł y w a n i a w słuchaczach p o b o ż n y c h u c z u ć . A b y m ó c ten cel zrealizować, K o ś c i ó ł w t a m t y m okresie precyzyjnie określił dopuszczalny styl muzyczny. Jego zadaniem było przede wszystkim służenie religii. Jest oczywiste, że o wiele łatwiej n a r z u c i ć jednostce styl muzyczny, niż pewien reżim uczuciowy, ale w całej Europie, w r ó ż n y c h epokach, p r ó b o w a n o to osiągnąć. I ż a d n a z dziedzin kultury i życia ludzkiego - od religijnej przez p e d a g o g i c z n ą aż po współczesną p s y c h o t e r a p i ę - w za­ sadzie nigdy tego nie u n i k n ę ł a . E m o c j o n a l n o ś ć i uczuciowość t o w a r z y s z ą k a ż d e m u naszemu p o s t ę p o w a ­ niu. Owszem, m o ż n a z a s t a n a w i a ć się, czy istnieje taki dyskurs b ą d ź s p o s ó b działania, takie wypowiedzi i słowa, k t ó r e nie byłyby emocjonalne. Nie chodzi jednak o n a d p o b u d l i w o ś ć e m o c j o n a l n ą , o histeryczność, c z u ł o s t k o w o ś ć b ą d ź sentymentalizm, nawet o agresję i chamstwo, czy wszelkie inne uczucia byleby w y r a ż a n e „ s p o n t a n i c z n i e " i „ i m p u l s y w n i e " . Problem dotyczy raczej k u l t u r o ­ wych o b o s t r z e ń , n a k a z ó w i z a k a z ó w regulujących pojawianie się o k r e ś l o n y c h s t a n ó w , ich brak w takiej czy innej sytuacji, u takiej a nie innej osoby. M o ż n a przyjąć założenie - zgodnie z t y m , jakie przyjęli implicite b ą d ź explicite prezen­ towani autorzy - że k a ż d a w y p o w i e d ź i k a ż d e działanie kulturowe jest n a ł a d o ­ wane wymiarem afektywnym, niesionym przez określony styl. A f e k t y w n o ś ć m o ż e być maskowana, ignorowana lub pomijana przez pewne konwencje dyskursu. M o ż e b y ć przedmiotem w y b o r u ś w i a d o m e g o lub n i e ś w i a d o m e g o , ale nawet to rozróżnienie nie powinno w p r o w a d z a ć nas w b ł ą d , j a k o b y emocje nie były poddawane k o n t r o l i kulturowej ani nie były przez nią kierowane, nawet pozornie „nie istniejąc" w danej konwencji. M o ż n a wręcz m ó w i ć o swoistej dyskursywnej (mikro)polityce emocji. M o ż ­ na a n a l i z o w a ć ten obszar na poziomie jednostkowym, j a k i szerszym - interl o k u t o r s k i m (Crapanzano 1994, s. 115-117). W pierwszym przypadku b y ł a b y m o w a o dyskursie w y s t ę p u j ą c y m w formie „ m o n o l o g u " , bo umieszczającym emocje całkowicie w e w n ą t r z jednostki. Izolującym uczucia od ich kontekstu społecznego i „ s k a z u j ą c y m " je niejako na życie w e w n ę t r z n e . Byłoby to wszyst­ k o , co dzieje się w psychice k a ż d e g o z nas, do czego - jak n i e k t ó r z y m n i e m a j ą - antropologia nigdy nie będzie m i e ć d o s t ę p u . Byłby to t a k ż e obszar pewnej swoistości uczuciowej, jej „ j a k o t a k o w o ś c i " , często po prostu mylonej z aspek­ tem fizjologicznym u c z u ć i rzeczywiście „ j a k o t a k i c h " zupełnie nie do ogar­ nięcia przez etnologię. N i e takie jest jej zadanie i rola, i faktycznie nie m y l m y dyscyplin, ani nie p r ó b u j m y jeszcze bardziej poszerzyć interdyscyplinarności naszej n a u k i (być m o ż e nawet jej n a c i ą g n ą ć ) . T a k a lokalizacja emocji - we �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 89 w n ę t r z u człowieka, jest przecież t a k ż e o b c i ą ż o n a paradygmatycznie j a k o pew­ na wizja naszego indywidualizmu, oderwanego od z a b i e g ó w retorycznych, k t ó r e z założenia spełniają się poza indywiduum, na poziomie jego k o n t a k t ó w interlokutorskich - interpersonalnych. W e ź m y p r z y k ł a d , cytowany przez Crapanzano (1994, s. 116), z życia k o ­ biet b e d u i ń s k i c h mieszkających w Egipcie. Podczas rozmowy, k t ó r a nieopatrz­ nie zaczyna p r z y p o m i n a ć p l o t k i o jednej z r o z m ó w c z y ń , m o ż e ona c h r o n i ć się zmieniając g w a ł t o w n i e temat konwersacji i sam rejestr dyskursu. Często od­ śpiewuje m a ł y poemat, rodzaj pieśni, opisujący zazwyczaj to, czego normalnie, podczas zwyczajnych, codziennych r o z m ó w , nie m o ż e swobodnie wyrazić. W ten s p o s ó b kobiety m o g ą opowiedzieć o swojej - j a k ż e często odczuwanej - słabości, żalu, poczuciu odizolowania i osamotnienia. K u l t u r o w o są one zobligowane do w y r a ż e n i a n i e k t ó r y c h o d c z u ć i pewnych s t a n ó w samopoczucia w formie literackiej, co bez w ą t p i e n i a w pewien s p o s ó b zmusza je do ob­ n a ż e n i a samych siebie oraz ujawnienia hierarchii w a r t o ś c i , j a k ą n a d a j ą swoje­ m u życiu intymnemu i uczuciowemu. Wszystko to w y ł a n i a się spoza zwycza­ jowej zasłony, opierającej się na potrzebie k o n t r o l i , będącej swoistą p o s t a w ą s t o i c k ą i w y n i k a ze specyficznej estetyzacji sposobu bycia, obowiązującej j u ż na i n n y m poziomie. P o z o s t a j ą c w nurcie b a d a ń nad zachowaniem o k r e ś l o n y c h grup kulturo­ wych, k t ó r y m „ p r z y s t o i " (albo „nie przystoi") pewne zachowanie, przenieśmy się do E u r o p y P o ł u d n i o w e j - do Grecji Egejskiej oraz na P ó ł w y s e p Iberyjski, do Portugalii. T a m właśnie prowadzili swoje studia etnologiczne Vale de A l m e i d a (1994, s. 21-34) oraz Papataxiarchis (1994, s. 9-20). Vale de Almeida objął badaniami wioskę Alentejo na p o ł u d n i u Portugalii. M ę ż c z y ź n i podlegają tam ścisłemu rygoryzmowi uczuciowemu, k t ó r y zabrania w y r a ż a ć całą g a m ę emocji. Zabronione jest „ o b n a ż a n i e się", zwłaszcza gdy chodzi o uczucia depresyjne, przypisane w t y m typie kultury kobietom. W świecie k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j mężczyźni nie m o g ą swobodnie wyra­ żać u c z u ć , k t ó r e byłyby sprzeczne z obrazem siły i męskiej w y t r z y m a ł o ś c i . Jednak istniejący w Alentejo obyczaj publicznego recytowania p o e m a t ó w w miejscach tradycyjnych z g r o m a d z e ń mężczyzn świata p o ł u d n i o w e g o - ka­ wiarniach - pozwala na utworzenie swoistego wentyla bezpieczeństwa. Owe teksty p o z w a l a j ą m ę ż c z y z n o m wyrazić uczucia „ k o b i e c e " : miłość, ból z p o w o ­ d u doznanej zdrady, strach przed śmiercią. W innych okolicznościach takie „ o b n a ż e n i e s i ę " jest niedopuszczalne. Vale de Almeida stawia tezę, że przez recytowanie tej poezji przed publicznością, w formie poematu - a więc p o d ­ danej pewnym restrykcjom stylistycznym i (dlatego być m o ż e ) predestyno­ wanej do przekazania u c z u ć zazwyczaj b ę d ą c y c h tabu - mężczyźni niejako osłabiają granice, k t ó r e oddzielają m ę s k o ś ć od kobiecości. 7 8 7 Evthymos Papataxiarchis związany jest z Uniwersytetem Morza Egejskiego w Mitylénách, a Miguel Vale de Almeida - z I S C T E w Lizbonie. Nasuwa się od razu skojarzenie tego typu kultur z ethosem „macho". 8 �90 INGA KUŽMA Papataxiarchis r ó w n i e ż badal obszar, k t ó r y m o ż n a by n a z w a ć studiami nad płcią k u l t u r o w ą (gender), a nie biologiczną. I również skupił u w a g ę na gender m ę s k i m w Grecji Egejskiej. Mężczyźni spotykający się w kawiarniach i spędzają­ cy t a m czas poza p r a c ą , b u d u j ą w ten s p o s ó b p l a t f o r m ę do okazywania u c z u ć r ó ż n y c h od p o c h o d z ą c y c h spoza w s p ó l n o t y męskiej, ale też polegających na czymś i n n y m niż typowa m ę s k a żywotność, siła czy brawura. Badacz z a u w a ż a także, że n i e b a g a t e l n ą rolę m o g ą o d g r y w a ć w s p ó l n o t y uczuciowe, k t ó r e rekom­ pensują niedostatek ś r o d k ó w ekonomicznych i materialnych danej grupy. Praca na ziemiach Grecji Egejskiej jest niewdzięczna i ciężka, a brak dostatecznej ilości ś r o d k ó w , tradycyjnie pozwalających na zawiązywanie i podtrzymywanie k o n ­ t a k t ó w stwarzających w a r u n k i dla szeroko rozumianej wymiany, musi b y ć do pewnego stopnia (i b y ć m o ż e właśnie jest) z a s t ą p i o n y innego rodzaju w y m i a n ą . W ł a ś n i e w y m i a n ą uczuciową, specyficzną, o d m i e n n ą treściowo o d p o z i o m u codziennych z a c h o w a ń , nie m ó w i ą c o zachowaniach „ k o b i e c y c h " czy nawet takich, k t ó r e - klasyfikowane j a k o typowo „ m ę s k i e " - m o g ą b y ć ujawniane podczas pracy, ale nie poza nią. Wtedy rejestr dyskursu ulega zmianie i cechuje się rodzajem faworyzowania siebie (poczuciem dumy, przyjaźni, honoru). Grec­ k i antropolog p o d k r e ś l a rolę emocji w konstruowaniu siebie. Istnieje wielość koncepcji kulturowych d o t y c z ą c y c h k s z t a ł t o w a n i a się w e w n ę t r z n e g o poczucia t o ż s a m o ś c i . Sposoby te, p o m a g a j ą c e b u d o w a ć swoje „ j a " , m o g ą się r ó ż n i c o w a ć w zależności od kontekstu i kultury. Stają się technikami k o n s t y t u t y w n y m i dla naszego „ j a " . M o ż n a je n a z w a ć pewnego rodzaju dyskursami i m o ż n a przyjąć również, że dla k t ó r e g o ś dyskursu to właśnie emocje i uczucia b ę d ą czynnikami decyzyjnymi, p o w o ł u j ą c y m i określony s p o s ó b bycia i m y ś l e n i a o sobie. Prowa­ dzić to m o ż e c h o c i a ż b y do afirmacji siebie, b ą d ź odwrotnie - p o t ę p i e n i a , „ c h o w a n i a s i ę " , wstydliwości, czy bierności jeśli tak właśnie k u l t u r a rozstrzyg­ nęła s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , m ó w i e n i a , gestykulacji i t p . 9 Błędem b y ł o b y sądzić, że emocje zależą od płci, czy od wieku, c h o ć b y p a m i ę t a j ą c o podstawowym stereotypie d o t y c z ą c y m k o b i e c o ś c i w kulturach k r ę g u chrześcijańskiego (sentymentalizm, opiekuńczość, ł a g o d n o ś ć , gadul­ stwo, ciekawość, brak pewności siebie, z d o l n o ś ć do zawierania k o m p r o m i s ó w , uległość). Obraz taki traci swój charakter „ u n i w e r s a l n y " , gdy p o r ó w n a się go z portretem społecznym kobiet, k t ó r y u k s z t a ł t o w a n y jest na bazie innej tra­ dycji kulturowej i religijnej. Uczucia, ich rodzaj i typ - a w zasadzie r o ­ dzaj „ u m o w y " kulturowej i jej praktycznej realizacji w danej kulturze, k t ó r a 10 9 Istotna jest uwaga poczyniona przez greckiego badacza (Papataxiarchis 1994, s. 7-8), że ktoś, kto jest związany z pewnym miejscem (kontekstem, okolicznościami, sytuacjami, rolami itp.) wewnętrznie sam się doświadcza na pewien przypisany kulturowo sposób. Ale towarzyszy temu także proces odwrotny, tzn. odbierając kogoś jako takiego czy innego, identyfikuje się go z pew­ nym ethosem, pewnym miejscem i określonym typem, także uczuciowym. Każda z takich cech i stojących za nimi uczuć jest jednocześnie potwierdzana i przypisywana jednostce przez innych. Jest to proces zachodzący równolegle z ich interioryzowaniem przez jednostkę. „Kobiecość", oczywiście w sensie, jaki nadaje temu sformułowaniu i uogólnieniu kate­ goria gender. 1 0 �91 EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY określa, co jest uczuciem, a co nie jest, co jest dopuszczalne, a co nie - w r ó w ­ n y m stopniu wpływają na obraz płci, czy grupy wiekowej, j a k i „ o b i e k t y w n e " cechy biologiczne. N i e przeceniając praw r z ą d z ą c y c h starzeniem się, czy potrzebami fizjo­ logicznym o b u płci, zacznijmy j e d n a k ż e d o c e n i a ć ich k u l t u r o w ą interpretację, tak samo r z u t u j ą c ą na o d b i ó r i rozumienie przez nas genezy emocji, ich r o l i i potrzeby zaspokojenia. Emocje n a l e ż a ł o b y t r a k t o w a ć nie tylko j a k o przed­ m i o t wiedzy „ w y s o k i e j " - od psychologicznej po etnologiczną - ale i j a k o przedmiot swoistej wiary naukowej bazującej często na wiedzy potocznej, codziennej. Dysponuje n i ą także naukowiec, nie m o g ą c y się często zdystan­ s o w a ć i u w o l n i ć (a w naszej dyscyplinie jest to szczególnie bolesne) od swoich s t e r e o t y p ó w i p r z e ( d ) s ą d ó w , nie mających wiele w s p ó l n e g o z „ p r o f e s j o n a l n ą " wiedzą. W nauce prawomocne staje się to, w co jesteśmy w stanie uwierzyć, że jest takie jakie nam się zdaje na podstawie przyjętych założeń oraz t r y b u dowodowego. T a k samo m a się w antropologii sprawa z emocjami, a j u ż szczególnie rzuca się to w oczy, gdy zajmujemy się studiami nad religijnością. Czy j u ż zawsze będzie nas dręczył kompleks sensualizmu? Przecież i on - tak j a k emocje - uległ podobnemu zabiegowi technicznemu, co o b n a ż a j ą w swoich analizach prezentowani wyżej etnolodzy. Crapanzano - opierając się na Danielu Rosenbergu - twierdzi, że podczas interpretowania określonych danych k u l t u r o w y c h i nazywania ich chociażby „ e m o c j ą " (albo „ s e n s u a l i z m e m " , albo „przeżyciem głębi" itp.) umożliwia się i m taki rodzaj „egzystencji", j a k i wynika z przypisanej i m nazwy obejmującej pewien zakres w y o b r a ż e ń . Nazywanie czegoś, to ustalenie właściwego m u miejsca nie tylko w języku, ale i w zachowa­ n i u , k t ó r e interpretuje te w y o b r a ż e n i a . Wszelka „egzystencja" czy „rzeczywi­ s t o ś ć " byłyby według takiego ujęcia niczym innym, j a k pewnym konceptem i n a s z ą n a u k o w ą k o n s t r u k c j ą , wyrastającą j a k ż e często z obszaru wiedzy potocznej, a jeszcze częściej stającą się swoim w ł a s n y m banalnym u j ę c i e m . 11 1 1 Ów pogląd, stosujący na nazwanie tego typu zabiegu pojęcie faitiche, lansuje m.in. Bruno Latour (naukowiec związany z CSI Ecole Nationale Supérieure des Mines w Paryżu) w swojej koncepcji antropologii nauki - antropologii symetrycznej. Faitiche powstał w wyniku zastosowa­ nia świadomej gry językowej. Termin ten jest zbitką słów: fait - „fakt" oraz fetiche - „fetysz". Z teorią tą zapoznałam się uczestnicząc w wykładach na temat etnologii religii prowadzonych przez Panią Laurence Hérault z Universitě de Provence Aix-Marseille I w 1999r. Latour po­ sługuje się tym pojęciem, aby uzmysłowić nam, na czym polega proces swoistej sakralizacji, jakiej ludzie świata cywilizacji euro-amerykańskiej poddają przedmioty nauki, których status i sposób istnienia w naszej kulturze niewiele się różni od sposobu istnienia przedmiotów kultu w kulturach nie-technologicznych. „Faityszyści" świata zachodniego, to ludzie wierzący w swoje własne złu­ dzenia co do natury obiektów, która jest produktem ich własnego świata i wyobraźni. Wytwarzają swoje idole na bazie własnych fantazji, choć wierzą w ich obiektywizm. Fetysz tylko pozornie jest niezależny. Żeby taki był, musi być jako taki utwierdzany w kulturze, czemu m.in. służy nauka. Obwieszcza ona nam, że jesteśmy zdeterminowani przez klasę, wiek, płeć itp., które popychają nas do określonych wierzeń i pewnego stylu życia. W istocie rzeczy, to my sami siebie popychamy do wierzenia w takie „naukowe" konstatacje, albowiem przypisaliśmy nauce rolę uprawomocniającą i wyodrębniliśmy ją spośród innych dziedzin naszego świata. �92 INGA KUŽMA N a l e ż a ł o b y więc z a s t a n o w i ć się nad zakresem znaczeniowym „ e m o c j i " i „ u c z u ć " , przyjętym przez cytowanych badaczy. C h o ć cały czas starają się p o d ą ż a ć d r o g ą k o n c e p t u a l n ą i k o n s t r u k c j o n i s t y c z n ą , przyjmując, że o uczu­ ciach m o ż n a m ó w i ć j a k o pewnych kategoriach mentalnych, to jednak często nie m o g ą u n i k n ą ć sprzeczności. Z jednej strony bowiem m a m y do czynienia z założeniem, że właśnie ze względu na swoją n a t u r ę m e n t a l n ą (w sensie kognitywistycznym) emocje są w stanie działać różnie w r ó ż n y c h kulturach i r ó ż n i c o w a ć się w zależności od ich dziedzin, dzięki kulturowej interpretacji. Byłyby więc czymś w rodzaju czystego impulsu, zdolnego do „wcielania s i ę " w o k r e ś l o n e formy sterowane przez p r a k t y k ę k u l t u r o w ą (Papataxiarchis 1994). Emocje o tyle p o s i a d a j ą w ł a s n o ś ć k u l t u r o w ą , o ile znajduje się dla nich k u l t u r o w ą f o r m ę ekspresji, k t ó r a potem w p ł y w a na kształt i przebieg pobudek stricte psychicznych. Z drugiej strony jednak spotykamy o d m i e n n ą propo­ zycję, p o d k r e ś l a j ą c ą p i e r w o t n ą psychiczność emocji (Vale de A l m e i d a 1994) i jej natężenie afektywne, d ą ż ą c e do zerwania uprzedniej h a r m o n i i m i ę d z y funkcjami kognistycznymi a psychofizjologicznymi, co d a w a ć by m i a ł o n o w ą j a k o ś ć na poziomie afektywno-psychicznym i s p o ł e c z n o - m e n t a l n y m . D o p i e r o to w p ł y w a ł o b y na k u l t u r o w y wizerunek danej emocji. Pojawia się t u problem, k t ó r y trudno będzie rozstrzygnąć. Być m o ż e auto­ rzy zdawali sobie z tego s p r a w ę , p o n i e w a ż definicje starające się o d d a ć spra­ wiedliwość swoistości tych s t a n ó w mentalnych wykazują słabość, c h c ą c utrzy­ m a ć i p o g o d z i ć wymiar czysto psychiczny z k u l t u r o w y m patrzeniem na emo­ cje. W i d a ć to w y r a ź n i e , gdy jest m o w a o ich w y r a ż a n i u i „ r e g l a m e n t a c j i " kulturowej. J e d n o c z e ś n i e badacze zgodnie u t r z y m u j ą , że emocje są pewnego rodzaju m i a r ą istniejących relacji m i ę d z y „ j a " a światem (Papataxiarchis 1994). P o d k r e ś l a j ą moment powstania i rodzenia się u c z u ć - kontekst interak­ cyjny, k t ó r y zazębia się z dyskursem m o n o l o g o w y m przebiegającym w e w n ą t r z jednostki (Vale de A l m e i d a 1994). Zadaniem tego drugiego dyskursu (mono­ logowego) byłby opis d o ś w i a d c z e ń osobistych, co jest bardzo w a ż n y m instru­ mentem w interakcji, p o n i e w a ż włącza j ą w prezentację samego siebie i k o n ­ struuje znaczenie sytuacyjne rzeczywistości. I w t y m punkcie k o ł o zamyka się - emocje nie m o g ą f u n k c j o n o w a ć poza k u l t u r ą i j e d n o s t k ą , zarazem kierując n i m i , j a k i b ę d ą c przez nie sterowanymi. Czy coś nowego do takiego rozumienia emocji dodaje ich analiza na poziomie religijności? Religia oraz uczucia wynikające z uczestnictwa w praktykach sakralnych p o d l e g a j ą p r a w o m p o c h o d z ą c y m z d w ó c h r ó ż n y c h p o r z ą d k ó w : kulturowej „ r e g l a m e n t a c j i " , r z ą d z e n i a uczuciami (w t y m ich „ z a w a r t o ś c i ą " ) , n a z w ą , eks­ presją, miejscem i uczestnikami k u l t u oraz z p o r z ą d k u sytuacyjnego - afektywnego, w e w n ę t r z n e g o , regulującego, ale i regulowanego przez pierwszy p o r z ą d e k . T a k ą p o d w ó j n ą płaszczyznę współdziałania, i t y m samym m o ż e swoistą medialn o ś ć u c z u ć , p o d k r e ś l a w swojej pracy Elizabeth Claverie (1994, s. 60-75). A u t o r k a nazywa te dwa p o r z ą d k i p o r z ą d k i e m d o w o d ó w i p o r z ą d k i e m wiary. Badaczka stara się również p o z o s t a ć na gruncie modelu konceptualno-konstru- �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 93 kcjonistycznego z istotnym zastrzeżeniem, że nie broniła się podczas przeprowa­ dzania b a d a ń przed osobistym z a a n g a ż o w a n i e m . Claverie z a j m o w a ł a się pielg­ r z y m k a m i organizowanymi do d w ó c h miejsc k u l t u i aktualnych objawień maryjnych - do San Damiano (Włochy) oraz Medjugorje ( B o ś n i a - H e r c e g o wina). I n t e r e s o w a ł o j ą j a k to się dzieje, że niektórzy pielgrzymi, wracając z pielgrzymki, oceniają j ą j a k o u d a n ą , a inni - j a k o „ s t r a c o n ą " , „ p r z e g r a n ą " . J a k ą rolę w t y m wszystkim odgrywa p o s t a ć objawiającej się M a t k i Bożej? P o s t a ć Najświętszej M a r i i Panny w ł ą c z o n a jest do r o z m ó w p i e l g r z y m ó w na samym p o c z ą t k u ich spotkania, przed wyruszeniem w p o d r ó ż . Pielgrzymi m ó w i ą o N M P : „ O n a " . Jak to „ O n a " s p o w o d o w a ł a ich o b e c n o ś ć tutaj, j a k w k t ó r y m ś momencie w k r o c z y ł a w ich życie i , że to Jej zawdzięczają swoją o b e c n o ś ć tutaj. W dalszym ciągu p o d r ó ż y następuje opowiadanie sobie na­ wzajem o owych szczególnych okolicznościach, k t ó r e stały się impulsem do odbycia pielgrzymki, c h o ć , co znamienne, nie wyjaśnia się i nie nazywa wprost np. zła, czy nieszczęścia, k t ó r e s p o t k a ł o ludzi lub jakie oni sami wyrządzili. A więc nie podaje się w rozmowie z innymi pielgrzymami rzeczywistego p o w o ­ du, dla k t ó r e g o N M P i n t e r w e n i o w a ł a . Zachodzi t u sytuacja pewnego r o ­ dzaju p r z e k ł a d u z j ę z y k a biograficznego, ściśle subiektywnego i osobistego, p o c h o d z ą c e g o z p o r z ą d k u wiary, na rodzaj metajęzyka. W a ż n e jest ustalenie takiego p o ś r e d n i k a , k t ó r y byłby w stanie przekształcić d o ś w i a d c z a n e i przeży­ wane w e w n ę t r z n i e wydarzenie, w obiektywizującą i relatywizującą je „rzeczy­ w i s t o ś ć " w s p ó l n ą i „ o b i e k t y w n ą " . T a k ą rolę spełnia M a t k a Boska. 12 Zadaniem pielgrzymki jest spowodowanie dostrzeżenia zmiany, jaka zacho­ dzi w życiu i stąd ujmowanie jej j a k o „ u d a n e j " b ą d ź „ p r z e g r a n e j " . T o odczucie na pewno m a związek z t y m , co dzieje się na miejscu objawień. D o t y k a m y t u sfery w i d z e ń , doznawanych przez n i e k t ó r y c h pielgrzymów. Pojawia się wtedy rodzaj konstatacji - racjonalizującej, c h o ć wynikającej ciągle z p o r z ą d k u wiary - dokonywanej przez tych, k t ó r y c h „ ł a s k a " objawienia nie d o t k n ę ł a osobiście, ale b y l i obecni w o k ó ł widzących, k t ó r z y w „rzeczywistym" i „ o b i e k t y w n y m " czasie i miejscu doświadczyli tego fenomenu. Wiedzą, że o w i ekstatycy widzą właśnie teraz Najświętszą M a r y j ę P a n n ę . Z a t ą konstatacją kryje się bezwzględ­ nie wiara, opierająca się przecież na absolutnej zgodzie, pewnym s k o ń c z o n y m przyleganiu rzeczywistości przeżywanej wobec transcendencji. W i a r a poprzedza przeświadczenie i nie potrzebuje testującej j ą demonstracji. K i e d y wierzący m ó w i , że wierzy, nie znaczy to, że m u s i a ł b y ć do tego wcześniej w jakiś s p o s ó b przekonywany. W i a r a rozwija się zatem na pograniczu relacji niepewności - w niej oraz poprzez nią. Dlatego takie napięcie wywołuje doznanie objawienia M a r i i albo zetknięcie się z t y m i , k t ó r z y J ą widzieli - zupełnie j a k b y n a s t ą p i ł o zerwanie uprzednio akceptowanej relacji, p o n i e w a ż osoba obdarzana czcią i k u l t e m przyjmuje p o s t a ć widzialną, „ o b i e k t y w n ą " i odchodzi od poprzedniej kompetencji prywatnej, w e w n ę t r z n e j , wywodzącej się z p o r z ą d k u wiary. 1 2 Tak pisze o tym autorka, można więc domniemywać, że podczas swoich badań z takim właśnie zachowaniem spotkała się osobiście. �94 INGA KUŽMA I wtedy pielgrzymi p r z e c h o d z ą na pozycję w y n i k a j ą c ą z p o r z ą d k u dowo­ d ó w , albowiem pojawia się sytuacja antycypacji przyszłości, przy jednoczes­ nym pozostawaniu w sakralnym hic et nunc. Przyszłość to nieunikniona k o n ­ frontacja z t y m i , k t ó r z y w pielgrzymce nie brali udziału, k t ó r z y - b y ć m o ż e - w ą t p i ą w p r a w d z i w o ś ć objawień, b ę d ą k r y t y k o w a ć , i r o n i z o w a ć i t p . D l a nich p o n i e k ą d nabywa się w o d ę z uzdrawiającego ź r ó d ł a , kupuje p o b ł o g o s ł a w i o n e świece, r o b i się zdjęcia okolicy w nadziei sfotografowania objawienia, albo nagrywa na dyktafon przypadkowe dźwięki, również w nadziei, że o k a ż ą się później, w trakcie odtwarzania, niesłyszalnym p o c z ą t k o w o przesłaniem. Po­ r z ą d e k d o w o d ó w traktowany jest przez pielgrzymów j a k o łącze ze światem i nawet z n i m i samymi, j u ż po czasie entuzjazmu, po powrocie, po prze­ kroczeniu granicy. Powstaje w ten s p o s ó b m o ż l i w o ś ć stworzenia opisu prze­ znaczonego dla nieobecnych, k t ó r y u ł a t w i a pojęcie tego, co się działo. T w o ­ rzony jest więc „ k a n a ł " , zobligowany do „ m ó w i e n i a " , do „ o b j a w i e n i a " . Przedmioty, k t ó r e pielgrzymi ze s o b ą p r z y w i o z ą b ę d ą m i a ł y w a r t o ś ć „ a t e s ­ tujących w i a r ę " . C a ł o ś ć tego d o ś w i a d c z e n i a - ich wiara, słowa oraz rzeczy, p a m i ą t k i przywiezione z miejsc k u l t u , to p r ó b a z a a n g a ż o w a n i a całości ist­ nienia w zademonstrowanie efektów otrzymanej łaski. Otrzymanej nawet nie­ koniecznie b e z p o ś r e d n i o - j a k o widzenia, ale t a k ż e p o ś r e d n i o - dzięki samej ich obecności w miejscu świętym i transformacji swojego życia. A l b o w i e m , p o m i m o że Najświętsza Panna odgrywa rolę aktora, to jest t a k ż e szczególnego rodzaju o d n o ś n i k i e m . Nawet jeśli podczas objawień m ó w i , to generalnie nie odpowiada (dosłownie to rozumiejąc) na skargi pielgrzymów, ich wyznania, przeprosiny, kajanie się, żal i szczęście wypływające z poczucia oczyszczenia i zawierzenia. D o c h o d z i do specyficznej religijnej sytuacji komunikacyjnej, kiedy pielgrzymi „ s a m na sam" z N M P , przed Jej s t a t u ą , w modlitwie, nie m o n o l o g u j ą (mimo, że N M P nie dialoguje z n i m i , ani nie interpretuje ich słów „ n a g o r ą c o " ) . Zadaniem M a t k i Boskiej nie jest bowiem „ r o z w i ą z y w a n i e " p r o b l e m ó w - w sensie literalnego i m zapobiegania, czy wyjaśniania - ale wprowadzanie ludzi zjawiających się przed N i ą ze swymi problemami w od­ m i e n n ą przestrzeń, k t ó r a relatywizuje ich życie, n a d a j ą c m u inny wymiar. W ł a ś n i e dlatego - j a k z a o b s e r w o w a ł a badaczka - j u ż odjeżdżając z miejsca pielgrzymki, n i k t więcej nie wraca do opowieści o swoim życiu. „ D o k o n a ł o się". T y m bardziej, że p o s t a ć N M P łączy w sobie cechy wskazujące na Jej ziemskie pochodzenie i ziemski żywot, j a k i dotknięcie ł a s k ą wyróżniającą, przemieniającą. M a t k a Boska jest bowiem k o b i e t ą , m a t k ą , bolejącą, żyjącą, ale t a k ż e k i m ś u ś w i ę c o n y m - d o s t ą p i ł a zaśnięcia, a nie śmierci (według d o k t r y n y K o ś c i o ł a katolickiego) i została potem wniebowzięta oraz u r o d z i ł a przecież nie zwyczajne dziecko, ale C z ł o w i e k a - B o g a . Sama wiara nie cofa się - i to na poziomie najczęściej z a u w a ż a n y m właśnie podczas b a d a ń , uczestniczenia w danej sytuacji, a nie późniejszych r o z w a ż a ń metodologicznych - przed racjonalizacją i nie waha się w s p ó ł d z i a ł a ć z wiedzą o sobie samej, w k t ó r ą w y p o s a ż e n i są wierzący. D y s p o n u j ą oni z d o l n o ś c i a m i krytycznymi. Claverie dochodzi do wniosku, że postawy p i e l g r z y m ó w oscylują �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 95 bez ż a d n e j sprzeczności, czy groźby zerwania, p o m i ę d z y p o s t a w ą wierzącego ( p o r z ą d k i e m wiary-dyskursu emotywnego monologizującego), a p o s t a w ą ra­ c j o n a l n ą , k r y t y c z n ą , cechującą się zdystansowaniem do tego, co rzeczywiście zachodzi ( p o r z ą d e k d o w o d ó w - d y s k u r s u emotywnego interlokutoryjnego). Obiekt wiary przechodzi przez nieprzerwany ciąg konceptualizacji. Dlatego Claverie decyduje się przyjąć p o s t a w ę z a a n g a ż o w a n i a , cechującą się nie­ stosowaniem podczas b a d a ń terminu „ w i e r z e n i a " , k t ó r y z założenia wprowa­ dza dystans i przenosi dziejące się wydarzenia na poziom wiedzy o nich. „ U n a u k a w i a " je, w p r o w a d z a j ą c do obiegu wiedzy naukowej - apriorycznej i arbitralnej w p o r ó w n a n i u z wiedzą „ t u b y l c z ą " - k t ó r a decyduje o t y m , co jest w i e d z ą r a c j o n a l n ą albo irracjonalną, poznaniem albo d o ś w i a d c z a n i e m , r o z s ą d k i e m i k r y t y k ą albo emocjami i spontanicznością. P r a g n ę ł a przyjąć za obiekt b a d a ń wszelkie m o ż l i w e do zaobserwowania i zrozumienia konfigura­ cje, k t ó r e d o t y c z y ć m o g ą istoty nadnaturalnej i świętej dla wierzących, j a k ą jest Najświętsza Panna, p o s z u k u j ą c przy tym metod - najlepiej wypływających z w n ę t r z a tego, co się dzieje - m o g ą c y c h najtrafniej opisać, j a k owe konfigura­ cje są konstytuowane, j a k o nich się m ó w i oraz j a k się je przeżywa. A u t o r k a stwierdza, że emocje i uczucia były cały czas obecne podczas pielgrzymki. N i e s p o s ó b b y ł o ich i g n o r o w a ć , zwłaszcza, gdy słyszała takie wyznanie, że naresz­ cie, dopiero tutaj, k t o ś m o ż e sobie p o p ł a k a ć . Jest jednak bardzo krytycznie nastawiona do swoistej manipulacji w nazywaniu podobnych z a c h o w a ń i sy­ tuacji „religią e m o c j o n a l n ą " , j a k niektórzy badacze nader chętnie określiliby wydarzenia takie j a k pielgrzymki, najczęściej po to, by stworzyć „ w y t r y c h " pojęciowy, a m o ż e i po to, aby je z d e p r e c j o n o w a ć . Pielgrzymi nie są cały czas pobudzeni, czy nadpobudliwi, nie histeryzują, nie w p a d a j ą w ekstazę - poświadczają to, co się z n i m i dzieje na tzw. s p o s ó b logiczny i krytyczny. Są zdolni do oceny i opisania swoich własnych przeżyć i refleksji . By właśnie nie u p r a s z c z a ć , nie m o ż n a t r a k t o w a ć rozemocjonowanego sposobu bycia, j a k o takiego, z k t ó r e g o wyproszono rozum. W stanie emocjonalnego poruszenia dochodzi raczej do współistnienia obu c z y n n i k ó w - uczuciowych i krytycznych. Emocja nie zrywa całkowicie z t y m , co nazywa­ m y rozumem. Najwyżej dochodzi do przekroczenia pewnego, wcześniej zro­ z u m i a ł e g o sposobu istnienia i interpretowania, czego m o ż e jednak emocja nie tyle jest p r z y c z y n ą , co skutkiem. Zatem m o ż n a by p o s t a w i ć hipotezę, że nie t y l k o d o s z ł o do jakiejś szczególnej sytuacji - religijnej oczywiście - ale też zaszło coś rzeczywiście. Czy w takim razie sacrum posiada n a t u r ę o b i e k t y w n ą ? A l e t a k i wniosek byłby sprzeczny z przyjętą przez cytowanych a u t o r ó w k o n ­ cepcją (z czym zgadza się t a k ż e Claverie), k t ó r a odżegnuje się od jakiejkolwiek opcji o korzeniach neokartezjańskich, j a k chociażby „ u m i a r k o w a n y konstruk­ t y w i z m " . Polega on na przyjęciu założenia o istnieniu pewnych pre-idei, k t ó r e 13 1 3 Byłby to może najlepszy przykład na udowodnienie umowności i pozorności następującego sądu o emocjach, który zakłada, że posiadają one całkowitą subiektywność, z czego miałaby wynikać nieprzekraczalność granic poznania przeżyć kogoś innego. �96 INGA KUŽMA stają się ź r ó d ł e m kolejnych idei i konstrukcji. W e d ł u g wzmiankowanych bada­ czy natomiast, nie m o ż e b y ć m o w y o jakichkolwiek emocjach „ p r e k u l t u r a l n y c h " p o p r z e d z a j ą c y c h uczucia „ k u l t u r a l n e " . Trzeba p r z y p o m n i e ć również i to, że postulowane odejście od wszelkich „ p r e - i z m ó w " zderza się z b r u t a l n ą p r a w d ą o niemożności całkowitego wyrugowa­ nia z p o g l ą d u na emocje ich r o d o w o d u stricte biologicznego i psychofizjo­ logicznego. T o rodzi sprzeczości w ujmowaniu i definiowaniu emocji, co j u ż też zostało stwierdzone. K a ż d a jednak opcja ma swoje słabości, a to, że ma je t a k ż e i ta, wcale nie musi o z n a c z a ć zaprzestania p o s z u k i w a ń idących wyznaczonym przez n i ą torem. N i e m o ż n a t a k ż e z a p o m i n a ć o innym rodzaju b ł ę d ó w i to najłatwiejszych do p o p e ł n i e n i a , bo wynikają one z charakteru naszego języka. Otóż, jak z a u w a ż a Rosenberg (Crapanzano 1994, s. 113), nasze języki europejskie są gramatycznie zorientowane na nominalizację. A l e kiedy badamy k u l t u r y p o c h o d z ą c e z innego k r ę g u niż nasz, ryzykujemy tworzenie za p o ś r e d n i c t w e m rodzimego języka zupełnie innych kategorii niż te, którymi operują nasi interloku­ torzy. Narzucamy zatem - t a k ż e j ę z y k o w o - n a s z ą psychologię i widzenie ś w i a t a . N i e należy też mylić d y s k u r s u z wszelką leksykalnością, ani sprowa­ d z a ć emocji do k i l k u pojęć i wyrazów wypreparowanych z obcej nam kultury i jej języka lub z którejś z licznych parole, należących choćby do naszej własnej langue. Nie należy więc upraszczać, t w o r z ą c tematyczny i schematyczny słownik. Trzeba mieć również na uwadze istotną różnicę między sposobem, w jaki mówi się o emocjach, a sposobem, w jaki „mówią" same emocje. 14 15 LITERATURA C l a v e r i e E . 1990, L a Vierge, le désordre, la critique. Les apparitions de la Vierge á l'áge de la science, Terrain, nr 14, s. 60-75. C r a p a n z a n o V. 1994, Reflexions sur une anthropologie des emotions, Terrain, nr 22, s. 109-117. D r a y D. 1994, L'agression physique: «une peur» irrépalable, Terrain, nr 22, s. 35-50. F a v r e t - S a a d a J. 1994, Weber, les emotions et la religion, Terrain, nr 22, s. 93-108. G a l l ot ti С. 1994, Le voile d'honnéteté et la contagion des passions. L a querelle sur la moralitě du theatre du X V I I siecle, Terrain, nr 22, s. 51-68. K o ł a k o w s k i L . 1992, Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersalizmu kulturowego, [w:] Cywiliza­ cja na ławie oskarżonych, Warszawa, s. 11-24. L a b o r d e D. 1994, Des passions de Г ame aux discours de la musique, Terrain, nr 22, s. 79-92. L a t our В. 1990, Quand les anges deviennent de bien mauvais messagers, Terrain, nr 14, s. 76-91. P a p a t a x i a r c h i s E . 1994, Emotion et strategies d'au ton omie en Grece égéenne, Terrain, nr 22, s. 5-20. V a l e de A l m e i d a M . 1994, Emotions rimées. Poétique et politiqie des emotions dans le village du sud de Portugal, Terrain, nr 22, s. 21-34. е 1 4 Rosenberg postuluje przyjęcie takiej psychologii, która opierałaby się wszelkim ogranicze­ niom terminologicznym „stanów wewnętrznych". Używanego przez badaczy w sensie, jaki nadał mu Michel Foucault (Crapanzano 1994, s. 111-112). Jest nim to wszystko, o czym można powiedzieć. Sam proces mówienia o czymś, konstruuje już przedmiot wypowiedzi. 1 5 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 97 INGA KUŹMA L E S EMOTIONS СОММЕ L'OBJET D ' U N E F O I E E T D ' U N RAISON Resume L a question pricipale de Particle est, quelle position dans les sciences sociales occupent les emotions et les sentiments, traites comme les categories trěs specifiques et uniques. Est-ce qu'il y a bien fondé les placer á cóté de tel ordre comme Nature-Croyances-Chaos, qui est contradictoire á l'ordre seconde, venant de Culture-Science-Raison? L'auteur propose comme Pillustration de ses reflexions, les analises ethnologiques presentees sur les pages des revues franchises. Ces dissertations sont fondees sur la théorie cognitique et le constructivisme. Les anthropologue cites, ont analisé dans le cadre des exemples données les domaines diverses, entre outre: l'histoire de la musique de X V I siecle, les apparitions contemporaines de Ste Vierge á Medjugorje (Bosnie-Herzégovine) et á San Damiano (Italie) et aussi ils s'occupaient des études sur gender dans les cultures méditerranéennes. Mais, c'est Paspect psychofísologique des emotions qui pose le plus grand probléme dans le contexte théorique en question. Alors, comment l'accorder avec les regles culturelles, qui gérent le discours émotionel tant spécifíque? Cependant, les sentiment obéissent á la «politique» culturelle et les valeurs qui proviennent d'un reseau social, mais Panalise anthropologique ne déchifrera jamais les mécanismes biologiques, qui aussi gouvernet les emo­ tions. Á Pethnologie ne reste que disséquer les actes et les expressions culturéis, qui jouent un role d'un factuer tres important pour les toutes notres attitudes. Traduction - Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27950d187c05ac3fc46e90772d1699bf.pdf e866d5fe040b231bef418aef5e8a2a07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6077 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5668 Title A name given to the resource Osoba opłacająca koszty poczęstunku/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.163 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Poczęstunek organizowany z okazji narodzin dziecka opłaca: 1 - ojciec dziecka, 2 - matka dziecka, 3 - rodzice dziecka, 4 - matka położnicy, 5 - rodzina położnicy, 6 - goście (poczęstunek przyrządza się z produktów, które przynieśli), 7 - brat położnicy (opłaca koszty wódki), 8 - dziadkowie (dziecka), 9 - kumowie, 10 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? k) Kto opłaca koszta “poczęstunku”: ojciec dziecka? matka położnicy? “babiąca”? “kumowie”? (Zbadać i szczegółowo określić). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b25d519164e461052e1729dfccfa67.pdf 0052f3666bfe404a151186951701ec9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4572 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI Dyskusję gramu. znam Daje tylko mi to z możność e x p o s t objęcia wania się w nieautoryzowanego pewien handicap, całości w y p o w i e d z i panujących w steno­ ponieważ i t y m względzie mam zoriento­ w naszym środowisku poglądach — z d r u g i e j s t r o n y j e d n a k pozba­ wia której atmosfery stenogram chyba dyskusji n i e jest wszelkie w żywej stanie możliwe i interesującej, odtworzyć. aspekty Poiruszyła zagadnienia równocześnie j e d n a k — m o ż e z w i n y wstępnej B e y l i n a — rozbiegała nieco bez celu — w składu i miarę właśnie p e w n y c h Zacznijmy się w ładu. moich ona kiczu, wypowiedzi najrozmaitszych kierunkach Spóźniony mój możliwości — propozycji głos ma porządkujących. — tak, j a k mnie ongiś uczono l w o w s k i e j s z k o l e — o d zajęcia się p o j ę c i o w ą w dobrej pojemnością słowa k i c z , j e g o hipotetyczną genezą i p r z e m i a n a m i treści. M ó w i ę na wprowadzenie „hipotetyczną", gdyż jego n i e m a m czasu (ani ochoty) prowadzić specjalnych, n a p e w n o pracochłonnych badań u nas i nad pojawieniem indziej. Tym niemniej będzie zbliżona pojawia w się t e g o słowa myślę, że „intuicyjna" d o rzeczywistości. się — n i e cofając się Pojęcie aż do niemieckich kolegów, nie czy gotyckiej, a więc sztuki — wyśmiewającego znających „ w i e d z y " o sztuce, a l b o u V a s a r i e g o , gookiej „złej" starożytności X V I co n a j m n i e j w . , n p . u D u r e r a , nieuctwo gdzie hipoteza włoskiej gdy mówi o barbarzyńskiej. sztuce U nas p o d o b n i e pisze o sztuce średniowiecznej jeszcze S e b a s t i a n S i e r a k o w s k i w początkach X I X w . S k a r b u c z o n e j artystycznej pielęgnowano na akademiach wiedzy sztuk pięk­ n y c h , p r z y c z y m chodziło p r z e d e w s z y s t k i m o umiejętność „ustawiania" perspektywy, ale także o naukę o porcjach, światłocieniu, o anatomię i t d . M i e s z a ł y elementy wiedzy oddawania nami o sposobach obserwowanej przekazanymi artyści nazywali możemy lesdńskiego,, u przez dzieła wyczytać poprawnego natury nieuków Schmitta impresjonistów w i antyczną. bohomazami, do kano­ „Uczeni" jak Grabowskiego, jeszcze chyba l a t X I X w . N i e inaczej wiernego z prawidłami tradycję u Ambrożego i pro­ się t u u to KieB7 siedemdziesiątych p i s a n o jeszcze o korespondencjach z pracach Paryża. Słowo „kicz", „ b o h o m a z " oznaczało w i ę c sztukę n i e „ u m i e j ą c ą " poprawnie i w myśl wypracowanych, uczonych reguł naśladować w d z i e l e m a l a r s k i m l u b r z e ź b i a r s k i m l u b u z n a n y c h za w z o r c o w e p r a c natury które „przetrwały" względów i uznaną tości, a l e d l a m n i e w latach dziewięćdziesiątych XIX w. się doraźnym uważa­ wem kicz piętnować „nieautentyczne", dzieła złe tyce, w y p r a c o w a n e j zaczynają artystycznie, n i e odpowiadające ta trudna pojawia a k a d e m i c k i c h p r z e c i w n i k ó w . C i , k t ó r z y dotąd b y l i bohomazów, sprawa łączy się bezpośrednio z z a g a d n i e n i e m — sło­ wtórne, współczesnej przez pionierów n o w y c h najrozmaitszych jakich już uderza i twórców z Z — chyba i u nas s ł o w o k i c z , które, j a k o d b i t y b u m e r a n g , n i za „ n i e u k ó w " wartość względów? M u s i a ł b y m t u zagłębić się w r o z w a ż a n i a c h z t e o r i i w a r ­ poprzedników. Po w i e l k i m zwycięstwie impresjonistów mają bezspornie. este­ kierunków. Myślę, ż e t o j e s t i s t o t n e i d o dziś o b o w i ą z u j ą c e słowo hasłem bieżących, a więc właściwie zawikłana nie k i c z u , które i jest subiektywnych polemik, błahym. D l a t e g o w y d a j e m i się, ż e s t r z e l a n i e d o k i c z u z a r m a t s t r u k t u r a l i z m u a l b o łączenie u ż y c i a t e g o s ł ó w k a z p r o b l e ­ m e m świadomości a r t y s t y c z n e j , a w i ę c p s y c h o l o g i i twór­ czości, z a s t a n a w i a n i e się n a d i n t e n c j a m i t w ó r c y i o d b i o r ­ cy etc. n i e j e s t przydatne. Szczególnie wobec organizatorów d y s k u s j i , którzy z o r g a n i z o w a l i ją intencji wyraźnie „ k i c z " j e s t t o p o p r o s t u s y n o n i m e m oznaczeń: „ z ł e d z i e ł o pod sztuki", Choć w p r a w d z i e n i e k i e d y u ż y w a się d l a z j a w i s k , o które „obskurne artystycznej". W dzieło t y m sensie prostu zagadnieniem t u r a l n i e zależne był kicz Cybisa, W o l f a „dzieło zagadnienie wartościowania o d każdorazowych n y c h d a n e g o czasu innym sztuki", czy d a n e j dla wartości kiczu jest dzieła s z t u k i poglądów Tichy'ego, czym w po i na­ artystycz­ grupy artystycznej. czy K a n t o r a . K i c z określeniem wartościującym bez innym Czym jest dla m o i m odczuciu jest doraźnie i w ogniu aktual­ n e j p o l e m i k i , niechętnie przecież u ż y w a n y m p r z e z h i s t o ­ r y k ó w s z t u k i , którzy n a o g ó ł mają d o c z y n i e n i a z dzieła­ mi 178 „sprawdzonymi" estetycznie i historycznie, takimi kątem chodziło jednak zainteresowania organizatorom, chodzi tutaj dla tego „kiczu samego — j a k sądzę jarmarcznego". słowa — o „kicz", rzecz inną, d o której n a l e ż y też stosować i n n e m e t o d y cia niż p r z y Dla r o z p a t r y w a n i u „kiczu pisujących wspomniałem o sztuce w to zupełnie podejś­ oficjalnego". XIX w. — jak o tym n a w s t ę p i e — była o c z y w i ś c i e t y l k o jarmarczna, ale i ludowa, kiczem czy sztuka nie bohomazem. Jeszcze Stanisław W i t k i e w i c z n i e m ó g ł się przekonać d o obrazów na podhalańską". szkle, choć Oznaczenie tak dzieł wysoko tego stawiał typu „sztukę słowem kicz �przetrwało z t y c h w ł a ś n i e o d l e g ł y c h czasów. P o „ r e h a b i l i ­ i tacji" sztuki l u d o w e j wartości, g d y ż w i d o c z n i e zwycięskim w początkach Wkroczeniu prymitywów — do słowo naszego panteonu kicz w i e k u , po sztuki wszelkich zarezerwowano już teraz ustalić językiem twórczą leżącą tylko dla s z t u k i j a r m a r c z n e j , n i e l u d o w e j i w t y m z n a c z e ­ zdolni polemikach i kierunkami „kicz" artystycznymi słowem przeciwników albo autentycznej", akademickiej aktualnie czczona passeistów, obrzuca twórców albo po sztuki prostu innej, i modna — pozostawiono niż równocześnie także estetyczne tak, by je dla swych mej młodości — należy jej podstaw, u uznać jej a walory formalne Spośród w s z y s t k i c h z a w a r t y c h w s t e n o g r a m i e d y s k u s j i wypowiedzi wiczowej. n a j b a r d z i e j b l i s k i m i j e s t głos p . J a m u s z k i e Kicz jarmarczny jest sztuką tyw wszelkiego rodzaju windowany piedestał na więc o n i e s p o k o j n e j wewnętrznej też wówczas „wielkiej n i e mógłby sztuki". być Słyszymy s t r u k t u r z e t e g o r o d z a j u dzieł, o i c h sprzeczności formalnej, o banalnej powta­ peryferii, p r o d u k t e m g r u p społecznych p o z b a w i o n y c h k i e g o ś w i a t a " , n a oślep. T y m c z a s e m prymi­ wolę artystyczne, turowych. Przejmuje nie dlatego, że dzieła t e są n i e u c z o n e , b o przecież poznać będziemy dziesięciu l a t p r y m i t y w y „ l u d o w e " Już ich odbiorców. wówczas to określenie też d l a dzieł i n n y c h , niż czczone o d k i l k u ­ i „autentyczne". przyjąć mają treściowe. się „nie­ kryteria Mówiąc niu n i e p r y m i t y w n e j . P o d c z a s g d y w między jej jest tradycji kul­ o n obce m o t y w y , czerpane z „wiel­ — j a k głęboko wie­ rzę — w s z e l k i e i s t o t n e wartości, także a r t y s t y c z n e , rodzą się w o p a r c i u o t r a d y c j ę l u b też w z nią gwałtownych s t a r c i a c h . M y ś l ę , że rację m a M a l r a u x pisząc, że a r t y s t a n i e kształtuje się s p o n t a n i c z n i e ze s t a d i u m dzieeiectwa» l e c z p r z e z r o z p r a w i e n i e się z obcą, dojrzałą formą, którą rzalności l u b „ p o w i e l a l n o ś c i " t y c h t w o r ó w . Z a r z u c a się — poprzednicy tej j a r m a r c z n e j s t r u k t u r i treści z a s t a n y c h leży u p o d s t a w każdej h i s t o r i i sztuce ność, p o d e j r z e w a — stereotypowość karykatural­ się t w ó r c ó w t y c h p r a c o czystą i b e z ­ myślną interesowność, o dzieła dla „maluczkich". W s z y s t k i e w wypowiedziach w i d z i m y , że i naszej coraz perfidnie te elementy produkowane można p o l e m i k i . Rozpatrując częściej od prób znaleźć je określenia bliżej „kiczu" sztuki okazali wielkiej prawidłowości, czy światu. O d r z u c a n i e „małej". W Sądzę, ż e „ k i c z j a r m a r c z n y " dziełem charakterystycznym przejściowym, t y p y , a l e które jeszcze n i e umieją W dyskusji wysunęli tezę, badacze że sztuki „kicz ludowej jarmarczny" i innych. etnografowie jest po współczesną sztuką l u d o w ą , że spełnia t e s a m e co „ d a w n a " s z t u k a l u d o w a , n a l e ż y go w i ę c w ramach tych samych, co sztukę prostu funkcje rozpatrywać tradycyjną warstw ludowych. T a k j a k r e h a b i l i t a c j i podległa u p r o g u w i e k u X X t a o s t a t n i a , t a k t e r a z nadszedł czas n a u z n a n i e w a r ­ tości t w o r ó w j a r m a r c z n y c h n o w e j , i m a s o w e j sztuki ludo­ wej. Odrzucają pejoratywne i proponują zytywnego . 1 funkcje w więc w z a s a d z i e określenia wypracowanie kryteriów Jeśli sztuka bowiem dzisiejszym ta czy podejścia pełni określone społeczeństwie, t o n a l e ż y wać ją r ó w n i e s e r i o , j a k j a k ą k o l w i e k inną gałąź Kicz Roy źródłem inspiracji. U. 67. Władysław Lichtenstein: Otworzywszy ogień. po­ Hasior: trakto­ sztuki Sflv, czujemy spójne i p r z y p a d k o w e . k t ó r y m już n i e wystarczają czy pozbawionym tradycję, się z a g u b i e n i i n i e s p o k o j n i , , a nasze dzieła stają się n i e ­ od s t r o n y f o r m y i s t r u k t u r y uciekać się m u s i m y d o k r y ­ społecznych asymilowanie świecie u g r u n t o w a n y c h przez teriów pozaartystycznych, i dla dawne, wypróbowane n o w y c h . Chwytają w s z e l k i e w z o r y i n i e mogą jest warstw, stereo­ stworzyć o b c e w ł a ś n i e n a oślep i bez sensu. N i e mają m o c y i c h p r z e t w o r z e n i a i z a s y m i ­ l o w a n i a , b o n i e mają d o czego a s y m i l o w a ć , j a k t o c z y n i l i dawni twórcy ludowi. Dlatego myślę, że przedmioty o m a w i a n e n i e są współczesną sztuką ludową, b o w a r s t w a ich nosicieli n i e jest rodzi się dopiero „ l u d e m " , a l e mgławicą, nowy układ wartości i w której nowa „wola t w ó r c z a " . M a o n a ( t a w a r s t w a ) — j a k myślę — c h a r a k t e r czasowy i p r z y dzisiejszym t e m p i e r o z w o j u właśnie b a r ­ dzo N i e wróżę w czasie o g r a n i c z o n y . marcznej przyszłości, b o j e j n o s i c i e l e więc sztuce jar­ n i e będą — m a m nadzieję — m i e l i czasu n a w y t w o r z e n i e własnych t r a d y c j i i własnych stereotypów. Ł u d z ą nas t u t a j niektóre z j a w i s - Mikołaj, technika mieszana, wys. 142 cm. 1961 г. II. 68. es 179 �П. 69. Szyld ka, przedwojenny. II. 70, 71. Szyldy j a k nip. „ d y w a n y " malowane przez Kotulę. Łudzą nas dlatego, 1963—1965. n a płótnie, a opisane że u n a s „ l u d " jeszcze i s t n i e j e i m a zdolność a s y m i l a c j i choć w c o r a z m n i e j s z e j z lat nowych skald. D y w a n y treści i form, t e stały się jeszcze sztuką l u d o w ą i zostały z a s y m i l o w a n e w jakiejś mierze, a l e przecież j e s t rzeczą charakterystyczną, że r o z p o w s z e c h ­ niły się o n e t y l k o n a w s i i t o w e w s c h o d n i c h kraju. Łudzą nas także niektóre w y t w o r y regionach swoim pozio­ m e m a r t y s t y c z n y m , jakoś n a m o d p o w i a d a j ą c y m . O c z y w i ś ­ cie wśród g r o m a d y w y t w ó r c ó w muszą się znaleźć także u t a l e n t o w a n i , c i e k a w i , mający „coś d o ludzie powiedzenia" własnego, „ a u t e n t y c z n e g o " , j a k b y chciał B e y l i n . T o artyści-prymitywi współcześni, którzy przypadkiem zabłąkali się w ś r ó d w y t w ó r c ó w j a r m a r c z n y c h . N i e ratują o n i całości p r o d u k c j i i n i e m o g ą pasować j e j n a n o w ą sztukę l u d o ­ w ą . Są p o p r o s t u — j a k R o u s s e a u w i e n i a się t w ó r c z e g o z w z o r c a m i — zdolni do rozpra­ o b c y m i , a l e n a własną rękę, i n d y w i d u a l n i e ; d m y ś l ę , ż e n i e stworzą o n i n o w y c h tradycji I się „nowej sztuki ludowej". jeszcze d w a z a g a d n i e n i a : możliwością nadania Czerwiński tworom entuzjazmował jarmarcznym wartości p r z e z w p r o w a d z e n i e i c h do wnętrz wanych t a k , mogą jak intelektualistów. rozbñe f o r t e p i a n y stawach No czy szafy czy p r a s o w a n e nowych wysublimo­ być t a k użyte, n a współczesnych karoserie samochodów. wy­ Z mego p u n k t u w i d z e n i a s z t u c z k i t e g o r o d z a j u n i e mają z z a g a d ­ nieniem t e j twórczości wartością n i c wspólnego, D r u g i m o w i e l e ważniejszym zagadnieniem wa s t o s u n k u t e j twórczości czesnej. Sztuka Zdaje epoki biznes, z a n i także jej artystyczną. m i się, kultury państwo, do k u l t u r y że są masowej społeczne to jednak jest jest masowej spra­ współ­ rzeczy różne. organizowana przez organizacje etc. Zjawiska, o których m ó w i m y , mają c h y b a c h a r a k t e r i n n y : stoją n a peryferiach oraz na jeszcze n i e t y l k o s z t u k i współczesnej peryferiach żyje, ale sztuki także sztuki masowej nawet rają m a s o w y prawnym swoją na wtedy, ludowej, przez duże S tam peryferiach gdzie gdy produkty jej przybie­ c h a r a k t e r . Jest t a twórczość (biednym dzieckiem chłopską, warstw, które straciły małomdeszczańską, udane pewno ich twory, należy jako rzemieślniczą czasów nie­ naj­ w zdołają się z a k o t w i c z y ć w t r a d y c j i społeczeństw i będziemy Być i dotąd ciekawszych wówczas społeczeństw. może zdolni ze czy nowym udane ich elementy wiedliwie historii dokumentować znaki nie­ kontakt inną tradycją — a n i e zyskały j e s z c z e o p a r c i a w świecie. N a oma organizowanej może jakieś nowych ocenić spra­ i c h w a r t o ś ć n i e t y l k o historyczną, a l e i a r t y ­ styczną, g d y ż s t a n i e się r ó w n i e ż wartością „sprawdzoną", niezależną o d c h w i l o w e g o w y b r y k u c z y g u s t u , m o d y przypadkowej czy a n a l o g i i z jakimś dziełem „wielkiej s z t u k i " . Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 17, 39, 52, 53, 57, Adam Karaś — il. 66; Janusz Krippendorf — il. Wiesława Rolkę — il. 68; Stanisław Stępniewski il. 2, 6, 14, 20; Jan Swiderski'— il. 1, 3—5, 7—13, 19, 21—24, 26—38, 40—51, 54—56, 60, 64, 65, 67, 69, Witalis Wolny — i l . 61—63; Krystyna Zakrzewska il. 15. 58; 71; — 18, 70; — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fb9fc32269ad78b24aac05616b71710.pdf 0a50a9649e875c2a142b695c3b07ea6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5660 Title A name given to the resource Termin odwiedzania położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.130 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnica po porodzie jest odwiedzana: 1 - w dowolnym terminie („jak kto ma czas”), 2 - w tym samym dniu, 3 - na drugi dzień, 4 - na trzeci dzień, 5 - na czwarty dzień, 6 - w pierwszym tygodniu (do kilku dni), 7 - przez pierwsze dwa tygodnie, 8 - zależnie od stanu zdrowia położnicy, 9 - dopóki leży w łóżku, 10 - do chrztu dziecka, 11 - do wywodu matki, 12 - po chrzcie dziecka, 13 - po wywodzie matki, 14 - po powrocie ze szpitala, 15 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 16 - brak tradycji, 17 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? c) Czy termin odwiedzania jest zwyczajowo określony? Jaki termin? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/657168ba4fa085696e5a0af0b29ddb15.pdf 96ce80373814d0119ff3a3fff46e8f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6070 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5661 Title A name given to the resource Nazwy przyjęcia organizowanego z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.138 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka nazywano: 1 - poczęstne, 2 - pępkowe, 3 pępkowiny, 4 - popieliny, 5 - odwiedziny, 6 -poczęstunek, 1 - pępowina, 8 - pępkówka, 9 - pępkowizna, 10 - pympkowe, 11 - pępek oblewać, 12 - pępkowa wódka, 13 - inne, rzadsze odpowiedzi (zob. komentarz), 14 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 15 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? h) Jak nazywają takie przyjęcie z “poczęstnym" (popieliny? nóżka?) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/868762079adc4b922729595155d14e6f.pdf 8475364413c71d4fa3256e9eba27acb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5662 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.142 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - wódkę, 2 - wódkę z miodem, 3 - wódkę z imbirem, 4 - wino, 5 - piwo, 6 - koniak, 7 - alkohol (ogólnie), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 11), 9 - brak tradycji podawania napojów, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się poczęstne? Jeśli tak - co się daje do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/098da0d0e04dc9ef50ed5cb1a13d1215.pdf 9bb1a8b4589731a41e4aff9cba86a8e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6072 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5663 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.145 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - kawę (prawdziwą), 2 - kawę zbożową, 3 - herbatę, 4 - kompot, 5 - lemoniadę, 6 - inne odpowiedzi (zob. mapa 10), 7 - brak tradycji podawania napojów, 8 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne”. Jeśłi tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ce73d0a929bcac140c9bfdd2e8d839a.pdf 987cea2577d42c62f313fd9430a396b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6073 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5664 Title A name given to the resource Przyjęcie organizowane z okazji narodzin dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.148 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - chleb, 2 - pieczywo, 3 - wędliny (np. szynkę, kiełbasę), 4 - mięso (np. słoninę), 5 - jajka (w tym jajecznicę), 6 - ser, 7 - masło, 8 - pierogi (np. z serem, z kapustą i grzybami) 9 - kaszę (np. jaglaną, gryczaną), 10 - kanapki, 11 - „zakąski”, 12 - „to co przynieśli goście”, 13 - „czym chata bogata”, 14 - inne odpowiedzi (zob. mapa 13 i komentarz), 15 - brak tradycji podawania potraw nieslodkich, 16 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne". Jeśli tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/146c5457b46bf700d6a1091d697f3e78.pdf 81da923348d6b3177145473b4594784b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6075 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5666 Title A name given to the resource Osoba pełniąca rolę gospodyni w czasie odwiedzin matki i dziecka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.159 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Gospodynią w tym przypadku jest: 1 - położnica, 2 - matka położnicy, 3 - siostra położnicy, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 15 i 16), 5 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? j) Kto w czasie odwiedzin pełni rotę gospodyni? Matka położnicy? “Babka"? tj. kobieta “babiąca" łub kto inny? Określić dokładnie - kto wita gości, podaje itp. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f72f6869e54f19dc0176128ae3b6e05e.pdf 4a854945ad2d2678a79db1beca5c0461 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4570 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matriona (pochodzi względu n a j e j naiwność czy p e w n e g o jące dziwactwo. Taki jest właśnie rodzaju do niej jarmarczna żyje S. T o twórczość elementami jest zrąb przeszkadza dawniejszej. pewien sztuki części w oficjalnej, prawda, który ale n a z y w a n i a r z e c z y różnych w s w o j e j pisanej w z n a l e z i e n i u t a k i e g o m o d e l u s t r u k t u r y , który pasowałby przecież rozwijała się. wzbogacał się z dorobku sztuki elitarnej. mielibyśmy współczesnej n a m to w ukuwać z sztuki ludowej, pozytywnej ocenie — służy d o sztuka m i n u s , że t e n sposób tradycyjny, dlaczego zarzut p o d a d r e s e m nie po zawsze czerpanymi powodu jako odpadami ludowa Miała o n a s w ó j widzę Pojęcie „kicz" jest nieostre, wieloznaczne t u podnoszone przez duże ALEKSANDER JACKOWSKI wzrusza­ stosunek sympatyków k i c z u . Było 55 X 40,5 cm. 1965 r. Białystok cynfolia, 55 X 40,5 cm. 1965 r. Kulesza: II. 50. Obrazek na szkle, cynfolia, zza Вида). II. 51. Car Iwan, obraz na szkle, Nie tego i s t o c i e , stąd trudność do w s z y s t k i c h z j a w i s k . B e y l i n pięknie zarysował ginowany obraz i perspektywy okazują się nie wyima­ kiczu, ale propozycje wystarczające, gdy je jego skonfrontować z przykładami k o n k r e t n y m i . T a k więc kicz „akademicki" o p a r t y jest o skoro zastanej sztuki logicznie powielanie k o n w e n c j i . Jest o n j e d n a k wewnętrznie zorganizowany,, poszanowaniem praw odznaczać materiału i się m o ż e wysoką spójny, przy t y m sprawnością 169 �rzeźbie k u r o r t o w e j ( n p . Szczaw­ plastyków, s p o t k a m y w nica!) i na m u r a c h warszawskiego Barbakanu. Kicz dla „tandetny" ubogich. jest z kolei Masowym, jakby tanim, niechlujnie, cynicznie. M y l i pamiątkarstwem robionym pośpiesznie, się p r o f . R e i n f u s s . Ci ludzie w c a l e n i e z a c h w y c a j ą się własną produkcją. I c h o b c h o d z i z a r o b e k , a że w ś r ó d f o r m uznają j e d n e z a lepsze, d r u g i e za g o r s z e — t o n a t u r a l n e . Robią g u s t " — w s i , młodzieży, zabawek, broszek zieleni i różu zresztą d z i e c i . Stąd wyraźnie np. w „pod kolorystyce p r z e w a g a b a r w j a s k r a w y c h , zestawień i t d . Decyduje jednak zawsze k a l k u l a c j a , c h o d z i przecież n i e o sztukę, a o t o w a r , o masę t o w a r o w ą . T o a r t y s t a j e s t r o z r z u t n y , p r a c u j e miesiące n a d dziełem, za które d o s t a j e później z n i k o m y e k w i w a l e n t , k i c z u m u s i kalkulować, uwzględnić nawet producent t o czy warto dać pozłotkę, czy s t a r c z y ż ó ł t o b r ą z o w a f a r b a n a b a r a n i m runie. Jest to więc rzemieślnicza p r o d u k c j a t a n d e t y , której z a w s z e można znaleźć podobającego coś z a b a w n e g o nawet się n a m , a l e n i e m o ż e t o zmieniać o c e n y z j a w i s k a . I trochę n i e p r z y d a t n y w y d a j e termin wśród czy chałtura, proponowany przez ogólnej m i się t u Zimanda. Mówiąc o chałturze myślał b o w i e m o środowisku w ł a s n y m , o z n i ­ żaniu 0 się do pisarzach produkcji pośpiesznej puszczających pod i dobrze płatnej, pseudonimem powieści k r y m i n a l n e , o n a u k o w c a c h piszących l e w ą ręką felietony czy r e c e n z j e , o k o m p o z y t o r a c h t y l k o d l a z a r o b k u t w o r z ą ­ c y c h o p r a w ę muzyczną słuchowiska, f i l m u . Chałtura więc wykonywania w moim odczuciu zniżaniem się d o r z e c z y , u w a ż a n y c h z a gorsze, k t ó r e się trochę robiąc m o ż l i w i e s z y b k o jednak 52 chałturzystą kompozytor 53 И. 52, 53. Klasztor na Jasnej Górze oraz Ukrzyżowanie, oleodruk, tektura mat, posypana „pozłotką", całość przy­ kryta szklanym walcem, wys. 10 cm. Produkował w 1963 r. warsztat Bronisława Germana, Kraków. grafik zawodowy piosenek użytkowy. i ceniąc się d r o g o . czy Nie też tanecznej, chałturzystą W normalnych warunkach (tzn. w modelu odniesienia) wartość żadna. Wartość tekstu dzieła, w informacyjna informacyjna n i e tkwiąc w tego zależy układów dzieła jednak będzie od kon­ n i m immanentnie. Toteż każde pamiątkarstwo ciążące gdyś odczuwane jako „kiczopodobne" t o m n y m (czy też o d b i o r c y z i n n e g o może kręgu dawać po­ kulturowego) jakąś sumę i n f o r m a c j i . o plastyku niezgodności lub gipsu funkcji zamiast z formą, marmuru o stosowaniu czy porcelany, jest które wynika kiczem, kolei marczna sumę wydaje sztuka jar­ o aspiracjach (figurki t a m r z e c z y , k t ó r e należą w wyrosłe z i cukru, związane bukiety z z o odbiorcy wiejskim, który, ności w e w n ę t r z n e j . m i a s t o i środki propagandy bach wnętrza, zdobienia tensywnego przecież zaspokaja istocie do dawną bibułki a r t y s t y c z n e j . Są też i p r z e d m i o t y zachował „artystyczny"' nazywamy kiczowata este­ t y c z n y c h , k t ó r e s p o t y k a się n a j a r m a r k a c h czy o d p u s t a c h . Spotkamy nie kicz że wytworów których i s t o t n e są d w i e : t u umownie stąd, o k i c z u j a r m a r c z n y m . Pojęciem określam ludową, t y c h rozważań są r z e c z y złe, się, że piętno k i c z u , ozdobie. Z k u l t u r y , o natrętnym p o w i e l a n i u stereotypów, o n i e s p ó j ­ K i c z „ p a m i ą t k a r s k i " d z i e l i się z k o l e i n a r ó ż n e g r u p y ; jest n y c h za n i e p o t r z e b n e , służących p r z e w a ż n i e t y l k o w ą t p l i ­ wej 0 k a r y k a t u r z e w z o r c ó w przejętych z i n n e g o czasu i kręgu dla nie producent się s a m a i d e a t w o r z e n i a p r z e d m i o t ó w p r z e z nas uważa­ ludowej, K i c z „ p a m i ą t k a r s k i " j e s t czymś zgoła i n n y m . T u można mówić nad wyrobami, ^pamiątkarstwem", szczególnych s y t u a c j a c h , n p . z a n i k u w s z e l k i c h i n n y c h śladów k u l t u r y d a n e g o o k r e s u i społeczności, dzieło n i e ­ jest k i c z u , t a n d e t y . O n n a p r a w d ę p r z e w a ż n i e l e p i e j n i e może Nie k u l t u r o w y m pełnym, gdzie łatwo o s t w i e r d z e n i e już nie 1 nie umie! lepsze i n a w e t b. dobre. A l e w y d a j e rzemiosła. lekceważy, N i e jest felietonista, muzyki jest jest pewne model o wartości itp.), dawną nawyki sztuki i wizualnej. Myślę moda o myślą sztukę potrzeby, narzucanej przystrajania, k o l o r u (chyba tradycją produkowane z odrzucając sztuki jej przez o potrze­ potrzebie i n ­ n a „pikasy" wiąże się sprawnie, z t y m u p o d o b a n i e m d o o s t r y c h b a r w n y c h zestawień p l u s p r z y z a c h o w a n i u m i n i u m niezbędnych r e g u ł t z w . s m a k u , a s p i r a c j e d o m o d y m i e j s k i e j , nowoczesności). W z o r o w a n i e 1 kicz „tandetny". Artystyczny — robiony poprawności w y k o n a n i a , rzemiosła. M o ż e d a w a ć pewne wzruszenia, pieski, laleczki z np. sentymentalne, buziami słodkich rzewne dzieci), potrzebę czesności (dl. 63), b o i s t n i e j e przecież sztuce banału, awangardowej, „sposobu", zawodowych. 170 sprowadzający kicz Spotykamy produkowany go w (kotki, estełyczno- -seksualne (np. i m p o r t o w a n e z N R D f i g u r k i — 11. 62), m o ż e zaspokajać odbiorcy porcelanowe eleganckiej nowo­ się na „mieście" jest porcelanowe czy z brązu, p r z y c i s k i , o b r a z y ulega korektom, ale żerujący na w czasie. S p o t y k a m y nową prawdę do a częściowo Cepelii, w plastyków sklepach opóźnione. Kultura n a ścianach, k i l i m y , mieszczański s a l o n i k s p r z e d pół w i e k u . T e n ideał kicz przez oczywiście w n ę t r z a , d o której się a s p i r u j e , t o w y s o k i połysk, f i g u r k i wsi i miast, w j e s t przecież starcza zawsze istotnym których ogromna. przedmioty z opóźnieniem go w ś r ó d ludności w s i , m i a s t e c z e k liczba przybyszów ze Otóż s z t u k a j a r m a r c z n a do­ pożądane, a niedostępne w inny �Sposób (gdyż i c h n i e m a l u b kosztują drogo). Uzupełnia lukę istniejącą w sklepach między pytem. I s t n i e j e , p o n i e w a ż j e s t określone podażą zbyt a po­ ideale W zapotrzebowanie, a jest po prostu nieudolnym, tej to kategorii spotykamy rzeczy interesujące, i w których d o s t r z e g a m y p o z a g o r z e j c z y l e p i e j p o w i e l o n y m handlu spółdzielczego. Częściowo jest s t e r e o t y p e m rąbek własnej t w a r z y a u t o r a , c z a s e m — j a k producentów, częściowo jest w państwowego winą wynikiem istniejącej szechniania Co dać w i handlu, kultury. miejsce jednych świętych sytuacji na naszym Czym nasycić oleodruku? innymi rynku istniejące Łatwo świętymi, obiegu 'kopią, rzeczy może w być którego n i e zaspokajają to sprzedawane miał tępym malowidłem. potrzeby? zastąpić ale j a k upow­ portrety wyrugować twórczości tzW. n a i w n y c h — projekcję ioh psychiki, i c h odrębnego świata. W twórczości „ n a i w n y c h " w y s t ę p u ­ ją zakłócenia,, k t ó r e o d b i e r a m y j a k o c i e k a w e , dające n a m jakieś przeżycia. Tak jest z Nikiforem, Zagajewskim, L a d ą , R y b k o w s k i m , Buczyńskim i i n . I c h w i z j a jest i n ­ mieć n e g o g a t u n k u niż środki, k t ó r y m i dysponują. subskrybcje dzieł s t e r e o t y p ó w w y n i k ł o w i c h twórczości n a s k u t e k d o m i n u ­ sztuki zaspokajają m i n i m a l n y p r o c e n t p o t r z e b , p r z y czym jącej p o t r z e b y w y p o w i e d z i je na rzecz m a r t w e j n a t u r y sens? do Proponowane omawianego Toteż t r u d n o niem cieszy i czy t o właśnie m a reprodukcje środowiska czy praktycznie się d z i w i ć , ż e w c i ą ż się „ d r u g i o b i e g nie dużym sztuki" dochodzą. zainteresowa­ — jarmark, bazar, Istnieje płótnie, potrzeba papierze, obrazów, maluje na Rafael i Leonardo, C o u r b e t i W i e r u s z - K o w a i s k i , C a n o v a i Cza- obrazki, kopie oryginały. Wszędzie i zawsze je przeważnie t a k s a m o ujęte. „ D o s t a w c a m i " i c h b y l i nie Tematy się same, chórski, d e w o c y j n e tkaninie. więc te przecież o s o b i s t e j , namiętnej, reprodukcje wykonują T o t e ż j e s t t o s z t u k a w której o d c z u w a m y e m o c j e , i odrębne p e r s p e k t y w y lub b a r d z i e j s p r a w n i a m a t o r z y , w y r a n ż e r o w a n i ale mniej plastycy, istotne w warstwę nich Są też i twory,, kiczowate, a mimo obojętnie, wnoszą Istnieją konwencjonalną są wciąż z n a c z n e , niektórzy m a l a r z e obsługują zbyt całe p o ­ właśnie czy k i c z u n i e r a z się w y w o d z ą wych ( n p . n a B r a c k i e j w Produkcja i jest akademickiej sprzedając u r a m i a r z y n a s t o i s k a c h , w s k l e p a c h k o m i s o ­ Warszawie). obsesje twórcy. Środowisko, t r a d y c j a — kiczopodobne, t o , co przebija przez kiczowato-drohnoniieszczań- s k i e j k o n w e n c j i . N i e są t o w i ę c k i c z e , m i m o i ż z t r a d y c j i — bo je szczerej, n a s k u t e k w y r a ź n e j d o m i n a n t y treści, które chcą w y r a z i ć . sprawiają, że dzieła t e mają p e w n e c e c h y odpust. Zakłócenie i (np. które t o n i e możemy bowiem bowiem Zagajewski). odczuwamy jakąś nutę przypadki, kiedy jako wyraźnie przejść obok osobistą, kicz kompromituje tematykę, a l e poza t y m w n o s i w sposób j e g o r o z w i ą z a n i a nich szczerą. jakiś m o m e n t n o w y , temat świeży, w i a t y (np. w N o w y m T a r g u — r o d z i n a M a j ó w ) . Są o b r a z y a u t e n t y c z n y . P o p r z e z n a i w n e , osobiste z o b a c z e n i e t e m a t u , olejne n a płótnie, w r a m a c h s p r z e d a w a n e nawet z a 50 i 80 z ł o ­ tych! Z m i n i m a l n y m z a r o b k i e m , za t o m a s o w o . niesieniu do nich określenie „kicz" często W od­ wydaje się swym Istnieje w więc określonym interesujące, I I . 54. Ptaki i zwierzęta poruszające nej wodą, Łowicz, 1965 r. się w kuli wypełnio­ groteskowości czy temat, wnosi w nieświadomej niego nowe war­ tości. n a j t r a f n i e j s z e . J e s t t o k i c z , w k t ó r y m następuje z a k ł ó c e ­ nie między ideą o b r a z u a realizacją, k i c z , k t ó r y w nie pozbawione k a r y k a t u r y , odświeża sfera dzieł kontekście a nawet kiczopodofonych, kulturowym inspirujące. mogą które Okazać T u powołam się się n a p i e r w s z e z b r z e g u d w a p r z y k ł a d y : H a s i o r a ( i i 67) i L i c h tensteina (al. 68), którzy w kiczu — jeden w jarmarcz­ n y m , d r u g i w c o m i c s i e — znaleźli źródło n o w y c h r o z w i ą ­ zań twórczych. Oczywiście postawa taka nie świadczy o o b i e k t y w n e j wartości d o d a t n i e j dzieł, k t ó r e służyły t u z a w z ó r inspirujący. K i c z m o ż e być p u n k t e m wyjścia n a t a k i e j s a m e j z a s a d z i e j a k każda i n n a i n s p i r a c j a , d o z n a n i e , wpływ — i sam fakt Lichtenstekia Świadczy nie nobilitacji oznacza j e d n a k o t y m , że w szukiwania chociażby awangardy przez kiczu u jeszcze pewnych znajdują w kompromitację Hasiora jego czy rehabilitacji. sytuacjach po­ kiczu sojusznika, zastanych konwencji, d o p r o w a d z e n i e i c h d o p a r o d i i . K i c z s t a j e się t w o r z y w e m n a r ó w n i ze s z c z e k a n i e m psów czy d ź w i ę k i e m lokomo­ tywy. W a r t o t u też p r z y p o m n i e ć sąd W i k t o r a Szkłowskiego, który w początkach s w e j świetnej l i t e r a t u r y pisał: „Sztuka w działalności najgłębszej swej teoretyka istocie jest i r o n i c z n a i b u r z y c i e l s k a . N o w e f o r m y s z t u k i tworzą drogą kanonizacji f o r m tzw. sztuki się wulgarnej. Puszkin narodził się z małej s z t u k i sztambuchów; powieść w s p ó ł ­ czesna ze «strasznych o p o w i e ś c i * w r o d z a j u P i n k e r t o n ó w , N i e k r a s o w — z w o d e w i l u , B ł o k — z r o m a n s u cygańskiego". Ocena Trzeba globalna bowiem strukturze kiczu jako zjawiska wiedzieć kulturalnej i j a k działa społecznej, a on n i e jest w łatwa. konkretnej działać może za­ r ó w n o u j e m n i e , j a k i d o d a t n i o . W środowiskach p e r y f e r y j ­ n y c h , lumpenburżuazji i burżuoproletariatu — o d p o w i a d a o n p e w n y m istniejącym a niezaspokajanym inaczej po­ t r z e b o m e s t e t y c z n y m ( w w a r s t w i e n p . dekoracyjnej i sen­ tymentalnej). Kicz pełni stereotypów, rolę negatywną, gdyż zabija wrażliwość, świeżość przyzwyczaja do odbioru, znie- 171 �czuła n a p o d n i e t y i n t e l e k t u a l n e , h a m u j e r o z w ó j kultural­ Są j e d n a k i c e c h y ceniać, z a p e w n e lansie warstwy utworu. Funkcje kiczu spełniać wtedy będzie o b r a z R a f a e l a , L e o n a r d a , C o u r b e t a , M i l l e t a , Chełmońskie­ n y środowiska i j e d n o s t k i . d o d a t n i e k i c z u . N i e chcę i c h p r z e ­ n i e równoważą k u l t u r o w y m środowiska, cech ale ujemnych dla w bi­ jednostek czy go i A x e n t o w i c z a . nicy, Czerwone Kicz wa. J a k o k i c z mogą być o d c z y t a n i i czarne, bywa i w Dzieje grzechu, Dama Nędz­ Kamelio- n a s s a m y c h . N o r m a l n i e z k i c z u się p e w n y c h g r u p mogą okazać się w a ż n e . M y ś l ę t u o s t a b i l i ­ w y r a s t a j a k z d z i e c i n n y c h u b r a n e k , lalek, misiów i pies­ zacyjnych k a . A l e t a k j a k dorośli odczuwają walorach k i c z u . Pośpieszny, g o r ą c z k o w y naszego życia zakłóca stąd masowość nerwowego. W przemianom, zmienne, równowagę newroz, świecie, gdzie szczególnie dobrze psychiczną nagminność są znane. Kotwice stabilności bywa nieraz czasu. już tylko szybkim trwałe, Dla będzie t o d o m r o d z i n n y , m a t k a . D l a c z ł o w i e k a oazą układu ulega rzeczy nia człowieka, schdrzeń wszystko ważne rytm nie­ dziecka dorosłego stary i się ciepłe ś w i a t e ł k o p r z y t u l n e g o inaczej, pozytywna 0 której m ó w i m y , zostałaby o c z y w i ś c i e Oceniając zjawisko kiczu, warto n a t o , że j e s t k i c z w y p ł y w a j ą c y kiczu znajdziemy kiczu, zniwelowana. też zwrócić z potrzeb nachalny, t r a k t o w a n y jako zyskowny te mogły wartość serca — scena widzieć te elementy seryjną produkcję kawy czy f i g u r e k Kicz Jest i odbiorze. II. 55. Domki w Wołominie 172 potrzeb autentycznych. kiczopodobne w półrozebranych Należy i n n y m planie pseudonowoczesnych — zwróćmy w z serwisów Najłatwiej kliez Tak tępić dotyczy powstało makaty i hasło obrazki rozpoznać k i c a , g d y j e s t już nlazlwtany — n i e ­ powistaje postaciami ciągle i Toteż rozsądlne 1. N i e w y s t a r c z a zwalczać iwciiskia się w społecznego. K i c z nuda nieustannego s p r a w i a , że p e w n e s f e r y zaspokaja właśnie pod kiczu momentów. kicz jako objaw. Trzeba kulturowego, j e s t r e z u l t a t e m , n i e przyczyną. 2. Sterylność, często w r ę c z (nawet życie wypieranie dotrzeć d o ź r ó d e ł j e g o s u k c e s u , d o podłoża do baletnic. kicz. n u d a współczesnej szokowania potrzeb i sztuki epatowania) estetyczno-uczuoiowych i chyba historycznie zmiennym. Istnie­ Te potrzeby można należy zaspokajać w i n n y sposób. uwagę, istnieje n i e t y l k o w dziele. jednej widzeniu zaczęto niż W płaskim I z życia m u s i uwzględniać k i l k a i u Ż e r o m s k i e g o ( n p . Popioły wyobraźni, jeleniem". kiczu. i w górach z h a r n a s i a m i ) i u P r z y b y s z e w s k i e g o c z y K a s p r o ­ typu z stereotypu różnymi kicz dali d o m u i t d . I t e ślady k i c z u uwagę Elementy się wzruszeń z j e l e n i e m , pozostawiając w s p o k o j u k o t k i , p a w i e i aniołki. wicza, w y n i k a o n j e d n a k i z k o n w e n c j i l i t e r a c k i c h epoki, 1 z pewnego stety, proceder. pobawie­ odczuwa W a l k a z k i c z e m j e s t o t y l e t r u d n a , ż e n a ogół „walki zaspokajane samo o sobie. wartość k i c z u leży t u n i e w być c z a s e m chęć tek k a ż d y z nas n o s i w sobie, n i e ś w i a d o m , k i e d y dadzą znać tylko a w kontekście, który s t w a r z a . G d y b y p o t r z e b y pieskiem, dzieciństwa, z i m o w e g o pejzażu, g d y dostrzeże się w szlagier, estetycznych czy p o t r z e b ę k i c z u . J a k o sygnału w y w o ł a w c z e g o f i g u r k a , o b r a z — k o n w e n c j a d o której p r z y w y k ł . D o d a t n i a jego w a l o r a c h kolejką tylko 3. K i c z jest pojęciem n i e j e g o w i ą ż e się z i s t n i e n i e m o k r e ś l o n e g o ideału piękna. szklane, posypane pozłotką i różnokolorowymi pod Warszawą., 1963 г. II. 56. Broszki plastykowe szkiełkami, wys. 8 i 16 cm, kupione malowane olejno, z odpustów, 1965 r. na targu �Granica „ p i ę k n a " w y z n a c z a piękna przestaje mie się ją p r z e k r a c z a staje coraz m n i e j 4. N i e kulturze w ma — relatywizuje jednego więc k i c z — t o w a r z y s z realizmu, się ekspresjonizmu, 5. K i c z towarzyszy czasu jak odrodzić w secesji, towarzyszy cień. Ginie innym. sztuki Jest towarzysz nowoczesnej. niewiedzy. naszej kulturze, jego i s t n i e n i e m należy jednak, choć jest t o trudną, dążyć jest się do jej częścią liczyć. Trzeba eliminacji tych f o r m k i c z u , które w k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j pełnią rolę destrukcyjną — zachowując rozwijające się i n i e p o z b a w i o n e Walka z kiczem sprowadza podnoszenia świadomości formy spontaniczne, pewnych walorów. się w i ę c w s w e j i s t o c i e d o kulturalnej (a w i ę c i estetycz­ nej) społeczeństwa. A ś w i a d o m o ś ć t a f o r m u j e się w l a t a c h młodości i t r u d n o j ą się najrozsądniejsze, cyjnymi zakazami i potem zmienić. Toteż zamiast uspokajać „walką z wydaje mi się a d m i n i s t r a ­ jeleniem", podjąć trud wychowania estetycznego młodzieży w szkole, wykorzystać możliwości p o p u l a r y z a c j i w radio, T V , prasie ilustrowa­ nej. Nasz ustrój t e o r e t y c z n i e s t w a r z a n a j l e p s z e takiego działania, c e l o w e g o p r o g r a m o w a n i a sowej. Jeśli t e g o n i e c z y n i m y , falnie p o z i o m jarmarki jeśli obniżamy np. audycji muzycznych w możliwości kultury radio — w i n a to t y l k o l u d z i , k o n k r e t n y c h l u d z i a n i e s y s t e m u . Trzeba zmienić n a w y k i l u b j e zaspokoić i n a c z e j , l e p i e j . W wypadkach konieczny jest p o z y t y w n y ma­ katastro­ program obu działania. II. 57, 58. Figurki gipsowe, odlewane z formy, wys. 15—17 skiego. II. 59. Zabawka celuloidowa, kupiona w Warszawie, Wyk. Spółdz. Pracy „Twórczość" w Częstochowie; trąbka docierały i ludowej. do wzory i impulsy, tyle sztuka Czy sztuka j a r m a r c z n a zaspokaja sztuki ludowej że t w ó r c z o a d a p t o w a n e . liczne potrzeby nowe Obecnie estetyczne w s i , i w t y m sensie można m ó w i ć , że weszła n a t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j . Z a w i e r a też w i e l e bliskich estetyce elementy, składową. Z jarmarcznej Slztuka j a r m a r c z n a t o w a r z y s z y ł a i d a w n i e j sztuce l u d o w e j , sztuki ludowej, kicz — Kicz-bękart s n o b i z m u i o sztuce się p o j ę c i e k i c z u , kiczu. Kicz naszego by kolei j a r m a r c z n a j e s t kontynuacją s z t u k i l u d o w e j ? I t a k , i n i e . poprzez modelu wcieleniu, Z świado­ wyraziste. artystycznej jednym granicę k i c z u . I g d y g r a n i c a być w y r a ź n i e o d c z u w a l n a , g d y ludowe tradycyjnej które można w — jak wspomniane sztuczne, a n a w e t marczna jest w gipsowe swej sztuki ludowej, uzasadniony miejsce elementów a nawet sposób uznać za już c u k r y , p i e r n i k i , kwiaty b a r a n k i . A l e też s z t u k a j a r ­ masie produktem rozpadu a nie k o n s o l i d a c j i , p r o p o n u j e szczątki różnych k o n w e n c j i , t a n ­ detę i k i c z , n i e t w o r z ą c ż a d n e g o p r o g r a m u który mógłby p r z y s w o j o n y i oszlifowany estetycznego, stać się nową tradycją. S z t u k a j a r m a r c z n a weszła w i ę c n a r y n e k daw­ n i e j o b s ł u g i w a n y p r z e z sztukę ludową. N i e m a n a t o m i a s t i s t o t n y c h c e c h l u d o w e j s z t u k i i mieć n i e może. E l e m e n t y j e j w c h o d z ą w z a k r e s z j a w i s k a , które określamy m i a n e m wjspółcizesnej jest i być szituki nie ludowej. może, Ale chociażby różnic k u l t u r o w y c h i społecznych odrębności sztuka a nie do Nosiła też ludową że prowadzi na swej wyraźne zatarcia tradycyjna odrębności cechy nie niwelacja do ich kultywowania. A l u d p w a bazowała oficjalnej. sztuką dlatego od sztuki regionalne. n a t o m i a s t , który j e s t i s t o t n y m k o m p o n e n t e m s z t u k i Kicz jar­ m a r c z n e j , j e s t k o s m o p o l i t y c z n y , z a w i e r a o d p r y s k i różnych k o n w e n c j i , które m n i e j l u b b a r d z i e j szczęśliwie ze sobą współżyją. cm. Wyk. przed 1939 r. w fabryce Pawła 1965 r. U. 60. Kot w bucie, polistyren, z tworzywa sztucznego. Haneczkowwys. 8 cm. 173 �II. 61. Fragment lady z figurkami i wazonami porcelanowymi w pawilonie przy ul. Marszałkowskiej, 1966 r. II. 62. Figurki porcelanowe, import z NRD, ceny 400 i 500 zł. Sklep MHD, Warszawa 1966 т. II. 63. Serwis por­ celanowy, malowany na kremowo, czerwono i złoto przez art, piast, Z. Buksowicza z Katowic (f-ma „Stentyl"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c51dc989d6cfae860657ea862e1177.pdf 2f7a378a1e02a65f973eedf2a2b0f7cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kicz odpust figurki z cukru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4577 Title A name given to the resource Odpust w Białymstoku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski O D P U S T Największy odpust W w B I A Ł Y M S T O K U Białostockiem, n a który zjeż­ inny ( n i e podał dżają z t o w a r e m k r a m a r z e z całego w o j e w ó d z t w a a t a k ż e Traugutta z Warszawy Makowski, i K u r p i , j e s t n a Św. R o c h a w Białymstoku. - 1 9 6 5 nazwiska) 4, Skibiński, Wołomin, — Zielonka pod Warszawa-Jelonki, Kasprzaka R. Warszawą, S t e r n i c z a 29, 21 ¡m. 6. W pośpiechu O d b y w a się w najbliższą niedzielę p r z e d l u b p o 16 s i e r p ­ rzucają k i l k a i n f o r m a c j i . P r o d u k u j ą cały r o k , w niedzielę nia w kościele p o d w e z w a n i e m l u b d n i t a r g o w e ktoś z r o d z i n y w i e z i e t o w a r i sprzedaje, i najciekawszym dziele Kościół sytuowany pagórka wieńczy doskonale (największym Oskara Sosnowskiego). arch. jest znakomicie, główną zewsząd św. R o c h a arterię widoczny. położony ,miasta, U n a stoku ul. podnóża Lipową, placyk, ulice na większe j a r m a r k i i o d p u s t y jadą gromadnie. i c h działalności j e s t j a k w i d a ć z n a c z n y , — pozwalają n a sprzedaż m e t r ó w . Opłaca w Zasięg samochód, k o l e j promieniu kilkuset się p o k r y w a ć koszty kilo­ transportu, mimo opływające c y p e l z b u d o w l ą ( M a n i f e s t u L i p c o w e g o i Dą­ że f i g u r k i n i e są d r o g i e , o d 2—3 zł ( k o t k i , zajączki), d o 20 browskiego). T a m właśnie, n a t y c h u l i c a c h , równolegle (średnie B o b i k i ) , 25 ( Z o r r o ) , do dziedzińca p o p i e r s i a d a m i t p . ) . M ó w i ą o c e n a c h , j a k i e biorą, trochę murów i odpustowe Trudno kościelnego, stawia się kramy uchwycić obraz o d p u s t u podczas jedno­ razowego p o b y t u . R u c h jest o g r o m n y , przez schody, dziniec p r z e l e w a się już o d r a n a tłum l u d z i , około 10 i r z e d n ą c y w mów — jeśli trzy. Jeden kościele. się zgiełkiem, dawców przychodzą to kramów, pod popatrzeć gęstniejący właściwie ci, którzy się pokrzykiwaniem kościół obejrzeć niecodzienne i ładne, j a s n e i r o z l e g ł e n i e p r z y p o m i n a d a w n e g o , przed­ I l u d z i e są i n n i . Białegostoku dzielę, w N i e odróżnisz n a co od Krakowa czy W a r s z a w y . o d p u s t u , tłum jest j a k ja, szukający w tych gipsach przewrotnych k a r y k a t u r y , u r o k u szmiry. A l e właś­ c i w e środowisko kupujących n i e w y b i e r a , p o p r o s t u g r a , k u p u j e f a n t y , z a w s z e się w y g r a , i szczęście, g d y za 2 czy 5 złotych dostanie się dużą figurę, wartą wielokrotnie w i ę c e j . T o d a j e satysfakcję, a s a m g i p s j e s t t u już t y l k o ś w i a d e c t w e m szczęścia, które dopisało, a n i e p r z e d m i o t e m wybranym. Chociaż ponowanych koniu, są w c z a s e m kupujący wariantów łabędzia jednej czy chciałby Wenusę. określa mieć Bo co z pro­ — I n d i a n i n a na wszystkie te figurki cenie. dzień P y t a m o f o r m y d o o d l e w u t y c h gipsów, k t o j e w y r a ­ nie­ bia? Czy sami? Stoisko z o k r o p n y m i , t a n d e t n y m i k i c z a m i . W ludzie Są t a m : s a r n a , I n d i a n i n n a k o n i u , C h r y s t u s p o d krzyżem, Przechadzają diabły, k o g u t y , łosie i t p . D o w i a d u j ę się, że f o r m y w y r a b i a się promenadzie, ob. O g ó r e k w do b u d o w l a n e . O b o k s t o i s k o , g d z i e t e m a t y k a p o d o b n a , różni­ głównej kłaniają, ulicy j a k po pozdrawiają kurortowej sąsiadów. m r o w i s k a o d p u s t u , t u znikają jednak inny, tacy wdzięków naiwnej u b r a n i świąteczniej, s t a r a n n i e j , s z y k o w n i e j . po dzień siebie. sprze­ młode ulicy pokazać w zwabieni Miasto, wojennego. i — jest o d p u s t u , modlący liczniejszy, barwnością widowisko, wyrazić uczestnicy — dzie­ d w i e i pół g o d z i n y p ó ź n i e j . T ł u ­ t a k można tworzą Drugi figury, Bobiki, ociągając się, g d y kupują u n i c h k o n k r e t n e f i g u r y l u d z i e stoiska. jest 40 ( w i e l k i e Dochodzą w wrzącego gąszczu tłumu, a b y p o ce f o r m Jelonkach. Tenże robi sztukaterie, roboty nieznaczne, za to wszystkie malowane czarną p e w n y m czasie z n ó w s t a t e c z n i e kroczyć p r z e z p r y n c y p a l - farbą ną ulicę, b o g a t s i D o w i a d u j ę się t y l k o , że w y r a b i a się t e f i g u r k i n a P r a d z e . drobiazg, psa (zwłaszcza gwizdek, dzieci) pukawkę, czy „ w e n u s y " , o jakiś jaskrawą g i r l a n d y smażonych jarmarczny figurkę kota, na oleju kulek z ciasta. Jest i trzeci tłum. D l a n i c h r ó w k ą , a l e i okazją Żebracy, drobni fotografiami przysiadły ziony aż jeźdźców, obrazu św. Ostrołęki pieski, a gorąca, zlani dewocjonaliami, Rocha, baby oferując towar ciężką się często. wiejskie, z ha­ kolorowymi z koszyków — wypieki wreszcie d l a r z y , k r a m a r z y , którzy czas jest zarobku, j a k a n i e zdarza handlarze na schodach, z odpust które złotą. Byle j a k , pośpiesznie, J a k w i d a ć ogólnopolskie c e n t r u m p r o ­ dukcji gipsów Notuję repertuar tematów: wzór gumowych), zajączek, lwie, świnia, (onże tandetnie. mieści się, jak z małą pies, w stolicy! kotek, piesek koń, kobieta skaczący t a n c e r k a , służący występuje przystało, Pimpuś, jeździec modyfikacją na (na na koniu jako Indianin), tyle tematami p u d e l , jeleń. Poszczególne stoiska gipsów, co s p o s o b e m różnią się nie i c h w y k o n a n i a i z d o b i e n i a . Są w i ę c armia han­ stoiska całymi r o d z i n a m i pracują pod­ j a s k r a w e i b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e , c z a r n e ze złotem i brą­ pokrzy­ z o w e ze złotem. P r z y całej d o b r e j w o l i t r u d n o w y r ó ż n i ć potem, kilkutysięczna kozy, i Znów Warszawa. przywie­ ciasta, (nitro) zziajani, nieustannie kujący, p o d a j ą c y t o w a r n a l a d ę s p r a w n i e , s z y b k o , z figurkami malowanymi w c i a p k i , są bardziej ciągle jakąś w z g l ę d n i e ładną figurkę. N i e kupuję n i c i(w Ł o w i ­ n a najwyższych o b r o t a c h , bo t o t y l k o d w i e — t r z y g o d z i n y c z u — m y ś l ę , b y ł y ładniejsze r z e c z y , c z y t o Z o r r o — i l . i n i e w o l n o m i n u t y przegapić. D l a n i c h o d p u s t zaczął się na wcześniej. Musieli - s k a r b o n k a — i l . n a s. 168). wywalczyć dobre miejsce, przygotować towar, przewieźć zaaranżować e f e k t o w n i e go, kram i w a l c z y ć o k a ż d y g r o s z z konkurencją, o k a ż d e g o k l i e n t a . Przyjeżdżali z daleka. Gipsowe s t a w i a się n a stołach i s p r z e d a j e loterię, w Wyładowują rówki. paki. Całe robię odwiedzić, tych g d y będą właśnie niechętnie zapraszają m i e l i więcej sprzedawców i do roz­ w Kolnie dekoracyjny konik- U w a g ę moją z w r a c a t e r a z s t a r u s z k a sprzedająca prostyńskie. T u t a j ? Mazowieckiej, pierwszy raz je w je walizce zrobiła, dla zarobku. aż j e sprzedają, w i ę c chciała dorobić, b o m a ciężko, i spró­ domów, aby ich Notuję producentów ale adresy gipsowych f i g u r e k . C z e s ł a w P y w a s z e w s k i , W a r s z a w a , M o k o t o w s k a 96, bowała. O s t r o w i kiedyś r o b i o n o kozy z Ostrowi przyjechały cięża­ nich w Przywiozła U odpowiadają, czasu. robiony na j e ze s t a r e j , p o j e m n e j Pytani i m zdjęcia, które 154, c z y fantów formie której k a ż d y n u m e r w y g r y w a , z Warszawy. gdy figurki, w s. Ale się opłaci. O b o k dobrze co Obarzanki, wożą i b o i , czy inna młoda gdzie się których przeważnie wiele z jej takie kozy, się podróż dziewczyna, opłaci. w i z już dziś t a k daleka Kurpi, Bywała stoiskach Zambrowa z a i ta wie wszędzie. piekarskich, do­ Łomży. Cukiernicy m i e j s c o w i uważają, że l e p i e j się k a l k u l u j e w y r ó b pierni- 221 �ków, z łakoci (na prowincji w a l i z k i , t u muszą tarnych, sprzedają stosować skrupulatnie się do towar prosto zarządzeń przestrzeganych, tak sani­ przy pro­ d u k c j i , j a k s p r z e d a ż y — stąd w i t r y n y , b i a ł e czyste k i t l e ) . W tych kramach cukierniczo-karmelkarskich się b a r w n e f i g u r k i z c u k r u , k t ó r e są c h y b a twórczością ludowo-odpustową, wiam ją oddzielnie). centa zabawnych jaką Odnotowuję szklanych sprzedaje najciekawszą dostrzegam jeszcze domków {oma­ adres produ­ (po 7, 10 i 15 z ł ) : Hościło, Ełk, K o ś c i u s z k i 3. N a t e r e n i e o b s z e r n e g o dziedzińca kościelnego zawodzą dziady, żebracy, kilkanaście dewocjonalia, medaliki, którzy stołów, ściągnęli przy kolorowane łańcuszki, fotografie P r ó b u j ę ująć jakoś w na wędrowni miejsce, więc też Kramy i punkty Loterie z o b r a z u św. do N i e zgadza jaką wystarczającą sprzedaży Rocha, stoiska, się z podaję ktoś miejsca nie orientację jest o pro­ t o z a k i l k a l a t odnotować na ulicach z figurkami gipsowymi loterie z i n n y m i też nabożeństwa. się, ciągle przenoszą statystyka f i l u s t o i s k i i c h ilości. P o z w o l i zmiany. stoi sprzedają liczbach te odpustowe handlarze zupełnie ścisła, a l e d a j e zaszłe daleka, zakonnice świece, książeczki chodzę i liczę. S p r a w d z a m . przybywa, tu z których 9 fantami 4 loterie i r z u t y do celu o gipsy i inne fanty 2 loterie z zabawkami (lalki, szklane d o m k i , obrazki loteria n a szkle z itp.) 12 cukrami 1 zabawki, galanteria 36 z a b a w k i d r e w n i a n e , w i a t r a c z k i , wózki sprzedawcy sztuczne 3 baloników kwiaty, 14 kręciołki celuloidowe, p t a s z k i z piórek i t p . kapelusze 2 .„sombrero" z r a f i i fotograf „5-minutowy" szklane k u l e ze s c e n k a m i i słomy 1 z ekranem malowanym w wodzie 1 1 cukry, kolorowe figurki cukrowe 28 pieczywo dekoracyjne 10 inni na 2 schodach kościoła, tarasach i dziedzińcu stoliki z dewocjonaliami (siostry) stoliki z (bractwa kobiety dewocjonaliami sprzedające k r a m y mieszane: 6 świeckie) świece dewocjonalia, 6 oznaki szeryfów z D a l l a s , łańcuszki, książeczki i t p . cukry kozy 3 4 (figurki) 1 prostyńskie 4 różne ż e b r a c y urzędujący 3 na schodach Fotografował i dziedzińcu autor. 16 �1 Aleksander K O Do Jackowski L O R O najciekawszych należą k o l o r o w e sztuki (obok mają jak kontroli F tzw. sztuki wykształcone tradycyjnie z Wykonują je nowych). melarze, zjawisk E I i „partacze", i ustalone pokolenia zarówno pracujący władz s a n i t a r n y c h i na do formy, pokolenie U Gdy przez i n n y c h wytwórców. l u b niemowlęciem szybko Form nie ogonie, ornamentem geometrycznym, kłe, i nieartystyczne łebkiem, zajączki, w łapkach, zajączki lizaki zdobione g r u s z k i , jabłka — n o i z w y ­ wyroby, jak pałeczki z makiem poszczególnych warsztatów dzielnie cukrowniczych jako Marii kilkunastu szczególnie warsztatów udane Chmielewskiej i znanej wyróżnić starannie z Knyszyna, Ze wyrabia Liszewski jeden z (Młynowa Zauważyłem, że 103). W wykonane p o w . Mońki nestorów Białymstoku tego mi chciałbym wyroby (ul. Gro­ dzieńska 97) i z t e j ż e miejscowości — Stanisławy skiej ( u l . Grodzieńska Sikor­ ładne c u k r y zawodu Władysław 44). figurki cukrowe kupione od t a c z y " straciły p o k i l k u miesiącach intensywność wyblakły, podczas g d y w y r o b y K R cała r o d z i n a zajęta pracowni i czystość. pracy U W jest szklanych bardzo była mieszkaniu gablo­ już w y ­ nieskompliko­ jeszcze m a ­ „par­ koloru, d o b r y c h mistrzów c u k i e r ­ n i c z y c h i p o r o k u z a c h o w a ł y pełną intensywność barwy. Dlatego po dokładne i n f o r m a c j e o t e c h n i c e w y r o b u z w r ó ­ odciskające i w wycinania rybkę łapki (sprzedawaną z a j ą c z k o w i ) , sztance lizaków, są od­ do kocioł. T e c h n i k a w y r o b u . C u k i e r j a s n y , r a f i n o w a n y (po 13 zł) się do wrzącej wody, dodaje syrop i gotuje aż d o c h w i l i g d y się zupełnie rozpuści, a ciecz osiągnie pożądaną temperaturę. Liszewski sprawdza ją skrupu­ l a t n i e t e r m o m e t r e m , gdyż j e d y n i e właściwa t e m p e r a t u r a Tak odpowiednią np. na „grzybek" zimny wykonania. U blachą, p r z e d w o j e n n a l u b wkładaną wrzuca ności produkcji formy zdobienia w precyzji sterylna Sam warsztat wgłębione różni się w szczegółach o p r a c o w a n i a f i g u r k i , w i n t e n s y w ­ barwienia, do niego, cukierków. W stół w y ł o ż o n y zapewnia miodem, cukierki i t d . Produkcja niemal C s z y n k a z w a l c e m mosiężnym, n a k t ó r y m u m i e s z c z o n e k u r k i w g n i a z d a c h , k o g u t y z jeźdźcami, k a c z u s z k i , f i g u r k i rybą Z przyszedłem uderzała wany, j e s t zresztą w i e l e : k o g u t k i o s p i r a l n i e z w i n i ę t y m z I t a c h zastałem pełny a s o r t y m e n t p r z y g o t o w a n y c h robów. bez K właśnie w y r o b e m ukradkiem, podatkowych. dam, grzybki z czekoladowym R mistrzowie kar- F o r m y są z b l i ż o n e ; n o w e i u d a n e „ w y n a l a z k i " są p o d c h w y t y w a n e G jarmarcznej c u k r y . Zaliczyć j e należy właściwie ludowej, przekazywane W lecie spoistość masa 140°. G d y m a s a żelazny np. Olszewski, blat, i musi twardość mieć w twardnieje, wylewa gdzie Krycia — szybko stygnie. smarują wyrobu. zimie 127°, się ją n a (Niektórzy, b l a t oliwą, ż e b y się c u k i e r n i e p r z y l e p i a ł ) . N a b l a c i e c i ą g n i e się go w rękach, aż d o pożądanej grubości p a s m a , które stygnąc s t a j e zupełnie wylewa cukru i białe. Trochę n a dyktę nakłada rozciąga cukru (wolniej się stygnie). następnie formując farbuje w jeszcze pasmo „kluch" kształt. F a r b k i k u p u j e się w h u r t o w n i . Są t o b a r w n i k i „Boruta" ze Zgierza, służące do ż y w n o ś c i o w y c h . S t o s u j e się k o l o r y pomarańczowy „Partacze", i się kubkach, Ufarbowane n a ciepły pożądany się barwienia firmy artykułów zielony, p u r p u r o w y , cytrynowy. zamiast syropu, dodają przy gotowaniu c i ł e m się w ł a ś n i e d o W ł a d y s ł a w a L i s z e w s k i e g o ( u r . 1905 r . c u k r u o c e t (2 łyżeczki n a 3 k i l o — i n f o r m a c j a J . K r y c i ) . w Wtedy Białymstoku). jednak po p e w n y m czasie k o l o r blaknie. Syrop 223 �jest jednak dostępny nie d l a każdego, w woj. biało­ O stockim zezwolenie n a zakup jego w h u r t o w n i m a t y l k o 2 7 osób, w 60.000 mieście — t y l k o Wyroby najlepsze Liszewski. są świeże, toteż p r o d u k u j e się i c h n i e w i e l e , t y l e a b y starczyło n a k i l k a sprzedaje dorośli się i c h l a t e m . K u p u j ą d l a dzieci. Cukry tygodni. przeważnie sprzedaje żona w e c z w a r t k i n a t a r g u w Białymstoku. W o z i daje w y r o b y Liszewskiego warsztatów. Przed gipsowych Wielkanocą zajączki i wyrabia cukru zł (w rocznie. Liszewski t y m koszt się baranki cukrowe. (odlewa) Formy podatki wynoszą Rocha" straganów b y ł o „ z e 300, całą u l . D ą b r o w s k i e g o p o o b u s t r o n a c h i Św. (obecnie M a n i f e s t u Lipcowego). Obecnie ograniczają działalność k a r m e l a r z y , z e z w o l e n i a t y m , którzy mają częste i s u r o w e władze dają t y l k o o d p o w i e d n i l o k a l . Przeprowadzają k o n t r o l e sanitarne, większe są podatki k a r m e l a r z e należeli d o c e c h u , m i e l i u b e z p i e c z e n i a , opłaty, sięgają 1850 zł rocznie. też również b ó w są o b e c n i e następujące: g r z y b k i ( d o d a j e i była pamięta t e sporządza co k i l k a l a t — z n a j o m y m u r a r z . C e n y w y r o ­ się z a p a c h y , ok. roczny P r z e d w o j n ą k a r m e l a r z y było b . w i e l u , m n i e j s z a zajmowały własną i przerób obrót k o n k u r e n c j a w y r o b ó w przemysłowych. L i s z e w s k i пр., że n a odpuście św. R o c h a białostockich podaje materiału też i sprze­ świadczy 36.600 z ł ) . Liszewskiego h a n d l a r z , posiadający furmankę. B i e r z e t o w a r w k u f r a c h z k i l k u z form Najwięcej dzieci l u b wielkości p r o d u k c j i rocznej ton Dawniej rentę, pomadę i czekoladę n a k a p e l u s z — 50 gr„ k o g u t y 2 zł, obecnie przeniesieni do d r o b n e j wytwórczości zające z r y b k ą 2 zł, k u r k i w są t y c h świadczeń. Z a w ó d u p a d a , z a m i e r a , s t r o n i o d niego zajączków) Ш 1/л 224 gnieźdznie 1,50 zł, r y b k i 10 g r , duże 50 gir i t d . (od młodzież. pozbawieni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/179eef9c5c6f83baa555ecd528ba60fa.pdf ab7bb3b88531f07e5c25cd80e6a846ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3834 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3595 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE WITOLD DYNOWSKI W zespole czynników kształtujących ludową twórczość artystyczną pewna i c h k a t e g o r i a zasługuje n a zupełnie specjalną uwagę. C h o d z i m i a n o w i c i e o te spośród n i c h , z którymi będziemy m o g l i łączyć zja­ w i s k o dające się określić j a k o «uhistorycznienie» s z t u k i l u d o w e j . M a m t u n a myśli n i e t y l e dążność do wyrównania różnic dzielących twórczość ludową o d n i e l u d o w e j , gdyż wówczas j a k to słusznie zostało zauważone, sztuka l u d o w a u t r a c i swój i s t o t n y c h a r a k t e r — p r y m i t y w i z m . W p r o w a ­ dzając do rozważań pojęcie «uhistorycznienia» m a m na celu u w y p u k l e n i e ogółu środków udostępnionych najszerszym w a r s t w o m , przede wszyst­ k i m głównej masie ludności — chłopom, dzięki czemu zarówno twór­ czość a r t y s t y w i e j s k i e g o , j a k i wytwórczość miast i miasteczek p r a c u ­ jąca d l a w s i i uwzględniająca j e j artystyczne u p o d o b a n i a i z w y c z a j e zostały zabarwione w sposób bardziej pełny. W rachubę będą więc wchodziły zarówno zdobycze techniczne, szersze i c h w y k o r z y s t a n i e w różnych gałęziach twórczości l u d o w e j , n a b y t a wiedza, j a k i z m i a n y w s t r u k t u r z e gospodarczej i u s t r o j o w e j w s i , gdyż t y l k o w nawiązaniu do głębszych z m i a n b y t o w a n i a społeczności w i e j s k i e j można mówić 0 głębszych przeobrażeniach w k u l t u r z e l u d o w e j a t y m s a m y m i o peł­ n i e j s z y m w y p o w i a d a n i u się w l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . Omawiając w a l o r y s t y l i s t y c z n e sztuki l u d o w e j P i w o c k i — j e d e n z czo­ łowych teoretyków sztuki l u d o w e j w Polsce — uważa, że aspekt chro­ n o l o g i c z n y tej twórczości jest t r u d n y do u c h w y c e n i a : «Twórczość bo­ w i e m l u d o w a — j a k pisze P i w o c k i — n i e ulega w i d o c z n i e j s z y m zmia­ n o m w czasie» ) . W t e j samej r o z p r a w i e c z y t a m y dalej, że powstanie s z t u k i l u d o w e j w y w o d z i się z końcowej fazy średniowiecza « g d y chłop w ówczesnym społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a ­ c y j n i e pozostawać coraz bardziej w t y l e za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą 1 mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla n i c h w a r u n k a c h ekonomicz­ n y c h i społecznych potrafiły rozwinąć wielką sztukę dworską i miesz­ czańską — łącząc j e szybko w skarbnice s z t u k i ogólno-narodowej». Gdybyśmy powyższe w y w o d y zechcieli przedstawić graficznie to w y p a ­ dłyby one m n i e j więcej w sposób następujący. Wskaźnik przyjęty dla twórczości a r t y s t y c z n e j wznosiłby się całą swą szerokością k u górze wzdłuż s k a l i chronologicznej, osiągając bez większych powikłań p e w i e n p u n k t , m i a n o w i c i e końcową fazę średniowiecza. W t y m m i e j s c u rozpa­ dał b y się n a d w i e części; część węższa rozszczepionego wskaźnika zde­ c y d o w a n i e pięłaby się dalej k u górze, natomiast pozostała część szersza przedstawiałaby poziom bardzo mało r u c h l i w y . ZAGADNIENIE NIENIA UHISTORYCZ- SZTUKI LUDOWEJ UHISTORYCZNIENIE NIEJSZE ŻYCIE T O PEŁ­ SZTUKI LU­ DOWEJ 1 TEORIA LUDOWEJ WYWODU ZE SZTUKI ŚREDNIOWIE­ CZA Otóż z w y w o d ó w P i w o c k i e g o wynikałoby, że dzieło b u d o w a n i a k u l t u r y i s z t u k i w sensie m n i e j l u b więcej u j e d n o l i c o n y c h wysiłków i i c h efek­ tów łączyło w s z y s t k i e w a r s t w y społeczne t y l k o do pewnego m o m e n t u historycznego — do końcowej fazy średniowiecza. Jest to j a k b y p u n k t z w r o t n y , gdyż o d tego okresu główna masa ludności — chłopi p o d względem p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h pozostają daleko w t y l e za i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi, te zaś dzięki h i s t o r y c z n i e powstałym w a r u n k o m uzyskały korzystniejszą pozycję w zespole sił twórczych środowiska. W t e n sposób zdaniem P i w o c k i e g o począwszy od końcowej fazy średniowiecza w r a z z pogłębianiem się różnic s t a n o w y c h powstaje wyraźna d e k o m p o z y c j a w d o t y c h c z a s o w y m układzie k u l t u r a l n y m środo- 7 I �w i s k a . Co więcej, w zakresie twórczości artystycznej pewne w a r s t w y (szlachecka i mieszczańska), potrafiły od tego okresu historycznego roz­ winąć wielką sztukę i przekształcić ją w dorobek ogólno-narodowy, pod­ czas g d y szeroki ogół z jego trzonem — klasą chłopską pozostał w t y l e i był związany odrębnym s t y l e m przetwarzania. W y ż e j przytoczone u w a g i P i w o c k i e g o zahaczają o moment bardzo i s t o t n y — m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h i twór­ czości artystycznej w obrębie tej samej zbiorowości. W y d a j e się jed­ nak, że tło t y c h przeobrażeń w i d z i a n e jest przez p r y z m a t niewłaściwy. T r u d n o b o w i e m sobie wyobrazić, żeby wobec i s t n i e n i a nierówności spo­ łecznej wśród najstarszych ludów już w c h w i l i ukazania się i c h na w i ­ d o w n i dziejowej m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h w t y c h czy i n n y c h grupach dał się odczuć dopiero w końcowej fazie średniowiecza/ Poza t y m obraz c y w i l i z a c y j n y środowiska w i d z i a n y w y ­ łącznie o d strony stosunków międzyklasowych n i e zawsze będzie dosta­ tecznie wyraźny. O p e r o w a n i e t a k i m określeniem, j a k «pogłębianie się różnic k l a s o w y c h * i łączenie z t y m z j a w i s k i e m początków s z t u k i l u d o ­ w e j nasuwa między i n n y m i p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e r o z m i a r y m a p r z y ­ brać t o «pogłębianie», żeby dać początek twórczości (w sensie j e j w y ­ odrębnienia), która miałaby cechy wyłącznie l u d o w e . Mówiąc inaczej ponieważ w poszczególnych środowiskach przeciwieństwa c y w i l i z a c y j n e pomiędzy dołem a górą społeczną układały się rozmaicie (zarówno w czasie j a k i w przestrzeni), rozmaicie też musiałby wypaść «punkt z w r o t n y * , t j . p u n k t rozczepienia wskaźnika d l a przeobrażeń twórczości a r t y s t y c z n e j . D l a j e d n y c h środowisk p u n k t t e n na skali chronologicznej w y p a d n i e poniżej «końcowej fazy średniowiecza«, dla d r u g i c h znacznie później, gdzie indziej znów będzie zgoła n i e u c h w y t n y . U j e d n y c h bo­ w i e m nierówności społeczne odbiły się wyraźniej n a u s t r o j a c h k u l t u ­ r o w y c h w w i e l u w y p a d k a c h znacznie wcześniej niż w końcowej fazie średniowiecza i t u granica pomiędzy t a k zwaną kulturą ludową a ze­ społami treści, które były reprezentowane przez w a r s t w y wyższe, okaże się głębszą, gdzie indziej znów, n a w e t w czasach późniejszych, p o m i m o znacznej rozpiętości pomiędzy szczeblami h i e r a r c h i i społecznej różnice były n i e w i e l k i e , gdyż większość treści wchodziło w skład j e d n y c h i d r u ­ gich zespołów. Toteż łączenie początków s z t u k i l u d o w e j (pod t y m wzglę­ dem P i w o c k i n i e jest odosobniony) z procesem, który narastał w i e k a m i w sposób n i e j e d n a k o w y , a zwłaszcza, który w końcowej fazie średnio­ wiecza w różnych środowiskach układał się rozmaicie, budzi w i e l e za­ strzeżeń, gdyż w t y m ujęciu p r z y c z y n y n i e dające się jasno i ściśle spre­ cyzować w y w o ł y w a ł y b y zbyt k o n k r e t n y skutek. W ramach krótkiego artykułu n i e sposób jest przytoczyć w s z y s t k i c h racji, przemawiających za s t a n o w i s k i e m o d m i e n n y m niż to, które obok i n n y c h badaczy zajął także P i w o c k i . W w y w o d a c h P i w o c k i e g o n i e podlega d y s k u s j i oświe­ tlenie, że przeobrażenia społeczno-gospodarcze końcowej fazy średnio­ wiecza wniosły do stosunków międzyklasowych cały szereg elementów, które poprzez procesy k u l t u r a l n e przyczyniły się do w y o s t r z e n i a k o n t u ­ rów w s z y s t k i e g o co było związane z kręgiem b y t o w a n i a w a r s t w ekspo­ n o w a n y c h . Oczywiście musiało to znaleźć swój oddźwięk także w dzie­ dzinie twórczości a r t y s t y c z n e j . Z b y t w i e l k i m j e d n a k uproszczeniem bę­ dzie uważać t e n oddźwięk za podstawę do wyodrębnienia p e w n e g o zja­ w i s k a — za początek s z t u k i l u d o w e j . Zróżnicowanie poziomów k u l t u r y a r t y s t y c z n e j u w y p u k l o n e przez P i w o c k i e g o na t l e końcowej fazy śred­ n i o w i e c z a n i e da się potraktować inaczej j a k t y l k o za wyraźniej r y s u ­ jący się odskok w sposobie p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h . O d skok, który został zapoczątkowany znacznie wcześniej i zgoła w i n n y c h w a r u n k a c h niż t o w s k a z u j e P i w o c k i . Toteż, j a k się zdaje właściwe po­ dejście do interesującego nas zagadnienia — początków s z t u k i l u d o w e j , możliwe jest t y l k o od s t r o n y poznania szerszego tła przeobrażeń c y w i l i - 8 KSZTAŁTOWANIĘ SIĘ N I C MIĘDZY S Z T U K Ą WĄ A RÓŻ­ LUDO­ HISTORYCZNĄ ZAGADNIENIE PUNKTU ZWROTNEGO KRYTYKA STANOWISKA PIWOCKIEGO �z a c y j n y c h i wniknięcia w mechanikę t w o r z e n i a się zespołów k u l t u r o ­ w y c h o o d m i e n n e j d y n a m i c e r o z w o j o w e j . W t a k i m ujęciu a r t y s t y c z n a twórczość l u d o w a będzie t y l k o j e d n y m z aspektów procesu różnicowa­ n i a się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h wewnątrz g r u p y , zaś s w o i s t y j e j t y p — wskaźnikiem rozpiętości dzielącej te poziomy. Istnieją ważkie p o d s t a w y po t e m u żeby sądzić, iż w przeszłości więk­ szość g r u p p l e m i e n n y c h przeżywała okres w którym na w s z y s t k i c h szcze­ blach h i e r a r c h i i społecznej i majątkowej przetwarzano wartości k u l t u ­ r o w e w sposób m n i e j lub więcej zbliżony do siebie. Z zestawienia po­ glądów panujących w literaturze n a u k o w e j na strukturę społeczeństw p l e m i e n n y c h , na t y p y u w a r s t w i e n i a społecznego i sposoby wyodrębnia­ n i a się t z w . w a r s t w wyższych z ogółu ludności w o l n e j można również urobić sobie obraz, gdzie w sposób m n i e j l u b więcej wyraźny byłyby zaznaczone końcowe elementy tego okresu. D l a stosunków z a c h o d n i o europejskich możemy przyjąć tezę głoszącą, że początki rozdźwięków k u l t u r o w y c h wewnątrz p l e m i e n n y c h należy przypisywać i m p o r t o m j a k . również w y p r a w o m łupieskim. Są t o oczywiście t y l k o h i p o t e z y robr> cze i b y n a j m n i e j zagadnienia n i e wyczerpują. N i e ulega j e d n a k wątpli­ wości, że już w z a r a n i u wieków średnich na zachodzie E u r o p y sze­ r o k i ogół l u d z i w o l n y c h (nie mówiąc już o ludności n i e w o l n e j ) , obracał się w kręgu i n n y c h wartości k u l t u r o w y c h niż s t o s u n k o w o nieliczna klasa możnych. W s z y s t k o p r z e m a w i a za t y m , że n a tle t y c h różnic c y w i l i z a ­ c y j n y c h musiały rozwinąć się także odmienne f o r m y twórczości a r t y ­ stycznej. Otwartą j e d n a k pozostaje k w e s t i a , czy w t y m w y p a d k u szeroki ogół ludności należałoby uznać za kontynuatorów twórczości z okresu sprzed «dekompozycji kulturowej» czy też w grę wchodziło przetwarza­ nie wartości i n n y c h i j a k i c h . Różnice c y w i l i z a c y j n e wywodzące się conajmniej z zarania średniowie­ cza zyskały znacznie na sile, występując na tle krzepnącego u s t r o j u feodalnego. Przy czym, organizacja stanowa społeczeństwa zachodnio-euro­ pejskiego w sposób szczególny sprzyjała selekcji składników k u l t u r o ­ w y c h i oddziaływała na k r y s t a l i z o w a n i e się f o r m , które z jednej s t r o n y musiały n i e j a k o pasować do środowiska, które j e wytwarzało, z d r u g i e j zaś stanowiły widoczną i trudną do przekroczenia przegrodę. Toteż je­ żeli chodzi o dzieje głównej masy ludności — chłopów, procesy spo­ łeczne i gospodarcze tego o k r e s u mogą być porównane do k a n w y , na której następnie przez długie w i e k i kreślony był obraz k u l t u r y l u d o w e j . Obraz t e n w i d z i a n y o d s t r o n y narastających p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h raz po razie wykazywał ślady i c h przebłysków — i m też w dalszym ciągu poświęcimy baczniejszą uwagę. W związku z podkreśleniem znaczenia p r z e n i k a n i a światła historycznego w krąg k u l t u r y t r a d y c y j n e j , r o z p a t r z y m y z k o l e i okoliczności w j a k i c h się t e n proces dokonywał. Przede w s z y s t k i m chodziłoby o bliższe okre­ ślenie s t o s u n k u pomiędzy w s z y s t k i m t y m , co zostało w y t w o r z o n e w pła­ szczyźnie życia historycznego a p r z e m i a n a m i zachodzącymi w zespołach t. zw. k u l t u r y l u d o w e j t j . w k o m p l e k s a c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , prze­ k a z y w a n y c h przyszłości drogą t r a d y c j i bezpośredniej i p r z e t w a r z a n y c h bez jakiejkolwiekbądź dążności do systematyzacji. N a pozór wydać się może, że stosunek t e n jest sam przez się jasny i n i e w y m a g a szerszego omówienia, gdyż, w zasadzie, przeobrażenia w k u l t u r z e l u d o w e j dadzą się rozpatrywać j e d y n i e w ramach r o z w o j u historycznego. J a k k o l w i e k t a k i e m u ujęciu n i e da się zaprzeczyć i niczego w zamian przeciwsta­ wić, n i e m n i e j m u s i m y pamiętać, że «sposób wypełniania* t y c h r a m może być bardzo różny. Mogło b o w i e m u h i s t o r y c z n i e n i e przebiegać całkiem p o w i e r z c h o w n i e , n i e powodując większych zmian w zespołach star­ szych składników k u l t u r y , mogło też wywołać rozkład g r u n t o w n y i po­ m i m o różnic s t a n o w y c h przyczynić się do zmniejszenia (oczywiście t y l k o w p e w n y m określonym sensie: u j e d n o l i c e n i a kierunków rozwo- RÓŻNICE CYWILIZACYJNE TWORZĄ ODMIENNE FORMY ARTYSTYCZNE PROCES RZE ZMIAN W KULTU­ TRADYCYJNEJ POD WPŁYWEM N O W Y C H CZYN­ NIKÓW 9 �j o w y c h ) , rozpiętości dzielących p o z i o m y c y w i l i z a c y j n e . Poza t y m « w y pełnianie ram» mogło się też odbywać j a k b y s k o k a m i w nieodmierzaln y c h odstępach czasu i p o d wpływem oddziaływań, przesączających się z różnych stron, co z n a t u r y rzeczy pociągało za sobą poważne pogma­ t w a n i a w sposobach r o z b u d o w a n i a w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , powodując większe o d c h y l e n i a bądź n a w e t zmianę k i e r u n k u przeobrażeń. Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że p r z y znaczniejszych przeskokach w sposobie k o n s t r u o w a n i a szeregów r o z w o j o w y c h aspekt c h r o n o l o g i c z n y twórczości l u d o w e j będzie w y s o c e zamglony i w w i e l u w y p a d k a c h całkiem n i e u ­ c h w y t n y . Natomiast w w a r u n k a c h sprzyjających p r z y z a c h o w a n i u cią­ głości i jednokierunkowości w p ł y w ó w , oraz przez związanie zespołów c y w i l i z a c y j n y c h (historycznego i t r a d y c y j n e g o ) , większą ilością treści wspólnych «wypełnianie ram» mogło przebiegać w sposób bardziej regu­ l a r n y oraz w czasie dającym się określić bliżej. Uświadomienie sobie powyższych okoliczności posiada w c a l e niemałe znaczenie zwłaszcza p r z y analizie i ocenie dzieł s z t u k i l u d o w e j . Z układu b o w i e m więzi zespalającej p r z e m i a n y w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j z syste­ m e m życia historycznego n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m o g l i zaczerpnąć elementy chronologiczne, zagubione czy też n i e u c h w y t n e w w y t w o r a c h sztuki ludowej. (Dokończenie w następnym numerze] PRZENIKANIE NOWEJ KULTURY DO TRADYCYJNEJ PRZYPISY ') P i w o c k i K.: Pojęcie s z t u k i l u d o w e j . P o l s k a S z t u k a L u d o w a . R o k 1947, n r 1 i 2. ИСТОРИЧЕСКАЯ ПОДКЛАДКА В Р А З В И Т И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА Известная категория факторов, формирующих художественное народное творчество, заслуживает особого внимания. Здесь именно имеются в виду те элементы, которые из сферы исторической культуры проникли в культуру народную. Степень соприкосновения художественного народного творчества и его зависимость от влияния исторических стилей открывает перед нами проблему степени «историчности» народного искусства. В связи с этпм должна быть начата дискуссия по вопросу о хронологическом аспекте произ­ ведении народного творчества, что, разумеется, будет способствовать более полному определению связи исторического творчества с традиционным. FOND HISTORIQUE DU DEVELOPPEMENT DE L'ART POPULAIRE U n e c e r t a i n e catśgorie d ś l e m e n t s f o r m a n t l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e m e r i t e u n e a t t e n t i o n t o u t e speciale. I I s'agit des elements r a y o n n a n t d u c e r c i e de l a c u l t u r e h i s t o r i que et p e n e t r a n t l a c u l t u r e p o p u l a i r e . Le d e g r e de d e p e n d e n c e de l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e des c o u r a n t s des styles h i s t o r i q u e s , pose l a q u e s t i o n «d'historisation» de l ' a r t p o p u l a i r e . La d i s c u s s i o n s'impose sur l'aspect c h r o n o l o g i q u e des o e u v r e s d ' a r t p o p u l a i r e s , et l ' o n p e u t p r e v o i r u n e f o r m u l e plus a m p l e de l a r e l a t i o n e n t r e les c r e a t i o n s h i s t o r i q u e et t r a d i t i o n n e l l e . HISTORICAL SUBSTRATUM OF THE DEVELOPMENT OF POPULAR ART T h e r e is a c e r t a i n c a t e g o r y of e l e m e n t s f o r m i n g p o p u l a r a r t i s t i c c r e a t i o n , w h i c h deserves quite a special attention. These, a r e t h e e l e m e n t s w h i c h p a s s i n g f r o m t h e c i r c l e s of h i s t o r i c a l c u l t u r e p e n e t r a t e d p o p u l a r c u l t u r e . T h e degree of i n t e i t w i n i n g b e t w e e n p o p u l a r c u l t u r e a n d t h e i n f l u e n c i n g h i s t o r i c a l s t y l e s sets t h e p r o b l e m of t h e scope of «historisation» of p o p u l a r a r t . T h i s s h o u l d s t a r t a d i s c u s s i o n o n t h e c h r o n o l o g i c a l aspect of t h e p o p u l a r w o r k s of a r t , a thing w h i c h m a y surely lead traditional creation. 10 t o a f o r m u l a of t h e r e l a t i o n b e t w e e n historical and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66268d6c318abb8fb88ae37fc43f0ab5.pdf c6d6c9e6e4e703934ac639a014355229 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource prawo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1759 Title A name given to the resource Etnologia prawna / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.191-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pavković, Nikola F. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, NIKOLA t. 69, 1985 F. PAVKOVIC ETNOLOGIA PRAWNA * Niewątpliwie korzystne byłoby, aby w kręgu marksistowskiej teorii prawa przeprowadzić próbę określenia przedmiotu, miejsca i naukowego znaczenia tych systemów prawnych, które dotychczas nie tylko nie były obiektem badań naukowych, lecz także poddawano w wątpliwość ich charakter prawny. Mamy tutaj na myśli prawo tzw. społeczeilstw prymitywnych, społecze1'lstw niepiśmiennych, tradycyjnych społeczeJlstw, jak określano narody i społeczeństwa, które stosunkowo późno i stopniowo pojawiają się po okresie wielkich odkryć geograficznych na arenie światowej. Od momentu ich pojawienia do połowy XIX wieku, w europejskich naukach prawnych nie zastanawiano się w ogóle nad problemem istnienia prawa u "dzikusów" Nowego Swiata, czy u czarnych mieszka1'lców Afryki. Charakterystycznych dla myśli praetnologicznej było porównywanie "my" - "oni". "Oni" byli z jednej strony tak daleko, że odmawiano im nie tylko prawa, instytucji, porządku, przepisów, moralności (i innych elementów kultury), lecz także odmawiano im ludzkiej istoty. Potrzebny był czas, istniała potrzeba zebrania licznych wiadomości o tych społeczeństwach, by powstała naukowa myśl etnologiczna, która wykazałaby, że "oni" wszystko to zasadniczo posiadają, tylko odmienne od mlszego. europejskiego. Należało dojść do stwierdzenia, że i to jest kulturq, że kultura posiada rozmaite formy. Równoległe z zainteresowaniem tylko egzotyką, tym czego nie ma w Europie, równolegle z odrzuceniem istnienia prawa u "prymitywnych społeczeństw", powstaje idea "dobrego dzikusa", która kulminuje się w dziele J. Rouseau. Kiedy ostatecznie w drugiej połowie XIX wieku zaczyna w etnologii przeważać przekonanie, że prawo istnieje u ludów "prymitywnych", pojawiają się nowe skrajności: u nich istnieje nie tylko prawo, lecz jest ono nawet bardzo złożone, u ludów prymitywnych istnieją cechy wrodzone, osobiste zalety podporządkowują normy zwyczajowo-prawne. Podporządkowanie zwyczajów przez wymienione cechy, a w szczególności zwyczajów prawnych, europejska myśl prawna tłumaczyła to • wg. "G\ledista", nr 2, 1979, ss. 77 - 81' �192 Nikola F. Pavković kodyfikujących mechanizwpływem niedoskonałości ustanawiających mów. Na gruncie takich poglądów zaczyna się stopniowo kształtować nowa dyscyplina etnologiczna etnologia prawna. Początki jej powslania w drugiej połowie XIX wieku łączą się z nowym, pierwszym naukowym kierunkiem w etnologii ewolucjonizmem (J. J. Bachofen, Das l'v1uetterrechl, 1861; H. S. Maine, Acient Law, 1861; Mac-Lenan, Pr'i1nitive iHariage, 1865; Lewis Morgan, Acient Society 1877). Szczególn<! rolę w początkowej fazie rozwoju etnografii prawnej odegrały prace niemieckiego prawnika A. II. Posta, który w tytułach swych dzieł pochodzą· cych z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku: PoSLrLwy pmu.mej etnologii, Wprowadzenie w badania etnologicznej jLLrisprwlencji i Purisprudencja Afryki, zapowiedział powstanie nowej dyscypliny etnologicznej - prawnej etno10gii. Od czasu powstania dzieł Posta do okresu dekoloniczacji, wszystko to, co zrobiono w zakresie prawnej etnologii Afryki, nosiło znamię stałego porównywania dwóch zupełnie różnych (i przeciwstawnych) systemów prawnych: kolonialnego i autochtonicznego. Jest rzeczą zrozumiałą. że zawsze ze szkodą dla drugiego, który traktowany był jako niższy i mniej wartościowy. Wszystkie prace z zakresu etnologii prawnej kolonii i metropolii posiadają wspólną wadę tkwiącą w tym, że syst,(~my prawne nie były rozpatrywane w dialektycznej więzi z realiami społeczno-ekonomicznymi badanych środowisk, że "prymitywne prawo" najczęściej ujmowano stosując europejskie kryteria prawa. Stwierdzić można, że od momentu wydania pracy Engelsa (O pochodzeniu rod:iny ... ) nie powstały zasadniczo wartościowe, oparte na zasadach analizy mclrksistovvskiej, dzieła z zakresu prawnej etnologii. Jeżeli chodzi o wzajemne układy między etnologią a prawem, można z całą pewnością stwierdzić, że przez długi okres czasu nic było l1li,~dzy tymi dyscyplinami jakiejkolwiek współpracy, a nawet nie próbowaly sif; wzajemnie poznać. Wiadome jest, że przez wiele wieków kierunki europejskiej myśli prawnej powiązane były z klasycznym, a wężej ujmlijc1c z prawem rzymskim. Niejednokrotnie też prawnicy podkreślali, że prawo rzymskie okazalo się znacznie trwalsze od licznych (materialnych) pomników rzymskiej kultury. Niedostateczne wzajemne poznanie i brak współpracy jest charkaterystyczne dla tych dyscyplin także i w ,J ugosławii. W "prymitywnych" społecznościach siła prawa nie wynika z władzy centralnej, z praw pisanych, sądu i aparatu przymusu, lecz - jak podkreślają badacze - prawo w tych społecznościach stosowano spontanicznie, bez siły i przymusu. Podkreśla to również B. Malinowski (Szkic'! z teorii kultury, Warszawa 1958, str. 318 - 343). Jednakże, jak się wyda- �ETNOLOGIA 193 PRAWNA je, zrównał powierzchownie pojęcia siły i przymusu. Wiadomym jest, 'i,e w tych społecznościach nie było zinstytucjonalizowanych aparatów sIły i przymusu, lecz istniała niewątpliwie siła kolektywnego, publicznego sądu, który zmuszał przestępcę, by popełnił samobójstwo skacząc z czubka wysokiej palmy. Lecz ten rodzaj siły i przymusu różni się jednak od sytuacji, w której tego samego przestępcę te dwa prawne wyroki, to znaczy siła i przymus, zrzuciły z palmy. Oznacza to, że istoty tego prawa nie należy dopatrywać się w tym, że nie jest ono kodyfikowane, lecz w tym, że (podobnie jak w przypadku obyczajów i norm społeczno moralno-religijnych) jest obowiązujące, że posiada osłonę, którą staDowi cała społeczna wspólnota i że w swym funkcjonowaniu nie moż(, się powoływać na sankcję siły (.T . .T. Wiatr, Wstęp do socjologii systematycznej, Warszawa 1973, 85 - 86). Znamienne są dla prawa obowiązki, a są one rzeczywiście bardzo licz·· oe i różnorodne w "prymitywnych" społecznościach, w których osobnik Ln2jduje się pod silną społeczną kontrolą grupy, gdzie obowiązek jest siłą nadprzyrodzoną, gwarantującą trwanie całości wspólnoty. Społeczeństwo "prymitywne" pod wieloma względami posiadało pros1e struktury społeczne, było mało zróżnicowane w pojęciu europejskim. także i jego mało zróżnicowane prawo było poprzeplatane i ściśle powią:Lane z religią, moralnością i wzorami zachowań. Stąd wynika dążenie do szerokiego pojmowania prawa, poprzez takie ujęcie można uchwycić całość życia społecznego, to znaczy wszystkio to co w nim jest, choćby Iniało wtórny charakter. Takie ujęcie prawa reprezentowali B. Malinowski, szczególnie zaś Macel Mauss (Manuel d'Ethnographe, Payot, Paris 1967, 135), a u nas Valtazar Bogisić. Przeplecenie prawa z normami społecznych zachowań, a szczególnie z religią, występowało najczęściej w przeszłości, a także w wi.elu przypadkach i obecnie w społeczeństwach, które nie są wiodącymi na drodze rozwoju cywilizacji. Nawet jeżeli nie weźmiemy w rozważaniach pod uwagę społeczeństw teokratycznych (jak na przykład starożydowskie i islamskie), właściwości systemu prawnego wykazuje prawo kanoniczne. W tym przypadku relatywnie mniej ważny jest problem, czy sankcja ma charakter ziemski (społeczny), czy nadprzyrodzony. Wiadome jest powszechnie, że liczne "czyste" kwestie prawne (jak przykłado,'lo: spadek, stosunki krewniacze związane z zawraciem małżeństwa, małżeilstwo, obowiązki, prawo "l<::arneitd.) regulowane było przez święte księgi, bądź określone inaczej przez święte przepisy (Henry Levi-Bruhl. L'Ethnologie Paris juridique. Ethnologie Generale, Encyclopedie de la Pleiad('. 1968, 1115). Należy podkreślić, że N. Visković w swych wystąpieniach wypowiada my.~li bliskie współczesnemu pojmowaniu etnologii prawa, twierdzi, 13 Lud, t. LXIX �194 Nikola F. Pa vkovźć że prawo istniało przed powstaniem panstwa, przed powstaniem kLas społecznych. W przeciwieństwie do jego twierdzeń, w wielu współcze;mych wypowiedziach pojawia się myśl, że istota prawa zwiazana jest z powstaniem państwa, z powstaniem klas, że stanowi wyraz r()znic; klasowych. Musimy stwierdzić, że takie stanowiska nie są uznaWJtle przez współczesną etnologię prawną, a także i przez prawo. Silny rozwój badań etnologicznych w końcu XIX i XX wieku. ci .3Zczególnie wyniki bada!'l prowadzonych nad społecznymi kwestiami przez etnologię, potwierdziły, że prawo powstało i rozwijało się obok (a zna..., czy to także, że i przed)powstaniem klas społecznych i państwa. Znaczy to dalej, że każde społeczeństwo jest także społeczeństwem prawd, że nie ma ludzkich wspólnot bez organizacji tworzonej przez określony porządek i prawo. Takie rozumienie charakteru i genezy (zwyczajo\Ver~o) prawa występowało u nas już wcześniej (Encyklopediaj Jugoslavije VI, Zagreb 1965, S. V. Obicajno pravo) i obecnie. ,Już wcześniej także stwierdzono, że etnologia prawa cywilnego. w r;}zumieniu wspomnianego francuskiego prawnika H, Levi-Bruhla, w :CJsadzie nie jest zgodna z tezą Marksa o powiązaniu prawa z państ'.ven: powstały one w określonym systemie produkcji (N. F. PavkO\'ic, ~.?: savremene metodoloske problematike pravne etnologije, SimpoziJum a metodologij i etnoloskih nauka 18 - 20, decembar 1972, SANU Beograd 1974, str. 165 - 165). Kiedy produkcyjny system kapitalistyczny zanikme zastąpiony przez socjalizm, nie będzie państwa razem z prawem! Wydaje się nam że w tym miejscu mamy do czynienia z uproszczonym rOZUlllleniem dzieł Marksa, w których nie ma zaprzeczenia istnienia prawa w prymitywnych wspólnotach społecznych. Genezy prawa Marks nie wiązał z powstaniem państwa. Pośrednio potwierdza to jego znane twierdzenie, że prawo, jak i religia, nie ma własnej historii, znaczyłoby to, że rozwijało się ono równolegle z ludzkiem społeczeństwem. Odwrotnie, w krytyce ideologii niemieckiej wskazuje na ścisłe powiązania współczesnego państwa i prawa, gdzie "wszystkie wspólne instytucje (a znaczy to i prawo, NFP) podporządkowane są państwu i otrzymują polityczny kształt" (Karl Marks, Fridrich Engels, Rani radova, Naprjed. Zagr~b, 1967, 412, 413). Systemy prawne tradycyjnych społeczności Afryki. Azji, Australii i Oceanii, Ameryki, jak i społeczności rolniczych regionów Europy. były i pozostały podstawowym przedmiotem zainteresowań badawczych etnologii prawa. Dzisiaj, w epoce postkolonialnej, okazało się, że SZCz('giJlme aktualne z naukowego i społeczno-politycznego punktu widzenia je:.;t bardzo potrzebne, szczególnie wszechstronne badanie systemów prawnych tych społeczności. Dotychczasowe badania dowiodły, że oprócz źródła rzymskiego istnieją także inne źródła prawa, że są one bard'~J �ETNOLOGIA 195 PRAWNA i-n;.żnicowanc, bogate i interesujące dla nauki i praktyki społecznej naJ'oci6w, wśród których istnieją. Relatywnie szybkie tempo kształtowania :'1(~ nowych państw, ich dążenia do przodowania pod ekonomicznym i spoćecznym względem, narzuciły potrzebę tworzenia nowego prawa. Trady,:yjna zwyczajowo-prawna praktyka, wciąż jeszcze żywa, okazuje się ;}JT niedoskonałą w procesach regulacji złożoności współczesnego żywota. Z drugiej strony krokiem niezbyt odpowiednim okazało się odrzucenie iJrawa opartego na osnowie Code Civil'a oraz praw tych metropolii ko;onialnych. Najczęściej wybierana jest droga pośrednia między tendencją do tworzenia nowych systemów prawnych nawiązujących do pozylywnych i trv/ćlłych wartościowych elementów własnego dziedzictwa imlturowego, a przys'vvajaniem wzorów obcych. W rozprawach nad przedmiotem prawa wysunięto także kwesti~ określania jako prawo: normy prawa zwyczajowego, prawa zwyczajo',vego i naszego prawa samorządowego. Jeżeli chodzi o prawo zwyczaj 0".c, podkreślamy, że jest ono uznawane jako prawo i że jego zn~lczenie ,:cst niezależne od zgody i potwierdzenia przez władze. Rozumie się, że wszędzie, także i u nas, istnieją rozmce związane z szerokim i wąskim pojmowaniem prawa. Dla europejskiej, a szczegól,lic zachodnio-europejskiej myśli prawnej, charakterystyczny jest europ(x:entryzm, który a (nie) prawności niczego nie rozsądza. Takie rozu,nienie prawa jest także i u nas. Fakt, że w naszym samorządowym społeczeIlstwie każdego dnia pow:,,-tają liczne, nowe i wciąż nowe akty prawne, którymi ludzie kIerują się w swej pracy, zachęcają do relatywnego posługiwania się dvvoma samorządowym i zwyczajowym) prawami. Zrozumiałym jest, że między nimi istnieją ogromne i zasadnicze różnice. gdyż są one wytworem różnych społeczności. Nasze sL)ołeczeństwo jest nieporównywalnie bardziej złożone od "prymitywnego". Można powiedzieć, że to pierwsze prawo ;)Owstało w społeczeństwie, poza formalnymi strukturami państwowymi. To drugie powstaje inaczej, na gruncie struktur państwowych. Jednakże, nasza rzeczywistość społeczna wskazuje, że zasadniczo źródła pra\v są liczne i że oparte są na szerokiej podstawie, dopiero stopniowe} się uspołeczniają wychodząc z formalno-strukturalqych kręgów. l':um. Andrzej ~. Brene:: �196 Nikola F. Pavković N~kolll F. Pavković LAW ETHNOLOGY (summa'ry) In ,the article an attempt ha's been t a:ken to define a S'llbj€0t, place, and scie:.signifkance 'of lawert:hn<jlogy. The 'oI1iJginof 'its beginning 'is oOOJ'l1eotedwitl~ firs.t scientific etho.n,ologcal trend - evolurt'ionistm. P~rti.culC1r role in lits phmse ofdeV'eh~pmeITt was played by German lawyer A. H. Bois-t's ,-"vorks. In fol1o:w~ng part the authm cotls,idŁ'rs rela,Lio'l1sbetween law and law ethnG;n,ąy, taking into account difference-.s of law performance in "primitive" societies. l'" aUithoof abo fiol1JdsQ'u't that law, aga'ins.t the preva1iling (,pini'nn, developed bet u\prisingClf s·06al clas,5e.s and state struoture.s. Law systems of traditional societies im Afrka. Asia, Austral,ia <Nld OC>CaJDlia Ai::;leriea, a!nd also agricul,tural BO'C'ieHesin European region ..,;, ,are the mai::l subj-ect of in,ter·es1; o,f law ethrwlogistts. Nowadays, becaus,e of changing s,oC'ilal-politi-cal c~mdi't·ioll•.,;,there is an urgent nepd to carry ,r,esca.rc,hof law 'systeuns of the .,;vdcti,,:·, in order toan9wer the que:-ltion what a Il1€iWlaw should reguJat'e ·complexity current life. E.,itablishment of new laws is often based 'On tendency between m;l:ki;r,g new law systems de.aling wirth pos·itive, sitabJe «'!lid valuabl,e pk'tl11cnrts of own ClI;tural :writage, and abo adoptiuoll O'f f:or1ei'g'1l patterl1s. In roference to the ,problems, the authoT con.s'Łders at the end, "Gme que.;:;t;o:lJ vi Yug(),lav ::Jtandm'ds (jf municipal l'aw. t'i!>ic (i~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c0da7c7ee8edb83871fc849a6fd2df5.pdf 8f2ded53c7b7cfca5e0ef4f08c93af56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1887 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1750 Title A name given to the resource Zarys działalności naukowej i dydaktycznej prof.dra Józefa Gajka/ LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jubileusz prof. dra Józefa 23 Gajka Lud, t. 69, 1985 BARBARA BAZIELlCII Katedra Btnografi.i uniwersytetu Wrocławskiego ZARYS DZIALALNOSCI NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ PHOF. DR JOZEFA GAJKA Profesor Józef Gajek znany jest jako doświadczony i doskonały dydaktyk, wytrawny naukowiec oraz niespożytej energii organizator życia naukowego. Ktokolwiek jako uczeń miał okazję chociaż raz uczestniczyć w jego zajqciach akademickich przyzna, że angażował się w nie bez r€szty, rozbudzając horyzonty myśli słuchaczy, wciągając ich w dyskusję lub naprowadzając na drogę twórczych koncepcji i realizacji. Swoją osobowością wzbudzał u uczniów szacunek, czasami lęk, a nierzadko nClstrój pogody i humoru. Swoją drogę dydaktyczną i naukową rozpoczął po zakończeniu studiów w 1930 r., najpierw jako profesor polonista w Państwowym Gimnazjum we Lwowie i niemal równocześnie jako asystent Adama Fischera w Uniwersytecie Jana Kazimierza, gdzie również w niedługim czasie, tj. po 4 latach, uzyskał dyplom doktora nauk humanistycznych. Do wybuchu drugiej wojny światowej, po rezygnacji z nauczania \v gimnazjum, angażuje się do pracy Instytutu Bałtyckiego w Gdyni i Instytutu PomoI'zoznawczego w Toruniu, a w końcu przyjmuje funkcję dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Wtedy też zarysowują się kierunki jego zainteresowail badawczych, które z czasem poszerzał i pogłębiał, lecz nigdy z nich nie zrezygnował i które zapewne uzna{~ można za inspirację dalszych badawczych i naukowych jego poczynań. Zainteresowania te dotyczyły problemów etnicznych na pograniczu polsko-gdańskim, etnicznego oblicza Wielkiego Pomorza oraz strojów ludowych na tym obszarze, elementów bałtyckich i skandynawskich na obszarach Wielkiego Miasta Gdańska, co ostatecznie znalazło odbicie w publikacjach. Poza tym długotrwały pobyt na terenach Polski południowej i lat pracy na Pomorzu dostarczyły mu materiałów dla szerszych opracowań, z których wówczas na czoło wysunęły się: problemy etniczne i narodowościowe na Podolu (1937), zarys etnograficzny Podola obejmujący kulturę materialną (1939, 1947) oraz etnografia Kaszub. Z wcześniejszych opracowań na osobną uwagę zasługuje Kogut w wierzeniach ludowych (1934). �24 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka Druga wojna światowa przerywa jednak tok dotychczasowych intensywnych prac badawczych i edytorskich, aczkolwiek prof. Gajek, pomimo podejmowania różnych dorywczych zajęć zapewniających byt i przetrwania, nie wyłącza się całkowicie z naukowych poczynań. Dowodem tego jest fakt, że już w 1945 r. haibilituje się. Także z chwilą oswobodzenia Lublina, podejmuje w 1944 r. zajęcia d~daktyczne na Katollckim Uniwersytecie Lubelskim, a w dwa lata później równitż zajęcia na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej, gdzie pozostaje do 1951 r. Od paru lat jest już wówczas profesorem nadzwyczajnym i spod swej naukowej opieki wypuszcza pierwszych magistrantów. Do nich należeli, nieżyjący już dzisiaj: Tadeusz Delimat, Janusz Optołowicz i Mirosława Jastrzr~bska oraz 13 innych osób, z których część później doktoryzował. OkH~s pobytu na Lubelszczyźnie znajduje wyraz w tematyce badawczej i wydawniczej. Z ważniejszych opracowań wymienić tutaj należy. budownictwo ludowe w wojewó.dztwie lubelskim, przemysł ludowy w województwie lubelskim i rzeszowskim oraz opracowanie dotyczące struktury etnicznej Łemków (1946). W 1951 r. prof. Gajek przenosi się na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pomimo krótkiego tutaj pobytu, zdążył dopr~)wadzić do dyplomu magisterskiego paru studentów. Po dwu latach prof. Gajek prZ€nosi się do Wrocławia, gdzie osiada na stałe i przebywa do chwili obecnej. Tutaj obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian w Uniwersytecie im. Bolesława Bieruta i pełni kolejno funkcje prodziekana i dziekana na Wydziałe Filozoficzno-Historycznym. Z Uniwersytetem Wrocławskim związany był do 1967 r., poczem ciężar energii skierowuje na prace organizacyjne i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którego łona wyrasta koncepcja "Polskiego Atłasu Etnograficznego", przekształconego z czasem w Zakład IHKM PAN, na czele którego staje nasz Jubilat. Jego zaangażowanie w sprawy i prace PTL, którego czlonkiem jest od 1926 r., datuje się jeszcze z czasów lubelskich, we Wrocławiu jednak nabrały pełnego rozmachu i systematyzowania podj~tych ]wncepcji. Na tym t12 rodzą się zainteresowania i opracowania dotyczące metodyki badaiJ, jak: metoda retrogresywna w etnografii polskiej, metodyka rnonograficznego opracowania strojów luowych jako sugestia realizacji zeszytów "ALlasu Polskich Strojów Lu1dowych", ankiety do badań roślin jadalnych i leczniczych o,raz liczne kwestionariusze do badań terenowych, np. nad hodowlą i rolnictwem, uprawami niektórych roślin, budownictwa, transportu i komunikacji łądbwej, nadto innych jeszcze wybranych zagadnień z zakf'esu kultury materialnej, społecznej i duchowej, np. przemysłu wiejskiego i małomiasteczkowego, zwyczajów, obrzędów i wierzel1. Do badań tych zapała i angażuje swoich :,1;udentów i magistrantów, �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka 25 których liczba wzrasta do 44 osób, a od 1959 r. poszerza się o grupę doktorantów. Prowadzą je również, zgodnie z siatką "Polskiego Atlasu Etnograficznego" także różni inni baidacze z terenu całej Polski. Krąg zatem współpracowników znacznie się rozszerza i równocześnie zacieśnia więzy naukowych kontaktów, również z ośrodkami uniwersyteckimi i akademickimi różnych krajów europejskich. Należy przy tym zwrócić uwagę, że dużą pomocą we wspomnianych poczynaniach służyła zawsze żona Pana Profesora, dr Olga Gajikowa, pracująca również w Katedrze Etnografii i udzie lająca się energicZ'l1ie w PTL. Pomimo przejścia na emeryturę (1971 r.), prof. Gajek nadal otacza opieką młodych adeptów nauki i chętnie dJpomaga im w awansowaniu stopni naukowych. Swoje dydaktyczne i naukowe doświadczenia przejawiał nic tylko w zorganizowaniu katedry etnografii w Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, czy opracowaniu skryptu z zakresu Socjologii ogólnej (Lublin 1946), ale na życzenie Minist(~rs1wa S2'Jkolnictwa Wyższego w 1951 r. sformułował także "Plan i program studiów z zakresu etnografii". Można zatem śmiało powiedzieć, zgodnie z opinią innych profesorów etnografii, że w swoim czasie walnie przyczynił się do rozbudowy studiów etnograficznych w Polsce. Równocześnie na pod!kreślenie zasługuje fakt, że wszyscy z jego 16 doktorantów związani są z działalnością naukową i zajmują liczące się na tym polu stanowiska. Świadczy to niezbicie o wielkim wpływie osobowości nauczyciela na swoich uczniów, a także o niemałej sile jego oddziaływania i włączania ich w krąg potrzeb i problemtyki, jakie stoje) przed etnografią. Swoim wychowankom pozostawiał przy tym żawsze dużą swobodę wyoopu tematyki i wykazywał zrozumienie dla ich pracy i wysiłku. Dzięki takiej postawie, poltrafił skupić przy sobie grupę stałych współpracowników oraz wykształcić swoich następców. Dostrzegając liczne potrzeby nauki, którą reprezentuje prof. Gajek dał tego wyraz w opracowaniu pt. Tezy dotyczące przedmiotu i celu etnogTaJii, a w ooniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych - artykuł pt. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych. W miarę jednak postępu prac w "Polskim Atlasie EtnografIcznym" i dzięki nagromadzeniu ogromnych materiałów terenowych, dających możliwość: mapowania i porównywania faktów, uwagę swą koncentruje następnie na problemach etnogenezy, przeprowadza studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, nad etnograficznym zróżnicowaniem obszaru Polski, bada elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur (1962). Równocześnie opracowuje mapy podkładowe i mapy poszczeg6lnych zjawisk kulturowych oraz publikuje artykuł pt. Znaczenie kartografii etnograficznej dla badait slawistycznych w .h.:ietle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Długa jest lista opracowań �26 Jub,ileusz prof. dra Józefa Gajka i publikacji autorS'twa prof. Gajka. W sumie jest ich około 120, nie licząc autorstwa lub współautorstwa map PAE. Pu'blikacje jego ukazaiy się w różnych wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Z przedwojennych wymienić nał,eży: "Teatr Ludowy", "Wiadomości Literackie", "Wiek Nowy", "Głos Polski''''', "Goniec Nadwiślański", "Rohotńik", "Teka Pomorska", a następnie "Lud", "AnnaIes UMCS", "Zaranie Śląskie", "Przegląd Zachodni", "Przegląd Antropologiczny", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Etnografia Polski", "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", "Nauka Polska", "Z polskich Studiów slawistycwych", "Polski Słownik Biograficzny", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". Puhlikował takż·e za granicą, np. w niemieckim "Vortrage der Beó'liner I'agung", "Veroffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volksk'Jnde", w rosyjskich: "Kratkije Soobszczenija", słowackim "Slovensky N{)l'oJopis". Poza tym swoje przemyślenia i wyniki badań referował na zorganizowanych przez siebie w kraju naukowych zjazdach i sesjach oraz na międzynarodowych konferencjach i sympozjach: trzykrotnie w Mo<;kwie (1954, 1958, 1963). dwukrotnie w Sofii (1958, 1973) oraz w Pradze i Bratysławie (1956, 1973), w Berlinie (1955), w Belgradzie i Zagrzebiu (1958) oraz w Stokholmie (1972). Licząca się w świecie nauki pozycja Pana Profesora znajduje także wyraz w licznych jego osobistych kontaktach z naukowcami z różnych ośrodków w kraju i poza granicami. Dowodem uznania i szacunku dla jego osoby i pracy jest chociażby zgłoszony przez panią Kovacevicovą ze Słowackiej Akademii Nauk (SAV) referat oraz nadesłane listy i gratulacje z innych krajów. Od wielu lat prof. Gajek redaguje, a także jest lub był członkiem Komitetu Redakcyjnego różnych €tnograficznych edycji, przede wszystkim PTL, tj. Dziel wszystkich O. Kolberga "Prac i Materiałów Etn0graficznych", "Litera tury Ludowej", "Archiwum Etnograficzneg{)", "Ludu", "Prac Etnc::;raficznych", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Etnografii' Połskiej", "Demosu", gdzie publikuje swoje prace, recenzje opracowania innych autorów oraz zamieszcza prz€dmowy i wstępy od redakcji. Ponadto jest członkiem Rady Naukowej IHKM, Rady Naukowej Komitetu Antropologicznego i Komitetu Slawistycznego PAN, członkiem Towarzystw Naukowych w Lublinie, Poznaniu, Wrocławiu, a także Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Nie sposób w krótkiej wypowiedzi przedstawić pełny dOTohekJubilata. Na zakończenie można jedynie jego działalność scharakteryzować w paru płaszczyznach, a to jako: naukowca i teorety'ka, badacza terenowego, organiza:tora życia naukowego, dydakJtyka i wychowawcy, redaktora i wydawcy oraz społecznika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae58865f1c0b7e457940bca3045b2d91.pdf 1cce402f211b41551d3d1ac22d84ec78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1889 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1752 Title A name given to the resource Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.35-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 I. STUDIA KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI Insty,tut Archeologi'i i Etnografii U:'vlK, Toruli. PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ Jeżeli przeanalizujemy drogę rozwoju poznania naukowego w ostatnich dziesięcioleciach możemy zauważyć, że nie tylko stale powiększa się wachlarz podejmowanych problemów, lecz coraz większego znaczenia nabierają metody działalności naukowej. Również na gruncie etnografii utrwala się przekonanie, że uzyskanie prawidłowych efektów prowadzonych badań wynika bezpośrednio z przyjętych założeń teoretycznych, a więc ze sposobu ujęcia analizowanego problemu. Zatem coraz bardziej istotne staje się naukowe i teor€tyczne przygotowanie począ,tkowych faz badawczych. Efekt końcowy procesu badawczego nie jest już więc jedynym wyznacznikiem postępów poznawczych. Przy dynamicznym i wszechstronnym rozwoju badań, a także przy ich znacznych możliwościach metodologicznych i technicznych, założenia wstępne należą w naukach humanistycznych i społecznych do podstawowych kryteriów wart:Jści i celowości tych badań - a w gruncie rzeczy do oceny ich Afek. tywności 1. Wpływ wiedzy teoretycznej na realizowane w praktyce badania jest więc niewątpliwy. Można tu nawet mówić o pewnego typu determinacji, która bywa niezależna od subiektywnego stosunku bad~cza-etnografa do teoretycznych założeń. Praktyka badawcza polskiej etnografii wykazuje pełną gamę stanowisk: od całkowitej świadomości metodologicznej - do SlkoncentrmX1ania się tylko na zagadnieniach pragmatycznych. Niektórzy etnografowie zwra·· cają uwagę jedynie na warsztat badawczy (technikę pracy terenowej), odcinając się tym samym od jakiegoś modelu uprawianej dyscypliny. Ihetelność empirycznych badań terenowych (tzw. rzetelność warsztatowa) jest tu zasadniczym celem. Jeżeli jednak przeanalizujemy istotę owej rzetelności warsztatowej, dojdziemy zawsze do jakiegoś modelu dyscypliny, modelu, który nie jest wolny od 'teoretycznych założeń (czasem nawet nieuświadamianych przez badacza). Oczywiście, pomijam tu liczne prace 1 ,por. J. W. BlaubC'l'g, W. N. Sadowski, wspó/czesnej nauce, s. 9; S. Amskrdamc;'ki, 3' [w:] Probl'emy Nauka E. G. Judin, metodologii a porządek badań świata, Koncepcje systemowych, WaLsz,-cwa 1983, sJjstemo;))c Vva,rsza'Wa s, 122 - 133. we 19703, �36 Krzysztoj Piqtkowski etnograficzne, które nie zawie'ra'ją w sobie zasad postępowania naukowego, a są tylko systematycznym opracowaniem informacji źródłowych (praCe źródłotwórcz.e) 2. Z punktu widzenia naukowej etnografii - sprl'śród stanowiskba!dawczych interesujące są te postawy, które wzmocnione bywają świaciQmością potrzeby posiadania metodologicznych przekonań. Praktyka naukowa etnografów ukazuje również wyraźne przedziały między uczonymi zajmującymi się podobnymi problemami (nie chodzi tu tylko o zaniedbywanie przez długie lata aspektów symbolicznych badanej kultury). Różnice te są skutkiem przyjmowania rozmaitych założeń wyjściowych. Wynika z tego stosowanie odmiennych języków analizy (adekwatnych do przyjętych załQżeń teoretycznych), a nawet w przypadkach skrajnych uwypukla .9ię odmienność stylów pisarskich. Możn'f postawić tezę (będzie ona udokumentowana w dalszym ciągu tych rozważań), iż nie jest możliwy jeden wspólny język analityczny w etnografii, przy różnym podejściu do założeń metodologicznych i przy różnym określaniu przedmiotu badań. Stąd niepQwocizeniem kończą sic: usilne próby stworzenia uniwersalnego słownika pojęć dła tej dyscypliny. Lata osiemdziesiąte charakteryzują się dość zaanwansowanym, rozszerzającym się pluralizmem stanowisk poznawczych w etnografii 3. Jest to niewątpliwie wyraz osiągania wreszcie przez tę dyscyplinę pewnej samoświadomości teoretycznej. Jeszcze na początku lat siedemdziesiątych 1\laria Frankowska, charakteryzując dorobek etnografii polskiej z uboi ewaniem podkreślała, iż "w zakresie teorii i metodologii stwierdzić należy, 2 Z.ob. na ten temat fragmenty ·odpowi'edzi na ainkbe·tl; "Co to jc"t eionogru1i.a?" publik'O\'Ja.ne [w:] "Po!s.1{a Sztuka Ludowa", 1931, nr 2, s. 69 - 80. Ni.októrzy ba·dacze s toj;.\ na gr·unóe .klasycznego rozróżnienia, rezerwując :t.akrcs etnogr.alii dla początkowych eta'pów pracy badawczej w terenie ~o,~,'erwacja i opis), oraz dla działail ZJmierzających do groma,dzenia, por,ząd:kowani,ai sY_'Jtema1tykiźródel; natomiast etno,\ogia opierająca się na ebnogra'f<ii, dąży do lvogolnivnego spojrzcnia na wewnętr.zne mec.hall1izmy kulturowe iczlawieka w śr<Jdowi&ku kulturowym. Tymczasem ,na puczą,tk'll lat pięódzi;esiątyoh, pod wpływem r,adzi.lo<:Jdm, wprowadzono jednolitą naZJwq etno,gr.a,i'ia, Iktóra zasadnic.z.o przetrwała do dziś, za'równo w n<1zewUliouwie ·ins<tytucjonalnym, jak ·i w pubłikacjach. M·ożna już więc mówić () pona.c] trzydziestolet'niej br-adycji ebnogm'fiJi (w sensie nazewniczym) ... Wprawdz;ie Z. Sokolewicz (cyt ankieta, s. 77) słus:zmie podkreśla, iż ujednolicenie nazewnic.twa miało podłoże hl'oz'o:ficznei mebodokJ<gic~ne (oparta na materializmie historycznym etnQ;gra.fi.a była nauką his<torycZtl1ą, badając'l kU;jj:kreLne gn'upy eLn:ic~ne historycz:nie o:krC'Śłoolne,ogllądal11e w pers;pElktyw'ie proce"u historycznego). Jednak dziś, w do.bie pewnego pluralizmu filo~ofic=eg'O i metodC11ogi.oznego w polskJiej etnograii'i, wla'ś'nie eLn:ogra<fi'i,stiO'sowarnie tef1minu etnogrr.aha lub etnologia ni,e jes.t JUL !'ezułialtem spo!'u metodolo,gicZJnego.. Przyjęło się Zl'CS?JtąwY'ro'ienne stos'Owanie tych nazw. Ten spór powunien s'ię ,przenieść (i ta,k s<ię dZ'ieje) na g'runt różJl1ych teorii i w)"ni:kających stąd asp~tów po·z.na'wcrZych. 3 Tendencja ta z'O'siala zauważona w o.praoowaniu: J. Hu.r.s:lJta,B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia (etrwlogia) po II wojnie, "Lud", 1982, ·t. 66, s. 14 -17. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ .ETNOGRAFII POLSKIEJ 37 że jest to dziedzina, jak dotąd, z wielką szkodą dla rozwoju współczesnej naszej etnografii, zaniedbana, że mimo istniejących już i w szeregu wypadków poważnych publikacji z tego zakresu, prac o podobnym pł'Ofilu jest zdecydowanie za mało, nie wszYSltkie przy tym mają wyrównany poziom (... ) i na ogół mają one dD'śĆograniczony zakres problemowy ustępując w tej mierze wielu ośrodkom obcym, zarówno europejskim jak i amerykań~kim" ,t. Przyczyny takiego stanu rzeczy autorka upatruje między innymi w długotrwałym zaabsol'bowaniu starszej i średniej generacji etnografów odbudowywaniem od podstaw zniszczonych podczas wojny ośrodków pracy, w zachwianiu proporcji między bardzo absorbującą pracą dydaktyczną (szkolny charakter uni wersyteckiego ks~tałcenia), a naukową, a także w tym, że przez dłuższy czas po wojnie były trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z zagranicznymi instytucjami i towarzystwami naukowymi, a Co za tym idzie - w otrzymywaniu literatury, zwłaszcza nowych temetycznych propozycji, ukazujących się za granicą 5. W efekcie takich i innych uwarunkowań, prace ochara kterze teoretycznym stanowiły bardzo nieznaczny procent, dominowały publikacje materiałowe i dokumentacyjne. Bardzo pouczające jest prz;:analizowanie procentowego stosunku tych rodzajów publikacji na prze'itrzeni lat 1945 - 1975 G. Otóż w latach 1945 - 54 pu,blikacje o charakterze teoretycznym stanowią około 3% prac materiałowych i dokumentacy jnych, przy czym zasadnicza większość została opublikowana w końcu lat czterdziestych. W roku 1955 ukazują się tylko trzy artykuły metodyczn<:o' (ok. lO/u). W latach 1956 - 58 obserwujemy pewien wzrost tego typu publikacji (do ok. 40/u), a dziesit~ci{)lecie 1959 - 69 stabilizuje się na poziomie ok. 2,50/u. Lata 1970 - 75 charakteryzują się zauważalnym wzrostem (do % ok. 4,5 ) dociekali. metodologicznych. Ta tendencja wzrostowa utrzymuje się w następnych latach. Pomijając nawet fakt, że część opracowalI teoretycznych nie .była auto·rstwa zawodowych etnografów i nie ukazała się w periodykach etnograficznych, taki stan rzeczy należy ocenić krytycznie. Widać wyraźnie, że po próbach "zebrania sił" i metodologicznego określenia się w końcu lat czterdziestych, etnografia popada w wyraźny kryzys poznawczy we wczesnych latach pięćdziesiątych, z którego nie potrafi wydobyć się specjalnie odnowiona po 1956 roku, mimo zasadni., :\1. Fra'Jlkowsi.;:cl, EtnoflTafia polska po II wojnie .~wiatowej, [w:] Historia etnoTed. \If. Ter!cekiej, Wrocław 19.73, s. 257, 249. 5 T,amŻie, s. 249. 6 Opie.r<lJm siG na publikowanych bibliografiach: H. Bi-ttner-S zewc zyk-owa, Materiały do bib!iografii etnografii polskiej za 1945 - 1954 r. supleme.n1: do "Lu.d" 1:958, t. 49; B. Ga,win, Bibliografia etnografii polskiej za 1955 T., za lata 1956 - 1958, za lata 1959 - 1960 (material powielony); M. N.iewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969, cz. I i II, Wlroclaw W83; E. Kar,piń-s:ka, Bibliografia etnogTajii polski!ij za lata 1970 - 1975, Wrocław 11980. grafii poLskiej, �38 Krzysztof Piqtkowski czej zmiany uwarunkowań zewnętrznych nauki. Pewien rozkwit poznawczy (nowe propozycje metodologiczne, reinterpretacja dotychczasowego dorobku dyscypliny) obserwujemy dopiero w połowie lat siedemdziesiątych. Sytuacja taka bardzo zaciążyła, jak zauważa Maria Frankowska, na pozycji etnografii wśród innych dyscyplin, "a skutki tego dają się zaobserwować jeszcze obecnie (... ) Konsekwencją braku aktywności ze strony etnografów w zakresie badań teoretyczno-metodologicznych stałe się m. in. przejęcie .przez socjologów w dużej mierze tematyki wyraźnie należącej do zakresu szeroko rozumianej etnografii" 7. Efektem takiego stanu rzeczy jest również dość rozpowszechniony pogląd (także w ni~'których środowiskach naukowych), że etnografia jest dyscypliną faktograficzną, opisową, do tego anachroniczną, bowiem głównym jej przedmiotem są oglądane statycznie, r·eliktowe zjawiska kultury. Zarysowany powyżej ilościowo stan dociekań poznawczych powojennej etnografii polskiej warto uzupełnić niektórymi podstawowymi iaktami organizacyjnymi i ideologicznymi. Pierwsze pięciolecie to okres odbudowy zniszczonych w czasie \\jojny placówek; to praca organizacyjna przy otwieraniu nowych Qśrodkóv,,· badawczych, niezwykle trudna z uwagi na bardzo ograniczone możliwnści personalne, jak i ogromne braki w tym, co nazywamy zapleczem pracy naukowej. Ośrodki naukowe nawiązywały w tym cZ.1sie do kierunków metodologicznych i problematyki charakterystycznej dla poszczególnych katedr przedwojennych, które reprezentowały zróżnicowane metodologiczni", opcje, poświęcając sporo uwagi aspektowi poznawczemu etnog::afii '. Z publikowanych w tym okresie rozpraw teoretycznych na plan pierwszy wybijają się artykuły Kazimiena Moszyńskiego: Sian i zrldania etnografii polskiej i Ewolucjonizm kTytyc:::ny na tleinn?Jch kieTJlnków w etnologii, przedstawiające omówienie trzech głównych w tym czasie nurtów w etnografii polskiej ewolucyjnego, historycznego i socjologicznego,oraz prezentację własnej koncepcji ewolucjonizmu krytycznego 9. To skorygowane ujęcie ewolucjonizmu wyróżniało się poprze'~ "wysunięcie na plan pierwszy kontaktu z terenem, przez znaczne powię~szenie krytycyzmu, przez uwzględnienie rozległych migracji ludów i ekspan-. sji kulturowych, wreszcie przez wydatne zastosowanie metody geogr8ficznej. Dąży ono do zrekonstruowania rozwoju poszczególnych wytworów 7 M. Fral1JkClwska, 8 Zdb. Historia 9 Aliykuły teoretycznych s. 24'9. Szkoły i kierunki UJ etnografij polslciej (do 1939 r.J, [w:] ... , op. cit., s. 140 - 167. etnografii etnografii op. cit., Z. Sok'OJewioz, te .(ypu:bJik{JwaJl1JO [w:] "Lud", 1948, K. Mo'szyńs:kieglO była monumentalna powszechnej i etnologii, WrCJc1aw 1956. t. 38. Po·dc'iumowaniem praca: Czlowiek. refleksjI Wstęp do �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 39 kultury i ich zespołów w celu przy'czynienia się do wykrycia praw czy cech rozwoju" 10, Tę interesującą koncepcję metodologiczną zamykał jednak Moszyński w ograniczonym zakresowo polu badawczym, obejmującym tzw. kultury pierwotne i chłopskie. Inne stanowisko reprezentował Kazimierz Dobrowolski, wnoszący do etnografii gruntowne przygotowanie histDryczne, źródłoznawcze oraz SDcjDlogiczne. Jeszcze przed wojną nadał kształt metodzi~ swoich badań, nazywanej integralną 11. Kultura rDzpatrywana bywa jako integralna całość wewnętrznie powiązanych działów, :Przez pryzmat historyczny, :socjologiczny, antropogeograficzny, biDpsychologiczny, funkcjo,nalny, itd., zmierza Dobrowolski do "odtworzenia pełnego, realnego życia zjawisk kulturalnych, tak jak one w rz€czywistD'ści ródzą się, rDzwijają i. giną w określonych ramach przestrzennych i czasowych". Dyrektywy b:ldawcze zmierzały do lączenia różnych podejść w zależności od problemu oraz charakteru źródeł i materiałów jakimi dysponuje badacz. Najpełniej takie podejście rmwinął Dobrowolski w studiach dotyczących kultury wsi Karpat. W pierwszych latach powDjennych po£-więcił się natomiast doraźnym problemom życia społecznego w nowych uwarunkowaniach. InterE"sowały go socjologiczne aspekty migracji i osadnictwa na nowych ziemiach. W 1948 r. na zjeździe PTL Dobrowolski powraca jednak do teoretycznych problemów zderzenia kultur: rolnicz,ej i pasterskiej 12. Prp.zentowany przez niego w istocie historyczny socjDIDgizm odnosi się do pro,· blematyki rekonstrukcji rozwDju dawnej kultury wsi oraz do przemian jakie zachodziły dawniej (na przełomie XIX/XX wieku) i współcześnie w kulturze chłopSkiej. Tak ukierunkowane badania, zdaniem tego autora, "wnoszą do teorii kultury ustalenie wspólnych i swoistych właściwości określonych kultur, w poszczególnych fazach ewolucyjnych. Odsłaniają warunki, w jakich te zbieżności i różnice się kształtowały. Pozwalają uchwycić czynniki determinujące zarówno antagonizm jak współdziałanie, jakie się zaznacza na gruncie styczności między dwoma '-<gru· powaniami etnicznymi, które są twórcami względnie nosicielami odmiennych układów wartości. Dzięki badaniom tym można wniknąć z kolei w mechanizmclyfuzji poszczególnych wytworów lu:b ich zespołów, w czynniki hamujące lub ułatwiające przejmowanie wartości, w czynniki wywołujące proces selekcji wytworów, w zagadnienie kolejnDści zapożyczania i przeobrażania tych wytworów. (... ) Na tle tych badań zaznaczają się również w sposób szczególnie wyrazisty istotne funkcje wytworów jedK. M().,zyń~ki, Stan i zadania etnografii poLskiej, "Lud", 1948, t. 38, s. 2·24. D ob rn·wo!sk i, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Kar;wtach 2C1chodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kntrzeby, t. 2, Kraków 1938, s. 181- 246. 12 'K. D()bl'owo!.';ki, Zderzenie kultnr (streszczenie), "Lud", 1952, t. 39, s. 101 - 109. In 11 K. �40 Krzysztof Piqtlwwski nostkowych lub ich zespołów oraz społeczne funkcje zapożyczenia danego wytworu" 13. Dobrowolski usiłował także przełożyć j~zyk charaMel'Yzowanej tu teorii na sferę praktyki społecznej: prognozowania i kierowanie; zjawiskami kulturowymi. Ze względu jednak na sor::jalne i przestrzenno-czasowe uwarunkowania, zasięg odniesienia tej teorii był ograniczony. Oprócz tych dwóch dominujących tendencji wspomnieć należy takż.;:: o kierunku kulturowo-historycznym kuLtywowanym w ośrodku lubelskim przez następców S. Poniatowskiego - Jana Cze'kanowS'kiego i .JÓzefa Gajka 14. Zainteresowania etnogenetyczne tego drugiego zaowocowały póżniej w reahzacji Polskiego Atlasu Etnograficznego. Warto również nadmienić o ory'ginalnych pomysłach badawczych Eugeniusza Frankowskiego, odnoszących się do wnikliwego pogłębienia kontekstu historycweglJ przy rozpatrywaniu zjawisk kulturowych oraz postulujących w badaniilch nad sztuką ludową obok przygotowania historycznego, także filozoficzne i psychologiczne 15. W 1950 r. dokonano reformy studiów uniwersyteckich, rezyg!lując: ze zindywidualizowanych wykładów odzwierciedlających zainteresowania i prace badawcu~ profesorów kierujących katedrami, na rzecz ujednoliconych' sztywnych zajęć kursowych. Pod nazwą Studium Hist8rii Kultury Materialnej doszło do instytucjonalnego połączenia etnografii z archeologią i, co za tym idzie, wysunięcia na plan pierwszy w badaniacl-, problematyki kultury materialnej. Wspólne kształcer.i'e przez pil.'fwsze dwa lata stu;diówetnografów i archeologów pozostawiało zbyt mało możliwości na dogłębne poznanie (już w ramach specjalizacji) i tak okrojonego przedmiotu podstawowego. Trudno zgodzić si~ z opinią, iż wpnwadzenie ujednolicenia opartych na materia'lizmic historycznym i dialektycznym "założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu ob~)wią.. zującego we wszystkich ośrodkach, jak również z położenia dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy do pozytywów" 16. W tym okresie wprowadzono do praktyki naukowej i dydaktycznej zasadę centralnego planowania, co wiązało się raczej ze:zmianami organizacyjnymi i podbudową metodologiczną, a właściwie z szukaniem ideologicznej racji dla poszczególnych dyscyplin. Niewiele to więc miało wspólnego z merytoryczną, centralną koordynacją prac 13 Tamże, s. 102. Fakty etnologiczne i metody ich badali, "Lud", l. 39. 1952,s.32 - 6i2. Z ośrodkiem lubelskim związany był t<lkże E. Bul::llnda. Z,ob. E. Bulanda, O metodzie funkcjonalnej w etnologii, "Lud", 1945, t. 36, s, 348 - 368. 15 E. F1r,u'!1'kowstld, Zagadnienia metodologii badań nad 8ztnkq ludową, [w:1 14 Z'O:b. S. P'olllia-tow.ski, Materiały nej do studiów oraz metodologii kawska, 16 i dyskusji badań nad ;:; zakresu sztuką, teorii i historii sztnki, krytyki anystycz- t. 5, 1951, s. 369 ~ 382. oab . .t3Jkże M. Fran- Etnografia ... , op. cit" s. 2.2-1 - 223. M. Fr-a1nkowska, op. cit., s. 198. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POUSKIF..T 41 badawczych. Był to czynnik istotny, lecz to przede wszystkim ogrnniczenie ekspansji poznawczych etnografii, rzutowało w sposób decydujący na pozycję tej dyscypliny wśród innych nauk humanistycznych i społecznych. Doprowadziło to tak'że m. in. do "rozproszenia organizacyjnego i wchłonięcia przez różne instytucje pewnych działów etnografii, jak np sztuki ludowej przez Państwowy Instytut Sztuki, a literatury ludowej przez Instytut Badań Literackich, bądź podejmowania przez przedstawicieli innych dyscyplin, zwłaszcza socjologii, tematyki etn,ograficznej w swych własnych wydawnictwach" ". Na konferencji metodologicznej zorganizowanej w lutym lH51 r uchwalono powołanie w Polskiej Akademii Nau'k Instytutu Etnografii, lecz do jego powstania nie doszło. Tak więc na odibywającym się w tym samym roku I Kongresie Nauki Polskiej "pozycja etnografii wśród in nych dyscyplin naukowych nie została wyra żnie określona ani pod 'vvzględem merytorycznym, ani organizacyjnym i rozproszenie jej działóv,; nie uległo zmianie". W 1953 'r. powołano w ramach PAN Instytut HistDrii Kultury Materialnej, a w roku następnym powstał w tej instytucji Dział IV Etnografii, b<;dący akademicką reprezentacją środowiska \&. D·) tego czasu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było jedyną ogólną organizacją etnografów, jedyną płaszczyzną intelektualną dla wymiany poglądów i prowadzenia działalności wydawniczej. Natomiast Dział IV miał byĆ' oprócz tego koordynatorem programów metodologicznych i badawczych. Na tym forum podjęto decyzje o konkretnych programach badawczych, absorbujących etnograficzne placówki naukowe na szereg następnych lat. Za priorytetowe uznano prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym, podjęte pod kierunkiem J. Gajka. Drugi nurt prac etnografic7.nych. w oparciu o badania terenowe, miał dążyć do sporządzania monografii wsi, regionów, bądż wybranych zagadnień, głównie jednak dotycz<jcycl: zaniedbanej dotąd kultury materialnej 19. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, oprócz zmian organizacyjnych w etnografii, toczą się również dyskusje o charakterze metodologicznym. Na wspomnianej konferencji w 1951 1'. zwra'cano szczególną uwagę na dynamikę współczesnych prz.eobrażeń, na powiązanie etnografii "z życiem" i budową socjalizmu Krytycznie i pochopnie wypowia dano się na t€mat przeżywania się metod przedwojennych. Dochodziło 2<l. " Taunż,e, 18 tendencje 19 s. 1'!'}9. Zob. J. :Bu'f'sz\a, Etnografia - kierunki A. Kutrz'eba~Bojnarow.a, cach etnograficznych, w badań. ,.Lu,d", Kultura [w:] Etnografia cIaw 1'976,s. 46. 20 J. Burszta, op. cit., s. 42. ćwierćwieczu Polski 1009, t. 53, s. 3'8. ludowa Polski. w Ludowej. dotychczasowych Przemiany kultury Organizacja pniskich ludowej, t. pra- 1, Wro- �42 Krzysz·iOf Piątkowski do politycznych ataków np. na :funkcjonalizm. Ideo~ogiczną determinant~ nauki obrazują m. in. publikowane tłumaczenia prac radzieckich w rodzaju: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu. Podnoszono także problem celów i metodologii etnografii, pob1:ulując oparcie tej dyscypliny na ·bazie materializmu historycznego. Te nowe idee miały się realizować w podejmowaniu zagadnień gospodarczych i spolecznych, w podkreślaniu w opisywanych kll'lturach "ludu pracującego" współzależności sił wytwórczych i stosunków produkcji, czy też odbicia stosunków społecznych w organizacji pracy i życia "mas pracujących". Pos~ulowano powiązani€ prac etnograficznych z "potrzebami budownictwa wcjalistycznego", maz podejmowanie prac, "które mogą dać podstawę do lepszego planowania i organizowania nowego życia" "l. Trzeba przyznać, że postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami pohtycznymi, bowiem tWÓTCZO i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historyc:mego w pracach etnograficznych, chociaż niektóre z nich miały taki właśnie deklaratywno-polityczny charakter (na przykład kilka prac K. DJbrowolskiego z tego okresu). Bardziej merytoryczne były późniejsze dyskusje inspirowane przez UlKA PAN, dotyczące prac atlasowych czy mOllograficznych. J. Gajek w referacie wygłoszonym na konferencji we Wrocławiu w 1955 r., zatytułowanym Zadania i metody prac!j Polskiego IltlasH Etnograficznego, wi'dział etnografię jako naukę historyczną, zajmujQcą się genezą i rozwojem ludów, narodów i ich kultur, opisywanych w .N/ojej specyfice. Program prac atlasowych charakteryzował następująco: ,,1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych faktów ku1turo'vvych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określo-. nych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kultury; 2) Atlas nie może być: zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: aj odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym i warunków bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniejszość i przeszłość; 4) musi on być bodaj przekrojJwym obrazem wszystkich dziedzin życia ludzkiego w określonych c?:.lsach i określonej etnicznie przestrzeni" Z kilku sesji naukowych, odbytych w połowie lat pięćdziesiątych pod egidą PAN, szczególne znaczenie dla polski·ej etnografii nadawano Krakowskiej Konferencji i\1etodologicznej z kwietnia 1956 r. Celem tego spotkania była ocena i analiza współczesnych problemów etnogra-fii, ckreśtt. tl dzenia o. Zob. Gaj.kowa. postępowej Ocena "t Cyt. za: lVI. Fr.ankows,k,a, gresywna w zróżnicowanie dorobku m.1jśli spolecznej, etnografii obsza m polskiej, polski, polskiej "Lud", 1!95Q, etl10grafii .t. i etnologii op. cit., .'3. 2i2;8. Zob. -takŻJe .T. Gajek, "Lud", 1954, t. 4t, [w:] Etnografia z pnnklll wi- 39, s, GZ6 - 6Z·9. s. 242 - 256, tenże, Polski, Przemiany. _" Metoda retro- Etnograficz7u? op_ ci;, t. 1. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 43 lenie jej zakresu i założeń badawczych, a także wytyczenie metodologicz·nych dróg oraz problematyki badań na przyszłość ""o Programowy referat pt. Drogi roz'l£oju etnografii, jej obecne zaJania i :wi4Zki z innymi naukami wygłosił Kazimierz Dobrowolski 24 Określał on istotę etnografii w perspektywie dwóch teorii: z jednej strony teorii rekonstrukcji historycznej, a z drugiej - spolecznej teorii współczesności. W realizacji takich założeń powinno się, zdaniem Dobrowolskiego, krzyżować indywidualizujący, historyczny i syntetyzujący, socjologiczny punkt widzenia. Taki historyczny socj0logizm,oparty na materializmie historycznym, zmierzał zatem do łączenia w sobie ujęcia diachronicznegD i synchronicznego. Etnografia została zatem określona jako nauka historyczna. "Przy wyznaczaniu jej współczesnych teoretycznych i metDdologicznych podstaw widziano dwa pod~iawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rzeczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określano jako podstawową domen~ etnografii" "5. W związku z takim nastawieniem zaczęto szczególną uwagę poświęcać badani-om terenowym (zwrócił na to uwagę Dobrowolski), widząc w nich podstawowy zakres pracy etnograficznej. Miały one zmierzać do rekonstrukcji aktualnych procesów, ze zwróceniem uwagi na aspekty genetyczne i rozwojowe oraz do rekonstrukcji "rzeczywistości minionych, historycznych". Badane procesy miały być ujmowane zdaniem Dobrowols15.iego w sposób integralny. W efekcie takie dezyderaty kierowały penetrację etnograficzną na małe społeczności lokalne, prowadząc do ich empirycznego, strukturalizującego oglądu w perspektywie socjologicznej. W tym możemy szukać: źródła rozkwitu w następnych kilkunastu latach tak charakterystycznych studiów monograficznych, jak równ~eż źródła idei przemiany, przez pryzmat której spogląda się na współczesną rzeczywistość kulturową (w jej powiązaniach w ramach mikrostruktur i zależnościach od makrostruktur). W swoim referacie K. Dobrowolski postulował także rozszerzeni~ zakresu etnografii o dziedzinę kultury robotniczej. Przedmiotem badar! mialy być dawne i współczesne formy i treści tej kultury. Punktem wyjścia przemiany kulturowe wsi, spowodowane postępującą ~ndustrializacją. Wprawdzie idee badań kultury robotniczej podjęto wcześniej w ośrodkach krakowskim i łódzkim, lecz tak wyraźne postawi.enie problemu uznania tej sfery rzeczywistości za przedmiot badań etnografii "~J. BUl:-;zhl, op. cit., S. 4'3; M. F'ran'kowsk,a, "l K. Dohrmvoh'lki, Drogi rozwoju etnografii cL)} i zwiqzkl z i1lnym"i 11QHkami (rozważania t. l, s. 72 - 83. :l5 J. Bur.-;2lta, op. cit., S. 44. op. cit., s. 2'06. poLskiej, d1Jskusyjne), jej obecne "Etnogra>fia zarlania, meto- P.ols.k~i", 1958, �44 Krzysztof Piątkowsk! stanowiło novum i wzbudziło liczne kontrowersje. Na konferencji krakowskiej doszło do wyraźnej "polaryzacji stanowisk etnografów, opowiadających się częściowo za ograniczeniem zakresu probh,matyki badan, tj. do wyłączenia badańk<l.dtury robotniczej, w przeważającej zaś większości za jej rozszerzeniem, tj. objęciem badaniami etnograficznymi także kuItury robotniczej, dawnej i współczesnej. Zdecydowanie odmienne od referenta stanowisko zajął prof. K. Moszyński wysuwający poważne zastrzeżenia co do potrzeby tak poważnego rozszerzenia zakresu p.tnografii. Jego zdaniem «przedmiotem etnografii, na ogół do niedawna nie podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie, narodów cywilizowanych». Historią kultury robotniczej, według K. Moszyńskiego, winna zająć się specjalna dyscyplina, z którą współpracowałaby etnografia, nie traktując jednak prac tego typu ja.Jo własnc:go przedmiotu badań" ~~. Z tej konfrontacji zwycięsko wyszły propozycje badawcze K. Dobrowolskiego, poparte przez większość uczestników konferencji. Niektórzy z nich, jak np. A. Kutrzeba-Pojnarowa, bardzo zdecydowanie opowiedzieli się za rozszerzeniem problematyki etnografii także o kulturę robotniczą, nie rezygnując jednak z dotychczas podejmowanych zagaci-nień 27. Można zatem stwierdzić, że efektem Krakowskiej Konferencji Metodologicznej było przyjęcie historycznego socjo10gizmu jako u:liwersalnej metody badawczej, wykorzystywanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych. Nowa idea podnosząca problem zmian ~ulturowych, zaszczepiana była do badań nad współczesnością kultury chłopskiej i robotniczej, oglądanych funkcjonalnie (w sensie odniesier\ d') zwykle niedużych, społecznych całości) i w procesie przekształceń. iN modelowym spojrzeniu' na proces przemian dokonywano jego oceny w kategoriach ilościowych, starając się także uchwycić mechanizmy zmian. iN duchu socjologii próbowano wydobyć także korelację zmian standardu kulturowego ludności wiejskiej, ze zmianami struktury sp;}lecznej, (-konomicznej czy zawodowej. Wreszcie relacjonowany tutaj spór o przedmiot etnografii doprowadził w efekcie do rozszerzenia zakresu problematyki etnograficznej i wyjścia poza ramy badań regionalnych. Dokonując oceny lat pięćdziesiątych z pU11ktu widzenia teorii eLnograficznej, trzeba zająć stanowisko krytyczne. J. Burszta, pisząc a sytuacji polskiej etnografii w pierwszych latach tej dekady, zauważył enigmatycznie, że "nie było pomyślnej aury" dla tej dyscypliny 28. iNcze.śniej M. F,rainkO'\v&ka, op. cit., s. 23Q. ZOb. E. P.ietraszek, Et1wgraficz1Ut konferencja 1950), "Eino@mfia 'P~lstka", 1958, t. 1, s. 41'8. 28 J. Burszta, op. cU., s. 35. 26 27 metodologiczna (K'raków, 23JV. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 45 była mowa o redukcjonizmie poznawczym i szukaniu ideologicznych racji dla etnografii. Jednakże w czasie konferencji krakowskiej, już w "innej aurze", także nie doszło do konfrontacji wielu stanowisk poznawczych. Historyczny socjologizm zdominował ewolucjonizm krytyczny Kazimierza I:vIoszyńskiego.Ale nawet w wystąpieniach programowych Dobrowolskiego można zauważyć mało pogłębionych argumentów poznawczych, punkt ciężkości zostaje przeniesiony jakby na spory przedmiotowe (zakresowe). W tym okresie wytyczona została problematyka etnograficznych prac badawczych na następnych kilkanaście lat. Główne tendencje tych badań to: opracowywanie monografii regionalnych, opracowywanie monografii tematycznych i problemowych, kontynuowanie prac atlasowych i, już w latach sześćdziesiątych podjęcie problemów etnografii pozakrajo\vej (badanie przemian kulturowych w Mongolii, Bułgarii oraz amerykanistyczne .., studia poznańskie) 29. Warto także wspomnieć o badaniach nad kulturą ludową Karpat, które osiągnęły spory rozmach i doprowadziły do współpracy naukowej z badaczami Czechosłowacji, Rumunii, ZSIU{ oraz o badaniach poznańskich nad integracją kulturową ziem zachodnich. Monografie c-egionalne zbudowane były przeważnie według klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową. Z całego szeregu takich publikacji wystarczy przytoczyć dwie, najbal'dziej reprezentatywne i najobszerniejsze: Kultura ludowa Wielkopolski (t. 1 - 3, 1960 - 67) i Kurpie, Puszcza Zielona (t. 1 - 3, 1962 - 65). Pierwszą z nich charakteryzowało podejście historyczne, gdzie najogólniejszym odniesieniem był podział na formacje społeczno-ekonomiczne, w obrębie których następowały już bardziej szczegółowe podziały, adekwatne do zmian gospodarki oraz warunków życia (np. czasy gospodarki folwarcznej), lub odnoszące się do ważnych wydarzeń historycznych, mających wpływ na obraz kultury regionu (np. wojny, rozbi.ory itp.). Druga monografia wprow2dza obok perspektywy historycznej, synchroniczne spojrzenie na współczesne przem:any rzeczywistości kulturowej. Najliczniejsze były monografie tematyczno-problemowe. Zasadniczo ograniczały się one z jednej strony do badań kultury tradycyjnej, a z drugiej - opisywały współczesne procesy społeczno-kulturowe, z uwzględnieniem jednak aspektu diachronicznego Wśród tej pierwszej grupy prac mamy zarówno czysto opisowe, wąskie tematycznie i drobiazgowe, traktujące opisywany przedmiot czy zagadnienia w oderwaniu od kontekstu kulturowego, społecznego czy historycznego oraz takie, które trak~O. Ta'mże, s. 44 i nast. Tamże, s. 49; zab. t.c,kże: J. BUDszJa, Dwa modele etnograficznych monografii u;si, ,.Lud" 1!J&9, t. 53, s. 147 - 163; K. Adam'l1iS, Monografie wsi w Polsce. Przeglqd problematyki badawczej, "Etnog.rafia ,PolsGl:a" 1'959, t. 2, s. 1157-202.. 29 :30 �46 Krzysziof Piątkowski tują problematykę całościowo w jej uwarunkowaniach; przeważa tu historyczny punkt odniesienia, korzysta się także z metod fiIologicznych. Z kolei monografie d<:otycząceproblematyki współczesności kultury ludowej podejmują m. in. takie zagadnienia jak: rozpad tradycyjnej kultury i krystalizowanie się jej współczesnego oblicza pod wpływem procesów urbanizacji i industrializacji 31, procesy adaptacji i integracji kulturowej (Ziemie Zachodnie) 32, kultura współczesnych grup zawodowych ~3, czy analiza przeobrażeń środowisk wiejskich 34. Badaniami obejmowano przeważnie małe społeczności lokalne lub pojedyncze wsie, wydobywając określony aspekt kulturowy czy społeczny. J. Burszta zauważa, że tego typu studia opierają się (zwykle implicite) o inne założenia metodologiczne (w sensie koncepcji kultury), nIż te przyjmowane w tzw. tradycyjnej etnografii. "Przedmiotem badai\ nie jest już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultura l·uclzkości), lecz kultura konkretnej grupy" Kulturę pojmuje się w tych badaniach "nie jako sumę czy zbiór luż;1ych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na da\Nnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonalną całość" 35. Główny nurt badawczy powojennej etnografii polskiej postuluje zatem funkcjonalną i strukturalną łączność opisywanych zjawisk z ich kulturowym czy społecznym kontekstem :'6. Ponadto uwzględnia się tło historyczno~gospodarcze i zachodzące współcześnie przeobrażenia. Najwięcej prac odnosi się do tak zwanej bazy, czyli kultury materialnej, rozpowszechniają się badania dotyczące szeroko rozumianych stosunków społecznych w kulturze ludowej (np. prace kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską), natomiast zdecydowanie najmnie]sza ilość prac podejmuje problematykę symbolicznych aspektów kultury:'; 31 Zob. np. A. KUltTzcba-Pojnarowa, przemian wspÓ!czesnych. D. M'arkowska, P,l'!skG." 1'964, t. Siudinm Tradycyjna 8. TradycJJ.ina społeczno.~<' wiejska w pl'ocesie Mników, pow. krakowskie(}o, Wroclu\v 19ti8; wsi spoleczność wioskowa w procesie zmian, "Etn<lgnfiz. Zob. np. J. H1l'rsZJta, Einografia polska a ziemie zachodnie, "Lud" nHl, l. JJ. lI'P. J. Ku-ehał-.Slka, Prze'miany sirukt.ury spoleczno-zawodowej J.()~i kaszubskiCh w XX wieku, WI'{)c1aw 1'971; B. Kopczyńs.ka-Jawor~ka. Tradycyjllo go.<· podarka sezonowa w Karpatach polskich, W'r'ociaw 19>69. 31 Z,Oib.np. D. lVIankowska, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium w"i podkrakowskiej, Wrodaw 1'964; W. PaprooCika, Współczesne przemiany wsi kurpi(J'1Js1<iej, 32 33 Zub. W:roclaw krakowska nych 1-9'7-5; D. D o'brO\'lr-olska, osad<l Chełm '15 J. B U r,szt'a, Etnografia 36 Zob. K. Zawi-s'bwicz-A'dams'ka, (z uwzględnieniem Przeobrażenia społeczne w la.tach 1900 - 1967, W'rodaw w ćwierćwieczu problematyki wsi podmiejskie}. ]'od- ]196'8. ... , op. cit .. s. 51. Konkret. i kontekst zmiany kllłtnrowej), w bnd[miach [w:] Grallice etnogra[!czi horyzon- Wa,rsz.awa 19'76, s, 1'14 - 1'30. 37 Wyróż'ni'a się tu;taj nowa,tonska 'W tym okresie pr,aca Z. Szyf'eJbcin-Sok!)lewicz, Plon - ob'rz<:d i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędÓW i Z1VJjc:n- ty badań kultury wsi w Polsce, �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 47 Przede wszystkim są to prace opierające się na matcriałach zebranych współcześnie. Oś tematyczna rozciąga się między problemami regionalizmu kulturowego a procesami i mechanizmami zmian kulturowych. A. Kutrzeba-Pojnarowa w książce Kultura ludowa i jej badacze wysuwa supozycję, iż istnieje syndrom, który można nazwać polską szkołą etnografii, mający swe źródła w XIX w. Odrębność tej szkoły wyrażać się ma w jej stosunku do badań kultury ludowej własnego kraju. Cechuje ją także "żywe, emocjonalne zaangażowanie, reagowanie na aktualne problemy polityczne i społeczne, wynikające z sytuacji kraju, empiryzm i zespołowość prac terenowych. Jest to główny rzec można nurt jej inspiracji, wysuwający konkretne pytania pod adresem obserwowanej i kształtowanej nastc;pnie rzeczywistości kulturowej kraju i jej historycznego uwarunkowania" 38. Mamy tutaj przykład pozytywistycznej wizji jednej (może lepiej ujednoliconej) etnografii, sięgającej tradycjami do XIX w., a wspartej zasadniczo metodologicznymi dezyderatami historyzmu i socjologizmu, w której to optyce następuje "zbliżenie postaw metodologicznych" badaczy. W takiej tradycji intelektualnej kształtowały się podstawowe pytania etnografii: 1) o cechy badanej kultury (regionalnej ludowej, narodowej); 2) o genezę i drogi rozwoju kultur (rozwijane ewolucyjne idee stadiów rozwojowych, czy drogi wędrówek poszczególnych wytworów kulturowych analizowane dawniej prz€z kierunek Kulturowo-historyczny); 3) o mechanizmy przemian kulturowych, gdzie metodą ukazującą proces przemian była, ukształtowana przez kierunki historyczne metoda rekonstrukcji modelu tzw. kultury tradycyjnej (opracowanego przez K. Dobrowolskiego) 39, modelu opartego na archaizmach i analizowaniu zmian, jakie w stosunku do "modelowej sytuacji" zaszły w badanej społeczności lokalnej; 4) o zasady funkcjonowania badanych systemów kulturowych, wynikające z całościowych ujęć funkcjonalnych, czy funkcjonalno-strukturalnych 10. W tym nurcie etnografii dominuje spojrzenie na przedmiot badall. przez pryzmat tematyczno-problemowy. Dlatego pewnie, mimo określonych założeń metodologicznych (historyzm, socjologizm), bogate inspi·· racje tematyczne i problemowe czerpano z twórczości K. Moszyńskiego. K. Zawistowicz-Adamska (i jej uczniowie) nawiązywali do tradycji socjologicznych dawnej szkoły Stefana Czarnowskiego. J. Gajek podstawy jów rolniczych, ,,;talwj'llla ."pra,wa 38 Wl'oc!a,w 1967. Ba,rdZlo wyraźnie podbudowy metodologie,znej A. Kutrzeba-Poj'na'IOwa, Warszawa w ty,m opracowaniu po- ludowa i jcj badacze. Mit i TzeczYLc'istość, 1'9,77.s. 17 - 18. 39 K. D~br{)Wlolsk'i, Chlopska s. 19 - 53. •0 Kultura z:o',;tala badań. A. Kutrzeba-Pojnarowa, kultura tradycyjna, op. cit., s. 21. "Etnografia Pols:ka" 1958. t. 1, �48 Krzysztof Piqtkowski rekonstrukcji historycznych (metodą retrogresywną) wywodził z prac J. Czekanowskiego i K. Moszyńskiego, do postulatów badawczych K. Dobrowolskiego i K. Moszyńskiego odwoływali się w swej praktyce m. in.: J. Klimaszewska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, M. Znamierowska-Priifferowa, M. Gładysz, A. Nasz, W. Dynowski, J. Burszta; idee E. Frankowskiego inspirowały badaczy poznańskich. A. Waligórski konsekwentnie zaszczepiał w rodzimej etnografii funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego". Analiza twórczości każdego z tych badaczy pozwoliłaby wydobyć pewne szczegółowe problemy teoretyczne, pojawiające się w ich pracach. Nie jest to jednak celem tego opracowania, koncentrującego się na podstawowych trendach metodologicznych. Dokonania charakteryzowanego wyżej głównego nurtu polskiej dnugrafii zostały zebrane w syntetycznym opracowaniu Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (t. 1, 1976; t. 2, 1982). Lata siedemdziesiąte cechuje znaczne rozszerzenie kontaktów z nauką światową poprzez udział polskich etnografów w międzynarodowych kongresach i sympozjach, uczestnictwo w europejskich przedsięwzięciach badawczych i wydawniczych, a także poprzez indywidualne wyjazdy czy zorganizowane ekspedycje badawcze (m. in. do Azji, Afryki, Ameryki Płd.). Za tym idzie szerszy dostęp do światowej literatury etnologicznej. Powstały w 1975 1'. Komitet Nauk Etnologicznych PAN stara się koordynować wszelkie poważniejsze inicjatywy środowiska. Sytuacja "otwarcia na świat" musiała doprowadzić do pewnych przewartościowań odnośnie "kondycji" krajowej etnografii, zwłaszcza w obliczu nauki światowej. "Wprawdzie o sytuacji kryzysowej w etnografii dyskutowano już od końca lat 50-tych, kiedy to przyśpieszone przeobrażanie się krajobrazu kulturowego polskiej wsi "uśmierciło" wyodręhniający definicyjnie tę dyscyplinę przedmiot badań tradycyjną kUlturę chłopską (często identyfikowaną z kulturą ludową); przez długi czas sytuacja była jednakże paradoksalna: w teoretycznych rozważaniach pisano i mówiono a potrzebie określenia na nowo przedmiotu badań etnGL~ra.fii. wskazywano na niemożność kontynuowania dotychczasowego profilu badań itd. - W praktyce badawczej niewiele się jednak zmieniało, mimo iż rozszerzono badania o zjawiska kultury robotniczej oraz współczesnej kultury artystycznej o ludowo-chłopskiej proweniencji (np. folkloryzm) 4", Początkowo nowe tendencje w humanistyce (np. strukturalizm, hermeneutyka, semiotyka, ogólna teoria systemów) nie zostały zaabsorbowane przez krajową myśl etnograficzną, skoncentrowaną nadal na lokalnej problematyce 43. Na przełomie tej dekady pojawiają się opracowania dat yH '2 43 A. Wali,gómk'i, Antropologiczna koncepcja człowieka, J. Bur6zta, B. Kopczyń.s-ka-JawolTc'ika, op. cit., .s. 13. Tamże, s. 14. Warsz,alwa 19'7'3. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII 49 POLSKIEJ czące metody funkcjonalnej i funkcjonalno-strukturalnej w etnografii ~\ a także omówienia fenomenologicznego sposobu interpretacji zjawisk kulturowych, w kontekście twórczości C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-J ędrzejowiczowej ~5. Na początku lat siedemdziesiątych poprzez prace C. Levi-Straussa dociera do polskiej etnografii strukturalizm. Metoda ta została podjęta przez etnografów bez swoich uwarunkowań filozoficznych (a właśnie do aspektów filozoficznych strukturalizmu odnosi się przeważająca większość polskich komentarzy), starano się wydobyć możliwości poznawcze tego kierunku w odniesieniu do sfery kultury symbolicznej. Algorytmy strukturalne posłużyły do analizy mitologii, magii ludowej czy symboliki obrzędów 46. \V następnych latach klasyczny strukturalizm przekształca się na gruncie polskim jakby w dwa nurty, łącząc się z jednej sirony z fCIeami francuskiej szkoły strukturalno-historycznej "La nouvelle histoire" i dążclC do interpretacji "struktur długiego trwania" w per· spektywie historyczno-strukturalnej (połączenie w etnologii historycznej badaJ} synchronicznych i diachronicznych); a z drugiej .- wchodzi w związki z semiotyką, tworząc specyficzny odłam semiDtyczno-strukturalny. Inspiracje teoretyczne wywodzą się ze szkoły semiotycznej Moskwa - Tartu, gdzie z rzeczywistości kulturowej analitycznie wyodrębnia się teksty (aspekty zjawisk kulturowych spełniające funkcje semiotyczne) i poszukuje się ich odniesień znaczących (analiza semantyczna) oraz odkrywa wewnętrzną strukturę (analiza syntaktyczna). Niektórzy zwolennicy orientacji semiotycznej wprowadzają ponadto perspektywę pragmatyczną analizy, jako łącznik z rzeczywistością empiryczną (tzw. społeczDćl sytuację komunikowania). W tzw. "nowej etnografii polskiej" podejmuje się także próby zastosowania metody fenomenologicznej w dociekaniach "o istocie" symboli, wyodrębnianych z ciągu struktur pokrewnych i doprowadzaniu do mniej lub bardziej intuicyjnych ujęć "tego samego jądra znaczenia". Przewodnikiem myślowym jest w tym przypadku przede wszystkim M. Eliade, a także G. Van der Leeuw. Najnowsze inspiracje metodologiczne płyną z amerykańskiej antropologii, skąd usiłuje się przetransportować wizję etnografii jako dyscypliny 41 Zob. np. Z. Szyfelbcin-Scko.lewkz, mu-strukturalizmu w tłumaczeniu O niektórych zmianlf kulturowej, t. 13. z. 2. s. 25 - 43; także prace A. vV,alirsór'lK:':ego. H Zob. A. Zadl'ożyósk\-Barącz, Fenomenologiczna Znstosowanie w polskich badaniach etnograficznych, L. SItamma, Rytnn! pokładzin w 16 Zob. np. "Etl1iografia Pol,ska" Polska" 4 Lud. 1915. t. 19, z. 1, .3. 51 - 64; 1'976. t. 20, z. 1 ,.C;. 99 - no. t. LXIX ograniczeniach "Etnognfi,a konccPc)ll Junkcjm7'llizPo,bka" hishrii i 1969, kulhr1J "Et'!1'Ogr<\fia Polska". 1963. t. 12. Polsce ~~ anaUza struktt.ralnn, t'enźe. Mit Alkmen)}, "Ehl~)G"aE'1 �50 l{;zysztof Pil1tkowski badającej kulturę "we wszystkich jej przejawach i wymiarach", bez :>graniczeń przedmiotowych i problemowych. Zgodnie z obcymi wzorami można wtedy mówić o etnografii kognitywnej, interpretatywnej c.zy symbolicznej, w zależności od przyjętej optyki metodologicznej. Dokonując oceny najnowszych tendencji badawczych w polskiej etnografii, należy podkreśłić dążenie do określenia nowych płaszczyzn badawczych (odnoszących się głównie do symbolicznej sfery kultury), z pominięciem przedmiotowego wyznaczania ich zakresu. Czerpiąc inspiracje z nauki światowej, dąży się także do precyzacji warsztatu badawczegu w oparciu o przyjęte konsekwentnie założenia metodologiczne; zmierza się tym samym do krytycznego przezwyciężenia dotychczasowych sposobów badania rzeczywistości kulturowej 47. Należy także zaznaczyć, że niektórzy z młodych wyznawców metod poststrukturalnych w etnografii niezbyt jasno zdają so'bie sprawę z ich uwarunkowań filozoficznych i metodologicznych, zgarniają tylko jakby wierzchnią "śmietankę" (np. typologie strukturalne), ignorując głębsze konsekwencje teoretyczne i poznawcze. Prowadzi tD często do chybionych ,bądź wtórnych rezultatów, ZW]dSZ·· cza bez znajomości tradycji badawczych w określonej problematyce i perspektywie teoretycznej. W omówieniu tendencji badawczych powojennej etnografii A. Kul rzeba-Pojnarowa podkreśla przesunięcia przedmiotowe i zakresowe tej dYT scyphny, odpowiadające nowej sytuacji historycznej. I tak: odnośnie zasadniczego przedmiotu i celu badań etnograficznych, nastąpiły przesunięcia "ze studiów nad historią kultury ludowej oraz nad źródłamI kultury narodu i państwa na zagadnienia teorii kultury, w tym mechanizmy i czynniki przemian". Z kolei w odniesieniu do pola i metod badawczyci1 - przemieszczenia "ze studiów porównawczych wybranych elementów kultur tradycyjnych i rekonstrukcji procesów ich rozwoju oraz obrazu zróżnicowań regionalnych kultury - na mniej lub więcej pogłĘbiony opis całościowy funkcjonowania i zmiany kultu-ry wybranych W:i; lub ich zespołów w ostatnim kirlkudziesięciołeciu". Wreszcie można zaUWAŻyĆ przesunięcia "z zainteresowania konkretnym opisem faktów umiejscowionych w czasie i przestrzeni, na zagadnienia metod ich opisu i analizy w kategoriach ogólniej~zych, zarówno generalitzacji historycznej, ja~ teorii" 48. W rzeczywistości te przesunięcia nie odbywały się w tak ukierunkowany i powszechny spasab. Obecny stan głównego nurtu etnografii wykrystailizował się, o czym była mowa, w połowie lat pięćdziesiątych. Etno- 4; J, Bu!',svta, B. KQlpczyńsxa-.J<:lworska, 48 A. s. 14 - 15. KutrzeOa-iPojrrau'Qwa, op. cit., s. 16 - 17. Wprowadzenie, [w:] Przemiany ... , t. l, op. cit.- �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W !?OWOJENNE.J ETNOGRAFII POLSKIEJ 51 grafia wybierała w swym rozwoju podejścia opisowe, faktograficzne. Jej postęp stymulowany był bardziej logi'ką badań terenowych (niektórzy twierdzą, że i tu panowała żywiołowość i przypadkowość), niż inspiracjami metodo'1ogicznymi. Dominowało "przedmiotowe" (składni'kowe, niekoherentne) rozumienie przedmiotu badań. Krytycy zarzucają takiemu modelowi etnografii zbyt małą ekspansywność teoretyczną, zawężanie p::Jla poznawczego, utrzymywanie stałych załO'żeń odnośnie przedmiotu badań, i co za tym idzie, rejestrację mało znaczących zjawisk, bez szczególnego wydobycia tych istotnych dla mechanizmów wewnątrzkulturowych; wreszcie rejestracja tych zjawisk dokonywana bywa przez pryzmat przeszłości. Zarzuty te wywodzą swą zasadność z faktu minihlalizowania etnografii przez inne dyscypliny, tak że dopiero teraz można mówić o tendencji "wyrównywania wymagań warsztatowych pomiędzy etnografią a innymi naukami" 49. Ten nurt krytyczny (można go nazwać humanistycznym) pojawia się w pO'lskiej etnografii, o czym też była mowa, na początku lat siedemdziesiątych. Mamy odtąd jakby spór o metodę. Metodologia głównego DUctu (pozytywistyczna) jest w zasadzie metodologią na uk i rzeczach i zachowaniach (wyłączyć tu trze·ba dociekania etnogenetyczne). W końcu lat sześćdziesiątych historyczny socjołogizm dąży, jak się wydaje, do pozytywistycznego ideału "naukowości" (prawdopodobnie za wzorem socjologii), rozbudowując i standaryzując warsztat badawczy, wprowadzając próby formalizacji, czy zmierzając do unifikacji programów dydaktycznych. Metodologia antyscjentystyczna nurtu humanistycznego chce być metodologią nauk o kulturze. Publikowane prace w tych kie,runkach odzwierciedlają także podział w środowisku etnograficznym. Aby uzyskać: przejrzystość poglądu na "metodologicznym polu" etnografii, należałoby konfrontować deklaracje metodologiczne etnografów z przebiegiem postępowania naukowego, zawartego w ich pracach. Dła uzy&kania lepszych efektów analitycznych takiego przedsięwzięcia, lub dla przeprowadzenia bardziej wszechstronnej i pogłębionej krytyki dorobku etnografii, przydatne będzie pewne jakościowe upo.rządkowanie Zaproponuję tutaj cztery płaszczyzny porządkujące: I. ogólna orientacja metodologiczno-filozoficzna; II. hierarchia komplikacji podejść opisowych; III. zastosowany przez badacza "wymiar" etnografii; IV. zastosowana metoda i jej efekty teoretyczne. Ad. I. Ogólna orientacja metodo·logiczno-filozoficzna zawiera się między aprobowaniem źródeł pozytywi.stycznych (neopozytywistycznych) coZy 49 •• Tamże, s. 17. �52 Krzysztof Piątkowski antyscjentystycznych uprawianej dyscypliny 50. Pozytywistyczni filozofowie nauk przyjęli w latach trzydziestych i czterdziestych nauki ścisłe za wzór wszystkich wypowiedzi sensownych. Język dyscyplin nie ujętych w karby indukcjonizmu uważano za pozbawiony sensu. Zasada weryfikacji przyjęta w tym kręgu głosiła, że poza tautologiami i definicjami o zdaniach sensownych można mówić wtedy, jeżeli dadzą się one zweryfikować JXlprzez dane empiryczne. Taka nauka była więc drogą do prawdziwego poznania 51. Ta wersja neopozytywizmu została poddana w latach pięćdziesiątych ostrej krytyce (zob. prace np. P. K. Feyerabe;1da, T. S. Kuhna, J. Lakatosa, K. Poppera). Wiele idei pozostało w tzw. empiryzmie i można przyjąć, że znalazły one ostoję także w etnografii. Założenia empirystyczne, które można odnieść do etnografii, to m. in. teza, że dyscyplina naukowa posiłkuje się intersubiektywnie obserwowalnymi (podzielanymi) danymi, dającymi się opisać językiem obserwa( ~inym (nie obciążonym żadnymi teoriami). Mieści się tu także stwierdzeni{;, :.':e poszczególne teorie mogą być falsyfikowane lub weryfikowane poprzez porównanie z opisaną rzeczywistoś'Cią empiryczną, a wybór teorii dokonuje się racjonalnie i obiektywnie (można wyeksplikować kryteria tego wyboru). W praktyce badawczej zakłada się analityczne wyodrębnimie składników badanych zjawisk, poddanie ich obserwacji, "parametryzacji" i opisowi. Następuje tu redukcja tych zjawisk do ich części i elementarnych procesów. Badacz stara się być obiektywny i neutralny, odrzuca więc gusty, uczucia, sympatie społeczne czy historyczne, zachowuje bezstronno'ść w podejściu do prz'edmiotu -badań, a także reprezentuje dqżenie do sprawdzalności zdań; wyklucza również wartościowanie (oceny). W humanistyce nie udaje się osiągnąć takiego stanu. W etnografii trudno zdecydowanie oddzielić podmiot poznania od jego przedmiotu (przedmiot jest jakby cząstką podmiotu). Wydaje sic;, że specyficzna stronnicwść (nie tendencyjność) jest cechą działalności badawczej. Pozytywistyczna etnografia stara się jednakowo widzieć wszystkie problemy badawcze, czy zatem można patrzeć wartościująco na wybój' problemu i perspektywy badań? J. Huizinga mawiał o historii, że jest jedną z form, w jakiej cywilizacja mówi o sobie samej. Chociaż główny nurt krajov:rej etnografii "wpisany" był niejako w orientację empiry'czną, ni'e udało się w nim utrzymać założeń empirystycznych w czystej postaci. Teoria nieZJgodna z rzeczywistością obSErWOwaną uważana bywa przez empirystów za fałszywą. Jednak można zna50 Zob. J. K'lTI!ita, Scjentyzm i antyscjentyzm, [w:] Poznanie, umysł, k71,tura, Lub1in 11982, 's' HO - 186. SI Zob. np. J. Kotarbińska, Ewolucja KQla Wiede1isk.iego, [w:1 Logiczna tcori(l nauki. Wybór artykulów, lI'ed. T. !Pa:wlow~ki, Warszawa 1'966, ,;. 295 - 31'8; takż.e tej autorki, Kontrowersja: dedukcjonizm -ind1Lkcjonizm, tamże, ;;. 31'9- 340. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 53- leźć przykł,ady (np. odno,szące się do sfery symbolicznej kultury), gdzie dane sprzeczne z teorią nie doprowadzają do jej odrzucenia, jeśli brRk jest teorii alternatywnej (jak na pewnym etapie etnografii). Przyjmuje się wtedy czę~;to dodatk{)we założenia lub traktuje problem jako jeszcze nie {)pracowany. PrawdopodDbnie teorie o znacznym stopniu ogólności są niepodatne na falsyfikację 52. ZałDżenie {) istnieniu "czysteg{)", {)bserwacyjnego języka p{)kutowałD w etnograficznych {)pisach, które były prostymi indukcjami faktów, pDtem uogólnianymi. W rezultacie wy,::h{)cizil fenomenahstyczny (mDże lepiej, zdroworozsądkDwy) obraz rzeczywist{)ści kulturowej, d{)stępnej każdemu. Antyscjentystyczna krytyka wykazuje, że procedury badawcze (obserwacyjne), jak i język Dpisu badanej rzeczywistości - są zdetermin{)wane teoretycznie. Z wielu pwblemów, jakie pojawiają się w tej płaszczyźnie, warto zwrócić uwagę na zagadnienia p{)znawcze. "Wbrew tradycyjnemu empiryzmowi bowiem, który ujmuje poznanie ja'k{) niczym nie zapośr;:;dnicwne tworz'enie pojęć {)gólnych na podstawie jednostkowych obserwacji własności p{)wtarzalnych, nie potrafimy wyodrębnić ze świata żadnego konkretnegD, niepowtarzalnegD wydarzenia i zakomunikDwać dyskursywnie naszej wiedzy o nim, nie p{)sługując się w tym celu pojęciami r;gólnymi, t{) jest nie traktując obserwowaneg{) zdarzenia jako elementu jakiejś klasy. (... ) Możemy tedy powiedzieć, że to, co się powtarza w obser· wowanych zdarzeniach, tD abstrakcyjne stany rzeczy (i ich następstwa), które nigdy nie występują realnie w postaci czystej, chyba że przyznać realne istnienie ideom plat0l1skim, ,lecz realizują się uwikłane w Dkol1cz~ ności, których nie uwzględnia charakterystyka tych stanów. W odr0żnieniu od niepowtarzalnych zdarzeń, powtarzalne stany rzeczy są więc kon-struktami na~zego umysłu (... ). Nie ma więc innej drogi do wyodrębnienia niepowtarzalneg{) lwnkrE'tu niż przez wyróżnienie gD za pośrednic"w"'m P{)jęć ogólnych, dotyczących tego, CD powtarzalne" 53. Pojęcia, ich klasy - są uwarunkowane przyjętą teorią. Tzw. "g{)łe fakty" uznawane przez empiryzm, t{) w istocie interpretacje badanych zajwisk w pojęciach dotychczas przyjętych teorii, założeń i wart{)ści 5~. Podejście antyscjentystyczne nie pokrywające się z empiryzmem "", m{)że przyjmować adekwatn{)ść: sądów (o charakterze pojęciowym) z rze5~ 5~ 5ł 1. Barbour, Mitu, mor/de, paradygmaty, Kraików 11984, s. 15. S. AHk;'!c'rdamski, Nauka a porządek świnta, War5zawa 1983, s. 56 - 57. Tamże, s. III ;por. t,akże S. Amsterdamski, Między historią a metodą, \Vdl'- szawa lfł83. 5:; Zob. interes'ujące prace s,ocjolo.g.iczne np. H. Gar-finkla, D. H. W'["onga, A. W. G(}uldner~\. A. V. C i·C'oul'cIa, czy etnologk:zne np. ·M. Singera, W. G00denougha, V. Turncra, czy C. GeDrtza, j.ośli ograniczyć s'ię tylko do badaczy :<merykaz'J.sk'ich. �54 [{>'zysz,ioj Piątkowski czywistością kulturową i uznawać poznanie pojęciowe, lub taką formę poznania odrzucać. Przyjmuje się, że nie istnieje jeden język r.auki uwzorowany na przyrodoznawstwie, lecz wiele ich typów, które spelniają różne funkcje. Każda z szerokich dziedzin etnologicznych - np. mitologia, religia, sztuka, operuje pewnym językiem i dąży do innego "celu" (typ języka posiada własną logikę dostosowaną do tego celu). Zastosowane metody oceniać można w zależności od tego, w jakim stopniu przyczyniają się do od1uywania funkcji tego języka (w etnografii bardzo dogłębnie zostały rozpracowane np. funkcje języka mitologii) 56. Mogą pojawiać się w ta-kiej perspektywie pytania o kategorie kultury, jak np. w pracach A. Guriewicza 57. Przez te kategorie rozumie sip, takie ogólne pojęcia, które składają się na ludzki światopogląd i leż<.~u jego' podstaw, Znaczna część przedstawicieli jakiejś kultury może r.awet nie zdawać sobie sprawy z ich znaczenia i wcale nie uważać ich za istotne pojęcia światopoglądowe, lecz uważać je za coś oczywistego, narzuconego przez tradycję, kulturę i socjalizację. Etnograf natomiast, nawet z perspektywy czasu, może "odgrzebać" je w jakiejś formie językowej, w sztuce czy innych zjawiskach kulturowych: w różnorodności form zwyczajowych zachowań, w rytuałach, normach itp. Badacz dąży do zrozumienia mentalności innych kultur i epok. Taka perspektywa pozostawia zawsze możliwość nowego stosunku do materiału etnograficznego, jego reinterpretacji; rysuje się więc nieskończone pole badań. Ad. II. Hierarchię komplikacji podejść opisowych w etnografii można przedstawić na-stępująco: 1. Opis parametryczny - naj prostsza forma opisu wychodząca od empirycznej obserwacji - polega na analitycznym \vyodrębnieniu cech i relacji badanego obiektu (zjawiska kulturowego). Należy mieć świadomość ''''pływu teorii na obserwacje; w pracach etnograficznych często można spotkać tę formę opisu przeprowadzoną w sposób niemetodyczny, zdroworozsądkowy (,,fenomenalistyczn y"). 2. Opis morfologiczny - zakłada analityczne ustalenie składu i struktury tego obiektu, a następnie prowadzi do wydobycia powiązań między cechami i relacjami wyodrębnionymi w opisie parametrycznym. Najpowszechniejszy w etnografii jest opis "powierzchniowych" struktur badanych zjawisk kulturowych, mOŻe on także dotyczyć, tak jak w kierunkach poststrukturalnych, struktur "głębo'kich" (przyjmuje się wtedy najczęściej "językopodobne" odwzorowanie kultury). 3. Opis funkcjonalny - może dotyczyć: a) zależności między parame.6 E. M'ieletiru<;'k:i, Poetyka 57 ,A. Guri€wicz, Kategorie mitu, Wa.rszawa kultury 11181. średniowiecznej, Warszawa 10976. �FROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 55 trami (cechami, relacjami) badanego obiektu kulturowego (tzw. opis funkcjonalno-parametryczny) - najbardziej popularna forma opisów funkcjonalnych w etnografii; b) zale·żności między elementami zjawiska Kulturowego (opis funkcjonalno-morfologiczny) 'Czy nawet między aspekt.ami badanej kultury, jak w klasycznym funkcjonalizmie B. Malinowskiego 5b; ej zależnosci między strukturą i cechami obiektu, a zwłaszcza zależiJOści między strukturą "głęboką" a powierzchniowymi parametrami jakiegoś zjawiska kulturowego, charakterystyczne dla funkcjonalnego odłamu kierunku semiotyczno-strukturalnego w etnografii 59. 4. Opis zachowaniowy badanego aspektu kultury - ma złożoną postal', stanowiąc jakby dalsze rozwinięcie form opisów funkcjonalnych Vi kierunku ukazania "działania" analizowanych obiektów; przybiera on nie tylko w etnografii konstrukcję modelu teor'etycznego. Można powiedzieć, że teoria jest systemem abstrakcYjnych symboli nie zawsze analoglcznie obrazujących wybrane aspekty rz€czywistości w perspektywie: określonych celów. W takim sensie - modele teoretyczne są symbolicznym przedstawieniem, w okre.ślonym oelu, wybranych aspektów zachov..-aniazłożonego systemu np. kulturowego 60; mogą np. odzwierciedlać "głęboką" strukturę badanej rzeczywistości symbolicznej. Są zatem istotnymi składnikami myśli naukowej i odgrywają podstawową rolę w naukowym wyjaśnianiu u'. 5. Opis systemowy - może być związany z opisem (3) lub (4), może być także jeszcze bardziej złożony. V. Sadowski, przedstawiciel tzw. ogólneJ teorii systemów, charakteryzując istotę ujęcia systemowego podkreśla, że cechUje je "rezygnacja z jednostronnie analitycznych, liniowych metod badania. Główny akcent kładzie się na anahzę całościowych, integrujących właściwości badanego obiektu, ujawnianie jego różnorodnych sprzężeń i struktury" A zatem takie podejście stanowi dzisiejszą próbę rozwiązania dylematu części i całości. Problem ten dotyczy warunków poznawczych i charakteru opisu, również w odni€sieniu do kultury. Można tu mówić o ukierunkowaniu "na odkrywanie szcz'egółowych zasad metodologicznych odtwarzania prżez wiedzę teoretyczną modeli całości, obiektów systemowych" 63. Takiemu opisowi można poddać np. systemy U:l. 5S Ta,ki opi.:; j.n.-.lyucji ha'ndlu i wy'm.iany "kula" Argonauci PacYfiku, B. :\Ialionow.siki, ZachodniefJo na wyspach Wa.pszoawa Trobl'i:C.mda [w:] '1'967. 5" Zob. K. PiąLkowski, N,iektóre problemy zastosowania metody sen"ioLycznej "Łódzkie Studi.a Eltnog~aJiczne" 1004,.t. 2'3, s. 1'84 - 190. '10 1. Barbou'r, op. cit., s. 10, 43. -li E. Nagel, StTHktura nau.ki, Zagadnienia logiki wyjaśnień naukowych, 'Wal'- u.' elllografii, sza \\'a 62 1970, s. 109. V. Sadowski, ')J T,a'mż€, .s. Hl. Podstawy ogólnej teorii systemów, Warszawa 1'978, s. 13 - 14. �56 Krzysztof Piqtkowski wierzeniowe, ale i pewne układy cało'ściowe, np. układ: człowiek grupa kulturowa - światopogląd. Będzie to tzw. system supe,rzlożony, gdzie nakładają się aspekty psych01ogiczne, techniczne, społeczne, symboliczne, itp. Należy j'eszcze podkreślić różnicę między podejściem systemowym i strukturalnym. Analiza struktura'lna - i to we wszystkich swoich odmianach - poprzestaje na badaniu sieci wzajemnych pow:ązań w obiekcie, co jest tylko jednym z etapów badania systemowego. Poza tym salm punkt wyjścia dla analizy strukturalnej może być systp.mowy i niesytemowy, a więc mOże się ono zawierać w ujęciu systemowym, lub się nawet z nim rozmijać. Ad. III. Ta z kolei płaszczyzna - "wymiaru" etnografii - m"żc się wydać kontrowersyjna ze względu na inne skojnenia znaczeniowe tego słowa. Chodzi tutaj o sposób widzenia przez etnografa przedmiotu swojej dyscypliny. We współczesnej etnografii polskiej można wydzielić trzy idee czy perspektywy, które determinowały ogląd kultury, wyznaczając ramy metodologiczne; są to: A. perspektywa społeczna, B. perspektywa historii, i C. perspektywa interpretacji. W tej płaszczyźnie istotny jest wzajemny stosunek przedmiotu badań (kultury) i wybranej perspektywy. Z. Sokolewicz dzieh podstawowe metody etnologii na trzy grupy, '.1\\"0.żając za podstawowe kryteria: charakter przedmiotu bddań i jego stosu· nek do kategorii czasu i przestrzeni. Metody te są: ,,1. stosowane w przypadku problemów dotyczących form i struktuc charakteryzujących się długim czasem i odpowiadającej mu dużej przestrzeni, w tym struktur ukrytych, nie pJddających się bezpośredniej obserwacji; 2. stosowane w przypadku problemów dotyczących prawidłowości następstwa zdarzeń dziejących się w czasie krótkim i odpowiadającej mu określonej, historycznej, małej przestrzeni, zarówno dających się obserwować, jak ukrytych; 3. stosowanie do analiz małych społeczności i układów kulturowych ujmowanych jednowymiarowo, synchronicznie" 61. Z grubsza biorąc, grupa (1) metod, poza analitycmo-typologicznym ujęciem K. Moszyńskiego, odpowiada "wewnętrznemu", interprebtywnemu oglądowi kultury (C), gdzie nawet kategorie czasu i przestrzel1l SeJ jakby zawarte w samym zjawisku kultury (Imetody strukturalne, semiotyczne, fenom·enologiczne). Grupa (2) odpowiada determinantom historycznym (B) kultury, a grupo. (3) - socjalnym (A), gdzie przeważają ujęcia funkcjonalne. 6-[ Wyd. Z. Sokolewicz, Rozwój me~od analizy Un1w. Wal'szawskiego, 1!l81, s. H. w etnologi-i, [w:] Metol/Y etnologii, C?. 1, �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWO.JENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 51 Można stworzyć porządkującą typologię, gdzie kultura i elementy determinujące jej ogląd mogą być w konkretnych założeniach badawczych uznawane za stałe lu;b zrrnienne. Otrzymamy wówczas trzy zasadniczE:' nurty badawcze ("wymiary"), a w każdym z nich dwie alternatywn{~ tendencje badawcze. Pierwszy - s p o ł e c z n y "wymiar" etnografii zawiera zatem dwie ogólne możliwości ustawi-enia problemów badawczych: ]. Przyjmuje się jako stałe elementy kulturowe, szukając dL; nich zmiennych społecznych. W takiej persp€ktywie mieści się większość prac socjologizującego nurtu krajowej etnografii. Niektóre prace etnog:,aIiczne przyjmują perspektywę poznawczą, określoną przez przyjmowane (zwykle implicite) założenie, utożsamiające kulturę z procesami uczestnictwa j-ednostek w kulturze 65. Identyfikuje się wtedy uczestnictwo w kulturze z zewnętrznymi przejawami tego uczestnictwa, czyli zachowaniami (rozumienie kultury jako zespołu określonych zachowań). 2. Dla stałych wyznaczników typu socjologicznego (np. grupa, wiek, zawód, wykształcenie, itp.) szuka się w badanej społeczności zmiennych o charakterze kulturowym. J'est to zasadniczo podej.ście socjologii, lecz takie badania podjęło wielu etnografów, zawężając możliwości pOzrł?Wcze przez wprowadzanie skategoryzowanych ankiet. Drugi - h i s t o r y c z n y "wytrniar" etnografii 66 ukonstytuowany jest podobnie: 1. Fakty kultu.rowe odnosi się do procesów czy stadiów historycznych, dążąc do uzyskania ich historycznych generalizacji. Podnoszone są próby opisu, jakby prz·ekroju procesu historycznego, gdzie uwzględnia się współzależność różnych faktów historycznych. Krok stąd do ujęć synchr<micznych, zresztą K. Dobrowolski uznawał współczesność za ogniwo w procesie histQfycznym. Jego szerokie rozumienie kontekstu historycznego (przemiany warunków środowiskowych, gospodarczych, społecznych, wydarzenia polityczne i istotne historycznie) było specyficznym kryterium id-entyfikacji faktu kulturowego. Przeważnie w tego typu pracach poszukuje się okresów przełomowych w histo,rycznym kształtowaniu si(~ kultury chłopskiej 67 i przyjmuje się je jako determinanty rozwoju tej kultury, odnosząc do nich fakty kulturowe. Źródła (materiały) historyczne 63 J. Kmj'i<l, Kultura jako rzeczywistość myślowa, [w:ł Teoria artystycznymi, W,alI'szalwa 1'003, s" 15. Z{)b. Z. Sokolcwkz, O podejściu historyc.znym we kultury Q bada- nia nad zjawiskami M polskiej, rzowi 6, [w:] StlLdia zz akresu socjal·og·ii, K.m·ków19'ł2, s. 255 Woiniatk,Z metodyki badań Dobrowolskiemu, Zob. A. sce, [w:] Metody etnologii, op. cit., s. 3\1- 60. etnografii i historii współczesnej ofiarowane etrwgrafii Kazimie- - 2-63. nae! rozwojem klLltury chłopskiej ~v pol- �58 Krzysztoj Piqtkowski traktowane są pomocniczo, np. do odtwarzania historii dawnego regionu, osadnictwa itp. 2. \V tym aspekcie mieszczą się prace "etnograficznie" ukierunkowanych historyków, najogólniej mówiąc z zakresu historii kultury ludowej. Także np. w badaniach nad świadomością historyczną wszelkie wyjaśnienia postaw i zachowań kulturowych nie są mOŻlliwe ,bez rekonstrukcji struktur świadomości w różnych epokach i na różnych ohszaracil 6'. Mi€szczą się w tym nurcie również prace historyczn€ "La nouvelle histoire" postulująoe program kategoryzacji historii 6". Celem takiej ;~Cltegoryzacji byłoby rejestrowanie i rozpatrywanie różnych możliwości sposobów konstrUoQwania historii jako opowieści, w zależności od tego, jakie uwzględnia się aspekty procesu historycznego. Kultur·owe odnie,;ienić, stwarzają płaszczyznę do fuzji takiego ujęcia historii z antropologicznym strukturalizmem. Trzeci - "wymiar" i n t e r p r e t a c j i - dotyczy zasadniczo znaczących aspektów kultury. .Może być tutaj zakładany pansemiotyzm, przyjmujący, że podstawowa większość (a w zasadzie wszystkie) treści kulturowych jest znacząca. 1. Analitycznie wyodrębnionym elementom kulturowym (ich konfiguracjOlffi, relacjom) nadaje się różne interpretacje, w zależności od rodzaju znaczeń (znaki ikoniczne, indeksalne, symbole), czy zastoso\vnnej metody (strukturalnej, semiotyczno-strukturalnej, semiotycznej, fenomenologicznej, hermeneutycznej itp.). W metodach poststrukturalnych określone zjawi'ska kultury traktowane są jako znaki usytuowane w systemach znakowych i spełniające funkcje rzeczowe i semiotyczne. Znaczenia odkrywa się poprzez badanie tych systemów, czyli ich struktury. To ta struktura (zwykle ukonstytuowana językopodobnie) ujawnia znaczenie znaków. Za wzorem lingwistyki dąży się tu do ścisłości deskryptywnej. Istotny jest tu także -problem uniwersaliów kulturowych. W podejściach fenomenologicznych i hermeneutycznych zjawiskom kulturowym nadaje się charakter intencjonalny. Doświadcze.nie wewnętrzne bywa nie tylkc źródłem heurezy, lecz także aparatem metodologicznym slużącJ'lm do interpretacji. Takie wewnętrzne doświadczenie psychologiczne (oparte na odpowiedniej wiedzy i implicite przyjmowanym założeniu o podobnej strukturze psychicznej ludzi) jest nadzędzi,em służącym do odkrycia sensów zjawisk kulturowych. Różni ,badacze przedstawiali różne sposoby wi6S J. Topol'ski, Kultura a świadomość historyczna, [w:] Teoria kultury ... , OP. cit., s. 33 - 47. 69 Zob. prace np. F. Br.audela, J. Le Ga!fa, M. Blocha; W P,oilscc te idee podejmują .m. in. A. Gieys·ztor i B. Geremek. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 59 dzenia metody hermeneutycznej, prezentując psychologiczne interpretacje zjawisk kulturowych i próby odkrywania ich sensów 70. 2. W tym asp€kcie chodzi o znalezienie stałych wartości interpretacyjnych w odniesieniu do kultury. Chodzi tu np. o p€wne sposoby wyjaśniania kultury w oparciu o koncepcje ligwistyki generatywno-transformacyjnej N. Chomsky'ego 71. Dąży się m. in. do budowania gramatyk struktur "głębokich" zjawisk kulturowych. Ad. IV. Czwarta plaszczyzna dotyczy przyjęcia okreś'lonej metody badawczej. Pozostawiając szczegółowe omówienie konkretnej metody na inną okazję, wypada podkreślić wymóg logicznej konsekwencji w posłu. gi'vaniu się aparatem pojęć danej metody, jak również świadomość jej możliwości i ograniczeń w konfrontacji z badanym obiektem i oczekiwanymi efektami. W omawianych tutaj tendencjach badawczych powojennej etnografii polskiej brakło m. in. miejsca dla metod kiedyś podstawowych: tzw. etnograficznej, czy analityczno-tYpo'logicznej K. Moszyl1skiego. Wydaj.~ Sil:. że etnografia oparta na takich podstawach jest (z różnych przyczyn) \'07 odwrocie; te formy badań już nie określają w sposób decydujący obli· cza poznawczego ws.półczesnej etnografii. ::\Ja koniec kilka uwag o rozumieniu kultury. W pracach etnograficzn:-'ch często ujmuje się kulturę jako zbiór rozmaitych, nie powiązanych ze sobą elementów, traktowanych jako zobi'ektywizowane, zastane wytwory, Definicje nominalistyczne określają kulturę jako zbiór wytworów działalności ludzkiej, materialnej i niemateriailnej (np. K. Moszyński, S Czarnowski). Inna grupa definicji ujmuje najogólniej kulturę jako zbpół zachowań wraz z zespo!-em wytworów tych zaohowal1 (ludzkif; postawy i zachowania są rezultatem mechanizmów psychO'logicznych) 72. ::'Jowsze kierunki badań ujmują kulturę jako rzeczywistość myślową, jako ~rzespół form świadomości społecznej, jako dziedziczoną pamięć, czy system informacji wi€lokodowej, itp. Uwzględnia się przy tym reguły genetyczne, funkcjonalne czy strukturalne. Jaka'ś ogólna teoria kultury, do której dałoby się zredukować wiedzę z różnych metodologicznie ujęć (pozytywistyczny model jedności nauk), jest na gruncie metod stosowanych w etnografii nierea'lizowalny; zresztą wątpliwy poznawczo byłby taki program. Możemy za'tem mówić o różnych teoriach kultury. W noNp. P. Ricocull', Egzllsteltcja i hermeneutyka, Wa'l's21a'wa 1975. 'I Zob. np, N, Ch{)l]l1,sJ<;:y, Teoria lingwistyczna, !'w:] Język w świetle :;Z<1\\'<1 1980, S, 38 -18; tenże, Forma i znaczenie w języku naturalnym, '0 stul. konwencja, \\'a War,-;z<Jwa A. Fałubicka, 1975, ..'. 60 - 61. 72 nauki, Wa;:- [w:J Znak, 1'977, s, 98 - 121. O dwóch pojęciach kulturU, [w:l Wartość, dziel0, sens, Wa1'5Za- �60 Krzysz.tof Piqtkowski wyoh tend~mcjach badawczych na gruncie etnografii przeciwstawr:e są: ekspresyjna i systemowa teoria kultury. W tej pierwszej zjawiska kulturowe są realizacją ukrytych znaczeń, ujmowanych psychologicznie (metody hermeneutyczne, fenomenologiczne, psychoanalityczne), a mają one być odkrywane przez badania świadomych czy nieświadomych motywacji ludzkich. W systemowych teoriach kultury (metody poststrukturalne i semiotyczne) znaczenie znaków określa ich miejsce w systemie (v.; zespole relacji); dotrzeć do niego można obiektywnie, "z zewnątrz", badcijąc strukturę. Interpreta(;ja zjawisk kulturowych nie jest moŻ'liwa bez uchwycenia znaczeń - przez któryś z charakteryzowanych sposobów badali.;3 Na płaszczyźnie filO'zoficznej nie jest rozstrzygalna antynomia między próbaJmi opisu systemu z zewnątrz i dążeniami do zrozumienia człowleka (siebie) jako fragmentu tego systemu. Natomiast na płaszczyźnie metodologicznej nierozstrzygalności sprzyjają odmienne ideały wiedzy, akceptowane przez badaczy, a co za tym idzie różne teorie naukowego wyjaśniania. Wybór metod jest dla badacza akceptacją określonego ideału 'vviedzy. Jak słusznie pisze S. Amsterdamski, "warunkiem niezbędnyni lO z;:;trzygalnaści sporów metodologicznych jest pewne consensus 07nnium, na które składa się wspólnie akceptowany ideał poznania naukowego. jego celów - wartości, które ma ono realizować" ". Krzysztof Piqtkowski THEORE"DICAL PROBLE2WS OF POST-WAR POLISH ETNOGR.Ą,PHY (summary) The a!im of ,th€ alftide ,is a sysrtomatic out1o-ok alt t,he mahl methodoil;g;cal tendencies O'f post-war P'Q11i,hethnogr.a,phy. W'ithi'n the ethnograrphy aIs) the C'fIlviction is being fixed 'that acqu'isition ofoarrec.t effez:{s 'of ca.n~'ed re.'earch dCP""ld3 directly Oil theoretical eSrta:blishments. Therefor,e the're i'~ no,t p(J.~·S'Lble, po.-;tuJatcd by some re sea,rch€!rs, Q.ne co:m'm{~n ana,lytica,j langua,g,e in c,thno,graphy ;J,t dj[fe~'0:H treatment of mcthodologic,al e.-;·tahlri.,himent:sand different def initi'o'J1s o[ a _'llb,icct being under res-ea,rch. A wide {JuUook a,t the pr{)'blem Q·f method..; i'n othnogra,phy j;-; pro·po.-;cd ~le"c. ordere-cl ·in fou:r s'tr,a'ta: 1. 'general !rrlet:hordological-phil,o,~r()'phica,jorientati{)'J1(illc]:Jded within acceptance of pOls:ibivi'Stk or arntiscent:ific sources of CI pLlrsuEld h:idl, 2. hierarchy of complications of de.,cl'iptions (par,aull'ctpic de,cripLi<)n, nlorpho["gical i3 Zob. S. A..rnster·da.m.;;;ki, op. cit., s. 1'32- 133. 7-1 Talmże, 'S. 1"35. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 61 d(C-'c'iption, funotional dl,-scPiption, conservative de.scription, system description), 3. "jimen"ian" 01 ethnog,raphy (pers1pec'tivesdetermining survey 0'1 cultu:'e and setting theoretica'l frames in llbhnogra'phy: sodail, historica,l,intcI'pretat<ive), 4. applied dera:; methodand its theoretical eHeet", Choice of defincd 'I'ese,arch mc'thods is an acceptalnce Ul a certain ideal oI knc1wledge for the ethrwgraphor, whioh determines 'the theory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f244028b9b55b647dfc527394691115.pdf b894ecabfea12927af83dea002b86546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnologia obrzedy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1753 Title A name given to the resource Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 :YnCHAŁ BUCHOWSKI ln.9tytut Etnolo:gii UAM POZlnań ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDÓW PRZEJSCIA Trudno nam dziś orzec na ile Arnold van Gennep, autor Les rites de (1909), świadomy był reperkusji jakie wywoła jego dzieło. Domniemywać jednak możemy, iż zdawał sQlbie sprawę z wie:lkiego nowatorstwa. zawartej w nim interpretacji obrzędów 1. W roku 1914 napisał bowiem: "Przyznaję szczerze, że chociaż przywiązuję niewierką wagę d.) moich innych książek, to Rites de passage jest jakby częścią mego ciała i była efektem czegoś przypominającego wewnętrzne olśnienie, które nagle rozproszyło swego rodzaju ciemność, w jakiej tkwiłem przez nieomal dziesięć lat". (A. van Gennep, 1914, s. 39 - 40). Z pewnościel jednak nie mógł przewidzieć w jakim kierunku pójdą badania nawiązujące do jego konstatacji na temat obrzędów ani też, któn~ z nich poddane zostaną najostrzejszej krytyce i najpowszechniejszym obiekcjom. Natychmiast po ukazaniu się interesującego nas dzieła zo-stale ono surowo zrecenzowane i to przez samego M. Maussa (M. Mauss, 1909, s. 200 - 202). Opinia ze strony wybitnego przedstawidela "francuskiej szkoły socjologicznej", najczęściej zresztą ignorującej van Gennepa, była doprawdy bezlitosna. Stwierdzał on, poza innymi zarzutami, że można wprawdzie zaakceptować ogólną ideę obrzędów przejścia, lecz w swej istocie kategoria ta - zwłaszcza jako kategoria analityczna - jest truizmem. Doszukiwanie się implikowanej przez nią zasady w każdej niemal czynności obrzędowej, stymulującej zarazem sposoby myślenia jej uczestników, nie daje bowiem niczego istotnego z poznawczego punktu. widzenia. Ujmując rzecz krótko - kategoria ta rozmywa się, przez co przedpassage 1 A. \Tan Gen'l1ep stwierdzał sam, że prze1d ·ukaz.a.nuem .S'ię jego pracy 'pl}dejm-owano ~ic'Z-ne,acz nie do końca 's.krys·talizO'W'ane opróby ,J)Os.zu:k1wan-ie.an.alog·j.i pomiędzy ryihl.ałami w stylu a.nalogicZlnyan czę.śoioQlWodo z.a'PTlezentowa'nego w Les Rites de paswge. Wymienia tu m. in. F1r.aze'ra, Ois,Zlewslk'iego,Die,ls'a, Die'terioha i Hertza. Wspomi,nając kwestię o'br.zędów przejścia E. Leach powołuje się na'wet na prac~ tego o.9ta.tnoiego(R. Hertz, 1907) jako rÓWU'lor,zę'dinąz dZ'iełem van Ge'l1Il€ipa w kwe:>tii wprowadzenia .!mnce:pcji obrzędów prrejścia (E. LeaClh, Hl82, s. 202). Zauważmy, i:żpodobny schema>t do~trz€c już możemy w pracy H. Huberta i M. M;'Ius":1 (1964): wejś'cie-'>-'of:iar,a--+wyjście. �64 Michal Buchawski stawia znikroną wartość dla poszukiwania differentia specific:a p0.3z'2zególnych działań spolecznych, w szczególności zaś obrzędowych. Z perspektywy wieloletnich już doświadczeń etnologii w zakresie badania obrzędowości zapytać możemy, jaka byłaby reakcja Maussa, gdyby zapoznał się z niektórymi "współczesnymi" próbami interpretacji obrzędów zbyt pochopnie, mym zdaniem, określanych mianem rites de passage. Obawiam się, że nie wytrzYlmałby tego nerwowo, bo papier wprawdzie jest cierpliwy i dużo zniesie, lecz z ludźmi bywa różnie. Znaczne rozszerzenie zakresu pojęcia będącego tu przedmiotem naszego zainteresowania, bezrefleksyjne i bezkrytyczne jego stosowanie, brak Zastanowienia się nad jego istotą, przypisywanie go zjawiskom odległym od pierwotnie nadawanego mu sensu, wyrwanie z kontekstu zjawisk kulturowych i społecznych. czy nierozróżnianie odmiennych poziomów analizy - oto niektóre z nagromadzonych przez dziesięciolecia i powszechnych dziś praktyk etnografów, którzy "teoretyczni'e" próbują wyjaśniać badane obrzędy. Obok tego istnieje jednak refleksja etnologów usi!'.Ijących zoperacjona lizować, skonkretyzować i jednocześnie rozwinąć teoretycznie "odkrycie" van Gennepa. Zasygnahzowana właśnie sprzeczność tendencji rysująca się pomiędzy obydwoma dos1rzegalnymi nurtami badań - które roboczo określić można mianem "ekspansywnego" i rygorystycznego" - konstytuuje zasadniczo przedmiot mych rozważań. Szkic poniższy będzie zatem skromną próbą rekapitulacji wybranych dotychczasowych ujęć zagadnienia obrzędów przejścia oraz zreinterpretowania SRl11€j kategorii badawczej z punktu przyjmowanej przeze mnie perspAktywy teoretycznej, usiłującej twórczo wykorzystać odpowiednio przekształcony dorobek antropologii na tYlm polu. Być może, niektóre stwierdzenia jakie pragnę obecnie przedstawić zabrzmią dla wielu ZJbyt oczywiście, niemniej chciałbym rozpocząć nil.SZ przegląd - wyrażając się nieco literacko - od samych pierwocin, a to w tym celu, by móc wskazać na miejsce i 'rolę, jaką, w mej opinii, od. grywa dzieło van Gennepa w rozwoju wspomnianych powyżej obydwu tendencji. W Des rites de passage znajdujemy między innymi takie oto fragmenty: "Życie każdej jednostki w j a Ie i m k o l w i e Ie społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do następnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnic:ł pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej grupy do drugiej towarzyszą specjalne działania podobne do tych, jakie przechodzą adepci w naszym handlu. Wśród ludów n i e c y w i l iz o wan y c h działania takie przyodziane są w ceremonie, gdyż dla umysłu niecywilizowanego żaden akt nie jest w zupełności wolny od elementu s akr a l n e g o (... ) Przejśda z grupy do grupy, z jednej ~sytuacji społecznej do nas1ępnej postrzegane są jako zawarte immanent- �ETNOLOG ICZN A INTERPRETACJ A OBRZĘDOW 65 PRZEJ śeIA nie w istocie egzystencji (... ) Każdemu z tych wydarzeń towarzyszą ceremonie, których zasadniczym celem jest u m a ż l i w i e n i e jednostce przejścia z jednej określonej pozycji do następnej, równie dokładnie zdefiniowanej" (podkreślenia moje). (A. van Gennep, 1977, s. 2 - 3). l dalej: ..Ze względu na znaczenie tych przejść myślę, że uzasadnione jest wydzielenie ril es cle passage jako specjalnej kategorii, która przy dalszej analizie podzieloną być może na ryty separacji, ryty przejścia i ryty agregacji"" (s. 10 - 11). Rozdziały cytowanej pracy oraz inne zawarte w niej stwierdzenia uzmysławiają nam, że van Genn€p zalicza do tej kategorii w pierwszym rzędzie "obrzędy towarzyszące każdej zn,ianie miejsca, stanu, pozycji społecznej i wieku" (V. W. Turner, 1969, s. 94), a więc ciąży i narodzinom, dzieciństwu, inicjacji, narzeczerlstwu, małżeństwu i pogrzebom. Zalicza do nich ponadto rytuały związane z cyli:J.em dorocznym (A. van Gennep, 1977, s. 3 - 4, 166 - 188). Poza tym wnioskoWciC' możemy, że swój, jak sam się dosłowie wyraża, "schemat" lub "wzór oi)l'zędów przejścia" (s. 191), traktował głównie jako pełniący funkcj~ heurystyczną, jako narzędzie analizy w nieprzebranej mnogości zjawisk 0:)l'zędowych (N. Belmont, 1979, s. 66 - 67). Z drugiej strony niektórez jego konstatacji sugerują bezpośrednie odniesienie tej abstrakcyjnej "sekwencji" do społecznej rzeczywistości. Podsumowując zatem hipot€zy A. van Gennepa z dzisiejszej perspektywy i z punktu widzenia przyjętych w tym szkicu założeń podkreślić wypada, że: (1) rites cle passage traktował on przed€ wszystkim jako obrzędy towarzyszqce i "pomagające" zmianom statusu społecznego jedno.;tek lub grup w obrębie danej społeczności, bądź występujące w kontekście obrzędów cyklicznych; (2) koncepcja ta była dla niego heurystycznym narz(;c1ziem analizy pozwalającym na syst€matyzację i porównywanie szeregu rytuałów; (3) choć twierdzi, iż j€st to sekwencja powtarzalna w każdego typu społeczeństwie, uniwersalna, to jednak odnosi ja w pierwszym rzędzie do społeczeństw pi€rwotnych, wskazując przy tym na (4) konieczność wystąpi€nia w nich eleml'Ontu sakralnego. W kontekście rozważań jakie zamierzam dalej prowadzić powiedzieć można od razu, że w van Gennepowskim "odkryciu" zawarte są implicite wszelkie przesłanki dla nieporozumień i sprzeczności na temat obrzędów przejścia i zakresu tego pojęcia, jakie pojawiły się w toku późniejszych badań, a które zostały zasygnalizowane już na samym wstępie. Zauważmy, że gdy tylko dokonuje on jakiejkolwiek próby konkretyzacji pola analizy, to natychmiast pojawia się twierdzenie, które staje się potencjalnym asulmptem dla jego poszerzenia. Nieuzasadniona byłaby - mym 2 W lit'eraturz.e polskiej czeClia, przejśeia i wlączenia. 5 Lud, f. LXIX stosuje się częs1to wymienn'ie terminy: Tytualy wyłą- �66 Michal. Buchowski zdaniem krytyka jego posunięć, gdyż inny przyświecał mu cel pracy, niż ten jaki pragniemy uzyskać obecnie. Podobnie chybione są zarzuty dotyczące niedostrzegania przez niego innych, tak istotnych z dzisiejszego punktu widzenia, aspektów obrzędu; lecz czy mógł on dysponować odpowiednim aparatem pojęciowym (np. funkcjonalizmu)? Praca jego wydaje się po prostu błyskotliwym wyrazem sposobu myślenia £1nologów pragnących przezwyciężyć granice myślenia właściwego eWGlucjonistom, a koncepcja rites de passage na dobre weszła każdy chyba przyzna - do naukowego obiegu nauk humanistycznych. Wraz z pojawieniem się nowych teorii etnologicZllych nieomal oczywistym stawało się, że ustalenia autora Les Rites de possage poddane zostaną reinterpretacji i rozwinięciu. Do naj'hardziej znanych prac z teg.) zakresu należy studium Maxa Gluckmana (M. Gluckman, 1962). "Znajduję obecnie Les rites de passage jako nudne" (s. 7), stwierdza on dośc: bezwzględnie i bez ogródek, po czym przystępuje do analizy obrzędów z pozycji właściwych jego wersji brytyjskiego funkcjonalizmu. Uważ<l on, iż van Gennep stara się starą metodą dowodzić tego co odkrył. Bada mechaniZJmy rytuałów prześcia i ich znaczenia w dokonywaniu zmian społecznych, lecz nie potrafi w swych terminach odpowie'dzieć na s;~ereg pytań i wątpliwości, w tym na pytanie zasadnicze: Dlaczego obrzcdy przejścia są tak powsz'echne w społeczeństwach plemiennych, a zanikają zupełnie w społeczeństwach industrialnych? Nie sposób odrzec Da ni;:: nie odwołując się w tym względzie do re'lacji spolecznych. Otóż w społeczenstwach pierwotnych wyjaśnia Gluckman relacje społeczne ograniczone są do określonej, zamkniętej liczby oS(lb i w stosunku dl) nich przychodzi jednostce odgrywać swe wielostronne i wielorakie role społeczne (multiplex socia/, relationship). Obrzędy, a w tym w szczególności obrzędy przejścia, służą do kreowania tych ról, Sej ich wyznacznikiEm. Społeczeństwa zurbanizowane, ze względu na swą heterogeniczność, n<:". wielość ról odgrywanych wobec różnych partnerów w rozmaitych sytuacjach, nie potrzebują już tego rodzaju mechanizmów. Z drugiej strony ten funkcjonalny mechanizm, a którym mowa, pel ni funkcję łagodzenia zakłóceń rodzących się w przełomowych momentach życia społeczcl'lstw plemiennych. W konkluzji stwierdzić można, iż przedstawiciel ..s::koly z Manchester" akcentuje i ro.zwija społeczną funkcję obrzędów przejścia: integrującą i różnicującą zarazem oraz funkcję mechanizmu umożliwiającego dokonywanie kolejnych przejść. Wiąże je zasadnicz-o ze spo11~czeństwami plemiennymi doszukując się uzasadnienia tego faktu w ich społecznej funkcjonalności. To zawężenie perspektywy badawczej do społeczno-regulacyjnych mechanizmów spotkało się z krytyką Rabina Hortona (1979. s. 243 - 204). Uważa on, że tezy Gluckmana są tylko po części słuszne, gdyż spro\\'a- �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 67 dzają obrzędy do roli "kleju" społecznego. Nie dostrzega on powodu, dlaczego rytuały miałyby być specjalnie predystynowaue i przeznaczone do realizacji tego celu; wskazać można przecież cały ich szereg o charakterze dyshaI'illonijnym. Istnieje, jego zdaniem, "coś ponadto", co decyduje o istocie obrzędów przejścia - są to kryjące się za nimi wyobrażenia mistyczne. Wejście do nowej grupy to je1dnocześnie poddanie się jej kontroli, a w terminach subiektywnych oznacza to podporządkowanie się upersonifikowanym bóstwom symbolizującym i sankcjonującym działalność grupy. Hytuały takie są też wyrazem subordynacji wobElt norm grupy, które przenikają tkankę rytuału. Staje się on przy ty1m okazją do przekazania jednostkom najważniejszych pojęć grupowych o świecie otaczającym człowieka. W taki oto sposób Horton usiłuje, jak sam przyznaje, pogodzić konstatacje Frazera, Tylora i van Gennepa o myślowym źródle obrzędów, z funkcjonahzmem Gluckmana. W kierunku poszukiwania światopoglądowego wymiaru działań rytualnych w jeszcze większym stopniu zmierzały wysiłki Victora W. Turnera. Interesowała go przede wszystkim ukryta w obrzędach przejścia warstwa znaczeniowa, innymi słowy symbolika tych obrzędów. Doszedł do wniosku, iź mówić należy o kilku poziomach tych znaczeń (opierał się w tym względzie na materiałach zebranych wśród Ndembu w Zambii): (1) obrzędy odzwierciedlają najogólniejsze cechy źycia społecznego; (2) niektóre rytuały oraz pojawiające się w nich postacie są alegorią zawartych we wszechświecie opozycji i (3) "Człowiek rytualny" (ritual man) pragnie wypowiedzieć niewyrażalną w zasadzie zależność od "rzeczywistej istoty" leżącej u podstaw wszechogarniającego go chaosu. i strumienia doświadczeń zmysłowych (V. W. Turner, 1969; R Hortoi'l, s. 245 - 248). Nie neguje on bynajmniej funkcji społecznej obrzędów, lecz podkreśla ich pozasocjalny wymiar; i tak np. o stosunku dorosłych do inicjowanych pisze: "Hozumieć trzeba, że autorytet starszych wobec neofitów wcale nie jest oparty na sankcjach prawnych; jest to w pewnym sensie personifikacja oczywistego samego przez się autorytetu tradycji. Autorytet starszych jest absolutny, ponie\vaż reprezentuje on absolut, aksjomatyczną wartość' społ€czeństwa, w której wyraża się wspólne dobro i wspólny interes". (V. W. rumer, 1979, s. 237). W swej klasycznej już pracy Betwixt and Between stwierdza ponadto, iż "komunikowanie sacra" jest "istotą problemu Jazy liminalnej" (1979, s. 239). Faza ta, będąc prz'?cież istotą obrzędów przejścia. jak to wskazuje chociażby sama ich nazwa, pozwala na przekazywanie grupie w sposób zsakralizowany, przy pomocy odpowiednich rytuałów i utensyliów, wyobrażeń o wszechświeci~~ podzielanych w danej kulturz€. Hzecz oczywista, że na tych nazwiskach nie kończy się lista "restrykli* �68 Michal Buchowski tywistów". Zbliżając się do końca tego krótkiego przegląd u chciałbym tu wspomnieć jeszcze o pewnej próbie klasyfikacji obrzędów dokonanej przez fińskiego uczonego - Lauri Honko. Dzieląc wszystkie obrzędy na obrzedy przejścia, kalendarzowe i kryzysowe, charakteryzuje te pierwsze jako zorientowane na jednostkę (to jednostkom umożliwiają one zmianę statusu), niepowtarzalne (zmiany danego statusu dokonuje się tylko raz \v życiu jednostki) i antycypowane (gdyż ich rytm i kolejność jest z góry przewidziana) (L. Hanko, 1979, s. 375). Opis podanych przez niego obrzędów przejśc_l: ezoterycznych - inicjacja do tajnych grup, grup kultowych itp., zawodowych - nadanie wyjątkowego statusu, np. politycznego lub religijnego oraz wiekowych, każdorazowo zaklada, podobnie jak u innych autorów, odniesienie do sfery sacrum. Znajdujemy tu również rozróżnienie między "modelem" i "kategorią"; "model" stanowi w tym ujęciu procesualny "schemat" obrzędów, stosujący siG zarówno do obrzędów przejścia jak i kalendarzowych, natomiast "kategoria" je.:it pojęciem czysto taksonomicznym (L. Hanko, s. 372, 380). Na polskim gruncie i w oparciu o materiały z terenu naszego kraju Lud,vik Stomma proponuje, by za obrzędy przejścia uznać tylko te działania, którym towarzyszą: otwierające i zamykające (pozytywne i negatywne, dodatnie i ujemne) czynności objęte przez niego mianem magii Alh.'ll1eny \ obrzędowD-magiczne praktyki na granicach czasu i przestrzeni oraz pojawienie się demonów (L. Stomma, 1981, s. 43). Nie wdając sie w szczegóły tych rozważań skonstatujmy tymczasem, że i tu zakłada siG ścisły związek obrzędu ze sferą sacrum (wyjątkowo ściśle dookreŚJoną). Ten lapidarny przegląd niektórych etnologicznych stanowisk dotyczących van Gennepowskiej koncepcji rites de pa'Jsage vvskazuje nam po.średnio na wielość probJ.emów jakie piętrzyły się przy próbach jej redefinicji i dookreślenia. Historia tych zmagarl wydawać się może - przynajmniej na pierwszy rzut oka - niezwykle chaotyczna i momentami sprzeczna. Sądzę jednak, iż daje się ona ująć w sposób systematyczny, ukazujący jednocześnie wkład każdej z tych teorii w rozwój badań nad obrzędami przejścia oraz umożliwiający zaprDponowanie nowej ich perspektywy teoretycznej, wykorzystującej przy tym ustalenia dotychczasowe (metodolog powiedziałby o korespondencyjnym ich potraktowaniu). By móc zrealizować to zamierzenie, rozpocząć wypada od przybliżenia kilku akceptowanych przeze mnie hipotez. Otóż z perspektywy kultury 3 Spirit Termin ten wprowadza V. TUl'ner w ,swej pracy: Chihamba, The Whzte (1'962, s. 82). 4 Magia Al.kJmeny (ter.min Z3'PożycZJonyz g,reckiej mitol{}gii) to zdaniem S.t,ommy z grubsl;a biorą.c - wszelkie dZJi.ał'aUl;ia magiczme polegającoCna zaJwi<łzywan~u, zamykaniu, ,splataniu itp. (-) i ich odwróecniu, a wi<;c l'ozwiązywa'n.i-u, otwii'ra1niu, rozplataniu itp. (+). �ETNOLOG1CZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZE.lŚC1A 69 nowożytno-europejskiej mówić możemy o wyróżnianiu w jej ramach trzech względnie autonomicznych zasadniczych sfer: techniczno-użytkowej, symboliczno-komunikacyjnej (w jej zakres wchodzą m. in. obyczaj, język, sztu'ka) i światopoglądowej (magia, religia, filozofia świecka) (J. Kmita, 1982, s. 63 - 90). W kulturach pierwotnych nato~iast sfery te stanowią synkretyczną (syntetyczną) całość i dlatego to, co dla nas stanowi zupełnie odmienne porządki rzeczy, dla podmiotów świadomości magicznej (określenie to przyjmuje z merytorycznych powodów) jawi się jako nierozdzieilna, jednodziedzinowa, zunifikowana całość (A. Pałubicka, 1984; M. Buchowski, w druku). Poszczególni badacze obrzędów przejścia, w ramach zakładanych przez siebie opcji i przyjmując stanowiska będące wyrazem podzielanego przez nich wspólczynnika metodologiczno-teoretycznego, akcentowali poszczególne aspekty tego zagadnienia. Na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie podkreślenie "obecności sacrum", konstatacje o przepojeniu obrzędów przez wyobrażenia magiczno-religijne (van Gennep, Horton, Turner, Honko, Stomma); zwróćmy uwagę, że w niezwykle rozpowszechnionym graficznym przedstawieniu obrzędów przejścia sporządzonym przez Leacha stan liminalny również charakteryzowany jest w pierwszym rzędzie poprzez kontakt z sacrum (E. Leach, 1961, s. 134; E. Leach, 1976, s. 77 - 79). Następnie wskazuje się w tym względzie na dokonywaml zmianę statusu społecznego jednostki lub grupy (van Gennep, Gluckman, Turner, Honko), wiążącą się - zdaniem Gluckmana - z funkcją integrująco-różnicującą obrzędu, czy nawet z funkcją narzędzia umożliwia·· jącego dokonanie rzeczonej Zlffiiany (Gluckman, van Gennep). Ponadto Horton i częściowo Turner mówią o fun'kcjiedukacyjnej, zaś ten ostatni akcentuje symboliczne znaczenie obrzędów przejścia rozwiązujących przy tym emocjonalno-egzystencjalne problemy człowieka. Wykorzystując powyższe ustalenia stosownie do kontekstu mych założeń dotyczących myślenia typu magicznego (reprezentowanegD przez podmioty kultury magicznej), sądzę, że za obrzędy przejścia sensu stricto (mam tu na myśli kategorię znajdującą swe bezpośrednie odniesienie przedmiotowe w rzeczywistości społecznej) uznać można obrzędy, w których dochodzi do synkretyzacji, lub - co faktycznie zachodzi najczęściej (o ile nie wyłącznie) - nie doszło jeszcze do dysocjacji, sfery praktycznej, komunikacyjnej i światopoglądowej, bądź pr,zynajmniej vvyodrębnionej już sfery światopoglądowej ze zunifikowaną wciąż sferą praktyczno-komunikacyjną. Występują one zatem jedynie w kontekście kultur reprezentujących magiczny lub religijny typ świadomości społecznej. Mówić zasadnie o nich można w sytuacji, gdy z pełniącymi swą integ:rująco-różnicującą i organizacyjną funkcję społeczną obrzędom towarzyszącym zmianie statusu społecznł"go jednostek idą w parze odpowiednie �70 Michal Buchowski przekonania światopoglądowe, utożsamiające te symboliczne akty z ich uchwytnymi praktycznie implikacjami, z ich odniesieniami przedmiotowymi. Innymi słowy, obrzędem przejścia jest tylko ten obrzęd, w trakcie którego (1) następuje zmiana statusu społecznego jednostki lub grupy, (2) towarzyszą mu określone treści światopoglądowe sankcjonujące niezbędność tego obrzędu w dokonaniu pożądanej zmiany i (3) punkty (1) i (2) (obrzęd i przekonania) są wzajemnymi transformacjami metaforycznymi, z czego - rzecz prosta - tkwiące w odpowiednim typie ś",viadomości podmioty rytuału nie mogą sobie zdawać sprawy. W trybie ohiektywnym nadrzędne funkcjonalnie są tu czynniki spoleczne (1), natomiast w trybie subiektywnym czynniki myślowe (2). Interpretując z tego punktu widzenia ustalenia dotychczasowe powiedzieć można co następuje: A. van Gennep twierdził, l.e sfera światopoglądu przepaja komunikacyjną (wraz z obyczajem), Turner poprzez sferę symboliczno-komunikacyjną pragnąl odczytywać sferę światopoglądową, Horton zamierza iść jednocześnie w ślady ich obydwu, Gluckmana interesuje tylko sfera komunikacyjna, zaś Hanko wydaje się dostrzegać ich odrębność, choć nie prowadzi go to do innych, poza taksonomicznymi, wniosków. Powyższym autorom trudno było jednak skonstatować 11ieodzowność "obecności" wszystkich wyimienionych sfer kultury w obrzędzie przejścia w podanym wyżej sensie, gdyż patrzeli na nie z punktu widzenia własnych, nowożytno-europejskich kategorii kulturowych, "narzuconych" im bezpośrednio niejako przez konstatacje Arnolda van Gerll1epa. Przyjęte tu stanowisko pozwala - mym zdaniem - dać odp:)';.'iedź na kilka wątpliwości nasuwających się przy rozważaniu naszego problemu. Pierwsze pytanie brzmi następująco: czy każ,da zmiana spoler:zna jest obrzędem przejścia? W świetle powyższych uwag odpowiedź na nie jest oczywiście negatywna. Społeczeństwa zurbanizowane dostarczają w tej mierze szeregu przykładów, gdy role i status społeczny mogą się zmieniać bez jakiegokolwiek obrzędu czy m.wet ceremonii (np. przyjęcie do nowej pracy, przyjęcie do szkoły, ukończenie szkoly - udzi:łl w uroczystości absolutoryjnej nie jest warunkiem sine Q1w non otrzymania dyplomu rzeczywiście skończonych studiów, uzyskani.:' statusu czlonka Spółdzielni Mieszkaniowej!). Następnie zapytać można, czy każda zmiana związana z obrzędem jest obrzędem przejścia? I w tym wypadku wypada zaprzeczyć. Często bowiem mamy do czynienia z obrzędami, którym nie towarzyszą specja,lne (wiążące się z tym przejściem) treści światopoglądowe. Przykładem niech będzie współczesne wesele stanowiące ceremonia1ną oprawę zaślubin, gdzie poszczególne rytualy nie są w ogóle traktowane jako konieczne, a tym bardziej światopoglądowo zwaloryzowane (usankcjonowane) wyznaczniki zmiany statusu społecznego nowo- �ETNOl.OGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 71 żellców. Obrzęd i status pozbawione swego magiczno-religijnegq spoiwa autonomizują się 5• .Można wreszcie udzielić odpowiedzi na pytanie trzecie: czym różni SIt; przeJscle "przy pomocy obrzędu", od obrzędu, którego sensem jest przejście? Otóż pierwszy rodzaj obrzędów wykazuje, mym zdaniem, wyrainą dominację elementów światopoglądowo-symbolicznych nad elementami ze sfer pozostałych; typowego przykładu w tym względzie dostarczają nam obrzędy inicjacyjne. Drugie natomiast wykazują nadrzędność czynników symboliczno-komunikacyjnych (integrująco-różnicujących, dystynktywnych - zmiana statusu) w porównaniu do czynników innego rodzaju; tradycyjne wesele wiejskie może stać się egzemplifikacją tegc typu obrzędów. Oczywiście, granica pomiędzy dyskutowanymi rodzajami rytuałów, zwłaszcza w przypadku konkretnych materiałów empirycznych, okazuje się niezwykłe delikatna i trudna do określenia. Powróćmy na koniec do wprowadzonego na wstępie rozróżnienia dwóch zasadniczych tendencji "ekspansywnej" i "restryktywnej" - zauważalnych w etnologicznych studiach nad "obrzędami przejścia". Poczynione przed chwilą uwagi i ustalenia, odnoszące się do drugiego z tych nurtów (pierwszy bowiem, szeroko rozpowszechniony w pracach etnograficznych, nie wY'maga specjalnego, dodatkowego jeszcze komentarza), nie miały bynajmniej na celu dyskredytacji bądź całkowitej negacji osiągnięć szeregu prac prowadzonych na gruncie tej dyscypliny, niezależni'e od tego, który kierunek one reprezntują. Uważam, że problem ten, którego ZCllążków - jak już wspomniano - d-oszukiwać .•ię można w 'samej pracy van G€nnepa, rozstrzygnąć można w myśl nie do końca rozwiniętych intencji Hanko. Zdawać sobie sprawę należy z istnie.nia dwóch zdecydowanie różnych rozumień terminu obrzęd przejścia. Po pierwsze, JEst to kategoria będąca instrumentem analizy, heurystycznym narzędziem doszukującym się triadycznej struktury w różnego typu działaniach obrzędowych, pozwalająca na systematykę opisu, studia komparatystyczne i p-oszukiwanie analogii. Po drugie, jest to także kategoria badawcza z jej - wskazanymi powyżej jako nieodzowne - cechami charakterystycznymi, znajdująca Swe odniesienie przedmiotowe w spcłecznych realiach, w określonym kontekście całokształtu praktyki społecznej." Świadomość tej zasadniczej różnicy, jaka winna towarzyszyć w,szelkim poczynaniom ~" 5 Na róż;nora,kic Z'1l:1LZcn'ic obrzędów przejścia w grupach podziclającycil różneg,) typu świadomości ws·kazyw.ać moż.e pośrcdni·o kwestia kr,ańcowo odmicnnf>j oceny i społecz.nej .,:rkoeptacji związków dwojga ludzi żyj,)cych ze s'o:bą po ślubie kościelnym, śl.Llbie cy'wil'l1ym ·(kontTa,kcie!) i w konkubi'l'w.de. Jest to zarazem wyraz "zmagan.ia .s.i!;" rożlleg·o typu przekona"l (światopoglądów) 'fun.kcj'Otnujących równnlegle w danym ~p()łeczeńsbwie. �72 Michal Buchowski w tym ,względzie, to niezbędny warunek dalszego postępu poznawczego i gwarancja tego, że "odkrycie" Arnolda van Gennepa nie zostanie zaprzepaszczone i nie ulegnie da:lszej dewaluacji. LITERATURA Belmont N. 1979 Arnold van BuchowSiki M. w druku Magia: Ge'n.nep A. v.alI1 1977 jej The Rites Gennep. The Creator i struktlLra, funkcje of French Chicag0. Ethnography, Poznań. of Passage, London. Gennep A. van Religions, 1914 \1'0'1. moenrs Gluckmaln M. WO:a Les Rites Social Hertz et legendes; Essais d'eth1l0grnphie et lingnistiq'[e. 5, P,mis. de Passage, M. [w:] G.luckma·n <ed.), Essnys on the RitLwl (Ie la r/ Ma,nchester. Relatio.ns, R. ci nne etude sur ia representation "Annee S'O'ciologique", vol. X, s. 48 - 137. Contribution 1'907 Honko collective morre. L., 1979 Theories Concenling (ed.), Science the Hitual of R;eligion: Process: Studies in An [w:] L. Honk', H<1guc, .-;. 369 - 390. Orientation, Methodology, HO'rto'n R. 1979 Ritual 1\1an in Comparatire Huhe.rt H., Mauss W. A. Lc~.:;a and [,w:] An Anthropological Approach, Z. Vcgt (cds.), Remler ", New York, s. 243 - 2SL M. Sacrifice: 1964 Africa, ReLi.gion. its Nature and Function, London. Kmi.ta J., 1'982 Leach vVans'z·awa. O kulturze symbolicznej, Re.thinking Anthropology, E. 1961 London. Leacth E. 1'976 Culture and Communication. Tlw Logic by which Cambridge. Leach E. 19Jł2 Social Maus,.; M. 1909 "L'An-nee S'OcioJ.og'ique", vol. XI, s. 200 - 202. Prałubick,a A. Przed teoretyczne Stmnma 1981 Glas!goiw. Anthropology, postaci historyzmu, Warszawa---'P'oZJnall. L. Słońce rodzi się 13 grudnia, W<l!r,szawa. TumeT V. W. 1'902 Chihamb'1. The White Spirit, Manches't€r. Symbols are Connected, �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJŚ'CIA 73 Turner V. W. 1'969 The Ritual Process. Structtire and Anti-Structure, Ohicago. Tun~er V. W. 1979 Betwixt and Between: The Liminal Period in the Rites de Passagi?, [rw:} \II. /I.. Lessa .and Z. Vagt (eds.), Reader in Comparative Religion. lin Anthr0pological Approach, New York, s. 234 - 243. .vlichal Buchowski ETHNOLOGICAL INTERPRETATION OF RITBS DE PtAS'SAGE (summary) The author indicates in brief, in his opi'nil();ll,the !nos,t impO:I'talnt featui·';'; oJ van Gennep'.> concepti-em of ritec; ,de pal3's'age. Tho;; a:uithor ,ascer.tainc; that ambiguity uf his statements be0ame an assumption of creation in et hno!o,gica! ,reHechon two opposlite curre1lJts: "exp:.Lrtsio(J<nal" 'nonr'ef1ectively sll:a,rching for proesenc·e Ol~ "r.ite,; de p3'sc;·age" in <-'ach c'oremcmal ,act and <11.>'0 "re~triC'ti.ve" at;tem,ptillg tu -operate and theo'l'eHc.ally ,develop "-d1i':;covery"of A. van Ge'nnep. Afterward", aó,,;'U'mingsynthetism of primitive thinking (insepalraltion at practical-techn.ical, eommunica'tive ,1nd wodd o'll'iJ,()();k tlp:heres) the a'u't'hor pr·opo's·es [,) recogniz'e as ri~es de paSls,agc stric·t\y 'on!y these ritual a,ot:; 'during w,hkh: 1) thea'e i.s a c.ha.ngc of social OltatU'Suf .ind:iviodua']:;,2) i'n prcs'en{;e 00£ defined wm!,d outlooK content authoriz.ing indbpens,a;bil'ity, 3) rite and (xmvict'łons are mut,ual1y transfornmiJi{)ns'.Du·c to the fact the rite,; odepa.';.O;<łge.a's .aca'tc'goO';·y in s,odal reali'ty is presento.nly in C'(}/nmli'nlt'ieswhich share magllc 0'1' religious type o'f cO'nsciousne6s (style of thinking). The conseiousrte.>s of difference between un-der~tal1Jd:i'ng "riltes de passage" as a taxo't\O(J'micsoheme, and <I.S a se3r<:hing c.ateg'O'ry be'ing rcflectBd i'n socia:! pr.lct'ice, is IKer-eąuis'Lte fur si,ne qua !lon uf oreative applicati'Olll o·f the i,dea. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41c1faa7958989f493d0cf3dce838649.pdf d26c12c4314f14e62b33be2168230a3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska przemiany społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1755 Title A name given to the resource Z prerii na ulice / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.95-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. li9. 198, JANUSZ NIUCHA Instytut SocjologiI Uniwer:;ylct.u Jagiell'ońskiego Z PRERII NA ULICE. PRZEMIANY INDIAŃSKIEJ CHICAGO * SPOŁECZNOŚCI 1. Wstęp Celem poniższego tekstu jest przedstawienie dynamiki przemian społeczności indiańskiej w Chicago. We wstępie przypomnieć chciałbym podstawowe informacje na temat amerykańskich Indian 1, które służyć mogą uzasadnieniu podjęcia tego termatu. Powszechnie przyjmuje się obeenie, że tubylcza ludność AmerykI jest pochodzenia przede wszystkim azjatyckiego. Przybywała tu wielkimi falami w okresie od 30 do 10 tysięcy lat temu 2. Jest bardzo niejednorodna pod względem cech antropologicznych, choć ma takie cechy wspólne, jak ciemna skóra, bardzo ciemne włosy oraz brązowe oczy 3. J~zykowo jest też ogromnie zróżnicowana. Przypuszczalnie bardzo różne były już je;~yki, jakimi posługiwali się jej przodkowie w Azji. Wyróżnia SIę " B"Jdnia, kto'rn'h CZ(;śóow'c rcz'ultaty publ,j,k'Owane są w tym <tekśc'ie, ~li:lansowane z·()S,.~:yprzcz Almerican COUJllc·i·1 ().f Lealrncd SociC't;c-, a ta·kże częściowo prze.ć SpC'ncer F'Oun-ciati-c>H. Poza nimi, jestem winiC'n wdzię'Cl.HOŚĆ1-i'czlnym Ind'Lanom ch;cagow.-;Jkiiill,z którymi roZ'ma1wialern, a zw!a,szcza pani-DllTIDorene Wie:;e (Chippewa) i Diane Maney (Winnebago) i pa:J1'UCalowi Facitwolfo-wi (Si,oux), k,ló;zy pl'ze:<azali mi uwagi na temat aTlJg-iel~icj wel'sji leg'o tek9tu. 1 Na temat lndian póln1ocnoomerykańskich 'QPublik(}wa'no w Po·bce na przyk!ad teksty: Ba'rba,ra M!atusz-ewska-Kahutnicka, Ekonomiczne podstawy kulwrU Indu<1L Prerii, "EltwJ.graha Polsika" X, 1:!)66, ss. 181- 30'1; Bolhda'n K'l)hutnicki, Proces akulturacji Indian Pueblo, "Etnograf'ia Pohska" X, Hł66, ss. 302 - 31'4; Man'jka SkaziI1."ka, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i u.,trojem społecznym, "Etnografi.a PO'1.~k.a"X, 1916,6,.ss. 315 - 338; Kry.:;rtyna Ma!kowslk,J, 1'01lach. Jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady, "Etnografia Polska" X, 1'96'6,ss. 339 - 375; Mjj'laslawa Pos,eI'n-ZielióSlka, Między asymilacjq a etnciznym odrodzeniem. Z problematyki amerykanizacji India'l USA, "Lud" 63, 1979, s's. 26 - 55; Roman Tokarczyk, Myśl społeczna mniejszości amerykańskich, "Studia Socjol'ogicZJne" 4, 1981, ss. 1'55- 1'76. 2 Poc. rup. Ta:deusz NLileWb'ki, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskie j tv odbiciu językowym, "E-tn'Og'rafia Pol!s:k,a"X, 11966,.ss. 253 - W{). :ł Pall". n:p. Ruth M. Underhill, Red Man's America. A History of Ind,ians in t/w United States, Chi-c3'g{) and London 1971, Sl>o 2 - 12; WH1iam T. Hagan, American Indians, Chica.go alne! LaD'don 19.79,s. 2. �96 Janusz Mucha obecnie 14 podstawowych i ogromnie złożonych grup językowych 4. Jak się wydaje, około roku 1600 było {)koło 200 różnych grup kulturowych w Ameryce Północnej. Około 50 z nich zniknęło zupełnie, powstały natomiast nowe. Obecnie jest ich 173. Warunki klimatyczne, wpływające na tryb życia, różnily się bardzo. Wystarczy wspomnieć o takich biegunach, jak południe Meksyku i północną Alaskę. Przed pojawieniem się białych północną granicą uprawy ziemi na większą skałę była obecna północna Newada i obecny stan Utah~. Pojawienie się konia, a wraz z nim możliwości skuteczniejszych polowań, spowodowały odejście od uprawiania ziemi również niektórych z rolniczych dotąd plemion. Tubylcza ludność Ameryki prowadziła więc w zasadzie gospodarkę zbieracko-łowiecką (choć ona przecież zac:zęł3. uprawę wielu gatunków warzyw, tytoniu etc.), a nie chłopską. Jest to fakt bardzo doniosły. Jak ujmuje to wybitny antropolog Sol Tax, \v kulturach chłopskich każdy musi stale i ciężko pracować, aby zapewnić sobie pokarm. W kulturach łowieckich kapryśna natura bardziej niż w rolnictwie wpływa na sukces ludzkich działań. Nierówno rozłożone są talenty myśliwskie, nierówno w czasie rozłożona jest możliwość zdobycia pożywienia, nie było dobrych sposobów jego magazynowania. Jedzenie raz jest bardzo dużo, innym razem bardzo mało. Ludzie koncentru.ją się na tym, Co mają dziś, co dziś potrzebują. Nie .ma p::>trzeby przesadnie troszczyć się o jutro, gdyż znowu może być dostatek. W razie kłopotu zawsze można zwrócić się do tych, którzy mają więcej SZCZf.iŚcia.Grupowy system pomocy nie pozwoli nikomu zginąć 6. Gospodarka łowiecka i zbieracka nie znała więc systematycznej pracy dla zapewnienia sobie środków utrzymania. Nie znała też idei pełnej i wyłącznej odpowiedzialności jednostki za swój los. Przejście bezpośrednio od tego typu gu:)podarki do przemysłu nie kończyło się dotąd nigdy szybkim i pełny.m sukcesem. W przypadku tubylczej ludności Ameryki, pośredniego etapu w zasadzie nie było. W niewielu rezerwatach uprawia się ziemię, a zgodnie z traktatami rząd federalny zapewnia ich mieszkańcom zupełne minimum egzystencji bio,logicznej. Indianie istnieją dopiero od przybycia Kolumba do Nowego Sv'iata. Wcześniej istnieli członkowie wspomnianej znacznej ilości plemion czy narodów. Europejczycy, przybywający przez następne stulecia do Ameryki, byli od nich bardziej jednorodni kulturowo. Ich narodowe kultury {)parte były bez wyjątku na osiągnięciach cywilizacji śródziemnomor<;kiej ~ Por. np. Undol'hil1, op. cit., ss. 2 - 12; Edwal'd H. Spi-eer. The 11meri('(l/1 InCa'mbl'idge, Mass. - London, El1Jg}a,nd1'962,.~. f3. 5 Por. UnderhiH, op. cit., s. ~5'2. u Sol Tax, Culture Makes a Dijerence, mimeo, Chicago, May 13, 1938. dians, �Z PRERII 97 N A ULICE i na chrześcijaństwie. Do dziś istnieją jednak, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim plemionom indiańskim, których szczególne natężenia pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Te cechy to hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych, do mieszania siG w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wartości do systemu pokrewieństwa, z czym wiąże siG poczucie odpowiedzialności przede wszsytkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroką rodzinę; odwlekanie czynnej reakcji w sytuacjach trudnych, aż do czasu ich pełnego zrozumienia; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to, Co jest tam; ścisły związek życia z przyrodą oraz z religią; brak jasnego odróżnienia świata zwierzęcego od świata ludzkiego; wiara w Moc, którą posiada Wielki Duch, ale może też posiadać jakiś człowiek czy jakieś zwierzę; silna chęć utrzymania plemiennej oraz indial1skiej tożsamości; rozumienie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dalej dopiero pieniądze; ni~;chęć do korzystania z pozaindiańskiej opieki społecznej; niechGć do wspólzawodniczenia z nie-Indianami 7. Silna internalizacja wymienionych cech kulturowych utrudnia Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. Popatrzmy na jeszcze inne cechy, wyróżniające Indian od innych grup współczesnego społeczeństwa amerykańskiego. W 1960 roku najmniejszy procent dzieci zapisanych do szkól, to dzieci indiańskie~. W 1967 roku 90% mieszkail, w których mieszkali Indianie, znajdowało się poniżej dopuszczalnej granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynosił 30 dolarów (u nie-Indian 130). Bezrobocie w rezerwatach wynosiło 46%, stan zdrowia w rezerwatach uznano za odpowiadający stanowi zdrowia reszty populacji sprzed 20 lat. Niezdrowej wody używało 70'0/0 Indian, przy czym ponad SOll/o musiało ją transportować ponad milę, na cukrzycG chorowało 7 do 15 razy więcej Indian niż (odpowiednio do wielkości populacji) innych Amerykanów. W 1966 roku 7 POl'. Chicago, np. mimeo, Rich,}('d G. Univers';{y woods and Arthur of M:innesota, M. Harkins, Minneapolis. Indian November Americans 1"9,68, Oi. 8; in WH- E. Washburn, The Indian in Amerźca, New Y,:'nk et a'l. 1'975, Sci. 1,2 - 21, 1'11; Murray L. Wax and Rosa'lie H. Wax, Religion Among American Indians, "The Annals 0,[ the AmCl"C,l<J1 AC:l'dcmyof Political and S'ocial Sc.iences, vol. 436, rvIilrch oomb 1978. S.s. 28 - 30; Rr)salie H. Wax and White People, "Phylon" XXII, 4, Winter , Bruce A. Chodw,J,c!k. The Inedible logical Perspectives, cd. by Howard New York et al. 1972, s. 13,2. 7 Lud, t. LXIX Robel't K. Thomas. American 1961, ss. 306, 310 - 213. Feast, [w:] Native Americans M. Bahr, Bruce A. Chadwick, Ind,iall" Toe/ay: Robert and Socio- C. Day, �Janusz 98 [viue/w śmiertelność dzieci wynosiła 38,5 promille, podczas §!dy średnia dla USA. wynosiła 24,8. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, gdy po'Zostali Amerykanie 71 lat. Poważne kłopoty ze zdrowiem psychicznym miało 20 do 250/0 Indian 9. Działo się tak, mimo (czy z powodu) stałej 0pieki rządu f.ederalnego nad Indianami w rezerwatach, mimo bezpłatnej tam służby zdrowia. Trudno się więc dziwić, że Indianie chcieli wyrwać się ze wspomnianego kręgu, nie rezygnując przy tym wcale z rezerwatów, które traktowali jako z jednej strony "prywatną ojczyznę", a z drugiej strony gwarancję utrzymania tożsamości plemiennej i indiańskiej. Wyjściem była emigracja zarobkowa do miast, połączona z możliwie cZE:;stymi wizytami "w domu". Mimo, iż wspomniane wyżej cechy kulturowe Indian nie ułatwiały im funkcjonowania w mieście, pamiętać trzeba i o tych cechach, które ich sytuację upodabniały do sytuacji wielu innych grup imigrantów do wielkich ,miast amerykańskich z biednych okręgów wiejskich i które czasem nawet ich sytuację czyniły nieco lepszą. Znaczna liczba Indian po pierwszych próbach osiedlenia się w mieście rezygnowała i wracała do domów Uważano to za wskaźnik absolutnej niemożliwości adaptacji. l'rzeba Jednak pamiętać, że poprzez cały wiek XIX w każdej dekadzie zostawała w Bostonie tylko polowa nowych mieszkańców. Podobnie wielu mu;·zyńskich imigrantów ze stanów południowych do przemysłowych miast Północy wracało do domów na zawsze lub na jakiś czas. Podobnie biali ubodzy Południowcy (Appalachians), którzy osiedlili się w przemysłowych miastach Północy, za dom uważali Południe i spędzali tam kilka ml(:sięcy w roku. Tak też robili liczni Włosi, choć ci do domu mieli dalej 10. Indianie nie byli więc wyjątkowo niestabilną grupą imigrantów do wielkich miast. Podobnie jak inni przybysze, po osiedleniu się odbywali z c;~asem coraz mniej wizyt "w domu", za to coraz bardziej idealizowali życie tam. W odróżnieniu od czarnych imigrantów w zasadzie nie spotykali sie w wielkich miastach z dyskryminacją rasową. W odróżnieniu od przybyszów spoza Ameryki, nigdy nie byli "pierwszą generacją" imigrantó\v. W szka1ach uczeni byli przez białych nauczycieli "wiedzy białego człowieka", i to po angielsku. Jeśli nawet angielski był ich drugim językiem i znali go sła bo, to przybywając do miasta na ogół umieli się nim porozumiewać. Pobyt w wojsku i kontakty z federalną agencją d:] spraw In- 9 Indians t. Ger.ar:d Lyttman, in Transition, Alcoholism, "American Illness, 60,!}, SeptembeI'197~, s. 17'H. 10 ,Pol'. Arthur !'.1argon, Indians to the City, .,The J.ourn.a;j of and Social Pathology J'O'uJ"<na-l of Pub'l.ic Health Ethnic and Immigrants: Studies" among Arf'lc"i.can a'lld -the Natic'n'.' Healt'h", A Comparison 4. 4, Winte-rW77, of Group:; ss. 2i - 4. _Velr �Z PRERII 99 NA ULICE dian (Bureau of Indian Affairs - ElA) dały im wiele informacji o współczesnej Ameryce 11. Indianie interesują mnie w poniższym tekście jako imigranci do miast przemysłowej Ameryki. Ich cele jako imigrantów były jednak inne, niż cele przybyszów z Europy, opisanych w ogromnej liczbie prac. Były też inne niż cele przybyszów z Azji 12, czy Murzynów z Południa 13. Indianie w znacznej swej większości chcieli od miasta tylko umożliwienia im wzniesienia się ponad poziom wegetacji biologicznej i zapewnienia sobit ekonomicznych możliwości utrzymania własnej kultury. Nie chcieli siG asymilować, nie myśleli o dorobieniu się. Tekst niniejszy służyć ma pokazaniu, jak radzili sobie z realizacją tak wyznaczonych celów. W artykule wspominam o "prehistorii" społeczności indiańskiej w Chicago i o "prehistorii" uczestnictwa Indian w życiu miasta. Faktycznie zajmuję się trzema okresami właściwej historii tej społeczności w nowoczesnej metropolii. Kończę opowieść w momencie przełomowym, momencie wielkiego rozł8mu w 1971 roku. Dynamika społeczności indiailskiej przedstawiona jest tu w kontekście polityki amerykailskiego rządu fed<.>ralnego wobec Indian. Znaczenia owego kontekstu nie da się przecenić. Hozwój samej społeczności rozumiany tu będzie z jednej strony Jako wywalane przez ró.żne czynniki zmiany w warunkach życia i w kulturze indiańskiej ludności Chicago, a z drugiej jako dynamika instytucji indiańskich i tworzonych dla zaspokojenia potrzeb Indian. Trudności przy badaniu wspomnianych kwestii jest wiele. Po pierwsze, trudno policzyć Indian w ogóle 14. Nieunikniony brak jednoznacz!1ych 11 Paula Verdet, Summary of Research o'n Indians in St. Louis and Chicago, ;nime-o 1968, s. 50. '" rlOl". np, M~k;'<:!kaM. Os-ako, Japanese-Americans. Melting into the All-Ameri('(ln Pot? fw:l f-:I./w.ic Chicago, ed. by Pct-er d'A. Jones and MeJvin G. HolE, G'l'and Rapid.-;, M:chiga'!l 11)8·1; Stanf.ord M. Lyman, Chinese Americans, New Y.=k lf)74. 1:1 P'Ol".np. WilIid'll1 J. W1i,1.';<on, The DeclilLOind Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions, Ch'icago and LOl!1don 1'980, czy S:tanley Liei:lcl's·on, !I Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880, Berkeley, L03 AngelC's and Londo'n 1980. " Jak s'ld~ci wiqk,.-;z-oŚć badal~zy, u progu XVI wieku bylo e.k'olu jednego I;;,iJi.on·,l Indian. W 1980 .:·:)J';:'ll byh ich z,nówtyle s'01'mo.Liczba najni,ż ...,z.a 1'J 237 tysiqcy w l'o,ku 1900. Ale nie "'1 to "tacy ,,;a,mi" I'ndi'anie i różnie są liczeni. Zas<ady spisu WYma,gaj:i alb:) dekI'arac,H spisywanego (w J:970 r'oku) albo oceny ze strony wchmis-trza (popt·z-ednio). Dało to \V 1970 roku liczJbę 791 tYSI;ęcy, BIA s'tosuj,e definicję prawną (co najmniej jedna CLwart.<.krwi j,nd'i'anskiej, rejes1ra,cja w jej1nym z ple.mio :1 i ;;l1;ale przebywanie w rezl!rwacie Jub w pobliżu) co przyniosło w H}68 ~'vku Eczbę 452 tysięcy. Gdyby po!·iczyć Indi,m tak, jak hczy się Murzynów (jakiJkolwiek procent kr,vI; murzynS'~iej je-s't wcl'r·unk'iem wystarozającym), 'byłoby .h·,:ka mi·lio.nó-w I,ruda:an.Gdyby brać pod uwagę ,tylko,czysrtej krwi" Indian, byłoby ich wieJ.okrot:noie mniej, niż l �Janusz 100 Mucha i łatwych do oceny kryteriów powoduje zaniżanie liczby Indian w miastach podczas spisów 1;;. Fakt stałych migracji Indian między miastem a rezerwatem oraz częste ukrywanie się ich przed przedstawicielami urzędów w mieście nie ułatwiają sytuacji 16. Po drugie, bardzo nieliczne są badaniad nad Indianami mieszkającymi w miastach. Problematyka, konkretny przedmiot i metoda tych, które istnieją, utrudniają metodologicznie uzasadnione porównania. Po trzecie, reprezentatywność i obiektywność wspomnieil Indian od dawna mieszkających w mieście (a korzystam z nich) nie jest jasna. Po czwarte, organizacje indiańskie ilie są specjalnie skrupulatne w przechowywaniu dokumentów. Archiwa nie są peIne, nie istnieje ani jeden komplet wydawanych przez chicagowskich Indian gazet. Po piąte, w stosunku do innych grup etnicznych czy rasowych liczba Indian w miastach jest tak nikła, że miejskie biura statystyczne nie dysponują takimi danymi, jak na temat wielkich grup. P o czą tk i m ias ta 2. P r e h i s t o ria. Zanim biali przybyli nad południowo-zachodni brzeg jeziora nazywanego dziś Michigan, a więc w miejsce, gdzie leży dziś Chicago, w<ijdowało się tam co najmniej 21 indiańskich osad. Teren ten należał tak długo, jak długo sięga historia, do plemienia Illinois 17, którego nazwa służyła też jakiś czas jako nazwa jeziora. Liczni wodzowie Illinois !łasili imię Chicagou i stąd, zdaniem niektórych historyków, wzięła się nazwa późniejszego miasta 18. W XVII wieku Illinois zostali wyparci na zachód od rzeki Missi:;sippi przez plemię Miami, a ci z kolei na południe przez plemię Potawnt{)mi, około roku 1680. podaje sic; obecnie. w 19-60 - 28%, One Little, Society, Two [w:l Americans. J. Milton Dodajmy, w 1970 Little, "Bunn-an Unity że 4,,)0/0, Three 1950 LitUe ~ltnd George roku t. ~, &-.gJew.ood Eaton Simpson, 1fj~/0 Indian ponad Indians: Organizaition", and Diversity, Yinger w w 1980 -- CI p:;Jawa. Counting 1. Spring ChHs. Wi'sco'Ds'jn dians, New lG .Por. Arohec)logl'slt", People, M. A. Thesis, 17 WszySltkie lub przyjGtej w ks,jążc:e 18 nie 1969. 'Par. Charles The nazwy mentami, London t. ~6,> 4, 1'955, ss. Yotik J9&8, .<;'S. 17'6 - 7. John KeHnupd.h W.hj·te, mają American Chkago, j,ndi-ańSlkie, jeśli wy,raŹlnyhc pol~kich HaroJ,da S The U.nivers-jtyoi E. WinsJ'Ow, Drivera, Indians American 1'977; 197'l, !Ilie 'są Indians of an in in o! Indian Urball Steiner, SituCltion, The New In- The Hidden kOrLkwtnym: doku- Chicago: za są -tu podawane North America, of the Chicago op. cit. s. 162; J'tHle 19"/0. przytaczane tłumaczeń, Indians Urban Indian of AmerinOlS 1'52 - 3; Stan Ind·ian mi·,t,tJch, L. Wax, s. 22'1; Spiccr, Chicago, w L. Sim:n,m" lncliclTIS in Murray The Integration Descent, .,The Annab ... ", op. cit., ss. 141 - 2. . 15 Par. Robert Ratz'Elfihalter and Mary Sellors, "The m:~,LkaJ() WOl'o ,L:n:c" Region, Chicago w pl.<;'Owni Chie.1Jf) 1946, and s. 10 �Z PRERII 101 NA ULICE Pierwsi biali, którzy znaleźli się, zdaniem historyków, na terenie dzisiejszego Chicago, to misjonarze Jacques Marquette oraz Louis Joliet, zdąrzający tędy w 1673 roku do rzeki Mississippi. Obecność Francuzów na tym terenie nie była przypadkowa. Okolica ta stanowić miała Nową Francję 19. Francuzi zdominowali tu handel futrami, mający ogromne znaczenie dla kontaktów między białymi a Indianami, a także dla utworzenia się już dużo później, pod koniec XVIII wieku, specyficznej dla tego miejsca i okresu kultury pan-indiańskiej 20. Stosunki między rasami były raz lepsze, raz gorsze, w dużej mierze uzależnione od st0sunków między Anglią, Francją, a rodzącymi się Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Do lat trzydziestych XIX wieku Chicago nie było miastem, lecz osadą rozłożoną wokól Fortu Dearborn, zniszczonego pnez Potawatomi w 1812 roku, a potem odbudowanego. Pierwsza mapa osady pochodzi z 1830 roku. W wyborach komunalnych, mających miejsce w owym roku, brały udział 32 osoby. W roku 1832 osada przeźyła wojnę z plemieniem Sauk and Fax, dowodzonym przez wDdza o imieniu B~ack Hawk. Potaw3tomi nie przyłączyli ~ię do niej. W sierpniu tegoż roku Indianie się poddali, a we wrześniu plemiona Winnebago i Sauk and Fax zmuszone byly do podpisania traktatu, mocą którego zrzekały się swej ziemi na terenie stanów Wisconsin i Illinois. Znaczne tereny na wybrzeżu Jeziora :\-lichigan należały wciąź do plemion Chippewa, Ottawa j Potawatomi. We wrześniu 1833, już po nabyciu przez Chicago praw małego miasv) (2 sierpnia), zwoła no tu wielką naradę wodzów indiańskich. W sumie, zdaniem świadków, zebrało się około 5 tysięcy Indian. 25 września uzgodniono traktat, a 26 września podpisano go. W zamian za ziemię w stanach Illinois i Michigan Indianie otrzymali 5 milionów akrów na zachód od Mississippi oraz pewne sumy pieniędzy. Odjechać mieli w ciągu trzech lat. Jesienią 1835 pojawili się po raz ostatni, odebrali ostatnią rat~ pieniędzy i odtal1czyli ostatni taniec wojenny. W tym momencie kończy się prehistoria społecznDści indiańskiej na terenie Chicago 21. Europejska cywilizacja zwyciężyła i miasto, wkrótce mające pełne prawa miejskie (1837), zacz~ło się niezwykle szybko rozwijać. Miejski spis ludności z fD- I. Milo M. Qua'if.e, Checagou. From Indian Wigwam to Mar/ern City 1673 - 1833 Chicago .1933, s'. 5. to Jacqueline Pctcr'son, "W'Źld" Chicago: The Formation and Deotruclion oj a Multi-racial Commnnity on Ihe Midwestern Frontier, 1816 - 1837, [w:] The Ethnic Frontier. EsoClUSill. the I-liotory of Gronp Snrvival in Chicago ancl the lVlidwest. cd. by Melvin G. H,J'lli an.d Pekr ·d'A. J<:!nes, errand Rapids. M.!.ch'igan 1'9.7'7, ,,'o 31 - :5 it Por. Edg::w Lee M.a:->ters. The Tale of Chicago, New Yo·r:k 1'9133, 'Ss. 54 - 60, Fi':l'is FariI', Chico.go . .4 Per;;onal History of America's Most American City New Rochelle, New York 1-973,s. 32; Henry Raymond Hamilton, The Epic of Chicago, Chicago and New Yor,,,: 1932, s...;. Z17, 234-6. �J02 Janusz Mucha ku 1837 zarejestrował 4170 mieszkańców 22, a miejski spis z roku 1843 7580. Pierwszy w Chicago spis państwowy, z 1850 roku, podał juz liczbę 29375. W żadny~ z tych lat nie zarejestrowano ani jednego mieszkańca Indianina. Indianie nie zniknęli z miasta na dobre, ale przez wiele dziesięćioleci nie tworzyli tu żadnej społeczności. Zdaniem spisu z roku 1860, by lo ich tu sześciu, z 1870 - pięciu, z 1880 - t:rzydziestu siedmiu, a z 1890, gdy miasto przekroczyło milion mieszkańców - znów tylko 14. Ale obecność ich zaznaczała się inaczej. Do dziś w osadach plemienia Ottawa na północy stanu Michiga.n opowiada się o tym, jak na przełomie wiekaw In .. dianie pływali łodziami do Chicago, gdzie zatrzymywali się na kilka dni, sprzedając grzyby i jagody. Członkowie plemienia Kickapoo przybywah na pokazy przyrządzania ziół i reklamowali swe lekarstwa oraz umiejętności medyczne. Przez Chicago przejeżdżały cyrki, w których Indianie występowali w numerach przedstawiających sceny z Dzikiego Zachodu. Indiańską tradycję miasta przypomniano też podczas dwóch ważnych imprez. W 1839 roku odbyła się w chicagowskiej dzielnicy Hyde Park światowa wystawa kolumbijska (World Columbian Exposition). Nie zachowało się wiele dokumentów świadczących o udziale Indian w tej imprezie. Wiadomo jednak, że zbudowano "wioskę indiańską", reprezentującą budownictwo, ubiory, gry i zahawy plemion Potawatomi, Winnebago, Chippewa i Sioux. Oficjalny przewodnik po wystawie zwracał szczególną uwagę turystów na plemiona Potawatomi i Winnebago, jako te, l,:tóre nie tak dawno były po'siadaczami okolicznych ziem. Nacisk zarządu wystawy na elementy etnograficzne rozczarował tych indiańskich uczestników, którzy zdołali osiągnąć pozycję w świecie białych : cJ1cieli pokazać "postęp", jaki osiągnęli ci, którzy pogodzili się z cywilizac:ją 2~. Udział w wystawie światowej nie zachęcił wielu Indian do cywilizacji. Spis ludności z roku 1900 wykazuje tylko 8 Indian wśród 1,7 miliona mieszkańców. Druga, znacznie mniej ważna impreza, to stulecie zbudowania Fortu Dearborn, obchodzone uroczyście jesienią 1903 roku. Indianie byli tu znowu elementem dekoracyjnym. I znowu byli to Indianie importowani z okolicznych stanów, gdyż w stanie Illinois nie stwDfzono rezerW3 l;ów; a i nie było tu innych skupisk Indian. :!2 J·eśLi ni·e podaję inaciCej, dane statY':ltyczne dolyczące ludocJśc'i mj,a':;ItaChicago w lat,ach 1830 - 1960 cz.eppię z: The People of Chicago. Who We ATe, Who Wi? Have Been. Censlis Data on FOTeign Born, Foreign Stock and Race 1837 - 1970, Ci-ly {lf Chicago, O<waTtment of Population and Pla,nning 1'976. Ze wspomnianych pOIyrzedni,o względów szacun1kowe liczlby Indian w pO'S'zc7.Bgól;nychokresach przewYlszają nawet zna,cl.'l1'i'e dane spisowe. 20 Winsl{)w, op. cit., S, 167·. \ �Z PRERII 103 NA ULICE O ile w latach 1833 - 5 kończy się prehistoria na terenie Chicago, o tyle w rOku 1903 kończy twa Indian w życiu miasta. 3. Pierwsi imigranci i ich przyjaciele. społeczności się prehistoria indiali.skiej uczesbic- 1910-1948 W pierwszej połowie XX wieku liczba Indian w Chicago byłd jUL znacznie większa niż poprzednio, nadal jednak mała. O ile w 1900 roku było ich ośmiu, o tyle w roku 1910 już 108; w 1920 94; w 19;30 246; w 1940 274; w 1950 - 775. Chicago odzwierciedla tu tendencje ogólnokrajowe. Wspomniałem poprzednio o procentowym wzroście liczby Indian miejskich w USA. W liczbach bezwzględnych wyglądało to na początku wieku równie .imponująco: o ile w Stanach w 1900 roku było około 1 tysiąca Indian miejskich, o tyle w 1910 roku była już ich 1'2 tysięcy 24. Wyjaśnienie tego nagłego wzrostu, wynikającego z indywidual-nej, a nie organiZQwanej migracji, przynosi federalna polityka wobec Indian. 3.1. O d w y m u s z o n e j wej odrębności a sy m ila cj i d o u z n a n ia k u It u r o- Do roku 1890 Indianie byli zbiorowością prawie wyłącznie wiejską i nie uczestniczyli w prawie powszechnie postępującej urbanizacji ludności USA. Ważnym zjawiskiem zmieniającym ten fakt, choć początkowo w nie znacznym stopniu, było uchwalenie przez Kongres w 1887 roku ustawy o dzieleniu ziemi - General Allotment Act. W celu pełnego zasymilowania Indian, podzielono na jego mocy plemienną ziemię na działki. Część z nich oddano poszczególnym rodzinom indiańskim, resztę białym osadnikom. Bardzo wielu Indian, nie rozumiejących idei prywatnej wlasności ziemi, a przy tym nie wychowanych w tradycji rolniczej i nie chcących być rolnikami, sprzedało ziemię. W ciągu 25- 30 łat Indianie stracili około dwóch trzecich ziemi plemiennej. Część ich osiadła w miastach - w pobliżu rezerwatów? bądź w wielkich metropoliach 2i;. Przybysze do Chicago rekrutują się więc przypuszczalnie z tej właśnie zbiorowości. Przybyli tu nie natychmiast, ale, po pierwsze, wspomniany proces trwał dość długo, a po drugie, na terenie stanu Illinois nie ma rezer- ~, .pOl'. EI.a.Llle l\II. Nei.]s, Reservation to City. Indian Migration mul Federal Relocution, The University of Chicago, Depal'tmenot of Geography Re~ea.rch Pa.pcr No 131. Chicago 19ii'l1l. ~. Spicer, op. cit. 162 - 7, 1,83 - 5.. �Janusz 104 Mucha watów. Nie udało mi się ustalić tego, do jakich plemion należeli przybysze z początku XX wieku. Na wzrost liczby Indian w miastach miały też wpływ wojny ŚWlatrl\Ve. Indianie uczestniczyli w nich chętnie jako ochotnicy. Obrona ziemi ojczystej, choć znajdującej się pod panowaniem białych. była tu głównym motywem. Udział w wojnach zapoznawał Indian z zupełnie nowym ~wiatern, pokazywał alternatywy wobec życia w rezerwacie i często kończył się przenoszeniem się weteranów do miast. Nie wszystkie trendy amErykańskie przynosiły jednak w Chicago spodziewane konsekwencje. Wielki kryzys i bezrobocie na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych nie zachęcały do przenoszenia się z okn;gów wiejskich do miast. Nowa polityka wo'bec Indian, prowadzona przez nowego prezydenta, Franklina D. Roosevelta i jego komisarza do spraw Indian, antropologa Johna Colliera, zaczęcała raczej do powrotu z miast do domu. Odrodzenie życia plemiennego, zapoczątkowane przez ustawę Indian Reorganization Act z 1934 roku, uznanie prawa Indian do odrębności kulturowej i do własnych form organizowania życia społecznego, oddawanie zabranej ziemi, system robót publicznych w rezerwatach, spowodowały spadek liczby Indian w miastach z 33 tysięcy w 1930 rok:.[ do 24 tysięcy w roku 194026. W Chicago jednak i w latach trzydziestych odnotowujemy wzrost tej liczby. Dynamika społeczności indiańskiej w Chicago, gdy ujmowana tylko liczbowo, traktowana może być więc jako odbicie polityki asymilacyjnej z przełomu XIX i XX wieku; inne ważne z punktu widzenia całokształtu warunków życia Indian wydarzenia miały, jak się wydaje, znaczenie mniejsze. 3.2. O d zb io r u do sp o łe czn a śc i Nie wiemy dokqadnie, kim byli Indianie mieszkający w Chicago w pierwszej połowie XX wieku, a zwłaszcza na jego początku. Nie wiemy gdzie pracowali, gdzie i jak mieszkali. Było ich zbyt mało, aby tym! sprawami zajmowali się dziennikarze czy badacze społeczni. Nicwi€le mówią wspomnienia tych Indian, którzy od dawna mieszkają w mieście. Jeśli nawet przybyli czterdzieści lat temu, to i tak był już to kOJ1lec omawianego okresu. Pewne wyrywkowe informacje naturalnie istnieją. Ich reprezentatywność nie jest jednak znana. Wielu Indian utrzymywało się w Chicago z szeroko rozumianej działalności artystycznej. Na początku wieku, w najbardzi€j nowoczesnych studiach filmowych w Ameryce, pracowało przy kręceniu westernów 'wie26 ibidem 164 - 5. 190 - 2. �Z PRERII 105 NA ULICE lu Indian ściągniętych tu głównie ze stanu Michigan 27. Zdaniem Toma Greenwooda, Cherokee, który przybył do Chicago w 1923 roku i prawie całe, aktywne życie tu spędził, Indianie występowali nie tylko w filmie. W licznych wówczas teatrach i cyrkach przedstawiano sceny z Dzikiego Zachodu z ich właśnie udziałem. Inni produkowali i sami sprzeda''lali różne artykuły indiańskie, jeszcze inni pozowali malarzom i rzeźbiarzom, którzy też skorzystać chcieli z zainteresowania publiczności tubylcami. Indianie stanowili więc ważną część artystycznej dzielnicy miasta, mieszczącej się wówczas nieco tyl'ko na północ od LOOP, centrum administracy jno-finansowego. W latach trzydziestych część chicagowskich Indian pracowała w ramach programu walki z bezrobociem, Work Progress Administn.tion. Niektórzy znaleźli też zatrudnienie w malej filii ElA, koordynującej pracę kilku placówek w sąsiednich stanach. Ośrodek ten przeniósł się jednak pod koniec dekady do St. Louis, Missouri. W tym ostatnim okresi-e Indianie mieszkali przede wszystkim w trzech częściach miasta: koło Garfield Park po zachodniej stronie ulicy ~ladison, na południu koło Lake Park i 47-ej ulicy oraz na północy w okolicy przecięcia ulic Fullerton i Diversey 28. Początek lat czterdziestych, to II Wojna Światowa. Miała ona duże znaczenie dla kształtowania się społeczności indiańskiej w chicagowskiej metropolii. Przede wszystkim produkcja na rzecz wojska wymagaJa nowych rąk do pracy. Wielu Indian przyjechało na własną rękę z rezerwatów, aby skorzystać z szansy zatrudnienia. Inni byli specjalnie -,'ekrutowuni. Tom Greenwood wspomina, że sam wysłany został do Oklahomy, aby sprowadzić 200 Indian do pracy w wojskowych stoczniach w najbliższym sąsiedztwie Chicago. Część z nich została tu i po wojnie. Wojna spowodowała decentralizację wielu amerykańskich urzędów federalnych. BrA przeniesiono do Chicago. Latem 1942 roku około 250 pracowników tej agencji, w znacznej mi-erze Indian, przyjechało tu z Waszyngtonu. BrA wróciło do stolicy jesienią 1947 roku. Wyjechało jednak tylko około 150 osób. Około 50 zostało w Chicago tworząc regionalny oddział tej agencji, około 50 znalazło w mieście inną pracę 29. Ci indiańscy e7 P'or. C'harl,cs A. J'2,ha</1.t, Chicago: Hi:4ory. Trhe jVragClzine l, ss, 45 - 53. uS Por. Mel"wy'n des, [w:] W,ats'on, American Lafayette, otthe Chic.a,lo Center S. Gar·bari,n{), The Chicago Indinn Indiana Urbanization, of the Silent Hi,s'tor,ical Fam American Indian Cente;: €od. by J.ack O. W'addel'1an:l 1!J74, HI Two Deca- O. \lichael Ht73, 's. 713. "Chi'cn-go Sun-Time.';" July 15, 1194·2i Sep. 26, 1947, Chicago Amer'icall Indians c-1ipp'i,ng's (dalej jajko CBS-Al). e9 ,.Chicagl) Industry Soci'Elty", Spring-Summer Historical Soci,ety. �106 Janu;;.: JIII1.cha pracownicy agencji, którzy pozostali w mieście, samą swą obecnością nie wpłynęli w dający się zaobserwować sposób na życie społeczności. Zdaniem Emmanuela Skolnicka, białego, lecz przez wiele lat aktywnie uczestniczącego w życiu chicagowskiej społeczności indiańskiej, w okresie wojny było w mi€Ście około 1000 Indian, ale nie stanowili oni jednej zwartej społeczności. Zy1i w zślsadzie tam, gdzie w poprzedni·ej dekadzie. Pod względem ekonomicznym znajdowali się na dolnej krawędzi klasy średniej, ale w coraz większej mierze wchłaniani byli przez rozszerzające się chicagowskie slumsy. Ci, którzy nie przybywali tu w zorganizowany sposób, osiedlali się na chy,bił trafił w jednej ze wspomnianych okolic, a później ściągali z rezerwatu krewnych, tworząc małe, z kilku rodzin złożone zbiorowości. Kontaktowali się w mieście na ogól tylko z krewnymi albo innymi członkami plemienia ~O. Po zakończeniu wojny sytuacja się zmieniła. Wielu zwolnionych z wojska Indian zostało w Chicago. W 1947 roku liczbę ich szacowano na 6 tysięcy. Ludzie ci żyli dotą'd albo w rezerwacie, gdzie najbardziej elementarne warunki egzystencji zapewniane były przez BIA, alho w nowoczesnej armii, która zapoznała ich ze światem i nowoczesną techniką, ale nie wymagała od nich dbania o zdobycie jedzenia, ubrania etc. Witani w kraju jako bohatero'wie, szybko stanęli przed problemami, o istnieniu których wcześniej nie wiedzieli. Liczni indiańscy weterani nie umieli znaleźć stałej pracy ani mieszkania, pili dużo i wałęsali się w okolicy Clark Street i Lincoln Park. Spali na ogół w opuszczonym kościele me~ todystów na rogu ulic La Salle i Locust, nazwanym z tej okazji Indian Legi,m Hall 31. 3.3. P i e r w s z c o r g a n i z a c j e Pierwsze organizacje interesujące się Indianami w Ch:cago stwon:one i prowadzone były przede wszys1;~:imprzez białych. Niektóre z nich zn~~<:nęły potem szybko, jedna trwa do dziś, choć przy zupełnie zmienionym cha"a::"terze. W latach dwudziestych działało ich w mieści kilka. Na podstawie istniejących dokumentów sądzić można, że pierwszą była Indian Fellowship League, stworzona w 1919 roku. Ostatnie znane mi wiadomości o niej pochodzą z 1923 roku. Według deklaracji programowej, celami jej były: stwarzanie warunków dla lepszego zrozumienia kultur indiańskich przez białych i dla porozumienia między rasami; organizowanie wystaw indiańskiej sztuki użytkowej; gromadzenie zbiorów muzealnych i biblioteki; prowadzenie badań nad kulturami indiańskimi; współpraca L ru30 Emmanue.] Skolnick, Chicago 19'77, ss. 53 - 4. :31 "Chicago Sun-Times", In Their Moccasins 1,8November - A Summary 1947, OHS, AI. Statemellt, mime-o, �Z PRERII NA ULICE lm chami społecznymi, mającymi na celu dobro Indian; publikowanie czasopisma poświęconego pTOiblematyce indiańskiej. Prezesem został biały, ale adoptowany przez rodziny indiańskie, innymi funkcjonariuszami Indianie. Co robili ci Indianie zawodowo w Chicago - nie wiadomo. Rok 1920 przyniósł sukces nowej organizacji. Nie wiemy wprawdzie jak była ona liczna (na ze'braniu w dniu 17 września było obecnych 25 członków), ale chciała stać się organizacją ogólnokrajową. Gubernator stanu Illinois (gdzie liczba Indian była nieznaczna) ogłosił dzień 24 wrześ·· nia, a w następnych latach czwarty piątek września Dniem Indiailskim. W dniach 24 do 26 września organizacja urządziła trzydniowy piknik w jednym z Chicagowskich lasków. W tym samym roku nowym prezesem został inny biały, dwoma wiceprezesami zaś dwaj Indianie. Działalność Ligi w roku 1921 nie jest znana, w 1922 roku natomiast była już ona organizacją ogólnokrajową i w Chicago odbywała czwartą doroczną konwencję. W dniach 20- 26 września, równolegle z konwencją, odbywały się obchody Tygodnia Indiańskiego. Prezesem i kapelanem Ligi byli już Indianie. Liga wysłała list do prezydenta i do Kongresu USA, domagając się pilnego przyznania wszystkim Indianom praw obywatelskich (zrealizowane zostało to w 1924 roku). Przypuszczalnie z 1922 roku pochodzi nk datowana lista członków Ligi, na której jest 70 nazwisk. Nie wiadomo jednak, ilu z nich to Indianie, ilu to mieszkańcy Chicago. Kolejny, 1923 roku przyniósł nowe, ważne wydarzenia. Na terenie Chicago działało już kilka organizacji, z których trzy: IFL, Ch~cago Friends of the American Indians, oraz Society of American Indians, były 'IN poważnym konflikcie. Faktem jest, ż,e Dni Indiańskie w tym roku organizowali Przyjaciele Indian. Nic więcej o tej organizacji jednak nie wiadomo ~2. Society of American Indians zostało założone w 1911 roku w Columbus, Ohio, jako American Indian Association. W 1923 roku miało ono kolejną, doroczną konwencję w Chicago. Trudno ją było zorganizować z uwagi na wspomniane walki organizacji chicagowskich. W końcu odbyła się w dniach 24 - 30 września, a więc w okresie obchodów Dni Indial·lskich. Uczestnicy konwencji byli atrakcją dla miasta, wydawano specjalne bankiety na cześć SAL Publiczność zainteresowana była jednak bardziej egzotyczną przeszłością Indian, niż ich teraźniejszością, co nj,: wzbudzało entuzjazmu ideologów SAL Towarzystwo to było doś{; wyjątkową organizacją na terenie Chicago. Z jednej strony stworzona 32 p.or. Mabel lVkIlvailne. Chicago to Celebrate Indian Day, "Fort DeaT.bvi'n lV1agaz;ne", vol. II no 2, September 191210;Fletcher Hoyt, Indian Fellowship League, ,.T:Jc Bu.sine.ss a'nd Plufe~"i'o!l<al Woman" Apr.il-May 19'20; "CJl.iC<ligo Daily Tri.bune", F,'iday. Scptember 28, 1923, [w:] CHS Manuscripts, Indian Fellowship Leagu·e COllection. �108 Janusz Mucha i utrzymywana była przez Indian i dla Indian, ale z drugiej jej cdem była pełna asymilacja Indian poprzez wykształcenie, ciężką pracę i dostosowanie postaw, wartości i obyczajów do kultury i cywilizacji glównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego ~~. Jej znaczenie w mieście było nieznaczne. Wkrótce działalność jej w praktyce zamarla w całych Stanach. Organizacją o podobnym początkowo do IFL charakterze, ale do dziś aktywną, jest Indian Council Fire. Założony jako The Grand Cou'1cil Fire of American Indians w 1923 roku, miał być "ogólnokrajową organizacją poświęconą postępowi rasy indiańskiej i interesom Indian". Funkcjonował tylko w Chicago. Cele organizacji to utrzymywanie vv'śród Indian wiary w Wielkiego Ducha oraz starych zwyczajów, rozwijanie współpracy między plemionami, walka o dobrobyt i dobre imię Indian. ułatwianie im życia w warunkach nowoczesnej cywilizacji, zach~canie artystów indiańskich do twórczości, popieranie kultury indiańskiej, organizacja pomocy bezpośredniej dla biednych. Członkarl'i ICF byli zartJWno Indianie (wszyscy prezesi), jak i biali. Śmiało można jednak powiedzieć, że bez białej organizatorki tej organizacji, przy tym wieloletn:ego jej sekretarza, pisarki i wydawczyni monografii wybitnych Indian, pani :Nlarion Gridley, ICF nie utrzymałby się długo. Cple nowej organizacji były bardzo ambitne, nie bardzo jednak 'xictdamo, co konkretnie ro,biła ona w latach dwudziestych. 1 iewątpiiwa i słuszna sława tej organizacji oparta jest na jej działalności z na::itepnej dekady. Działalność stowarzyszeń pracujących wśród Indian w latach d\\udziestych miała ogromne znaczenie. Z prawnego punktu widzenia dzialały one w niekorzystnej atmosferze, z uwagi na wciąż obowiązującą politykę asymilacjonistyczną. Mimo tego, że udawało im się gromadzić białą publiczność na indiańskich pokazach, nie można powiedzieć, że zaint~resowali ją współczesno·ścią Indian. Ale stowarzyszenia te były też dowodem, że polityka asymilacji nie przyniosła oczekiwanych owoców. Na\\-et w zorientowanym na asymilację SAl na początku lat dwudziestych pojawiły się idee pluralizmu, odrodzenia życia plemiennego, samookrf'~lenia. Pozostałe omówione tu organizacje za podstawowy swój cel stawiały utrzymywanie tradycyjnych kultur plemiennych w nowych warunkach. Działalność takich towarzystw, mająca miejsce nie tylko przecież w Chicago, wpłynęła nievlątpliwie na zmiany postaw białej ludności Stanów i polityków na kwestię indiańską. Lata trzydzieste mają równie wielkie znaczenie dla indiańskiej spo- 33 .POT. Hanzel dern Pan-Indian W. Hartzibea'g, The Search for an Am'!rican Indian Syr.acuS'e l fł71, s;;. 31, 36 - 71. 1!97- 9. Morements, Ielentity. ;V,,- �Z PRERII NA 109 ULICE łeczności Chicago, jak poprzednia dekada. Jedyna licząca się wówczas organizacja, to Indian Council Fire, działający pod tą nazwą od roku 1932. O jej rutynowej pracy wiele mówi raport podsumowujący okres od maja 1932 do lutego 1933. Na pożyczki dla Indian wydano 133,66 dolara. Podarunki i darowizny dla potrzebujących Indian pochłonęły 38,64 dolara. Sprzedano różne przedmioty indiańshej sztub użytkowej za 114 dolarów. Załatwiono pracę dla 18 Indian. Wysłano 11 paczek z ciepłą odzieżą do rezerwatów. Zorganizowano pogrzeb Indianinowi, który nie zostawil tu ani rodziny, ani pieniędzy. Przeprowadzono prace restauracYJne na cmentarzysku Potawatomi w pobliskim lesie. Przy współpracy jednego z senatorów przygotowano projekt ustawy, zakazującej bezzdsadne podawanie się za Indianina. Przyjęto projekt corocznego przyzna wania nagrody szczególnie zasłużonym Indianom 14. Poza tym w każdą pierwszą niedzielę miesiąca po południu ICF organizował w Hamilton Hotel spotkania towarzyskie z tańcami przebranych w tradycyjne stroje IncllzlI1, na które zapraszano publiczność za opłatą 25 c·entów 1". W~ażdą tr!ecią sobotę września organizowano bankiet z okazji Dnia Indiański~go, na którym gromadziło się kilka setek Indian, chcących spotkać współplemiellców:Jfi. ajbardziej spektakularne wydarzenia, których opganizacja przypadła ICF, miały jednak miejsce podczas światowej wystawy prezentującej stuletni dorobek miasta (Chicago Century of Progress Exposition, 1933-34). W roku 1933 przypadała dziesiąta rocznica utworzenia ICF. Z tej okazji postanowiono przyznać nagrodę za wybitne osiągnięcia (Indian Achievement Award). Rozpoczęto tradycję trwającą do dziś. Specjalny komiteL wybrał spośród 50 propozycji Charlesa A. Eastmana, Dakota-Santee Sioux, lekarza, członka krajowej rady harcerzy (Boy Scouts), byłego preze sa SAL Nagrodę wręczono 22 września, w trakcie Dnia Indiańsldego, przy widowni około 10 tysięcy osób. W 1933 roku była to jedyna "indial1ska impreza" Wystawy. W następnym roku uroczystości z okazji Dnia Indiańskiego były znacznie bogatsze. W imprezach brała udział kilkunastoosobowa grupa Indian Winnebago. Podczas Wystawy czynna była też ekspozycja fotografii i biografii słynnych Indian 17. W omawianym okresie działały też bardziej nieformalne kluby indiallskie, mające własne zarządy i statuty, ale niestety jedynym źródłem informacji a nich jf'st zawodna pamięć ludzka. Zdanie.m Toma Green" Century of Progress Exposition Collection, Univcf"s'irty of Blino'is at Ch;c<lgo Libra1'Y- :;.; Winslow, op. cit., s. 172. ." Skolnkk, In Their ... , s. 54. J; Centll.ry of Progress Exposition ... op. cit.: of thi' Indian Council Fire, ChicagrO }.982. The Inclian Achiec'ement Ąwarcl �Janusz 110 Mucha " wooda, pierwszy taki klub powstał w 1927 roku. W późniejszych latach takie kluby organizowały się w parkach w każdej z dzielnic, w ~:tórej mieszkali Indianie. Działały one spontanicznie, bez patronatów i dotacji. Był to faktycznie indiański, a nie organizowany przez białych dla Indian ruch. Po wystawie z lat 1933 - 4 zostać miało w Chicago nieco Indian, zarówno sprowadzonych na występy, jak i widzów. Znali rzemiosło inriiclllskie, tańce, śpiewy. W 1934 roku zorganizowali więc na stadiDnie Wrigley Field wielką pow-wow 38. Próbowali też założyć organizację, co udalo się dopiero w roku 1936. Była to Indian Service League. H.az do roku, podczas wielkiej imprezy w Daily News Building, gromadzili znaczną liczbę Indian. Zbierali w kościołach jedzenie, używane ubnmia i inne ;:>rz2dmioty, które wierni przynosili do rozdziału między ubogich, a potem dzielili to między potrzebujących Indian. W tej działalności Indianie korzystali już z pomocy YMCA,która i później okazała sil:; bardzo chętna do współpracy. Dawała ona .miejsce na magazynowanie wspomniClllych przedmiotów, na ich dystrybucję, udostępniała sale gimnastyczne dh chcących uprawiać sporty Indian. I w latach czterdziestych, jak w::.pomina Susan Power, Standing H.ock Sioux, Indian Service League byl8 organizacją finansowo niezależną, była organizacją samopomocy indiali.skiej. W żadnych gazetach ani dokumentach ni€ udało mi się zdobyć więcej informacji o tej lidze. Tyłka w Chicago Tribune z 30 maja 1971 znajdujemy informację o tym, że jednym z jej organizatorów był Al Cobe, Chippewa, businessman i później wieloletni działacz indi:lński. W 1953 roku liga liczyć miała 200 członków. Co się z nią stało póżnie) nie wiem. Zdaniem Toma Greenwnoda, COibe zorganizował też w 1938 roku pierwszą indiańską drużynę basketballu. Dało to początek ogromnemu rozwojowi sportu wśród chicagowskich Indian. Przez v.;iele lat korzystanD z gościnnych obiektów YMCA. W 1947 roku powstała jeszcze jedna organizacja. Wspominałem wcześniej o trudnym losie weteranów II Wojny SwiatDwej, którzy nie umieli poradzić sobie z samodzielnym życiem w wielkim mieście. Dla opieki nad nimi, pomocy w poszukiwaniu pracy i mieszkania, pomocy w przeszkoleniu zawodowym, założono North American Indian Mission, Inc. Jej twórcami byli Willard LaMere, Winnebago, kucharz a potem wieloletni szef zakładów gastronomicznych, Scott Thundercloud, Ottawa, oraz jeden biały - Russell A. Minea. Nie wiadomo, co stało się później z tą organizacją· Ostatnią organizacją indiańską, powstałą w tym okresie, przy tyrr: pierwszą z licznych później organizacji o charakterze religijnym, był 38 Uroczyste tallee z akompaniamentem bQbnów i śpiewu. �Z PRERII NA ULICE l l l umghouse 13. Założono go, jak wspomina Tom Greenwood, w 1948 roku. Niestety nie ma po nim wielu śladów w dokumentach. Celem stowarzyszenia religijnospołecznego było odbudowanie kultury religijnej u [ndian. Tradycyjne religie zostały w znacznej mierze zniszczone, chrześcijc1l1stwI) przyjęte przez Indian powierzchownie. Powstała luka, którą chciano zapełnić. Chrześcijaństwa zresztą nie odrzucano (podobnie jak i w innych społecznościach wyznawców Longhouse'u), starano się łączyć je z kultami indiańskimi. Starano się też podtrzymać zwyczaje poszczególnych plemion, ich sztukę, rzemiosło. Jak wspomina Greenwood, członków Longhouse'u było w Chicago około dwustu z różnych plemion, często b£!rdzo odległych od Irokezów. Spotykali się na ogół Co dwa tygodnie. Zdaniem Greenwooda, organizacja przestała istnieć w 1955 roku, ale w dok'clmentach można znaleźć wzmianki o jej istnieniu (niestety nic więcej) nawe~ w 1960 roku. W latach trzydziestych i czterdziestych mamy do czynienia z r,ieco innym niż dotąd charakterem działalności organizacji indiańskich. Związane to było przede wszystkim z napływającymi fałami Indian. ICF był teraz jedynym forum prezentacji kultur indiańskich białym. Podstawowym problemem stała się wzajemna pomoc w zmaganiach z nowym środowiskiem, praktyczne utrzymywanie kultur. Choć ICF pełnił takie funkcje, potrzebne były nowe, lokalne kluby i towarzystwa, zajmujące się działalnością praktyczną. Rozpoczęła się też wówczas bardzo ważna i później współpraca z nie-indiańskimi instytucjami ogólnokrajowymi, nR wiele sposobów ułatwiającymi 'licznym grupom start w nowych warunkach. 3.4. P od su m o \"1 a n ie Bardzo mała liczba oraz rozproszenie powo'dowały, że w pierwszej połowie XX wieku Indianie nie byli znaczącą mniejszością w mieście. Żyli spokojnie wśród krewnych i przyjaciół z rezerwatów, pracowali przy· puszczalnie jak inni mieszkańcy miasta. TG, że 'byli jednak widoCZI1l, wy39 Re:J,i,gia Lungh0u.-;e, zwa'na in·a-czej. od nazwj"ka zalożyC'iela, H3IndS'Clm'~Lake lub też Nową Rl:,I'ig'i<1,PCl,v.ns:t·ala w wyni·ku widze'ni.a, jaki,e w 17'~9' roku mi·)! "t'l·ry Indianin z p!emie.nia Seneca, naJeżą·cego do Ligi Irokezów. POZ'Ois't.aloścliple;11ieHia, które otdmów,ily przes<iodJenia do Ok'J.ahomy z.e stanu Nowy Y.:Jlr;k,pCl.padły były up,zedini·o w kom.p!ctny marazm i degeneT.acjp' moralIną o·ra.z (p:xi wpływem a,1]{;oholu) ·foizycmą. Hao1dslom!e Lake wezwał w:Slpól'plemieńców do PClWiTO't'U do ~'taTych obyczajów. Wczw<l'nli.ebyło s'kUJt'CCzne.W krótk'ilm cz.asie re.nerons p1emiel1lia Seneca. a takż'e in;nyClh plemoin Ligi zdumi.al A:merykę. D?Jiś '.nClwa ,religi.n wywaiWana jest glównie przez Seneca .i Onondaga, a·le i prf;ez 'unne p!·emj·ona Ligi. W Ka:naid:de i w .;ta:nie N'Owy J()rki.~lnieje 1'0 LOInghouse'ów (cenJtrów T·eliigij'nyc.h). Por. Spicc'r, op. cit.. ,;,s. 44 - 5; Anthony F. C. Walllace, The Death and Rehirth of the Seneca, New York 1972. �112 Jan-us;; Mucha nikało głównie z zainteresowania niektórych białych indiańskimi tradycjami. Choć kluby i faktycznie indiańskie organizacje istniały wcześniej. tworzenie się społeczności, ale wraz z nią i "problemu indiańskiego", zaczyna się w mieście dopiero w latach II Wojny Światowej, w związku z masowym jak na owe czasy napływem nieprzygotowanych do życia w metropolii imigrantów. 4. P o c z ą t k i w i e l k i e j i m i g l' a c j i. 1948 - 1958 4.1. N a w a p o l i t Y k a a s y m i l a c j o n i s t Y c z n a Po II Wojnie Światowej wielu Indian zostało w wielkich miastach, wielu jednak wróciło do rezerwatów. W polityce wladz federalnych odżyły tymczasem stare, a niezbyt głęboko ukryte tendencje. Z jednej strony przez cały okres renesansu kultur i struktur plemiennych próbowano przeprowadzić przez Kongres ustawę likwidującą rezerwaty 40, z drllgiej zaś usiłowano znaleźć sposób na skłonienie Indian do bardziej masowego przenoszenia się do miast. Nowy komisarz do spraw Indian, Dillon S. Myer, rozpoczął trwający kilkana'ście lat program przemieszczania (relocation) Indian z rezerwatów do wielkich miast i znajdowania im tam pracy. Jego działalność odbywała się przy pełnym poparciu Kongresu, którego Komisja Hoovera przedstawiła w 1948 roku opinię o konieczności pełnej asymilacji Indian. Program przemieszczania Indian ,do wielkich miast miał wicIe n<:lZW, etapów, szczegółowych przepisów, których nie ma powodu tu wspominać. Przedstawię tu tylko najogólniejsze jego zasady. W 1952 roku 'ltWOrzonD w BIA Indian Relocation Service Program. PoczątkowD obejmDwał Dn wyłącznie przemieszczanie Indian i znajdowanie im pracy, później (od 1956 roku) dołączono przeszkailenie, aby imigranci nie musieli podejmować wyłącznie najniżej płatnych, bo nie wymagających żadnych kwalifikacji zajęć. W latach 1952 - 1968 w obu tych prDgramach wzięło udział około stu tysięcy Indian. Nikt nie zmuszał do przesiedlani.ł, co więcej, pod koniec programu, w roku 1967 - 8, z powodu braku funduszy. BIA Ddrzucila 25 - 300/0 podań. Ale program nie 'był dobrowolny w takim sensie, że był on praktycznie jedyną szansą uniknięcia Dgromnego b~zrobocia w rezerwatach i związanych z tym niedożywienia, demoralizacji, niskiego poziDmu usług, szkolnictwa etc. Jak podkreślali liczni prz\Cciwnicy przesiedlania, nie postarano się {) alternatywę wobec omawianego (O Por. Slpicer, op. cit., s. 1'94. �Z PRERlI 113 N A ULICE p;'ogramu, choćby w postaci gospodarczego ożywienia rezerwató\v lub ,erenów w ich pobliżu. Program przesiedlania był bowiem konsekwencją polityki asymilacyjnej. Dowodem na to jest fakt, iż równolegle z przemieszczaniem Indian do wielkich miast, rząd wydawał wiele pieiliqdzy na przeciwdziałanie opuszczaniu regionów wiejskich i małomiasteczkowych przez ich ludność i na zapobieganie niekcmtrolowanemu wzrostowi v/ielkich miast. BIA aferowa la pieniądze na przeprowadzkę, opłacała przejśr:iowe m;eszkanie, znajdowała pracq lub nawet kilka różnych prac, prowadziła poradnictwo na temat tego, jak uporać się z życiem w wielkim mieście. Gdy podopieczny znalazł już pracę, przez następny rok BIA interesować się miała jego losem. W myśl zaJożcr'1 asymilacjonistycznych, BIA traktowała Indian Jako po'Ozcz"gólne jednostki, nie jako członków plemion. Z każdego z osobna Indianina usiłowano zrobić "normalnego" Amerykanina. Sukces programr)w przesiedlei1czych nie byl jednak wielki. Wedlug statystyk BIA, w latach 1953 do 1957 w każdym roku finansowym wracało, na wfdsny JUż koszt, 24 do 32% tych, którzy w danym roku przybyli do wielkich miast. ElA nie prowadziła statystyk pokazujących, ilu przesiedlonych Indian wróciło później do rezerwatów. Skądinąd wiadomo jednak, że wielu traktowało przemieszczanie jako szansę bliższego zapoznania się z miastem, wracało do domu, by po jakimś czasie przybyć d,o miasta raz jeszcze. Ci zaś, którzy wracali do domów na stałe, po doświadczeniu \\'ieJkomiejskim zarabiali tam na ogół znacznie więcej niż poprzednio Kawet krótka wizyta w mieście miała \vięc pozytywną funkcję ekonomiczną· Inną, niezamierzoną funkcją było odrodzenie ruchu pan-ind.iar'1skiego, Zagubieni w mieście Indianie, nie znajdując faktycznej opi€ki ze strony ElA, szukali innych Indian, znajdujących się w identycznej sytuacji. W miastach nastąpił w konsekwencji znaczny wzrost ponadplemiennej świadomości tożsamości indiar'1skiej 41. Wkrótce po rozpoczęciu akcji przesiedlania Kongres przyjął uchwałę, n ('I mocy której kor'1czyć miano specjalne stosunki między rządem USA a niektórymi (na początku) plemionami. W uchwale uznano, że skmlczyć trzeba z systemem "obozów koncentracyjnych", za jaki€ uznano rezerwaty i że Indianie nie potrzebują już strażnika, gdyż potrafią radzić sobie sami. Kończenie specjalnych stosunków rozpoczęto od dwóch rezerwaprzc'óiedhtni'a por np, T,ony Laz·ewsiki, American Indian Migration. TUinois, Uni'ver5-i\ty lVl'icro{'i1m,5lntern:a ti.ol1.3l, Ann Arbor, :\Ld1.jga'n and London, EJng'lanid 1976, 55. 8 - 9; Howa1rd M, Bahr, An End to Invisibility, [\\I:] Natil'e Americans Today ... 95. 404 - 4'12; Alan Sorkin. Some Aspect, of American Indian Migration tamże, -ss, 467 - 78. H Na temat 'To and 8 Lud, Within t. LXIX Chicago, 1 �114 Janusz Mucha tów: Menomini w Wisconsin i Klamath w Oregon. Ten drugi faktycznie przestał istnieć, ten pierwszy z trudem przywrócono do funkcjonowania po latach kompletnej ruiny kwitnącej przed 1953 rokiem społeczności 42. 4.2. T wo r z e n i e s i ę P a n - i n d i a ń s k i e g o g e t t a w U p t 0 wn Między rokiem 1940 a 1950 liczba Indian w Chicago wzrosła według spisu z 224 do 775. Choć pod koniec dekady lat czterdziestych program pomocy ze strony BIA w szukaniu pracy dla Iridian już działał, w Chicago biuro agencji zajmujące się tą kwestią działało od roku 1952. Wspomniany wzrost liczbowy nie był w,ięc jeszcze związany z przesiedla:liem. Był on przypuszczalnie konsekwencją powrotu do Stanów weV:TatÓ\V II Wojny Swiatowej. Przesiedlanie rozpoczęło się więc w Chicago w 1952 roku i w ciągu lat pięćdziesiątych przyniosło bezprecedensowy wzrost liczby Indian w mieście. W 1960 roku było ich już 3394, a w 1970 - 6575. W 1952 roku ElA otwarła Chicago Field Employment Assi:ótance Office. Na początku 1953 roku pracowało w nim już 28 osób, którzy przyjmowali 40 lub więcej osób dziennie. Od lutego 1952 do kWJetnia 1953 osiedlono w mieście około 600 Indian, z których wróciło do domów już w tym okresie około 30% '3. Szefem biura chicagowskiego został Kurt Dreifus, dotąd dyrektor Rehabilitation Division w Chicago Welfare Department. Będąc ignorantem w sprawach Indian, ak chcąc jak najlepiej wykonać powierzone mu zadanie, Dreifus zaczął się uczyć i jeździe po całych Stanach, pertraktując z szefami różnych rezerwatów i terenowych biur BIA, informując o warunkach życia i pracy w Chicago, zbierając podania o przesiedlenie. Związane było to również z wielkim tempem przemieszczania w jego pierwszych latach. BIA wymagała od swych terenowych agend szybkiego działania, czego skutki były bardzo smutne Indianom w rezerwatach przedstawiano na ()gół życie miejskie w niezwykle różowych kdorach. Przybywali do Chicago ludzie faktycznie do tego nie przygotowani, często nie umiejący mówić po angielsku, bojący się wielkości domów towarowych, nie rozumiejący na czym polega działanie kuchenek g~zowych, odbijający sobie stopy na betonowych ulicach. bojący się ruchu drogowego, nie umiejący korzystać z planu miasta, nip. przyzwyczajeni do mieszkania w wielorodzinnych domach, nie rozurnie,. p.o,r. Rubert B. Edgerlon, Menominee Termination: Oberservatiolls on the EII(: oju Tribe, "Hu'ma,n Or,gan1zaition, 21, l, Spring 1962, 's's. 10 - 16; Nancy Oeslricil Lulie, Melwminee Termination: From Reservation to Colony, "Huma'n Organiz:ł'lion", 31, 3, Fall 1'972,ss. 257 - 69. 43 "Daily New",", AprH 7, 1'953,CHS, AI. cli �Z PRERII NA ULICE 115 jący przestrzeni miejskiej, ani miejskiego rytmu czasu. Z uwagi na t€mpo przesiedlania, nie było czasu p'rzesz'kolić ich w rezerwacie, ani porządnie poinstruować w mieście 44. Biuro nie miało ani pieniędzy, ani lokalu na nic poza załatwianiem naj pilniejszych spraw związanych z zatrudnieniem i przygotowaniem zawodowym 45. Zmienienie sposobu życia nie jest zresztą możliwe poprzez kursy i szkolenia. Tak więc bez specjalnej winy urzędników BIA w Chicago, sytuacja przesiedlanych była fatalna. Tempo migracji, niedostatek pieniędzy na opiekę, powodowały ogromny procent powrotów do rezerwatów (według krytyków programu w ciągu kilku lat wracało około 60%), koniecmość kilkakrotnego poszukiwania pracy dla Indian, którzy czasem pierwszy raz widzieli fabrykę właśnie w Chicago, powodowało szybki rozwój "indiańskich barów", gdzie przy alkoholu Indianie w swoim towarzystwie mogli wyżalić się na swój los. Ogromne problemy związane z przesiedlaniem spowodowały, że i pracownicy BIA stali się jego krytykami. Ideę przemieszczania dość szybko zaczął potępiać na przykład sam Dreifus 46. BIA osiedlała nowoprzybyłych w dwóch w zasadzie dzielnicach. ,Jedna to Uptown, u zbiegu ulic Clarendon i Wilson, Druga to Hyde Park, a więc na południu, po przeciwnej stronie miasta. Były to okolice tradycyjnie przez Indian zamieszkałe, a z drugiej strony dzielnice dość prestiżowe. Uptown był jednak "dobrą dzielnicą" mniej więcej do II Wojny Światowej, kiedy rozpoczęła się tam przebudowa, dzieląca ją na dwie części lepszą i gorszą, Indianie mieszkali w gorszej. Hyde Park od końca lat pięćdziesiątych również poddany został przebudowie, w konsekvl'encj' której standard i ceny czynszów poszły w górę, diminując stamtąd najuboższą ludność', w tym Indian 47. Rozprzestrzenianie się czarnego getta powoli likwidowało większe wyspy ludności indiańskiej w pobliżu centrum miasta i w taki sposób wytworzyła się sytuacja, w której ogromna większość chicagowskich Indian zamieszkała w Uptown. I tam jednak byli i są zdecydowaną mniejszością, żyjącą wśród takich grup, jak biali imigranci z Appalachów, imigranci z Ameryki Łacińskiej czy z Azji. N a początku lat pięćdziesiątych okolic indiańskich nadal było jednak t::'lkd, z których trzy, zachodnia, północna i południowa domino'vaiy. Okolice te stawały siC; jednak z czasem coraz bardziej pan- indiańskie, a nie jednoplemienne. W poprzednich latach w mieście dominowali Indiani·e z puszcz i jezior s~a;-:Gw Wisconsin, Minnesota i częściowo Michigan. Teraz przybywały '" Skolnick, op. cit., S'C;. 57 - 63. 15 Ge.rharino. /l me-icon Tndian Center .. " ss. 77 - 8. 16 Sk(}lnick, op. cit., ss. 66 - 70. 47 Neils, op. cit, ...; 60; L<Jzew,;ki, op. cit., ss. 42 - 3. •• �116 Janusz Mucha liczne rodziny z południowego zachodu Stanów i z Oklahomy. Przybywali Indianie prerii i Indianie Pueblo. Stykały się ze sobą grupy o zupełnie odmiennych kulturach, pochodzące z plemion, które często we "'''ciąż żywej przeszłości walczyły ze sobą. Ich doświadczenia wspólnego życia z przedstawicielami innych plemion były dotąd żadne, albo też pochodziły z utrzymywanych przez BIA szkół z internatami, w których starano się zmusić Indian do zapomnienia własnej kultury. Stąd wymuszony miej· ską sytuacją, a nie dobrowolny był wspomniany pan-indianizm. Stąd niezbyt wielka ochota do wzajemnej współpracy, co budziło zdziwienie wielu białych, nawet przyjaźnie do nich nastawionych. Traktowali oni Dadal często Indian jako jednorodną grupę etniczną 48. 4.3. N o w e p o t r z e b y, n o w e o r g a n i z a c j e Swiadom tego, źe ani sami Indianie, ani sama BIA nie poradzą sobie z licznymi problemami związanymi z ulokowaniem w mieście ogronmych ilości przybyszów, Kurt Dreifus zorganizował obywatelski komitet doradczy (Citizens Advisory Board) przy swoim urzędzie. Zgromadził w nim 28 osób spośród zainteresowanych przedstawicieli businessu, uniwersytetów, miejskich agencji opieki społecznej, kościołów, stanowej federacji klubów kobiecych. (Kościoły protestanckie zorganizowcme w Church Federation of Greater Chicago stworzyły wkrótce Joint Indian Committee przy swoim Department of Social Work i podjęły bardzo aktywną działalność pomocy przesiedlanym). Jednym z członków komitetu został John Willard, szef chicagowskich kwakrów (American Friends Service Committee). Miał on odgrywać przez kilka lat ogromnie ważną rolę w kształtowaniu chicagowskiej społeczności indiańskiej. Zebrania komitetu skupiały również niektórych miejscowych Indian. Wśród nich najważniejszą rolę grał wówczas Thomas Segundo, były wódz plemienia Papagc, odbywający właśnie studia magisterskie w The University of Chicago. Komitet działał w komisjach. Jedna z nich, zajmująca się organizacją czasu wolnego Indian, przedstawiła rekomendację w sprawie utworzenie, klubu indiańskiego. Juź wcześniej Indianie zbierali się okazjonalnie w miejskich parkach, korzystając z życzliwości pracownika zarządu parków, Indianina o nazwisku Whirling Thunder. BIA, komitet doradczy oraz miejski zarząd parków zorganizowały więc w listopadzie 1952 roku American Indian Club, mający dwa oddziały, działające w parkach Ogden i Chase. Prezesem został Ernest Naquayouma, Hopi. Indianie spotykali się co najmniej raz na miesiąc w budynkach parków i w samych parkach, śpiewając i tańcząc. Wykorzystywanie obiektów parków nie odby48 S'kolniok, op. cit., ,s.S. 52 - 3. �Z PRERII NA ULICE 117 wało się jednak bez przeszkód. W tym samym czasie, gdy chcieli z nich korzystać Indianie, planowano i inne imprezy. Dlatego też wspom;liana wyżej komisja utworzyła specjalny komitet, mający pomóc w utworzeniu niezależnego centrum indiańskiego 49. Zdaniem Skolnicka, komitet ów powstał z inicjatywy samych Indian, którzy kierowani przez Toma Segundo złożyli wizytę WiJlardowi w jego biurze w stowarzyszeniu kwakrów i poprosili o pomoc w zorganizowaniu takiego miejsca spotkań, jakie pod patronatem kwakrów funkcjonowało już wówczas w Los Angeles 50. Willard zgodził :;ię, kwakrowie podjęli się zebrać odpowiednią ilość pieniędzy, planowanie działań zostawili zaś komitetowi. Jak donosiła "Chicago Triibune" w 24 sierpnia 1953, komitet działał pod przewodnictwem Johna Willarda, sekretarzem był Toni Omen, Sioux, a finansami zajmował się wspomniany Ernest Naquayouma. Jaki byl zawód i miejsce pracy tych Indian, ani od kiedy mieszkali w Chicago, nie wiadomo. Komitet przewidywał otwarcie na rogu ulic La Salle i Kmzie. a więc w centrum Chicago, AlI Tribes Amer,ican Indian Center na 15 września 1953. Skupiać miało członków około 30 plemion 51 N owa instytucja zaczęła działalność zgodnie z planem. Prezesem zarządu nadzorującego jej poczynania został Willard, a pierwszym dyrektorem programowym Ted White, Oneida/Sioux, absolwent Loyola University. Kierował on centrum od początku 1954 do sierpnia 1955 roku DZ. Jak wspomina Willard LaMere, na stanowisku dyrektora administracyjnego zatrudniono później białego fotografa, zainteresowanego pracą z Indianami. Nie było jednak pieniędzy na opłacanie go, dlatego, szybko odszedł, a przez knlitki czas centrum kierowało na raz trzech członków zarządu' wspomniany Tom Segundo, Eli Powless, Oneida oraz Ben Bearskin, Winnebago/Sioux. W tym okresie co niedzielę przychodziło na spotlmniCl około dwustu osób z 42 plemion 5~. Kolejnym dyrektorem administracyj nym, aż do 1958 roku, był Tom Segundo. Pierwsze kilka lat działalności Centrum określić można jako balansowanie na krawędzi noża. Mimo dobrze rozwijającej się działalności programowej, problemów było sporo. Zacznijmy jednak od strony na jjaś. niejszej. Centrum midciło się przez pierwsze dziesięć lat na trzecim i czwartym piętrze starego budynku na północnym skraju Loop. Było ciasno, ale '9 ,.Chicago Trihu!1P". Decembe.r 26, 195,2. CHS, AI; "Da·iJy News" Apri:! 7, Hl5-3 tamże; Gc:'rba:-i'llo. op. cit.. ss. 77 - 9. 50 SkGlnick. op. cit., ss. 56 - 9. 51 CHS, AL 52 The Amerindian, May-June 19'54 [w:] CHS Manuscripts, Chicago Federation of Grea.ter Chicag:> Collection; "Ohicago Su:n-T1mes" Septembe" 25, 1'955, [w:] CES, Al 53 .. Chi,cago Sun-Time,", S€ptember 25, 1955, w. CBS, AI. �118 Janu~z M1Lcha podobno przyjemnie. Już w pierwszym roku dZiiałalność podjął Klub Taneczny. Był on długo najliczniejszą i najsilniejszą organizacją działającą w centrum. Pracował spontaniczni.e, ale w zorganizowany sposób. Dawał liczne występy w Chicago i w innych miastach Srodkowego Zachodu. W 1957 roku Klub postanowił wybrać Miss Indian Center, a od 1958 roku Miss Indian Chicago wybierana jest Co roku, uświ€tniając każdą waż .. niejszą imprezę organizowaną przez Indian. Dość szybko zorganizowano bardziej ustrukturalizowany kalendarz imprez, które nie utraciły jednak nic ze spontaniczności wykonania. Co sobotę odbywały siG więc spotkania towarzyskie, co miesiąc pow-wow, corocznie na Thanksgiving i Boże Narodzenie uroczyste kolacje. Nowe pomysły powstawały rzadko, c: jeślJ już, to szybko włączano je do regularnego kalendarza. W 1954 roku zorganizowano pierwszy wielki kiermasz wiosenny i p,ierwszą wielką pow-wow 54. Są to ogromne, jak na skalę społeczności, i do dziś odbywając? siG przy udziale tłumów gości imprezy. W 1954 roku, jak dowiadujemy się z wydawanego wtedy nieregularnie pisemka "Indian News", cel!trum brało udział w paradach miejskich, odbywały się w nim lekcje technik tanecznych, dwie panie z plemienia Navaho uczyły tradycyjnych rzemiosł swego plemienia, zakupiono odbiornik telewizyjny i dość dużo ludzi przychodziło oglądać filmy. Osobno wyświetlano cieszący się dużą frekwencją film o Apaczach. Równocześnie zapraszano przedstaw~cieli BIA oraz Chicago Housing Author,ity na dyskusje o problemach mieszkaniowych Indian, walcząc o poprawę sytuacji :;5. W tym samym roku spotykamy następne pisemko "Tom-Tom Echoes-Echoes". W l 956 roku wydawano kolejną gazetkę, tym razem "l'epee Topics". Pe.na stabilizacja działalncści wydawniczej związana jest dopiero z następnym l)kresem rozwoj u społeczności indiańskiej. Z "Tepee Topics" z listopada 1956 roku dowiadujemy się, że Kluh Taneczny występował w telewizji, podczas miejskich parad, w szkołach. Jego członkowie opowiadali o swej działalności podczas audycji radiowych. Od dwóch miesięcy działał wówczas klub kobiecy, którego c3łon. kinie uczyły si.ę kroju i szycia oraz gotowania. Wydawały one w centrum obiady i kolacje, dochód przeznaczając na materiał, wykorzyó-tywany póżniej podczas lekcji szycia. Centrum utworzyło też dwie dru:~yny koszykówki - dziewcząt i chłopców. Gazeta zachęcała do uczestniczenia w turnieju kręgli. Dowiadujemy się też, że w bankiecie z okazji Swięt<ł Dziękczynienia wzięli udział Indianie z 45 plemion. Dowiadujemy się też. że wkrótce odbyć się miały pierwsze wyhory do zarządu centrum. 54 Emma.nuel .mimeo 1975. 55 .. lndi'C1n Skoln:ick, Action ews". June l, 1.9:)4. Anthropology and tlw Chicago Indian Center, �Z PRERII NA ULICE 119 Działalność American Indian Center w tym krótkim okresie nie była może imponująca, rozwijała się powoli. Była jednak konsekwencją trudnej sytuacji życiowej Indian, braku pieniędzy, sporów z BIA etc. Na podkreślenie zasługuje to, że w omawianym okresie centrum było instytucją dominującą, ale inne nadal istniały. Longhouse w praktyce przerwał działalność, gdyż ogromna większość jego członków wstąpiła do centrum. Wielu członków Longhouse'u nie chciało, aby ta organizacja zupełnie się rozplynęła, stąd nadal figurowała ona na liście organizacji indiańskich, z którymi współpracowała Church Federation of Greater Chicago 56. O jej działalnoścj nic jednak nie wiadomo. Podobnie było z Indian Service League, która w 1953 roku liczyć miała 200 członków. Indian Council Fire w 1954 roku, z powodu powstania American Indian Center, w praktyce przestał prowadzić jakąkolwiek działalność poza przyznawaniem dorocznej nagrody;-". Nawet przed powstaniem AIC wszystkie te organizacje na raz nie robiły tyle, co nowo powstała, ale zupełnie inne były przecież potrzeby. Omawiany okres to jednak nie tylko zastój dawnych organizacji, które nie rozwijały się w cieniu AIC. Jak wspomina obecny profesor w Moody BibIe Institute, w 1955 roku powstał, nieformalnie jeszcze, międzywyznaniowy Amer;ican Indian Brble Church. Będzie {) nim mowa dalej. W 1958 roku powstała też American Indian Chapel, sponsorowana przez First Christian Reform Church of Cicero, Illinois i prz2z Home Missions Board w Grand Rapids, Michigan. Przejdżmy teraz do problemów, z jakimi borykała się społeczność indiańska, a w szczególności jej centrum. Pierwszy, to problem finansowy. Fundacja Chicago Community Trust bardzo długo odmawiała dotacji db AIC, przypuszczal;)ie z uwagi na fakt, iż w zarządzie centrum nic' było przedstawicieli białych businessmanów, lecz sami Inclianie, nie znający się na zawiłościach finansowych i prawnych. Inna fundacja, do której zwrócono się o pieniądze, też nie była pobłażliwa wobec indiańskich metod działania. Zarząd AIC musiał zgodzić się na powołanie Komitetu Doradczego, złożonego z profesora The University of Chicago, prawnika oraz członka Welfare Council of Chicago, aby w 1958 rokuotf"Lymać pieniądze. Drugi ważny problem odnosił się do statutu organizacji i jego konsekwencji. W 1954 roku przyjęto obecną nazwę i złożono do urzędu Sekretarza stanu Illinois wniosek o rejestrację nowej agencji, mającej prowadzić działalność nie przynoszącą zysku ("non-for-profit-organization"). Konieczne było przedstawienie do zatwierdzenia statutu nowej organizacji, zgodnego z odpowiednią ustawą. John W.illard, będący prezesem ;1; ellS Manuscripts, ;,. Tile American ChFoGCh Indian GollediO'n: f'.chievement -l-2'5-l.960. Award ... , s. 4. �120 .Talt'LS:: Mucha zarządu, nie pomyślał o tym, że statut powinien być tei. _i5odny z tradycjami indiańskimi. Zlecił życzliwemu prawnikovl Jpracowanie statutu. Normalne amerykańskie organizacje, rejestrowa:le według wspomnianej ustawy, dzielą się na trzy grupy. Pierwsza to zarząd, na ogół nie wybierany przez członków, lecz zmieniający się poprzez dymisje i kooptację, złożony z zamożnych i zainteresowanych osób, nie korzystających z usług organizacji, wytyczający politykę i prowadzący jej kontrolę, druga to zawodowa administracja, a trzecia to członkowie (lub klienci, korzystający z usług). System taki nie był znany żadnemu z plemion indial1si<ich. W AIC zarząd, administracja i członkow,ie wyłaniani być musieli w praktyce z tej samej zbiorowości. Przepływ ludzi między zarządem a 30m:nistracją był spory. Powiązania rodzinne powodowały, że członko~vie tej samej rodziny mogli stanowić politykę, realizować jąi korzystać z ~ł'iług organizacji. Ten brak faktycznego podziału na wymagane przez usta\\'e grupy stwarzał liczne możliwości spięć. Podobnie było z mechanizma:11l podejmowania decyzji. Ustawa w zasadzie zalecała prawo więk'oi;:ości, Indianie preferowali consensus. Nie znali instytucji lojalnej opozycji W zasadzie decyzje podejmowano jednogłośnie, przy ewentualnym (;Z(;(;,owym lub stałym wycofywaniu się tych, których nie udało się większości przekonać. Problemy pojawiały się wtedy, gdy wdrożeni już do demokracji "nowoczesnej" dość dobrze zasymilowani Indianie kierowali Z3.rzqdem i chcieli trzymać się raczej amerykańskich, niż plemiennych reguł;'. Członkiem AIC mógł być każdy, początkowo też każdy miał c.-:ynne prawo wyborcze. Po paru latach ograniczono czynne prawo wyborcze niCe-o -Indian, choć pozostawiono im bierne prawo wyborcze. Mogli być '.viE;c członkami zarządu, jeśli wybrani zJstali przez Indian. Pierwszy zarząd American Indian Center składał się z dziesięciu 0só0. Przewodmczącyn: byl biały (John Willard), biała była też jedna z członkill. Pozostali tu dwóch Papago i po jednym: Navaho, Oneiida, Sioux, Y",vapai, Hopi, Cherokee 59. Żadna z tych osób nie jest dziś aktywna. Z:trzad był w zasadzie stabilny, czemu sprzyjał fakt, że przez kilka lat nie org:lnizowano wyb8rów, co najwyżej kooptowano nowych członków. Jego st'lhilność jest szczególnie wyraźna, jeśli porównamy ją z częstymi zmianami w administracji. Wiosną 1956 roku Willard zrezygnował z przewodnictwa zarządu. Odbyły się wybory 60. Nie udało mi się niestety dowi",· dzieć, kto zost8.1 nowym przewodniczącym, na pewno był to jednak hdi&5A ,Po·r. Skol-nk'k, In Their ... , .515. 87 - 9.2. Podobnie liczne kl'llpoty centr·um wiąż~ z wzajemnym niedostO'sow<Jnicm a:mc.ry.kańslk.icj s1ru:ktury kor.p[)racyjnej i tl':..tdycy.'llego śr,odowi.ska indi·ań.s:kiegn Marv.in Tahma1hkera, CO:llanche, wiclokrobny czlon,,':·: i prezes zarządu, a równocześnie bus·ine~·sm.an. 59 Skal ni 0_'< , op. cit., s'. 86. 60 Garba:'i:no, op. cit., s. 80. �Z PRERII NA ULICE 121 nin. Dyrektorem administracyjnym został, jak pisałem, Tom Segundo. Sprowadził on do centrum na stanowisko pracownika socjalnego R{)berta Lagace, białego, przygotowującego się do doktoratu z antropologii w The University of Chicago. Jak wspomina Leonard Borman, biały antropolog, od 1956 roku przez wiele lat członek zarządu, obaj administratorzy usiłowal.i zrobić z centrum wzorcową placówkę opieki społecznej. Miało to niewątpliwy sens, choćby tyłko z powodu konieczności zdobywania funduszy na działalność fundacje interesowały się porządkiem i efek· tywnością rozumianą w sposób biurokratyczny. Segundo i Lagace usiłowali sformalizować centrum, żądając od podopiecznych zachowania godnego porządnej firmy. Zniechęcało to owych podopiecznych, wywołując przy tym wiele krytyk ze strony zarządu i członków centrum. We wrześ·· niu 1958 roku Segundo, Lagace i jeszcze jeden pracownik zmUSZeGI byli zrezygnować z urzędów. W tym też momencie rozpoczął się nowy etap rozwoju chicagowskiej społeczności ,indiańskiej. Ostatni wreszcie ważny w omawianym okresie problem społeczności chicagowskich Ir.dian, to stosunki z BlA. Personel biura miał niewątpli·· wą dobrą wolę pomóc Indianom w zorganizowaniu sobie jak najlepszego życia. Ale biuro nie miało pieniędzy na żadną działalność kulturalną ani społeczną. Nie jest jednak jasne, dlaczego po otwarciu American indian Center doszło dD wzajemnych podejrzeń i braku zaufania między BlA a centrum. Strony oskarżały się a ogromną i bezsensowną wrogość, podejrzewały się o utrudnianie prowadzenia działalności programowej i sabetaż finansowy. W końcu BlA odmówiła AlC informowania go o nowo przybyłych rodzinach. Czyniło to pracę centrum trudniejszą, przyczyniało się do tego, że nowo przybywający byli bardziej izolowani niż l1111siel!. być, otrzymywali mniej świadczeń, niż mogli byli otrzymać. Obie instytucje działać miały teoretycznie w tym samym celu - ułatwiać Indianom okres przejściowy. Ale podstawowe założenia, na jakich oparta była działalność BlA, to założenia asymilacji. AlC chciał natomiast stworzyć z przybywających reprezentantów kilkudziesięciu różnych plemion nowy typ miejskich Indian, nie zapominających o plemiennej przeszłości i teraźniejszości, ale tworzących też nową I ndiańskość. Podstawowa przesłanka była więc antyasymilacjonistyczna 61. 4.4. P o d s u m a wan ie Koniec lat czterdziestych i lata pięćdziesiąte to okres narastania ,.problemu indiańskiego" w wiełkich miastach Ameryki. Zorganizowana, ale z założenia nie uwzględniająca specyfiki kultur płemiennych, masowa 6[ Skclnick, op. cit., s'. 84; G<l'rbarino, op. cit., s. 80. �122 Janusz Mucha imigracja nie przygotowanych do życia miejskiego Indian, spowodowała zmianę ich wizerunku. Faktycznie zupełnie nawa społeczność była pod wieloma względami na dnie miejskiej hierarchii. Terytorialnie przesuwała się zaś na północ, tworząc getto w Uptown, gdzie była zresztą też mniejszością· Najważniejsza organizacja działająca od tego okresu, to American Indian Center. Choć stworzona i prowadzona w dużej mierze przez białych, zaspokajała nowe, autentyczne potrzeby Indian. Finansowa i statutowa zależność nie tylko od białych ludzi, ale i od odległego od kultur plemiennych prawodawstwa spowodowała jednak w przyszłości poważn", problemy. 5. Wielki rozwój. 1958-1971 Lata 1958 - 1971 stanowią w pewnym sensie złoty wiek społ'eczności indiańskiej w Chicago. Znaczenie tego okresu wiąże się z działahością jednego człowieka, dyrektora American Indian Center, ale wynika również z wewnętrznej dynamiki społeczności i z jej reakcji na sytuację ogólnoamerykańską. 5.1. N o w a p o l i t Yk a p l u r a l i s t Y c z n a Koniec lat pięćdziesiątych w USA to {)stra kampani~ wyborcza przed zbliżającymi się wyborami prezydenckimi. Obaj główni kandydaci, John F. Kennedy i Richard Nixon, walczyli o każdy głos. Podczas konwencj'. National Congress of American Indians w Omaha, Nebrasca, w 1960 roku, z Indianami pertraktowali wysłannicy obu kandydatów, prezentu.jących zresztą bardzo podobne poglądy na temat tubylczej łudności Am'2ryki. Kongres poparł Kennedy'ego, odchodząc tym samym od tradycyjni," prorepublikańskiej postawy. Rozważono też możliwość szybkiego po wyborach zQrganizowania nowej konferencji. Kennedy wygrał wybory. Pojawiła się szansa odwrócenia dotychczasowej polityki wobec Indian. Skorzystano z niej. Profesor antropologii w The University of Chicago, twórca koncepcji "antropologii w działaniu" 62, Sol Tax, uznał, że nowej administracji trze6e P'(}r, Sol Tax il.ction Anthropology, "Current A'n;thH:wpo1,c:)gy", 't. 1'6, 4. 1975; Rohert A. Ihrbinste,in, Ac:tlOn Anthropology Thirty Years Later: Some Reasons of its L(lck of Influence on American AnthropoLogy, mim,eo 1'981. Ideologia tego k:ć'runku zalecała naukową analizę prZJede wszys.1Jkim tych problemów, które szczególnie iSJto.tnymi były dla s,atmych bad,:nych spoleczności. ,'\ont.ropol'odzy ci ,stali na ,'tanowisku, że �Z PRERII NA ULICE 123 ba pomóc przez przedstawienie jej poglądów samych Indian na stan obecny oraz stan pożądany stosunków między nimi a rządem. Przy pomocy władz swego uniwersytetu, kilku fundacji oraz licznych zaint€resowanych Indian udało mu się przygotować, zorganizować i przeprowadzić w czerwcu 1961 roku wielką konferencję (American Indian Chicago Conference), gromadzącą oficjalnie 467 przedstawicielI dziewięćdziesięciu grup indiańskich. W konferencji wzięło też udział nieoficalnie wielu młodych Indian, wielu przedstawicieli zainteresowanych urzędów oraz a'1tropologów. Głównym rezultatem było przyjęcie (przedyskutowanego wstęp· nie przez kilka przygotowawczych konferencji regionalnych) dokumentu pod tytułem "Declaration of Indian Purpose". Przygotowania do konferencji ,i jej przebieg miały wpływ na prace nowego ministra spraw wewnętrznych, Stewarda Udalla, i na powołaną przez niego grupę roboczą, zajmującą się problemami Indian 6~. W komitecie organizacyjnym konferencji brali udział Indianie rni-esz·· kający w Chicago. Przewodniczącym jednej z komisji był wspominany tu Tom Greenwood. Impreza nie miała jednak bezpośredniego wpływu na życie tej społeczności miejskiej. Omawiany, krótki dość, bo trzynastoletni okres, przypadał na 'ldministrację trzech prezydentów z dwóch partii. Polityka wobec Indian była jednak stabilna. Na Indian rozciągnięto zakres aktów odnoszących się do walki z bezrobociem i nędzą, wiele pieniędzy przeznaczono na kształcenie dzieci indiańskich, wzmacniano władzę rad plemiennych, UZ:lano wreszcie konieczność rozciągnięcia zakresu usług dla Indian na tych, któ. rzy już mieszkali w miastach. Sytuacja polityczna była więc sprzyjająca rozwojowi społeczności indiańskich w rezerwatach i w miastach 64. Zau·· \vażmy też, że we wspomnianym okresie liczba Indian wzrosła z 531 669 w 1960 roku do 827091 w 1970 roku. 5.2. U t r wal w Uptown a n i e si ę s po ł e c z n o ści i n d i a ń sk ie j W związku z trwającym wzrosła poważnie. Procentowo przesiedlaniem, liczba Indian w Chicago nie był to tak wielki skok, jak w poprzed- jak dlugo Indi<1lnie są z.a·interes'Owani podtrzY'mywani.em wla";'llL'j odn:bnośoi kulturowej, ta;k dlugo należy im to ulatwiać, p0'magając równocześnie do przY'sto60Wa!1ia Slię do cywilizacji w:ilpólcze.,ne,i. 6:j Par. Nancy Oe:;'tl'ich uurie, The Voice of the American Indian: Report on the American Inri.ian Chicago Conference, "Current Anthr'OpolO'gy" t. 2, 5, December 196.], ss. 478 - 500. 6< Por. Samuel Lym~"n Tyler, A History of Indian PoLicy, Unj.[·ed St8tes Department oft-he Inim.j<)r, Bu.reau ·o[ Indian Affa~,s, Washin.~ton DC 1973. '" Jl7 - 8. �124 Janusz Mucha mej dekadzie, choć w liczbach absolutnych był większy. W 1960 :"fJku, według spisu, było w mieście 3394, a w 1970 - 6575 Indian. Dysponujemy pewnymi danymi statystycznymi, odnoszącymi się do tych ludzi, ela·, nymi pochodzącymi z różnych źródeł. Akcja przemieszczania była już znacznie wolniej prowadzona, niż na początku. Obsługiwała jednak około 600 osób rocznie. W latach 1958 do 1967 przeszkolenie zawodowe w ramach tej akcji podjęło 2004 111dia:1, ale przerwało j~ 522 oso'by. Spośród klientów sprowadzonych w ro;;:a 1965, według danych agencji, wyjechała z powrotem ponad polowa. V-l sumie oceniano, że wśród około 15000 Indian, jacy według szacunków zamieszkiwali w 1971 roku region Chicago (jest to więc znacznie więcej, niż podaj€ rocznik statystyczny), 5 tysięcy sprowadzonych zostało przez BI.-\. Oznacza to, że dwie trzecie chicagowskich Indian przybyły do miasta na własną rękę. Interesujące, choć nie bardzo pełne, są pewne dane dotyczące dochodów. W 1960 roku średni roczny dochód Indianina w Chica~(ł wynosił 3423 dolary, zaś Indianki 1560 dolarów. Dochód ten rósł dJ~C: szybko, jak się wydaje zwłaszcza wśród osób przemieszczanych przez BIA. Według danych agencji z maja 1968 roku, średni dochód ich kli;.:nfa. wynosił 5990, a klientki 3640 dolarów 6". Dwa lata później, wedll.q danych ze spisu ludności z 1970 roku, średni dochód Indianina wynosił 6103, ale Indianki 3186 dolarów. 17,4% Indian osiąg<l1c doch()d poniże.~ poziomu nędzy. Działo się tak mimo faktu, iż według spisu 920/11 bdian było w tym okresie zatrudnionych (w różnych formach, W różnym c~asie, w tym dorywczo). Tylko 16,30/0 spisywanych Indian było właścicielami swych mieszkań, tylko 48% rodzin dysponowało samochodem 66. Indianie chicagowscy tego okresu pochodzili z kilkudzi€sięcju piemion ("Chicago Warrior" z 3 grudnia 1958 wymieni<a ich 71), z których naJliczniej reprezentowane były przypuszczalnie (a na pewno wśród :dier:tów St. Augustine's Center) Chippewa, Menomini i Dakota Sioux 6,. W bardzo poważnych (ale a niejasnej reprezentatywności i }osowoścj) badaniach prowadzonych w latach 1968 i 1969 ustalono, że społeczność: indiańską w Chicag{) m{)żna podzielić na trzy grupy ekonomiczno··spvłeczne a różnej wielkości. Pierwsza, licząca około 10% całości, to rGzproszona po całym mieście warstwa średnia. Co interesujące, z tej warstwy rekrutują się zarówno ci, którzy w pełni przyjmują wzory kulturowr: świata białych, jak i ci, którzy są najaktywniejszymi członkami orgĆlnizacji indiańskich. Druga, to rosnąca warstwa ustabilizowanych zawodo\\'o pracown,jków fizycznych. Liczy ona około 20% całości. Trzecia, h:ząca 65 66 67 N'e'ils, op cit.s·s. 74, 92 - 4. Por. La.zewski, op cit., ss'. 57 - 62. Po:-. WODds and HaTki'ns, op cit., s'. 20. �Z PRERII 125 N'A ULICE oKoło 70% całości, to nieustabilizowana warstwa tych, którzy żyją przede wszystkim z pracy dorywczej (;8. Badania prowadzone w 1966 lub 1967 roku nad wylosowanymi mieszkali.cami części dzielnicy Uptown pokazują ciekawe wzory pracy. Spośród zatrudnionych Indian około 30% pracowało dorywczo. Zarabiali oni bardzo mało, ale mieli wystarczającą ilość pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a nie musieli się nikomu tłumaczyć, gdy chcieli wyjechać do rezerwatu na dzień, tydzień czy miesiąc. Wolność cenili sobi<:~ przede wszystkim 69. Praca dorywcza jest dla Indian postawą wobec życia, anie typem zatrudnienia czy kwalifikacji. Wykonują ją w takiej samej mierze osoby bez wykształcenia, jak i z wykształceniem śreqnim. Inaczej niż w przypadku innych grup etnicznych, u Indian wyksztakenie nie wpływa na stabilność pracy, gdyż nie wpływa na zmianę celów życiowych ,0. Wspomniane badania w Uptown pokazują inne ciekawe fakty, zvviązane z wykształceniem. W całej próbie Indianie okazali się lepiej wykształceni, niż średnia dla próby, ale ich bezrobocie było dwa razy wyż .. .::izeniż średnia d'la próby i wynosiło 64% (ciekawe jest porównanie z przytoczonymi wyżej danymi ze spisu z roku 1970). Co więcej, w całej próbie wraz z coraz wyższym wykształceniem spada bezrobocie, u Indian natomiast nie ma tego związku. Bezrobocie Indian, choć wyższe, wystEtPuje jednak w licznych krótkich okresach czasu. Wygląda więc na to, że Indianie zainteresowani byli znalezieniem krótkich zajęć, co im się udawało. Bezrobocie można więc uznać, przynajmniej częściowo, za zde·terminowane stylem życia. O wspomnianym fakcie zainteresowania ciekawą przede wszystkim pracą świadczy to, że bardzo wielu Indian, więcej niż średnia próby, chciałoby dodatkowego przeszkolenia zawodO\vego. Pracy szuka też więcej Indian, niż jest ich bez zatrudnienia - chcą więc pracę zmienić na ciekawszą 71 Stałe szukanie cie'kawszej pracy powoduje jednak częstą niechęć pracodawców do zatrudniania Indian, uważanych za niezdolnych do trwałego związania się z jednym zakładem. :vIiasto, zdaniem \Vhite'a, antropologa z plemienia Cherokee, jest \vażnym wyzwaniem dla Indiańskości. Mimo ogromnego nacisku na tożsa- 'l< Po,r. George Education D. Scott, John K. White, in ehicag'), and Es,teIJe Fuchs, Indian:,; National Study of American Indian Education, :\":)\"(?"mber 1>969;E.,te'l1e Fuchs al1ld Rorbeort J. Havighunst, To Live .·lmerican Inc/ian E:ducation. Garden City. Nt'w Ymk 1:973, ss. ·107 - 9. • g <Par. -np, W'wJlds "nó Hal'~inlS, op. cit., s. 49; Jo.hn Kel1lnardh White, .-1lilerican Indian Employment. A Studu of the Work Habits in Chicago, Illinois, Hlimeo, 1.97:1,s,s. 9, .15 - 6. 'o W'ood" and H<"r,bns, op, cit., s. r3; Whi,te, American ,<. 90, 912,. " Par. White, Patterns. , ., ss. 22 - 32. of and Patterns American Indian t/wir Series II, No.2, on This Earth . in in Indians Chicago ... , �126 Janusz Mucha mość plemienną oraz konfliktów z przedstawicielami wrogich plemion, wszelkie zachowania, wartości, idee, oceniane są z punktu widzenia tego, czy są one "indiańskie", czy też należą do "świata białych". Czym Jest owa Indiańskość, na ogół trudno zainteresowanym wyjaśnić, potrafią jednak w każdej konkretnej sprawie wypowiedz,ieć się, czy ma ona, czy nie ma, indiański charakter '/2. Wzory uczestnictwa w życiu indiaIlskim zależały jednak w pewnej mierze od długości pobytu w mieście. Ci, którzy byli tu krótko, nie angażowali się na ogół w działalność instytucjI indiańskich w Chicago, pozostawali natomiast w silnym kontakcie z własnym rezerwatem. Ci, którzy byli tu długo, znacznie częściej uczestniczyli w działalności chicagowskich instytucji, nieco rzadziej odwiedzali rezerwat. Poglądy na Indiańskość miały znaczenie dla kształcenia dzieci. Wśród wielu Indian istniało przekonanie, że kontakty szkolne z białymi dZlećm; przynosiły w rezultacie w młodym pokoleniu rozmywanie się właściwego systemu wartości. Stąd 60% badanych przez Raschera rodziców indial1skich uważało w 1968 roku, że tylko w pełni indiańska szkoła w Chicago jest właściwym wyjściem ze złej sytuacji. 58°/11 rodziców sądziło je,inak, że zupełnie wystarczy, jeśli ich dzieci ukończą tylko szkołq średnią (mającą w USA charakter niemal powszechny) 73. Mimo, że deklarowali odwrotnie, indiańscy rodzice w Chicago nie zachqcali specjalnie .owych dzieci do nauki, a w konsekwencji dzieci uważały opuszczanie lekcji za przejaw Indiańskości 74. Popatrzmy jeszcze na posługiwanie się plemiennymi językami w mieście. Dzieci szkolne prawie ich już nie znały, w domu posługiwali si'~ nimi głównie starzy, a osoby ze średniego pokolenia tylko w obecności starszych od siebie. Język plemienny uważano za odpowiedni do omawiClnia .,spraw indiańskich", starannie oddzielonych od "spraw świata białych", lepiej ujmowanych po angielsku. Po swojemu mówiono też podczas wizyt w domu w rezerwacie 75. Jak wspominałem poprzednio, jeszcze w końcu lat sześćclziesi'1tych wielu Indian traktowało pobyt w Chicago jako okres przejściowy. Losowa próba, na której oparte są rozważania White'a pokazuje, Że co trzeci Indianin (a tylko 80/0 w całej próbie) mieszkał w mieście krócej niż rok 76. Ogromna była też mobilność w samym mieście, zwłaszcza w graWhite, Amc rican Indian in Chicago ... , ss. 9 - 10. Lecmarj P. Ruscher, American Indian Parents' Attitudes the Chicago Schools, M. A. thes'is, Northears'te:'n rllinoi., Sbtc gust 19'68, ss. 31 - .5. 74 White, op. cit., 87 - 9. 72 n 75 ibidem, 76 \Vhitc, Paterns ... , .s. 31. s. W7. unci Opinions College. }'OWUTrI C'~:Lagn, /Li- �Z PRERII NA ULICE 127 nicach Uptown. Brak stałego adresu i telefonu świadczyły o tymczasowości pobytu, choaby czasem miała ona trwać długo 77. Podobnie było ze szkołami. Mimo znacznej liczby Indian, trudno bylo znaleźć indiańskie dzieci w szkołach. Jak zauważają Fuchs i Havighurst, trudno spotkać dziecko indiańskie, które w tej samej szkole przeszłoby cały kurs nauki. Trudno zresztą w ogóle znaleźć Owe dzieci. Spośród około siedmiu tysięcy Indian w Chicago, w sześciu szkołach znajdujących się VI rejonie o największym zagęszczeniu Indian znaleziono jedynie 237 indiańskich dzieci .8 5.3. D Yn a m i k a o r g a n i z a c j i W omawianym okresie chicagowskiej społeczności indiańskiej służyły już dość liczne instytucje, z kórych American Indian Center nadal był najważniejszy. Choć autentycznie indiańskiego charakteru American Indian Center nie można kwestionować, to jednak wpływ białych na jego funkcjonowanie był i w tym okresie ogromny. Po pierwsze, był to wpływ ze strony finansujących jego działania fundacji. Jak wspomniałem, w paździemiku 1958 roku na żądanie fundacji Schwartzhaupta powołano trzyosobowy komitet doradczy, złożony wyłącznie z białych. Po drugie, bardzo aktywni biali należeli, wybrani przez Indian, do zarządu. Po trzecie i najważniejsze, jesien,ią 1958 roku, po poważnym kryzycie kadrowym, dyrektorem Centrum został biały, Robert Rietz. Bezpośrednie oddziaływanie biólłycb nie było , a przynajmniej wydawało się, że nie było, naruszeniem podmiotowości Tndian. Trzy osoby spośród tych białych, profesor Sol Tax, doktor Leonard Barman oraz Robert Rietz, były czołowymi reprezentantami "antropologii w działaniu", byli więc wrażliwi na analizę zjawisk w takich kategoriach, w jakich jawiły się one Indianom. Szczególną rolę w omawianym okresie odegrał Rietz. Ukończył studia magisterskie z antropologii, pracując pod kierunkiem S:Jla Taxa. Uczestniczył później w "Fox Project", największym przedsięwzięciu badawczo-społecznym ekipy Taxa w stanie Iowa .9. Następnie pracował dla BTA. Znany był licznym Indianom chicagowskim i tutejszym antropologom współpracującym ze społecznością indiańską ze swej operatywności oraz poparcia dla idei pluralizmu kulturowego. Rietz miał jednak pew" White, American Inclian in Chicago ... , ss. 4 - 5. 78 Fuchs a'nod Havigh:.E·.it, To Live ... , ss. 109 - 11il. 7ł P,G·~·. S.ol Tax, The Fox Project, w: "Hum,un Organi,zali·on" Tax i inni, Tile Mcsqu.okies of Jawa, Publisheod by the Federated of Iowa, bez daty i miejsca wydan-ia. 17. 1, 19.18; Sol Women'.; Club,; �128 Janusz Mucha ne cechy osobowościowe, które w połączeniu z dominującymi w Chicago osobowościami Indian przyniosły po kilkunastu latach w.iele nieszczęść dla społeczności. Umiał on załatwić prawie wszystko, a w każdym razie nieporównanie więcej, niż ci Indianie,' którzy działali w centrum. Zuoby t więc ogromną władzę, której jednak nigdy nie nadużył. Sądząc, że nikt nie zdoła nic załatwić tak dobrze, jak on sam, nikogo nie dopuszczał do działań o znaczeniu dla centrum strategicznym. Tym samym nie zdoła l wykształcić indiańskich już przywódców, mogących działać w świecie instytucji białego świata. Sami Indianie nie pchali się zaś do władzy, gdy nie byli tam zapraszani (atmosfera zmieniła się pod koniec lat sze.śćdziesiątych i wówczas Rietz był przez radykałów otwarcie krytykowany j nawet zachęcany do dymisji). Rietz z:dawał sobie sprawę z możliwych konsekwencji sytuacji. Jak wspominają Sol Tax i pani Lee Rietz, wielokrotnie myślał o odejściu z centrum (miał kilka propozycj,i innej, ciekawej pracy), o przekazaniu władzy Indianom. Zawsze pojawiały się jednak problemy, które tylko on umiał rozwiązać, odkładał więc dymis.i~ do następnej okazji. Ta jednak nigdy nie przyszła za jego życia. Hietz przestał być dyrektor€m centrum dopiero wraz ze swą śmiercią w 1971 roku. Mimo wspomnianych krytyk, śmierć ta wywołała autentyczny i powszechny smutek w społeczności indiailskiej. Wraz z Rietzem skoilczył się długotrwały, bo trzynastoletni okres wielkiego rozwoju tej społeczności, a rozpoczął co najmniej sześć lat trwający kryzys, który {) malo nie doprowadził do całkowitej dezintegracji społeczności. O il€ w poprzednim okresie zarząd AIC był bardzo stabilny, administracja zaś często się zmieniała, o tyle w obecnie omawianym było odwrotnie. Administracja była stabilna, liczba zatrudnionych pracowników rosła, choć bywały okresy, gdy ze względu na trudności finansowe n:lstępowała redukcja personelu. Zarząd zmieniał się dość często, był bmviem corocznie wybierany. W okresie zatrudniania Rietza prezesem był Ben Bearskin. W listopadzie 1958 roku odbyły się nowe wybory, tym razem trzech członków zarządu. Kandydatów było jedenastu, uprawn.ionyl:h do głosowania było 227 członków AIC. Ilość członków rosła bardzo szybko. Na początku grudnia tego samego roku była ich już 275, a w k0ilcu 3138 Wprawdzie w czerwcu 1959 roku było ich mniej, bo 243, 31e wc wrześniu tegoż roku znów 28681. W późniejszych latach szybko rosł<.lliczba członków nie-indiańskich (bez czynnego prawa wyborczego). W lutym 1960 roku łącznie było 654 członków, w tym 256 Indian, w kwietniu tegoż roku łącznie 819 członków. Następne dane, jakie udało się znaleźć, °. ,BO Par. "ChoicagQ Wa,rrior" November 19, 1;958 {)l',az "Chicago Wa'rl'ior" December 3, 195<8. B1 "Chi'Daga Warr.ior" June 1959, "Chica.go W.a'rriar" Septemberj·9';;'9. �Z PRERII NA ULICE 129 mówią już a spadku liczby członków (po to, aby korzystać z usług AIC nigdy nie trzeba było być jego członkiem. Członkostwo natomiast koszto\vało, choć bardzo niewiele). W kwietniu Hl67 roku owych członków głosujących (Indian) było 166. Jak widać, Indianie nie byli zainteresowani formałnym członkosL-Hem w centrum, choć tracili tym samym wpływ na skład zarządu. Brak zainteresowania Jormalnymi procedurami uwidacznia również Jakt, iż spada l odsetek głosujących w wyborach uprawnionych do tego członków. O ile \v wyborach w 1958 roku głosowały dwie trzecie członków a tyle w 1967 Jedna trzecia. , W ciągu omawianych obecnie trzynastu lat co najmniej siedem razy zmieniał się prezes zarządu. Na stanowisku tym zasiadał zawsze Indianin. Dzialalność centrum była bardzo bogata i już w 1960 roku zmusiła zarząd do rozważenia zmiany lokalu. Znaleziono wreszcie lepsze pOl1lleszczenie, znajdujć!ce się do tego w tej okolicy, gdzie koncentracja Indian byla największa. W 19(j3 roku centrum przeniosło się do Uptown r,a róg ulic Sheridan i Broadway, zaś w 1967 roku, po otrzymaniu darowizny, kupiono świątynię masońsk<l, ogromny budynek przy Wilson Av~nue w Uptown, do dziś wykorzystywany. Budynek ten jest jedyną nieruchomością należącq do społeczności indiańskiej w całym stanie Illinois. Działalność kierowana przez Rietza a później i przez dyrektorów pro;;ramowych, była bardzo bogata. Utrzymano dotyczasowe Iormy działania. Grządzano wielkie doroczne pou;-wow z wyborami Miss Indian Chicago. Corocznie urządzano wielki jarmark wiosenny, na ogół w teatrach lub salach wystawowych w c~ntrum miasta. W 1960 roku z tej ol,azji burmistrz miasta, Richard J. Daley, ogłosił okres od 13 do 15 maja Dniami Indiańskimi w Chicago (o dawnych dniach indiańskich z lat dwudziestych i trzydziestych najwyraźniej nikt nie pamiętał). W 1963 roku w naj\'viększej hali wystawowej miasta, McCormick Place, zgromadziło się z okazji jubileuszowej dziesiątej wiosennej wystawy tyle osób, że przedłużyć musiano pokazy o tydzień 82. Nadal bardzo żywo działał Klub Taneczny, organizując co miesiąc pow-wow, gromadzące setki Indian. CZ!<)Dkawie klubu występowali podczas parad, a także uroczystości miejskich. Oni, a także dzieci indiańskie występowali w telew,izji. Co roku kilka-o krotnie byla mowa w telewizji i w radio o pracach centrum. Rozpoczęto też nowe formy aktywności. W 1958 roku młodzież w wieku 13 - 18 lat założyła Youth Club-Thunderbirds. Działał on do końca dekady, gromadząc około 20 - 25 członków. Pomagali oni sobie n~lwzajem w nauce, organizowali gry i zabawy. W kolejnym, 1959 roku przedstawiciele centrum wzię1i udział w wielkim pokazie różnych kultu;: He 9 l.ud, ,.Dil.dy New,,". \'larch t. LXIX 1.9, 1963. CHS, A,1. �130 Janusz Mu;;ha w Southern Illinois University w Carbondale. Zorganizowano też wysta· wy, które władze państwowe wykorzystywały przy komponowaniu (kspozycji amerykańskiej podczas targów międzynarodowych w Tunezji, Jugosławii, w Peru. Centrum otrzymało z tej okazji specjalne podziękowania z Ministerstwa Handlu 83. Od 1960 roku wprowadzano też pewne innowacje organizacyjnl~. Zarząd powołał stałe komisje, pod przewodnictwem swych członkó"v, do których zapraszano szerszy krąg osób. Komisje mi,Jły współpracować z personelem, którego część musiano zwolnić ze wzgh;du na kłopoty finansowe. Powołano też Radę Wodzów, w skład której mieli wchodzić wszyscy ustępujący członkowie zarządu. Rada miała bye:: ciałem doradczym pomagającym zarządowi i dyrekcji. Działała faktycznie do j~a11ca dekady, choć aktywność jej nie była wielka. W 1962 roku powołano pierwszy z klu1bów plemiennych, Winnebago Club. Indianie Winnebago nigdy nie dominowali licz.ebnie, ale byli najbardziej pn;żni, znajdrJwali się w pobliżu swych rodzinnych społeczności w Nebrasce i Wiscensin i stali się grupą najsilniejszą kulturowo. Podcz::ls pierwszego spotkania klubu udało się zgromadzić tylko 12 osób, ale szybko podjęto aktywność. trwającą z przerwami do dziś. Zorganizowano naukę własnego języka. organizowano Dzień Winnebago z plemiennymi zabawC1mi, grami i pov'-u:ow. Następne kluby plemienne powołano dużo póżniej. Sioux Club powstał w 1966 roku. Mniej więcej równocześni-c Irokezi zorganizowali Six Nations Club, zaś w 1968 roku Chippewa - Council of Three :'jres. W 1969 roku powstał Oneida Club a także Southwest Intertribal Club. Wszystkie te kluby prowadzily otwartą dzialalność - członkom ich chodziło nie tylko o utrzymanie własnej kultury, ale też o propagow<wie je] j o porozumienie z innymi plemionami. W 1961 TOku odrodził się klub kobiecy, znów prowadzqcy naukr~ szycia i gotowania. Współpracował on ze stanową £cderacjGl klubów iwbiecych, goszcząc często w różnych organizacjach kobiecych i zapewlliajqc sobie ich pomoc. Aktywność nie była jednak wielka. W 1970 roku trze· ba było klub organizować trzeci już raz. W 1963 roku, po przepro'N~dzce, otwarto w AlC sklepik z przedmiotami sztuki indi'111skiej. Dzięki dośĆ' dużej sali gimnastycznej znacznie uaktywnili sic; indianscy sportrJ\'/cy. coraz częstsze były mecze koszykówki. Grano też w inne gry. Rok 1964 przyniósł wiele ważnych nowości. Zorgcll1izowano dn'7.ynę skautów, którzy latem uczestniczyli nawet w obozie, podczas którC'gn mieszkali w tepee 84 (drużynę skautek zorganizowano w 1966 roku, VI: 1970 zaś składała się ona z trzech zespołów). Latem zorganizowano też N:J .,Chicago W<.lrrior)' September " Namiot ind';aI1ski IV ksztalci€ 959 i "ChicClgn stoŻlk.a. Warri'cłr" (j~ 4, 1960. �Z PHERII NA ULICE 131 dla dzieci akcję "lata wmieście". Jesienią otwarto specjalny kącik, w którym ochotnicy pomagali dzieciom w nauce. Pomysł okazał się bardzo dobry i korzystało z niego wiele dzieci. W tym samym roku zintensyfikowano pomoc dla potrzebujących ·rodzin. W ciągu pierwszych trzech miesięcy skorzystały z niej 534 osoby. Trzeba było też zająć się pomocą w znalezieniu pracy, czego w zasadzie AICdotąd nie robiło. Udało się na szcz<;,ście skontaktować z różnymi firmami i znaleziono pracę dla o~oło 200 Indian. Działalność Centrum wymagała znacznych funduszy. Indianie nie byli w stanie ich zdobyć, sama dyrekcja ani zarząd też nie w pełni ~obie z tym radzili. W 1964 roku powstała nOwa idea. Rietz postanowił v.rydać przyjęcie, na którym podawana byłaby pieczeń z bizona. Miejsce przy stoliku kosztować mialo 50 dolarów. W celu zorganizowania tego przyjęcia, sldonicni;J zamożnych osób do zainteresowania się nim, powołane Wielkćl l\adc;, której pierwszym przewodniczącym został Leonard Borman. Przyjl;cie si~ udało, rada szybko się zinstytucjonaliZClwała. Miala ona organizować przyszłe tego typu przyjęcia, ale też znależć inn-.; sposoby zdobywania pienif~dzy. Miejsce w niej zajęli chicagowscy politycy i businessmani. Tym samym udało się, wbrew ponownym wymogom fundacji, zachować tradycyjny w centrum charakter zarządu, mając równocześnie do dyspozycji organ, który, zdaniem tych fundacji, funkcje w·· rządu pełnić powinien. Dzięki Radzie i jej BuHalo Dinners finanse centrum zostały uratowane, ale sami Indianie znów stracili okazję nauczenia się zdobywania pieniędzy na własne cele 8,;. Pod koniec dekady działalność Rady osłabła. W 1970 roku centrum podjęł·o wysiłki, aby je] aktywność' wzmóc, co udalo si<;,znów na jakiś czas. W kolejnych latach pojawiły się nowe inicjatywy i nowe możliwości. W roku 1966 zorganizowano klub kajakowy. Przez kilka lat odbyw:J.l all wycieczki, obozy, zawody, przyczyniając się do uatrakcyjnienia centrum. W 1967 roku grupka dzieci odrabiających lekcje w AIC liczyła około 15 osc"Jbi funkcjonowala pod nazwą Explorers. W 1970 roku pracę z dziermi udało sir; jeszcze bardziej wzbogacić. Uzyskano specjalne fundusze na założenie przedszkola dla dzieci z rodzin żyjących w szczególnie trudnych warunk<lch finansowych. Dzieci tych przyjęto około czterdziestu. W ścisłym związku z centrum działała też organizacj:J młodzil?żDwa, która formalnie nie byla z nim związana. W czerwcu 1967 r. pod patronatem Church Federation of Greater Chicago i YMCA powstała Young Tribal Organization, skupiająca młodzież studiującą w Chicago przede wszystkim za pieniądze BIA, ale też urzędu do spraw kombatantów. Związek z AIC polegał nie tylko na tym, że młodzi byli aktywni w obu ,; to PO;'. Skolnic'k, ,Iction An~hropolOf1Y ... , ss. 18 - 19. �132 JamLSZ Mucha organizacjach, spotykali się w lokalu centrum, ale i na tym, ~:e przejęli wydawanie biuletynu AIC, "The Warrior" 00. Pod koniec lat sześćdziesiątych wśród chicagowskich Indian, zwłaszcza uboższych, rozpoczął się ruch społeczny, będący odbiciem indiailskich ruchów w innych miastach. W 1969 roku założono American Indian Movement,naj,bardziej radykalnej nowej organizacji. Działalność jej, cllOl'; bardzo efektowna (dwukrotne, w 1969 i 1970 roku zajęcie lokalu BIA, próby demonstracyjnego zbudowania "wioski indiańskiej" w midc:ie), nie wzbudziła entuzjazmu wśród tutejszej społeczności indiańskiej 87. Szczególnie wiele sensacji budzące demonstracje prowadz·one w Chicago przez AIM wiążą się już z następnym okresem w rozwoju społeczności, okresem w tyn:: tekście nie omawianym. lviniej bojowa, choć również, dość radykalna była inna organizacja, założona w 1969 wku i do dziś istniejąca - Native American Committee. Była to organizacja dysydentów z AIC, którzy zami·erzali w pełniejszy sposób zająć siq losem najul>oższych Indian, ich zdaniem odsuwanych na dalszy plan przez AIC. W póżniejszych latach rozłamu społeczności znaczenie NAC stało siC; duże. a czasami nawet klucz-owe. Radykalnie nastawieni Indianie brali też udział w działaniach, które mogły mieć poważne znaczenie ekonomiczne, edukacyjne, kulturalne, a nawet polityczne. Z wielu względów, takich jak brak umiejętności działania, brak poparcia społeczności dla bojowników, brak pienic;dzy, w::.zelkie inicjatywy upadły. A należały do nich - fundacje Amer.ican India:1 Dcvelopment and Education oraz Chicago American Indian Economic C()uneil, a także przedsiębiorstwo AlI Indian Trel' Service, Inc.88. RadYKałowie zaangażowali się też w poparcie starań wspomnianego już Alberta Cobe o zdobycie urzędu radnego miejskiego. Z brak'l funduszów Cobe wycofał się przed wyborami. Wpłynęła na pewną integrację działali. organizacji indiańskich i otwarła problem politycznej aktywności chicagowskich Indian w ramach politycznego systemu miasta. Następne takie działania, już bez próby wybrania własnego radnego, pojawiły się p0 dziesięciu latach. Al Cobe założył wcześniej, w 1970 roku, organizację Indians £01' Indians Inc., grupę pomocy wzajemnej, która w następnej dekadzie miała duże znaczenie dla walki z bezrobociem Indian. 86 "The W.arrio'r" wyda walny byl o'd 1965 r,oku. PoCyprz.ednio,o,d 1958 roku wydawano "Ohkag'O Warrior", .a spor,adycz:ni'e "A,IC News". Z czasopi.--:m tych korzy.-;.ialem przy pisaniu ostatniej częś·cj tego teks,tu. N.i·epełne zbiory tyc,h cz.asop:sm znajd ujq :;ię a,rchhv'um Sola Taxa w Depa,rtment of hnothr'qpology, The Unoivers·i-iy 0-[ Chic.ago, w NAES CoHege w Ch·icag·o oraz u mnie w d·omu. 87 PlOr. "Chicago S'U'I1~Times" June 11, 1>970, CHS, AI. 88 Par. "Chi'cago Sun-Times" Aug-u.s:t 15, 1!!71; "Oica-go T.r·i·bulw'· Augu.-;lt 31, 1971, CHS, AI. �Z PRERII NA ULICE 133 W marcu 1971 roku powstała jeszcze jedna ważna i do dziś funkcjonująca instytucja indiańska. W University of Illinois/Chicago Circle zauważono, że wśród kilku (wówczas niemal obowiązkowych na amerykańskich uniwersytetach finansowanych przez państwo) programów studiów etnicznych nie ma programu indiańskiego, choć są indiańscy studenci. Utworzono więc Native American Studies Program, którego kOOl'dynacją zajął się komitet pod przewodnictwem członka zarządu AIC, Matthew War Bonneta. Wyrażano nadzieję, że jesienią w programie w2żmi~ udział około 75 studentówan. Program rozwiął siG dobrze i funkc,jonuje do dziś. Po omówieniu działalności American Indian Center i organizacji w pewnym sensie z niego wyrosłych, pora przejść do omówienia fUll~CjOnowania innej ii1stytucji o ogromnym zakresie i zaczeniu, Jest to St, Augustine's Center for American Indians, założony przez białego ksiGdza episkopalnego, ojcu Petera J. Powella. Peter Powell, zainteresowany Indianami od dzieciństwa, przybyl do Chicago w latach pięćdziesiątych. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych był przewodniczącym Joint Indian Committee, Department of Social Work, w Church Federation of Greater Chicago. Współpracowa l też z ArC. Już w kol'lcu lat pięćdziesiątych był jego członkiem, a w 196;.> roku członkiem zarządu. Nie z tymi organizacjami związane jest jednak jego nazwisko. Amerykal'lski kościół episkopalny od dawna współpracował z Indianami. Jego chicagowska diecezja otworzyła pod koniec lat pięćdziesiątych w kościele SL Timothy ośrodek opieki nad przesiedlanymi Indianami. Tu właśnie ksiądz Powell zaczął wydawać pisemko "Cross and Całumet" (ukazywało siG do 1971 roku). Tu powstała organizacja kobiet indiail:okich F'ather Delor'ia Guild, organizująca zawody sportowe, zbierająca j rozdziełajc~ca między potrzebujących jedzenie i ubrania, organizująca kiermasze sztuki. Ośrodek przekształcił się w 1962 roku w St. Augustine's Center. Mała agencja, w której pracował wówczas tylko ksiądz Powell, działała początkowo w dwóch wynajmowanych pokoikach i kaplicy. Bud·żet w pierwszym roku wynosił dziesięć tysięcy dolarów, pod konies dekady około stu tysięcy. Początkowo udzielano pomocy tylko w nagłych przypadkach, służąc już w 1964 roku około 2500 Indianom. W 1965 roku ośrodek otrzymał dotację pochodzącą z programu walki z nędzą i odtą.d 25% jego funduszów pochodzić miało z Chicago Committee on Urban Opportunity. Zajęto się skuteczniej poszukiwaniem pracy dla Indian, zdobywaniem pieniędzy, jedzenia, lekarstw, ubrań, Bezpośrednią pomocą służono wów&9 Par. "Chicag()- Tribune" M<łJrc'h loll, 1·971. CHS, AI. �134 JalWiiZ NIucha czas ponad tysiącowi osób, a wszelkie formy pośr-ednictwa, konsultacji i pomocy objęły około 6 tysięcy osób, a więc przedstawicieli prawie wszystkich indiańskich rodzin, które przewijały się przez miasto. Rozpoczęto także fundowanie częściowych stypendiów wyróżniającym Sl(: absolwentom szkół średnich. W 1970 roku na stypendia przeznaczono ponad 5 tysięcy dolarów, rok 1971 miał tę kwotę wydatnie zwiększyć. Działalność ośrodka rozwijała się i szybko nie mogła się pomieścić w dotychczasowym lokalu. W 1969 roku dzif;ki pomocy finansowej jednej z fundacji udalo się kupić bardzo obszerny i piękny budynek polożony również w Uptown. W tym czasie ośrodek zatrudniał już 11 osób. W następnym roku jego zarząd byl w pełni indiański, administracj·] natomiast w większości indiańska. W 1970 roku zastępcą dyrektora ;~I)stał już Indianin, a pod koniec 1971 roku ksii:!dz Powell u'itąpil ze stanowiska i kierownictwo ośrodka stało się już w pelni indiańskie Ksiądz Powel1 pozostal na miejscu jC\ko doradca duchowy. Podobnie jak Hietzowi w AIC nie udało się wykształcić indiańskich następców tnk i nie udello, się to w pełni księdzu Powellowi. Ważna różnica polegała na tym, ;'2 po ustąpieniu ze stanowiska ksiądz miał i nadal ma możliwośc' wpływu na działalność ośrodka, który stworzył. Popatrzmy jeszcze na filozofię społccZO<ł, jak::! leżała u podstaw działalności ośrodka. Jak pisał ksiądz Powell, powołaniem. ośrodka było pokazanie Indianom pełnych możliwości ustosunkowania si(~ do współczc-inego świata. Pokazywano więc, na czym polega wybór mi;:;dzy życiem \V re· zerwacie, a życiem w mieście, w społeczności indiańskiej czy nieindiańskiej. Starano się umocnić u Indian dumę z tego, że S<J zan·)wna I~(lianami, jak i Amerykanami. Sądzono, że jeszcze przez co najmniej trzy pokolenia Indianie opierać się będą wchlonit:ciu przc'z mel.l ing pOl, że będzie można mówić o wyrażnie indiańskich spolecznościach, Starano się, aby w ośrodku Indianie mogli zdobyć taką siłę duchową, jakcł w r~zerwacie daje im kultura plemienna. Ośrodek byl centrum religijnym, chrześcijańskim, ale sam ksiądz Powell jest wybitnym znawcą i'digit indiańskich, znajdując w nich wiele elementów, które jego zdaniem są najistotniejsze dla wiary 90. Stąd opieka duchowa nie była próbami nawracania. Nie próbowano też narzucić Indianom wartości klas średnich, czy systemu behawioralnego związanego z dominującą kulturą, Wyraźnie wskazywano natomiast, jak pewne wzory dzialania blokują Indianom możliwość pełnego rozwoju w mieście, które sami wybrali, Krytykując działalność asymilacyjną władz państwowych i jej rea lizacj~ przez BIA, 90 Peter J. Powell, Sweet the Sun Volumes, Medicine. The Contirwing RoLe of and the Cacred BttffaLLo Hat ill Northern Un,ivers.ity ,A Okl,ahoma Press, ,Norman 1979. Dance ille Sacred !Irrows. Cl1eUCll11C 11iotorli, Two �Z PRERII 135 NA ULICE postulowano więc z jednej strony reorientację działań administracji, ale z drugiej taką adaptację ze strony Indian, która umożliwiłaby im nie tylko zachowanie własnych kultur, ale i sprawne funkcjonowanie w mieście 91. 5.4. Podsumowanie Koniec lat pięćdziesiątych i lata sześćdziesiąte to stabilizacja ub~)giego getta indiańskiego w Uptown. Umacniała się pan-indiańska świadomoM' etniczna, utrzymywały się w nowych warunkach stare wzory kulturowe. Dwie najważniejsze w tym okresie organizacje, to American li~diall Center oraz St. Augustine's Center. Pierwsza miała w coraz wIększe] mierze charakter społeczno-kulturalny, druga socjalny. Obie kiePJwane były z wielkim powodzeniem i ku zadowoleniu Indian przez bi:liych. I powodzenie i zadowolenie nie okazały się trwałe. Koniec la t sześćdziesiątych przyniósł wielkie ożywi2nie wśród dye;kryminowanych grup etnicznych. W ruch ten włączyli się również chicagowscy Indianie, tworząc nowe radykalne organizacje i podejmując nowe akcje, na ogół niezgodne z tradycyjnymi indiańskimi metodami działania. 6. Z a koń czen ie Kolejne lala przyniosły ogromne zmiany w życiu indiańskiej społeczności Chicago. Rosła ona nadal, przesuwając się w Uptown coraz dalej na północ. Niewiele zmieniła się pod względem ekonomiczno-społecznym, bardzo natomiast pod względem organizacyjnym. Prawic natychmiast po śmierci Rietza n:lstąpił głęboki rozłam wALC, przezwyciężony faktycznie dopiero w 1976 roku, gdy dyrektorem wstał w;,;pomniany tu Willard LaMere. Od tego czasu do dziś trwają prace nad powrotem do dawnej świetności. Kryzys groził wprawdzie dezintegracją społeczności, ale miał też nip· wC)tpliwie pozytywne funkcje społeczne. Wyzwolił energię zarówno il bia·· łych przyjaciół, jak i u samych zainteresowanych. Pozwolił wyrosnąć nowym przywódcom. Spowodował rozwój jednych, a powstanie ni)wych organizacji. Swe znaczenie utrzymał St. Augustine's Center, ogromne ., PnI'. Wnods <l.lld Harkins, ..\:'t'wr :VT. Harkin". Chicago vet·.<ly nf MiO.l1c.';'Olo.:l. Minncapohs, op. lnrfians: cit., ~. 4; The Effects January PrafuUa of N00g, Urban l.970. S~. 37. Richard Migration, G. mimeo, WHOc!s. Un;- �136 JCIlW,Z II1ncha znaczenie zdobył NAC. Powstały małe szkoły indiańskie, do college'u włącznie. Po przezwyciężeniu kryzysu, na przełomie lat siedemdziesią'~ych i osiemdziesiątych nastąpiło włączenie społeczności indiailskiej do bogatego i barwnego życia politycznego Chicago. W tekście powyższym pokazałem meandry przemian stosunku fed-::ralnych władz amrykailskich do Indian. Dążenia do pełnej ich asymilacji zastąpione zostały przez ponowną organiz·ację dawnych struktur plemiennych i próby utrzymania kultur. Wrócono póżniej do prób asymilacji i odebrania Indianom ich "prywatnych ojczyzn" ~ rezerwatów. Od początku lat sześćdziesiątych do dziś utrzymuje siq, choć z trudem i częst.J niekonsekwentnie, polityka "pro-indiiailska". Artykuł pokazać miał, w .l'::\ki sposób wspomniane przemiany przyczyniały się do dynamiki chicago\\ski ej społeczności indiailskiej. Jak zaznaczyłem we wstępie, w tekście tym chciałem zwrócić LtV/age: na sposoby reagowania Indian na sytuację miejską. Nie wszystko wi2my na ten temat. Znaczna część Indian utrzymuje, choćby częściowo, dawne tradycJe i stara się przekazywać je dzieciom. Bardzo wielu pracuje w taki sposób i w takich zawodach, aby móc jak najczęściej wracać .,do domów". Reakcją na nową sytuację były też wspomniane organizacje. Te organizacje miejskie musiały mieć zupełnie inny charakter, niż najrozmaitsze stowarzyszenia, czy instytucje plemienne. Działały w nowych warunkach, zaspokajały nowe potrzeby, musiały być międzyplemienne. Nie mogły do tego być tworzone wyłącznie przez Indian, Co wiązab się tak z zyskami, jak i z kosztami. Indianie przetrwali prawie pięć stuleci ekspansji cywilizacji białego człowieka. Hezerwaty istnieć będą przypuszczalnie jeszcze bardzo długo. Co będzie z Indianami w miastach ~ trudno powiedzieć. Z jednej strony faktem jest, że choć z pomocy St. Augustine's Center korzysh prawie każda przybywająca do Chicago rodzina, to po mniej więcej i'oku więcej się tam nie pojawia, że w działalności AIC i innych organizacji bierze łącznie udział może dziesięć procent ludnośc.i indiailskiej, że działacze wielu organizacji to te same osoby. Z drugiej strony jednak, mimo ogromnego uniformizującego nacisku ze strony cywilizacji, nie zaniknę!3 w Ameryce żadna chyba grupa kulturowa, nawet żadna z tych, które przybyły tu po to, aby zamerykanizować się. A Indianie nie chcą się asymilować. �Z PRERII J C!II liS;:; NA 1.17 ULrCE ]\l/Lcha FR.O.\1 PR.AIRIE TO THE CITY. TRA:NSFORMA'TIONS INDIAN COMMUNITY OF CHICAGO'S AMERICA.'i (summary) This pa·per a·im.' to prl'.-;ent the crca,tion and developn'.el1lt of the AmericA'll Indi<l':l u)l11munity j'n Chicago, IlIi.nuis. General s':·tua,tJiocl'n of Na't'iv'e AJne'.·i,c<1l1.-; :-; -;i1Ortly discLl'.-;sed.Factor.,;, pu'shing the Indians olA uf their reserva'tj,ons and puUing them t,o big cities are described. Dev,elo;pment {)f the American Indian commU'lli{y j,n Chic,1go cons'is-t,s of "preili.,;·tory" anó, unt.i'l 1;971, three per,jl()ds. Grm,,"th uf the commu·n:ity and its o:ganizati·on.' was a Co.1L"cqL1eJlc(~bdth'of the fedcra,] I'ndi,an poLocy and of the l'ndLIn" de.iire b ,lvC'i,d LIlno:nploY'lllOtlot cmd Vl'l'y difficult ],ivin:g condition.,;o.n the '.·e;"eI\'atirms. The "In.dian pro:blem" resulted from the faot tha't Iodians dkl not want to <hs'imilite, but in.,tead, wis.łwd to .:'OLI'iHtheic cuj,('Ul'es even ,i,n the ci:ty. "PrehiS'to,ry" (lf Uw Jn-::lian commun'i'ty in the indus'tr,ira,l cjty 0'[ Chi·cago oegi'n.; with UJe la"t ·tr'ea,ty 'i·n 1833 <lind the inc.o'rpora-tion of the town of Chi.ca·go Jll the ,-«me year. l ndi.a'n traditkm of the r:.ity wa,; recal!e'd o.n t:vv'o-oocd.s.i-ons.F,i,.s~ ·W·'\'; ti1C World's Columb.iai!l Exposition in 1;89,3,the sec(JInd - the centennial Gl the ba:! di ngo C Fo:-.t [Je'il1bofn. The fir."t per'i(l,d oC Chicagc>'s Amcr;c<ln Indian c,ommu,n.i;ty, jln thc year.-; 1910- ]9.')1, wal-; mar,ked by ib very .'il,ow gl'<J\vlh, V<iC'tims ot the Gener.a:1 All<l'\.rnen\: :".et "lld vder.<\'n~ ol t w.o wi;-:,.ld wars settled i·n Chiic'ago. The agg:r'ega·tc \vcl.-; .-;jowly t.-an"formi.ng ·jn.to ,< c<lm:nunity. FL-.iJt orga'nizati-ons w<),rking w'i,th l-:lciians w<.:re"eolup and led lnO;;'i!y by \vhi'te pea:pIc, The-;ee<J'nd peri:J.d, :n the years H'52 - 3, was t'h(~ b<':g'i,nni,Jlgo.f ,CI l,arg'c flo·w ol N«,~'ive Al1lL'l'ie<1nsto Chicag.o, but al\;,o other bjg ej,tie,. The ClYWre-;uJhj lrG<!11 t.he nssimilati anis't po.licy uf the federal go,voernment and its eonsequence - a relocation Pl\.gi'am fl,r Indians !olJiking f nr Job.s. 1n ,t.hi.s pel'i'J'd a pan--Iln::l;i,a,nghetto ;n Ch;cago's UphlWJ; emerged. The needs ,of thousands 'o[ unprepared fnr urb';:l ]\:e imm:g;'a';l!.-; Wel"(' mc't by new lH'ganizatians created fOf Indians <mce mr;n- by whitL'-;. but cim-;ide.'ed by 1n:hanslhci.r own o'fga'nizatio)]S. Deve'lupmel1lt ol the,;c orgJll'iz<.I;ti-r'll'(Uw ln(~st ;mp'-l!'tan'! bei.ng the A,mer,i'can India,n Conter) W,b :lecompan:c·d by ;;evl'r·al prohkm.s. SDnll' pl'Ohlom,'i were solved in the next pel'iod, when 1-n the years i 9:)8 - 71 ,l wllite anthroIY)kJgi ..;:l led the Amer.ican Indlian Centor. The hte 1'960.,; br.ought the revival of L"lhnic ccnscioll.,;nes's among the pCKJrer groupsin the U.S. Chicago 11ndian.-; p(ll"tioipatc,d in thoi.' movement, estabHshing new, rad~c,al()irganiiz<:1'ti'ons an'i taking palit in ~'iL'veral ,Ichons that were, how·ever, C'o'n:s·~dE ..red n{lll1-Ind~aln by thcir c(m'tJll'Uni·ty. Begiorming o[ the 1\970,; b marked by the deep spJ-i't that divi'ded the Indl~3ln commllni'[Y i·n Chj'cago, Hs c.aus'Cs and cOllsequenoes are shm'try discussed. lI'n ,thi.-; papor r intended to proE"seintt,he Indianls ways of reading tJ the urban ..dua'bion, It -"e('lIn:Sthat the :majority of In.dian:.-; ,r-c:ta'ins, at leaslt pa,r,tly, tribal tradi,tj·o.ns alnd tries tu p:l'SS ,them to their ehilldren. A jo<t of them work~n a way (or i·n the lra:des) a'm'Owing them to go "hack hoone" as ,O'f'j.en 3!S .poss'ible. The o-~·ga:niza1j.onsmentioilled .above were als'o a fOTm ,0'£ .reacbi!QIIlto the new en v~r-a"- �138 Janus,,, Mucha ment. They had to have a char.aeter qUlii-e different from Uw !lUmernu.'i trib,il a.;.-;·c>ciatiooo.'i Ol' iJosLilu·tiooJSthcut a,l.ready exi~ted. They OIperated i'l! a new situahoo, met new oeeds, alo-d hald to be ·inter-ll'ibal. They could 'Ol>t have bcen created o'oly by J·ndia'ns. Depende'l1'ce ·on while per '(ms, money rule.; brought SOllne :idvaUltages, bu·t abo severa·l disa.ctva'nlages. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d45e1a4adf39fab83bcd7ec5ae4d2c28.pdf 30c7f18c96bbf9170ccdb2f8808ae859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polinezja - zasiedlenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1756 Title A name given to the resource Stan badań nad procesem zasiedlania Polinezji / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 JACEK SCHMIDT 111:ilylu,l Etnologii UA.:'vI POz.nall STAN BADAŃ NAD PROCESEM ZASIEDLENIA POLINEZJI Zagadka zasiedlenia dyspersyjnego zespołu wysp leżących wewnątrz tzw. polinezy]nego trójkąta pasjonowała już pierwszych europejskich podróżników żeglujących po tym akwenie. Temat zafascynował także XIX-wiecznych misjonarzy chrześcijańskich i urzędników kolonizacyjnych, którzy wnikliwie studiowali język, wierzenia i genealogie wyspiarzy, zbierając dane traktujące o ich pochodzeniu. Zgromadzone wówczas materiały folklorystyczne stanowiły cenne żródło poznawcze dla późniejszej generacji uczonych. Znane etnologiczne i archeologiczne studia takich autorów jak: E. G Burrows, K. P. Emory czy E. S. C. Handy są przykładami tradycYjnego podejścia badawcz€go, jakie dominowało wśród wcześniejszych badaczy polinezyjskiej prehistorii I. Należy pamiętać, że dane jakimi rozporządzali uczeni w pierwszej połowie naszego wieku były bardzo fragmentaryczne. Opierano się głównie na wynikach analiz legend i genealogii, eksploracji etnologicznej i rezultatach powierzchniowych badań archeologicznych skoncentrowanych na budowlach megalitycznych i wybranych mikrolitach. Uznając wielki dorobek badawczy uczonych tego okresu i ich wkład w dzieło poznania pradziejów Polinezji, nie można pominąć pewnych mankamentów jakie pojawiły sit:; w klasycznym podejściu badawczym. Wykorzystywanie tradycji ustnej wyspiarzy jako podstawoweg,) materiału informacyjnego do rekonstrukcji odległych w czasie przesunięć ludnościowych i przeobrażeń kulturowych legło u p<Jdstaw wielu nieporozumień i pomyłek. Najpoważniejszym uchybieniem metodycznym było użycie genealogii oparte na przekonaniu, iż reprezentują one same w sobie socjologiczną i biologiczną rzeczywistość, oraz że arbitralny wydział lat przypadający na jedną generację mOże przynieść obiektywne rezultaty. Nowsze badania archeologiczne i językoznawcze przeprowadzone w latach powojennych rzuciły nowe światło na zagadnienie zasiedlenia I Np. E. G. Bur,'owó', Ethnologu of Futuna, Bc,-nice P. Bi.,;'hop MU,,;eUll'., Bulletin 133. Hawaii 1'930; K. P. Emory. ArcheologU of Nihoa and Necker, Hernke P. Bi..,hnp iVIu.-;'eu'l1".. Bulletin 53, Hawaii W28; E. S. C. B,mdy, The natire nL!tur. of the Marqlles(ls, Bernice P. Bi;hop Museum, Bullelin 9, Hawa,i;i Hl'.23. �140 Jacek Schmidt Polinezji i umożliwiły dokonanie wstępnej rekonstrukcji tegoż pr<.lCesu. Nie należy jednak zapominać, że wiadomości zawarte w przekazach wyspiarzy wielokrotnie okazywały się faktami historycznymi, a także udanie inspirowały kierunki poszukiwań badawczych. Mity, legendy i podania polinezyjskie zawierają też cenne informacje o różnych aspektach filozofii i teologii, i mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako pud. stawowe źródło przy badaniach regionalnych zróżnicowań systemów religii Polinezji. Dokładna analiza folklorystyczna i historyczna zebr ;mych podań oraz uwzględnienie ich specyfiki lokalnej w konfrontacji z wynikami ostatnich badail archeologicznych, pozwoli wyznaczyć włcJściwe miejsce tego typu źródłom 'informacji w badaniach etnogenetycznych. Jak powszechnie wiadomo, pierwsi zasiedleńcy Polinezji przypłym;li z zachodu. Praojczyznę przodków współczesnych Pohnezyjczyków lokalizuje się w rejonie subkontynentu azjatyckiego: północno-wschodniej Indonezji, południowych Filipin, a także na Tajwanie 2. Odkrycia związane z kompleksem ceramicznym Iapita pozwoliły na odtworzenie sziaku migracyjnego Proto-Polinezyjczyków do obecnych siedzib. Trasa ich wedrówek wiodła przez archipelagi melanezyjskie :l. Dane te pozostaja w sprzeczności ze wcześniejszymi sugestiami P. II. Bucka i innych uczonych, którzy dowodzili, iż Polinezyjczycy przemieszczali się przez atole mikronezyjskie, a Melanezja stanowiła tylko kanał dyfuzji nory i fauny 4. Wskazywano na istnienie pewnych mikronezyjsko-polinezyjskich kCI:eksji kulturowych nie będących tylko efektem wspólnego austronezY.lskiego rodowodu oraz późniejszych kontaktów kulturowych. Przemawia te ZeJ możliwością występowania w odległej przeszłości innych, dodatkowyci, i bliżej nie sprecyzowanych tras wędrówek przodków Polinezyjczyków'; Nie rozstrzygnięto jeszcze kwestii czy zasiedlenie Polinezji nastąpiło w rezultacie celowej akcji osadniczej, czy też było efektem przypadkoe P. S. l.resented InienwtionaLe 21 [}raz Paper des Scie!;ces 5 Prehistoriques Nou'l:elles Lapita oceanic et Protohistoriq'Ues, et Wikingowie Pacyfiku. of anaLysis of Tokelau ,in Ooea'll'ia", Hebrides, Publica'han 5: uno, de Polynesiens, Bernice N icc la Union 1976, s. 16 - I ~, reference ,,.Trmrnal Sites PI/per' Con.gres, lo Oceania, de with SGcietc' Ja Lapila 1'9183, s, 48 - 51, 250 - 253; P. B.ishop Wellingkm repriJn'ted nr IX pot- 9: 1'974, .>. 2;;)3 - 259. Warszawa Islanders, Peoples, t. t. Islands, Pacif.ic Pacific les prehistory, Oceanienne, .s. 7 - 17; R. C. Gr'een, "Mankind", 19G7, 5. 17'5. W. HO'we!lls, The Anthropology poteJ'ie 1974, .nr 42/43, and voyaging, Ethnology grouping s. 1;3.2. La t. 30: P. H. Buck, Grego,l', Hawaii and G. Solheim lI, Prehistory of Southeast Asia with pre . ;ented ~,t Nice in Dolloque XXII ... , s. 144 - 1'47. importing 4 PhilippiJws La pTf?histoire w. Ocealll'i6ites", tery: the in CoUoq'Ue XXII, J .. Gal"a31Jger, 3 des Indonesia, BeTIwood, at Nice 3, s, Soci'cte 1974: from 215; des Mu'scum, tegoż, "A,l'chco\ligy J. Ga,ranger, Oceanil'i'te:-;, M. M<lc Bulletin 146, Anthropometric and Phy,sical Archeologie ·rur 30, P.a.ris des 197~ �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA POLINEZJI 141 ,,"vyeh, okazjonalnych podróży morskich. Można jednak przypuszczać, że' obydwie te formy kolonizacyjne odegrały istotną rolę w zaludnieniu tej części świata 6. Dokonywujące się przez blisko 2500 lat zasiedlenie Polinezji było procesem wielofalowym, różnokierunkowym, o zmiennym stopniu nasilenia. Stąd też wynika konieczność analizowania procesu zasiedlenia w kategoriach zjawiska kulturowego, a nie tylko kompleksu cyklicznych migracji. Wielokrotnie zwracano uwagę na językową i. kulturową jedność wszystkich Polinezyjczyków dobitnie wskazującą na ich niezbyt odległy, ':l7spól· ny rodowód. W św,ietle takiego rozumowania, pewne zaobserwO\vane zróżnicowania kulturowe i antropologiczne wyspiarzy powinny pozwolić na rozwiązanie wielu zasadniczych kwestii związanych z zaludnieniem Polinezji. Pamiętajmy jednak, że analiza przyczyn powstania i narastania O\vych odmienności pewnych społeczności wyspiarskich powinna uwzględnić warunki środowiskowe determinujące znaczną izolację małych grup ludności i wytworzenie się specyficznych form adaptacj.i środowiskowej. Powszechne zainteresowanie badaczy przykuwa problem zróżnicowania kultury polinezyjskiej na dwie subkultury: zachodnią i wschodnią. Prekursor badail nad tym zagadnieniem, Edwin G. Burrows uznał wspomnieme zróżnicowania za rezultat długotrwałej separacji oraz rozprzestrzenienia się elementów kulturowych z dwóch odrębnych centrów 7. Obecnie dominuje pogląd zakładający zasiedlenie Polinezji wschodniej z zachodniej kolebki kultury polinezyjskiej, tj. Samoa i Tonga, a następnie wyksztalcenie się lokalnych, specyficznych form rozwoju określanych mianem subkultury wschodniopolinezyjskiej 8. Do omawianej problematyki powrócę w dalszej części omówienia. Z a s i e d l e n i e P a l i n e z j i z a c h o d n i e j. Obszar zdefiniowany jako Polinezja zachodnia wyodrębnia się na bazie kryteriów: geograficznego, językowego i historyczno-kulturowego. W jego skład wchodzą wyspy i archipelagi: Samoa, Tonga, Futuna, Uvea, Niue i Ellice. Formowanie się najwcześniejszych form kultury polinezyjskiej dokonywało się w II tysiącleciu p.n.e., gdzieś w rejonie Fidżi lub wysp leżą-o (cd.), }'o!ynesian navigation. A Symposium on Andrew Sharp.~ vouages, Memoir Nr 34, Supplement to the "Journal of the Polynesian So'C'iety", WeHing,ton 1963; D. Levis, We, the navigators, W,elling'trm 1912. , E. G. Burrmv,,; Western Polynesia: a study in cuLturaL differences, "EthnoIogi..;ka Studier", 1938, nr 7, s. 1 - 1'92, Gortebo.rg. ~ K. P. Emory i Y. H. Si:noto, Eastern Polynesian buriaLs at Maupiti, ",Tourna,l of the PD'lynes'ian S (yci ot y", t. 73: 1964, nr 2, s. 159. (' J. theory Golson of accidental �142 Jacek Schmidt cych dalej na zachodzie. Zarówno dane archeologiczne, jak i lingwistyczne wyraźnie wskazują, że właśnie stamtąd przybyl.i na Samoa i T0nga pierwsi kolonizatorzy PoliD{~zji 9. W świetle dokonanych odkryć archeologicznych, Samoa i Tonga jawią się nam jako kolebka kultury zachodniopolinezyjskiej oraz pierwsze centra kulturowe i migracyjne. Pojawia się tu zasadnicza kwestia: który z tych archipelagów zostal zasiedlony wcześniej i bardziej pretenduje do miana ojczyzny P.olinezyjczykuv.;, tj. miejsca, gdzie zostały wykształcone najbardz,iej charakterystyczne ::n;by ich kultury? Archeologiczne penetracje na Tonga wykazały najwcześniejszq obecność człowieka na tym archipelagu okolo 1140 roku p.n.e. lO N apol ~-;:ane tam wyroby ceramiczne Lapita owz inne charakterystyczne elementy kulturowe wyraźnie dowodzą ścisłego pokrewieństwo z analogiclllymi wyrobami fidżijskimi. Na początku lat 70-tych zacz~to upowszechniać pogląd utrzymujący, iż twórcy Lapita na początku zasiedlili Tonga. gdzie nastąpił długotrwały izolowany rozwój polinezyjskiego zespołu cech fizycznych i kulturDwych przebiegający równolegle z rozwojem ,ic;zyka proto-polinezyjskiego. Dopiero kilkaset lat później miało nastąpić prze3unięcie na Samoa i inne wyspy zachodniopolinezyjskie II. Odkrycia dokonane w 1973 roku na lagunie MaliIanua (Samoa, Upolu) stały się przyczynkiem do gruntownej rewizji wcześniejszych uslalell. Uzyskane tam dwa datowania C14: 1030 p.n.e. oraz 940 p.n.e. współwysh,'pujące z tamtejszą ceramiką Lapita, stawiają ceramikc; Samoa w jednym przedziale czasowym z tongańskimi wyrobami Lapita 1~. Zmiany jakie dokonywały się w samoańskiej ceramice, typach toporów i i'lilych wyrobach nastąpiły w tym samym czasie lub nieco wcześniej, niż na Tonga. Pozwala to na \\.'yciągnięcie sugestiI, że Samoa były obszFem. na którym postępował wstępny rozwój kultury polinezyjskiej i może: być: uznane za ojczyznę Polinezyjczyków la W pozostałych pozacermicznych aspektach kultury materialneJ. tra9 R. i :VI. E. ShuHer, Austronesian i B. J. WaJlace Harding lU the LillQLListics L. M. P.o1Y'nosian 11 P. S. carbon dates s. 122. '" R. j (ed.), New The Belhvooo, 12; te R. C. Green Auckkl1nd prehistory, cu!tlue MC"1l1'O Park /Iistor)}, York [w:] W. i J. M. Ins,Utu'te and and prehistory Da v i·dson, Museum, Pacz.fie prl'histor)}, M. E. Shu.tler, of Pacific Ho'wells, op. cit., S, of .'lre/weo!oQy Paper PolY/lesia'1 Ocerlllia, Islanders, t. al. 197:5. ,.;. 79: Cultures Ute G. W. G:·<.lCl', l'aClfic', T. G. "Jo:l,';;al ol' t. lG: 1'970, :;. 25 - 26. Groube, Tonga, Lapita pottery nad S,ooiety", t. HO: 1971, n.r 3, s. 306. 1975. nr I. s. op. cit., s. 31,3. the Oceanie and II, "Cur;·e.n.l ;\'lllthrop;Jjogy·'. .. , ,.;. 2r2ii-227: in 1'974, nr presented origills, Western 7; R. at Nice Samoa, Shutkr, ill L. M. Gmubc. Bul'icl.iill Reeen: Col!oque XXIII ol radio... , �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 143 POLINEZJI PrOlo·Eastern Oceanic 1000 BC 1000 AD rono~'l Niul~f',l lh~a~1 c. GRI~;f<:N. Linguistic Ryc (zrócłłn: R. Oukiel's Fili~n settlement. Sama/w Tikopian Futuan Ellicefln 1. Podział wewmGtrzny subgrouping _.Journal of the ~~'.fA Easler jGzyków within Polynesian NW se HA' .... ' Marquaan R~ran pohnczy Polynesia: Society" Austral TiNA Maori Tahitian Rarotongan j.~k:!ich the irnpiicCłtions t. 75. 1966, nr for prehistofic 1. s. :H). dyC]e Samoa i Tonga zaczęły się szybko różnicować wkrótce po okresie inicjalnego zasiedlenia. Różnice kulturowe znajdują odzwierciedlenie we współczesnych klasyfikacjach lingwistycznych 14. Jqzyk proto-polinezyjski przebył okres długotrwałego i izolowi'.n?:'go rozwoju, w wyniku czego nastąpił jego rozdział na dwi€ subgrupy: 1'ongrtńską i Nuklearną Polinezyjską (język samoański i języki wschcdniopolinezyjskie) 1;. Pozostałości kulturowe ujawnione przez archeologów nie pozwalają na dokonanie LIstalen, gdzie dokonywał się proces rozwoJu języka proto-polinezyjskiego oraz jak doszło do wydzielenia się języka tongańskiego od pozostałych języków polinezyjskich 16. Tradycje i gen€alogie mieszkanców Samoa i Tonga nie sięgają zamierzchłych CZ<lSÓW, w których pojawili się w P.olinezji ich pierwsi przodkowie. Zarówno samoanskie podania mówiące o pojawieniu :.;ię Ta;:;aloa La i jego dzieci na Samoa przed około 40 generacjami, jak i tradycje R. C. G:'L'L'lI, Linguistic II prehistoriI' - 38; sertlemelIt. Pawley. !\. in morpholoGY. t5 B. Bigg" tf, Polynesian u,){)urna\ 8: dzielenie \000 lat), si\; subgrU'p, Len ,nie na obszarze Society", Po\yn€lSli,a, [w:] 00[ Linr}"uJistics in a pr'Occs a snbgronping Pe>ly,ncsi.an OkrL~"; i,zoiowa'lIC"go rozwoju go (do within ['olynesia: P.o\yne . ;,ian Society" langnages: u-f the 'PIH' langua.gcs (ec\.). T. T. Sebeoik subgrouping U.J "li l'Ila;! of lhc Oceania, jqzyka musiał Polinezji. The implication.s 1·9&6. nr based on siw red t. 75: \966. Current siG, irends in Ifni, trwaJ padł(,bnie l, for s' 6- innovations 1, s. 39 - G4. nr Hague-Par.i., pr-e~t,o-p~\i,nezyjskicgo dokonywać the t. 75: tingl/,istics. . ,;. 184 - 4>85. nj'ezwyKle dłu- j.a,k .,;'a:-11owy- �144 Jacek SchmicZt z Tonga wskazujące na samoański rodowód pierwszych Tongańc;~ykó\\' dotyczą kolejnej fali osadniczej na tych archipelagach 17. Samoa i Tonga staly się punktem wyjścia kolejnych ekspedycji morskich, które doprowadziły do odkrycia i zasiedlenia pozostałych części Polinezji zachodniej oraz niektórych archipelagów leżących na wschodzie Wyspa Futuna wchodzi w skład grupy Horn i stanowi wraz z Wyspami Wallis najbardziej wysuniętą na zachód część Polinezji zachodniej 18. Folklorystyczne i etnologiczne studia nad kulturą Futuny nie daly możliwości ustalenia pochodzenia jej mieszkańców. Polinezyjczycy z Futuny mogli przybyć z Samoa lub ze swych wcześniejszych siedzib leżących na zachodzie. Istnieje też możliwość, że reprezentują mieszankę różnych Ial migracyjnych. Ta ostatnia ewentualność wydaje się być najbardziej prawdopod0bna. Jeżeh tamtejsza kultura stanowi zlepek elementów różnorakiego pochodzenia, to elementy te musiały być bardzo podobne i nastąpilo ich pełne i trwałe zlanie się powodujące wytworzenie się nowych wartośei kulturDwych 19. Kultura mieszkańców Futuny i sąsiedniej wysepki AloIi jest pro~tszc.. niż w innych częściach Polinezji. Można to wytłumaczyć niską l"czcbnie populacją i relatywnie długą izolacją. Nie występuje tam wiele podstawowych cech samoańskiej i tongańskiej organizacji społecznej. Innym zjawiskiem jest zachowanie się na Futunie pewnych elementów kultury, które zostały zapomniane na innych obszarach. Niektóre cechy kuitllrowe występujące w dawnej Polinezjti, w tym także na Samoa, obecnie nie: są znane poza Futuną. Można tu przykładowo wymienić takie elementy jak: równoległe krokwie w owalnych domach, dziedziczenie pozycji mistrza-rzemieślnika czy techniki związane z odeskowaniem canoe 20. Równie zastanawiająca jest obecność na Futunie innych wytworów kultu· rowych współcześnie nieznanych na Samoa: odzieży z pilśnionej kory, fletów nosowych czy specyficznych w układzie platform-marae 21. Powyższe informacje pozwalają na wnioskowanie, ż.e kultura FuLuny jest pod wieloma względami nie tylko zachodniopolinezyjską, ale raczej wczesnopolinezyjska. Przyjęc.ie takiego rozumowania może okazać się po17 E. W. G·i.f{ord, Tongan myths and tuLes, BeNli·ce P. Bi.'ih0'P lV!w;cum, Bullel'in 3~. H2,'waii 19124, <;. 8 - 9; P. H. Buck, op. cit., s. 235. • 18 KIuc'Z'oIW2 pozyc;j,a ge()graficzna pomiQdzy S.aro·oa na ws'c;h.odzie i F;'dżi na poludnio wym za'chodZJie może spra,wić, że prowadzone tam ba'dan,i-a po'zlwa,l" zrekon-s1ruo'wać zaiiitniaJ.e w ,przeSlzlośc.i prz.esuniqcia Iud-nośC"i(}wedo Polinezji ZJcl1odniej i pOlZ'at'0n orbs,Z)ar. 19 E. G. Bu~i'oW's, Etln:o!ogy of Futuna ... , s. 231, 233. 20 P. H. Buck, Samami materiaL cuLture, Herni,c'e P. HiJ.'ihop MlI.~el1,m, BuIJetin 75, Hawaii 1'930, s 83 - 8'5, 665, 672. 21.K. P. Emory uważa, ź,e ~tare -ma-rae (-malae) z FlItuny bardz:o prlypallTIi'Oa po'dstaw'<Jwe budowle teg,o typu ze wsc.hordniej PoHnezjoi. 1 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 145 POLINEZ.Jl mocne w rozwiązywaniu wielu podstawowych kw-estii dotyczących ;:>czeobr2.żeń rozwojowych kultury polinezyjskiej 22. Analiza ceramiki odkrytej na wyspie wskazuje, że tamtejsze sekwencjt odpowiadają zasadniczo tym z Samoa i Tonga. Nie natrafiono j,;szcze tylK.o na stanowiska odnoszące się do warstwy reprezentującej wczesną wschodnią ceramikę Lapita, jednakże typy występujących tam toporów i formy niektórych naczyń pozwalają przypuszczać, że stanowiska t:łkie tam istnieją n Stwierdzono podobieństwo niektórych odkrytych na Fu· tU:lie wyrobów ceramicznych do znalezisk z Fidżi (Siga taka). Najst;n-szf' dotąd uzyskane datowanie C14 określi lo wiek badanej ceramiki na rok 24 200 ± 90 p.n.e. . Analiza jqzykoznawcza pod ważyła wcześniejsze ustalenia zakładające bliskie związki języka mieszkańców Futuny z językiem tongańskim i wykazało jego przynależność do subgrupy Nuklearnej Polinezyjskiej i bliskit pokrewieństwo z językiem samoańskim 2;,. Wyżej przedstawiona argumentacja pozwala na potwierdzenie obecności Futuny w sferze wpływów kultury zachodniopolinezyjskiej i umi-ejscowienie zasiedlenia wyspy już w 2 połowie I tysiąclecia p.n.e. lub wcześniej. Trudno jednak zlokalizować obszar, z którego dokonano kolonizacji wyspy. Etnologowie doszukują się źródeł kultury mieszkańców Uvea na wyspach Tonga. Wskazuj-e się tu na wysoki procent zbieżności w n;J.zewnictwie miejsc, podobne nazwy dla poszczególnych faz księżyca, typy toporków, konstrukcje platform pod domostwami, terminologię pokrewieństwa królewskiego, typy i nazewnictwo tańców itd.26 Występują też liczne dowody świadcząc-e na rzecz związków pomiędzy Uvea oraz S:nnoa i Futuna, jednakże wpływy tongańskie są wyraźnie dominujące. Jednak Tongańczycy nie byli pierwszymi zasie'clleńcami wyspy. E. G. BUTrJWS zebrał tradycje mówiące a trzech imigrantach będących pierwszymi ludź. mi na Uvea. Imion tych ludzi nie odnaleziono w tradycjach tongańskich. za~ niektóre interpretacje przypisujące im tongai1ski rodowód okazal~i sit; blt;-dne. O pre-tongańskim zaludnieniu może świadczyć także nazewnIctw'> nieKtórych nazw miejsc 27. Hipotetyczna ludność zamieszkująca Uvea Eth,lOlogy tJ Futmw ... , ..i. 233. 22 E. G. Burrows, 2:1 P. V. K'j·r<:h. Etno-archaeotogical Poi Jnesia): a preliminary :1-:' l, s. 58. 24 I bid., s. 40. 61. report, op. cit., s. -lO - 41. przypi.-; 25 A. Pa,wley, 26 E. G. BurrOM'';, Etlwology .;el;'~l, 2' 10 Lud, BulleUn 1'45, Haf\vaij Przykl.ado'Wo t. LXIX investigations "Joumal 19 nazw oj Uvea of the in F'u!tlna Po-lyne"ia:n and Uvea So'CiNy", (\iVestC"r[ t. 85: 1976. 5. ('v\'aUis Island), Bernice P. B:.-;h)p 1937. :;. 1'69 - 170 i i'n. uy·calJ <-ki·ch k~.\re''''P0l1Jduje z nazw<lmi z FutUllY. :\-Iu- �146 Jacek Schmidt o o Manua ~gVavau c" Ry,c.2. Kierunki mi~racji I- I\) o Niue Tongatapu za:si€ldleńczych w !Polinezj,j zachodniej przed pojawieniem się Tongańczyków mogła reprezentować wczesną zachodniopolinezyjską kulturę blisko związaną z tą z Futuny 28. W trakcie badań archeolog,icznych natrafiono na wyroby ceramiczne podobne do wytworów z Futuny. Odkryto też naziemne kopce i fortyfi·· ~O(acjestanowiące solidny dowód na prehistoryczne kontakty z Tonga. Zasiedlenie Uvea mogło nastąpić mniej więcej w tym samym czasie co Futuny tj. w I tysiącleciu p.n.e.29 Niektórzy językoznawcy są skłonni dopatrywać się ścisłych związków języka wyspiarzy z Uvea z językiem tongańskim i klasyfikują te Języki w jednej grupie 30. Andrew Pawley uważa, że brak jeszcze danych pozwalających na dokładne ustalenie powiązań języka uveańskiego z innym; językami polinezyjskimi i nie podejmuje się jego klasyfikacjii w ramach jakiejkolwiek grupy 31. Pomimo wielu niejasności jakie wiążą się"'z zasiedleniem Uvea, można obecnie dokonać kilku podstawowych ustaleń. Typowa zachodniopolineE. G. Burrows, Ethnology of Uvea ... , s. l7'1 - 17e. P. V. Kril'ch, op. cit., s. 61. 20 S. H. Elber:t, Internal relationship of Polynesian languages and dralects, "South-westrern Journal ;(If Ainthro):>orlogy", t. 9: 1953, nr 2, s. 169; R. C. Green, Li.nguistic ... , s. 34. 21 A. P:awley, op. cit., s. 61, przy,pios8. 28 29 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA:SIEDLANIA POLINEZJI 147 zyjska kultura wyspy była dziełem odkrywców przybyłych na Uvea w I tysiącleciu p.n.e. Bardzo możliwe, że istniały wtedy bardzo ścisłe po.. wiązania z Futuna i Samoa. Kolejna fala osadnicza przybyła z Tonga i wywarła decydujący wpływ na oblicze kulturowe wyspy. Niue jest samotną wyspą położoną w zachodniej części Polinezji pomiędzy archipelagiem ronga na zachodzie, Samoa na północy oraz Wyspami Cooka na wschodzie. Edwin M. Loeb uznał, że zasiedlenie wyspy nastąpiło na drodze kolejnych, izolowanych względem siebie migracji ludnościowych ~2. Tłumaczyłoby to fakt istnienia na Niue dwóch endogamicznych i antagonistycznych względem siebie społeczności wykazują·· cych pewne zróżnicowania antropologiczne, kulturowe i w mniejszym stopniu językowe. Zgodnie z lokalnymi przekazami, na wyspie pojawiły się trzy 5~ruPy osadników. Pierwsza migracja miała mieć miejsce około 700 roku n.e. i tworzyli ją Polinezyjczycy z Sawaii (Samoa). Lądowanie tych ludzi poprzedziły zwiadowcze penetracje grupy ich przodków. Drugą falę osadniczą stanowili Tongańczycy będący uczestnikami wojennej wyprawy morskiej. Doszło wtedy do walk pomiędzy wyspiarzami i tongail13kimi agresorami. Nowi przybysze pozostali na wyspie powiększając liczb~ osiadłych tam Tongańczyków, którzy przypłynęli wcześniej w małych, niezorganizowanych grupach. Wydarzenie to miało miejsce w początkach XVI wieku. Również z Tonga przybyła kolejna, trzecia grupa osadników pod koniec XVII wieku 33. Język Nieańczyków jest blisko spokrewniony z językiem tongańskim. S. H. Elbert uważa Niue za "kolonię" tongańską i język wyspiarzy z Niue włącza wraz z językiem tongańskim do jednej grupy językowej 34. Dane zebrane przez Elberta posłużyły do obliczeń, z których wynika, że Niuań ezycy odseparowali się od wyspiarzy z Tonga pomiędzy 400 - 800 rokiem n.e.35. Znawcy przedmiotu wskazują, że powyższe ustalenie wymagają sprawdzenia i dalszych badań 36. 32 E. M. Loeb, Historyand tradiJtions Bulletin 32, Hawaili 1'92:6, s. 23 - 24 i in. 33 of Niue, Bennie,e P. Bish::>,p Museurr: Ibid. S. H, EI!bert, op. cit., S, lB4, 169; Usta1enia A. Pawleya (op. c,it., .-;. 40 - 41). 35 R. C. Green, L.inguistic ... , s. 1,3. 3~ Elberta z{)Is't,ałypJitwi'OI'dzo:ne prz"z 36Aut.oi' .,ławnika Niue Dictionary, J. M. McEwen' zauwa.zył, w języku Niue (}becn1o·śćpewnej I~czby słów na'wiązują.cY'ch do jęzYI~a samoańs:k,ieg{) i języków w0;ohoo!l1Ji'Oipoihne-zy jnY'ch. Na tej ,pad!StalWieuważa, że dawny język Ni'ue był ściślej związany z tymi d'ialektami, alepóźni.ej na<SltąpiłsHny wpływ języka t'oug'u\:;kieg{l; A. A. Koskinen podaj'e, :i.e wi'e'le niueańs'kich nazw miej.sc nawiązuje do nazw samo.ał1~kich (A. A. KOis.k~nen, G~os w dyskusji, [w:] P. S. Bciłwooo, The prL'hisioTY ... 1~ , s. 21) . �148 Jacek Schmidt Archeolodzy umiejscawiają zasiedlenie wyspy około 470 roku n.f:. Do takiej oceny upoważniają datowania C14 uzyskane w położonej we wnętrzu wyspy osadzie Paluki 37. Pierwsi ludzie na Niue nie byli zbyt liczebni i mogli tworzyć zwiadowczą migrację poprzedzającą lądowanie 'Niększej grupy ich ziomków. Badania nad uprawami orzecha kokoso'Nego i innych owoców potwierdzają, że na Niue pojawiło się kilka grup ludzi w różnych odstępach czasu. Ograniczone analizy antropologiczne wyka.zują bliskie pokrewieństwo populacji niueańskiej z ludnJścią zachodniopolinezyjską 38. Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w wynikacr: analizy" kształtu bazaltowych toporków i badaniach etnologicznych nad wybranymi elementami kultury materialnej Niue 39. Główny trzon zaludnienia Niue niewątpliwie pochodził z Tonga, jednakże obecny status języka Niue nie może być użyty jako argumepi, że wyspę skolonizowano tylko z tego obszaru 40. Liczne przeslanki wskazują na możliwość przybycia wczesnej fali osadniczej z Samoa lub innego pobliskiego obszaru. Umiejscawianie zasiedlenia Niue w V wieku n.e. jest naj ba rdzie j wiarygodne 41. Zasiedlenie Polinezji centralnej w s c h o d n i ej. Północne Wyspy Cooka (Manihiki) leżą w centralnej części Polin£zji, pomiędzy Tokelau na zachodzie i Wyspami Towarzystwa na południowym-wschodzie. W skład archipelagu wchodzą wyspy: Tongareva, Manihiki, Rakahanga, Pukapuka, Nassau, Suworowa, Palmerston. Każdy z mieszkańców atolu Tongareva wywodzi się z jednej z trzech głównych linii genealogicznych, a ich przodkowie zmieszali się ~ sobą poprzez małżeństwa mieszane42• Wodzem jednej z pierwszych grup osadników na atolu był Taruia. Podanie z Aitutaki (południowe Wyspy Cooka) mówi, że tenże Tantia był wodzem na tej wyspie. Został on zmuszony do opuszczenia swojej ojczyzny i pożeglował na Tongarevę. Dokładna ana,l7 M. M. Troitter, Niue Is~and, archaeological Bul,let.in 7, Chl"btchurch, New Zea:lal1Jd 197'9. s. 50. survey, Call'1l'I'bu.ry Mu"cum, ss Ibid., s. 57, 30 Ibid., s. 12, 49 i in. prehistory of Western Polynesia, Pap0r pre.'c,ILed at Nice in CoJ:1.oqueXXH ... , s. 31. 41 W 197·2 roiku uzyskano da-towanie CI4 w.-;ka,zująee na zasiedlenie wyspy okol'G 130 roku n.e. (R. Shutler, Recent ... , s, 118). Wynitk ten nie koresponduje z da'ny' mi otrzymanymi w trakcie flstc1!iJnichbadań. J'eiŻeli Niue byla fak-tycz:nie wmie"zkaL w tak wczesnym 'Okres.i·e. 1-0 dalsze bad'a'ni,a powilllny ujawnić obecność skorup ceramiczny'ch jakie z.!la~'ezi-onona Samoa, T{Jo'ga czy Uvea. I~ P. H. Buok, Ethnology of Tongareva, B~'rnice P. Bishop M-u'sell'm, BulleLn 92, Hawaii 1'932, s. 1'1- lit lO J. M. Dav,iid'son, The �STAN BADAN NAD PROCE:SEM ZASIEDLANIA POLISEZJI 149 liza Petera H. Bucka wykazała, że pierwsi zasiedleńcy wyspy mogli stanowić małą liczebnie grupę ludzi nie posiadających wykształconych kapłanów, czego dowodzą porównania list genealogicznych i M'ystępuJClce w nich braki. Kolejny przodek wyspiarzy z innej linii, Mahuta przybył na Tongarevę póżniej niż Taruia. Mahuta jest dobrze znany tak~e w tradycji Rakahangi. Rodzinna tragedia skłoniła go do opuszczenia tego atolu i osiedlenia się na Tahiti. Tradycje z innych wysp potwierdzają fakt odbycia podróży przez Mahutę z Rakahang.i na Tohgarevę via Tahiti 43, NIałŻ€!lstwo córki Mahuta doprowadziło do zejścia się lini Mahuta i Takatu-przodka wyspiarzy z kolejnej linii. Takatu należał do wcześniejszej fali osadniczej. Okres zasiedlenia atolu ustalany od Mahuta i Taruia wynosi 18 generacji, co umiejscawiałoby kolonizację wyspy w połowie XV slulecia. Jeżeli jednak wspomniane tradycje z Aitutaki i Tongarevy dotyczące Taruia mówią o tej samej osobie, to datę zasiedlenia należałoby cofnąć. o jedno stulecie 44. Kultura Tongarevy wykazuje ścisłe powiązania z kulturami Polinezji centralno-wschodniej i marginalnej 4;;. Wstępna penetracja archeologiczn:, przyniosła datowanie C14 na 710±70 lat przed dzisiejszą datą tj. 1240 ro-k n.e,46 Manihiki i Rakahanga. Chociaż obydwa atole dzieli odległość 2;> m!\ można mówić o ich pełnej jedności kulturowej i wspólnocie dziejowej. Tradycyjn3 historia Rakahangi przypisuje zasiedlenie obydwu atoli jednej rodzinie biologicznej, na czele której stał prześladowany wojownik. Wyprawie nie towarzyszyli wykształceni kapłani. W związku z tym informacje genealogiczne są zwięzłe i ubogie w szczegóły. Podanie o odkryciu atoli jest zmieszaniem historycznej narracji i mitu. Pierwszym człowiekiem na wyspach był Huku, żeglarz rodem z Rarotongi (Pd. Wyspy Cooka). Huku przypłynął na Manihiki ze swoją siostrą Tapairu i je] mężem Toa. Nazwy geograficzne i imiona własne wspomniane w tej tradycji potwierdzają rarotongańskie pochodzenie Huku. Żeglarz ten powrócil na Rarotongę, a jego siostra wraz z mężem pozostali na wyspach. Związk! krwi zadecydowały o daro-wiźnie nowej ziemi, jakiej dukonał Huku na rzecz Tapairu i Toa. Toa był wielkim wojownikiem, jednak prześladowania jakie go spotkały na Rarotondze skłoniły go do opuszczenia ojczyzny na stałe. Naczelnicy na Rarotonga zachowali w pamięci po dzień dzisiejszy fakt opuszczenia wyspy przez Toa. Pojawienie się Toa na Manihiki i RJ.- ,la Ibid., .•• Ibid., :1;t:Jlenia .~. 17, 19. s. 30; czasu, G~n('ak;g.·-e w którym z. Ra)'Dtongi '" Ibid., s. 11- 13, 178 -179,211212,216 R. ShuUer. Recent ... , s. 120. • ft i ~UWE'j ży1 TU'I'uia. - 2QO. Zelandii Llmoiliwiają d~)Klachc: �150 Jacek Schmidt kdhanga umiejscawia się w XIV wieku, co koresponduje z datowaniem zasiedlenia Rarotongi 47. Manihiki i Rakahanga znajdują się w sferze wpływów kultur Polinezjl wschodniej i marginalnej. Tamtejszy dialekt Jest blisko spokrewnIony z dialektami maoryjskimi, i tn zarówno w zakresie słownictwa jak i stosowania pewnych głosek 48. O związkach z Nową Zelandią świadczą również pewne znaleziska z zakresu kultury materialnej 49. Pukapuka jest najbardziej wysuniętym na zachód atolem z całej grupy Wysp Cooka. Analiza podań wyspiarzy nie umożliwia sprecyzowania obszaru, z którego dokonano odkrycia atolu. Niemniej tradycje Jdw0łują się do ścisłych kontaktów z wyspami leżącymi na zachodzie: Samoa, Tonga, Tokelau, Niue i prawdopodobnie także z Fidżi ;;0. Jak wskazujq listy genealogiczne, pierwsi mieszkańcy wyspy pojawili się około 600 :a: temu 51. Kultura Pukapuka zawiera szereg nawiązań do wszystkich subkultur polinezyjskich, jednakże jako całość moż·e być uważana za kulturę marginalną Polinezji zachodniej. Typowe zachodniopolinezyjskie elementy kulturowe można prześledzić w sferze kultury materialnej ;'2, organizacji spolecznej i mito-Iog.ii Pukapuka 53. Na uwagę zasługuje fakt, że związki kultury materialnej atolu z poszczególnymi wytworami kulturowymi występującymi tylko na wschodzie lub tylko na zachodzie są relatywnie małe. Poludniowe Wyspy Cooka leżą w centralnej części Polinezji pomiędzy Samoa na północnym-zachodzie i Wyspami Towarzystwa na północnym wschodzie. Zgodni~ z lokalnymi podaniami, centralna wyspa archi·. pelagu Rarotonga została odkryta zarówno z Polinezji zachodnie] ja;': i Wysp Towarzystwa. Samoański żeglarz Karika przypłynął na wyspe mniej więcej w tym samym czasie co Tangiia, tahitiański odkrywca Rarotongi 54. Badania etnologiczne i archeologiczne wykazały, że kultura samonI'lski'.. 17 >'cum, '<lS P. H. Buck. Ethnology of Manihiki Bu,He'hn 99, Hawaij W32. s. 14 - 22. Ib'id., S. m~rl RakClhanga, 51 P. Bi,,,.h.;.p:\L- 11 - 1:3. s. 141 - 143. 5Q E. i P. Beaglehole, Ethnology of Pukapuka, Bulletin I~SO, Hawa·ii 1938, .s. 378, 410 - 41'1, 41'S i i,n. ·19 Bernice Ibid., Ibid., Bern-ice P. Bi.~hop Mll.-;cun, S, 2'41, 37'7 - 37l:l. •~ Można ,tu przykladowo wymienić zbieżności w za,kre:"ie ty,pów ;'Clczykó\\', tcc~nik lowieck·ich, sYSttelffiówirygacyjnych przy kultywacji po"zcwgólnych upr;]'''' itd.; E.i P. HeGlJgleh~)~'e, op. cit., s. 41'3 - 4·1'1. 5~ G. MacGregor, Notes on the ethlwlogy of Pltkapuka, Bernice P. Bi':'!l"p ;\'L:i'C"dm. OocaS'io;na! P>apel'~, t. XI, nr 6. Hawa'ij 19135,s. 8. ;1 P. H. Buck, Wikingowie ... , s. 10'1 - 102. �STAN BADAN NAD PROCE5EM ZASIEDLANIA 151 POLINEZJI nie wywarła istotniejszego wpływu na Wyspach Cooka, których podłoże Kulturowe jest typowo wschodniopolinezyjskie. Wpływy z Wysp Towa·· rzystwa miały charakter bezpośredni lub też następowały poprzez mieszkańców Wysp Tubuai. Datowania C14 potwierdzają fakt zasiedlenia Rarotangi około 1290 ± 70 n.e. Proces zasiedleńczy na tym obszarze rozpoczął się jednak znacznie wcześniej 5'3. Południowe Wyspy Cooka jawią si(~ jako ważna granica pomiędzy subkulturami polinezyjskimi, zwłaszcza Nową Zelandią i Polinezją zachodnią. Nie ulega wątpliwości, że tamtędy wiodły szlaki migracyjne do Nowej Zelandii i Polinezji wschodniej. Językoznawcy wskazują na ścisłe związki języków Wysp Cooka, Nowej Ze· ;andii i Wysp Towarzystwa 56. Położony w centralnej części Polinezji archipelag Towarzystwa tworzą dwie grupy: Wyspy Na Wietrze oraz Wyspy Pod Wiatrem. Odkrywcą Wysp Pod Wiatrem miał być samoański żeglarz Taiwa, który wylądował na Raiatei i założył tam słynną osadę Opoa. Wydarzenie to mogło mieć miejsce, jak głoszą genealogie, około 850 roku n.e. Z kolei wielki przodek Tahitian, Taaroa przybył około 100 lat wcześniej z archipelagu hawajskiego 57. Zarówno tradycje lokalne jak i podania zapisane w innych częściach Polinezji wskazują na Wyspy Towarzystwa jako najważniejsze centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Najstarsze znaleziska odkryte na wyspach Maupiti i Huahine datowane są na 850 ± 70 rok n.e., jednakże położenie innych wyrobów w war.<:twachodkrytych poniżej tego datowania pozwoliło określić ich wiek na 650 rok n.e ..';B Nie natrafiono jeszcze na ślady najstarszego osadnictwa !Ja wyspach. Odkrywki archeologiczne prowadzone na innych wyspach archipelagu dostarczyły dowodów tylko na znacznie późniejsze osadnictwo. Znaleziska wykopane na wyspie Moorea pochodzą z XIII i XIV wieku i nic nie wskazuje, że Moor<.~abyła zamieszkała dużo wcześniej 59. Zarówno w sferze kultury materialnej jak i innych aspektach kull;"ry Wyspy Towarzystwa przejawiają silne związki z kulturami Nowej :;:; R kti'l~ Duff, oJ Prehistory the Southern Cook !.'!anc1s, Ca'n'tcrbu.ry Mus'cum, Bul· Chl'j",lchurch, New Zealand 10974, s, 10, 1'6 - 1'8. 146. :o" H. C. Gr,ec>l1,Lingllistie ... , :;. 38 - 29. tj. 57 E. S. C. Ha;ndy, History anel culture ill the Societu lslanels, Bcrni'ce P. Bi,· J:op :Vlu'l'um, Bulletin 79, Hawail 1930, ci, 5 - 6, 83 - 8,6; A. L. God'lewsikli, Drogi S'(J110U.' slońca, \Vrr:c!a'W 1'96:1. S, 9. K. P. Eim(),:'y i Y. H. Slin>e,tu,op. cit., s. 167 - 160; y, H. Sinoto ,i P. C. Maceo)', Report on the pre!iminaru excavation of all early habital'ion on HlLahine, Societ;; Islands, "J'DU Dna l d'r' la Societe des Ocea.niste.ci", t. 31: 19'75, nor '17, s. 183; R. Shutler, 501 P.ecent ... , s. 117 - 11'8. 5G Archeology on pelf,'; nI' the Mus'cum ;967. i. 217 - 220. thq island er! Nat'lI:"a'! Moorea, Hist{)ry", FrencJ] Polynesia, R. C. Green (led.), "A 11lthro,pCll·ogk;,J l t. 5'1, c.z. 2, New Pa· Y'H-:" �152 Jacek °.- __ --.:'-'17.:..0 .:..'6r:0'-- e (\ \ k s x- Schmidt .:..''TS.:..O -'1 Jarvis <: '.. 130 '40 Mą /.-? r Ir l~O". 10 '1""<9' •• s·aW~i <\.• I l Nukuhiwa" Tongarewo a (\ I N ••'"'''''''' ą Pukapuk&' -•• Tutuola f "1anua . ": hIk .0: :: Hiwaoa 'Manihiki Fatuhiwa Nassau w. ~Lworowil w- y • N iuat ~ .... .. • ··Wawa 20/-;-:'-.:~·~.:..·~-n-g-at-a+-'-'------'-"jF-"=--'-',--oii>4--i--+--.:..':..=-·'-... I I : C:--'l-l I '." -.--+----;-..--.-\~. .: Marutea _~__ ~~Man~arerwa_j eo Gena °l Pi tcai rn° '-- -'- -L --" Ryc. 3. Kderunki m·igracJi zasiedlel1czychw -'- PoEnezJi '-- centralnej i j i l L---' i wschodnlej Zelandii, Markizów i innymi społecznościami wschodniopolinezyj;;kirni. Analogiczne powiązania można prześledzić także we wczesnej kulturze archipelagu 60. Wyspy wchodzące w skład grupy Tubuai zostały zasiedlone z pobliskich Wysp Towarzystwa. Nastąpiło to prawdopodobnie wcześniej, niż k:nlonizacja Południowych Wysp Cooka, tj. pomiędzy VII a IX wiekiem n.e, Bliskie pokrewieństwo mieszkańców Wysp Cooka, Tubuai i Wysp Towarzystwa znajduje pełne odzwierciedlenie w języku, kulturze i świadomości wyspiarzy 61. Dotychczasowe u:::tnlenia etnologów i językoznawców pozwalają uważać, że odkrycie niezliczonych atoli wschodniopolinezyjskich Wysp Tuamotu było dziełem Tahitian i Markizyjczyków. Proces zasiedleńczy rozpoczął się już w IX wieku n.e.62 W stosunkowo bliskiej odległości od rozległego archipelagu Tuamotu leży grupa Mangarevy zwana też Wyspami Gambiera. Podstawy kultury '" E. S. C. Handy, Hi~tory .. " s. 9 - 67; Ralph Linton zaikladal, że kultura Wy,sp Towarzy.s'twa zajmuje pośrednie nlleJsce pCJmiędzy kamrplek.-;ami Samoa-Tonga i Markizy-Nowa Zelandia. Takie stanowisko zO.4alo poddane ostrej krytyce prze<: P. H. Bucka (Samoan material ... , S. 665). 61 R. T. Aiitken, Ethnology of Tubuai, Bernice P. Bishop Museum, Buile: in ·iii. Hawa:ii 1930, s. 80 - 83, 95 - 97, 165 - 166. tl2 R. C. Green, Linguistic ... , s. 26. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA'SIlCLiLANIA POLINEZJI 153 Mangarevy były oparte na wczesnej kulturze występującej na Wyspach Towarzystwa przed okresem przeniesienia' jej na Hawaje i Nową Ze]andię. Pierwsi osadnicy przypływali na wyspę w małych grupach z Tuamotu i byli reprezentantami prostej kultury rybackiej bez rozwiniętej teologii wymagającej stawianJa platform marae dla oddawania czci bogom. Jedyną rośliną wniesioną przez tych ludzi na wyspę był orzech kokosowy. Pierwsza zorganizowana wyprawa kierowana przez naczelnika Tupa wylądowała na Mangarevie około 1300 roku n.e. Nowi przybysze przywieźli ze sobą liczne rośliny uprawne występujące tylko na ,\..yspach wulkanicznych. Chlebowiec i banan mogą wyrosnąć tylko z młodych pędów co dowodzi, że Tupa kierował ukierunkowaną ekspedycją. która lądowała na Mangarevie nie dokonując w trakcie podróży dłuższych postojów na leźących na trasie atolach 63. Nie budzi żadnych wątpliwości bliskie pokrewieństwo kultury Mangarevy z lokalnymi kulturami wschodniej Polinezji i obszarów marginalnych, zwłaszcza Markizów i Wyspy Wie'1kanocnej 64. Analogiczne terminy na określenie wodza, najwyższego kapłana, kobiet o wysokim statusie społecznym, poszczególnych upraw czy też nocy i miesięcy księżyco'vych oraz liczne zbieinośc.i w sposobach budowy i typach domostw, rodzajach pożywienia pozwoliły na ustalenie markizyjskiego rodowodu wyspiarzy z Mangarevy 65. Aktualne sekwencje archeologiczne ustalone na wyspie obejmują ':)kres od około 1200 roku. Nie napotkano jeszcze materiału odnoszącego .się do okresu zasiedlenia wyspy. Cechy XIII i XIV-wiecznej kultury Mangarevy potwJerdzają bliskie pokrewieństwo z Markizami, skąd najprawdopodoib~iej nastąpiło oderwanie zespołu kulturowego Mungarevy 66. Glottochronologiczne ustalenia wskazują, że język Mangarevy odseparował się od języka markizyjskiego pomiędzy 800 - 850 rokiem 67. Samotna wysepka Pitcairn leży około 650 km na południe od Wysp Gambiera. Wła~llie tam osiedlili się buntownicy ze słynnej fregaty .,Bounty". Już wtedy wyspa była niezamieszkała, chociaż natrafiono na liczne ślady obecności dawnego osadnictwa polinezyjskiego. Rekonesans archeologiczny przeprowadzony przez Y. H. SinoeO poz. walił na ustalenie, że Pitcairn był zamieszkały już około 1335± 105 n.e.68P. H. Buck, Ethnology of Mangareva, Beruke P. Bishop Museum, Bualeit-jn 1938, s. 508. li< A. Metraux, F:thnology of Easter Island, Hel'ndce P. B;shop M-llseun:. Bulictin 160, Hawai'i 1'971, s. 417; R. Linton, The material culture of the !llcpquesas. Bernice P. Bis.hop :vIu,;eu7l1, Memoir, t. 8, nr 5, Hawd·ii 1'925, s. 296 - 29'1. 65 P. H. Buck. Ethnology of Mangareva ... , s. 509 - 51<2. 06 R. C. Green, Linguistic ... , s. 25. 67 S. H. Elhen,t, op. cit., s. 164, tabela 3. llJl R. .j M. E. ShuHer, op. cit., s. 87. .:l 1'37, Ha:waii �154 Jacek Schmidt Analiza toporków i innych wytworów wskazuje na markizyjskie fochodzenie pierwszych mieszkańców wyspy. Osadnicy z Markizów zasiedlili takŻ€ inną samotną wysepkę w tym regionie, Henderson. Stw,ierdzono tam obecność człowieka około 1150± ± 100 roku n.e.69 Archipelag Markizów tworzy 14 wulkanicznych wysp i wysepek leżących na wschodnim obrzeżu Polinezji. Sami wyspiarze lokalizują ojczyznę swoich przodków daleko na zachodzie i zwą ją: Tona Tapu ,(Tongatabu), Vevau (Vauvau), Hawai (Sawaii), Upou (Upolu), Fiti, Nui (Fidżi Nui). Obecność tychże nazw w Polinezji centralnej sugeruje, że markizyjscy osadnicy przesunęli się przez te obszary w swej wędrówce ze wschodniej Melanezji lub zachodniej Polinezji i nadawali odkrywanym w drodze lądom znane sobie nazwy 70. E. S. Craighill Handy podją~ się p:-óby ustalenia daty zasie'dlenia Markizów w oparciu o wyseiekcjonowane przez siebie podania i genealogie. Pierwszy osadnik imieniem Huku miał pojawić się na Hiva Oa pomiędzy 950 a 1100 rokiem n.e. lub nicco wcześniej 71. Liczne dowody z zakresu kultury, języka i antropologii pozwalają uważać Markizyjczyków za zwartą grupę polinezyjską. Tradycje i genealogie potw.ierdzają silną świadomość związku grupowego wszystkich wyspiarzy opartą na bazie wspólnego pochodzenia i jedności kulturowej, Istniejące zróżnicowanie regionalne pomiędzy północno-zachodnimi i południo,vo-wschodnimi wyspami archipelagu mają drugorzędne znaczenie i nie podważają słuszności powyższego wywodu 72, Kultura Markizóv.' zawiera wszystkie elementy typowe dla Polinezji wschodniej i całego obszaru marginalnego, zwłaszcza Nowej Zelandii 73. Porównanie kultury mark,izyjskiej z kulturami Samoa i' Tonga ujawniło obecność tak istotnych różnic, co upoważniło do przypuszczeń, że kompleksy te musiały być wywiedzione z różnych źródeł 74. Rewelacyjne wyniki archeologicznej ekspedycji R. C. Suggsa rzuciły nowe światło na prehistorię Markizów i cały proces zasiedlenia tego regionu Polinezji. Odkryte na wyspie Nuku Hiva stanowisko (NHaa1) odsłoniło dużą ilość przedmiotów analogicznych do wcześniejszych WytWDR' R, Shutler, Hece/Jt., , , s, 118, E, S, C. Ha'ndy. The native ... , s. 10 - 11. 14 - l!5. 24; R. C. Suggs, lliślori:'u: trrdit'orlS and archeology ill Polyne~ia, "Amerjc~itl AJnthropoil'OgiSlt", t, 62: 1960, nr "l. N .,. 7£":. " E. S. C. Ha'ndy. The native .. , . s. 24; R. Li'nlton, ,ap. ci't., .'i. 44-5. •• E. S. C. Handy, The native"., s. 2,1- 24; Na bl>Jl'ienie zróżnicowani,l zu:n ·.·2~ jQzykomawcy, " R. Lint'Oln, op, cit" s, 2g6 - 297, 31'8 - 319. 396, 458. H Ibid., s. 458; S, M, DaV'i'd'Son, op, cit., s, 45 - 46. W'ikl- �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 155 POLINEZJI rów z Melanezji wschodniej, Samoa i Tonga 75. Natrafiono też na wyroby ceramiczne o cechach zbhżonych do Z'nalezisk fidżijskich i tongańskich iI. Datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszkała w II wieku p.n.e. Powyższe odkrycia posłużyły R. C. Suggsowi do rekonstrukcji kolejnycn faz rozwojowych kultury markizyjskiej n. Jego ustalenia zostały zrewidowane i ostatecznie przyjęto, że okres zasiedleńczy rozpoczął się około 300 roku n.e.iB Datowanie zasiedlenia Markizów w oparciu a przekazy polinezyjskie okazało się całkowicie błędne. Jednakże zarówno tradycje jak i badania archeologiczne wyraźnie wskazują na Polinezję zachodnią jako obszar ojczysty markizyjskich przodków. Akceptacja tezy o zaludnieniu Polinezji wschodniej z obszaru Polinezji zachodniej wymaga jednak ustalenia, która pionierska kultura wschodnia była niewyróżnialna od kultury Polinezji zachodniej. Nie zostalo· to jeszcze udokumentowane archeologicznie. Co więcej, różnice pomiędzy wczesną kulturą wschodniopolinezyjską :ol jakąkolwiek kulturą Polinezji zachodniej są znaczni€ w,iększ€, niż zróżnicowanie zaobserwowane wewnątrz obszaru Polinezji zachodniej. Niektórzy badacze wysuwają ryzykowną hipotezę, że wschodnia i zachodnia Polinezja przedstawiają się jako rozbieżne układy o równym statusie z odległą, wspólną kulturą przodków istniejącą przypuszczalnie pDza obszarem Polinezji 711. Wpływ kultury zachodnich Polinezyjczyków-twórców Lopita na wschodnią Polinezję pozostaje nadal kwestią otwartą. Upowszechnjnnie poglądu o kolonizacji Markizów z Samoa jest stanowczo przedwczesne i nie poparte kostruktywnym materiałem dowodowym BO. Centralne położenie Wysp Towarzystwa w Polinezji, liczne reminisceacje odnoszące się do tego archipelagu, które przewijają się przez wiela podań polinezyjskich, a także ustalone powiązania kulturowe pozwalały traktować te wyspy jako główne centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Obecne ustalenia archeologiczne wskazują na Markizy jako równie ważny ośrodek, z którego zasiedlono większość wysp wschDdniDpolin€zyjskich. Dokładne ustalenie znaczenia obydwu archipelagów w prehistDrii Polinezji nie jest jeszcze możliwe, głównie z uwagi na słaby rozwój badań archeologicznych i brak odpowiednich stanDwisk z Wysp Towarzystwa. ;.; R. C. Suggs, nes'Cl. "AnlhnJ'pological Arrl~aeoL,ogy of Papers oJ the Nuku Hiva, American aMrque:;as of Iolan"ls, Natural French polU· History",., t. 4>9, cz. I, ~~ew YG'c1k 19'61, ii. 17'7 - 178. ;,; Ibid., s. 96 - 97. ;; lb'id., s. 2·0, 174, UH - 194. " R. i M. E. S'tutler, op. cit., S, 82 - 83. :. R. DuH, op. cit., .-;. 19 - 20; J. M. Davi'ds'on, op. ,,';okic j koncepcji są K. P. Emory j Y. H. Sinolto (op. cit.). <,'. "lp. L. M. Groube, op. cit., s. 81; P. S. Be1'1w<ood, cit., The :;. 'lu; P.rz{~<=,iw.nLkn:m! prehi.story ... , .s. 15 �156 Jacek Z a s ie d le n ie P o lin € Schmidt z j i m a r g i n a l n e j. Wyspy Hawajskie stanowią najbardziej wysunięty na północ archipelag polinezyjski. Tworzą go wyspy; Hawaii, Maui, Lanai, Kahoolaui. M{)lokai, Oahu, Kauai, Niihau oraz szereg skalistych, niezamieszkałych wysepek. Tradycje wskazują na tahitiańskie pochodzenie pierwszych odkrywców Hawajów. Pierwsi migranci z Wysp Towarzystwa pojawili-ó;q :101 8l wyspach w przedziale czasowym 900 - 1200 n.e. Wschadniopolinezyj.;ka kultura Hawajczyków przejawia szczególne związki z Wyspami Towarzystwa, Markizami i Nową Zelandią 62. Powiązania Hawajów z kompleksem markizyjsko-maoryjskim można prześledzić w tak,ich elementach kultury jak: forma i ogólny porządek dOlllostw, typy łodzi i technika ich budowy, formy kamiennych tłuczków, toporów, szczudła, deski do pływania itd. Zaobserwowano też liczne paralele markizyjsko-hawajskie nie występujące w kulturze Maorysów: kami<:nne platformy domostw, ceremonialne platformy kamienne, luk muz.yczny, typy bębnów 83. Do najbardziej charakterystycznych koneksji Hawajów z Wyspami Towarzystwa należy zaliczyć obecność zorganizowanego Kapłaństwa i scentralizowanej władzy z boskimi naczelnikami. Wymi·e:1icne elementy organizacji społecznej nie "Yystępują na Markizach 84. Odkrycia archeologiczne dokonane w zatoce Halawa na Molokai uja',vnily ślady osadnictwa na wyspie w okresie 600 - 1200 n.e. Kultura :Ylolo;:ai przejawiała wtedy wstępną adaptację do nowych warunków środowiskowych. W tym samym czasie została skolonizowana wyspa Oahu. gd!lO(;' odkryto wyroby datowane na 600 rok n.e. Najnowsze techniki dato·J·:ania wskazują na możliwość jeszcze wcześniejszego zaludnienia Oahu. Zespoły kulturowe Molokai i Oahu są wyraźnie spokrewnione ze znaleziska:uj pochodzącymi ze wcz'esnej fazy rozwoju kultury Markizów przypa~bJąc~J na lata 300 - 600 n.e. Wszystkie proponowane datowania odpowiadaj,,"j P')stulowanej dacie zasiedlenia Hawajów z obszaru Markizów. Jedno z 0:1.krytych stanowisk zostało uznane za reprezentatywne dla stadium pxzątkowego rozwoju kultury wschodniopolinezyjskiej-hawajskiej i wywiedzione z proto-wschodniopolinezyjskiego zespołu kulturowego 8;;. Główną Sl R. C. Suggs, '" Według P, H. Historical Bucika, ... , s. 766; P. H. Bouck, Wikingowie.,., pGwi<jzania .,<) zn~'czn.ic ,,·ilni.ejsze niż S3 R. Lin1.an, op. cit., S, 458. ]«nd'i'l 84 laid., S5 P. "Journ.aJ V. między Hawajami, Marki.zami ;;. 202· 20~. i :"i"";) Ze- s'ię prrzyp>uSZ:Cza (Sanwan ... , s, 662). s. 469 i in. Kirch, o'f the Halawa Polynesian Dune Society", site (Hawaiian Islands); (J prelirninarl! t. 80: 1971, nr 2, s, 228, 230, 2!33- 2.:34. ;·epor~. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA pOLINEZJI 157 wysp~ archipelagu, IIawaii zasiedlono przed IX wiekiem n.e., chociaż najstarsze dotąd uzyskane datowanie proponuje rok 1250 n.e. Oddzielny problem wykraczający poza ramy tego artykułu stanowi kwestia dawnego osadnictwa na wysepkach Nihoa i Necker 86 . .Językoznawcy umiejscawiają język Hawajów w subgrupie języków polinezyjskich i wskazują na jego wydzielenie się z południowo-wschodniego dialektu Mdrkizów. Nastąpiło to wkrótce po zróżnicowaniu się języka markizyjskiego na dwa dialekty 87. Reasumując, można stwierdzić, że kolonizacja Hawajów nastąpiła z )'1arkizów i Wysp Towarzystwa. Pierwsi osadnicy markizyjscy przypłynt:1i na Hawaje w VI wieku n.e. lub nieco wcześniej. Późniejsza migracja z Wysp Towarzystwa rozpoczęła się około 1000 roku n.e. Polinezyjskie przekazy ustne przypisują odkrycie Nowej ZelandIi kil·· ku różnym żeglarzom: Kupe, Nuku lub Tai 88. Wydarzenie to miało miej .. sce około 950 - 1150 n.e.89 Trzysta lat później przybyła na Nową ZeJan-· dię duża grupa migrantów z Polinezji centralnej. Przypłynęli oni na kilku wielkich łodziach a nazwach do dziś znanych wśród społeczności rr:aoryskiej 90. Kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. WskaZUje na to m. in. podobieństwo wczesnych nowozelandzkich wytworów do znalezisk z Maupiti i Huahine w archipelagu Towarzystwa 91 Niezaprzeczalna oryginalność i niepowtarzalność wielu maoryjskich zjawisk kulturowych nie jest w stanie przesłonić bliskiego pokrewieństwa z kulturami Markizów, Hawajów i Wyspy Wielkanocnej 92. Roger Duff twierdzi, że Nowa Zelandia była początkowo zasiedlona przez tzw. Łowców Moa nie będących prostymi przodkami obecnych wyspiarzy. Klasyczna kultura Maori miała być dziełem załóg wspomnianej Wielkiej Flotylli. Wszystko jednak wskazuje, że kultura maoryjska ewoluowała stopniowo z fazy Łowców Moa bez żadnych gwałtownych przeobrażen i zewnętrznych stymulatorów 93. Kompleksowe badania archeologiczne pozwoliły na wydzielenie czterech zasadniczych okresów prehistorii Nowej Zelandii. Okres zasiedleńczy umiejscawia się pomiędzy 1000.,\ K. P. Emery, Archeology , s. " R. C. Green, LillglLl~tiC , s. 23 - 25. ," J. :vI.etge, Maorysi z Nowej Zeland'ii, Warszawa 1.97'1, s. 19 - 20. '9 Dokonane Wy'J.iCZL'lLtC z'Ol9talysprawdzone oj 'Óą bal'dzo wiarygodne. 90 G. Grey, Polyne;:ian mythology and ancient traditional history oj N('w Zealand race, Lan'don lS55, s. 136- 161. 91 K. P. Emory l Y. H. Si'noto, op. cit., s. 157, h'i9; Y. H. S,inoto i :P. C. l\LlcOoy, op. cit .. "~o 167 - Hi8, 18'4. •• R. Linton, op. cit., ..;. 458 - ło9; A. Metraux, op, cit., s. 417. u R. C. Suggs, Historical ... , s. 165. �1S8 Jacek Schmidt FIJI TONGA T' 'AMOTU POLYNESIAN SOCIETY ISLAND ISLAND MAQUESAS HAWAII EASTER ISLAND CHATHAM ISLAND NEW ZEALAND Ryc. 4. PQkrewieńsl~wo (Żródło: D. G. Sutton, wybranych po;pulacj; pJJim;zyjs!bc.h nnateri,ał'U sZlkrele'tGweg0 A culture history Society", of the C;,atham H'land' .. t. 89: 1980, nr l. s. '.8) w OIpaon:;iuo analizę l('lIrnal of tl!e pol;.'nesiall - 1200 rokiem n.e., co potwierdza informacje zawarte w tradyejach wyS' piarzy 94. Język Maori wykazuje najbliższe z\\-lązki z językami Tahiti i Raro· tongi. Jego wydzielenie nastąpiło w tym samym czasie, który postulują archeolodzy. Istnieje jednak jeszcze wiele niejasności rozwiązywalnych tylko na drodze intensywnych studiów językoznawczych 95. Wyspy Chatham leżą w odległości 860 km od wschodnich wybrzeży Nowej Zelandii. Specyfika kulturowa i nieco odmienny typ fizy~znJ mieszkańców Chatham przyciągnął uwagę badaczy różnych dziedzin aauki. Tradycje Moriori nie wspominają skąd przybyli pierwsi osadn.icy, jednakże zawierają informacje a dwóch falach kolonizacyjnych. J eżeli·lznamy genealogie wyspiarzy za wiarygodne, to póżniejsza migracja miała miejsce około 1175 roku n.e.96 Moriori reprezentowali typ kultury zbliżony do kultury Maorysów z Wyspy Południowej i mieszkal1ców Wyspy Wielkanocnej 97. ~.• R. Shutler, Rece-nt ... , s. lZO - 101. S. H. Elbe.rt, op. cit., s. 160, t:a!bel'a 2; R. C. Grt'e.n, linguistic ... , .-;. 27 - 28, 30 - 33. 96 H. D. SkiiOl11'N, The Morioris of Chatham Islands, Bern.ie'e P. Bij-shop Museum, t. IX, nor 1, Ha'wai-i -1'923,IS. 354 - 356, 128 - 129. 97 'H. D. Slkinne.r iW. Haudke, The Morioris, Memoirs {)If the Bei'nice lP. Boi."hO'p Museum, t. IX, nr 5, HiaIwarj !1'92JS,s. 35-1- 356. 95 �STAN BADAN NAD PROCESEM 180 I \ ",- ZASIEDLANIA 160 159 PoLINEZJI 140 ...•. ,.., ' \ - --- \ -\- -\ W"':Y-i1.• ...."~ ..... .' • 4'..., "", 'A> \ \ : :. ~ . O •••• q~ - - \ " (' \. Ol-"""=,,,,~W~. ~"o:--..lf-~_---:~~r-Gilberta' •••• '. :'0 ". / : , ,W·y Ellice, " Tokelau ,Rotuma'.. ~ , • ••. Fidżi" - - - -'- - - - - - ,, , " '.: •• I" samoa 201-·-'..R.'~: '..:..' ·...;o.~_---=..~:...k'-.;::;.... ~o" "" -~----ł--~---1!-----I .:. .,'.,. {Ją !~iatea·,·.::.!'>10J': .•.•" __ '~'i M_a_n_u~a+~\,.-.:.T.::;.:.:.h.:.,:i t:.:.i_·_·r;-~:":':"i::<;~''''':''~~_---::~~ Tonga , \ - -::' - . - - - - - • Rapanui .' 4011--~~--.!rl-:""L ..- / , I +-----;;--t":"-:""-_----t------1 Antropologowie fizyczni potwierdzili przynależność Moriori do rasy polinezyjskiej. Szczegółowe badania przeprowaidzone nad materiałem kostnym, formami szczęk .i podniebień ujawniły specyfikę ich związków z Maorysami. Pewne odrębności w typie fizycznym Moriori należy wyjaśniać jako cechy lokalne zaistniałe w trakcie długotrwałej izolacji genetycznej od innych grup wyspiarskich 98. SIady nowozelandzkiego pochodzenia mieszkańców Chatham są wi'6 D. G. Sulttoon, A culture of the Chatham nelSlia:n Sooiety", t. &9: 1000, nr 'l, s. 719. Islands, ,,1"he Jo'Urna:1 of the Poly- �160 Jacek Schmidt doczne także w ich języku. Język Moriori został sklasyfikowany jake dialekt języka maoryjskiego. Język ten wykazuje najniższy stopiell powiązań w całej grupie dialektów maoryjskich. St.anowi to odbicie długotrwałej izolacji, która rozpoczęła się natychmiast po odkryciu Wysp Chatham 99. Izolacja Chatham od Nowej Zelandii uniemożliwiła dwukierunKowe podróże pomiędzy tymi lądami 100. Najprawdopodobniejszym sposob€m zasiedlenia wysp był dryf jednej lub kilku łodzi. Nastąpiło to mniej więcej w tym samym czasi-e,co odkrycie Nowej Zelandii, tj. około 1000 roku n.e. Moriori wywodzą się z Wyspy Południowej lub wschodniego wybrzeża Wyspy Północnej 101. Ewentualna kolejna migracja na Ch..ltham nastąpiła jeszcze 'przed 1400 rokiem n.e. Chronologia zaludnienia Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) i pochodzenie jej mieszkańców od blisko dwustu lat stanowi pasjonującą zagadb; dla rzesz badaczy i miłośników tajemnic. Odosobnione położenie geograficzne, gigantyczne posągi - moai, obecność pisma rongo-rongo, unikalne wytwory sztuki figuralnej to tylko niektóre zjawiska sprzyjające powstawaniu licznych sp€kulacji wokół problemu kolonizacji wyspy 102. Legendy o zasiedleniu wyspy składają się na ściśle związany ze sobą cykl folklorystyczny i przedstawiają istotne znaczenie dla badaczy p!zeszłasci Rapa Nui. Kolejne wersje podań wyspiarzy zostały zapisane na przestrzeni około stu lat 103. Tradycje wiążą odkrycie wyspy z osobą wodza Hotu Motua. Jego ojczyzną był najprawdopodobniej archip€lag Markizów. Spór jaki wynikł między Hotu Motua a jego bratem (lub też sąsiednim wodzem) Oroi skłonił tego pierwszego do opuszczenia ojczyzny i osiedlenia się na Rapa Nui 104. Badania archeologiczne ekspedycji T. Heyerdahla przyniosły s%ereg zaskakujących informacji o procesie zasiedleńczym i historii kultury wyspy. Laboratoryjnie potwierdzone datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszana już w IV - V wieku n.e. 10,-'Wydzielono trzy Ulsadnicz.:: Ibic/., s. 70, 72; R. C. G;'cen, "Q Linguistic ... , s. 32. Na tych sz·cr·okościa·ch geQgr.aiiicanych bl'nieją bar·dzo ki ;;tmo.,[erycz.ne l Pacyfik jest 9ZJc!zególrrie niebezpiecLny. 101 D. G. SUit't'Oll, op. cit., s. 87 - 88. :00 dClIi, Pierwotni :tl" .-\. Posern-Z'ielihsoki, nad etnogcnetyc211ymi mieszkaiLcy powiqzaniami Oceanii Polinezji. z Amerukq, nl'ekoFLy,'Jtnc Niektóre ","arun- aspekty ba- ,.Etnogra:f.iJa Polska". t. 12: 1968, s. 3212- 358. "'" Pc'd"'ni'u zbierali za;'ówno nauko'WCy (l8ó3), bi . ,kup T. Jau:,',;·en (11870), W. Thomson (1Ma 40-te), IO~J. [ija", 1963, li'; A. :VIebraux V. KnoTo·zny, 11'1' 4, Datowa:nle ·S. jak ·1 niepl'O·fcsjona:l.iści: ,ks. H. Rils<el OBa6). K. Rout!t.'"CIge CI!U4), S. Eng.Jel't (1!1-40)'1 .iln. Legendy o zaseleni ostrora Paochi, (386±100 n.e.). "Sovjebkaja EI'1ogra- -143 - 153. "tO uzyskał C. S. Smith Jego ustalenia zostały �STAN BADAN NAD PROCI';SEM ZASIEDLANIA 161 POLINEZJI okresy w rozwoju kultury Rapa Nui, zrekonstruowano techniki stosowa· nE' przy wznoszeniu posągów i odkryto szereg cennych wytworów sztuki o 2echach zbliżonych do wyrobów peruwiańskich okresu przedinkaskiego 106. Język wyspiarzy jest zaliczany do rodziny języków wschodniopolinezy:.skich. Jego wyodrębnienie nastąpiło między 300 a 400 rokiem n.e., tj. przed wydzieleniem się pozostałych języków wschodniej Polinezji lU7. Nie me, podstaw do doszukiwania się w słownictwie i gramatyce języka rapanu.iskiego obcych wplywów zewnętrznych lOS. Wyspa Wielkanocna dzieli liczne cechy kulturowe z każdą z regionaln~ch kultur peryferyjnych Polinezji. Nie oznacza to, że każda z tych kultu,· miala bezpośredni wplyw na kulturę Rapa Nui czy jej zasicc11;:::nie. Należy założyć, że Rapanujczycy od€rwali się od swych ziomków zanim dokonał się rozwój lokalnych kultur Markizów czy Mangarevy. i\liesz-. kańcy tych wysp tworzyli w przeszłości zwartą grupę o jednej kulturze i zamieszkiwali na jednym terytorium. Wieki izolacji, odmienne warunki środowiskowe i różne sposoby adaptacji doprowadziły do powstania szereg'J lokalnych kultur wywodzących się ze wspólnego podłoża. Wiele danych wskazuje, że Rapa Nui została zasiedlona z Markizów 109. ZagadnieniEm otwartym pozostaje wpływ ludów Ameryki Południowej na oblicze kuHurowe wyspy 110. Przedstawione tu informacje o stanie badań nad zasiedleniem PolineZJi nie wyczerpują tematu i mogą stanowić tylko bardzo zwięzłe podsumowanie poziomu wiedzy w zakresie omawianej kwestii. EtnogenetycznE penetracje w Polinezji znajdują się nadal w fazie eksploratorskiej i t~-lko dalsze badania mogą przynieść wyjaśnienie prezentowanych problEmów. pc.:-..vierdzone w l:'CI~,rer Island, "Jolll'l1a! :M l.); tDkll dalszych ·of the badail: Polynesian w. S. Society·', Radiocarbon Ayre,;, t. 80: 1'971, nr dates Zob. np. T. Hcycrd'-l·hl. I.~kussttJo OSI roea Pasch i, lV!o3kva 1"982, s. ,R. C. Gre(.,n. Ling1l-istic .... s.25; S. H. Elbert. op. cit., '.>. UH. lU" K. P. Emory, na: '.:>t the Polynesi<un 109 :\. Motraux. £'aBter Islands pastri.oTt in the pre/listory Sc}ciety", 't. 8i: 1'972. nr l. ;;. 6l. Op. cit., s. 416 - 4019: Uprawy '..'iJ Polynesia, wY.S'tQPlljcjC(' n.a wys!pie zwy·"p \vu.lkaaliczJlych. A'naliza toporów. platfc,rm -ahu, ku::·uI'Owych w.';,kazuje na 3peeyLi'cz:1C wiQzi ~ :\'larkizami. tlO T. Heyer-dahl. op. cit. 11 I.ud. t. lXIX oj Jrom .:. s. SO:\. słowniotwa ii.l: ,.JoUl'pocho-d7"<1 i innych cech �162 Jacek Schmidt .Tacek Schmidt STATE OF HESiEA.RCH ON PROCESS OF :POP.ULATION łN POLYNESIA (.summary) The a·rtic'le i-s ,JOn a'ttempt to c()ll1!dC'n~e current. 'siate of rasear<:h on proce,,:; Ot ;llJiciaJ opolpulatio;nin Polynas:ia. Var.jous documents h.arve boon gathel'ed from mam}' fields of e:thnogene/tic ques'ts: infOItrnati()l1 'inc1uded in tra'IlJ,,:mis-sions and Poly·nasian ge'neaJ'ogies, .sitatements made by .ethnologist·s and .also the latest Te.sul·t, o[ arch~ologica:l, hnguistic, <l'n'thrdpolOlgic·alresearch, etc. Thereare several malin quesHons to be aru;werci and their exp13:1·a,tiQJl shauJd becOlme a tU:'1l1'ilI1.g poi.nt in carried c1hnogenetic researc.h. They den-at.e problem of dJrvi'Si{)ln·of the P.olynesi<lJn cu!ttU['c ilnt;) tw'o s'U'bculiture.:>:ealsiern am wootel1n. Start·u,:; of the .9uibcultures il1:eerus to be ex-pll,a'inoo .as w€lH 'ais !bum e ajnrl reason:; of their division, and alSoo chron'01cgical 'pha,se.s w the i~oJated development. In ad:ditioon, 'illlitroductOl'y statements, deahng 'W,it'h two principal IPTeJ1i..;tO;<ic<rl centers o:f cultilirC and migration: Soci.cty Island.s and Marąuc'*l.s, neoo more oPrcc:bi'cln e x'pl.aIllalt j,OTI.s. Thewhole .recons'truc'tion of pl'ocess of population in >Poiynesiais not p'09S~'bł,' nCiW, fiorst ,(yfa'H because of 'too 'Wea.k expansiun oi archeol1'Clg,ic.,l'l re.'i>carch <.l:1da1<;·,) difficuililiie.s of co-rr,elaiion o1'final 're9uits of pa.rticuiar fieWs of j'ntere~t. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ce5826837cac3923ab6fe7f82f47ac7.pdf 1043d5445a023e8091d23d19df0a7399 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4139 Title A name given to the resource Pamiętnik spotkań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.79-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Siemion PAMIĘTNIK SPOTKAŃ ...Zawsze się kłócę, że nie jestem żadnym kolekcjonerem. Gdy pada słowo kolekcjoner, to od razu wyobrażamy sobie człowieka, który systematycznie, zabezpieczając sobio środki, możliwości, pomieszczenie — coś tam kolekcjonuje, podczas gdy u mnie są to naprawdę przygody. Nie dalej jak przedwczoraj przywiozłem nowe rzeźby. Byłem w Ostrowcu Świętokrzyskim. Okazało się, że wieczór mam wolny, więc mój opiekun — tamtejszy sympatyczny kierownik Domu Kultury, Staś Pęksyk, powiedział — jedziemy do Bałtowa. Pojechaliśmy przede wszystkim po to, aby zwiedzić pięknie położony pałac Druckiego - Lubeckiego. A w tym pałacu jest internat Technikum Rolniczego, 170 osób. Jak zacząłem oglądać pałac — panie nauczycielki zaraz przyszły: „...ale proszę Pana, młodzież tak by chciała z Panem porozmawiać". Ja rozumiem, co to znaczy „ze mną porozmawiać", będę musiał więc przedstawić jakiś program. Przedstawiłem, a na zakończenie dzieciaki obok kwiatów przyniosły mi jakąś rzeźbę. „Bo my wiemy, że Pan zbiera ludową rzeźbę, więc ten Chrystus Frasobliwy... to jest pana Mularczyka, który jest synem naszego magazyniera". Na skutek tego zostałem właścicielem rzeźby (jako ekwi­ walent za moje gadanie), no i oczywiście dyrektor mówi, że musimy pójść do Józia Mularczyka, poszliśmy, mimo że było późno. Miał pięć figur, bardzo ładnych, przygoto­ wanych do wysyłki na konkurs PAX-u do Kiolc, nawet chciałem którąś kupić, ale by już nie zdążył innej zrobić na konkurs, więc tylko sobie pogadaliśmy, a potom wy­ ciągnął dużą — bardzo piękną, zespołową figurę, taką ro­ dzinę — ojciec, matka i małe dziecko wtopione jakby w tę parę, wszyscy w ludowych strojach kieleckich, z dzban­ kiem wyrzeźbionym w drzewie, a na płaszczu czy sukmanie czytam, że to podarunek od jednego artysty dla drugiego artysty. Tak mnie uczcił. No więc — przygoda. Wybierałem się nawet odwiedzić tego Mularczyka i zobaczyć jak on robi, bo widziałem kiedyś w Kielcach jego rzeźby, a tu stało się jakoś tak, że kolekcja moja wzbogaciła się o dwie rzeźby Mularczyka, mimo że nie wydałem na to pieniędzy. Aleksander Jackowski. — Czy więc rzeźby, które t u masz, są rezultatem jakichś konkretnych sytuacji, podróży, kontaktów z ludźmi ? 79 �Ze zbiorów Wojciecha Siemiona: i l . 2. Tadeusz Sobolewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Kapliczka, wys. z ptaszkiem 65 cm.; i l . 3. Tadeusz Sobolewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Adam Mickiewicz, rzeźba w drewnie, wys. 36 cm. II. 4. Fragment mieszkania W. Siemiona. 80 �I I . 5. Wojciech Socha, Jaślany, pow. Dębica. Kapliczka Relikwiarz św. Wojciecha, wys. 54 cm. I I . 6. Józef Rozkocha, Ruda Kameralna, pow. Brzesko. Frasobliwy, rzeźba ceramiczna, wypalana, podmalowana. I I . 7. Józef Mularczyk. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, wys. 30 cm. I I . 8. Jan Karczewski. Wowro 1969, olej, wym. 61x46 cm. 8 81 �I I . 9. Rzeźba Szczepana Muchy z Szal na tlo obrazu Krzysztofa Jackowskiego. W.S. — Tak... oczywiście, że tak. Jest tylko parę dziel na czterysta, które dostałem, albo przynieśli mi w poda­ runku, ale generalnie można powiedzieć, że wszystko to są mojo przygody. A.J. — A więc są to jakby pamiątki, przywożone z różnych miejsc, związane z różnymi wspomnieniami ? W.S. — Tak, ja to nawet nazywam „mój pamiętnik" tylko że nie zapisany, a taki osobisty pamiętnik kontaktów z ludźmi. Wczoraj byłem w Bieżuniu u poety mazowieckiego Stefana Gołębiowskiego, zaproszony tam na uroczystości w miejscowym gimnazjum. Musiałem tam jechać przez Zawidz, więc oczywiście wstąpiłem do Tadeusza Sobolew­ skiego, który jest rolnikiem, a rzeźbić zaczął niedawno. Zafrapowały mnie niektóre jego prace, miał tam na przy­ kład całą kolekcję sławnych Polaków, zapewne na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Toruniu. Był więc tam ksiądz Ściegienny w dwóch postaciach. Jeden z dłuższą brodą, jeden z krótszą. A mnie ksiądz Ściegienny interesuje nawet rodzinnie, bo przecież mój pradziadek chodził w oddziale księdza Ściegiennego, a dziadek też biegał po Lubelszczyźnie za tym powstańczym księdzem. Ale te powiązania były ważne i czytelne tylko dla mnie... A powracając do kolekcji sławnych Polaków — był tam i Adam Mickiewicz, co mnie 82 jako człowieka teatru musiało zainteresować specjalnie, był Stefan Żeromski, Hugo Kołłątaj i ...„Kuria" Skłodowska. Oczywiście kupiłem u Sobolewskiego parę rzeźb, ale mimo to mogę o nim naopowiadać: jak chociażby teraz o tej kolekcji sławnych Polaków, której nie mam, ale o której wiem. A.J. — Masz u siebie dzieła wielu współczesnych artystów polskich, w większości chyba przyjaciół i zna­ jomych... W.S.—Ano właśnie! Zaczęło się niewinnie, a potem galeria zaczęła żyć własnym życiem i zaczęła wymagać. Teraz przychodzą do mnie moi przyjaciele i mówią: Jak to? Tego nie masz, to musisz mieć... my ci załatwimy... W kon­ sekwencji doszedłem do wniosku, że należy się tym zająć nieco poważniej i jeżeli ułoży się wszystko, jak zamierzam, to chciałbym połowę swoich dni spędzić poza, Warszawą, kupiłem nawet w niedalekiej odległości od Warszawy dworek murowany i chcę tam prowadzić wiejską galerię sztuki. A.J. — Zarówno sztuki nowoczesnej, jak i ludowej? W.S. — Oczywiście! Przecież tak jedna jak druga powstaje w czasie mego życia, i jedna i druga mnie interesuje. Przecież i w teatrze uprawiam jednocześnie repertuar rozmaity — i Szekspira, i Moliera, i Redlińskiego czy Róże­ wicza. �I I . 10. Rzeźba Wincentego Krajewskiego na tle obrazu Jacka Sienickiego. A.J. — Szczególnie cenię w tej kolekcji właśnie to łączenie ze sobą sztuki ludowej i sztuki nowoczesnej. Daw­ niej, przed wojną, zbieractwo sztuki ludowej przeważnie wypływało ze szczególnej miłości do chłopa, z tendencji raczej ludomańskich, t u natomiast — zarówno świątki, jak i współczesne obrazy są jakby na tych samych prawach. W.S. — Oczywiście, bo przecież i to i to jest działaniem w sztuce, a że jeden człowiek ma wykształcenie, a drugi nie ma — czy to naprawdę jest w sztuce tak ważne ? A.J. —• Kiedy zacząłeś zbierać rzeźbę ludową ? W.S. — Chyba piętnaście lat temu, może trochę wcześ­ niej... A.J. — A ile ich jest teraz ? W.S. — Nie mam pojęcia... naprawdę... ale będzie co najmniej czterysta sztuk. Samych Frasobliwych będzie przeszło pięćdziesiąt. A.J. •— Prawie same rzeźby ? W.S. — Tak, poza tym mam niewielką kolekcję ma­ larstwa naiwnego. Chyba ze trzydzieści prac. Niektóre są naprawdę interesujące. Na przykład Maria Korsakowa, mam tu jej obraz jeszcze bardzo wczesny, ciekawy... No i haftowane obrazy Łucji Mickiewicz owej. Jeden bardzo duży i piękny powstał po mojej „Wieży malowanej", kilka­ krotnie pokazywano go na różnych zagranicznych wysta­ wach. A.J. — Czy masz czas na sporządzanie dokumentacji swoich zbiorów? W.S. — Och, notatki mam bałaganiarskie i czytelne tylko dla mnie. A.J. — Więc pozostaje pamięć ? W.S. — No tak, jeszcze mi się wydaje, że wszystko pamiętam, ale pamięć bywa zawodne... (Siemion po kolei zaczyna opisywać rzeźby stojące na ławie pod ścianą, cieszy się, o każdym obiekcie mówi bez wahania, wylicza: to Chajec, to Janik, a to stary Krajewski, Wierzchowski, Skrętowicz, Lamęcki... Pokazuje rzeźby stojące oiasno na pawlaczach, na półkach, pod ścianami). A.J. — Ogromny zbiór! Nie wiem, czy poza Zimmererem ma ktoś równie dużo rzeźb i to twórców, których zna, o których może wiele opowiadać. W.S. — No tak, zebrało się tego sporo, ale mam jeszcze wiele luk w tej mojej „geografii". I przyznam się, że czasem tak sobie układam moje podróże po kraju, aby właśnie te luki wypełnić. A.J. — Czy taka kolekcja nie zaczyna w końcu pod­ porządkowywać sobie właściciela? 83 �W.S. — Na szczęście mam swój zawód. A.J. — A czy między hobby a twoim zawodem są jakieś miejsca styczne? Myślę choćby o roli Frasobliwego w „Historii o Chwalebnym Zmartwychwstaniu". Czy o roli Jędrzeja Wowro w monodramie opartym na tekście książki Tadeusza Seweryna. W.S. — Na pewno! Ileż na przykład daje m i obserwacja tych Frasobliwych. Przecudowna sprawa, jak każdy z nich jest różny. Oglądasz rzeźby •— a podglądasz ludzi, pod­ glądasz ich działalność — i oni cię wtedy jnteresują — a nie Frasobliwiec — a jest to pouczające i piękne. A potem, po obserwacji człowieka warto znów wrócić do samych Frasobliwych. Widzisz, te wszystkie dreptania za tymi ludźmi wyni­ kają z tego, że jako człowiek działający w dziedzinie sztuki nie dowierzam sam sobie. Ci ludzie zachwycają mnie nie mniej niż ich rzeźby. Na przykład taki Ignacy Kamiński spod Łęczycy, słowo ci daję, najpiękniejsze z tego co robi jest — gdy mówi, opowiada.. To coś cudownego. Ta godność, ten bogaty, jędrny język... to jest prawdziwy Piast! A z kolei Chajec na odwrót, mówi źle, niewyraźnie, ale jaką ma wyobraźnię! W rzeźbach — a mam kilka bardzo dobrych — zastanawia mnie i ta fantastyczna wyobraźnia, i zarazem realizm tych wyobrażeń. A.J. — Masz na pewno w tej swojej kolekcji, bo przecież co byś nie mówił jest to kolekcja, rzeczy, które lubisz najbardziej, które oceniasz najwyżej w hierarchii artystycz­ nej. W.S. — Pewnie, do niektórych rzeźb — i właśnie lu­ dzi — przywiązany jestem silniej niż do innych. Najbardziej do Leona Kudły. Mam 6 jego rzeźb. Dziadek, którego często odwiedzałem, pozwalał mi mówić do siebie „ojcze", pozwalał pomagać w gospodarstwie, drzewka pobielić, pójść nad rzekę, opowiadał mi o synu... Ale hierarchii żadnej nie ustalam i nawet nie chciałbym. A.J. — Rozumiem. Gromadzisz te rzeźby trochę tak, jak inni slajdy, z wakacji. W.S. — Oj tak! Właśnie tak. Zresztą tak samo jest i z obrazami moich przyjaciół — plastyków. Przecież ten obraz znaczy dla mnie znacznie więcej niż zobiektywizo­ wany prostokąt płótna zamalowany farbami. Bo jeżeli jest to czerwień Stefana Gierowskiego, to za tym ciągnie od razu cały Stefan Gierowski. Jak mogę wartościować, gdy t u stoi rzeźba Wowry, a poniżej wisi obrazek Jasia Karczewskiego i jest napisane na nim „Wowro 69", figura jest w stylu Karczewskiego, a jednocześnie wyciąga bez­ radnie ręce, jakby chciała cię przytulić, taki człowiek w dziwnej koronie pełnej ptaszków. Niewątpliwie obraz ten „siedzi" we współczesności, w poszukiwaniach Jasia Karczewskiego, a jednocześnie tak jest zadedykowany, że jes* mój i tylko mój, a jednocześnie przysiągłbym że w tych ptaszkach i orderach jest on piekielnie ludowy A t u widzisz, przy obrazie Jacka Sienickiego stoi Krajewski — i oni sobie nawzajem wcale nie przeszkadzają, jest nawet coś, co ich w dziwny sposób łączy, te wyciągnięte twarze, te brązy na twarzach... Więc rozumiesz, dlaczego tego, co mam, nie chcę wartościować i nie traktuję jako kolekcję. Bo kolekcjoner szuka rzeczy, które chce mieć, a ja przeżywam przygody i nigdy nie wiem, jaka to będzie przygoda. Opowiadałem o tej wizycie w Technikum Rolniczym. Przecież ja nie planowałem tej wizyty i nie ja sobie wybrałem tę rzeźbę Mularczyka... A.J.—Bardzo ładnie o t y m mówisz, i prawie gotów jestem ci uwierzyć, zastanawia mnie tylko, że twój „przy­ padek" ma tak dobry smak i tak znakomicie uzupełnia twoją... kolekcję. Fot.: J . Świderski Id I I . 11. Fragment zbiorów Wojciecha Siemiona. w ,•1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1310d7d21bf7675f4af1356aec6673ce.pdf 042bc20cd534dfcfae207af75cd23fe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4449 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Zimmerer, Ludwig - kolekcjoner Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4138 Title A name given to the resource Ludwig Zimmerer i jego kolekcja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.53-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIG ZIMMERER I JEGO KOLEKCJA Przyjechał do Polski osiemnaście lat temu, jako kores­ pondent prasy zachodnioniemieckiej. W pociągu przeczytał z samouczka pierwsze zdanie polskie— „Jan żyje w War­ szawie". Dziś swobodnie mówi po' polsku, zna nasz kraj jak mało kto, zebrał niezwykłą kolekcję rzeźb i obrazów twórców ludowych oraz nieprofesjonalnych — i co więcej — jest naprawdę doskonałym znawcą tej twórczości. Kolekcja Zimmerera, konsekwentnie gromadzona od mniej więcej 9 lat, znana już jest dość szeroko w kraju i za granicą. Ogląda ją, ostrożnie licząc, od półtora do dwu tysięcy osób rocznie. Są to ludzio różnych stanów i profesji — miłośnicy sztuki, plastycy, pisarze, publicyści, twórcy lu­ dowi, studenci, uczeni, wysocy urzędnicy, dyplomaci, liczni goście zagraniczni — wśród których nie zabrakło nawet prezydenta RFN Waltera Scheela. Zimmerer niemal zawsze szczegółowo komentuje oglądane prace. Zanim nie otworzono Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, tu właśnie cudzoziemcy i przede wszystkim nasi studenci etnografii i historii sztuki poznawali bogactwo twórczości ludowej i nieprofesjonalnej naszego kraju. Ale wartość i społeczna rola kolekcji polega przede wszystkim na tym, żo jest ona zupełnie odmienna od profilu naszych muzeów, że pokazuje wieloma pracami w bardzo pełny sposób osobowości twórców, że daje widzowi sumę informacji, które t u i tylko t u może zdobyć. Zimmerer ma rację, gdy podkreśla, że to nie jest muzeum etnograficzne czy galeria sztuki — ale jakby „Muzeum Człowieka". I to właśnie sprawia, że kolekcja ma tak wielkie znaczenie dla naszej kultury i jest wręcz fascynująca dla zwiedzającego. Nasze muzoa etnograficzne gromadzą bowiem albo dzieła o szczególnej urodzie artystycznej, albo charakterystyczne dla obrazu naszej ludowej kultury. Zimmerer natomiast dokumentuje twórczość konkretnych ludzi, widząc w ich dziełach nie tyle nawet fakt artystyczny, ile ważką wy­ powiedź człowieka, ślad jego przeżyć, myśli, uczuć. Cała kolekcja budowana jest właśnie z t ą wyraźnie widoczną myślą przewodnią. Oczywiście przy takim założeniu szczególnie istotna jest dokumentacja dotycząca twórców, dająca pewien wgląd w motywy podjęcia przez nich określonych tematów, pozwalająca na badanie ich osobowości, postaw. Jedno wiąże się tu nierozerwalnie z drugim. Dzieło — i komentarz. Nic tedy dziwnego, że w miarę pogłębiania i wyraźnego określania się zainteresowań samego Zimmerera — kolekcja zaczęła przekształcać się w rodzaj naukowej placówki, z którą współpracuje etnograf dr Marian Pokropek, a mniej ściśle — psychiatra — dr Jan Mitarski. Zimmerer jest też w częstym kontakcie z Pracownią Badania Plastyki Niepro­ fesjonalnej Instytutu Sztuki PAN, z muzeami. W ostatnim okresie tak dalece zaangażował się w kolekcję i badania nad twórczością nieprofesjonalną, że musiał czasowo zrezyg­ nować ze swej pracy korespondenta zachodnioniemieckich rozgłośni, aby mieć czas na własną pracę naukową, na I I . 1. Ludwig Zimmerer w rozmowie z Janem Lamęckim na wystawie „Inni" w Warszawie, 1965 r. pisanie monografii kilku wybitnych, szczególnie interesują­ cych go twórców — Chajca, Lurki, Soboty, Błaziaka, Adama Zegadły, Wiśnios i Barańskiej-Dzięciołowskiej (na tle ma­ larek Zalipia). To już nie hobby, a pasja życia, poważne, stale pogłę­ biane zainteresowanie, podporządkowujące sobie całe życie człowieka. Zresztą niesprawiedliwe byłoby mówienie tylko 0 Zimmererze. Jego los, jego zainteresowania i troski dzieli przecież również rodzina. Zaskakujące jest, gdy się ogląda willę przy ul. Dąbrowieckiej, że nigdzie nie czuje się po­ działu na strefę prywatną, intymną — i na muzeum. Obrazy, rzeźby zapełniają wszystkie ściany, a nawet wymyślne ruchome stelaże, umożliwiające gromadzenie prac na środku pomieszczenia. Dom wypełniony jest po brzegi, nieprawdo­ podobnie, od piwnic i garażu aż po mansardę. W jednym tylko maleńkim pokoiku widzi się, że t u pracuje korespon­ dent. Biurko, stosy papierów, regały, książki. I jeszcze na mansardzie, w pomieszczeniu, któremu ton nadają barwne obrazy Korpy, kolorowe Madonny Franusiaka 1 ogrody Albiczuka — zabawki na podłodze i adapter zdra­ dzają obecność dziecka. Ale trudno już poznać, który pokój służy Pani tego domu. Młoda, radosna, śliczna jak z płócien Botticellego zamieszkuje pokój, którego głównym akcentem są dramatyczne, pełne grozy rysunki Andrzeja Bigajskiego. Ale w t y m pokoju nie czuje się obecności kobiety. Wszyscy są t u bowiem podporządkowani kolekcji, żyją nieustannie wśród eksponatów. W kuchni i toalecie ściany obwieszone są obrazami, rzeźbami i ludową ceramiką. Zresztą wszyscy czują się w t y m domu znakomicie. Daria z dumą pokazuje kolekcję swym szkolnym koleżankom. Maluje piękne obrazki, w których wydaje mi się, że dostrzegam inspiracje czerpane z tego właśnie wnętrza i z ludowej sztuki. Nie ma tygodnia, aby nie przybyło nowych eksponatów. Ciągle trzeba inaczej aranżować wnętrze, uzupełniać zespoły prac poszczególnych autorów. Zimmerer nierzadko stwarza zabawne sytuacje, to zestawiając ze sobą rzeźby, to znów 53 �I I . 2, 3. Fragmenty mieszkania Ludwiga Zimmerera. umieszczając przy wejściu do pokoju „jarmarcznego" kobiecą rękę z manekinu, którą wystarczy poruszyć, aby zapaliło się światło. Osobowość gospodarze, przejawia się t u na każdym kroku, wyciska piętno na profilu kolekcji, na sposobie ekspozycji. Bo też on jest t u najważniejszy. On, który wrósł z kre­ tesem w Polskę, t u się ożenił, tu zna niemal każdą wioskę, t u stworzył kolekcję-—o unikalnej wartości, kolekcję, która jest jego pomnikiem i kulą u nogi zarazem. Znamy się już dziesięć lat. Zanim go spotkałem, słysza­ łem o nim wiele — że Niemiec, korespondent, że zupełnie „nie Niemiec", że gdy brał w Krakowie ślub, asystowała mu przy tym cała „Piwnica pod Baranami", że inicjował w swo­ jej ojczyźnie filmy, dyskusje i audycje, w których wystę­ pował przeciw dążeniom remilitaryzacyjnym, postulując uznanie naszych granic na Odrze i Nysie. Wiem, że po­ czątkowo, jeszcze jako student pisywał w lewicowo-katolickim piśmie, które wydawał wspólnie z kolegami. Chodziło im o to, aby przeciwstawić się tendencjom remilitaryzacyj­ nym, rewizjonistycznym, „różnym świństwom" — jak to zwięźle określa Zimmerer. Później własnym sumptem wydawał swoje pismo „Wiara i rozsądek". Sam je pisał, redagował, wydawał... i kolportował. W 1956 roku postano­ wił przyjechać do Polski, zafascynowany tym, co się działo w naszym kraju. Uważał, że właśnie tu najciekawiej prze­ biegają złożone i trudne procesy przemian w polityce i w świadomości ludzi. Chciał to obserwować. Wtedy właśnie zaproponowano mu pracę korespondenta zagranicznego „Die Welt". Wybrał Polskę. Przyjechał we wrześniu, 1956 r. Miał wówczas 32 lata. 54 Dziś nie bardzo już sobie wyobraża życie gdzie indziej, t u rozumie kraj i ludzi. Na pewno ważną rolę w tym odegrała „kolekcja", ale też i jego osobowość, temperament, fan­ tazja— tak bardzo nie „niemieckie". Wrósł zadziwiająco w Polskę. Nie on jeden zresztą. Przypominam sobie sprzed wojny świetnego pianistę Egona Petriego, który rozmiłował się tak w Zakopanem, że osiadł tam na stałe, albo Wandę Gentil-Tippenhauer, Wenezuelkę, która przyjechała przy­ padkiem, pobudowała się na Uboczy w Zakopanem, a gdy ją poznałem w pięćdziesiątych latach, chodziła w góralskim stroju, mówiła gwarą i zajmowała się z ramienia Cepelii ludową sztuką Podhala. Czy zresztą Zimmerer jest wyjątkiem? Nasuwają się od razu nazwiska Kolberga, Lindego, Adalberga, Estreiche­ ra, Brucknera. Droga dochodzenia do Polski była u każdego z nich inna, ale wspólna była im wszystkim fascynacja kulturą naszego ludu i narodu. Myślę też, że gdy przychodzi się z zewnątrz i ma pasję poznawczą — dostrzega się nieraz więcej, a to co się wie, chce się jakoś nawet dla siebie samego usystematyzować. Może działa tu coś na kształt ambicji neofity, może świadomość, że musi się przezwyciężyć większy opór, może konieczność poznania wszystkiego dokładnie, systematycznie — bo nic nie przychodzi samo, nie jest oczywiste i pozornie naturalne — jak dla kogoś, kto się t u urodził i wychował. Zimmerera interesowali w Polsce przede wszystkim ludzie, tradycja i współczesność •— widziane właśnie przez pryzmat twórczości tych ludzi. To była jego droga docho­ dzenia prawdy o naszym kraju — o czym tak ciekawio �mówi w czasie notowanej daloj rozmowy. Co więc ważne-— zbiera w zasadzie tylko dzieła tych ludzi, których osobiście zna. (Tak np. na 108 rzeźbiarzy, których prace ma w zbio­ rach, zna 94, na 69 malarzy—zna 60). Wielu twórców zaprasza do siebio, w miarę możności jeździ do nich po kilka razy do roku, koresponduje, nagrywa rozmowy na taśmę magnetofonową, a nawet posługuje się od czasu do czasu kamerą filmową. Zrozumiałe, że często przychodzi mu pomagać ludziom w ich życiowych kłopotach — zawozi lekarzy, medykamenty •— i co tak ważne — utrzymuje z nimi kontakt stały, podtrzymywany przez listy i co pewien czas zakupy. Jest to kłopotliwe i obciążające, choćby finansowo, ale dzięki temu ma praco interesujących go twórców z różnych okresów. Kolekcja liczy dziś ponad 3.000 większych i mniejszych obiektów. Są w niej całe zespoły prac, często unikalnych: 57 rzeźb Adama Zogadły, 34 — Chajca i tyleż Soboty, 37 rzeźb i 20 płaskorzeźb Lurki, 40 — Oleksego, 20 — Słonimskiego, Korpy,— obrazów i rzeźb ponad 30, Błaszczaka — rzeźb i płaskorzeźb ponad 30, po kilkanaście prac Sęka, Robakowskiej, Suchockiego, Szkodzińskiego (dziwne ptaki o ciężkich, wykręconych głow-ach), Cąkały, Lamęckiego, Hołdy, Musiała, po kilka Zagajewskiego, Piłata, Skrętowicza, Palki, Adamskiego, Krajewskiego (ojca i syna), Piwki, Kołacza itd. itd. A z obrazów ? Przeszło 30 — Marty Michałowskiej, blisko 40 — „ludowej" Wiśnios, 24 — Błaziaka, 15 — Piekarskiego, 31—Wnęk, 13 — Kołka, prze­ szło 70 — Franusiaka, 41 — Sułowskiego, obszerne zestawy prac Surowiaka, Korsakowej, Trzaskowskiej, Długosza, Iwańskiej, Bigajskiego, Bińkuńskioj, Walickiej, Krawczuka, Haliny Dąbrowskiej, Podjaskiego, Jezierskiej — nieco mniej, bo około dziesiątki obrazów Nikifora, Lady, Lampart, Gizy, Albiczuka, Kocielskiego, Sokołowskiej, Holesza, Słowińskiego itd. W poszczególnych pomieszczeniach (a wygospodarował ich łącznio z garażem, piwnicą i przemyślnymi alkowami —• 13) ma zestawy o pewnym wspólnym charakterze. W piw­ nicy— „salkę" kiczu, inną — z rzeźbami Zagajewskiego, największą — uroczą! — jarmarcznych makatek i „dywa­ nów". Z kolei pokój dziecka — to kolorowe Madonny Franusiaka, Korpa, Albiczuk i Łucja Mickiewicz. W jednym z pokoi na piętrze dominuje Bińkuńska, tam też znalazły się obrazy „naiwne": Buczyńskiego, Rybkowskiego, Krawczuka (ojca); w przyległym pokoju dominują ekspresyjne, drama­ tyczno rysunki Bigajskiego oraz mniej widoczne obrazki Nikifora, Doroty Lampart, Iwańskiej, linoryty Lady. Pokój gospodarza — tylko Michałowska, ale za to jaka! W ogro­ dzie — zestaw rzeźb Muchy i kapliczki Soboty. W kuchni — ceramika ludowa: Opole, Wrocław, Włocławek itd. Materiał dla badacza ogromny. Bo obok wyjątkowo trafnie dobranych zestawów poszczególnych twórców są jeszcze półki: Frasobliwych (naliczyłem ich ponad setkę), Piet (trzydzieści kilka), figurek ceramicznych, zabawek. Jedną ze ścian zapełniają ludowe ptaszki. Z niepolskiej sztuki są w kolekcji tylko dwa „naiwne" obrazy Jugosło­ wianina Rasica i kilka Niemca Mühlenbecka (w ubikacji). Kolekcja ciągle rośnie. Rzeźbiarze piszą — niech Pan przyjedzie, mam dużo nowych rzeźb. Więc jedzie. W zeszłym roku przejechał po wsiach ponad 50.000 km. Kiedyś, gdy zajechał, któryś już raz z rzędu do Władysława Sułowskiego, lakiernika z Nowoj Huty, zastał go w stanie depresji. Moje obrazy są nikomu niepotrzebne — żalił się — wolę już II. 4. Władysław Chajec. Kamienica G., pow. Jasło. Święty Michał i Lucyfer, drewno polichrom., wys. 29,5 cm. I I . 5. Stanisław Korpa, Ruda, pow. Sieradz. Obnażenie Pana Jezusa, drewno, wys. 45,5 cm. �в I I . 6. Władysław Cłiajec, Kamienica Górna, pow. Jasło. Wieloryp wyhorknul Jonarza po czech-dniach połknięcia, drewno poliohrom., wys. 14 om. 1971 г. I I . 7. Stanisław Hołda, Gołąbkowice, pow. N . Sącz. Pieta, drewno, pakuły, wys. 52 cm. I I . 8. Józef Lurka, Bystrzyca Górna, pow. Świdnica. Drogowskaz, drewno polichrom., wys. 29 cm. 7 8 �ściany malować. No i Zimmerer zaczął go zachęcać. Wtedy Sulowski zaproponował: namaluję w ciągu dwóch lat 60 obrazów, każdy po 500 złotych, al© wszystkie Pan weźmie. Umowę zawarto, ale malarz wykonał, ją tylko w połowie. Nastąpił nawrót choroby. Zmarł. Zostało po nim, jako najcenniojszy ślad — te właśnie 30 obrazów. Warszawie, Szczecinie, Krakowie, Bratysławie, Zagrzebiu... Właśnie teraz, w czasie tej rozmowy eksponaty z kolekcji są w Radomsku (wystawa indywidualna Lamęckiego), we Wrocławiu (indywidualna — Musiała, zaraz po nim Podjaskiego), w Krakowie ( I Triennale Plastyki Niepro­ fesjonalnej oraz indywidualna wystawa w Desie — Palki). Oczywiście kolekcja nie mogłaby być taka jak jest, gdyby nie szczególna sytuacja Zimmerera: korespondent, bodaj — że trzynastu rozgłośni zachodnioniemieckich, akre­ dytowany w Polsce, nie ograniczony metrażem mieszkania... Ale inni na jego miejscu jeżdżą na Wyspy Kanaryjskie, kupują wille nad jeziorem Como czy w Lugano, a on — ma kolekcję. W końcu nie pieniądz o niej decyduje... Niemal każde muzeum ma większe fundusze, więcej zarabia niejeden chyba rzemieślnik z Pawilonów przy Marszałkowskiej. Niestety, intensywna praca nad książką i nad rozwija­ niem kolekcji odbiła się na zdrowiu Zimmerera. Wrócił właśnie z sanatorium dla zawałowców, ale bynajmniej nie zamierza zrezygnować ze swych pasji. Twierdzi nawet, że pobyt w sanatorium i rozmowy tam prowadzone tylko umacniają go w przeświadczeniu, że jego zbiór twórczości niezawodowej, nieuczonej ma ogromne znaczenie dla uświa­ damiania ludziom, jakie potencjalne możliwości drzemią w każdym człowieku. ?' Kolekcja ta nie jest przy tym sprawą prywatną właści­ ciela. Zimmerer chce, żeby służyła ludziom, dlatego chętnie ją pokazuje, objaśnia, dlatego niemal stale wypożycza różne dzieła na wystawy krajowe i zagraniczne. Siedzimy naprzeciw siebie, trochę zakłopotani, prze­ gadaliśmy w życiu tyle godzin, a teraz wygląda na to, że sytuacja się odwróciła. To nie on pyta — ale jego pytają. Sam pożyczyłem od niego — i to po kilkadziesiąt rzeźb i obrazów na wystawy w Stuttgarcie, Neuchátel, Londynie, Rozmowę tę, a właściwie obszerną wypowiedź Zimmerera, podaję w całości, tak jak została spisana z taśmy magnetofonowej. I I . 9. Szczepan Mucha, Szale, pow. Sieradz. Rzeźby, drewno pokostowane. m 57 �LUDWIG ŻIMMERgR O SWOJEJ KOLEKCJI: Aleksander Jackowski: Rozmowę naszą chciałbym rozpo­ cząć od pytania stereotypowego, ale przecież istotnego. Co spowodowało, że zacząłeś wkródce po przyjeździe do Polski zbierać rzeźby i obrazy ludowe ? Jak doszło do tych zainte­ resowań ? Pytasz, co mnie skłoniło do zbierania rzeźb i obrazów ? Myślę, że dwa momenty o tym zadecydowały. Jeden, to moje bawarskie pochodzenie. W Bawarii sztuka ludowa była szczególnie bujna i obumarła później niż w innych regionach Europy Zachodniej. Gdy byłem dzieckiem, już nie istniała, ale żywe i świeże jeszcze były wspomnienia po niej. Toteż, gdy zapoznałem się ze sztuką ludową polską, z jej świątkami, obrazkami na szkle, pająkami, nie było w nich dla mnie nic obcego, egzotycznego, ale jakby spot­ kanie z prastarymi znajomymi, wspomnienie własnego dzieciństwa. Tu czułem się jakby w domu. Drugi powód, to już inna sprawa. Jestem dziennikarzem. Gdy tu przyjechałem, zorientowałem się dość szybko, że nic a nic nie zrozumiem o tym kraju, jeżeli zajmę się wyłącznie aktualnościami. Zrozumiałem, że dopiero wtedy potrafię opisać powierzchnię, gdy poznam dno. Używając starego rozróżnienia Charlesa Maurras'a, powiedziałbym że, by móc analizować „pays legał", rzeczywistość oficjalną, trzeba znać „pays reel", rzeczywistość ludzką, ukrytą za kulisami cywilizacji i ustroju. Aby rozumieć sprawy aktualne, musiałem poznać historię tego kraju, dzieje jego kultury. A kultura, to dla mnie — t u odzywa się moje pochodzenie plebejskie — przede wszystkim kultura ludu i dopiero na drugim miejscu kultura klas posiadających. Zwłaszcza w Polsce, gdzie kultura klas posiadających bardzo często była kulturą importowaną. Weźmiemy jako przykład Łańcut. Ciekawy jest ten ogromny pałac, architektura, park, zbiory, muzeum karoc... A niedaleko pałacu mieszka osiemdziesięcioletni świątkarz Izydor Błaszczak. Jest trochę głuchy, schorowany, żyje coraz bardziej we własnym świecie, trudno jest z nim roz­ mawiać, ale rzeźbi coraz lepiej. Robi cudownie kolorowe, po ludowemu radosne i dekoracyjne płaskorzeźby, całą galerię świętych: od Floriana, przez Wojciecha, do Teresy, Barbary, Agnieszki. Święci Błaszczaka nio są żadnymi potęgami tamtego świata, nie są bóstwami przyrody, płod­ ności, tylko są jakby trochę przebranymi chłopami i dziew­ czynami wiejskimi, z którymi rzeźbiarz świetnie się rozumio i jest na ty. Ale równocześnie te postacie, które jakby fraternizują się z nim, są dla niego świętymi dostojnikami, a on afirmuje własną godność i wartość, stwierdzając bliskość między nimi i sobą. Arcyciekawy podwójny proces, który da się obserwować przede wszystkim w tradycyjnej sztuce ludowej polskiej: uczłowieczenie tego, co jest w sforzo sacrum — i zarazem sakralizacja sfery ludzkiej i podnie­ sienie własnej poniżonej egzystencji. Rzeźbi też Błaszczak Frasobliwych. Różne są Frasob­ liwe w polskiej sztuce ludowej: bogobojne, obojętne, cier­ piące, zrezygnowane, zrozpaczone, królujące... A on rzeźbi wściekłego Frasobliwego. Ten jego Chrystus ma dość cierpli­ wego cierpienia, jest gniewny, zbuntowany i silny — zaraz wstanie i pokaże swoją moc. Możesz mi powiedzieć, że za dużo interpretuję, proszę cię bardzo, ale ja w t y m Chrystusie Błaszczaka widzę autoportret jednej klasy — biednego chłopstwa, które przez długi okres miało cierpliwość, aż narosła w nim wściek­ łość za upokorzenia i niesprawiedliwość. Albo też widzę w tym Chrystusie bardzo ładny i skoncentrowany symbol polskiego mesjanizmu ludowego. W każdym wypadku, 58 10 w porównaniu z bogatym światem biednego chłopa Błasz­ czaka ten ca,ły pałac w Łańcucie jest dla mnie istną nudą i nie on mnie nauczył czegoś ważnego o Polsce — a właśnie Błaszczak. Takich pałaców jak Łańcut jest mnóstwo w całej Europie, ale Izydora Błaszczaka macie wyłącznie w Polsce. W żadnym innym kraju nie jest on nawet wyobrażalny. Jeszcze o historii i przeszłości: zanim przyjechałem, czytałem o losach Polski podczas okupacji. Znałem wymiar strat i liczbę ofiar... i mimo to nie miałem zielonego pojęcia o tym. Później zaczynałem rozumieć, co ten okres w Polsce znaczył, że stąd pochodzą rany w dalszym ciągu jeszcze nie zagojone. W t y m zrozumieniu pomogła mi na przykład mała rzeźba Wacława Czerwińskiego Ostatni pożegnalny uścisk (Pożegnanie Żyda z dzieckiem przed śmiercią). To była jedna z pierwszych rzeźb, które kupiłem. Kilka lat później dostałem cykl Bełżec Zygmunta Skrętowicza, jeszcze później Sceny Oświęcimskie Władysława Chajcs, który po wojnie zrobił tylko dwie podróże — pielgrzymki do Częstochowy i do Oświęcimia, i postacie żydowskie Adama Zegadło. To wszystko były prace nie zrobione na żadne zamówienie, a wyłącznie z własnej potrzeby, ażeby upamiętnić to co było, ażeby stworzyć pomniki zamordo­ wanym. Tak, dosłownie pomniki, i nie waham się stwierdzić, że z wszystkich pomników na całym świecie, które mi SII znane, te są najbardziej autentyczne i wzruszające. �П. 10. Izydor Błaszczak, Dębina, pow. Łańcut. Św. Małgorzata, płaskorzeźba polichrom. w drewnie, wym. 59,5x29,5 cm, II. 11. Fragment mieszkania L . Zimmerera. I I . 12. Zabójstwo św. Stanisława, oleodruk, wym. 40x30 cm. I I . 13. JanLamęcki. Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. Zabuistivo św. Stanisława Biskupa przez króla Bolesława Śmiałego, drewno, wys. 56,5 cm. 1968 r. 5.9 �A w ogóle historia w tej sztuce niezawodowej i ludowej gra niezwykle wielką rolę. Chciałbym kiedyś na ten temat zrobić specjalną wystawę. Zacząłbym od Władysława Chajca Wielgoluda, który ma przepiękne uzębienie, jest w trakcie spożywania wiolkiego psa i zaopatrzony jest we własnoręcznie przez Chajca tłoczony napis: , ,fPierwszych Pocątkach Polski jedli mięso surowe", potem pokazałbym Chrzest Polski — Brudka, Zabuistwo św. Stanisława Biskupa przez króla Bolesława Śmiałego — Lamęckiego, Kazimierza Wielkiego — Skirzyńskiego a także Słomińskiego, Krula Jana Sobieskiego w kąpieli — Lamęckiego, a zakończyłbym rzeźbą Chajca przedstawiającą Hitlera zmienionego w rodzaj krokodyla, z napisem: chiiler Atakuje na Europe i oczymał cios i Pozostał Potforem Atykrysem (i ma tygrysią pupę ten Hitler, bo dla Chajca Antychryst brzmi Atykrys i przy­ pomina mu tygrysa. Taki tygrys ma dla niego coś dia­ belskiego. Powiedział mi, że tygrys to „gad" o wiele gorszy od lwa.). Przepraszam — rozgadałem się. Ale to osobny, szeroki problem, wróćmy więc dó pytania o źródła moich zaintere­ sowań. Początkowo było to niewinne hobby, jakby dodat­ kowy rodzaj informacji o rzeczywistości, z którą miałem do czynienia. A potem zmieniło się to w namiętność i też trochę w obłęd. Tak, obłęd, bo każdy stuka się w głowę, jeżeli przyznaję się do tego, że nie mam czasu jechać do Paryża albo do Rzymu, bo muszę do Biłgoraju i do Supraśla, ażeby odwiedzić rzeźbiarzy i malarzy. urlop kończy się w styczniu. Kolekcja i coraz głębsze zain­ teresowania twórczością nieprofesjonalną nie przeszkadzają ci w pracy komentatora radiowego ? •— Dziennikarz musi mieć, tak sądzę, również inne zainteresowania niż jego praca zawodowa. Praca zaś kores­ pondenta jest piekielnie nerwowa, to co się dziś pisze — jutro już się nie liczy. Istnieje tylko prawda dzisiejszego dnia, jutro może już ona przeszkadzać i trzeba znów znaleźć prawdę tego jutra. Człowiek staje się nerwowy, powierz­ chowny. I trzeba mieć wtedy swój dołek, który się kopio. Coraz głębiej, coraz głębiej. I tym jest właśnie dla mnie sztuka nieprofesjonalna. A.J. Nieraz zastanawiały mnie kryteria, według których budujesz swoją kolekcję. Przyznasz, że nie zawsze wybierasz do kolekcji dzieła najciekawsze od strony artystycznej. — Lubię trochę przesadzać, więc muszę ci powiedzieć, że sztuka mnie zupełnie nie interesuje.. Ciekawi mnie nie sztuka, ale Die Bildnerei der Nicht-Profis, twórczość pla­ styczna nieprofesjonalistów. To znaczy po prostu twórczość tych, dla których wyraz plastyczny nie jest pierwszą specjal­ nością, ich rzemiosłem. Interesuje mnie wyraz plastyczny marzeń, dążeń, nadziei, lęków, obsesji, olśnień. Rozróżnienie między Bildnerei a sztuką miało dla mnie od samego początku mojego kolekcjonowania decydujące znaczenie. Dam ci przykład. Jak wiesz bardzo lubię malarstwo pani Haliny Walickiej. Malarstwo kobiety, która prowadziła czynno, pracowite życie jako pielęgniarka, żona, matka Ze wspaniałej książki Mircea Eliade Traite d'Histoire a potem wdowa-głowa rodziny i która zaczęła malować des Religions (polskie tłumaczenie: Warszawa 1966), którą dopiero po przejściu na emeryturę. Początek malowania ostatnio czytałem, dowiedziałem się, że pępek świata może u nieprofesjonalistów akurat tak wygląda: potrzeba wypeł­ być wszędzie. No to czemu ma być raczej na przykład nienia luki powstałej przez zakończenie okresu pracy zawo­ w Genewie a nie w Paszynie w pobliżu ks. Nitki ? Rozumiesz ? dowej. Wielkim działem malarstwa niedzielnego jest „die Po przeczytaniu Eliade'a patrzę na mój obłęd jeszcze Feierabendmalerei" — malarstwo fajrantowe — w tym sen­ bardziej pobłażliwie. sie wprawdzie, że t u nie chodzi o codzienny fajrant, ale A.J. Z tego co mówisz można by sądzić, że gdy zdecy" o fajrant pod koniec życia. Feierabendmalerei to jest ma­ dowałeś się przyjechać do Polski, nic o niej nie wiedziałeś- larstwo ludzi starych, emerytów, rencistów. Spojrzenie wstecz, wypiększone wspomnienia są typowe dla tego Trudno mi, znając ciebie, w to uwierzyć. — Miałem, jeśli chodzi o Polskę, bardzo precyzyjno rodzaju malarstwa nieprofesjonalnego. Ale rzadko ta cecha wyobrażenia, poglądy, opinie — ale żadnego pojęcia. Mogę tak konsekwentnie zjawia się jak w wypadku pani Walickiej. to jeszcze inaczej wyrazić: dopiero t u w Polsce odkryłem Jej malarstwo jest jakby życiem po raz drugi, życiem jeszcze ku mojemu własnemu zdziwieniu, że byłem typowym raz na nowo i inaczej, jest jakby powrotem do marzeń Niemcem, typowym niemieckim idealistą (w sensie filozo­ dwunastoletniej dziewczyny, która przerzuciła wytworne ficznym oczywiście i marksistowskim — a nie w sensio tygodniki relacjonujące o życiu, strojach i zwyczajach potocznym), typowym ideologiem. Takich ideologów w Niem­ wyższych sfer. 12 lat miała pani Walicka tuż przed wybu­ czech na prawicy jak i też na lewicy mieliśmy i mamy chem pierwszej wojny światowej, gcly świat wydawał się w bród. Oni zawsze świetnie wiedzieli, jakie zamiary ma być jeszcze nienaruszony i w porządku. Malarstwo pani Pan Weltgeist — nie wiem jak ten wynalazek Hegla nazywa Walickiej doszlusowuje do togo świata idyllicznego, prowadzi się po polsku — zawsze potrafili powiedzieć, co ludzkości dalej ten wątek w sferze idealnej: bez pierwszej wojny jest potrzebne i w którym kierunku ma ona iść. My, ideolo­ światowej i wojny domowej (do której 17-letnia dziewczyna dzy z lewicy, zawsze potrafiliśmy dokładnie szufladkować była wciągnięta jako pielęgniarka) — bez rozczarowań co postępowe i co reakcyjne. Teraz mogę przyznać się: życia codziennego w Polsce 20-lecia, bez drugiej wojny to co pisałem o Polsce w pierwszej połowie 1956 roku, światowej, podczas której mąż jej był w obozie koncentra­ zanim przyjechałem i poznałem twój kraj, było arcyciekawo cyjnym, skąd wrócił w 1945 roku ciężko chory, umierający... i naprawdę inteligentno i już nigdy potem pisząc o Polsco Malowe^ny świat pani Walickiej jest światem bez okrucień­ nie osiągnąłem takiej jasności umysłu. To co wtedy pisałem stwa i chorób, bez brudu i grzechu. Ta mądra, przez życie było cudownie logiczne, tylko... nie zgadzało się, było stokroć raniona kobieta stwarza sobie świat według własnych misternie wymyślone. Tu zaczął się dla mnie proces, który upodobań: świat piękności, elegancji, kulturalności, świat, możesz nazwać moją polonizacją. I faktycznie w t y m sensie który obraca się, tańczy jakby dookoła dziewczyny albo odniemczyłem się, odideologizowałem się. Zacząłem po- młodej kobiety. Ona, dziewczyna — młoda kobieta jest malutku rozsmakowywać się w paradoksalnej, pełnej sprzecz­ główną postacią tego świata a nigdy mężczyzna. Funkcją ności rzeczywistości. Przestałem zajmować się ludzkością mężczyzny jest uwielbiać, adorować ją, składać jej hold. i zacząłem interesować się człowiekiem, ale nie człowiekiem Ciekawe jest takie postawienie kobiety na piedestale, taki w sensio ogólnym, nie papierowym panem Kowalskim, wyrafinowany kobiecy narcyzm w malarstwie kobiety ale konkretnym panem Lamęckim, Chajcem, Lurką... przez cało życio ciężko pracującej! Ma się wrażenie, żo tu I tak w gruncie rzeczy doszedłem do kolekcji i mych zainte­ kobieta — główna postać, ta pani Walicka z dziewczęcych resowań przez coraz większą chęć poznania tej rzeczywistej marzeń, unosi się w powietrze, zlewa się z ogrodem, z kwia­ rzeczywistości. Do sztuki niezawodowej doszedłem więc — tami, jest bez ważkości, bez ziemskich interesów, czasem rozmarzona, roztargniona, jakby lunatyczna, niesamowicio jak widzisz — od polityki... lekka i niesamowicio silna równocześnie. Wichura jej zrywa A.J. Przy polityce zresztą pozostałeś, o ile wiem twój 60 �14 II. 14. Fragment mieszkania z obrazami Anny Binkuńskiej i Romana Buczyńskiego. I I . 15. Władysław Sułoweki, Nowa Huta. Z cyklu: Fantazje, ol/płyta, wym. 37,5x96 cm. 1971 r. 6*1 �П. 16. Marta Michałowska, Lublin. Kwiaty, olej, wym. 41x43,5 cm. 1964 r. parasolik, szalik i mimo to nie potrafi jej zirytować, nawet burza jest kunsztowną oprawą tej perły. Lekka, łamliwa, krucha idzie .ta dziewczyna-kobieta własną drogą, nie da się zbić z tropu. W swej słabości jest niezwyciężona. To są marzenia indywidualne, ale nie tylko. Pytam siebie, gdzie są ojcowie duchowi tego malarstwa, skąd ja ten świat tak dobrze znam. Wytworne malarstwo pani Walickiej ma uderzająco dużo wspólnego z poezją w języku niemieckim najbardziej wytwornego poety, którego pani Walicka zresztą nie zna: Rainera Marii Rilkego. Mimo, że umarł dopiero w 1926 г., w jego poezji pierwsza wojna światowa, ten definitywny kryzys Europy nie ma miejsca. W jego świecie, tak samo jak u pani Walickiej, jest zawsze 1913 rok. Słuchaj tego wiersza Rilkego i powiedz mi, czy nie masz wrażenia, że on to pisał patrząc na obrazy pani Walickiej: ,,To moje okno. O świcie zbudziłam się tak lekka. Myślałam — ulecę w zachwycie. Dokąd sięga me życie, a gdzie noc na mnie czeka ? Wszystko — tak mi się zdawało — jest mną, unosi się ze mną, przejrzystą jak głębia kryształu, niemą, milczącą i ciemną..." (tłum. Ludmiły Mariańskiej. Riłke. Poezje. PIW, 1959, s. 111) To malarstwo przypomina mi Rilkego i czasem coś całkiem innego: makaty. Jest w tym malarstwie wrodzona elegancja — i jest pospolite, ludowe — i całkiem nie rilkowskie marzenie o elegancji. Jest wyrafinowana wytworność i •— na tym polega makatowość — kalkomania wytworności (ii. 24). Fascynujące dla mnie jest to, że w t y m malarstwie świat wytworności czasem jest widziany od zewnątrz, jakby 62 przez szybę rozpłaszczającą nos dziewczyny, która obser­ wuje obce, dla niej niedostępne towarzystwo. Ten świat, w którym ona jest — w przeciwieństwie do tego bloku, gdzie mieszkać jej później wypadło — naprawdę w domu. Wytworna starsza pani, która sobie przypomina i która młodemu, prostackiemu i gruboskórnemu pokoleniu z wy­ rzutem chce pokazać wyrafinowaną wrażliwość minionych czasów, zmieni się nagle w pensjonarkę marzącą o nie­ znanym. Gdybym miał ambicję stworzenia Muzeum Współczes­ nej Sztuki Nieprofesjonalnej, musiałbym skoncentrować się na obrazach rilkowskich pani Walickiej i strzec się obrazów makatowatych, w których jest dużo trywialnej, ażeby nie powiedzieć kiczowatej, idylli. A gdybym był marchandem obrazów, zakupiłbym wszystkie obrazy pani Walickiej, rilkowskie dla galerii i makatowate do magazynu w piwnicy, żeby nie mogły kompromitować rilkowskich. Bo klient, który patrzy na pierwsze, ma wrażenie, że to kicz, i wtedy już nie wie co myśleć, i podejrzewa, że te pierwsze też są trochę kiczowate i woli nie kupić żadnego obrazu. Makato­ wate obrazy pani Walickiej trzymałbym jeszcze z innego powodu w piwnicy: na zapas. Za 20, nie, za 10. lat gusty krytyków i klientów będą inne, prawdopodobnie przyszła nostalgia nawet bardziej będzie ceniła obrazy makatowate pani Walickiej, niż jej rilkowskie obrazy. Ale to wszystko mnie nic a nic nie obchodzi — to nie moje piwko. Nie jestem marchandem i nie chcę stworzyć Muzeum Sztuki, ale coś w rodzaju „Musóe de 1'Homme", nowe „Muzeum Człowieka". A dla takiego Muzeum, które ma być zwierciadłem — pomnikiem dla pani Walickiej i wielu jej podobnym, pierwszy rodzaj obrazów nie jest ważniejszy niż drugi. W takim muzeum chcę pokazać cały jej świat a nie tylko jedną jego stronę. Tym bardziej, �Że In jedna strona, ta według aktualnego gustu artystycznie najbardziej udana — wytworność od wewnątrz — jest nud­ nawa bez tej drugiej strony — wytworności jako marzenia. Muzeum Człowieka... o t y m jeszcze porozmawiamy. Najpierw chciałbym się jeszcze cofnąć o jeden krok. Jeszcze 0 malarstwie pani Walickiej jako przykładzie. Bardzo lubię jeden z jej obrazów, który pod względem artystycznym całkiem nio jest udany. W czasie ciężkiej choroby malowała obraz polon „Todesahnung", świadomości śmierci. Ale t u malarka, która prawie zawsze dysponuje dużą fantazją, ma nagle uderzająco mało "fantazji, dysponuje tylko jednym mocno zużytym symbolom: ćmą, która spala się w płomieniu świecy. Jasne, że ćma-motyl ma twarz kobiety, i ciekawe, że świeca, która normalnie w obrazach pani Walickiej jest znakiem wytworności (koncerty przy świecach) t u jest tym, co przynosi śmierć. Ciekawe też, że kwiaty na tym obrazie są blade, groźne, zniekształcone, są typowymi kwiatami śmierci w kompletnym przeciwieństwie do wszyst­ kich innych kwiatów malowanych przez panią Walicką. Normalnie to malarstwo jest bardzo zdyscyplinowane, ale w tym jednym obrazie pęka forma. Jej malarstwo jest bowiem super-dyskretne, ciche, ale ten obraz, to krzyk 1 btmt. Ciekawy to, choć nieudany obraz. Specjalistka od wytwornego życia nie potrafi, albo jeszcze nie potrafi, malować śmierci. Podobne, ale odwrotne zjawisko mamy u Andrzeja Bigajskiego, młodego człowieka, który żyje jakby w dobro­ wolnym zamknięciu, jest specjalistą od malowania albo rysowania starości, rozpadu, śmierci, zniszczenia człowieka przez człowieka. Absolutnie nie udało mu się namalować pozytywnego ideału, dziewczyny z marzeń. W przeciwień­ stwie do tych bardzo zróżnicowanych, oryginalnych obra­ zów o zagładzie człowieka akurat ten pokaz piękności jest pospolitą, anonimową pracą bez wyrazu — krótko mówiąc — nieudanym obrazem i równocześnie ciekawym dokumentem. Nieudany obraz „Todesahnung", którego marchand nie chciałby nawet za darmo, jest dla „Musee de PHomme" 0 wiele bardziej potrzebny, niż jeszcze jeden z wytwornych „salonów" pani Walickiej. To jasne, ale w tym kontekście chodzi mi o coś więcej: Obrazy pani Walickiej, któro przedstawiają na przy­ kład wytworną młodą panią pod parasolem słonecznym w ogrodzie, są „handlowe", korespondują jak najlepiej z rozpowszechnioną aktualnie nie tylko na Zachodzie kon­ serwatywną nostalgią za minioną wytwornością, za wyra­ finowaniem dawnych czasów. Te obrazy mają już jakby znak firmowy pani Walickiej. Dla normalnego miłośnika sztuki znak firmowy jest znakiem jakości. Jak rozpozna obraz jako dzieło tego albo tamtego malarza, jest dumny 1 równocześnie ma wrażenie, że rozpoznany obraz jest więcej wart. Fakt, że te obrazy budzą w coraz większej ilości znawców, odbiorców reakcję: „Ach poznaję, poznaję —• to dzieło pani Walickiej", jest warunkiem ich sukcesu. Obraz „Todesahnung" jest „antytowarowy", jest próbą, początkiem refleksji, jest obcym ciałem w dotych­ czasowym malarstwie pani Walickiej, nierozpoznawalny jako jej dzieło. Reakcja widzów i potencjalnych nabywców, a to znaczy — reakcja rynku, zachęca do kontynuacji malo­ wania tego co już było, tego co dany malarz już umie, tego, od czego jest on specem — w danym wypadku — salonów i wytwornych dam — i przeszkadza malarzowi w poszukiwaniu nowych, jakby dla niego nietypowych wyrazów — w danym wypadku przeszkadza malarce w za­ jęciu się sprawami ostatecznymi. I I . 17. Anna Binkuńska, Wrocław. Babcia i wnuczka, olej, wym. 41,5x60 cm. 63 �Nieporozumienie polega na tym, że traktuje się tych twórców jako artystów. Dla nich to może być pochlebne i przyjemne, ale to ma swoją drugą stronę medalu. Artysta, dzieło sztuki, przedmiot wartościowy, cenny obraz i cena obrazu-towaru, to wszystko łącz5^ się nierozerwalnie ze sobą. Traktować tych twórców jako artystów, znaczy traktować ich jako cenionych albo nio cenionych dostawców dla rynku sztuki, jako producentów dzieł sztuki, to znaczy jako producentów towarów albo też bubli. Dziwne, jak nawot całkiem normalny widz, któremu w ogóle nie przyjdzie do głowy kupienie sobie obrazu ani Picassa, ani pani Walickiej, ulega tomu skojarzeniu natrętno-obscsyjnemu: sztuka — przedmiot wartościowy — towar. Normalny widz umie oglądać obrazki dziecka, bo widzi w nich próby, aspekty, zarodki wyrazu a nie skończone dzieła. Normalnego widza bawi i ożywia bazgranina współdelegata jakiegoś kongresu i nawet jeśli ten rysunek bardzo mu się podoba, nie przyjdzie mu do głowy porównywanie go z rysunkami widzianymi w muzeum. Jeżeli zapragnie go mieć, prosi „daj mi to", a nie „sprzedaj mi to". Ale ten sam normalny widz prawie nigdy nie umie ustosunkować się do twórczości plastycznej nieprofesjonalnej; porównuje ją automatycznie ze sztuką widzianą w muzeach albo w albu­ mach. Jakże często ludzie, zwłaszcza z Zachodu, którzy od­ wiedzają kolekcję, pytają natychmiast po kilku spojrze­ niach: „a ile to jest warte?" Wtedy już wiem, że w ogółe nie warto im pokazywać kolekcji. Ale ta moja reakcja jest niesprawiedliwa, bo ich idio­ tyczne pytanie jest po prostu wyrazem kompletnej bez­ radności. To wszystko jest im obce, nie wiedzą, co o tym myśleć i spodziewają się, że będą wiedzieli, jeżeli im opowiem jak takie rzeczy są notowane na jakiejś międzynarodowej giełdzie. Zresztą kiedyś jakaś supergruba ryba powiedziała już po dziesięciu minutach oglądania: „Panie, ja się znam, to na pewno jest warte 20 milionów". Ale niestety zapom­ niałem zapytać czego — dolarów, złotówek, lirów czy piastrów. To nieporozumienie, to traktowanie twórczości nie­ profesjonalnej jako sztuki jest utrwalone i jakby instytucjonalizowane przez najróżniejsze galerie i Desy, przez horrendalne czasem ceny mistrzów malarstwa naiwnego, przez wielkie i wytworne wystawy, urządzane według wzoru wystaw sztuki akademickiej, przez drogocenne albumy i pseudopoetyckie hymniczne teksty opisujące tę sztukę i jej artystów. To nieporozumienie stwarza rodzaj dyktatury w stosunku do twórcy nieprofesjonalnego, pcha go do powtarzania i powielania tego co już umie, do dosko­ nalenia się w swojej specjalności, do bezustannego polero­ wania swojego znaku firmowego. Z tego traktowania twór­ czości nieprofesjonalnej jako sztuki wynikają doskonałe i godne podziwu, ale i też przerażająco puste obrazy wiel­ kiego malarstwa zawodowo -naiwnego, świadomie naiwnego, które w tej chwili jest bardzo rozpowszechnione, na szczęście bardziej np. w Jugosławii niż w Polsce. Liczba twórców, wobec których dyktatura rynku nie funkcjonuje, którzy zachowują przynajmniej pod tym względem kompletną wolność, jest minimalna. Są to albo wielcy chorzy, jak na przykład Monsiel i Sutor, albo twórcy, którzy są w sposób misterny całkowicie zajęci własnym wewnętrznym świa,tem, jak np. pani* Michałowska. Kiedy jej urządziłem, rok przed jej śmiercią, w moim domu, wielką wystawę, była szczęśliwa, że mogła zobaczyć na raz tyle swoich własnych obrazów i równocześnie bardzo nie- I I . 18. Edward Błaziak, Fajsławice, pow. Krasnystaw. Autoportret, ol/pł, wym. 129,5x89,5 cm. I I . 19. Maria Korsak, Warszawa. Morskie Oko, tempera, wym. 62x48 cm. 1963 r. 64 �II. 20. Ludwig Zimmerer z wizytą u Bazylego Albiezuka. I I . 21. Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska Ogród w sierpniu, ol/pł., wym. 69,5x48 cm. 1965 r. 65 �zadowolona, że było przy tym tylu jeszcze innych ludzi, którzy oglądali jej obrazy i jej samej w oglądaniu przeszka­ dzali. Mówiliśmy o malarstwie fa jrantowym. Dyktatura rynku prowadzi do tego, że malujący staruszkowie często zaczy­ nają drugie życie zawodowe, drugą jakby karierę z awansami i porażkami, nową walkę o byt i uznanie, z tryumfami i rozczarowaniami, Hobby zmienia się w nową, twardą i wyczerpującą pracę zarobkową, zajęcie kontemplacyjne — w nowe ekspansywne działanie. ' Wyobrażam sobie niezmiernie smutno-zabawną kome­ dyjkę: dramat staruszka, typowego Feierabendmalera, który pomalutku osiągnął pozycję monopolową jako naj­ słynniejszy z żyjących naiwnych malarzy dżunglowych. Jego sława rośnie i równocześnie rośnie znaczenie jego udziału w budżecie rodzinnym. Od jego sukcesu zależy teraz zakup samochodu przez wnuczka, przeprowadzka rodziny córki do większego mieszkania. Aż nagle staruszek przeżyje przełom psychiczny, ma dość tych ciemnych i po­ gańskich dżungli, robi się pobożny, woli nagle białą liliję cnoty od lian tropikalnych i Baranka Bożego od krokodyli. No i klops... A.J. Bardzo mnie zainteresował twój sposób podejścia do sztuki nieprofesjonalnej i to co mówisz o procesie ko­ mercjalizowania się tej twórczości. Niestety, nie miejsce tu na dokładną analizę tego bardzo złożonego procesu, ale jedną sprawę warto t u podkreślić — potrzebę samo­ realizacji i jednoczesną potrzebę aprobaty społecznej, bo przecież fakt sprzedaży pracy można rozpatrywać i w tym aspekcie. Sprzedają nie tylko potrzebujący, ale i ludzie, którzy wcale nie są do tego zmuszeni. — Mówiłem już o tym, że najbardziej mnie interesuje „die Selbstverwirklichung"— samorealizacja twórców. Alo jeżeli mamy być szczerzy, trzeba przyznać, że niedokładnie wiemy na czym ona polega. Na szukaniu coraz to nowych form i wyrazów ? Bardzo możliwe. A może — w większym jeszcze stopniu na staraniu się, ażeby być finansowo nie­ zależnym od dobrego serca bliskich, ażeby było stać na wspaniałomyślne prezenty, ażeby nie czuć się już zbędnym, ale znowu użytecznym, ba, nawet potrzebnym? Znam starego rzeźbiarza autodydaktę, pochodzi ze strasznie biednej wsi kieleckiej, sam przez długie lata żył w nędzy, a z natury jest naprawdę wielkim panem. Nie udaje, on po prostu nim jest. A to kosztuje. Całe szczęście, że ma powodzenie i nie musi sprzedawać żadnej rzeźby poniżej 2 tys. (Ale będąc wielkim panem, stać go na to, aby czasem z największych rzeźb zrobić podarunek.) O jego wymaganiach mówię absolutnie bez ironii. Nie wiem, czy od jego wspaniałej umiejętności rzeźbienia nie cenię jeszcze wyżej jego sztuki życia. Smakoszem nie jestem, ale rozu­ miem, że to jest istny poemat, jeżeli pan Edward Kołacz tłumaczy, gdzie trzeba kupić i jak przyrządzić młode gołębie. Powiem więcej: w sposobie jak ten bardzo chory, ale nigdy nie narzekający człowiek zachwyca się smacznymi rzeczami, jest ta sama wdzięczność za życie, ten sam szacu­ nek dla darów tego świata jak w twarzach tych przez niego rzeźbionych starców, którzy trzymają bochenek chleba na kolanach. Wspominam o tym, bo polemika z komercjalizacją często jest tak bezsensowna, purytańska i nieżyciowa, że przez to czasem nieludzka. W różnych dziedzinach twórczości ludowej zawsze panowała komercjalizacja. Stary świątkarz rzadko był outsiderem żyjącym poza normalnym życiem wsi. Częściej był po prostu specjalistą od robienia świątków. I jasne, że nie robił ich za darmo. Mówią, że stary Wawro po ukończeniu Chrystusa Frasobliwego modlił się mniej więcej tak: „Panie Jezusie, ja Ciebie uczciwie zrobiłem, teraz Ty uczciwie postaraj się, żeby znalazł się ktoś, kto Ciebie zechce kupić zą uczciwą cenę". Jak nie znalazł 66 kupca, to głodował. Czy to komercjalizacja? Dobrze, to przeszłość, ale nie całkiem. W kolekcji mam prace 108 rzeźbiarzy, 96 z nich mioszka na wsi, a ponad 80 % z tych mieszkających na wsi ma za malo gospodarstwa i albo nie są zdolni do innej pracy, albo nie mają innej możliwości dorabiania — tak, że w gruncie rzeczy nie bardzo mogą żyć bez tego rzeźbienia. (Ale tu trzeba dodać, że prawie wszyscy ci, o których teraz mówię, mają ponad 50 lat. Dla większości młodych wiojskich rzeź­ biarzy problem jest już inny.). Często, jeżeli nam jakaś rzeźba nie podoba się, jeżeli jest za bardzo seryjna, za mało „rzeźba" a za dużo „pamiąt­ ka", mówimy, że jest typowo cepeliowska. Ale takie kręcenie nosem nie jest sprawiedliwe. To, że teraz robi się tak dużo rzeźb i jest z czego wybierać, zawdzięczamy właśnie tej Cepelii, bo ona stworzyła popyt dla tego rodzaju towarów. W życiorysach twórców ludowych często czytam, że rzeźbili jako mali chłopcy a potem rzucili rzeźbienie, „bo przed wojną nikt tego nie chciał kupić". Zupełnie słusznie odpo­ wiadał prezes Cepelii podczas jednego seminarium ha różno napaści z powodu handlowego charakteru jego instytucji: „Cepelia to nie kolekcja pana Cukermana". Ma rację. Zresztą wpływy Cepelii albo Desy na twórczość plastyczną nieprofesjonalną — to arcyciekawy temat, choć żaden pro­ blem. Ciekawy temat, gdyż te wpływy są w sposób parado­ ksalny sprzeczne, pomagają i zarazem niszczą, pobudzają i korumpują, jedno i drugie równocześnie. Ale wbrew pozorom nie jest to żaden wielki problem. To instytucje — a ściślej •— ich działy zajmujące się twór­ czością plastyczną niezawodową — pilnie przykładają się do samolikwidacji. Ich wspaniała aktywność.jest samobójcza, im lepiej pracują, t y m szybciej zakończą swój żywot. Muszą przecież prowadzić do tego, że podaż towarowa w dziedzinie twórczości plastycznej niezawodowej niesły­ chanie szybko wzrasta. W niedługim czasie rynek będzie przesycony. Liczby t y lepiej znasz odo mnie. I l u było w 1944 r. chłopskich rzeźbiarzy? Może 50? W roku 1964 było ich chyba 150—200. Dziś mamy co najmniej tysiąc. Za dziesięć lat — może 10 tysięcy. Z roczną produkcją Chrystusów Frasobliwych plus minus milion. Jeżeli chodzi 0 malarzy, progresja jest chyba jeszcze większa. Co roku kilkaset nowych nazwisk, krótko mówiąc — niesłychany, wręcz fantastyczny wzrost produkcji w skali ogólnokrajowej. Ale kto to ma kupić? Pan Cukerman? Jak jedna na 100 tysięcy emerytowanych pielęgniarek zacznie malować 1 okaże się, że jest zdolna i oryginalna, to szansa znalezienia nabywcy dla jej obrazów jest spora. Ale jak tysiąc emeryto­ wanych pielęgniarek zacznie malować i okaże się, że sto jest zdolnych i oryginalnych, to ich produkcja straci cha­ rakter towarowy. Wtedy ich obrazy będą nadawa,ły się na prezenty, będą wisiały na klatkach schodowych w blo­ kach, w których mieszkają malarki, będą pokazywane na wystawach dzielnicowych, wyróżniane w konkursach orga­ nizowanych przez kluby z sąsiedztwa. Zresztą to nie jest sprawa wyłącznie ilości. Prawa rynkowe są dziwne, i nie moją jest sprawą je analizować. Ale wiem, że niektóre galerie na Zachodzie kilka lat temu zamawiały polskie rzeźby ludowe, no, prawie kwintalami i były bardzo nieszczęśliwe, że odpowiednie biura handlowe nie były w stanie dostarczyć im tego towaru w pożądanym czasie i w wymaganej ilości. Potem owo biura starały się o wzrost produkcji. Udało im się to, wzrosła ilość, ale spadla jakość. I już ta ledwo zaczęta wielka moda na polską rzeźbę ludową zaczęła upadać. To, co kilka lat temu jeszcze byio czymś w rodzaju „Geheimtip", czymś wysoko notowanym w gronie koneserów, jest już passe, już nie liczy się. Krótko mówiąc: komercjalizacja twórczości plastycznej nieprofesjonalnej nie ma przyszłości. �¿9 •{чзотщй) •Braejrzserttt łiiemgisjjj -gg -ц �П. 23. Makata. Ważne jest, aby uświadomić sobie ten proces. Bo tej twórczości potrzebne jest poparcie. W t y m momencie komercjalizacja to poparcie, w sposób wątpliwy, jednak daje, ale przypuszczalnie nie potrwa to długo. Dlatego inteligentna i rozumna polityka kulturalna w t y m zakresie będzie coraz bardziej pożądana. Pod tym względem w Polsce już teraz dużo się robi, wydaje mi się, więcej i rozsądniej niż w wielu innych krajach: stypendia niezobowiązujące dla twórców ludowych, przyznawane przez Ministerstwo Kultury, aktywność licznych powiatowych albo wojewódz­ kich Domów Kultury czy też Muzeów Regionalnych. dzenia selekcji, wyelirmnowania kiczu albo świątków, albo robótek ręcznych i przez to przedstawiłby ograniczony, sfałszowany, odbarwiony obraz twórczości tego powiatu. Najsympatyczniejszym moim doświadczeniem w t y m zakresie nie była jakaś wspaniale urządzona i przez znawców odwiedzana wystawa, ale bardzo skromna impreza — wy­ stawa w powiatowym Domu Kultury we Włoszczowej. Kilkunastu mieszkańców powiatu po prostu pokazało swoje prace: trochę haftu, wycinanek, świątków, płasko­ rzeźb, landschaftów, robótek ręcznych, obrazków naiwnoidyllicznych i straszne widoczki kosmicznych kataklizmów, uderzająca różnorodność, sympatyczny wielki bałagan, jak w prawdziwym życiu. Z tej prowincjonalnej imprezy wyni­ kało coś, co jest bardzo proste i ważne, mianowicie, że ludzie są niesłychanie różni. A.J. To chyba nie jsst takie proste. Zgadzam się z tobą, że należy pokazywać wszystko, co ludzie robią, a więc i robótki ręczne i ozdoby — ale gdy to ma miejsce w środo­ wisku własnym, gdy nio pretenduje do roli wystawy „artys­ tycznej". Ale — jak sam to świetnie opisałeś — zaciera się w odczuciu społecznym różnica między kategoriami — „sztuki" i „wypowiedzi". Zarówno więc amatorzy, jak i publiczność chcą widzieć „sztukę", a raczej konwencję „sztuki". Nie rozumieją jej istoty, rdzenia wewnętrznego, a dostrzegają często tylko cechy zewnętrzne, powierzchowne. Miarą oceny staje się wierność fotograficzna i barwność. Niebezpieczne wydaje mi się właśnie to, że wtórna, często słaba, czy wręcz zła twórczość — może być jako łatwiejsza uznana za lepszą, za „sztukę". Selekcja jest więc potrzeb­ na — nie z punktu widzenia autorów i kompensacyjnej roli twórczości — ale wtedy, gdy chodzi nam o rolę tej twór­ czości w podnoszeniu artystycznej świadomości odbiorców. Wiesz o co mi chodzi — zły pieniądz wypiera dobry itd. Dlatego też to, co teraz powiedziałeś, wydaje mi się co najmniej kontrowersyjne. Nowoczesna cywilizacja, kultura masowa, prowadzą do niesamowitego ujednolicenia społeczeństwa; zanika z ko­ nieczności barwność starych społeczeństw. Ale w twórczości plastycznej niezawodowej różnorodność i barwność znowu wychodzą na jaw w momencie całkiem już nieoczekiwanym. Wydaje mi się, że na tym rzecz polega, że to jest wielka rola tej twórczości w naszych czasach. Organizator owej imprezy powiedział m i : „Na sztuce, proszę pana, ja się nie znam". Myślę, że akurat to było warunkiem przedsięwzięcia Włoszczowej. Gdyby znał się na sztuce, chcę powiedzieć, gdyby myślał, że się zna, to prawdopodobnie nie mógłby oprzeć się pokusie przeprowa­ — Oj wiem, ale chodzi mi po prostu o to, że kiero­ wanie i poparcie tej twórczości powinno być niesamowicie dyskretne. Z chwilą ustąpienia komercjalizacji pokusa integracji będzie nieuchronnie duża. Wiemy jak to było w okresie niedorozwiniętej komercjalizacji i hypertrofii w kierowaniu. Wtedy było mnóstwo dobrych pomysłów — produkcja twórcza jako zajęcie w wolnym czasie, a nie jako produkcja towarów. W gruncie rzeczy jest to nie tak dalekie od mojej wizji przyszłości: obrazy jako prezenty, na klatkach schodowych, w świetlicach a nie w galeriach handlowych. Ale kryło się w t y m wielkie nieporozumienie. Organizatorzy niezawodowej twórczości plastycznej myśleli, że znają się 68 �na sztuce, że wiedzą, jak trzeba malować i rzeźbić, że nawet wiedzą o czym ma marzyć pracujący w czasie wolnym od pracy — mianowicie znowu o pracy, i z tego powodu ma malować swój zakład, swoją pracę, jakąś nową maszynę, jakiegoś przywódcę politycznego. Nie zrozumiano, żo ma­ rzenia nie dadzą się socjalizować tak jak przedsiębiorstwa. Więcej: że próba socjalizowania marzeń zaszkodzi socja­ lizmowi, że w parze z rozbudową socjalizmu, z uformowa­ niem jednolitego społeczeństwa musi iść wszechstronny rozkwit jednostki, że w parze ze zdyscyplinowaniem społe­ czeństwa musi iść odmundurowanie człowieka — bo inaczej wyniknie kompletna szarzyzna. W tej smutnej sytuacji zaczynająca się komercjali­ zacja była wręcz zbawienna. Pomogła zdjąć końskie okulary źle rozumianej idei. Pamiętam, jak byłem na początku lat sześćdziesiątych w spółdzielni garncarskiej i podziwiałem przepiękne Chrystusy Frasobliwe i Chrystusy przy słupie. Sekretarz czy prezes spółdzielni, który pokazywał m i wyroby, powiedział: „A, panu one się też podobają! Z nimi mamy wielki sukces. Zamówienia aż ze Stanów Zjednoczonych i z Kanady. Na ostatnim zebraniu powiedziałem: Towarzysze, więcej Frasobliwych, więcej Chrystusów przy słupie." Zrozum, mnie nie chodzi o sztukę sakralną ani w t y m momencie naszej rozmowy, ani w ogóle w kolekcji. Jeżeli rzeźbiarz ludowy robi powiedzmy Lenina w sposób bardziej ciekawy niż Pana Jezusa, to będę pierwszym, który kupi tę rzeźbę. A.J. Zgoda — ale, to co mówisz nie ma wiele wspólnego z t y m twoim idealnym organizatorem we włoszczowskim Domu Kultury. To są twoje poglądy — a nie jego. -—• Więc dobrze — jestem przeciwieństwem organiza­ tora sympatycznej imprezy we Włoszczowej. Ale ja nie mam zajmować się powiatowym domem kultury, ja na razie jestem właścicielem, na razie prywatnej kolekcji. Absolutnie subiektywnie wybieram dla tej kolekcji to, co mnie obchodzi, bawi, dotyczy. Bo wiesz, kolekcja to jakby moja nieprofesjonalna twórczość, mój obszar wolności, w którym nie ma obo­ wiązków dyktowanych z zewnątrz. Tu, w tym moim drugim życiu stać mnie na sobiepaństwo — na bardzo konsekwentne sobiepaństwo — i z tego powodu ten cały mój rozgardiasz chyba stwarza jedną całość. Przynajmniej mam nadzieję, że tak jest. I jeżeli wszystko idzie dobrze, przybliżam się coraz bardziej do tych twórców, których najbardziej sza­ nuję — do Chajca, pani Wiśnios, Lurki — będę do nich coraz bardziej podobny przez to, że moje drugie życie, moja boczna twórczość coraz bardziej mnio warunkuje i kształtuje, coraz bardziej się liczy. Krótko mówiąc, mam nadzieję, że z tej mojej wielkiej przygody z kreatywnością ludu polskiego wyniknie w końcu coś w rodzaju „Lebenswerku" (dzieła życia). A.J. Mówiąc o sztuce, ograniczasz się do twórczości nieprofesjonalnej, ona —jak mówisz — „obchodzi cię, bawi I I . 24. Halina Walicka, Warszawa. Lunatyczka, ol/pł, wym. 60x76 cm. 1963 r. 69 �i dotyczy". A sztuka profesjonalna, reprezentacyjna — jak mówi Prof. Szczepański — czy ona cię nie interesuje ? Przecież masz u siebie sporo prac Kruczka, masz Hasiora, zdumiewającego Kolonkę i Annę Giintner, którą wiem, że lubisz. W twoim domu nieraz spotykałem wielu cieka­ wych pisarzy, aktorów, reżyserów, malarzy. Ty sam tłuma­ czyłeś przecież na niemiecki utwory Mrożka — a teraz, w rozmowie zdajesz się zupełnie zapominać o tej sztuce „oficjalnej", tak jakby niewiele dla ciebie znaczyła. — Coś ci powiem. Byliśmy ostatnio w Krakowie. Rano pojechaliśmy do Zielonki, ażeby odwiedzić panią Katarzynę Gaweł. A natychmiast po powrocie do Krakowa oglądaliśmy wystawę Muchy-Hasiora-Kwietnia. Wspaniała wystawa! No, ale przedtem byliśmy u pani Gaweł. Stara samotna chłopka, mieszka w małej klitce przy stodole. Byliśmy tam pierwszy raz, ale znaliśmy to mieszkanie z fotografii pana Świderskiego (il. 32). Ściany pełne obrazów: Zmartwychwstanie, Ostatnia Wieczerza, Matka Boska z anio­ łami, dużo, dużo aniołów. Malowidła przypominające stare podhalańskie albo też słowackie malarstwo na szkle, wszyst­ ko to zrobione z niesłychanym, wesołym rozmachem. Na tych fotografiach wnętrze to wyglądało przez te obrazy bardzo bogato, ale teraz zauważyliśmy, że to całe bogactwo znajduje się w środku strasznej nędzy. Uderzający zaduch starości, choroby i zbliżającej się śmierci. Ta łagodna, wesoła, już zupełnie niedołężna, a przez rodzinę i wieś zapomniana staruszka kilka lat temu nagle zaczęła stwarzać sobie swój własny świat. Sobie - 7 - nie dla innych, nie jako wizytówkę swych umiejętności, ale dla własnej frajdy. Czy kiedyś zauważyłeś, jak ta polska religijność ludowa jest różnorodna? Znam Chrystusów Frasobliwych markotno - kwaśnawych, wyglądających jak belfrowie niezadowoleni z uczniów; znam anioły wypędzające z Raju, które mają gęby wykidajłów z nocnej knajpy; znam obrazy i rzeźby, które odzwierciedlają śmiertelną nudę lekcji religii i znam wesołą religijność jak właśnie u pani Gaweł. Ale w t y m jest coś więcej niż wesołość. Ona, od dawna już wydalona na margines społeczeństwa, przesuwa samą siebie na właści­ we miejsce — do środka: stwierdza własną godność, ota­ czając siebie aniołami własnej roboty. Jej obrazy są radosne. W przeciwieństwie do innych pobożnych staruszków ona nie przygotowuje się na śmierć, ona w tej klitce przygoto­ wuje i stwarza sobie niebo. Fascynujący jest ten jej Zmartwychwstały. Bez brody, żeby piękny, żeby młody i w dziwnym stroju, jakby ko­ bieco-krakowskim — też ażeby piękny. To samo staranie, nie, tę samą walkę, biednymi, nie wystarczającymi środkami 0 przedstawienie Pana Jezusa jako przepięknego człowieka mamy też u mojej ulubionej wiejskiej malarki, pani Marii Wiśnios. W obydwu wypadkach znajdujemy się w środku wielkiej tradycji kobiet-mistyczek, tradycji, która od wieluset lat widzi w Chrystusie den Seelenbrautigam (mistycznego narzeczonego). Wiem, że to trochę nie „fair" porównywać sztukę Hasiora z twórczością pani Wiśnios czy pani Gaweł. U niego wszystko jest tak pomysłowo wymyślone, tak w miarę ładne 1 w miarę szokujące. U niego to prawdziwa sztuka i świetny przykład jak sztuka, sztuczka i sztuczność mogą być blisko siebie. Te jego noże, te gwoździami wybite oczy, te śliczne maltretowane laleczki, jak to wszystko niepoważne w po­ równaniu z jedenastą stacją („Jezus okrutnie do krzyża przybity") Drogi Krzyżowej malowanej przez panią Wiśnios: I I . 26. Konstanty Pawłowski, Strzelcowizna, pow. Augustów. Miasto przyszłości, rys. kredką, wym. 50x70 cm. •Виг». 70 >.>•••"№ i; гид принта �П. 26. Brunon Podjaski, Bukowiec, pow. Jelenia Góra. Memento mori, ol/pł, wym. 39x55 cm. 1972 r. prawie czule i uroczyście, sympatycznie wyglądająca postać sprawdza tam, czy gwoździe do przybicia Pana Jezusa nadają się, czy są dość ostre. Znowu nie chodzi mi czy to tomat sakralny czy nie, po prostu nie umiejąca czytać ani pisać pani Wiśnios umie stworzyć prawdziwą twarz sadyzmu, pokaże w sposób niesamowicie wyrafinowany „mysterium iniquitatis". Ale chętnie przyznaję, że t u w zestawieniu z panią Gaweł i panią Wiśnios słabiutko wypadający Hasior ogrom­ nie mi imponuje, jeżeli porównuję go z tymi Warholami, Oldenburgami, Lichtensteinami i innymi. Widzę przecież, jak w jego miłych chorągwiach wibruje jeszcze prastary obłęd góralski, a u tych kolegów zachodnich najwyżej wibruje pustka. I tu masz odpowiedź na twoje pytanie. To, co mnie obchodzi, bawi, dotyczy — dopomaga mi iść dalej, i z tego się uczę. Kiedy byłem mały, moimi nauczycielami byli Platon i Kierkegaard, późnioj Karol Marx i Ernst Bloch, potom długo, długo nikt a teraz nimi są — nie waham się ich tak określić — pani Wiśnios, Chajec, Lurka, Błaziak... Z nimi, a nie — przykro mi bardzo — z panami artystami albo literatami, mam najciekawsze rozmowy. I m mnóstwo zawdzięczam. A. J. Czy aby nie przesadzasz ? Co im zawdzięczasz ? — Bardzo dużo i całkiem różnych rzeczy. Na przy­ kład pani Korsak. Obaj znamy ją, lubimy, a czasem ona nas drażni, że jest tak idealnie przystosowana do aktualnych wymagań rynku, że pod jej dokładnie i na zimno wypraco­ wanym znakiem firmowym od dawna już — tak nam się wydało — znikła jej osobowość. Ale ostatnio zauważyłem, że nawet ona, mimo jej ruchliwości, czerpie z prastarej, nam intelektualistom albo niby-intelektualistom od dawna już niedostępnej mądrości. Przeżyła ciężką chorobę, groziła jej niebezpieczna operacja; wtedy namalowała obraz, na pierwszy rzut oka typowy „korsakowski" obraz: las, droga leśna. Na początku zauważyłem tylko, że w tym obrazie pani Korsak, która w przeszłości dała sobie wy­ perswadować zamiłowanie do sympatycznego, makatowego kiczu, pofolgowała nagle starym zapędom, malując dużo nieproporcjonalnie wielkich grzybów, oczywiście przede wszystkim muchomorów'. Potem dopiero spostrzegłem, że ta leśna droga prowadzi do nikąd, ściślej mówiąc, pro­ wadzi do pola, gdzie dojrzałe zboże czeka na żniwa. Postacie będące na tej drodze idą w jednym kierunku, ku końcowi drogi, ku polu, do tych żniw. Idą dwie kobiety i mężczyzna z kosą; nad nimi unosi się wielki czarny ptak. Dla mnie symbolika jest prosta i jasna, mam wrażenie, żo to jest obraz śmierci. To co mi imponuje tutaj, co mnie obchodzi, dotyczy i cieszy — tak, cieszy, bo każde praw­ dziwe pojmowanie czegoś istotnego sprawia przyjemność •— jest niesłychany spokój emanujący z tego obrazu. To nie ma nic wspólnego z rezygnacją, to jest pogodzenie się z prawami natury, i w t y m jest mądrość tysięcy lat, mądrość człowieka pierwotnego i też filozofii Dalekiego Wschodu, mądrość, która udowadnia mi, jak głupia i przede wszystkim próżna jest nasza nowoczesna kultura, z t ą cholerną obawą własnej śmierci. Tę bardzo prostą prawdę, od której nasza cywilizacja tak panicznie ucieka, żo jest czas kwitnienia i czas żniw, obraz ten demonstruje w sposób równie skromny, jak i przekonywający. Lubię mieć ten obraz w pobliżu, robi mi się dobrze, gdy na niego patrzę. — Jak nie miałbym uczyć się z tego obrazu? 71 �27 28 Maria Wiśnios, Rataje, pow. Starachowice: i l . 27. Św. Izydor, tempera, papier, wym. 100x70 cm. 1973 r. i l . 28. Pan Jezus i Król Herod, tempera, papier, wym. 100x70 cm. 1973 r. Albo zupełnie inna historia. Od pani Wiśnios dostałem kiedyś bardzo ciekawy obraz: święty Izydor, który zamiast orać, modli się pod krzyżem przy drodze (il. 27). Pan, który chciał go ukarać za próżniactwo, nie ma do tego powodu, bo w czasie modlitwy Izydora anioł zajął jego miejsce przy pługu. Jest to bardzo znany obrazek dewocyjny, w naszym wypadku w większej części dość porządnie malo­ wany przez panią Wiśnios. Na pierwszym planie orze białoskrzydły anioł w poprawnej niebieskiej sukience i ze sta­ rannie zaznaczoną aureolą. Drugi plan bardziej niesamowity, mniej porządny i bardziej z własnej głowy: na prawo i na lewo od krzyża wierzby, jakby cofające się, uciekające na boki — bo w starych wierzeniach wierzby są siedzibą de­ monów, i złe duchy mają uciekać, gdy Ukrzyżowany króluje. Na trzecim planie wznoszą się góry, malowane widocznie z rozmachem i jakby z namiętnością. Bezpośrednio za krzyżem są świetliste, jasne, żółto-brązowe góry. Kolorys­ tyka, dynamiczne formy tych gór i uciekające wierzby robią wrażenie dramatycznego zdarzenia — co zresztą znajduje się w dziwnej sprzeczności ze statycznością modlącego się Izydora, tuzinkowego anioła i w ogóle z dewocyjnym cha­ rakterem obrazka. Będąc u nas, pani Wiśnios oglądała jej własne obrazy; interesowało ją bardzo, jak wyglądają w obcym otoczeniu. Na dłużej zatrzymała się przed św. Izydorem. W końcu powiedziała: „świetnie go poprawiliście". Nie rozumieliśmy, o co jej chodzi. Wtedy wskazując na te przedziwne góry powiedziała: „To mi się bardzo podoba, ale to przecież nie ja malowałam". Do tej pory nie wiem, czy udało nam się przekonać panią Wiśnios, że naprawdę ona sama jest autorką tych gór. O co t u chodzi ? Pani Wiśnios mieszka w chałupie na skraju wsi, bez światła elektrycznego. Maluje 72 nocami przy lampie naftowej. Opowiada czasem o tym, jak szumi wiatr, jak dziwne są odgłosy nocy, jak w ferworze malowania zdarza się, że przypali sobie włosy. Jasne, że w t y m rosnącym zmęczeniu wpada w rodzaj transu, uniesienia. Wtedy zaczyna malować w sposób już nie kon­ trolowany. Jej malowanie zmienia się w ART BRUT —• w sztukę w stanie surowym, nie przerobioną przez refleksję, rozum, konwencje... To co w t y m stanie maluje, szybko zapomina,, ale jak znowu widzi swój własny obraz, wtedy akurat to najbardziej jej się podoba. A morał z tej historii — grzeczny Izydor, głupawy anioł, wszystkie elementy nudnego, unormowanego obrazka dewocyjnego — to nasza egzystencja dzienna i codzienna, to nasze grzeczne funkcjonowanie, nasze pobożne wypeł­ nianie wszystkich obowiązków jako tatuś, urzędnik i oby­ watel, nasze poczciwe dreptanie w przeznaczonym nam miejscu. I ten wir, te dzikie góry — to ukryte w człowieku możliwości, które mądra pani Wiśnios z siebie, przynajmniej czasem, uwolni. Nauczka z tego: mieć odrobinkę zaufania do tego co siedzi w bebechach podświadomości — nawet jeżeli to przeszkadza naszej mdłej „Andachtsbildexistenz" — egzystencji wzorowanej na świętym obrazku. Widzisz, nauczyłem się czegoś od pani Wiśnios. Ale jak już mowa o pani Wiśnios, chciałbym opowiedzieć o niej krótką historyjkę. Wiśniosowie mieli bardzo małe gospodarstwo, 1,3 ha. Pan Wiśnios dorabiał jako wiejski fryzjer. Chłopi, przy strzyżeniu albo goleniu, nie mając nic do roboty i malo do powiedzenia, lubili naśmiewać się z malarstwa pani Wiśnios. Bo malowanie było dla pfvni Wiśnios czymś w ro­ dzaju nałogu, od momentu jak pomogła w rysowaniu małomu synowi, który nie mógł dać sobie rady z zadaniem szkolnym. �Wtedy odkryła nagle, całkiem niespodziewanie dla siebie, że umie malować, że musi malować, i że to ją bawi. W tam­ tych okolicach prócz niej nikt nie malował. Malująca chłopka, to dla sąsiadów znaczyło: nietypowa, dziwna, niepoważna. Z tej opinii wynikające upokorzenia trwały dobre 20 lat, 10 lat dłużej niż trwał żywot jej męża — wiejskiego fryzjera. Ostatnio mi pisał syn, że mama teraz mniej maluje. Kupiłem od niej dość dużo obrazów, i ze- te pieniądze kupiła grunt, cały hektar. Mogła prawie podwoić swoją posiadłość właśnie dzięki temu wyśmiewanemu malarstwu. Zrobiła to, ażeby „im" pokazać! Nie widzę innego powodu. Pracę rolną wcale nie tak bardzo lubi, ma ponad 60 lat, wysokie ciśnienie i krzyż ją boli. Pamiętasz, mówiliśmy o samorealizowaniu się ? Możliwe, żo dla pani Wiśnios ten zakup ziemi, ten dowód, że jest prawdziwą chłopką, jeszcze pracowitszą od innych, był najważniejszym momentem jej samorealizacji. Jesteśmy w dalszym ciągu przy tym, co mi to kolekcjo­ nowanie, te kontakty z twórcami dają, czego ja się od nich uczę. Na przykład Edward Błaziak. Ma blisko 60 lat. Od dobrych trzydziestu lat chce zostać malarzem. Warunki: bieda, stosunki rodzinne, gospodarstwo rolne, choroby, odizolowanie, nie pozwoliły na to. Kilka razy nabierał rozpędu, ażeby osiągnąć swój cel, i ze„wsze na nowo mu się nie udawało. Maluje od dawna, ale bez specjalnego powo­ dzenia. Malarstwo jego nie pasuje do żadnej szufladki, nie jest ludowe, ani naiwne, ani amatorskie; to nie jest ART BRUT i równocześnie jak najdalej od malarstwa profesjonalnego. Nie pasuje do żadnych z istniejących szufladek i wernisaż specjalnej „szufladki" Błaziakowej jeszcze się nie odbył. Nie ma powodzenia, jest jakby wiecz­ nym debiutantem. Czasem przeżywa depresję i przerywa malowanie, czasem ma dużo innej pracy i też musi prze­ rywać. A potem maluje znowu. Jak mu się nie udało zostać malarzem mając 30 lat, jak mu się nie uda mając 60 lat, to wierzy, że mu się uda, jak będzie miał 70 lat. Wie, czego chce. Idzie swoją drogą, mimo że nikt od niego tego nie wymaga, z przymusu wyłącznie wewnętrznego. Jest nie­ słychanie uparty, ale przy tym skromny i łagodny. Nie jest fanatykiem, zarozumialcem, ale bezkompromisowo sta­ nowczy. Czy nie mogę się z tego uczyć? Albo Józef Lurka! Ma arcyrzadką w naszych czasach właściwość: jest po prostu sobą. Jest sobą w rzeźbieniu. W odniesieniu do niego nasze określenia są do niczego. Artysta ludowy ? Twórca nieprofesjonalny ? Amator ? On jest rzeźbiarzem, jak rzadko kto. I to mimo, że nie jest „pro­ fesjonalistą", mimo że pracuje przez 8 godzin dziennie w lesie jako drwal. Jest niesamowicie skoncentrowany na rzeźbieniu. Mówi, że głoszenie Ewangelii, Dobrej Nowiny w drzewie, to jego program, jego racja bytu. To znowu brzmi bardzo sakralnie; ale w dziele Lurki chodzi po prostu o nowinę miłości i dobroci. Kryje się w tym coś bardzo ciekawego — związek między chrześcijaństwem i humaniz­ mem nie jest jednolity. Nauka chrześcijańska może, ale nie musi być humanistyczna. Abnegacja, umartwienie, samo­ zaparcie czasami mogą mieć absolutną przewagę nad treś­ ciami humanistycznymi. Nie stanowiły też one — te treści — cechy polskiego oficjalnego katolicyzmu. Tym dziwniejsze, I I . 29. Władysław Chajec. Zdjęcie z Krzyża, drewno polichrom., wym. 30x25 cm. 1971 r. 73 �30 że akurat polski domorosły teolog — teolog nieprofesjo­ nalny — Józef Lurka głosi doskonałą syntezę humanizmu i wiary chrześcijańskiej. U niego nie ma zauważalnego przejścia od Chrystusa Frasobliwego do frasobliwego bieda­ ka, od Chrystusa niosącego krzyż do człowieka niosącego swój „krzyż", od Matki Boskiej do matki Lurki. U niego Syn Boży jest biednym człowiekiem — i biedny człowiek — synem Boga, inaczej mówiąc, najwyższą, najbardziej godną istotą. Jego twórczość plastyczna jest nierozerwalnie związa­ na z twórczością teologiczno-filozoficzną. Jest on samorod­ nym, twórczym artystą, ale też — i że coś podobnego w ogóle istnieje, było dla mnie wielkim odkryciem — samo­ rodnym twórcą w dziedzinie filozofii i teologii. Lurka przekonany jest, że ma powołanie, że ma coś do powiedzenia, bierze samego siebie absolutnie poważnie i jest przy tym całkiem skromny i nie nadęty. Kontakt z takimi twórcami, jak Lurka albo Chajec, to wyższa szkoła autentyczności. Mówią, co myślą — robią, co mówią. To dla nas intelektualistów, niby-intelektualistów niesłychanie pouczające. Bez przerwy gramy jakąś rolę 74 i sprawdzamy, jak wypadliśmy. Artysta stara się wyglądać i zachować według wyobrażeń ogółu o artyście, albo lepiej jeszcze je przewyższyć, mierny pisarz udaje wieszcza, gruba rybka — rekina. W gruncie rzeczy to całkiem niewygodne współżyć z pracami Lurki i Chajca. Rzeźby te patrzą na ciebie bez wrogości i surowości, ale nieprzekupnie; są autentyczno, nie tolerują próżności, wygłupów, konwersacji coctailowych. Narzucają trochę sposób bycia, mają wśród naszych znajo­ mych swoich ulubieńców, nie znoszą innych i robią wszystko, ażeby im obrzydzić dom... Tak podkreślam, żo dużo mam t y m twórcom do za­ wdzięczenia, bo nasze nastawienie do nich często jest, wydaje mi się, niewłaściwe. Traktujemy wielu z nich jako ukochanych dziwolągów, jako oryginałów ubarwiających nasze jednostajne społeczeństwa, jako sprawców cudownie groteskowych anegdot, jako — w wypadku starych świątkarzy •— ostatnie drogocenne egzemplarze wymierającego rodu, jako „innych" albo jako „odmieńców"-— tylko nie jako ludzi mających nam coś do powiedzenia. �Moje cytowanie pojęcia „inni" nie jest złośliwe. Osiem lat temu jak dałeś pierwszej wystawie polskiej sztuki samo­ rodnej nazwę „Inni", była to ładna i nawet poetycka ,,VerIegenheitslósung" — jak to nazwać po polsku? Coś w rodzaju sprytnego wybiegu, bo żadne z istniejących pojęć, „naiwni", „ludowi", „amatorzy", nawet „nieprofesjonalni" nie odzwierciedliłoby tego o co chodziło. Wtedy jeszcze nie było tej dziwnej mody na inność. Wtedy „inni" — znaczyło przede wszystkim, że artyści ci są inni od artystów zawodowych, akademickich a nie od nas. W tej najnowszej modzio na inność, w zachodnich krajach bardziej rozpow­ szechnionej niż tu, tkwi śmieszny paradoks. Z wielkim zadowoloniem stwierdzamy, że są ludzie nie przystosowujący się do ogólnie przyjętych reguł gry, które według naszego mniemania za bardzo nas ograniczają, za bardzo nas pozba­ wiają naszej indywidualności — i z równym zadowoleniem stwierdzamy, że sami jesteśmy inni od tych „innych", normalni. Jesteśmy łakomi na dziwactwa, ale sami siebie, broń Eoże, nie uważamy za dziwaków. Ta tak zwana „inność" pociąga nas, snobizujemy się na nią, ale równocześnie mamy sposoby, ażeby ją oddalić, odsunąć od siebie. Nasze szufladkowanie częstokroć ma charakter prostego zabiegu magicznego. To co potrafimy nazwać, klasyfikować, możemy unieszkodliwić. To co jest porządnie szufladkowane, już nie ma mocy nad nami, już nie jest w stanie nas niepokoić. Przerażają nas rysunki Monsiela — ale gdy dowiemy się, żeMonsiel był schizofrenikiem, wszystko wraca do porządku, rysunki już nam nic nie mówią o nas, mówią nam tylko 0 świecie chorego. Zdradliwy pod t y m względem jest tytuł książki wydanej w R F N na temat malarstwa psychicznie chorych: „Wunderwelt des Wahns" — cudny świat obłędu. Taki tytuł prowadzi nas do gabinetu osobliwości, gdzie już nie mamy do czynienia z wypowiedziami o losie człowieka. Muszę o tym mówić z prostej przyczyny: w R F N tak samo jak w Polsce pojęcie ART BRUT prawie nie jest znane; ale że ten obraz, tamta rzeźba są „typowo schizo­ freniczne", potrafi stwierdzić każdy głupek. Szufladka „typowo schizofreniczne" ma pomalutku charakter zbiornika dla wszystkiego, co nie da się włożyć do innych szufladek, co nie jest sztuką naiwną, ani ludową, ani amatorską, ani czymś zbliżonym do sztuki profesjonalnej. Każdy nie­ profesjonalista (profesjonaliście wolno), który maluje wizje, sny... musi liczyć się z tym, że pierwszy lepszy widz ma go za stukniętego. Kiedy opowiadam o człowieku, który czuje powołanie, muszę szybko dodawać, zanim mój słu­ chacz zwęszy wariata, że ten człowiek nie ulega żadnej megalomanii, że jest skromny, komunikatywny itd. W tym kontekście opowiem ci anegdotę: pewna ma­ larka z tej niezbyt znanej w Polsce parafii ART BRUT odwiedziła ostatnio wystawę, na której były też jej obrazy. Słyszała, bynajmniej nie po raz pierwszy, jak ludzie oglą­ dający jej obrazy kwalifikowali je jako „typowo schizo­ freniczne". Malarka obdarzona wyjątkowym temperamen­ tem, wtrąciła się do rozmowy. Kłamała trochę, udając, że jest znajomą autorki tych obrazów i stwierdziła, że to całkiem normalna kobieta. Wynikła z tego konwersacja 1 wspólna kawa. Panowie przedstawili się, jeden jako znany reżyser, drugi jako scenograf. Nasza malarka w dalszym ciągu zachowała incognito. Opowiadała panom, że była ostatnio w Łodzi i tam widziała nowy, awangardowy teatr studencki, któremu patronuje sam Hanuszkiewicz. Przed­ stawiali tam pantomimę. Była to bez końca kręcąca się karuzela, pełna ludzi, którzy widocznie tego kręcenia mieli już dość i usiłowali daremnie się z niej wydostać. Wreszcie jednemu z nich udało się wyskoczyć. Ale natychmiast wszyscy starali się wciągnąć go z powrotem. Opowiadała tak żywo, że reżyser chciał więcej wiedzieć o tym, jemu jeszcze nie znanym teatrze. „Ale jak mogłam mu więcej powiedzieć ?" mówi malarka. „Od dawna nie byłam w Łodzi i żadnego z teatrów łódzkich nie znam. Ta karuzela, to po prostu jeden z moich obrazów". No i jasne, jeżeli ta karuzela-pantomima jest wynalaz­ kiem młodego obiecującego reżysera, któremu gwiazda dopomaga — wtedy wszystko w porządku, wtedy mamy do czynienia z głęboką poetycką metaforą. Ale jeżeli to obraz-wizja malującej krawcowej — wtedy to na pewno typowo schizofreniczne. Powiedziałem, że tym twórcom •— naiwnym tak samo jak ludowym, „zdrowym" tak samo jak „chorym" — dużo zawdzięczam. Moje pisanie teraz jest jakby próbą spłacenia długu. Wspomniałeś, że tłumaczyłem Mrożka. To było dawno temu. Ale ja naprawdę jestem przede wszystkim tłumaczem. Jako dziennikarz próbuję przetłumaczyć rzeczywistość tego kraju na język i rozum moich słuchaczy, próbuję wytłumaczyć im, jak tu jest, jak t u było, jak tutejsi ludzie chcieliby, żeby było. Tak samo z kolekcją, sposób jej aran­ żacji i scenografii, moje oprowadzanie po niej—to mo­ menty przetłumaczenia świata Wiśnios, Chajca, Lurki... na rozum nowoczesnego mieszkańca wielkich miast. Moje pisanie — to próba przetłumaczenia tego, co tkwi w tych obrazach i rzeźbach na język, niekoniecznie zresztą nie­ miecki, po prostu na język. A.J. Piszesz już od roku, a odnoszę wrażenie, że jesteś nie coraz bliżej końca — a przeciwnie — coraz dalej. — No tak, książka strasznie mi się rozrasta. O samym Lurce mam napisane ponad 130 stron. Przez niego książka mi pękła. A.J. To skróć tego Lurkę! — Nie chcę. Przez tyle lat musiałem pisać szybko. Korespondent czasem prędzej musi pisać niż potrafi myśleć. W moim dorobku mam przynajmniej sto pięćdziesiąt szybko pisanych, krótkich komentarz5^ tylko o stosunkach państwo-kościół. Chciałem sobie strzelić przerwę. Jak już wziąłem bezpłatny roczny urlop na pisanie książki o polskich twórcach nieprofesjonalnych, to chciałbym pisać tak dużo i w takim tempie jak trzeba. Nie myślę na razie o osta­ tecznej formie książki i z wydawcami jeszcze nie rozma­ wiałem, ponieważ oni zawsze wiedzą wcześniej i lepiej jak przyszła książka ma wyglądać. Chciałbym jeszcze raz wrócić do sprawy tłumaczenia. Ale w tym kontekście najpierw historia o Karolu Ziomko. Pochodzi ze wschodu a mieszka teraz na Kujawach. Rzeźbi dość ładne Chrystusy Frasobliwe, mimo że tam gdzie on się urodził, motyw ten nie był znany. Gdy pierwszy raz go odwiedziłem, nie miał jeszcze wybudowanego domu, mieszkał w jednej izbie rozwalającej się chaty. Jak tam wstąpiłem, był on, żona, dzieci, jacyś goście albo krewni, psy, kury i sparaliżowana kawka — rozgardiasz jak się patrzy. A w tej izbie wisiała jego praca, Matka Boska Częstochowska, niezwykle starannie zrobiona i cudownie polichromowana płaskorzeźba w złoconej, ciężkiej i bogatej ramie. Ta Matka Boska nie była do sprzedaży, była pre­ zentem, bogatym prezentem biedaka dla córki. Wisiała, królowała więc ta wytworna Matka Boska w tej biedzie, w t y m nieporządku. Sprawa religii i pobożności, ale nie tylko_. W tej pracy równocześnie jest tęsknota do piękna, roszczenie sobie prawa do splendoru. Ale jako dzieło sztuki Matka Boska Ziomki nie bardzo się liczy (ił. 33). Pod tym względem jego porządne cepeliowskie Frasobliwe są lepsze. Ideałem piękności i dostojności są widocznie dla niego okropne oleodruki w ozdobnych ramach. Mimo to fascy­ nowała mnie ta Matka Boska błyszcząca jako korona w chałupie, intrygowała mnie ta tęsknota i te roszczenia. Na moją prośbę Ziomko zrobił dla mnie taką samą płasko­ rzeźbę. Gdy ją dostałem, miałem natychmiast wrażenie, 75 �że moja gorsza. Wrażeni© — prawdopodobnie ni© uzasad­ nione, tylko że moja była jakby bez funkcji; u mnie w ko­ lekcji nie króluje, wisi wśród innych i prawie nikt na nią nie zwraca uwagi. XT mnie ona wymaga tłumaczenia. Drugi przykład z tej samej parafii. Konstanty Pa­ włowski, kaleka, głuchoniemy, analfabeta. Niesamowicie inteligentny, wrażliwy człowiek. Ma złote ręce. Z kawałków rozbitego w czasie wojny samolotu zrobił precyzyjnie cho­ dzące i bijące, bogato ozdobione zegary. Mieszka w odległej wsi. Pojęcie „sztuka" jest mu chyba obce,'ale na pewno bliskie mu jest pojęcie dobrej, misternej roboty. Rzeźbi między innymi ptaki. Robi wróble, tak dokładnie, że kot mógłby mieć ochotę na nie się rzucić. I na tej dokładności polega dla niego sztuka, dowód, że on kaleka, swoje umie i bynajmniej nie jest gorszy od zdrowych. Przyznaję, że w sklepie z pamiątkami nie zwróciłbym uwagi na te ptaki, świadczące wprawdzie o wzruszająco uczciwej robocie, ale na mój gust za bardzo naturalistyczne w porównaniu na przykład z ptakami Wilczewskiego, który niedaleko od Pawłowskiego mieszka i swoje prace po ludowemu ślicz­ nie stylizuje. Dla Muzeum Sztuki Nieprofesjonalnej ptaki Pawłowskiego nie bardzo byłyby przydatne — dla mojej kolekcji i dla przyszłego „Muzeum Człowieka" są ważnym dokumentem. Ale podobnie jak „Matka Boska" Ziomki wymagają one tłumaczenia. Dobrze wiem, że wielka sztuka — zarówno wybitnych idywidualności, jak i wielka sztuka zbiorowa-ludowa •— nie potrzebuje komentarza. Obrazy Boscha działają na nas, nawet jeżeli nie rozumiemy języka ich symboli. Gdy widzę starą rzeźbę murzyńską, nie pytam o biografię jej autora. Wiadomości z zakresu historii kultury z końca średnio­ wiecza i o tajnej nauce Różokrzyżowców, w wypadku Boscha, czy wiadomości z zakresu etnografii w drugim wypadku są przydatne, ale nie konieczne. Większość prac w mojej kolekcji wymaga komentarza, ale nawet jeżeli chodzi o współczesną, tak zwaną sztukę ludową, komentarz z zakresu etnografii potrzebny jest w coraz mniejszej ilości wypadków. Dam ci przykład. Mam w kolekcji ładnego, kupionego zresztą w Cepelii, św. Floriana Tadeusza Cąkały. Każdy etnograf polski zna chyba pracę Kazimierza Dobrowolskiego Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do polowy XVI w. i potrafi zrobić mi prześliczny wykład o roli kultu św. Floriana w wierzeniach ludowych. I fajno! Tylko, że nasz chłopski rzeźbiarz Cąkała o św ! Florianie nic a nic nie wiedział, nigdzie nie spotykał się z jego przedstawieniem, póki ni© kupił sobie za 300 zł (mądra i opłacalna dla niego inwestycja) książki J. Grabowskiego Dawna polska rzeźba ludowa, w której św. Florian znajduje się na ilustracji 170. r Czy to źle, że Cąkała tę rzeźbę trochę skopiował, trochę po swojemu przerobił, że jego podejście do sprawy nie odpowiada naszym naiwnym wyobrażeniom o ludowym świątkarzu? Myślę, że nie. ..Zajmuje mnie wewnętrzny dramat tego człowieka. Jest on jednym z tych chłopo-rzeźbiarzy, o których już mówiliśmy. Ma za małe gospo­ darstwo, aby z niego wyżyć. Musiał dorabiać, a nie myślał o rzeźbieniu. Był już zdecydowany poszukać pracy w Pu­ ławskich Azotach. Ale wtedy szwagier sąsiada, znany niby-ludowy rzeźbiarz, przypomniał sobie ptaki i inne zwierzęta przez Cąkałę kiedyś strugane i doradził mu, aby rzucił się na rzeźbienie. Cąkała zgodził się spróbować szczęścia w sztuce ludowej, tym bardziej że dojazd do Puław był kłopotliwy, a jego zdrowie szwankowało. Udało mu się, Cepelia chętnie jego prace kupuje. Ale dowcip polega na tym, że z początku Cąkała na sztuce ludowej zupełnie się nie znał — w jego okolicach nie było już świątków ani kapliczek tak, że musiał poznawać t ę sztukę stopniowo w cepeliowskim punkcie skupu, na wystawach, w sklepach, z książek i u innych rzeź­ biarzy — i że mimo to wszystko sukces jego całkiem jest 76 zasłużony. Przerabiał wzory, często przez chwilę tylko podpatrzone, często błędnie zrozumiane, w sposób tak oryginalny, że jego prace są natychmiast rozpoznawalne. Są to figurki tak gładko, grzecznie i porządnie zrobione, że świetnie odpowiadają dzisiejszym ogólnym wyobrażeniom 0 sztuce ludowej — ale jednocześnie wyrażają czy to przed­ stawiając śwuętego, czy myśliwego albo bartnika — nie­ przystępną powagę i beznadziejny smutek właściwe pra­ starym bóstwom. Są one dekoracyjno i przy t y m również groźne. Wyglądają na pierwszy rzut oka jak „świątki", al© nimi nie są. Ich niezwykłość polega między innymi na tym, że spra­ wiają nieroalne wrażenie, jakby ktoś złączył —• omijając cały okros sztuki i kultury chrześcijańskiej — archaiczną rzeźbę kultową z rzemiosłem artystycznym cepeliowskim. I o to chodzi: jak ten człowiek, szukając ubocznego, nietrudnego zarobku, trafił zupełnie przypadkowo do rzeź­ biarstwa, i jak ni© zadowalając się uczciwą chałturą, grzebał coraz głębiej aż odsłonił przedchrześcijańskie archetypy. W parze z t y m wypadem w głąb idiio u tego rzeźbiarz o nie­ zwykle namiętna ambicja — być najlepszym, najbardziej cenionym, ambicja, która wydaje się być w kompletnej sprzeczności z pierwotnym celem znalezienia ubocznego za­ robku. Arcyciokewy dramat, o którym mówiłem, pologa chyba na tym, iż t u można obserwować narodziny głęboko sięgającej twórczości prowokowanej przez konioczność zownętrzno -materialną. A.J. Przykłady, o których mówisz — „Matka Boska" Ziomki, ptaki Pawłowskiego, świątki-nie-świątki Cąkały — wymagają rzeczywiście komentarza. Ale czy nie skrzywiasz trochę profilu kolekcji, preferując takie właśnie dzieła, podczas gdy nie masz pozycji tak zdawałoby się podsta­ wowych, jak np. Ociepka. Masz przecież zaledwie jeden, 1 to nie najlepszy jego obraz oraz kilka rysunków. — Boleję nad tym, że mam tak mało prac Ociepki, ale jest on dla mnie po prostu za drogi. Chciałem kupić jego Narodziny człowieka, jeden z kluczowych obrazów jego okresu teozoficznego. Nie mogę jednak zapłacić za jeden obraz tyle, ile wynosi cena samochodu średniej klasy. Owszem mogę, gdy muszę, gdy naprawdę nie ma innoj rady. Ale z pracami Ociepki tak nie jest. To, że Ociepka jest o tyle bardziej znany niż wszyscy inni naiwni malarzo polscy nie znaczy, że jego dzieło jest o tyle „lepsze", „cie­ kawsze" od innych. Z powodów, które mnie w t y m miejscu nie interesują, jest on dość wysoko notowany na giełdzie. Możliwe, iż zakup obrazu Ociepki to dobra lokata kapitału. Wątpię, ale to możliwo. W żadnym wypadku nie dla mnio. Ale ja też umiem ocenić, jeżeli zainwestowany kapitał, dobrze pracuje. Tylko w innym sensie. Zamiast kupowania obrazu uznanego, wyrobionego artysty i liczenia na to, że wartość tego obrazu wzrośnie, po prostu wolę kupić pracę „niegotowych", nie uznanych jeszcze twórców, licząc na to, iż moje poparcie doda im otuchy, stworzy bodziec do kontynuowania poszukiwań twórczych, czasem w ogóle do malowania czy rzeźbienia. A.J. Tak jak w tej historii z Sułowskim, u którego zamówiłeś 60 obrazów — aby tylko wrócił do malowania. — Rozumiesz, bardzo lubię pracę tego kapitału, w t y m sensie, że ja powoduję coś, popchnę naprzód, dopomogę w rozwoju. Tylko zrozum też, że to żadna filantropia. Jestem bardzo ciekawski i uwielbiam obserwowanie pro­ cesów w toku... A.J. Ależ t y nie tylko obserwujesz, ale również i inge­ rujesz, i to z całą świadomością i . . . satysfakcją. •— Oj, tak! Obserwować, odrobinkę maczać swoje paluszki, bardzo dyskretnie ingerować! O tym, jeżeli pozwo­ lisz, zaraz. Najpierw jeszcze coś o problemie, o którym mówiliśmy. Kierunek rozbudowy kolekcji pozwolił mi uniknąć* �I I . 32. Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. tych strasznych wydatków na obraz Ociepki. Gdyby moją ambicją było przygotowanie, a później urządzenie muzeum polskiej sztuki nieprofesjonalnej, wypadałoby taki obraz mieć, bo Ociepka w tej sztuce ma określone miejsce. Ale nie jest moim zamiarem pokazanie w kolekcji i , jeśli Bóg da, w późniejszym „Muzeum Człowieka", kompletnego prze­ kroju polskiej sztuki nieprofesjonalnej. I dzięki temu, że nie mam obowiązku kupienia Narodzin człowieka, obrazu malowanego 26 lat temu, mogę dopomagać temu, co dziś jest w stadium narodzin. A.J. A co zamierzasz robić dalej ? Przecież twój dom już pęka w szwach. Ja,k widzisz przyszłość swej kolekcji? — Co z t y m wszystkim ma być? Na pewno jasne, że miejscom kolekcji jest Polska. To zdumiewająco bogate zwierciadło umiejętności, inteligencji, twórczości ludzi tego kraju musi w nim się znajdować. To oczywiste, tylko że dla mnie wynikają z tego daleko idące konsekwencje. Chciałbym, aby kolekcja została tu, ale chciałbym też być z kolekcją. Ten zbiór i pisanie o twórcach w nim reprezen­ towanych jest dla mnie jakby zaczętą pracą. Doprowadzenie jej do przyzwoitego punktu będzie trwało długo. Do końca mojego życia praca taka wystarczy. Lubię być korespondentem, bardzo chciałbym poznać jeszcze inne kraje, gruntownie, nie jako turysta, 'ale jako dziennikarz, pisząc o takim np. Meksyku i spędzając tam część życia. Zawsze lubiłem zaczynać coś na nowo. Ale wiem, że już tego nie mogę. To jedna z tych rzeczy, której się teraz pomalutku uczę od moich rzeźbiarzy i malarzy •— aby się trzymać własnej drogi. Zostawienie tej zaczętej pracy byłoby po prostu grubym świństwem. Śmieszne to i pouczające, chociaż wbrew prawom natury, że z motyla-fantazji wylęgła się ciężka pełzająca gąsienica-obowiązek. Ale to naturalnie tylko jeden aspekt tej sprawy. Drugi — to zaskakujące poznania, niesamowita przyjemność, wynikająca ze stałego kontaktu ze światem tej twórczości i jej autorami. Byłoby arcyaspołeczne chcieć to wszystko mieć wyłącznie dla siebie. Z tym znowu łączy się druga pewność, co do przy­ szłości kolekcji. Musi nie tylko zostać w Polsce, ale też trzeba ją jeszcze bardziej udostępnić dla ludzi. Już teraz jest to półpubliczna impreza. Mówiłem, iż nie jest prosto współżyć z tymi rzeźbami, ale to nie wszystko. Problem nie tylko na t y m polega, że t u bez przerwy cały kongres Chrystusów Frasobliwych bacznie patrzy na ciebie, ale 77 �i potrzebuje osobistych kontaktów, rozmów, inspiracji. Zaproszenie ich na pobyt w takim muzeum-ośrodku mogłoby im dużo dać. Nie mam ambicji, aby „muzeum" było kiedyś ozna­ czone gwiazdkami w różnych baedokerach. Dla turystów maszerujących przez zabytki takie „muzeum" byłoby zbyteczne. Natomiast wyobrażam sobie, że ludzie pragnący skupienia,, albo w nastroju zamyślonym, odwiedziliby chętnie takie „muzeum"-ośrodek, aby popatrzeć, podumać, porozmawiać, wypić kawę. Podobało mi się na przykład to, że w tych dniach przyszedł do nas znajomy, o którym wiedzieliśmy, że miał ostatnio ciężkie przeżycie. Pytał, czy może w naszym domu trochę pobyć; oglądał rzeźby, obrazy, zjadł z nami obiad, i mimo że z nami nie rozmawiał o swoich kłopotach, powiedział na pożegnanie, iż to kilka godzin spędzonych w tym domu dobrze mu zrobiło. Był to dla mnie jeden z ważnych znaków, że jesteśmy na dobrej drodze. Mam wrażenie, że to przyszłe „muzeum", jeżeli się uda, będzie jakby wyższą szkołą optymizmu. Obecnie w naszym małym domku zebrane są prace 200 prostych ludzi, nie żadnych wielkich geniuszów, których dzieła zawsze trochę przerażają normalnego widza. A tu są prace naszych sąsiadów, ludzi, z którymi żyjemy, często ich nie zauważając. I tu nagle okazuje się, jak bogate i ciekawe jest ich wnętrze, jak oni, zwykli ludzie, są niezwykli. Jak zwykły człowiek popatrzy na to bogactwo może nabierze trochę zaufania także do siebie. I nie wiem czy to nie byłoby w ogóle najważniejsze. U. 33. Karol Ziomko, Michalin, pow. Aleksandrów K u j . Matka Boska Częstochowska, płaskorzeźba polichrom., wym. bez ram 49x38 cm. i na tym, że prócz nich — chociaż na szczęście z przer­ wami — cała masa gości i zwiedzających, którzy patrzą na rzeźby i przez rzeźby na twoje mieszkanie, na twoje nie schowane przez zapomnienie skarpetki i na ciebie samego. Pamiętasz sztukę Mrożka o męczeństwie Piotra Oheya. Moje nocne koszmary już idą w tym samym kierunku: kiedy budzimy się rano, sypialnia jest pełna dzieci, którym nauczycielka tłumaczy: I tu, moje miło, wiszą obrazy naszej słynnej samorodnej malarki pani Marty Michałow­ skiej, tu natomiast spoczywają założyciele tego muzeum, powiedzcie im grzecznie, dzień dobry. Chętnie otworzyłbym nasz dom jeszcze bardziej, ale równocześnie chciałbym trochę odseparować przynajmnioj sypialnię i łazienkę. Brakuje mi poczucia własności prywatnej, mam za to wyrobioną potrzebę osobistej niezależności. Chcę przez to powiedzieć, że chętnie kiedyś zrobię z kolekcji coś w rodzaju fundacji, ale pod warunkiem, iż da się uniknąć biurokratyzacji, instytucjonalizacji, utrupienia całego przedsię­ wzięcia. Założenie fundacji będzie t y m bardziej potrzebne, że mam zamiar kolekcję chociażby odrobinkę zinternacjonalizować. Będzie to zawsze kolekcja, albo muzeum poświęcone przede wszystkim polskiej nieprofesjonalnej twórczości plastycznej, ale by umożliwić porównanie z odpowiednią twórczością innych krajów powstaje potrzeba sprowadzenia niewielkiej ilości obcych eksponatów. Gdy mówię o przyszłym muzeum, mam bardzo dziwne uczucie. W żadnym wypadku nie może to być muzeum w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Powinno być miejscem spotkań, zresztą również dla samych twórców. Potrzebne są im najróżniejsze formy pomocy. Jeżeli chodzi o pomoc materialną, o organizowanie wystaw itd. Państwo dużo dla nich robi. Ale wielu z nich żyje w kompletnej samotności A.J. Wróćmy jednak do tych twoich inspiracji. Czy nie obawiasz się, że mogą one jakoś zakłócić naturalny tok rozwoju twórców? — Wszystko inspiruje, telewizja, prasa, turyści, proboszcze, konkursy, Cepelia... Czemu akurat ja nie miałbym inspirować ? Ale robi się późno, a to taki szeroki temat, ograniczę się więc tylko do kilku uwag. Wielu rzeźbiarzy poszukuje nowych tematów i lubi świat legend. Ostatnio pojawiły się t u i tam figurki św. Małgorzaty, która trzyma na smyczce wielkiego smoka-diabła, jak przytulnego kundla. Po prostu lubię opowiadejć tę mało w Polsce znaną legendę, a moim znajomym rzeźbiarzom przypadła ona bardzo do gustu. Bo legenda ta demonstruje, jak silna może być mała wątła dziewczyna, o niebo silniejsza, niż potęgi ciemności. Inspirowanie, to wielka radość i ciężka praca. Trzeba z twórcą dużo rozmawiać, trzeba jego prace długo oglądać, ażeby odkryć, co znajduje się tam w zarodku. Przykład? Chociażby Droga Krzyżowa Wojciecha Oleksego, głucho­ niemego parobka z Paszyna, który zaczął rzeźbić mając ponr,d 60 lat i w ciągu kilim lat niesłychanie się rozwinął. Zauważyłem, że dla niego, głuchoniemego, język gestów w rzeźbie był niezwykle ważny i że akurat to było jego silną stroną w przeciwieństwie do prawie wszystkich rzeź­ biarzy ludowych. Ale z tej zdolności przez jakiś czas niedużo wynikało, ponieważ tradycyjne wzory rzeźby ludowej są bardzo statyczno. Długo zastanawiałem się, i w końcu poprosiłem Wojciecha, Oleksego przez ks. Nitkę, który go odkrył i opiekuje się nim, o zrobienie dla mnie całej Drogi Krzyżowej. Efekt przekroczył moje oczekiwania. Była to Droga Krzyżowa niezwykle dramatyczna. Przyjechałem do autora w dniu, w którym skończył swoje wielkie dzieło. 14 stacji było ładnie rozstawionych w izbie brata. Żona brata podała licznie zebranym sąsiadom tort własnej roboty. Pośród gości, którzy go podziwiali, wśród wszystkich tych rzeźb spał sobie wyczerpany i szczęśli­ wy Wojciech Oleksy. Ponad 60 lat ludzie z Paszyna mieli go za debila. Teraz go uznali. Był to dla mnie jeden z naj milszych dni w mojej „karierze" kolekcjonera. Fot.: St. Stępniewski — il. 1; J . Świderski — il. 2—19, 21—83 7S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f3a97d0058d44c3671dd7c79fe1368c.pdf 7f935c5d72c2408d66c176035b2dded2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4133 Title A name given to the resource Kolekcja im.Szymańskich w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh KOLEKCJA IM. SZYMAŃSKICH W Dr Stefan Szymański, lekarz z Warszawy, kupił w 1919 r. storą chałupę bezrolnego górala-hamernika z Kuźnio, by umieścić w niej zaczątki swej kolekcji przedmiotów sztuki ludowej i kultury materialnej Górali Podhalańskich. Odtąd każde wakacje, wszelki wolny czas spędzał Szymański w Zakopanem, uzupełniając swojo zbiory. Jego medyczny zawód znakomicie ułatwiał kontakty z Góralami, był zna­ komitym pretekstom do nawiązywania znajomości, do wzajemnych odwiedzin, pogawędek. Eksponaty, w pojęciu Górali „dziady", stanowiły często honorarium za poradę lekarską, były rewanżem za ofiarowane medykamenty. W trakcie swej zbierackiej działalności dr Szymański zdobywał wiedzę etnograficzną, notow"ał anegdoty i gawędy podhalańskie, uczył się gwary, grywał nawet na góralskich weselach. Skompletowanie wnętrza chaty góralskiej i zaprezento­ wanie zebranych eksponatów w ich kulturowym kon­ tekście — zabytkowym wnętrzu było przedsięwzięciem na tle ówczesnego muzealnictwa i zbieractwa niezwykle intere­ sującym, wręcz nowatorskim. ZAKOPANEM Kolekcjonerska działalność Szymańskiego, przerwana wybuchem wojny, trwała przez cały okres międzywojenny. Zaważyło to w sposób zasadniczy na charakterze zbiorów, które — jak to spróbuję przedstawić — dokumentują nie tylko kulturę ludową Podhala, ale i (mimo woli twórcy kolekcji) są bardzo charakterystyczną ilustracją estetyzującego stosunku do góralszczyzny w okresie międzywojen­ nym. * Gdy Stefan Szymański zaczął gromadzić swe zbiory, kolekcjonerstwo etnograficzne na Podhalu miało już długą i bogatą tradycję. Od dawna działało, założone w 1888 г., Muzeum Ta­ trzańskie im. Tytusa Chałubińskiego. Muzeum to przejęło kolekcję Marii i Bronisława Dembowskich, gromadzoną w łatach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Zbiory Dembowskich spełniły w swoim czasie niezwykle doniosłą rolę: korzystał z nich Władysław Matlakowski, pisząc swe pomnikowe prace: Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu i Budownictwo ludowe na Podhalu; korzystał z nich Stanisław Witkiewicz, kopiując motywy zdobnicze I I . 1. „TEA" .Fragment izby czarnej. I mr 9 �2 I I . 2. Dr Stefan Szymański upozowany na Sabałę. I I . 3, 4. „TE A " . do swych projektów w „stylu zakopiańskim"; zwiedzali je Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Stefan Żeromski, Tadeusz Miciński i wielu innych. Jednocześnie istniała, mniej może znana, kolekcja obrazów na szkle, własność Adama Krasińskiego, przekazana potem do Muzeum Tatrzańskiego. Prócz tego działało wielu zbieraczy mniejszego kalibru: Ksawery Prauss, doktorostwo Dłuscy, rodzina Pawlikowskich i inni. W pierwszych latach X X w. wędrował po podtatrzańskich wsiach Bronisław Piłsudski, który zakupił w terenie wiele eksponatów dla Muzeum. W latach poprzedzających projektowany plebiscyt spisko-orawski (1918—19) Komitet Plebiscytowy zebrał na spornych terenach większą ilość eksponatów etnograficz­ nych, by przy ich pomocy dokumentować związki Spiszą i Orawy z Podhalem. Zbiory te, po rozwiązaniu się Komi­ tetu, także znalazły się w Muzeum Tatrzańskim. Stefan Szymański należy już do innej epoki. Gdy zain­ teresował się Podhalem, właśnie „wybuchła Polska". Styl zakopiański jako sposób narodowościowej propagandy stracił rację bytu. Idea „narodowego stylu" nie wytrzymała próby życia. Zainteresowanie kulturą ludową Podhala przestało mieć charakter patriotyczny, stało się przeżyciem artystycz­ nym, często bardzo płytkim. Zakopane przestało być pol­ skim Parnasem, stało się modnym wczasowiskiem. „Legen­ dowe postacie zakopiańskie": Chałubiński, Stolarczyk, Witkiewicz, Sabała — dawno już nie żyli. Skończyła się epoka wielkiej, zakopiańskiej ideologii narodowej; zaczął się okres patrzenia na sztukę ludową Podhala przede wszyst­ kim w kategoriach estetycznych. Okres ten był także płodny dla kultury polskiej. Wydał Szymanowskiego, Skoczylasa, Kasprowicza, Stryjeńska, Sunderlanda — by wymienić przedstawicieli możliwie naj różniejszych dziedzin sztuki. Dał także — i jest to dla tego 3 20 �okresu najbardziej chyba charakterystyczne •— niezliczoną ilość „miłośników góralszczyzny", amatorskich „znawców folkloru". Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli tej grupy był Stefan Szymański. Jak wielu ludzi w okresie międzywojennym, pozostawał on pod urokiem zarówno kultury ludowej, jak i inteligenckiej legendy Podhala, oba te nurty traktując nierozłącznie. Zachowała się fotografia przedstawiająca go upozowanego na Sabałę (il. 2) i , rzecz jakże charakterystyczna, ustawił się w identycznej pozie, co Sabała... na pomniku. Szymański lubił porównywać się nie tylko z Sabałą, lecz także z Chałubińskim. Pani Janina Szymańska, opro­ wadzająca po zbiorach, po dziś dzień opowiada zwiedzają­ cym, że doktor nazywany był „Chałubińskim Polski Nie­ podległej". Któż go tak nazywał? Prawdopodobnie przy­ jaciele i rodzina — słowem ludzie, którzy znali t ę jego słabostkę i chcieli zrobić mu przyjemność. Bo ileż analogii: obaj lekarze, reprezentujący nawet tę samą specjalność — ftyzjatrię, obaj miłośnicy Tatr i znawcy podhalańskiego folkloru, obaj społecznicy, obaj zapaleni górscy turyści. Różniła ich „tylko" jedna rzecz: u Chałubińskiego zainte­ resowanie Podhalem było pracą organiczną, u Szymańskiego zaś — pożytecznym, ale przecież prywatnym hobby. Byli to ludzie z dwóch różnych epok. Jeden był prekursorem, drugi epigonem. Za czasów Szymańskiego wszystko już się zmie­ niło: hamernicka buda, której progu nie przestąpiłby żaden szanujący się gazda, stała się reliktem „bajecznego świata Tatr", została nobilitowana na Muzeum Kultury Ludowej Podhala. Ta biedniacka chałupa, zakupiona przez Szy­ mańskiego, otrzymała inteligencką nazwę TEA na cześć matki kolekcjonera, Teodozji Anny •— ale chyba nieprzy­ padkowo nazwa ta brzmi z angielska. Potok Bystrą obu­ dowano idiotyczną kamienną rynną, a biegnącą nad po­ tokiem starą hawiarską drogę przezwano „Bulwarami Sło­ 4 wackiego". Wokół stanęły piękne, albo trochę mniej piękne, wille. Doktor Stefan Szymański zmarł w 1942 roku. Zbiory odziedziczył jego brat Tadeusz, który w roku 1951 ofiarował kolekcję Muzeum Tatrzańskiemu. W rok później ekspozycję w T E I , przygotowaną przez Edytę Starek, otwarto dla turystów. Zwiedzając zbiory, oglądamy eksponaty nie T Y P OW E dla konkretnego wnętrza (biedniacka, robotnicza rodzina), lecz N A J P I Ę K N I E J S Z E . Szymańskiego nie interesowała sztuka ludowa od strony semiotycznej; nie patrzał na wnętrze izby góralskiej jak na zespół znaków, symboli określających stopień zamożności, pozycję społecz­ ną, stosunki rodzinne, kulturę duchową i wiele, wiele innych aspektów życia mieszkańców chaty, czy też ogólniej — twórców kultury podhalańskiej. W jego pojęciu izba była zgromadzeniem przedmiotów pięknych albo tylko ciekawych, świadczących, że „nasz l u d " jest niesłychanie utalentowany, i że ma piękną, h y m ą przeszłość. Taki stosunek pozostał do dziś. TEA jest, w przekona­ niu zwiedzających, typową chatą góralską, pozostałą z daw­ nych czasów dla ich przyjemności; mało kto potrafi sobie jednak uzmysłowić, że kolekcja obrazuje także stosunek inteligenta z miasta do podhalańskiej kultury ludowej. Dzieła sztuki mają w kolekcji im. Szymańskich ogromną przewagę nad eksponatami z zakresu kultury materialnej. Podobna proporcja daje się zauważyć w zbiorach głównych Muzeum Tatrzańskiego, gdzie istnieje kolekcja prawie 400 łyżników, gdzie przechowuje się wspaniały zbiór kilkuset obrazków na szkle, ale gdzie nie ma prawie zupełnie ekspo­ natów z zakresu uprawy roli, ludowego transportu, zbierac­ twa, łowiectwa, obróbki drewna itp. W T E I znajdziemy wprawdzie drewniane widły, rąbanicę, tryfus czy stępkę, ale przede wszystkim rzucają się w oczy obrazki na szkle �izbie znajdować się w żaden sposób nio mogły (ii, 1). Na ścianach koło pieca flinty i rożki na proch. Po pierwsze — natychmiast by wybuchło, po drugie — któryż gazda chwaliłby się posiadaniem broni, gdy od tylu dziosięcioleci „polowacka" była surowo zakazana? Budzi zdziwienie duża ilość narzędzi i naczyń pasterskich: obońki, drewniane siodło, beczułka na bryndzę, formy na oscypki i redykałki — skąd to przedmioty w chacie hamernika ? Doktor Szymański nie zadawał sobie tych pytań — nie interesowała go prawda naukowa, realizował swoją wizję artystyczną, odtwarzał staro, dobre czasy. Przechodzimy do białej izby, która jest prywatnym mieszkaniem i państwowym muzeum jednocześnie (ii. 5). Wśród gęsto rozłożonych eksponatów mieszka p. Janina Szymańska, opiekunka zbiorów, zasłużona popularyzatorka kultury podhalańskiej, która już od dwudziestu kilku lat niestrudzenie oprowadza wciąż nowych i nowych turystów. Na świętalnym, intarsjowanym stole •—• telefon. Nad łóżkiem opiekunki zbiorów — obrazki na szkle i rzeźby z kapliczek, pod łóżkiem — garnek z mlekiem. Na ścianie obok — kosa spod Racławic i kajdany na zbójnika, nie używane, w dob­ rym stanie. Przypomina się wierszyk Boya: Jest tam kijek Kościuszki, Króla Piasta garnuszki I fajeczka Kopernika Z której se pan kustosz pyka, Jak jest w dobrym humorze. Suwarowa nahaj ka I Kolumba dwa jajka, Kierezyja wenecjańska I dziewica orlijańska •— Syćko wisi se społem. I I . 5. , ,TEA''. Fragment izby białej. okazy snycerki, stolarki czy ceramiki — jednym słowem rzeczy zebrane przez kolekcjonera głównie ze względu na ich wygląd zewnętrzny. Dlatego w chacie jest tak pięknie — i tak nieprawdziwie. W czarnej izbie oglądana wystawiony na pokaz paradny strój podhalański, łóżko z wysoką stertą śnieżnobiałych poduszek pięknie haftowanych, malowaną skrzynię — czyli eksponaty, które w tradycyjnej czarnej Teraz, w 1975 г., można się uśmiechać, zwiedzając zbiory im. Szymańskich, Oddział Muzeum Tatrzańskiego, Zakopane, Bulwary Słowackiego 39; ale powtórzmy jeszcze raz: — kolekcja ma dziś ogromną wartość etnograficzną, a wobec nie najlepszej ekspozycji w Muzeum Tatrzańskim i ponad dwudziestoletniej impotencji instytucji organizu­ jących skansen podhalański, TEA jest w praktyce jedyną placówką popularyzującą tradycyjną plastykę góralską w sposób tek niesłychanie sugestywny. Fot.: K. Gorazdowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed4468a4940a9c60256f2eac5ef91a1e.pdf dfa96b99daaa69cd569e8aff6d489b16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcjonerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4132 Title A name given to the resource Pochwała zbieractwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski 0.4 POCHWAŁA Hobbystów jest wszędzie coraz więcej, za granicą i u nas. Zrzeszają się w klubach i stowarzyszeniach, spo­ tykają na aukcjach i pchlich targach, wydają dziesiątki pism — dla wędkarzy, filumenistów, modelarzy, hodowców kanarków... Poczty wszystkich państw emitują wciąż nowe serie znaczków, z różnej okazji, kolorowe, atrakcyjne, często tak duże, że trudno je nalepić na kopertę, ale nie chodzi przecież o wygodę wysyłającego list, lecz o wielki rynek filatelistyczny. Znaczki te — jak giełdowe akcje — mają swoje kursy, notowania. Czym rzadsze, t y m są droższe i bardziej poszukiwane. Podobnie dzieje się z innymi przed­ miotami zbieractwa, a kolekcjonuje się rzeczy najróżniejsze: hotelowe nalepki, stare żelazka, podpisy idoli, o których za lat kilka wszyscy zapomną. Kolekcjonuje się także medale, plakaty, obrazy, wyroby sztuki ludowej. Hobbyzm jest w swej obecnej, masowej postaci pro­ duktem współczesnej cywilizacji, aktywnym wyrazem różnych zainteresowań, uczestnictwa w kulturze. Kompen­ suje rozliczne potrzeby człowieka — aktywności, gromadze­ nia, wyżywania się, wyróżniania. Zbierając, angażując się w jakimś kierunku — ludzie przeciwdziałają stanowi alie­ nacji, zagubienia, wypełniają pusty czas, stwarzają sobie cele w życiu, czasem tylko dodatkowe, czasem wręcz jedyne. Hobbyzm wprowadza inną hierarchię wartości, pozwalając jednostce osiągnąć satysfakcję wyróżnienia się w grupie społecznej, a zarazem wzmagając poczucie więzi z t ą grupą. Oczywiście — zbieractwo popierają, z czysto merkantylnych powodów, różne instytucje, zbieractwem można sterować — jak modą, to wszystko prawda, ale warunkiem koniecznym zbieractwa poważnego i nie chwilowego jest istnienie wśród ludzi odpowiednich dyspozycji i potrzeb. Zbierają ludzie w różnym wieku i z różnych kręgów społecznych. Młodzież i ludzie dojrzali, robotnicy i inteligenci. Niektóre zainteresowania mają charakter powszechny, jak np. filatelistyka, inne są popularne w określonych środo­ wiskach czy grupach wieku. Wśród górników na Śląsku dominuje hodowla gołębi i kanarków, emeryci chętnie hodują różne odmiany róż, kaktusów, młodzież zbiera znaczki pamiątkowe, turystyczne. Podjęcie świadomej decyzji zbie­ rania określonych przedmiotów zależy jednak nie tylko od zainteresowań, ale i od możliwości materialnych, finansowych i lokalowych. Zrozumiałe więc, że w naszych warunkach, zwłaszcza w dużych miastach, rzadko powstają wielkie księgozbiory, kolekcje rzeźb, obrazów, antyków. Częściej natomiast spotyka się zbiory plakatów, monet, druków (np. okupacyjnych), przedmiotów sztuki ludowej, jarmar­ cznej a nawet kiczu. Kolekcjonerstwo wynika z różnych motywów i zaspo­ kaja różne „piętra" potrzeb duchowych człowieka. Naj­ prymitywniejszą formą jest zbieranie dla samego zbierania. Znałem człowieka, który gromadził roczniki gazet wraz z książkami, które dodawano przed wojną, jako premię, prenumeratorom. Nie czytał ich, a gdy bomba padła na dom, ratował z gruzów właśnie te zakurzone stosy gazet i książek. Zbieranie dla samego zbierania może stać się nałogiem, ZBIERACTWA manią a nawet czynnością ograniczającą horyzonty myślowe' inteligencję, wrażliwość. Niemniej nawet takie hobby może pełnić funkcje pozytywne, stwarzając konkretny cel, anga­ żując czas, myśli i uczucia człowieka. Poważne kolekcjonerstwo przekracza ramy samego „hobby", wiedzie do umiłow&nia wybranej dziedziny zain­ teresowań, do pogłębienia wiedzy o przedmiocie. Zbieractwo bywa dla wielu swoistą szkołą, a nawet uniwersytetem. Niemiecki korespondent — poprzez swe zainteresowania zbieracze — stał się naprawdę doskonałym znawcą polskiej sztuki nieprofesjonalnej, węgierski eksporter win — eksper­ tem w dziedzinie karpackiego malarstwa na szkle, polski dyplomata: Antoni Wawrzyniak — znawcą sztuki indo­ nezyjskiej. Zbieractwo, którego początkiem było przypad­ kowe nawet zainteresowanie czy oczarowanie, wiodło do coraz większej dyscypliny naukowej, do konsekwencji w kształtowaniu profilu zbiorów. O ile jednak w zbiorach tego rodzaju wyraźnie dostrzec można, zwłaszcza na początku, pewną przypadkowość, brak wyraźnej koncepcji w pozyskiwaniu eksponatów, to zbiory specjalistów, towarzyszące ich określonym zainteresowaniom, są zazwyczaj świadectwem ich wiedzy i mają wysoką wartość naukową. Wymienię t u przykładowo niewielki, ale jakże istotny zbiór ceramiki prof, dr Romana Reinfussa, zbiór ceramiki dr Aleksandra Rybickiego czy ciekawy zestaw obrazów, zebranych w toku pracy klinicznej w Stroniu Śląskim przez psychiatrę, doktora Andrzeja Janickiego. Zjawiska tego rodzaju są czymś jakościowo innym niż masowy ruch hobbystów. Różnica polega na tym, że u źródeł masowego ruchu leży chęć zbierania, kompleto­ wania, posiadania — często czegokolwiek, chęć uczestnicze­ nia w całej ceremonii należenia do klubu, dokonywania wymian, targów, pozyskiwania upragnionych obiektów, podczas gdy kolekcje poważne, przemyślane — są rezultatem zainteresowań konkretną dziedziną, a nierzadko towarzyszy temu świadomość ich roli kulturowej, społecznej. Zbieractwo sztuki ludowej, a szerzej biorąc — przed­ miotów kultury ludowej i sztuki niezawodowej ma rozmaite źródła, co dobrze chyba pokazuje cykl zamieszczonych w t y m numerze artykułów. Zbieranie różnorodnych przedmiotów kultury ludowej wiąże się przeważnie z emocjonalnym stosunkiem do daw­ nych tradycji, do wartości, które chce się uchronić przed zapomnieniem. I na t y m właśnie polega różnica — nikt bowiem nie zbiera w t y m celu znaczków czy kart do gry, czy wizytówek. Nie przypadkiem wiele, jeśli nie większość tych kolekcji, stało się zaczątkiem regionalnych muzeów lub uzupełniło zbiory już istniejących. Zadaniem nad­ rzędnym przy tworzeniu takich kolekcji była więc świado­ mość ich społecznej użyteczności, tego że utrwalają dorobek regionu, ludu. Ten motyw przesądził o powstaniu bochnieńskich zbiorów Stanisława Fischera, kilkutysięcznej kolekcji pp. Chrząstowskich z Podegrodzia, prywatnego muzeum dr Balickiego z Łańcuta czy pp. Szymańskich w Zakopanem. 3 �Również umiłowanie sztuki ludowej, wartości ideowych i estetycznych, które w tej sztuce dostrzegano, prowadziło i prowadzi do tworzenia zbiorów. Szczególnie silnie uwidocz­ niło się to na Podhalu, oczywiście za sprawą Witkiewicza i mody na góralszczyznę. Zbierał sam Witkiewicz i Maria Dembowska, a nieco później Stanisław Barabasz, kopiując motywy i formy zdobnictwa, dekoracji malarskich. Mniejsze czy większe kolekcje rzeźb i obrazów na szkle z terenu całej Polski gromadzili artyści plastycy, jak chociażby Władysław Skoczylas czy Zbigniew Pronaszko, a w ślad za nimi miłośnicy sztuki. Moda na sztukę ludową w naszym trzydziestoleciu przyczyniła się do tego, że nie tylko u znakomitych współ­ czesnych plastyków znaleźć można w domu cenne rzeźby czy obrazy, ale i wśród studentów, architektów, przedsta­ wicieli wolnych zawodów. Prawda — dawniej zbierano w terenie, po wsiach, obecnie coraz częściej kupuje się w Cepelii, na kiermaszach regionalnych. Współczesną sztukę ludową i jarmarczną zbiera się, ponieważ jest ładna, dekora­ cyjna, ożywia mieszkanie, jest zabawna, „draczna". Waż­ ne — jest tania. To nawet bardzo ważne. Można przyjąć, że wielu ludzi, mogąc swobodnie decydować się na „styl" swojego mieszkania, wolałoby antyki czy naprawdę piękne meble nowoczesne, takie jakie widuje się na ilustracjach zagranicznych czasopism. Ale sztuka ludowa jest tania: kilka ptaszków, mata, rzeźba, garnek, tkanina, sztuczne kwiaty — i już pokój ma charakter — jest barwny, przy­ tulny. Przedmioty ludowe daje się przy tym łączyć z meblem cepeliowskim, ale i z meblościankami, a nawet wkomponowa­ nym we wnętrze antykiem. Taniość odgrywa tu dużą rolę i mimo wszystkich narzutów i wyśrubowanych cen — posłu­ żenie się przedmiotami rzemiosła i sztuki ludowej (czy cepeliowskiej) wciąż jest nieporównanie tańsze od wszelkiego innego sposobu urządzenia stylowego wnętrza. Jest to różnica rzędu co najmniej kilkudziesięciu tysięcy złotych. Skoro zaś coś jest ładne i niezbyt drogie, chętnie dokupuje się przy kolejnej okazji jeszcze jeden garnek, jeszcze jeden „Włocławek", jeszcze jedną rzeźbę. Powoli gromadzi się ich coraz więcej i rośnie pokusa, aby mieć jeszcze więcej. Zwłaszcza że jest to wciąż u nas kolekcjonerstwo na miarę zwykłego człowieka. Zbieranie sztuki współczesnej daje ponadto poczucie „uczestnictwa w kulturze", zmusza do samodzielnego wy­ boru, do określania swego stanowiska, sądów estetycznych. Wprowadza element rywalizacji z muzeami, chęć pozyskania prac tych twórców, których się szczególnie ceni. Wiąże się z tym satysfakcja, jaką daje kontakt z artystą. Wielu zbieraczy, jeśli nie większość, stara się kupić bezpośrednio od ludowego twórcy. Gdy mogą — jadą do wiejskich rzeźbia­ rzy, nawiązują z nimi serdeczne stosunki, czasem — wyko­ rzystują ich, czasem naprawdę pomagają. 0 Ale kontakt z twórcą daje coś więcej niż możliwoś tańszego kupna czy większego wyboru; zbieracz angażuje się emocjonalnie, śledzi losy i twórczość zaprzyjaźnionego artysty, staje się doradcą, mecenasem, przyjacielem. Tak Emil Zegadłowicz pomagał Jędrzejowi Wawrze, gromadząc w Gorzeniu bogaty zbiór jego prac. Co więcej, zamawiał konkretne tematy, a nawet zachęcił Wawrę do robienia „piecątek", co było herezją z punktu widzenia etnografa •— purysty, ale niezwykle ciekawe dla badania procesu twór­ czego, relacji między tradycją a inwencją, nie mówiąc już o tym, że dzięki Zegadłowiczowi sztuka nasza zyskała kilkanaście znakomitych drzeworytów (wydanych następnie w tece przez pisarza). Leonem Kudła opiekował się Karol Tchorek, wprowadził nawet go do Związku Polskich Artystów Plastyków. Zgro­ madził też dużą i nader pełną kolekcję dzieł kozienickiego rzeźbiarza, z której część znajduje się już w zbiorach Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 Nikifora „odkrył" i kupował artysta-plastyk Seweryn Turyn, później malarz Jerzy Wolff, autor pierwszego studium 0 krynickim Matejce, a po wojnie Andrzej Banach, który wraz z żoną dużo pomógł Nikiforowi, gromadząc przy t y m ogromną i wszechstronną kolekcję jego dzieł. Wydali oni dwie książki o Nikiforze, a prace jego pokazali na licznych wystawach w kraju i za granicą. Oczywiścio można t u wtrącić uwagę, że zbieranie nie zawsze jest filantropią, że kolekcja Tchorka czy Banacha w ciągu lat nabrała wartości, ale nie zmienia to faktu, że w Polsce (w odróżnieniu od Zachodu) motyw zysku pojawia się sporadycznie i to raczej w fazie późniejszej, gdy okazuje się, że tanio zdobyte dzieła warte są niewspół­ miernie dużo. Na ogół dominuje zainteresowanie sztuką 1 osobą twórcy. Zainteresowanie to bywa jednym z powodów powstawa­ nia zbiorów. Zimmerer wręcz mówi, że go nie interesuje „sztuka", alo dzieło jako wyraz osobowości, psychiki. Śledzi on rolę, jaką odgrywa twórczość w życiu ludzi. Dr Janicki gromadzi rysunki, rzeźby, obrazy, tkaniny — nie tylko dla ich wartości estetycznych, ale przede wszystkim ekspresywnych, emocjonalnych, widząc w nich wyraz osobo­ wości człowieka. Twórca — zaciekawienie jego osobą, sta­ nowi też ważny motyw w tworzeniu kolekcji pp. Erberów z Kielc, Jana Sznajdra z Konina czy Ferdynanda Kijak-Solowskiego z Krakowa. Nieco inną motywację, choć również nie „artystyczną" przedstawia Wojciech Siemion. Rzeźby, obrazy — są dla niego rodzajem „pamiątek", wiążą się ze wspomnieniami kontaktów z plastykami zarówno zawodowymi, jak i ludo­ wymi, naiwnymi. Szczególną, graniczną postacią kolekcjonerstwa i pasji naukowej, i artystycznej — jest gromadzenie nie samych obiektów, a sporządzonych przez siebie ich wizerunków. Jeszcze w początkach naszego stulecia fotografowała ludowe budownictwo Bronisława Kondratowiczowa, a Stanisław Ba­ rabasz rysował i kalkował to, co najciokawsze było na Podhalu. Władysław Skoczylas utrwalił w szkicowniku wszystkie kapliczki podhalańskie. A w czasach nam współ­ czesnych kapitalną kolekcję „strachów" sfotografował Jan Kurkiewicz. Lata całe chodził z aparatem po beskidz­ kich polach, wyszukując wciąż nowe obiekty. Rysunki „remontowe" na szybach dokumentował i zbierał fotografik toruński Jan Krippendorf, obrzędy, ceremonie sekt i róż­ nych wyznań utrwalił w pełnych ekspresji zdjęciach Adam Bujak. Niekiedy przedmioty o charakterze ludowym zbierane są w ramach zainteresowań obejmujących określoną tema­ tykę, np. obrzędową, myśliwską, regionalną czy historyczną. Wszystko, co dotyczy historii nowotarskiego powiatu, zwłaszcza z okresu ostatniego pięćdziesięciolecia, gromadzi w Nowym Targu pracownik PTTK Antoni Pajerski. Z terenu Rzeszowszczyzny duży i bardzo różnorodny zbiór ma doc. dr Franciszek Kotula. Krakowski plastyk Zbylut Grzywacz zbiera z kolei tematykę „końską". Rzeźby, obrazy i grafiki, ozdoby, pamiątki, a także ludowe zabawki czy wycinanki z motywem konia. Właśnie ta rozpiętość punktów widzenia i wyboru przedmiotów zainteresowań decyduje o tym, że kolekcjo­ nerstwo jest ciekawe, a czasem i cenne, że niejednokrotnie właśnie ono ratuje dla kultury pewne zjawiska, które inaczej skazane byłyby na zagładę. Przecież gdyby nie wspomniany t u Jan Kurkiewicz, o strachach wiedzielibyśmy bardzo niewiele. Żadne muzeum nie pomyślało nawet o dokumentowaniu ich, bo też nie mieściły się w tradycyjnym repertuarze etnograficznych muzeów i nie umiano spojrzeć na nie jak na obiekty intere­ sujące od strony artystycznej. Nie przypadkiem strachami zainteresował się mniej więcej w tym samym okresie, �w końcu lat pięćdziesiątych — Tadeusz Kantor, który za­ mierzał nawet wraz z Haliną Ptaszkowską zrobić wystawę „strachów", redaktor Irena Groszowa z „Gromady", na której apel nadesłano nawet sporo „strachów" z terenu, rzeźbiarz — Jerzy Jarnuszkiewicz, który namawiał redakcję „Polskiej Sztuki Ludowej" do podjęcia tego tematu. Alo tylko Kurkiewicz doprowadził zamysł do końca. Warto przypomnieć, że był on artystą grafikiem. Jest symptomatyczne, że na zjawisko to zwrócili uwagę przede wszystkim plastycy i to ci, o których najchętniej mówi się „nowocześni". Trudno t u więc mieć pretensję do muzeów, zwłaszcza że sam charakter tych z natury rzeczy szacownych instytucji skłania do myślenia konser­ watywnego, tradycyjnego. Muzea dokumentują bowiem przeważnie przeszłość, a z tego, co się dzieje współcześnie, wybierają wartości już uznane, ucukrowane, nie budzące sporów. Muzea działają metodycznie i fachowo, w myśl z góry ustalonych założeń. Obce im są wszelkie szaleństwa, ryzyko wydawania na wątpliwe zakupy społecznych pie­ niędzy, których nigdy nie za wiele. Muzea mają komisje, a wiadomo, że system komisyjny prawie zawsze powoduje obcinanie wszelkich skrajności. Zespół wieloosobowy, w którym na dodatek wielu członków stara się myśleć tak — jak ich zdaniem powinien myśleć przedstawiciel instytucji, którą reprezentują — często wybiera te wartości, które są już znane, sprawdzono. Dodajmy do tego konserwatyzm niektórych wybitnych specjalistów starszego pokolenia, którzy autorytetem swym również oddziaływali hamująco na politykę zakupów, dodajmy opieszałość w decyzjach o zakupie, w wypłatach, konieczność uzyskania różnych akceptacji — aby jasne się stało, dlaczego muzea, z powodów obiektywnych, a w każdym razie psychologicznie zrozu­ miałych, nie są forpocztą nowego. 7 Mówię t u oczywiście o muzeach etnograficznych, ra­ dykalne zmiany zachodzą bowiem w muzeach sztuki współ­ czesnej, które — wręcz programowo — zaczęły uczestniczyć w procesie kształtowania współczesnej twórczości. Otóż u nas muzea etnograficzne przy wielkich zasłu­ gach, których nikt nie neguje, nie zauważyły: ekranów ulicznych fotografów, malowideł strzelnic, lunaparków, karuzel, „sztuki" jarmarcznej, zaliczanej od razu do „kiczu", nie zauważyły okresów przejściowych pomiędzy strojem „tradycyjnym" a miejskim, lokalnych i czasem efemerycz­ nych mód i tylko niekiedy rejestrowały fakty nowej obrzę­ dowości (Bytom, Poznań). Oczywiście zarzut ton równie dobrze można odnieść i do instytucji zajmujących się bada­ niami terenowymi, nie chodzi t u jednak o rozwijanie tej tematyki, lecz o pokazanie dlaczego nawet w kraju o tak silnej sieci muzeów jak u nas, wciąż istnieje sens prywatnego zbieractwa jako czynnika uzupełniającego. 7 Zbieracz działa natomiast na innych prawach. Sam sobio jest panem, nikomu nie musi się tłumaczyć, co i dla­ czego zbiera. Ma prawo do ryzyka, do szaleństwa, które — czasem — może okazać się błogosławione, gdy się okaże, że w tym swoim pozornym szaleństwie zdołał dojrzeć to, co muzea spostrzegły już po fakcie, albo czego w ogóle nio dojrzały. Społecznie sytuacja jest t u z punktu widzenia Państwa bardzo wygodna. Kolekcjonerzy ratują na własny koszt ślady przeszłości i współczesności, a wiadomo, iż prędzej czy później większość tych zbiorów przejdzie do muzeów (w formie dotacji czy zakupów). 7 Chciałbym być dobrze zrozumiany. Nie atakuję po­ szczególnych muzeów, oceniam tylko sytuację obiektywnie istniejącą. Czy można ją naprawić ? Częściowo tak, i w ostat­ nich latach widać w yraźną zmianę na lepsze — ale częściowo nie, ponieważ w naszych warunkach finansowych muzea nie mogą być śmietnikiem* rzeczy byle jakich, ich prawo 7 do ryzyka musi być społecznie kontrolowane, a przepisy, nawet skądinąd uzasadnione, hamują inicjatywę ludzi. A sami ludzie ? Oni przecież decydują w końcu o wszyst­ kim. W muzeach są pracownicy, często po prostu urzędujący „od—do", wielu trafiło tam po studiach raczej przypadkowo czy z rozsądku, a nie z przemożnej pasji. Muzealnictwo, które kiedyś, w początkach swych było zamiłowaniem, stało się zawodem, jak każdy inny. Ale kolekcjonerstwo zawsze jest zamiłowaniem. Nie daje profitu, jest bezintere­ sowne. Prawda, zbieracz staje się czasem niewolnikiem swej kolekcji — ale nigdy urzędnikiem. Gdyby nie miał pasji do tego co robi, nie zbierałby. To chyba oczywiste. Śpieszę t u dodać, że znam i w muzeach cudownych ludzi, których nazwisk nie wymienię, raz — że znam przecież nie wsz5 stkich, dwa — że nie chcę utrudniać im życia. Ludzi autentycznie zaangażowanych, dbających o swe muzeum, o zakupy, nie patrzących na zegarek, mających czas na zajmowanie się konkretnymi twórcami, na prawdzi­ wą nad nimi opiekę. Współpracowało więc z Józefem Piłatem Muzeum Świętokrzyskie, kupowało jego rzeźby, wożono go do sanatorium, leczono... W Nowym Sączu opiekowano się Marią W nęk, w Sieradzu — Edwardem Korpą czy Fran­ ciszką Grala, we Włocławku — Stanisławem Zagajewskim i malarkami fajansu, w Zakopanem — Sutorem i malarzami na szkle, w Łęczycy zaś muzeum od początku patronuje rozwojowi tego ośrodka ludowej rzeźby. Nie muszę dodawać, że dzięki temu patronujące muzea mają naprawdę reprezen­ tacyjny wybór prac swych podopiecznych. 7 r Czasem opiekę sprawują inne placówki — Dział Plastyki Wojewódzkiego Domu Kultury we Wrocławiu dba o spra­ wy bytowe i właściwą „politykę" zakupów rzeźb przez muzea, opiekując się zwłaszcza Bolesławem Musiałem, Janem Zworskim i Józefem Lurką. Z twórcami ludowymi współpracuje P D K w Myślenicach, w Węgorzewie. Nie zmienia to jednak faktu, że i t u prywatny kole­ kcjoner wnieść może swój pozytywny wkład. Niektórzy zbieracze mają ścisłe i serdeczne kontakty z jednym czy kilkoma twórcami, zbierają nie tylko ich dzieła, ale i listy, zapiski ze spotkań, pomagają, radzą. W rezultacie nie tylko legitymują się zbiorami, ale i wiedzą o ludziach. Wykorzystu­ ją tę wiedzę w pracy naukowej czy publicystycznej, lite­ rackiej. Zbieractwo jest więc nie tylko prywatnym zaintereso­ waniem czy nawet nałogiem, ale i czynnikiem liczącym się w kulturze, wartym uwagi i pomocy zwłaszcza ze strony muzeów, dla których kolekcjoner może być sojusznikiem w ich działaniu. Bzecz tylko w tym, aby nie traktować zbieraczy jak uprzykrzonych konkurentów czy wrogów. Przykładów pozytywnych jest sporo, wymienię t u choćby spotkania z kolekcjonerami oraz pokazywanie ich zbiorów przez muzea (np. Narodowe i Etnograficzne w Krakowie oraz Warszawie). Współpraca taka może iść jednak znacznie dalej, warto kontaktować się ze zbieraczem-znawcą, zapraszać kolekcjo­ nerów do dyskutowania programów pracy, omawiania nowych nabytków. Zbieracz, zwłaszcza poważny, to natu­ ralny sojusznik muzeum, a nawet więcej... Nie zapominajmy, że większość zbiorów muzealnych powstała przecież w opar­ ciu o zbiory prywatne. Kolekcjoner t y m się bowiem różni od przypadkowego zbieracza kilku rzeźb czy obrazów, że docenia wartość swego zbioru, czasem nawet przecenia, stąd tak częste dążenia do przekształcenia prywatnej kolekcji w muzeum, w izbę regionalną — gdy nie ma po temu ani realnych warunków, ani sensu. Kolekcjoner jest do dorobku swego życia przywiązany. Naturalne jest, że z troską myśli o dal­ szych losach zbioru. Człowiek nawet gdy musi pozbyć się psa czy kota, stara się, aby trafił w dobre ręce. Cóż dopiero, 5 �gdy chodzi o kolekcję. Zrozumiałe, że zbieracz w pewnym momencie swego życia zaczyna myśleć o tym, aby eksponaty nie zostały rozproszone. Większość zbieraczy, których znam, widzi w przyszłości miejsce dla swych zbiorów właśnie w muzeum. Ale chcieliby mieć pewność, że ich dar nie zostanie rozproszony ani zniszczony. Kto wie, czy w szczegól­ nych sytuacjach nie wrócić więc do dawnej praktyki poka­ zywania ofiarowanych kolekcji w całości, bez rozpraszania ich po różnych działach, skazywania na niepewną wegetację w nie zawsze najlepiej urządzonych magazynach. Współpraca muzeów może polegać —- a są przecież już precedensy — na konserwacji cenniejszych obiektów w ob­ jętej opieką prywatnej kolekcji, w pomocy przy inwenta­ ryzacji, w dokumentacji fotograficznej, w uzyskaniu dla zbieracza przywilejów lokalowych, w staraniach o przyznanie specjalnej renty na starość itd. Wiem, że o tych sprawach myśli się w Ministerstwie Kultury, ale czasem nawet wyższa instancja nie jest konieczna, a wystarczy dobry klimat, serdeczność, rzetelność i dobra wola. Chciałbym t u dodać jeszcze jeden argument przema­ wiający ,,za" kolekcjonerstwem. To nie kolekcjonerzy obra­ bowali z rzeźb przydrożne kapliczki, nie oni ukradli modli­ tewnik Nikifora (zakupiony potem za ciężkie pieniądze przez Muzeum w Nowym Sączu), pięknego Frasobliwego z kościoła w Grzegorzewicach itd. Nie twierdzę, że tego rodzaju wypadki nie mogły mieć miejsca — ale jest to margines. Kradli raczej ci nie związani blisko z kulturą ludową, nie rozumiejący jak głęboko ranią ludzi, zabierając im przedmiot kultu, ślad po ojcach, przeszłości. Kradli turyści, studenci, plastycy — najlepiej doceniający wartość zabytku. Ileż rzeźb i ikon wywędrowało za granicę, ile utonęło w prywatnych mieszkaniach... Tylko cząstka trafia czasem do salonów Desy, w których zresztą muzea etno­ graficzne na ogół nie kupują (!). Kupują natomiast zbieracze i uważnie śledzą, co się pojawia w Desie czy Cepelii. Docierają sobie tylko znanymi drogami do osób mających interesujący ich obiekt, moles­ tują, targują latami i przeważnie w końcu pozyskują taką rzeźbę czy obraz. Kolekcjonerzy d r e n u j ą c pokątny rynek sprawiają, że rozproszone a wybitne dzieła sztuki trafiają do kolekcji — a już to zwiększa ogromnie szansę ich po­ zyskania k i e d y ś przez muzeum, uwzględnienia w pra­ cach naukowych, przy organizacji wystaw itd. Nie wszystko jednak odbywa się bezkolizyjnie. Są sytuacje drażliwe i dwuznaczne, trudne do uniknięcia, gdy np. pracownik muzeum gromadzi własną, prywatną kolekcję. Znam kilka takich przykładów i wiem, jak trudno zachować w opinii innych absolutnie czyste ręce, zwłaszcza gdy od tego pracownika zależy kwalifikacja prac do za­ kupu. Zresztą wiadomo jak silna jest żyłka kolekcjonerska, jak trudno nie sięgnąć po okazję, być przez 24 godziny na dobę pracownikiem muzealnym, nie kupić najładniejszej figurki dla siebie, gdy się nawet prywatnie pojechało do wiejskiego rzeźbiarza. Dlatego jestem z zasady przeciwnikiem takich sytuacji. Inna rzecz, gdy pracownik muzeum zbiera dla muzeum i czyni to z pasją kolekcjonera, gdy identyfikuje siebie z placówką. Trudno nie myśleć z podziwem o zbiorze ościeni i narzędzi rybackich zgromadzonych przez prof, dr Marię Znamierowską-Prufferową w toruńskim Muzeum Etnogra­ ficznym, czy o kolekcji ceramiki włocławskiej zebranej w Muzeum Włocławskim przez mgr Romualdę Hankowską. Są zbiory muzealne bezosobowe i są takie, których by nigdy nie było, gdyby nie zainteresowanie i szczególna troska konkretnego człowieka. Gdybyśmy tak umieli to doceniać i ludziom związanym przez całe życie z kolekcją muzealną dawali zasłużoną satysfakcję, zwłaszcza po ich odejściu na emeryturę czy przejściu do innej placówki. W placówkach naukowych i uniwersyteckich sposób taki 6 jest — profesor po przejściu na emeryturę zatrzymuje gabi­ net, nadal ma możność współpracy, udziału w Radzie Naukowej, kształtowaniu planu naukowego placówki itd. A w muzeach? Następca niezwłocznie zmienia ekspozycję, trzeba czy nie trzeba, byle szybciej wycisnąć własne piętno na placówce, a zatrzeć pamięć poprzednika. Sytuacje drażliwe, wręcz niedopuszczalne, mają miejsce wówczas, gdy zbieracz izoluje odkrytego przez siebie malarza czy rzeźbiarza, uzależnia go od siebie i eksploatuje, starając się nie dopuścić do niego muzeum, czyni histeryczne grymasy i grozi pozbawieniem swej opieki — gdy rzeźbiarz sprzeda swe prace do muzeum. Z ostatnich miesięcy znam trzy takie przykłady. Jeden jest szczególnie przykry. O cieka­ wych obrazach ludowej malarki spod Krakowa dowiedziałem się zupełnie przypadkiem od lekarza z RFN, interesującego się sztuką „naiwną". Pan, który go zawiózł do malarki, prosił usilnie, aby nie pokazywać jej prac i nie ujawniać nikomu jej adresu. Widziałem też wizytówki, w których ustosunkowany kolekcjoner łaskawie zezwalał podopiecz­ nemu rzeźbiarzowi na sprzedanie rzeźb... muzeum regional­ nemu. Wysłany za granicę zabrał ze sobą część kolekcji, z której niektóre obiekty rzeczywiście wystawiał, niektóre natomiast... znaleziono zupełnie przypadkowo w jednej z galerii sztuki. W podobny sposób dotarły do galerii fran­ cuskich i amerykańskich akwarele Nikifora. Są to przykłady negatywne, świadczące tylko o tym, że ludzie bywają różni, często nie tacy, jak o t y m sami deklamują. To, że zbieracze bywają różni, że zjawisko samo ma pozytywy i negatywy — jest zrozumiałe. Na pewno jednak łatwiej byłoby unikać stron negatywnych — wzmacniając — czy w ogóle ustalając kontakty muzeów ze zbieraczami. Sądzę więc, że warto zainwestować w zbieracza, w jego kolekcję, aby mieć potem możliwość pierwokupu. Mimo wszystkich możliwych zastrzeżeń — warto stworzyć bodźce dla kolekcjonerów, a szczególną i znaczną opieką otaczać tych, których działalność ma charakter publiczny, ważny dla naszej kultury. Na koniec warto powiedzieć kilka zdań o t y m kim są zbieracze. Czy jest jakiś związek między profilem zbieranych dzieł a zawodem i środowiskiem społecznym kolekcjonera ? Otóż jest. Zdecydowanie przeważają, i to jest zrozumiałe, przedstawiciele inteligencji, zwłaszcza wolnych zawodów. Ale są też, nieliczne co prawda, przykłady zbieractwa wśród robotników, chłopów. Są to fakty jednostkowe, niemniej, a może właśnie dlatego, warto o nich wspomnieć. Przy­ wiązuję do nich wagę, ponieważ widzę je na tle innych przejawów świadczących o rosnącej randze sztuki wśród niektórych grup robotników i chłopów. Mam t u na myśli przede wszystkim wzrost zainteresowania sztuką ludową, folklorem, tradycją zawodową i regionalną, a także i roz­ wijający się ruch amatorski, zwłaszcza wśród górników i robotników. G ó r n i c y . Wiadomo mi tylko o nielicznych przypad­ kach. Ktoś zbiera lampy górnicze, kto inny folklor, inny minerały, kawałki węgla z odciśniętymi śladami żyjątek, flory. Największy jest zbiór różnych przedmiotów wiążących się z życiem i kulturą górniczą — Ryszarda Broi. Założył on własnym sumptem prywatne muzeum w Polanicy, czynne też i obecnie, już po śmierci zasłużonego zbieracza. R o l n i c y . Przykład jeden, ale znamienny, świad­ czący o rosnącej randze sztuki, o prestiżu, który w środowisku dać może nie tylko dobre gospodarzenie — ale i aspiracje artystyczne, kulturowe. Józef Brzozowski spod Łowicza wybudował muzeum, gromadząc tam ludową twórczość matki i wuja, własne rzeźby i prace córki — absolwentki liceum plastycznego. Oba fakty wydają się symptomatyczne, mówią o prze­ mianach w świadomości, o dumie z własnej kultury, którą �chcą popularyzować, zachować dla potomnych. Górnik — świadomy wartości kultury swych przodków, zdolny do licznych wyrzeczeń, by materialne wytwory tej kultury zebrać i udostępnić innym. Chłop — który dobrze gospoda­ rzy, jest zaradny, a przy tym gotów wraz z rodziną poświęcić wiele, by odtworzyć obraz przeszłości, ofiarować społeczeń­ stwu to, co jest wkładem jego rodziny. Muzeum własnych rzeźb, przeznaczone głównie dla turystów i wycieczek szkol­ nych stworzył również drwal — znakomity rzeźbiarz Józef Lurka z Bystrzycy Górnej, pow. Świdnica. Znamienne jest, iż twórcy ludowi widząc szacunek i zainteresowanie dla swej działalności, włączają się samorzutnie w różne akcje patrio­ tyczne i społeczne. Zmarły niedawno Ignacy Kamiński wybudował w Oraczewie, na własnym gruncie, pomnik na Tysiąclecie Państwa Polskiego. Maria Lenczewska ofiaro­ wała szkołom paręset obrazów ilustrujących śląskie legendy. Waldemar Paciuk sam odbudowuje drugi już z kolei pałac, ratując go przed zniszczeniem i zdobiąc zgodnie z własnymi nawykami estetycznymi. Sztukę ludową regionu zbiera i wystawia w swym domu-muzeum korzenioplastyk z Augus­ towa — Stanisław Szostak. Izby Regionalne, dotowane przez Cepelię, powstały również dzięki patriotyzmowi lokalnemu wybitnych twórców ludowych, którzy nie szczędzą czasu i wysiłku, by pokazać turystom piękno miejscowego folkloru. Przejdźmy z kolei do omówienia zbieractwa przedsta­ wicieli wolnych zawodów. L e k a r z e . Nie ma zawodu, który równie silni łączyłby się w powszechnej świadomości z postawą społecz" nikowską. Toteż mówi się (niestety coraz rzadziej) o Judy­ mach, wspomina Tytusa Chałubińskiego czy dr Jordana. Zo środowiska lekarskiego wywodzi się wielu wybitnych pisarzy, dramaturgów, znawców sztuki, plastyków-amatorów, zbieraczy. Zainteresowania ich idą w różnych kierun­ kach, od historii medycyny, poprzez kolekcjonowanie militariów, dzieł sztuki, numizmatów, medalierstwa — aż po zainteresowania ludową twórczością. Zbierają więc — cha­ rakterystyczne, że właśnie poza wielkimi centrami — dr Hoffmann ze Żnina (rzeźbę ludową), dr Balicki z Łańcuta (rzeźbę i wszelkie przedmioty ludowej kultury), dr Piotrow­ ski w Wadowicach. Wymieniam t u tylko kilka przykładów. Dodam, że dr Hoffmann część zbioru już ofiarował muzeum, a dr Balicki kolekcję swą udostępnia publicznie w ofiaro­ wanym mu w t y m celu budynku dawnej bóżnicy. 6 Zbierają też p r a w n i c y . Liczną i niezłą kolekcję rzeźb ma dr Bolesław Nawrocki z Warszawy, czasowo przebywający w Szwajcarii, gdzie zorganizował kilka wystaw rzeźb ze swych zbiorów, połączonych z odczytami. Toruński adwokat, Henryk Zawadzki, zgromadził ok. 60 kropielniczek ceramicznych, napisał też kilka prac etnograficznych. Współczesną rzeźbę zbiera w Rzeszowie adwokat Edmund Samborowski. Przypuszczam, że zbierających przedstawi­ cieli palestry jest znacznie więcej. K s i ę ż a . Powołanie — ale i zawód. Sam status księży ułatwia im żywy kontakt z miejscową ludnością. Księża malują, kupują książki, zbierają dzieła sztuki. Bywają księża głęboko zrośnięci z kulturą regionu, rozmiłowani w sztuce ludowej, zwłaszcza miejscowej. Przypomnę księdza bVdynanda Macha ya, znawcę kultury orawskiej, księdza Mieszko z Kurpi czy ks. Świstka, którego wielki zbiór znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Nierzadko księża zbierali nie dlatego, że im się sztuka miej­ scowa tak podobała, ale jako świadectwo religijnych uczuć parafian. Inspirowali zresztą tematykę religijną np. wyci­ nanek kurpiowskich, obrazów czy rzeźb. Najciekawszy zbiór współcześnie powstały ma ks. Nitka z Paszyna pod Nowym Sączom. Dzięki niemu Paszyn stał się wyjątkowo interesującym ośrodkiem ludowej rzeźby, która rozwija się tam w sposób niespotykany dawniej. Powodem działalności księdza Nitki nie była oczywiście chęć osiągnięcia efektów czysto artystycznych, ale przede wszystkim motywacja społeczna, religijna. Sam zresztą ksiądz jest postacią nie­ przeciętną, wyjątkowo barwną. Pochodzi ze wsi, z nieda­ lekich stron, jest naprawdę zżyty ze swymi podopiecznymi, rubaszny, by nie rzec „ludowy" — w sposobie bycia, bar­ dziej może z Jana Chryzostoma Paska niż z liturgicznych te­ kstów , toteż nie stąpał w swej karierze duchownej po różach... 7 Niestety, wiele z cennych, a niewielkich kolekcji prze­ pada po przeprowadzce na inne miejsce lub po śmierci kolekcjonera. Wiem o wielu zbiorach unikalnych, po których niestety ślad zaginął. N a u c z y c i e l e . Grupa szczególnie ciekawa. Nauczy­ ciele zbierają sztukę ludową regionu, ale inaczej niż adwokaci, lekarze czy księża. Inteligencja w mniejszych ośrodkach kraju ma nadwyżki czasu wolnego, odczuwa nieraz dotkliwie brak środowiska, w którym realizowałaby swoje zainteresowania humanistycz­ ne. Zbieranie stwarza dodatkową oś zainteresowań, poczucie społecznego i nie tylko doraźnego sensu tego działania •—• podobnie jak studia nad historią regionu. Ale nauczyciele, przy podobnym stosunku do historii regionu, do tradycji, kultury artystycznej — są pedagogami. Nie mają czasu wolnego, pozaszkolnego. Nie szukają dodat­ kowych zainteresowań czy celów życia. Żyją i pracują w kontakcie z młodzieżą, ucząc i wychowując. Gdy zbierają ślady przeszłości — czynią to nie tylko po to, by je w ogóle uchronić, ale by wychowywać na nich młodzież. Nie zbierają sami dla siebie. Są przede wszystkim inicjatorami, działają przez młodzież, tworząc szkolne galerie sztuki ludowej. Nie przychodzi to łatwo, czego dowodzi przejmujący tekst Jana Plucińskiego, zamieszczony w tym numerze pisma. Aż dziwne, że władze szkolne nie umiały do dziś stworzyć właściwych bodźców dla tego rodzaju działalności, która jest przecież w pierwszym rzędzie wychowaniem obywatelskim, wychowaniem w atmosferze szacunku dla kultury swych ojców, dla sztuki, dla kraju. D z i e n n i k a r z e . Tak jak cechą zbiorów księży czy nauczycieli jest ich lokalny charakter, tak dziennikarze zbierają przeważnie prace ludzi, z którymi się zetknęli, o których pisali. Wiem o licznych takich kolekcjach kom­ pletowanych przez dziennikarzy prasy miejscowej, zwłaszcza gdy dziennikarz w jakiś sposób patronował miejscowemu rzeźbiarzowi czy malarzowi. Mają też zbiory dzieł sztuki ludowej i nieprofesjonalnej •— jeżdżący wiele po kraju — reportażyści prasy centralnej, tygodników, radia, telewizji. Spotykają się w swej pracy z ciekawymi twórcami, piszą 0 nich, a otrzymany czy kupiony obraz lub rzeźba stają się nie tylko przedmiotem artystycznym, ale i śladem kontak­ tów, pamiątką, dokumentem. Ryszard Wójcik rozdział swej książki Odmieńcy poświęcił Irenie Trzaskowskiej — ma też jej obrazy. Anna Strońska pisała o Marii Wnęk 1 Antoninie Juszczak — ma też ich prace. Podobnie, zbiór jako świadectwo kontaktów, obcowania artysty z artystą, mają jeżdżący często po kraju a k t o r z y . Wymienię t u dwóch — Wojciecha Siemiona i Ferdynanda Kijak-Solowskiego. Obaj związani byli od dzieciństwa z kul­ turą ludową, obaj związków tych nigdy nie starali się zatrzeć. Obaj często jeżdżą po kraju, co sprzyja kontaktom z wiejskimi twórcami. I znów — pozyskane dzieło jest tu zarazem i przedmiotem artystycznym i pamiątką spotkania. Wyraźnie podkreśla to w drukowanym dalej tekście Wojciech Siemion. Natomiast p l a s t y c y zbierają przede, wszystkim to, co ich zafrapowało. Dla nich najważniejsze są: forma, świeżość widzenia, fantazja, szczerość, naiwność. Po kilka — kilkanaście rzeźb, malowideł, obrazów (ostatnio również gipsów jarmarcznych i makatek) ma bardzo wielu artystów7 �П. 1, 2, 3. Leluje, wycinanki Rozalii Polak z Kadzidła, pow. Ostrołęka. Kolekcja sztuki kurpiowskiej Haliny Nowosadowej plastyków, architektów. Niektórzy mają większe kolekcje, z reguły dobrze dobrane, ciekawe od strony artystycznej. Tadeusz Kulisiewicz i Alfons Karny — Nikifory, Karol Tchorek •— rzeźbę Kudły, Barbara Jonscher — baranki wielkanocne, Zbigniew Kowalewski, Józef Wilkoń, Emil Warzecha — rzeźby, kapliczki. Jan Kurkiewicz zbierał „strachy". Przed laty piękne zbiory malarstwa na szkle i snycerki huculskiej miał Zbigniew Pronaszko, dużą kolekcję zgromadzili, eksplorując zwłaszcza obszar Kurpi — Wincen­ t y i Leon Śliwińscy. Obecnie małe prywatne muzeum w oko­ licach Krynicy zakłada Stanisław Fortecki. Zbieractwu sprzyjają więc, jak widać, pewne okolicz­ ności. Nadwyżka czasu wolnego, zawód ułatwiający po­ zyskiwanie eksponatów, kontakty z twórcami, dobra sy­ tuacja materialna, odpowiednie warunki lokalowe, z reguły lepsze w małych miastach, gdzie nie obowiązują ograni­ czenia metrażu. Zbieractwo w naszych warunkach ma szansę rozwoju i duże pole działania. Zarówno wtedy, gdy jest wyraźnie zorientowane metodologicznie, jak i wówczas, gdy penetruje nowe obszary, nie dostrzegane jeszcze czy lekceważone przez oficjalne placówki. Jest zjawiskiem w naszej kulturze ważnym i ciekawym, zarówno dla etnografa, socjologa czy psychologa. Dlatego redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" zdecydowała się na przygotowanie tego podwójnogo zeszytu poświęconego kolekcjonerstwu sztuki nieprofesjonalnej, a zwłaszcza ludowej — a i nadal zamierza poświęcać uwagę temu zagadnieniu. Fot.: St. Deptuszewski Redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" zwraca się do wszystkich kolekcjonerów sztuki ludowej z prośbą o nadesłanie informacji o posiadanych zbiorach, w miarę możności ze zdjęciami najcenniejszych obiektów zarówno sztuki dawnej, jak i współczesnej. Chcielibyśmy nadal publikować co pewien czas artykuły i informacje o zbiorach, a jeśli okaże się to celowe, stworzyć kolekcjonerom możliwość wzajemnego kontaktu i współpracy. Sądzimy, iż najwłaściwszym miejscem dla tego rodzaju kontaktów będzie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, które deklaruje gotowość otoczenia zbie­ raczy swoją opieką i zainteresowane jest żywo w rozwoju kolekcjonerstwa etnograficznego w Polsce. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e76377b4ea4a129c9fedf1403d778dde.pdf c539afb8d5fa7304dc0a9874c2a466d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4442 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki,Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4131 Title A name given to the resource Wspomnienie. Prof.dr Ksawery Piwocki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PROF. DR KSAWERY PIWOOKI CZŁOWIEK PRAWY, HISTORYK SZTUKI O SZEROKICH ZAINTERESOWA­ NIACH, KRYTYK, PEDAGOG, ORGANIZATOR. DŁUGOLETNI DYREKTOR PAŃSTWOWEGO MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO, AUTOR FUNDAMENTAL­ NYCH PRAC O SZTUCE LUDOWEJ, CZŁONEK KOMTTETU REDAKCYJNEGO „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ", NIEZASTĄPIONY NASZ PRZYJACIEL I DORADCA ZMARŁ 14 GRUDNIA 1974 ROKU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd9a143a46b2e95609fe6d23dcf0da0c.pdf 09b4eae718825e515b2017ccabe46e2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4441 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Starzyński, Juliusz (1906-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4130 Title A name given to the resource Wspomnienie.Juliusz Starzyński / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JULIUSZ STARZYŃSKI PROFESOR UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO TWÓRCA I DYREKTOR INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK HUMANISTA O ROZLEGŁEJ WIEDZY I ZAINTERESOWANIACH, HISTORYK SZTUKI, KRYTYK, OPIEKUN MŁODZIEŻY, PRZYJACIEL ARTYSTÓW, WSPÓŁTWÓRCA SUKCESÓW NASZEJ SZTUKI ZA GRANICĄ ZMARŁ 11 GRUDNIA 1974 ROKU TRACIMY W JEGO OSOBIE NIE TYLKO ŻYCZLIWEGO OPIEKUNA, ALE I NAUKOWCA SZCZEGÓLNIE WRAŻLIWEGO NA ROLĘ INSPIRACJI LUDO­ WYCH W SZTUCE NARODOWEJ. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5687563bb53e6207fd1baf8285d1a3c.pdf d02ae34d07a85d81c40af982a475dd46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4137 Title A name given to the resource Multi-skansen Eugeniusza Foryckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.52 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MINI-SKANSEN EUGENIUSZA FORYCKIEGO Forycki: malarz, działacz polityczny i społeczny. Pasjonat. Z tych, którzy nie umieją spokojnie egzystować, odcinać od życia kuponów. Znam go dwa lata, w tym czasie doszedł do perfekcji w malowaniu ikon „jak stare", podjął żmudną akcję stworzenia społecznym wysiłkiem muzeum Nikifora w Krynicy, stworzył własny mini-skansen, za­ angażował się w powstanie wiejskiego ośrodka kultury. Ikony zmyliły nawet wojewódzkiego konserwatora, maluje je obok „swoich" obrazów powstających z potrzeby malowania. W tworzenie muzeum sztuki „naiwnej" włożył masę wy­ siłku, i gdyby nie obietnica nowosądeckiego Muzeum szyb­ kiego otwarcia krynickiej filii — zapewne mielibyśmy już dziś w „Dyrektorówce" czynną ekspozycję... (Ale gdy „konkurencja" odpadła — Muzeum w Nowym Sączu nie spieszy się jakoś z realizacją swojej obietnicy). Najważ­ niejszym jednak zamierzeniem Foryckiego jest zakończenie budowy swojego mini-skensenu w Polanach. Miejscowość jest piękna, akurat w polowie drogi między Krynicą a Grybowem. Kupił tam Forycki ćwierć hektara, postawił starą odremontowaną chałupę, spichlerz, a obecnie rekonstruuje przywiezioną z okolicy oborę i wiatrak. W dol­ nej części chałupy urządził ze starych sprzętów tradycyjne wnętrza — czarną izbę, świetlicę, alkierz i sień. W spich­ lerzu ma pracownię malarską, a w oborze zamierza zorga­ nizować ekspozycję dawnej i współczesnej rzeźby z terenu Karpat. Skąd bierze środki? Maluje, a wszystko co uzyska ze sprzedaży lokuje w tym swoim skansenie. if i ' - 52 Chce, aby skansen ten służył nie tylko jemu samemu. Na górce chałupy urządził obok swojego pokoju drugi — obszerny, z czteroma łóżkami i oddał go do dyspozycji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Będzie tam w okre­ sie letnim plener dla kilkunastu studentów. W Polanach chciał z miejscową młodzieżą zorganizować ośrodek kultury. W zabytkowej chałupie, którą w ten sposób można by ocalić od zniszczenia. Wykołatał na ten cel sprzęty, telewizor, magnetofon, biblioteczkę, fundusze, a nawet obietnicę etatu. Wydawałoby się — znakomicie, poparcie w Ministerstwie Kultury, u władz sądeckich. Ale nie u księdza, i o dziwo — nie u władz miejscowych... Forycki nie traci jednak nadziei, uważa, że rzeczywistą szansą dla kultury jest tylko aktywizacja środowiska, społeczne zaangażowanie. On sam ma niewątpliwy dar animowania ludzi wokół siebie. Obecnie próbuje namówić władze PTTK, aby urządziły schronisko w starym, drew­ nianym budownictwie. Jeśli mu się uda, znów ocali się i w rozsądny sposób zagospodaruje zabytek ludowej kultur)-. Sądzę, że ludzi takich jak Forycki będzie coraz więcoj. Ludzi, którzy w jakimś momencie swego życia, czy to po zawale, czy po odejściu od pracy zawodowej, czy w formie relaksu — wśród tej pracy — zdecydują się pojechać na wieś, żyć w przyrodzie, wnosić do miejscowego środowiska swój zapał, wiedzę. Jak ich przyjmie środowisko? Czy wchłonie, zaakceptuje— czy uzna za ludzi obcych, dziwaków, filantropów? Czy przyjmie ich inicjatywy za swoje? A.B.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a951ea49c19eca50c5eb19e8503321c4.pdf bd3557efc92d7ea868be9f8fecc07410 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4447 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4136 Title A name given to the resource Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.45-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Maszczak, Maria Teresa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. l ' . Stanisław Cbrząstowski na tle swych zbiorów. 1974 r. Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh KOLEKCJA ZOFII I STANISŁAWA CHRZĄSTOWSKICH ORAZ JEJ ZNACZENIE DLA WSI PODEGRODZIE Podegrodzie, duża wieś w powiecie nowosądeckim, stanowi centrum regionu Lachów Sądeckich, grupy etno­ graficznej o odrębnej, specyficznej kulturzo i o szerokim, zmiennym pasie pogranicza, w którym elementy kultury lachowskiej krzyżują się z elementami kultury grup sąsied­ nich. W okresie międzywojennym osiedlili się w Podegrodziu Zofia i Stanisław Chrząstowscy. Zofio przybyła tu z Płocko w roku 1928 i objęła posadę nauczycielki przedmiotów humanistycznych oraz robót ręcznych w Szkoło Rolniczej. Ostatnio kierujo Biblioteką Gminną. Stanisław, rodem ze Lwowa, zamieszkał w Podegrodziu w roku 1930. * Za­ trudniony był kolejno w Małopolskim Towarzystwie Rol­ niczym, Izbie Rolniczej, w pierwszych latach po w ojnio w przemyślo cukrowniczym, a od niedawna w Bibłiotcco Powiatowej w Nowym Sączu. Praca obojga pp. Chrząstowskich polegała na kontaktach z wieloma ludźmi; szybko więc wrośli w nowe środowisko, uczestnicząc w miejscowych uroczystościach, obrzędach, zabawach, poznając bogate tradycjo kulturowe regionu. Sami również stali się inicjato­ rami takich imprez, jak widowiska teatralne, zga^duj-zgadulo, wieczornico. Pani Zofia jest główną organizatorką ludowego zespołu pieśni i tańca „Podegrodzie", który powstał w 1937 r. przy ówczesnej Szkole Rolniczej. Ona takżo prowadziła przy szkoło pozalekcyjne kursy szycia i haftu, na które przychodziła nie tylko młodzież szkolna, ale i starsze kobiety. r Podejmując się prowadzenia zajęć z zespołem łudzi wychowanych w duchu odrębnej kultury regionalnej, zdecy­ dowała się nawiązać do miejscowych wzorów. Już przed I I wojną światową gromadziła wspólnie z mężem strój podegrodzki. Chrząstowscy wypożyczali stroje członkom „Podegrodzio" na liczne występy , a w roku 1958 już ze zbicrów własnych mogli mządzić wystawę w Starym Sączu. Bo tego czasu inne eksponaty trafiały do nich bardzo rzadko, na zasadzie jjrzypedkowego podarunku. Właściwy rozwój kolekcji, poszerzonej o przedmioty użytkowe, przypada na rok 1961. Uroczyście obchodzonym wówczas w maju — „Najpiękniejszym Dniom Podegrodzia" towarzyszyła regionalna wystawa etnograficzna, której przygotowanie powierzono Chrząstowskiemu. Przy pomocy kilku osób, m. in. Józefa Łatki i Józefa Bliźniaka, zebrał on od okolicznych gospodarzy sprzęt domowy, narzędzia gospodarcze, ceramikę, rzeźby, hafty, strojo i wycinanki, któro wystawiono w sześciu sadach Szkoły Podstawowej. Przy tej okazji zeprezentowano również pokazowe wesele podogrodzkie, sztukę tkania na dawnych krosnach demon­ strował Piotr Szabla, a sposób formowania garnków glinia­ nych — Wojciech Błaszczyk. Przed rozpoczęciem zajęć szkolnych trzeba było zlikwi­ dować ekspozycję. Wtedy większość przedmiotów zwrócono, a pozostałe, za zgodą właścicieli zatrzymał Stanisław Chi ząstowski, który zaproponował założenie izby regionalnej r 45 �Zbiory Z. i S. Chrząstowskich: i l . 2. Wyroby gliniane z Podegrodzia i Starego Sącza; i l . 3. Męskie stroje lachowskio. �yre wsi. Do czasu uzyskania odpowiedniego pomieszczenia zbiory przeniesiono do domu Chrząstowskich, i tu, na pod­ daszu, udostępniono je zwiedzającym. W roku 1967, przy okazji otwarcia „Szlaku Kwitnących Sadów", urządzono Izbę Regionalną w starej chałupie Stanisława Migacza — „Pawlaka". Dom trzeba było nie­ stety po niedługim czasie rozebrać — i wyposażenie izby wróciło znowu do Chrząstowskich. Wielka to szkoda, bo eksponaty oderwane od wnętrza typowej chałupy podogrodzkiej, straciły swą autentyczną wymowę. W roku 1969 Chrząstowscy uporządkowali nie używaną już oborę murowejią z pustaków i urządzili w niej prowi­ zoryczną izbę. Jest to oczywiście kompromis między rekon­ strukcją dawnych wnętrz a ekspozycją muzealną. Ogromne, ilość przedmiotów pozostała na strychu domu Chrząstowskich. Wydzielono tam dwa, małe wnętrza i wąski korytarz, w którym umieszczono część zbiorów, porządkując je tematycznie. Pomieszczenia te jednak ze względu na małą powierzchnię mają raczej charakter magazynowy niż ekspozycyjny. Ponadto wiele eksponatów poupychano w mieszkaniu, na werandzie, a niektóre, jak np. ule — na podwórku. Obecnie ukończono w Podegrodziu budowę domu kultury, w którym planowano urządzić w kilku salach ekspozycję etnograficzną. Niestety, administracja nowo utworzonej gminy zajęła dla swoich potrzeb znaczną część pomieszczeń i muzeum będzie mieścić się tylko w jednej sali, do której zostanie przeniesiona jedynie izba regionalna. Wg relacji pp. Chrząstowskich — zamierzają oni w przy­ szłości przekazać swoje zbiory do Muzeum w Nowym Sączu, pod warunkiem pozostawienia ich w Podegrodziu. Kolekcja Chrząstowskich liczy obecnie ok. 1400 ekspo­ natów, pochodzących z ponad 30 wsi, należących w X V I I w. do parafii podegrodzkiej. Najwięcej eksponatów pochodzi ze wsi leżących niedaleko od Podegrodzia, czyli z centrum regionu, ale spora część kolekcji została zebrana na terenach graniczących z innymi grupami etnograficznymi. Interesu­ jące, żo z samego Podegrodzia pochodzi stosunkowo niewiele obiektów. Chrząstowski twierdzi, że w okresie tworzenia kolekcji w Podegrodziu było już mało tradycyjnych sprzętów. Strój ludowy w kolekcji reprezentują ubiory typowo lachowskie, natomiast inne eksponaty, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej pochodzą również z terenów pogra­ nicznych. Forma ich zresztą w większości nie różni się od typowo lachowskich. Zbiór Chrząstowskich — to przedmioty funkcjonujące w tradycyjnej kulturze Lachów Sądeckich w końcu X I X i w pierwszych dziesięcioleciach X X wieku. Starsze są pojedyncze eksponaty, np. piękny obraz olejny na płótnie z przedstawieniem Matki Boskiej Saletyńskiej. Współczesne są natomiast wyroby twórców z Podegrodzia i okolicy, jak rzeźby w drewnie, niektóro hafty, plecionki i przed­ mioty obrzędowe. Założeniem kolekcji jest możliwie pełne zaprezento­ wanie kultury Lachów Sądeckich. Założenie to zostało wypracowane już w trakcie uzupełniania, kolekcji, początko­ wo bowiem — jak już wspomniano — przedmioty były zbierane dość przypadkowo na jednorazową wystawę. Zbiór zawiera obiekty ze wszystkich niemal dzie­ dzin: od przedmiotów użytku codziennego, poprzez na­ rzędzia rolnicze, narzędzia i wyroby rzemieślnicze, ubiory, do przedmiotów obrzędowych i plastyki ludowej. Można tu znaleźć całe tradycyjne wyposażenie domu mieszkalnego oraz częściowe — budynków gospodarczych. W zbiorze znajduje się sporo eksponatów cennych i interesujących, jak np. oryginalnie zdobione „kratki", czyłi półki na naczynia, czy ryzowana skrzynia sarkofagowa. Daloj — kilka starych rzeźb drewnianych, piękna, płasko- I I . 4. Wnętrze izby regionalnej. I I . 5. Zegar rzeźbiony, Czerniec, pow. N . Sącz. 47 �rzeźbiona, polichromowana Pietá (il. 7), dwa pionowe ule kłodowe z twarzą ludzką, która na jednym jest wyryta, na drugim zaś wykonana w formie przytwierdzonej płaskorzeźby (il. 9). Z ciekawostek ilustrujących chłopski zmysł wynalaz­ czości wspomnieć trzeba niedawno wykonaną pralkę drew­ nianą, działającą na podobnej zasadzie jak fabryczne, poruszane energią elektryczną, albo przyrząd do formo­ wania pierogów, równocześnie W5'cinający odpowiedni kształt i ściskający krawędź. W zbiorze znajdują się przykłady częstej obecnie adaptacji i stylizacji we współczesnej wytwórczości wiej­ skiej, np. podłaźniczka ozdobiona rzędem „sercówek" — wzoru zaczerpniętego ze zdobnictwa spodni, szafa ozdobiona malowanymi motywami hafciarskimi i in. Kolekcja bardzo dobrze pokazuje tradycyjną kulturę Lachów Sądeckich, chociaż ma jeszcze luki. Na pewno dobrze by było, gdyby udało się ją rozbudować, zgromadzić w miarę możności pełny zostaw typów narzędzi, sprzętów itd. Stałaby się wówczas naprawdę unikalnym i cennym dokumentem przeszłości. Ale nie zależy to tylko od dobrych chęci twórców tej kolekcji, na przeszkodzie stoi bowiem zarówno brak pomieszczenia na dalsze zbiory, jak i szybki zanik w terenie dawnych wytworów kultury materialnej. Zbiory pp. Chrząstowskich nie ograniczają się do obiektów „czysto etnograficznych". Są t u także modlitew­ niki, zbiory kazań znalezione w wiejskich chałupach, zbiór monet, głównie austriackich z przełomu X I X i X X w., ceramika z wykopalisk prowadzonych na terenie Pode­ grodzia, pamiątki — odznaczenia i dokumenty biograficzna miejscowych działaczy społecznych, szkolne prace dzieci, rogi myśliwskie, plakaty, a także inne ciekawostki. Większość zebranych przedmiotów zarejestrowana jest w księdze, zawierającej informacje o ich pochodzeniu, czasem o ich historii, a także ogólną charakterystykę pozwa­ lającą zidentyfikować poszczególne eksponaty. Szczególnie cenne są kartoteki twórców ludowych z najbliższych okolic Podegrodzia, zawierające notki biograficzne z uwzględnie­ niem zakresu zainteresowań i fotografie. W ramach działalności bibliotekarskiej, a także na użytek prywatny Chrząstowscy — poczynając od okresu międzywojennego — prowadzą kronikę wszelkich imprez organizowanych w Podegrodziu. Gromadzą w niej programy i wycinki prasowe; wydarzenia ilustrują zdjęciami, do których dodają krótki komentarz. W bibliotece prywatnej pp. Chrząstowskich znajduje się m. in. literatura dotycząca regionu zarówno z zakresu etnografii, jak historii i archeologii. Są też tam egzemplarze studenckich prac dyplomowych związanych bezpośrednio z kolekcją oraz z gospodarką i kulturą regionu. Z. i St. Chrząstowscy są współautorami książki Fol­ klor Lachów Sądeckich, wydanej przez COK (1974 r.) oraz kilku krótkich opracowań o tematyce lachowskiej. * Stosunek mieszkańców Podegrodzia do kolekcji jest bardzo różny. W rozmowach z mieszkaiicami wsi wyraźnie ujawnia się dwoistość postaw. W ich świadomości kolekcja nie ma charakteru „wspólnego dobra", uznawana jest za prywatną sprawę pp. Chrząstowskich i to niezależnie od subiektywnego stosunku poszczególnych informatorów do problemu zachowania kultury ludowej. Ale postawa ta do­ tyczy wyłącznie sytuacji w obrębie własnej grupy. W wypad­ ku wychodzenia na zewnątrz — poza społeczność wiejską — kolekcja zaczyna funkcjonować jako „nasza, podegrodzka". I I . 6. Rzeźby ze zbioru Z. i S. Chrząstowskich. 18 �П. 7. Pieta, płaskorzeźba w drewnie, polichromowana, Podegrodzie. I I . 8. Lalki do szopki, wyk. Leon Potoniec, Olszana. W przeważającej większości wypowiedzi daje się zaobserwować w mniejszym lub większym stopniu poczucie dumy z faktu, że „w Podegrodziu jest muzeum". Szczegółowiej rozpatrując funkcjonowanie kolekcji w świadomości mieszkańców Podegrodzia, można wydzielić kilka grap o różnym podejściu do omawianego problemu. Specyficzną grupę stanowili ludzie bezpośrednio zaanga­ żowani w tworzenie i rozwój kolekcji, ludzie starsi, dla których istotna jest sprawa zachowania śladów kultury z czasów ich młodości. Doceniali oni zarówno potrzebę zachowania dla przyszłych pokoleń tradycyjnej kultury ludowej, jak i celowość tworzenia kolekcji. Według relacji Stanisława Chrząstowskiego wszyscy ci ludzie, sercem oddani kolekcjonerstwu i osobiście zainteresowani zbiora­ mi — już nie żyją. Jedynym wyjątkiem jest Józef Buźniak, rzeźbiarz ludowy. Od chwili, gdy padła myśl urządzenia wystawy z okazji Tysiąclecia Podegrodzia — Buźniak był zaanga­ żowany w zbieranie eksponatów. Od tego też czasu datuje się szersza jego działalność rzeźbiarska. Przedtem rzeźbił jedynie sporadycznie (głównie zabawki, szopkę z lalkami), od roku 1961 zaś, ulegając namowom Stanisława Chrząstow­ skiego, zaczął systematycznie rzeźbić drewniane figurki, wzbudzając coraz większe zainteresowanie swymi pracami. Jego rzeźby znajdują się w muzeach w Nowym Sączu, Krakowie, Warszawie oraz w zbiorach prywatnych. Naj­ wcześniejsze jednak rzeźby są u p. Chrząstowskiego, do­ kumentując rozwój artystyczny twórcy. Buźniak jest dumny, że jego dzieła znajdują się w „mu­ zeum podegrodzkim", ma do tej kolekcji stosunek bardzo osobisty, cieszy się z rozwoju zbiorów, z każdej wzmianki prasowej, audycji radiowej czy telewizyjnej. Wszystkie swe prace Buźniak przekazał pp. Chrząstowskim w darze, podkreśla też, że było to wspomniane w publikacjach. W wypowiedziach Józefa Buźniaka wyraźnie zaznacza się patriotyzm lokalny. Jest dla niego np. sprawą oczy­ wistą, że mimo niewątpliwej straty finansowej nie sprzeda malowanej skrzyni wiannej Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, które chciało ją zakupić, lecz przekaże do kolekcji Chrząstowskich — „żeby została w Podegrodziu". Rozpatrując postawy mieszkańców Podegrodzia wobec kolekcji, należy podkreślić sprawę wielokrotnie zaznaczającą się w wypowiedziach przedstawicieli starszego i średniego pokolenia wsi (również u Buźniaka) — mianowicie prze­ noszenie na kolekcję swojego stosunku do pp. Chrzą­ stowskich. Dotyczy to zarówno ocen negatywnych, jak i pozytywnych. Liczne wypowiedzi świadczyły, że jeśli ktoś szanuje p. Chrząstowskiego jako człowieka, to równo­ cześnie uznaje jego działalność kolekcjonerską za słuszną i celową. Zdarzało się, że na pytanie o kolekcję odpowiadano: „Chrząstowski to dobry chłop". W podobny sposób ne­ gatywna ocena osoby Chrząstowskiego rzutuje na stosunek do jego kolekcji, a czasami także do samej idei zbierania zabytków kultury ludowej. Jak wynika z wypowiedzi przedstawicieli średniego pokolenia — są oni nastawieni do kolekcji Chrząstowskich obojętnie, bądź wykazują stosunek ambiwalentny. Nie­ jednokrotnie spotyka się ludzi, którzy z jednej strony — przyznając się tp tego mniej lub bardziej otwarcie — żałują, że ofiarowali bądź sprzedali Chrząstowskim stare przedmio­ ty, z których wartości dawniej nie zdawali sobie sprawy. Z drugiej strony, ci sami ludzie cieszą się, że ich rzeczy „zostaną na pamiątkę". Dla wielu z nich natomiast nie stanowi różnicy czy przedmioty te znajdują się w izbie regionalnej w Podegrodziu, czy też poza wsią, np. w muzeum 49 �nowosądeckim. Czasami zdają sobie sprawę, żo gdyby nie akcja Chrząstowskich, prawdopodobnie owe przedmioty dawno uległyby zniszczeniu. U przedstawicieli młodzieży można w większym stopniu zaobserwować element dumy z istnienia we wsi „muzeum". Wpłynął na to niewątpliwie fakt, że w okresie tworzenia kolekcji zaangażowane były do tego dzieci szkolne, obecne pokolenie od ok. 16 do ok. 30 lat. Zofia Chrząstowska, z racji swojego zawodu, zachęcała uczniów, by przynosili różne stare przedmioty, używane niegdyś w gospodarstwie. Ludzie przed kilku laty bezpośrednio działający przy powsta­ waniu zbioru — choćby to było inspirowane przez szkołę — zawsze ściślej są z nim związani. Stąd może i skwapliwość w podkreślaniu istnienia izby regionalnej w Podegrodziu oraz swojego udziału w jej tworzeniu, często wyolbrzymio­ nego. Ale również postawy tych młodych ludzi nie można określić jednoznacznie. Częstokroć — jako pracownicy mu­ zeum nowosądeckiego — zakupując w Podegrodziu ekspo­ naty etnograficzne, spotykamy się u przedstawicieli tej grupy wieku z lekką drwiną i pobłażaniem dla naszych poszukiwań „starodawnych" przedmiotów i w ogóle z kpią­ cym stosunkiem do „starych dziadów". Zazwyczaj im młodszy jest przedstawiciel młodego pokolenia, tym mniej­ sze ma zrozumienie dla tradycji. Świadomość dzieci szkolnych kształtowana jest przez szkołę w stopniu co najmniej równym wpływom domowym, jeśli już nie wspominać o innych czynnikach, również istotnych w procesie formowania poglądów dziecka. Ucznio­ wie w ramach zajęć szkolnych zwiedzają ekspozycję Chrzą­ stowskich, uczą się szacunku dla tradycji we wszelkich jej przejawach. Trudno ocenić, czy ma to istotny wpływ na kształtowanie późniejszych postaw. W każdym razie do wyjątków należy, by młodzi ludzie jeszcze w szkole lub po jej ukończeniu samorzutnie, z własnej woli chodzili oglądać eksponaty zgromadzono u Chrząstowskich. Nie wykazują również chęci pomocy w poszerzaniu zbiorów. Zdecydowanie pozytywny, niemal bezkrytyczny stosu­ nek do omawianej kolekcji wykazują ludzie pochodzący z Podegrodzia, a mieszkający obecnie w dużych miastach. Uważają oni istnienie izby regionalnej za powód do dumy, uzasadniają takie stanowisko argumentami używanymi powszechnie w środkach masowego przekazu, wspominają o skarbach kultury narodowej i ogromnych wartościach tradycji ludowej. Ich stosunek do kolekcjonerstwa etno­ graficznego (w każdym zakresie) jest jasno sprecyzowany, a przy t y m jest on wyraźnie kształtowany przez telewizję, radio i prasę, a zgodny ze współcześnie występującymi tendencjami w warstwach inteligenckich. Kto zwiedza izbę regionalną Zofii i Stanisława Chrzą­ stowskich? Przede wszystkim przyjezdni: kolonio, obozy wędrowne, liczni turyści indywidualni oraz z natury rzeczy osoby zainteresowane kulturą Lachów Sądeckich. Natomiast spośród mieszkańców Podegrodzia, kolekcję Chrząstowskich ogląda przynajmniej raz — niojako obo­ wiązkowo — każdy uczeń, ale w zasadzie na t y m się kończy kontakt ze zbiorami. Ludzie starsi — z wyjątkiem bez­ pośrednio zaangażowanych, takich jak Buźniek — naj­ częściej nie chodzą oglądać zbiorów. Na zapytanie, czy zwiedzali izbę regionalną, zazwyczaj odpowiadają „przecież ja to wszystko znam", „ja to z młodości pamiętam", „córka opowiadała, co tam jest, ja sam takio rzeczy robiłem", „niech młodzi oglądają". Z reguły wystarcza tym ludziom świadomość istnienia takiego muzeum; świadomość, że przedmioty z czasów ich młodości zostały docenione. Czasem I I . 9. Ulo kłodowe. -Si 50 �П. 10. Ul figuralny, wyk. Stanisław Plata z Naszacowic, oraz narzędzia gospodarcze. I I . 11. Jarzma i uprzęże. wywołuje to zdziwienie i rozbawienie, częściej — zadowo­ lenie i poczucie dumy. Równie rzadko odwiedzają wystawę ludzie średniego pokolenia — a i to najczęściej z namowy pp. Chrząstowskich. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy przyjeżdżają do wsi krewni z zagranicy, zazwyczaj ze Stanów Zjedno­ czonych. Emigracja do Ameryki była na Sądecczyźnie bardzo duża, dotyczy to również Podegrodzia. Często więc się zdarza, że emigranci, którzy zostali na stałe za oceanem, przyjeżdżają odwiedzić rodzinny kraj. Jest wtedy regułą, że prowadzi się ich do Chrząstowskich. Należy to niejako do „obrzędowości" stworzonej dla takich okazji. Reakcja emigrantów jest zawsze ta sama — ogromne wzruszenie na widok starych, niemal już zapomnianych narzędzi pracy, naczyń, ubiorów itp., używanych w dzieciństwie lub w mło­ dości. Świadkami tego są krewni i znajomi z Podegrodzia, co niewątpliwie rzutuje na ich stosunek do kolekcji. Inaczej natomiast reagują Polacy urodzeni i wycho­ wani już na obczyźnie. Zgromadzone sprzęty niewiele im mówią, nie znają oni ich zastosowania, trudno im sobie wyobrazić posługiwanie się nimi na co dzień, nie wspomi­ nając już w ogóle o wyglądzie i atmosferze wsi z dawnych lat. Niestety, ekspozycja w domu Chrząstowskich nie jest w stanie w ten sposób oddziaływać, zresztą nie spełni chyba również tego zadania najstaranniejsza choćby i najbardziej poglądowo opracowana ekspozycja muzealna. Jedyną moż­ liwością jest pokazanie tradycyjnej kultury ludowej w skan­ senie. Przybysz z Zachodu reaguje natomiast na piękne stroje podegrodzkie, na świątki, zdobione sprzęty itp. Znaczenie kolekcji Zofii i Stanisława Chrząstowskich można ująć w trzech aspektach: •— znaczenie naukowe — jest to najlepsza z istnieją­ cych (największa i najbardziej wszechstronna) kolekcja, dokumentująca kulturę ludową Lachów Sądeckich; niektóre eksponaty mają dużą wartość etnograficzną i mogą stanowić podstawę opracowań naukowych; — rola popularyzacji tradycyjnej kultury Lachów Sądeckich przez udostępnianie kolekcji licznym turystom, prezentowanie jej w radiu, prasie, telewizji oraz przez organizowanie wystaw na miejscu i wypożyczanie ekspo­ natów na wystawy zagraniczne; — rola kolekcji we wsi. Omawiana kolekcja, to największy prywatny zbiór etnograficzny na terenie Sądecczyzny. Stąd też p. Chrząstowski stał się w opinii działaczy kulturalnych w Nowym Sączu autorytetem w dziedzinie kultury ludowej Lachów Sądeckich (bardzo często niesłusznie utożsamianej z kulturą całej Sądecczyzny), stał się swego rodzaju specjalistą. Natomiast rola kolekcji na terenie samego Podegrodzia ma zupełnie inny charakter. Najistotniejsze jej działanie, to wzbudzanie i utrwalanie poczucia wartości przedmiotów funkcjonujących w tradycyjnej kulturze ludowej, a często uważanych obecnie przez Podegrodzian za niepotrzebne. Nie można też pomijać drugiej funkcji kolekcji — umacniania wśród mieszkańców wsi więzi nieformalnej, opartej na poczuciu dumy z istnienia w Podegrodziu muzeum. Nie spełnia natomiast kolekcja Chrząstowskich roli czynnika aktywizującego środowisko. Funkcjonowanie jej w świadomości mieszkańców Podegrodzia w dwóch niejako płaszczyznach — w obrębie własnej grupy i na zewnątrz —• to problem 'najistotniejszy przy rozpatrywaniu znaczenia zbioru dla wsi. Jakie są przyczyny tego stanu rzeczy? Może zaważyło na tym pochodzenie Kolekcjonerów spoza śro­ dowiska wiejskiego, czy może inne względy ? Trudno odpowie­ dzieć na te pytania bez szczegółowych badań socjologicznych. Fot.: M.T. Maszczak 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f1717d6e2d8fb6f45e4aff672ed4afb.pdf a54d09c503c8c728756ab93884ea1d2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4360 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4058 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.245-246 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S Ludwik LOGICAL S t o m m a — M A G I C TODAY. METHODO­ REFLECTIONS. The w o r k is devoted to the history of research i n t o phenomena of so called spiritual culture and focuses particularly on that area w h i c h positivist ethnology has christened as magic. The immediate years f o l l o w i n g the 1st w o r l d w a r have to be considered as being a t u r n i n g point i n research into this subject. I t was at t h a t t i m e that ethnology stopped seeing magic as an incohesive collection of socially h a r m f u l errors and began instead to analizę i t as a system and to recognise that t h i n k i n g in terms of magic was an integral part of the human being's inbred predispositions. Four trends emerge at the moment as being of first class importance: f u n c t i o nalism — structuralism w h i c h sees magic as an element w h i c h preserves the social structure, various psycholo­ gical schools w h i c h see magic to be the result of per­ sonal complications, phenomenology w h i c h underlines the i n d i v i d u a l and as i t were „artistic" nature of m a g i ­ cal activity and f i n a l l y the negative trend w h i c h de­ clares that i t is impossible to propose theoretical conclu­ sions i n the shape of rules or those w h i c h recognize the basis difference between the „civilised" and the „prelogical" ways of t h i n k i n g . Each one of these trends covers o n l y one aspect of the subject of the research and this leads to one sided and fragmentary results. I n this situation the most wideranging and f e r t i l e seems to be the structuralist proposition. A n application of the structuralist analysis leads i n the area of spiritual c u l ­ ture to a breakthrough i n classification. One of the features of this is, and this is an unavoidable conse­ quence of the reasoning i n C. Levi-Strauss' w o r k ,,Totemism t o d a y " the recognition that magic is an a r t i ­ ficial creation called into being by etnographers and w i t h no equivalent i n social reality. T h a t w h i c h t r a ­ ditional ethnology called „magie" turns out to be a col­ lection of various elements belonging to very different sets and systems out of w h i c h they were a r t i f i c i a l l y and falsely taken. The very i m p o r t a n t conclusion that magic does not exist, reached thanks to structuralism, creates a completely new starting point for an analysis and interpretation of the phenomena w h i c h make up spiritual culture. A t this level however i t begins to become apparent that the structuralist assumptions i n their straussian f o r m are inadequate and u n f r u i t f u l . I t seems however that along w i t h N . Chomsky s t r u c t u ­ r a l i s m ean be recognised as being the taxonomic study of anthropology. A t the theoretical stage however i t seems essential that its research methods should be enriched above all by history. Historical structuralism seems according to the author to be the research pers­ pective for c u l t u r a l anthropology and this w i l l open the widest horizons and promise the greatest results. Krzysztof and Irena K u b i a k — THE MY­ STERY OF OUR LORD'S P A S S I O N I N K A L W A R I A ZEBRZYDOWSKA Calvaries w h i c h spread throughout Europe beginning w i t h the end of the X V century are a substitute for a pilgrimage to the Holy Land. I n K a l w a r i a Zebrzy­ dowska, which was set up at the beginning of the X V I I century and was one of the first i n Poland and the topography and the distance between the chapels bears a relation to various places i n Palestine. Contem­ porary mysteries w h i c h do not d i f f e r greatly f r o m the old ones gather crowds of pilgrims. They start on Palm Sunday and last for a few days. The roles of apostles, guards, Pilate etc are filled by amateurs, often the same people each year. A t present Jesus is played by a young universally respected seminarist. The actors are much affected by their roles, both actions and words and to a large extent they i d e n t i f y w i t h the characters they represent. The mystery deeply involves the m a j o r i t y of the pilgrims and many of them r e t u r n year after year. A t the same t i m e alongside the ,holy' area there is a place w i t h stalls food, devotional trinkets, toys and f a i r goods. I t is noisy notwithstanding the mystery. A t night the sounds of earthly pleasures can be heard i n the nearby wood. The authors analise the mystery i n categories of the holy area and the holy time connected w i t h i t . I t has three features: i t is periodic, repeatable and is everlastingly contemporary. I n August the mystery of the Assumption of Our Lady takes place i n K a l w a r i a . There are special paths for this w i t h chapels devoted to Our Lady along them. There are also prayers for the dead w h i c h also have a t h i r d system of paths. Taken all together they i o r m a k i n d of spiral. The mystery is the pattern for the m y t h and takes place i n spot w h i c h is considered to be holly. D u r i n g research carried out i n 1976 a m a j o r i t y of those questioned said they thought that K a l w a r i a Ze­ brzydowska was the place where the Saviorr had died. The effort w h i c h they put into f o l l o w i n g Christ's path allows them better to feel and understand his sacrifice and passion. Many of the pilgrims carry heavy stones up onto Golgotha and wear t h o r n crowns on their heads. M a n y make the climb on their knees. Two enormous m a m m o t h bones hang on the walls ot the monastery. Legend has i t that the larger is Adam's r i b and the smaller belongs to Eve. Each year the bones crumble a l i t t l e and when they disappear altogether that w i l l signify the end of the w o r l d . The authors compare these themes w i t h the m y t h about the end of the w o r l d and Lucifer's chain. There is a conviction as to the exceptional q u a l i ­ ties of the plants, stones and i n particular the water w h i c h is to be found i n t h area of K a l w a r i a . The spatial structure of K a l w a r i a on the earth — heaven — hell axis causes i t to be treated as the cen­ t r a l point i n the w o r l d . Aleksander Jackowski — COMPETITIONS D u r i n g the present period of the fading of t r a d i ­ tional peasant c u l t u r e modern folk art competitions are one of the most i m p o r t a n t instruments of preserving folk culture. The aim of the competitions is not to chose a w i n n e r but to encourage a continuation of t r a d i ­ tional forms and the u n d e r t a k i n g of new tasks (adap­ tation i n the crafts, new subjects i n sculpture and painting). I n a situation where the m i l i e u does not appraise the w o r k any more the competitions play a supplementary role, encourage ambitious solutions and allow achievements to be compared one against another. Competitions and the exhibitions w h i c h accompany them have become one of the most commonly met forms of popular mass occasions l i k e ,town days' or folklore festivals. Competitions have also played a significant role i n penetrating regions l i t t l e k n o w n before and i n f i n d i n g interesting folk artists. The author analyses the competitions w h i c h took place i n the years 1974—1978. Here are a few figures. I n this t i m e there were above 200 competitions 19 of those being national ones. The author draws attention to an excess of competitions especially the badly pre­ pared ones. The real sense of such a competition is determined by the preparation and the sense of the 245 �aims for w h i c h i t was organised. Examples i n the text show bear this out. Thematic competitions are especially d i f f i c u l t . The f o r m u l a t i o n of the subject determines whether i t enga­ ges the imagination of the artist or merely serves to disintegrate the structure of thought appropriate to folk art. Jackowski draws attention to the aims w h i c h com­ petitions are supposed to t u l t i l l : — i n f o r m a t i o n of the state of folk art and artists — to activate whole areas and milieux — rivalisation w h i c h leads to an improvement of the level of the w o r k — stimulation, among others by proposing subjects or works (adaptation for example) — distributing among the recipients things of artistic value and thus influencing modern aesthetic taste — recreating historical forms — a chance to make a creative statement (form exam­ ple, for painters women w o r k i n g i n faience works. — commemorating anniversaries, occasions Franciszek Kotula — ENCLOSURES The author examines various types of enclosure commonly to be found i n the Rzeszów countryside t i l l not long ago f r o m the point of v i e w of function, appe­ arance and construction technique. Such enclosures are to be found in other parts of the country as well. A shortage of i r o n meant that i t was only used to make tools and fences (enclosures that is) were made out of n a t u r a l r a w materials; meadow grass, faggots, beams, poles, planks etc. Inventories dating f r o m the years 1576—1700 show that the same names, types of enclosure have survived d o w n to the present day. The illustrations shows the various types of fence and their varied uses. Defensive: a) against attackers (even Tatar hordes i n the X V I I century) b) against u n i n v i t e d guests, animals „,the evil eye". D i v i d i n g the surface as regards: a) l i m i t s of ownership b) u t i l i t a r i a n reasons c) ambition, this includes aesthetic d) emotional (sacrum) Stefan Rosiński — XXth CENTURY SMITHERY I N THE RADOM REGION FOLK The article deals w i t h the state of smithery in the Radom district countryside f r o m the end of the X l X t h century to the present day. The author bases i t on material gathered while organising and artistic smithery competition (Te Radom Museum 1976). The significance of the forge and also the social position of the smith changed along w i t h the develop­ ment of industry. A t the end of the X I X century the village forge was the only producer of iron and steel articles. By the end of the Second W o r l d War it had lost in significance to the extent that i t merely executed repair w o r k . A l o n g w i t h the cange i n thearray of good w h i c h the smith produced the technique, r a w materials and tools the smith used also changed. A n d as smithery became less important thus the social pre­ stige of the smith himself also f e l l . The article includes maps and tables which show documentary material on the extent of the hereditary handing over of the trade and comparisons as to the humber of forges — at the end of the X l X t h century, i n 1939, i n 1976. The illustrations show some of the work sent i n for the competition. 34 smiths took part. Ewa K r a s i ń s k a — DECORATIVE IRON IN RURAL BUILDINGS GATES A t the end of the 1960's fences made out of i r o n became common i n the countryside. W i r e fences and especially decorative gates as a rule accompany newly b u i l t houses. The external character of these houses and the method of enclosure is borrowed f r o m urban styles but the aesthetic taste of the owners and of the smiths affect the character of the decoration. Decorative gates made out of pliable i r o n i n i t s cold state and t h e n welded are a new element in contemporary falk art and appear throughout the whole country. I n them one comes across traditional flower motifs and the gates are often painted i n yellow, red and blue especially. A l i c j a M a ł e t a — RESEARCH I N T O F O L K STONE SCULPTURE I N T H E W I E L I C Z K A , GDÓW A N D M Y ­ ŚLENICE REGION Stone sculptures i n Poland are to be found m a i n l y i n the south and the middle eastern regions where there are stone quarries. Stone workshops setup nearby car­ ried out sculptures for cemetaries and wayside chapels. The oldest k n o w n sculpture of this k i n d dates f r o m the beginning of the X V I I century, a few are f r o m the X V I I I century and the greatest number comes f r o m the second half of the X I X century. A f t e r 1900 the number of foundations of wayside chapels w i t h sculp­ tures changes w h i l e grave stones begin to appear i n country graveyards w h e r e as before they had been a feature of urban cemeteries. On the basis of w o r k i n the archives and research in the field the author has thied to reconstruct the history of i n d i v i d u a l workshops and centres and gives a description of the sculptures w h i c h came f r o m them. R u r a l masons i n the mentioned regions, south of cracow, d i d not have any professional t r a i n i n g and were combated by the stone masons g u i l d as w e l l as by the focal authorities. They made building materials as w e l l as sculpture and chapels. I n the chapels w i t h sculptures one can observe elements taken f r o m the historical styles especially baroque. The author discusses the various types of chapel and sculpture w h i c h do not differ f r o m the f i ­ gures i n the chapels. On the gravestones the dominant theme is the c r u c i f i x t i o n . The sculptures are modelled on the artefacts p r o ­ duced by the u r b a n stone workshops but the bas re­ liefs on the gravestones and i n the chapels are similar to the old wooden f o l k sculpture. РЕЗЮМЕ Л ю д в и к С т о м м а — МАГИЯ СЕГОДНЯ. . РАССУЖДЕНИЯ О МЕТОДЕ Настоящая работа посвящена истории исследо­ ваний, касающихся явлений, так наз. духовной культуры, в частности тех явлений, которые пози­ тивистская этнология называет магическими. Пере­ ломным периодом в исследованиях этой тематики надо считать года, наступившие непосредственно после первой мировой войны. В то время этнология изменила существовавший ранее взгляд, что магия является рядом разрозненных общественно вредных ошибок и перешла к анализу магии как определен­ но* т ной системы магического мышления, составляющего интегральный элемент врожденных предрасположе­ ний человека. На первый план выдвигаются теперь четыре тенденции: функционализм-структурализм, считаю­ щий магию элементом сохранения общественной структуры; различного рода психологические школы, пытающиеся рассматривать магию, как результат личностных осложнений; феноменология, подчерки­ вающая индивидуальный и своеобразно „искусствен­ ный" характер магических действий. И, наконец, не­ гативное течение, отрицающее в области духовной культуры теоретические утверждения о значении �правил, либо отмечающего принципиальное разли­ чие между „цивилизованным" и „предлогическим" спосооом мышления. Однако каждая из упомянутых тенденций учитывает только отдельные аспекты предмета исследований, что ведет к односторонней и фрагментарной интерпретации. Надо полагать, что при таком положении вещей наиболее плодотворным является предложение структуралистов. Применение в области духовной культуры методов структура­ лизма ведет к перелому в классификации. Одно из проявлений перелома — это неизбежное следствие рассуждений, представленных Леви-Строссом в его работе „Тотемизм сегодня". Утверждение, что магия это искусственное бытие, призванное к жизни этно­ логами, не имеет никакого эквивалента в общест­ венной действительности. То, что в традиционной этнологии получило название „магии", оказывается сором составленным из разнородных элементов, при­ надлежащим к совершенно различным категориям и системам, из которых их искусственным образом выхватили, искажая действительность. Магия не существует — это чрезвычайно в а ж ­ ное утверждение структурализма создает совершен­ но новую исходную точку для анализа и интерпре­ тации явлений духовой культуры. Однако, на этом уровне предпосылки структуралзма Леви-Стросса недостаточны, мало плодотворны. По всей вероят­ ности можно, вслед за Н. Чомским, считать структу­ рализм таксономической стадией антропологии. Од­ нако на этапе теории необходимо в первую очередь обогатить его исследовательский аппарат историчес­ кими методами. Исторический структурализм — та­ кова, по мнению автора, исследовательская перспек­ тива антропологии, перспектива, которая, надо ду­ мать, расширит горизонты, обещая крупнейшие ре­ зультаты. Кшиштоф и Ирена Кубяки — МИСТЕРИЯ СТРАСТЕЙ Х Р И С Т О В Ы Х В К А Л Ь В А Р И И З Е Б Ж И ДОВСКОЙ „Кальварии" (места, посвященные культу „Стра­ стей Христовых"), которые распространялись в Евро­ пе в конце X V в., привлекали массы верующих, заменяя им паломничество и святую Землю. В Поль­ ше одной из первых возникла в начале X V I I в. Кальвария Зебжидовская. Топография этой) мест­ ности и расстояние между поставленными часовнями соответствует отдельным местам пути на Голгофу в в Святой Земле. Современные мистерии, немногим отличающиеся от старых образцов, привлекают мас­ сы паломников. Мистерии начинаются в Вербное Воскресение и продолжаются несколько дней. Роли апостолов, стражников, Пилата и т.д. исполняют лю­ бители, часто из года в год одни и те ж е . Роль Иисуса Христа исполняет теперь молодой, всеми уважаемый клерк. Актеры глубоко переживают свой роли, свои действия и слова, эмоционально отожде­ ствляя себя с изображаемыми персонажами. Мисте­ рии производят глубокое впечатление на паломни­ ков и многие из них ежегодно возвращаются. Рядом со „святым" местом находятся торговые ряды с лавочками, торгующими съестными продук­ тами, предметами культа, игрушками, ярмарочными изделиями. Во время мистерий там очень шумно. Ночью в находящемся поблизости лесочке происхо­ дят события напоминающие празденства* посвящен­ ные Дионеу. Авторы анализируют мистерии в категориях святого пространства и связанного с ним святого времени, которое обладает 3 качествами, а именно: периодичность, повторяемость, вечное настоящее. В августе в Кальварии устраивают мистерии Вознесения Святой Девы Марии. Этому служат от­ дельные дорожки с часовенками Богоматери. Читают т а к ж е молитвы за) усопших, для чего используются дорожки. Все вместе дорожки образу­ ют своего рода спираль. Мистерия, это образец мифа и совершается на территории, которую считают свя­ той. Во время исследований в 1976 г. оказалось, что большинство опрашиваемых считало Кальварию З е бжидовскую подлинным местом смерти Спасителя. Усилия, связанные с отображением скорбного пути Иисуса Христа позволяют глубже переживать и понимать его жертвенные муки. Многие паломни­ ки таскают на Голгофу тяжелые камни, вкладывают терновые венцы. Некоторые ползут вверх на коле­ нях. На стенах монастыря висят две огромные кости (мамонта). Легенда гласит, что большая из них это ребро Адама, а меньшая — Евы. Кости эти из года в год крошатся и когда они совершенно исчезнут — наступит конец света. Авторы статьи сравнивают эти сюжеты с мифом о конце света и цепью Люцифира. Существует убеждение, что растительность, кам­ ни и, в особенности, вода на территории Кальварии, обладают необычайными свойствами. Пространственная структура Кальварии на оси небо—земля—ад вызывает уверенность, что она я в ­ ляется центральным пунктом мира. Александр Яцковски — КОНКУРСЫ В настоящее время, когда начинает отмирать традиционная крестьянская культура, конкурсы со­ временного народного творчества являются одним из важнейших факторов охраны народного искусства. Цель конкурсов — это не поиск победителя, но стремление создать стимулы (мотивировку) для д а л ь ­ нейшего использования традиционных форм, выпол­ нения новых задач (напр. применение в ремесле, но­ вая тематика в скульптуре и живописи). Ввиду того, что оценка собственной среды перестала действо­ вать, конкурсы исполняют ее роль, являясь стиму­ лом (мотивировкой) для удачных решений, и предо­ ставляют возможность сопоставлять достижения. Конкурсы и сопутствующие им выставки стали одной из самых частых форм популярных мас­ совых мероприятий, подобно тому как дни города или праздники фольклора. Конкурсы сыграли т а к ж е значительную роль в изучении регионов, мало до сих пор знакомых. Кон­ курсы способствуют т а к ж е выявлению интересных народных художников. Автор анализирует конкурсы, состоявшиеся в 1974—1978 гг. и приводит некоторые цифры. В упо­ мянутый период было проведено свыше 200 конкур­ сов, в том числе 19 всепольских. По мнению автора конкурсов было слишком много и порой слабо под­ готовленных. От правильного установления целей конкурсов и надлежащей подготовки зависит их подлинное значение. Об этом свидетельствуют при­ веденные примеры. Особенно трудно проводить тематические кон­ курсы. От формулировки темы зависит в какой мере она действует на воображение (фантазию) художни­ ков или ж е только способствует нарушению при­ вычной структуры художественного мышления, свойственного народному искусству. Яцковски отмечает задачи, которые исполняют конкурсы. Ими являются: — информация о состоянии народного искусства и о его творцах; — активизация среды; — соревнование, которое ведет к повышению уровня произведений; — стимулирование, в частности путем предложе­ ния темы или новой функции произведения (напр. адаптация); — популяризация ценных художественных про­ изведений, что в свою очередь влияет на формирование современных эстетических в к у ­ сов; — восстанавливапие старых форм; — шансы творческого высказывания (наприм. для художниц-работниц фабрик фаянса); — ознаменование годовщин и торжественных случаев. Фрапцишек Котуля — ОГРАДЫ Автор рассматривает функции, внешний вид и технику выполнения различного рода оград, до не­ давнего времени повсеместно встречаемых в ж е ш о в ских деревнях. Подобные ограды встречаются т а к ж е в других регионах Польши. Недостаток железа з а ­ ставлял употреблять его только для изготовления сельскохозяйственных орудий, а заборы (т.е. ограды) 247 �выполнялись из природного сырья: из ракитника, хвороста, брусков, жердей, досок и т.п. Многочисленные заметки в инвентарных запи­ сях с 1576—1700 гг. свидетельствуют о том, что одни и те ж е названия разных типов оград сохранились по сей день. Иллюстративный материал знакомит пас с раз­ личного типа ограждениями и их функциями. Защитимые: а) от нападений (даже от набегов татарских орд в X V I I в.), б) от незванных гостей, диких зверей, „сглаза". Ограничающие пространстово, имея в виду: а) границы собственности, б) утилитарные цели, в) удовлетворение честолюбия (а т а к ж е эстети­ ческие потребности), г) эмоциональность (sacrum). С т е ф а н Р о с и н ь с к и — НАРОДНОЕ КУЗНЕЧНОЕ М А С Т Е Р С Т В О В РАДОМСКОМ В О Е В О Д С Т В Е ( X X ВЕК) В статье говорится о состоянии кузнечества в деревнях! Радомского воеводства, начиная с конца X I X века до наших дней. Автор опирается на мате­ риалы собранью в связи с организацией конкурсов художественного кузнечества (Радомский музей, 1976 г.). По мере развития фабричной промышлен­ ности значение кузницы, а т а к ж е общественное по­ ложение кузнеца подвергались изменам. В конце X I X века кузница была единственным производителем ж е л е з н ы х и стальных изделий в де­ ревне, но постепенно она стала терять своё значение и после второй мировой войны превратилась лишь в ремонтирую (починочную) мастерскую. Вместе с измением ассортимента выполняемых предметов изменилась т а к ж е техника производства, сырье и кузнечные инструменты. По мере упадка кузнечества, уменьшался общест­ венный престиж кузнеца. Статью дополняют таблицы и карты, содержа­ щие анкетный материал, который касается традиции наследования (преемственной традиции) професии, а т а к ж е сравнительные данные количества кузниц (на переломе X I X / X X вв., в 1939 и в 1976 гг.). Иллюстрации отображают некоторые труды, по­ ступившие на конкурс, в котором приняли участие 34 кузнеца. Э в а К р а с и н ь с к а — ДЕКОРАТИВНЫЕ ЖЕЛЕЗ­ Н Ы Е В О Р О Т А В ДЕРЕВЕНСКОМ С Т Р О И Т Е Л Ь С Т В Е В конце 60-ых годов нашего века в деревне по­ лучили распространение железные ограды. Прово­ лочные сетки, в особенности ж е декоративные во­ ротца (ворота), как правило, сопутствуют вновь строящимся кирпичным домам. Внешний вид этих построек и способ их ограждения выполняются по городским образцам, но тем не менее эстетические вкусы их владельцев и кузнецов — исполнителей влияют на характер декоративного оформления. Декоративные сварные воротца из гнутого ж е л е ­ за являются новым элементом современного народ­ ного искусства и встречаются во всех районах стра­ ны. Можно отметить среди них цветочные мотивы и часто т а к ж е крашеные воротца, главным образом желтого, красного и голубого цвета. Алиция М а л е т а — ИЗ ИССЛЕДОВАНИЙ НА­ РОДНОЙ КАМЕННОЙ С К У Л Ь П Т У Р Ы В О К Р Е С Т ­ Н О С Т Я Х ВЕЛИЧКИ, ГДОВА, МЫСЛЕНИЦ Каменные скульптуры встречаются в Польше главным образом в ю ж н ы х и средневосточных ра­ йонах, там, где находятся каменоломни. Вблизи них возникали камнетесные мастерские, где выполня­ лись надгробные скульптуры и придорожные часо­ венки. Старейшая мастерская известна у ж е в начале X V I I I в., несколько из них датируются X V I I I в., но большинство мастерских возникло во второй поло­ вине X I X в. После 1900 г. число! основанных придорожных часовен со скульптурными изображениями умень­ шается, но на деревенских кладбищах появляются каменные памятники, которые раньше ставились только в городах. На основании архивных данных и исследований па месте автор пытается восстановить историю от­ дельных деревенских мастерских и центров, харак­ теризуя выполненные там скульптуры. Сельские каменотесы данного района (на юг от Кракова) не имели профессиональной подготовки. Их преследовали равно цех каменщиков — камне­ тесов, как и местные власти. В своих мастерских они изготовляли элементы для строительства, а так­ ж е скульптуры и часовенки. В часовенках со скульптурами можно отметить элементы исторических стилей (особенно барокко). Автор описывает отдельные виды часовен и скульп­ тур, которые по своему характеру не отличаются от фигур в часовенках. В надгробных памятниках пре­ обладает тема распятия. Надо сказать, что если круглые скульптуры в ы ­ полнялись по образцам городских мастерских, то ба­ рельефы на надгробных памятниках и часовенках по своему характеру сродни старинным деревянным скульптурам работы народных творцов. Zapadka żelazna, dł. 23 cm, w y k . F. Górka, Wólka L e siowska, gm. Jastrzębia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b3c0301701eb7700e88af4ac10d617f.pdf 54231787b58d0978b12618d4c11a7192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4059 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXXI . 1977 • NR 1 �T R E Ś Ć Krystyna Hermanowioz-Nowak Stan b a d a ń nad strojem l u d o w y m w Polsoe • próba oceny dotychczasowych o s i ą g n i ę ć . Wanda Drabik Zdobione p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń nad współ­ 9 czesną sztuką ludową) Romualda Hankowska M a k a t k i na papierze malarek fajansu Jacek O l ę d z k i Prawdziwym pięknem jest n a t u r a malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) . . (O . . . . 17 iii) Adam Chętnik K r z y ż e i kapliczki kurpiowskie A n t o n i Stelmaoh P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajou . Jan E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z l o t n i c t w i o Samek . twórozości 3fl S3 krakowskim (ryte p ł y t k i na naczyniach l i t u r g i o z n y o h z k o ś o i o ł a B o ż e g o Ciała i Św. M a r c i n a w K r a k o w i e ) VII—IX KRONIKA SUMMARY OF 1976 . . . . . 50 f>9 02 ARTICLES РЕЗЮМЕ 83 Na okładce: B a z y l i A l b i c z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. Księżycowy ol./pł., w y m . 6 4 , 6 x 5 3 , 5 c m . 1974—1975. F o t . : J . Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : pejzaż, F r a g m e n t jednego z „ O g r o d ó w " B . A l b i c z u k a . F o t . : J . O l ę d z k i �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 . NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K I M I E N I A O S S O L I Ń S К I С H, W Y D A W N I С Т W О POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ n i a —• M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ s k a (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. �JÓZEF TEJCHMA W1CEPRBZES RADY MINISTRÓW MINISTER K U L T U R Y I SZTUKI Trzydzieści lat temu, Minister Kultury i Sztuki powołując do życia Państwowy Instytut Sztuki oraz organ Instytutu "Polską Sztukę Ludową" postawił przed nimi zadania - poznania, zbadania i ustalenia walorów, włas­ ności i tradycji sztuki ludowej - być łącznikiem między sztuką ludową a społeczeństwem. W kulturze i sztuce ludowej wyrażały się i przechowywały najcenniejsze i najbliższe naszemu narodowi postawy i osiągnięcia twórcze, stanowiące wynik mądrości i doświadczeń wielu pokoleń, własny nasz oryginalny wkład do skarbnicy kultury ogólnoludzkiej. Badania, które prowadzone były w okresie minionych 30 lat pozwoliły na wzbogacenie i poszerzenie wiedzy o sztuce ludowej. W całokształcie badań i dokumentacji nad sztuką ludową poważną rolę odegrało czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". Najbardziej cenne i wartościowe jest to, że pismo nie ograniczało się tylko do publikacji naukowych opracowań, ale dokumentowało przemiany zachodzące zarówno w sztuce ludowej, jak i w świadomości ludzi uczestniczą­ cych w współtworzeniu nowej, socjalistycznej kultury. 30 lat pracy kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa" przyniosło poważny dorobek stanowiący wkład w kulturę naszego narodu. Należą się za to słowa najwyższego uznania dla Redakcji i wszystkich autorów, których prace pomogły społeczeństwu polskiemu lepiej poznać bogatą sztukę ludową oraz sylwetki jej twórców. Warszawa, dnia 19 stycznia 1977 r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52047cd41e67b3126445e99661c5eefc.pdf 7c040b74c60e30697f134bc589fe0758 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource kowalstwo artystyczne bramy żelazne budownictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4054 Title A name given to the resource Zdobione bramy żelazne w budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska Z D O B I O N E BRAMY ŻELAZNE W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM (Z ZAGADNIEŃ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ) Nieodłącznym elementem każdego w zasadzie gos­ podarstwa chłopskiego jest otaczające je ogrodzenie. W y ­ znacza ono granicę własności, zabezpiecza nagromadzo­ ny w zagrodzie dobytek, a czasem stanowi dla całości zagrody oprawę dekoracyjną. Dla celów zdobniczych w y k o r z y s t y w a n a może być już sama konstrukcja ogrodzenia, jak to ma miejsce np. przy płotach wyplatanych, które w polskiej k u l t u ­ rze ludowej posiadają bardzo odległe tradycje. Jeżeli konstrukcja płotu np. drewnianego nie stanowiła sama w sobie elementu dekoracyjnego, wówczas wzbogacano ją niekiedy poprzez malowanie bądź wprowadzenie do­ datkowego m o t y w u zdobniczego — np. zakończone pro­ f i l o w a n i e m d r a n k i w postaci l u d z k i e j . Walor dekoracyjny zachowały ogrodzenia gospo­ darstw chłopskich również wówczas, gdy jako surowca zaczęto używać żelaza. Siatki, żelazne parkany z w k o m ­ ponowanymi niekiedy detalami z cegły l u b kamienia w postaci podmurówki czy też słupków, a przede wszyst­ k i m zamykające je bogato zdobione bramy znajdują szerokie zastosowanie w końcu lat 60-tych. Stanowią one nieodłączny element domów mieszkalnych, wznoszonych z cegły l u b pustaków. Zarówno zewnętrzny wystrój tych budynków jak i sposoby ich ogradzania są zazwyczaj zapożyczone ze stylu miejskiego i małomiasteczkowego. Nie jest to jednak wyłącznie mechaniczne powielanie wzorów miejskich. Rodzaj motywów zdobniczych, spo­ soby ich zakomponowania w a r u n k o w a n e są i n d y w i d u a l ­ n y m poczuciem estetyki zarówno zamawiających, jak i k o w a l i , którzy je wykonują. Ci ostatni są więc nie t y l k o autorami rozwiązań k o n s t r u k c y j n y c h , lecz przede wszystkim nadają ogrodzeniom kształt estetyczny, na który z kolei nie pozostają bez wpływu t r a d y c y j e l o ­ kalne. Jako surowca używają kowale żelaza zbrojenio­ wego, które gięte jest na zimno; poszczególne elementy łączone są przy pomocy spawania. Bogactwo i różnorodność f o r m zdobienia żelaznych oram i ogrodzeń gospodarstw chłopskich stanowi bez­ sprzecznie nowy element współczesnej sztuki ludowej, który wymaga głębszego zainteresowania ze strony etno­ grafów. Poczyniono już w t y m k i e r u n k u pewne k r o k i . W Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N zgromadzono kilkadziesiąt f o t o ­ g r a f i i obiektów, głównie z województw centralnych (sie­ dleckiego, warszawskiego, skierniewickiego, kaliskiego, poznańskiego, częstochowskiego, kieleckiego i t a r n o ­ brzeskiego) oraz województw północno-wschodnich (cie­ chanowskiego i ostrołęckiego). Mapa 1. Zebrany materiał, wskazujący na powszechność oma­ wianego zjawiska, pozwala również na przeprowadzenie wstępnej analizy tej nowej gałęzi ludowej twórczości artystycznej. Zdobione b r a m y żelazne z boczną furtką wejściową zamykają przede wszystkim żelazne parkany bądź ogro­ dzenia z siatki. Nierzadko b r a m y występują również przy m u r o w a n y c h budynkach mieszkalnych, czy dobrze zachowanych domach drewnianych, otoczonych zarówno w jednym, jak i w d r u g i m w y p a d k u t r a d y c y j n y m d r e w ­ n i a n y m płotem. Włączenie w drewniane ogrodzenia że­ laznych b r a m i f u r t e k skłania niekiedy ich właścicieli do dekorowania desek płotu przez malowanie ich, aby t y m sposobem złagodzić istniejący kontrast kolorysty­ czny. Niezależnie od rodzaju parkanu w j a k i m je osadzo­ no, żelazne b r a m y mają podobną konstrukcję. Są one dwuskrzydłowe. Otwierające się na boki skrzydła b r a ­ my zbliżone są kształtem do prostokąta, którego bok krótszy zamocowany jest na zawiasach osadzonych na słupie żelaznym w b i t y m w ziemię, rzadziej w k u t y c h do 213 �B r a m y wjazdowe; i l . 1. Wola Rasztowska, w o j . m. warszawskie; i l . 2. Konieczno, w o j . kieleckie; i l . 3. Chlęcin, w o j . siedleckie; i l . 4. Zawisna, w o j . częstochowskie; i l . 5. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie. I I . 6. F u r t k a wejściowa, Góry Miechowskie, w o j . kieleckie. I I . 7. F u r t k a wejściowa, Gułtowy, w o j . poznańskie 214 I �murowanego słupa. Podobnie w kształcie prostokąta w y ­ konana jest przylegająca do b r a m y f u r t k a boczna, któ­ r e j szerokość równa jest mniej więcej połowie szero­ kości jednego skrzydła b r a m y . B r a m y wjazdowe i f u r t k i są z reguły ażurowe. Większość z nich w dolnej części ma na około 1/3 wyso­ kości, раз w y k o n a n y zazwyczaj z jednego kawałka blachy. Zdobiony jest on niekiedy m o t y w a m i nakłada­ n y m i , rzadziej m a l o w a n y m i . Zdarza się również, że w polu t y m umieszczone są inicjały właścicieli i rok w y ­ konania bramy. Poziomy podział pól zdobniczych obowiązuje zarów­ no w k o n s t r u k c j i bramy, jak i f u r t k i bocznej. Natomiast na skrzydłach bramy wjazdowej wprowadzany jest d o ­ datkowy podział pionowy, wyjątkowo diagonalny (tab. I ) . W dokumentacji fotograficznej t y l k o w Wołominie (woj. M i e j s k i m Warszawy) zarejestrowano występowa­ nie b r a m w j a z d o w y c h z przylegającymi do nich f u r t k a ­ m i , które zostały wykonane z jednolitych kawałków blachy. Na powstałe t y m sposobem dwa pola b r a m y i jedno f u r t k i bocznej, nałożone zostały pojedyncze mo­ t y w y sześcio- i ośmioramiennej rozety ( i l . 1). Natomiast we wsiach w o j . tarnobrzeskiego sfotografowano dwie b i u m y wjazdowe, których pola zdobnicze wypełnione /ostały nieażurowymi, w y k o n a n y m i z blachy t r ó j k ą t a ­ m i . Formy te uzyskano dzieląc szerokim cięciem po­ szczególne płaszczyzny na krzyż, a następnie każdy z prostokątów podzielono jedną przekątną. Prowadzone w ten sposób proste wyznaczyły środek pola zdobnicze­ go, który dodatkowo podkreślono rozetą. Żelazne parkany posiadają zazwyczaj identyczną ornamentykę jak bramy i f u r t k i , tzn. zdobione są m o ­ t y w a m i geometrycznymi, bądź roślinnymi, względnie jednym i d r u g i m równocześnie. Tc ostatnie rozwią­ zanie kompozycyjne dotyczy jednak głównie b r a m . Po­ woduje ono zbytnią ich dekoracyjność, ale w całości ogrodzenia wyraźnie zaznacza wejście i wjazd do za­ grody. Górne krawędzie b r a m i furtek wypełniają p o w t a ­ rzające się, pojedyncze elementy m o t y w u , umieszczonego na polach zdobniczych. Pełnią one w t y m w y p a d k u rolę gzymsu. б stych elementów geometrycznych (tab. I I I , rys. 1, 2), względnie stanowi centrum, z którego rozchodzą się za­ kończone w o l u t a m i promienie (tabl. I I I , rys. 3). Te sposoby zdobienia notowano w w o j . ciechanow­ skim oraz tarnobrzeskim. W w o j . łódzkim i częstochowskim zarejestrowano dwie b r a m k i o diagonalnej kompozycji ornamentu. Prze­ kątne akcentują dodatkowo wychodzące z rogów pęki promieni rozchodzące się wachlarzowato (tabl. I V , rys, 1, 2). Mówiąc o ośrodkowym układzie ornamentu na spe­ cjalną uwagę zasługuje m o t y w rozety ( i l . 7), który nie­ jednokrotnie na skutek daleko posuniętej swobody i n - W stosowanej ornamentyce zdecydowanie dominują m o t y w y geometryczne, przy czym sposoby ich zakompo­ nowania wydają się być terytorialnie zróżnicowane. W kompozycji należy wyróżnić przede w s z y s t k i m układ pasowy o r y t m i e jednostajnym. W t y m w y p a d k u pola prostokątów podzielone zostały p i o n o w y m i poprzeczka­ m i , przy zachowaniu między n i m i jednakowej odległości. W powstałe w ten sposób zwielokrotnione pola w p r o ­ wadzono esowato wygięte pręty żelazne (tab. I I , rys. 1, 2, 3). I c h występowanie zarejestrowane zostało w w o ­ jewództwach centralnych. Układ ten, najmniej w s w y m charakterze ludowy, bywa niekiedy wzbogacony dodatkowym wewnętrznym podziałem poziomym, dzięki czemu zyskuje się więk­ sze możliwości rozwiązań kompozycyjnych. W t y m w y ­ padku kompozycja dekoracji składa się z trzech wyraź­ nie równoległych układów złożonych z różnych elemen­ tów (tab. I I , rys. 4, 5, 6 ) . Układ t a k i typu strefowego zanotowano na terenie w o j . Miejskiego Warszawy oraz w województwach ostrołęckim i tarnobrzeskim. Nieco inaczej rysuje się sposób zakomponowania mo­ t y w u geometrycznego w układzie ośrodkowym. W t y m w y p a d k u mamy do czynienia z wyraźnym zaznaczeniem środka zdobionego pola prostokąta przez wpisanie weń k w a d r a t u , prostokąta lub koła. Pole środkowe zamknię­ te bywa zwielokrotnionym obramieniem złożonym z p r o - 215 �il 8. Brama wjazdowa, Bukowska Wola, w o j . kieleckie. I I . 9. Ozdoba g c'mej krawędzi f u r t k i , St. Rudówka, w o j . suwalskie. terpretacji przybiera formę zbliżoną do gwiazdy względ­ nie k w i a t u (tab. V). Występowanie ich stwierdzono w przyległych do sie­ bie w o j . tarnobrzeskim, kieleckim, częstochowskim. jednostajnym z równoczesnym zaznaczeniem dodatko­ wych pól zdobniczych p i o n o w y m i jodełkami. Szczeble ogrodzenia w ich górnej części zdobiono stylizowanym k w i a t e m (tabl. V I I , rys. 2). Centralne ich usytuowanie bywa dodatkowo pod­ kreślane przez obramienie w postaci koła ( i l . 3), p r o ­ stokąta ( i l . 2, 5), niekiedy w ilościach zwielokrotnionych (ii. 4). Widoczna t u jest dążność do całkowitego wypeł­ nienia pola przez wkomponowanie prostych, geometrycz­ nych motywów krawędziowych. Są to najczęściej koła, stylizowane pojedyncze l i s t k i bądź k w i a t y , pręty esowato p r o f i l o w a n e l u b promieniście ułożone (tabl. V I , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). W pozostałych obiektach (spośród z i n w e n t a r y z o w a ­ nych), mamy do czynienia z m o t y w e m roślinnym w układzie symetrycznym, w którym m o t y w ten przybie­ ra formę k w i a t o n u (tabl. V I I , rys. 3, 4, 5), jakże często spotykanego w meblarstwie l u d o w y m ( i l . 6, 8); oraz m o ­ t y w e m roślinnym w układzie diagonalnym, gdzie s t y l i ­ zowany m o t y w k w i a t o w y p o k r y w a szczelnie całe zdo­ bione pole (tabl. V I I , rys. 6). Spotyka się je w w o j , siedleckim, s k i e r n i e w i c k i m , kieleckim, częstochowskim. Szczególne ich bogactwo no­ towane jest w w o j . tarnobrzeskim. W materiale dokumentacyjnym I n s t y t u t u Sztuki P A N , wśród kilkudziesięciu f o t o g r a f i i zdobionych b r a m wjazdowych, t y l k o w ok. 7% obiektów występują mo­ t y w y roślinne. Zarówno ich f o r m y , jak i sposoby za­ komponowania w całości są i n d y w i d u a l n i e zróżnicowa­ ne. Zaznaczające się różnice wynikają z odmiennego po­ t r a k t o w a n i a przez wykonawcę zdobionej płaszczyzny, przez wprowadzenie dodatkowego jej podziału, a w ślad za t y m możliwości zwielokrotnienia zastosowanego m o ­ t y w u roślinnego. Stosunkowo n a j m n i e j l u d o w y w swym charakterze jest wyjątkowo t u występujący układ pasowy m o t y w u roślinnego, w którym pole zdobnicze podzielone jest pio­ n o w y m i prętami z centralnie usytuowanym na łody­ dze stylizowanym k w i a t e m . Po jego obu stronach umie­ szczono symetrycznie po dwie gałązki z dwoma l i s t k a m i na każdej (tabl. V I I , rys. 1). W większości jednak przykładów w zdobione płasz­ czyzny wpisano dodatkowe pole. Natomiast t y l k o w jednym nastąpiło połączenie układu pasowego o r y t m i e no 1 Występują one na terenie w o j . kaliskiego, często­ chowskiego i w południowej części w o j . kieleckiego. Bardzo rzadko zdarzają się przypadki umieszczania jako m o t y w u zdobniczego postaci ludzkich. Najczęściej bywają to postacie krasnali. Te ostatnie zdobią pola bram w j a z d o w y c h w w o j . k a l i s k i m i s^s-i.-.dujrcym z n i m w o j . sieradzkim, przy czym forma, w j a k i e j zostały przedstawione, jak i sposób ich zakomponowania są po­ dobne (tabl. V I I I , rys. 1, 2). Przy omawianiu zdobnictwa żelaznych b r a m w j a z ­ dowych na osobną uwagę zasługuje sposób przyozdabia­ nia ich górnych krawędzi, które jak już wcześniej wspomniałam, pełnią rolę gzymsu. Dominującym t u elementem są m o t y w y geometry­ czne, od f o r m bardzo prostych, jak wydłużone esowato wygięte pręty, wzbogacone niekiedy kółkami, trójkątami, spiralami bądź trójkątnymi prostymi f o r m a m i , które tworzą jakby rodzaj daszka (tabl. I X , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Występują one głównie w w o j . centralnych, j e d ­ nostkowe zaś ich przypadki notowano w w o j . północno-wschodnich. I n n y rodzaj zdobienia to zachodzące na siebie pół­ kola (tabl. I X , rys. 8), częściej jednak zbiegające się krawędziami, między które wkomponowano proste m o ­ t y w y geometryczne w postaci krótkich, ostro zakończo­ ��Ozdoba górnej krawędzi bramy: i l . 13. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; i l . 14. Łuka wica, w o j . nowosądeckie. I I . 15. Ozdoba górnej krawędzi f u r t k i , Choszczenica, w o j . nowosądeckie. I I . 16. Brama wjazdowa, Topór, w o j . sied­ leckie. 218 �nych prętów (tabl. I X , rys. 9). T e n prosty m o t y w p r z y ­ biera niekiedy też inną postać, a mianowicie ostro za­ kończone pręty tworzą jakby rodzaj grzebienia (tabl. I X , rys. 10, 11). Wzbogacono je też przez wprowadzenie pomiędzy nie kółek (tabl. I X , rys. 12). Tak zakomponowane gzymsy rejestrowano przede wszystkim w w o j . M i e j s k i m Warszawy, sporadycznie zaś w w o j . częstochowskim. Drugą grupę ozdób górnych krawędzi b r a m i f u r ­ tek tworzą m o t y w y geometryczne, wyraźnie rozbudo­ wane w k i e r u n k u p i o n o w y m (tabl. I X , rys. 13, 14), przez co przybierają one postać zbliżoną do t y m p a n o ­ nu ( i l . 9). Występowanie ich stwierdzone zostało na razie w y ­ łącznie w w o j . północno-wschodnich. Bardzo proste, o nieskomplikowanej kompozycji, są również nieliczne dekoracje krawędziowe, do których wprowadzono m o t y w y roślinne ( i l . 10). Przy daleko p o ­ suniętej stylizacji przybierają one bądź formę listków (tabl. X , rys. 1, 2), bądź rozwiniętych parolistnych k w i a ­ tów (tabl. X , rys. 3, 4). Natomiast m o t y w y zoomorficzne (ptaki, zwierzęta) zarejestrowane zostały przede wszystkim na terenie w o j . centralnych, przy czym wśród nich można prze­ prowadzić pewien podział. I tak, podczas gdy w w o j . k a l i s k i m i leszczyńskim, a więc na sąsiadujących ze sobą terenach, dominuje postać konia ( i l . 12; tabl. X I , rys. 1, 2, 3) to w w o j . siedleckim, ciechanowskim, kieleckim na krawędzi umieszczone są p t a k i ( i l . 11; tabl. X I , rys. 4, 5, 6). Również w t y m w y p a d k u na uwagę zasługują nie­ liczne obiekty pochodzące z terenu w o j . nowosądeckiego, gdzie obok daleko posuniętej stylizacji ptaków ( i l . 14; tabl. X I , rys. 7) zarejestrowano na dwóch bramach r e ­ alistyczne sceny z życia codziennego ( i l . 13, 15; t a b l . X I , rys. 8). Występujące t u postacie ludzkie znalezione zo­ stały w j e d n y m w y p a d k u w w o j . leszczyńskim. Natomiast postacie krasnali zdobią krawędzie b r a m Tabl. żelaznych w w o j . siedleckim i nowosądeckim ( i l . 16; t a b l . X I , rys. 9, 10). Rodzaj i sposób komponowania przez k o w a l i w i e j ­ skich motywów zdobniczych odznacza się dużym zróż­ nicowaniem f o r m . Jest ono t y m większe i m wytwórca obsługujący określony teren jest bardziej uzdolniony pod względem plastycznym i poszukuje nowych roz­ wiązań kompozycyjnych. Narzuca on pewien styl, któ­ r y bywa naśladowany przez innych. Pewne kompozycje stają się modne. Jest to jeden z czynników, który po­ woduje zróżnicowanie terytorialne. Analiza materiału gromadzonego przez Pracownię Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztugi P A N dowodzi, że najmniej l u d o w y charakter posia­ dają ogrodzenia o motywach geometrycznych. Wyraź­ nie natomiast czytelny jest wpływ t r a d y c j i w rozwią­ zywaniu motywów k w i a t o w y c h . Elementem t r a d y c y j ­ n y m są przede w s z y s t k i m f o r m y tulipana oraz sposoby ich zakomponowania, w których to dopatrzyć się można analogii głównie ze zdobnictwem skrzyń ludowych. Powszechne jest przy t y m malowanie b r a m w j a z ­ dowych i f u r t e k bocznych. P o k r y w a n i e powierzchni że­ laza f a r b a m i służy przede wszystkim zabezpieczeniu metalu przed korozją. Ponadto w y k o r z y s t y w a n i e w t y m celu różnokolorowych f a r b umożliwia silniejsze zaakcen­ towanie i podkreślenie budowy ornamentu. Stosowana jest podstawowa gama czystych kolorów występujących w sztuce ludowej, a mianowicie żółty, czerwony, nie­ bieski. Przedstawione t u w f o r m i e szkicowej zdobnictwo ogrodzeń żelaznych, rozpowszechniające się w b u d o w ­ nictwie w i e j s k i m , jest zjawiskiem n o w y m . Wchodzi ono jednak do współczesnej ludowej twórczości plastycznej na tych samych zasadach, na których w przeszłości wkraczały do niej inne elementy, zapożyczone z k u l t u ­ r y miejskiej, a następnie adaptowane do potrzeb środo­ wiska wiejskiego i uzyskujące t u swój własny, nawiązu­ jący do t r a d y c j i , wyraz plastyczny. I , Podziały pól zdobniczych. 219 �Mapa 1. Miejscowości, w których zarejestrowano ozdobne ogrodzenia żelazne. Woj. Suwałki 1 — Stara Rudawka, 2 — Pozezdrze; w o j . Ostrołęka 3 — Sulęcin Szlachecki, 4 — Biel; w o j . Cie­ chanów 5 — Udozowo, 6 — Strzębowo, 7 — K a r o l i n o w o , 8 — Joniec ; w o j . Toruń 9 — Bierzgłowo; w o j . Włocła­ wek 10 — Choceń, 11 — Strzygi; w o j . Siedlce 12 — Topór, 13 — Polna, 14 — Mlęcin, 15 — Kisielsk; w o j . Miejskie Warszawa 16 — Małopole, 17 — Wola Rasztowska, 18 — Moczydłow; w o j . Skierniewice 19 — Zabłotnia, 20 — Wiejca, 21 — Siadów; w o j . Sieradz 22 — Turów, 23 — Naramice; w o j . K o n i n 24 — Lądek; w o j . Kalisz 25 — Ra­ dostów, 26 — Piątek Mały, 27 — Dębsko, 28 — Godziszcze, 29 — Szadek, 30 — Sucha; w o j . Poznań 31 — Targowa Górka, 32 — Jankowo, 33 — Gowarzewo, 34 — Gułtowy; w o j . Leszno 35 — Bolesław; w o j . L u b l i n 36 — K o r y t n i c a ; w o j . Tarnobrzeg 37 — Dąbrowica, 38 — Wola Baranowska, 39 — Wrzawy, 40 — Obojna, 41 — T u r b i a ; w o j . Kielce 42 — Bukowska Wola, 43 — Szczepanowice, 44 — K a l i n a Rędziny, 45 — Strzeżów I , 46 — K a l i n a Wielka, 47 — Góry Miechowskie, 48 — Miroszów, 49 — Bebelno, 50 — Konieczno, 51 — Motyczno, 52 — Wólka Ołudzka; w o j . Częstochowa 53 — Zamłynie, 54 — Łobodno, 55 — Olszyna, 56 — Gniazdów, 57 — J a w o r n i k , 58 — Winowno, 59 — Borowno, 60 — Zawisna, 61 — Mykanów; w o j . Katowice 62 — Dobraków; w o j . Nowy Sącz 63 — Moszczenica, 64 — Przyszowa, 65 — Łukowica; w o j . Rzeszów 66 — Jasionka, 67 — Strużów. 220 1 �Tabl. I I I Tabl. I V Tabl. I I . Kompozycje o jednostajnym układzie r y t m i c z n y m : 1. Naremice, w o j . sieradzkie; 2, 3. Gułtowy, w o j . po­ znańskie; 4. Małopole, w o j . m . warszawskie; 5. Biel. w o j . ostrołęckie; 6. Wrzawy, w o j . tarnobrzeskie. Tabl. I I I . Kompozycje o układzie ośrodkowym: 1. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 2. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 3. Bierzgłowo, w o j . toruńskie. Tabl. I V . Kompozycje o układzie diagonalnym: 1. Mykanów, w o j . częstochowskie; 2. Radostów, w o j . kaliskie. 221 ��T a b l V M o t y w y rozet na bramach i ogrodzeniach: 1, 2. Konieczno, w o j . kieleckie; 3. Gniazdów, w o j . często­ chowskie; Г zYwfena, w o j . częstochowskie; 5. Łobodno, w o j . częstochowskie; 6. Mykanów, w o j . częstochowskie 7 J a w o r n i k w o j . częstochowskie; 8. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie; 9, 10. Dąbrowica w o j . tarnobrzeskie. l a b ! V I . K o m ^ ° y c j e z m o t y w e m rozety: 1. Mlęcin, w o j . siedleckie; 2. Wiejca, w o j . skierniewickie; 3 Siadów, w o j . skia-niewickie^ 4 Zab>otnia w o j s k i e r n i e w i c k i ; 5. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 6. Borowno, w o j . częstochowskie; 7, 8 D ą t a o l a w o j . ^ Ь о е Г к Т е Л а Ы . V I I . M o t y w y roślinne: 1. Gniazdów, w o j . częstochowskie; 2, S - d e k w o j kaliskie, 3 Bukowska Wola, w o j . kieleckie; 4. Góry Miechowskie, w o j . kieleckie; a Bukowska Wola, w o j . kieleckie, 6. K a linaRędzfay, w o j . kielecicie. Tabl. V I I I . Ogrodzenia z postaciami krasnoludków: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. T u rów, w o j . sieradzkie. 223 �ЛЛ 1 t М t f t ł \ f 4 ,.|о<о<оЫоЫМ ЛЪ Tabl. I X Tabl. X -1«e^ |—^ |<И| lii—il l«».nli< Tabl. X I Tabl. I X . Ozdoby górnych krawędzi b r a m w j a z d o w y c h i furtek dla pieszych: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. Bierzglowo, w o j . toruńskie; 3. Winowo, w o j . częstochowskie; 4. Dobraków, w o j . katowickie; 5. Choceń, w o j . włocław­ skie; 6. Zablotnia, w o j . skierniewickie; 7. K a l i n a Rędziny, w o j . kieleckie; 8. Łobodno, w o j . częstochowskie; 9. Zawisna, w o j . częstochowskie; 10. Małopole, w o j . stoł. warszawskie; 11. Moczydłów, w o j . stoł. warszawskie; 12. Bo­ rowe, w o j . częstochowskie; 13. Stara Rudawka, w o j . suwalskie; 14. Uzdowo, w o j . ciechanowskie. Tabl. X. Ozdo­ by roślinne górnych krawędzi b r a m f u r t e k : 1. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 2. Łobodno, w o j . częstochowskie; 3. Strużów, w o j . rzeszowskie; 4. Konieczno, w o j . kieleckie. Tabl. X I . Zdobnictwo górnych krawędzi b r a m i f u r t e k . M o t y w y zoo- i antropomorficzne: 1. Godziszcze Wielkie, w o j . kaliskie; 2. Sucha, w o j . kaliskie; 3. Bolesławów, w o j . leszczyńskie; 4. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 5. Polna, w o j . siedleckie; 6. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 7. Ł u kawica, w o j . nowosądeckie; 3. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; 9. Topór, w o j . siedleckie; 10. Moszczenica, w o j . no­ wosądeckie. Fot.: J . Swiderski. Rys. A. Małela, �