47 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dad31a340ec2295db06c9849d91004c.pdf 9c0c090aa7aea478adab6f964a31880a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1546 Title A name given to the resource Papież chodzi po Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.155-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prosińska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A PROSINSKA Warszawa PAPIEŻ CHODZI PO P O D H A L U Wielokrotnie podczas badań terenowych mogłam przekonać się jak trudno uchwytne są zjawiska dzisiejszej kultury. Narzędzia badawcze i schematy, którymi posługiwali się uczeni przestały być wystarczające do badania złożo­ nej współczesnej rzeczywistości. Informatorzy, których trudno znaleźć, bo już nie jest oczywiste kto na przykład jest autorytetem badanej grupy, często odpowiadają na pytania w sposób powierzchowny, bez przekonania, wymyś­ lają odpowiedzi na poczekaniu, silą się na oryginalność albo nigdy wcześniej nie zastanawiali się nad poruszanym zagadnieniem. Nie znają wielkiej sztuki dyskutowania o życiu na forum rodzinnym i publicznym - z zebranego mate­ riału nie da się odczytać jednoznacznej prawdy. Wyjątkowym doświadczeniem było więc dla mnie prowadzenie badań na Podhalu. Niezachwiana góralska pewność siebie, trwałość poglądów i umiejętność ich artykulacji powodują, że badacz nabiera pewności co do autentyczności materiałów zebranych w tere­ nie (choć z drugiej strony jako osoba obca - paniusia, ceperka z Warszawy - do dzisiaj nie jestem pewna, czy wszystkie wypowiedzi zrozumiałam prawi­ dłowo, czy nie dałam się zwieść góralskiemu sposobowi bycia, podszytemu dwuznacznością, humorem, gdzie każde zdanie, czy słowo ma swoiste, trudne do uchwycenia przez osobę nie mieszkającą w tej kulturze, znaczenie. Mam nadzieję, że powaga tematu nie pozwoliła moim rozmówcom na całkowite puszczenie wodzy wyobraźni i złośliwości). Biesiadowanie to ważny element kultury podhalańskiej. Nie będzie prze­ sadą stwierdzenie, że towarzyskość, gościnność, zabawa, dyskutowanie, picie, jedzenie to pojęcia-klucze przenikające wszystkie zakamarki życia górala. Ważną podhalańską postacią historyczną jest Jan Krzeptowski Sabała, góral­ ski bajarz. Jego nazwisko pojawiało się w trakcie wywiadów. Ten człowiek-legenda słynął jako ten, który potrafił w długie zimowe wieczory zabawiać zebranych ciekawymi opowieściami o przygodach np. podhalańskich bohate­ rów - zbójników. Zdarzało się, że w trakcie wywiadu ktoś mnie zapytał, czy opowiada interesująco, czy przypadkiem opowieści innych nie były ciekawsze. Po zapewnieniu że nie, zaczynał mówić z jeszcze większą przyjemnością. Sia­ daliśmy wygodnie, praca zostawała odłożona na potem, zaczynała płynąć historia z zamierzchłych czasów: No, Tata był znajomom z Papieżem z dawna... �156 MAGDALENA PROSIŃSKA Byli zadowoleni, że mogą mnie zachwycić umiejętnością snucia pięknych i cie­ kawych opowieści. To przecież na Podhalu sztuka z dawna ceniona. Opowia­ da się o czynach dzielnego Janosika, o życiu partyzanckim i o niezwykłości Papieża. Ale przede wszystkim opowiadali o sobie. W góralskich rozmowach istnieje postać, która wywołuje wielkie emocje - Ojciec Święty, który jest swoim człowiekiem - góralem. Jego losy są z uwagą śledzone: Ludzie już nad tym perswadowali, że On człowiek dobry i że chyba zostanie Papieżem, Jak przyjdzie niedziela to wszyscy o Nim mówią, ugadają nad tym, że On to sycko przyjął na siebie i dał radę i błogosławił. Mówi się o nim nie tylko w dzień święty, jest wśród ludzi w powszednim życiu: Jak się dowiedzieli, że Ojcem Świętym będzie Polak to dzwony biły wszędzie i ludzie jedni gonili do drugich. A słyszeliście - leciało się opowiadać - że mamy Papieża, Ojca Świętego i w dodatku Karola Wojtyłę! Wielkie to było przeżycie. Wnuczki jednej z informátorek, obecne przy wywiadzie, po wyjściu z chałupy babci powtarzały całymi zdaniami fragmenty jej wypowiedzi. Mówiły, że słyszały to już sto razy. Przy każdej rodzinnej okazji babcia opowiada o tym, jak w mło­ dości spotkała Papieża w górach... Na pytania kwestionariusza otrzymywałam odpowiedzi pewne. Można powiedzieć, że poszczególne wypowiedzi czerpały z ogólnogóralskiego poglądu ukształtowanego podczas wieloletnich dyskusji. Rzadko zdarzały się rozbieżności zdań. Miałam ułatwione zadanie, bo nie trzeba było zmuszać ludzi do rozmowy. Temat mieli obgadany, był dla nich ważny i istniał w codziennej rzeczywistości. Gdy formułowałam pytanie w spo­ sób niezrozumiały lub gdy pytałam o sprawy, na temat których informator nie miał wyrobionego zdania, nie wahał się powiedzieć: Nie radziłem się na ten temat, nie miałem takiej dyskusji - 70-letni mężczyzna z Witowa na jedno z pytań, które było dla niego zaskakujące, a w innym miejscu rozmowy: Nie, ja takiego nie słyszał tu, to nie mogę gadać. Wszystkie góralskie sprawozdania były na podobnym poziomie emocjonal­ nym, tzn. wszyscy kochają Papieża, pielgrzymka 1997 roku była dla nich ważnym wydarzeniem. Rozmawiałam z kilkoma starymi góralami, np. ze wsi Ząb. Byli pewni siebie, mieli ukształtowane poglądy, można powiedzieć, mniej zakłócone przez nowoczesność. Nie wstydzili się wiary w nadprzyrodzone moce, nie dystansowali się do udzielanych odpowiedzi, mniejszy wpływ miała na nich telewizja, wielu z nich nie ukończyło szkoły podstawowej i pamiętali czasy, kiedy boso szli raz w tygodniu na targ do Zakopanego. Wypowiedzi informatorów średniego pokolenia nie zawsze były identyczne z tym, co opowiadali starcy. Różnice wynikały z tego, że ci pierwsi byli np. po studiach w miastach poza Podhalem - to znacznie zmieniło perspektywę ich wypowiedzi. A niektórzy, szczególnie młodzież, mówili z większą podejrzliwością, że być może z nich szydzę, gdy pytam o to czy Papież jest święty. Uczennica liceum plastycznego miała indywidualne podejście do spraw religijnych, zgodność z własnym sumie­ niem była jej kryterium moralności. Starsi ludzie z wykształceniem podstawowym odczuwali pielgrzymkę przede wszystkim jako spotkanie całej społeczności. Jedna góralka, studentka, krytykowała starszych za zamiłowanie do spędu i pokazywania �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 157 się na mszy świętej. Były osoby po studiach, np. organizatorzy pielgrzymki z ramienia Urzędu Miasta, którzy o postaci Papieża mówili w odniesieniu do wydarzeń historycznych i porównywnali go do postaci z historii Polski bądź świata. Organizację przyjazdu Papieża uważali za misję historyczną. Wyobrażenie dzielnego męża, wojownika wzbogaconego o elementy wzoru chrześcijańskiego, który przybędzie, aby wyzwolić ojczyznę spod zaborów jest jednym z głównych wątków polskiej literatury X I X wieku. Maria Janion uważa, że dzisiejsze postawy Polaków wobec historii najnowszej wciąż sięgają korzeniami romantyzmu (Janion, Żmigrodzka 1978, s. 567). Podobne wnioski płyną z pracy magisterskiej Kingi Łozińskiej, studentki z Krakowa: Romantyczny styl odczuwania ciągle odpowiada na grupowe zapotrzebowanie, określa rodzaj narodowych zachowań, nadaje kształt zbiorowej wyobraźni. Teksty będące popularną realizacją XIX-wiecznej ideologii, mimo że posługują się głównie kliszami i stereotypami, świadczą o trwałej sile romantycznego sposobu myślenia i odczuwania, odciskającego swój ślad w polskiej kulturze masowej (Łozińska 1990, s. 45). Autorka pisała pracę poświęconą romantycznemu wizerunkowi Papieża, analizując również teksty z Podhala. Więc najpierw były zabory i romantyzm, później I I wojna, jeszcze później 50 lat komunistycznego zniewolenia, które w opinii górali zakończyło się w momencie, gdy Karol Wojtyła został wybrany na Papieża. A wolność cenią oni ponad wszystko. Był im potrzebny bohater (w dalszej części pracy prezen­ tuję materiały z Podhala, które świadczą o tym, że góralskie pojęcie bohater nie do końca pokrywa się z wyobrażeniem Papieża z opowieści górali. Ja, badacz, użyję do analizy zjawiska pojęcia bohater kulturowy), tym bardziej, że przez wiele lat nie wolno było mieć takich bohaterów. Chcieli, by był to ktoś wyjątkowy, o kim powiedzieliby, że wywodzi się z ich ojczyzny, że uratował ją i cały świat - kogoś, z kim mogliby się utożsamiać. Papież jest identyfikowany ze sprawą narodową, spełnia rolę mesjańską, co wyraźnie odczuwa się w rela­ cjach górali, grupy o silnej megalomanii regionalnej. Bohater kulturowy to konstrukcja teoretyczna. Przy analizie materiałów odwołałam się do pojęcia, o którym pisał Eleazar Mieletyński w Poetyce Mitu: Aktom pratworzenia odpowiadają w archaicznych mitologiach bohaterowie, żyjący i działający w czasach mitycznych; nazwijmy ich praprzodkami-demiurgami - bohaterami kulturowymi [...] W tym zespole podstawowy element stanowi praprzodek - rodu, fratrii, plemienia. Ten ostatni bywa czasem uważany za przodka całej ludzkości, ponieważ w świadomości wspólnoty pierwot­ nej granice plemienne pokrywają się z ogólnoludzkimi. Praprzodek-^lemiurg-bohater kulturowy całkowicie w zasadzie modeluje społeczność pierwotną utożsamianą z „prawdziwymi ludźmi" (Mieletyński 1981, s. 221). Model bohatera kulturowego w Poetyce mitu odnosi się w dużej mierze do pozaeuropejskich mitologii archaicznych, co nie oznacza, że tylko do ich interpretacji można go stosować. Również Magdalena Zowczak opiera się nie tylko na polskim micie bohaterskim, który - jej zdaniem - nie rozwinął się w pełni. Konstruując kulturową kategorię bohatera autorka sięga do mitów �158 MAGDALENA PROSIŃSKA europejskich, co później pomaga jej zinterpretować wyniki współczesnych badań prowadzonych na polskiej wsi. Jej zdaniem, antynomie takie jak: śmiertelność-^iieśmiertelność, siła-słabość, wolność-uległość, władza-podporządkowanie, wiedza-niewiedza określają kategorię bohatera i zakres jego działań. Bohater znajduje się na przecięciu tych podstawowych dla ludzkiej egzystenqi i ogranicza­ jących ją granic - mit bohaterski jest paradygmatem ludzkich możliwości. Bohater to ten, który przekracza granice człowieczeństwa (Zowczak 1991). Jako że bohater kulturowy jest ogólną, ponadczasową kategorią myślenia ludzkiego, pomógł mi uporządkować materiały zebrane na współczesnym Podhalu. Mitycz­ ny heros - bohater kulturowy - dobroczyńca, zbawca, obrońca ludzi, uosobienie porządku-kosmosu, nauczyciel kultury, który modeluje społeczność, postać, która oscyluje na granicy sakralnego i niesakralnego, przypomina Papieża z opowieści góralskich - tego, który wywiódł swój lud ukochany z „Czerwonej niewoli", Ojca Świętego, który posiada magiczną władzę pośredniczenia między góralami, „prawdziwymi ludźmi", (Mieletyński 1981, s. 221) i Bogiem. Od tego najważniejszego pośrednika zależy ich pomyślność - oddają mu więc cześć, obdarowywują go, składają hołd, obiecują posłuszeństwo, stosują się do wyzna­ czanych przez niego lub poprzez niego praw. On błogosławi ich rodziny i gospodarstwa, uzdrawia, godzi, jednoczy. Góralskie opowieści o „Papieżu-wędrowniczku" przypominają apokryficzne historie o Panu Jezusie i Świętym Piotrze, którzy chodząc po świecie zaglądali do biednych wiejskich chat, testując moralność i gościnność mieszkających tam chłopów, których później nagradzali bądź karali. Górale opowiadają o tym, jak Papież został wysłany przez Pana Boga na „niskość ziemi" jako następca Pana Jezusa, aby nawracać ludzi przed końcem świata. W trudnym zadaniu wspiera go Matka Boska. Dokładniej o tym pisałam w rozdziale I V pracy magisterskiej Opowieści o życiu Ojca Świętego (patrz: Biblioteka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW), który jest próbą opisania bohaterskiego życia Papieża-górala. Opowieści mówią o jego niezwykłości, o wędrówkach po świecie, o naprawianiu go, zbawianiu, urządza­ niu. Gdy zaczął przyjeżdżać na Podhale w młodości i potem, gdy już został Papieżem, wszystko zaczęło się zmieniać - zwyczaje, moralność, Polska, czyli Podhale, odzyskała wolność: Ojciec Święty z komunizmem, walczył wiarę kato­ licką zakładał i kapitalizm przywracała Zaraz jak tu Papież był pierwszy raz, zaraz na następny rok już zaczyna się zmieniać, Solidarność powstała. Papież trans­ formuje świat, przetwarza chaos (komunizm, laicyzacja?) w nowy lub może w bardzo stary (już raz stworzony - przez Chrystusa, czy samego Boga Ojca), tylko dawno zapomniany przez niedoskonałych ludzi porządek: Przeszedł Papież po Podhalu pod góry, to już ludzie mają inne poglądy życia, ludzie pozmieniali się, zmieniają się. Papież-pielgrzym wędruje po świecie i sprawia by był idealny: On ma odwagę, wszędzie jedzie gdzie są wojny. Przez Niego się dużo rzeczy dzieje w świecie, nie na gorzej tylko na lepsze. Rozdział I I I mojej pracy, Święta przestrzeń, to przewodnik po miejscach związanych z Ojcem Świętym. Niektóre z nich były święte z dawien dawna i w naturalny sposób łączone są z osobą Papieża. Należą do nich kapliczki, �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 159 stawiane w miejscach objawienia się Najświętszej Panienki, które odwiedzał podczas swoich młodzieńczych wypraw w góry (kapliczka na Wiktorówkach, kaplica w Dolinie Chochołowskiej, sanktuarium w Ludźmierzu). „Zgodnie z tradycją polskich bohaterów i świętych, Jan Paweł I I nieustannie daje świade­ ctwo szczególnemu kultowi Matki Boskiej" (Zowczak 1991). Inne stały się święte za jego sprawą niedawno, gdy wsie Skalnego Podhala dotknął swoją stopą czy wzrokiem - mówi 30 letni z-ca burmistrza (kapliczka pod Turbaczem). Natrafiamy na szlaki, którymi wędrował zostawiając za sobą niezatarty ślad. Nazywane są odtąd papieskimi (szlaki papieskie w Chochołowskiej, czy z Za­ kopanego przez Gubałówkę i Ząb do Ludźmierza). Zobaczymy kościoły zbudo­ wane jako wotum dziękczynne za ocalenie jego życia (sanktuarium na Krzeptówkach), kaplice powiększone dla upamiętnienia wizyty tego najważniejszego z gości (kapliczka na Gubałówce). Fakt odwiedzin często wystarczy, nawet jeśli Karol Wojtyła nie był jeszcze wtedy najwyższym namiestnikiem Kościoła, choć takie wydarzenia mają szczególne znaczenie. Gdy mowa o wizytach biskupa, czy nawet młodziutkiego studenta z Krakowa, informatorzy mimo wszystko używają określenia „Ojciec Święty" w ten sposób dodając owej chwili ważności. Nie sposób wymienić wszystkich, bo Papież, wędrując po Podhalu, zostawił w ludzkiej świadomości niezliczone ilości momentów i miejsc, gdzie codzienność zetknęła się z jego mocą. Gdy sacrum styka się z naszym codziennym otocze­ niem, uwzniośla je. Polny kamień, strumyk lub ścieżka zaczynają błyszczeć jakby za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Nabierają nie-zwykłości, tajemni­ czości, robią się groźne i pociągające - przestrzeń staje się niejednorodna. Ale w tym samym czasie to nieznane groźne sacrum, które zamieszkało obok ludz­ kiej siedziby przybiera postać figurki Matki Boskiej przypominającej kobietę góralską, zaczyna być trochę bardziej swojskie. Teraz obserwuje z bardzo bliska codzienne uczynki człowieka, który musi stosować się do reguł ustanowionych przez to sacrum. Wędrując po znajomych zakątkach Zakopanego i okolicz­ nych wsi, szlakami górskimi, słuchając opowieści mieszkańców tutejszej ziemi odkrywamy zupełnie inny wymiar. Miejsca, w których pod wpływem kon­ taktu z Ojcem Świętym zaszła dogłębna zmiana, zamieszkała w nich jego świętość, a ludzki stosunek do nich uległ przemianie. Bohater kulturowy po­ siada bowiem umiejętność porządkowania przestrzeni. Miejsca jego wizyt stają się niesamowite. Są to pomosty między światem ludzkim i światem świętych - oknem na świat boski. T u człowiek kontaktuje się ze świętością, ma szansę spojrzeć w jej prawdziwe oblicze. Święty, bohater - te określenia mogłyby się wydać najbliższe, jeśli chcieli­ byśmy znaleźć dla Karola Wojtyły odpowiednio opisaną w kategoriach infor­ matorów przegródkę. Jednak w ich kategoriach te pojęcia są czasem zbyt wąskie, a czasem zbyt szerokie w odniesieniu do tej postaci, w niektórych miejscach sprzeczne z jego wizerunkiem, bądź z portretem własnym grupy. Ich formaty - święty-katolicki i góralski bohater-łotrzyk, zawsze z którejś strony okazują się niedopasowane. Z jednej strony ludzie mieli wątpliwości, czy Papież jest bohaterem, bo widzą go jako osobę idealną, blisko związaną �160 MAGDALENA PROSIŃSKA z sacrum, pozbawioną wad, którymi odznacza się góralski bohater, z drugiej mają wątpliwości, czy jest święty - jest za bardzo swój (a swojskim, czy bohaterem nazywają też Janosika i jego/ich własne „przysmyki"). Portret własny grupy i wizerunek jej przedstawiciela muszą się ze sobą pokrywać. „Ten ostatni bywa czasem uważany za przodka całej ludzkości, ponieważ w świado­ mości wspólnoty pierwotnej granice plemienne pokrywają się z ogólnoludzki­ m i " (Mieletyński 1981, s. 221). Jan Paweł I I , postać współczesna, wymyka się tradycyjnym podhalańskim schematom. Moja praca magisterska jest próbą odpowiedzi na pytanie o elementy, jakie złożyły się na mitologizację osoby Karola Wojtyły, człowieka uosobiającego pewne idee i nadzieje, który pojawił się w sprzyjającej sytuacji politycz­ nej. Jakie jest miejsce Papieża w podhalańskiej kulturze? Jak przeplatają się w jego postaci świętość i swojskość? Jak chcą górale, aby ich widzieć w kon­ tekście rozmów o Ojcu Świętym - tożsamość kształtowana wobec sacrum, czy sacrum kształtowane przez tożsamość? Jak te dwa wizerunki - tożsamość i sacrum - są do siebie dopasowywane? Sytuacja polityczna w Polsce w dniu konklawe oraz w momencie, gdy Jan Paweł I I przyjechał na pierwszą pielgrzymkę do ojczyzny w 1979 roku, a także jego image spowodowały, że na Podhalu, regionie o specyficznej historii i kul­ turze, zdobył niezwykłą popularność: My Go kochamy jak Chrystusa, tak Jego. W fantastycznych obrazach mitologii odbijają się szeroko realne obrazy otaczającego świata. W takim odzwierciedleniu rzeczywistości w micie zawarta jest nawet szczególna „pełnia", jako że wszelkie - nawet najmniej istotne - realia naturalne i społeczne muszą być zakorzenione w micie, winny znaleźć w nim swoją przyczynę, uzasadnienie i sankcję (Mieletyński 1981, s. 211). Mityczny wizerunek Jana Pawła I I charakteryzuje górali - ich tęsknoty, nadzieje, których następstwem jest mityczny portret osoby uważanej za na­ stępcę Jezusa, ale jednocześnie swojskiej - człowiek gór, który przeszedł wszyst­ kie tatrzańskie szlaki i spędził wśród górali wiele momentów swojego dawnego życia. Wracając do królestwa młodości ukradkiem ociera łzę. Cienka linia góralskich opowieści oscyluje między dwoma biegunami - sacrum i profanum. Zbliżając się raz do jednego, innym razem do drugiego, opisując osobowość, która wpisuje się w góralski etos. ŚWIĘTY CZAS Przewinął się przed nami wielki barokowy teatr, podczas którego dokonywała się magiczna przemiana życia codziennego w czas odświętny, uroczysty (Rożek 1976, s. 263)*. Opisując kilkudniowy pobyt Jana Pawła I I na Podhalu 4-7 czerwca 1997 r. starałam się pokazać jak sięgające starożytności, europejskie tradycje witania, oddawania czci wielkim postaciom (bramy tryumfalne, dekoracje, hołd, uro* Cytaty z gwiazdką pochodzą z siążki Michała Rożka (1976). �161 PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU czysty przejazd) zostały zsynkretyzowane podczas tej pielgrzymki. Chciałam oddać atmosferę wielkiego święta przyjazdu króla i zbawcy na Podhale - cza­ su zawieszenia życia codziennego, czasu uniesienia i demonstracji narodowych tęsknot. Góralskie święto można opisać w kategoriach communitas (Turner 1978). Pielgrzymka została uznana za ważny moment otwierający nowy etap historii regionu. Mircea Eliade nazwałby go czasem prapoczątku. Rocznica jest uroczyście obchodzonym świętem, podczas którego wydarzenia z 1997 r. są odtwarzane z wielką pieczołowitością. Myślę o tamtych dniach i mam przed oczami mieszaninę barw, dźwięków, gestów. Ważne było przeżycie duchowe, ale także jego niezbędne dopełnienie - ceremonialność, oprawa plastyczna i muzyczna, które stworzyły arcydzieło - wielkie święto ludowej gromady. Póbowałam znaleźć sens obserwowanych zdarzeń i ludzkich zachowań, zastanawiałam się, jaka jest ich natura, dlaczego są takie. Uczciwie muszę przyznać, że podniosła atmosfera i ogrom wydarze­ nia nie pozostały bez wpływu na moje uczucia. Znalazłam się w niesamowitym jak świat na scenie teatralnej otoczeniu, z którego atmosfery starałam się czerpać pełną piersią. Podhale zmieniło się nie do poznania. Krótkie chwile, podczas których Papież pojawiał się na ulicach miasta i wiosek w swoim zamkniętym niczym laboratoryjna klatka pojeździe, graniczyły z szaleństwem. Nie wiadomo skąd zbierały się nagle setki gapiów, którzy uwieszeni na usta­ wionych wzdłuż drogi barierkach niecierpliwie oczekiwali na przejazd. Na jego widok wpadali w amok wymachując wszystkim, co znajdowało się pod ręką, krzyczeli, płakali, doznawali olśnienia, aby w chwilę później uspokoić się i z nową siłą życiową rozejść, pozostawiając ulicę pustą, trochę zaśmieconą. Żałowali, że bliskie spotkanie trwało tylko moment. Ojciec Święty popatrzył/ nie-popatrzył w ich stronę, pobłogosławił/nie-pobłogosławił, już zniknął. W dali słychać jeszcze hałas, widać ruch, powiewają chorągiewki, żółte czapki w górze - teraz przejeżdża na tamtym odcinku drogi, podczas gdy ten po­ wrócił do normalności. Jeszcze raz biegnijmy za nim, śledźmy go, być może uda się na niego zaczaić! Od przyjazdu była taka atmosfera, że pracą to się nikt nie przejmował, tylko w tą i w tamtą ludzie latali za Papieżem. Ludzie pielgrzymowali na różne sposoby - na piechotę, samochodem, samolotem z Ameryki. Przeżywali mszę świętą za sprawą radia i telewizora. Góralski świat deklarujący konserwatyzm okazał się rozczłonkowany, jak mozaika w kalejdoskopie. Wydarzenia rozgrywały się blisko mnie. Obserwacje prowadziłam sama i nie potrafię pokazać ich „z lotu ptaka' . Zdam więc mój własny raport - obraz widziany z perspektywy jednostki w tłumie. Równolegle do wypowiedzi góralskich umieściłam opisy wjazdów ważnych osobistości do Krakowa doby baroku oraz na XIX-wieczne Podhale. Może przez niektórych uznane zostaną za nieprzystawalne, za mgłą rysują fragmenty historii, sugerują raczej i nie nadają wydarzeniom trójwymiarowej głębi, pro­ wokują, a nie objaśniają wprost. Wszystkie relacje opowiadają o uroczystym wjeździe ważnych osobistości, można powiedzieć tryumfujących władców, którzy otrzymali władzę od Boga i o hucznym powitaniu przez mieszkańców 5 �162 MAGDALENA PROSIŃSKA miasta, o budowie bram tryumfalnych, oddawaniu czci, hołdu, dawaniu poda­ runków, strojeniu dróg. Wykorzystałam fragmenty książki Michała Rożka (1976). Opisuje on wjazdy koronacyjne, ślubne, pogrzebowe, a także wizytacje legatów papieskich, np. Hipolita Aldobrandiniego, późniejszego papieża Klemensa V I I I , który w 1588 r. wjechał do Krakowa na osiołku witany przez tłumy po obu stronach drogi. Schemat wjazdu obejmował powitanie [...] przez okoliczne satelitarne miasta, dalej przejazd ulicami [...] przez dwie bramy tryumfalne, obustronnie ozdobne, potem pogrzeb poprzednika, ekspiacyjną procesję na Skałkę, koronację, w której miasto nie uczestniczyło i na zakończenie homagium na Rynku kończące się fajerwerkami (Rożek 1976, s. 263). Autor pokazuje strukturę tradycyjnych XVII-wiecznych wjazdów. To po­ mogło m i uporządkować materiał zebrany na Podhalu i zauważyć historyczne odniesienia. Czterodniowy pobyt Ojca Świętego w Zakopanem przypominał mi schematem te uroczystości: miesiące przygotowań, wielki przejazd przez okoliczne wioski i miasto, bramy tryumfalne, homagium na rynku, czyli Hołd Górali Polskich, wygłaszany donośnym głosem przez przystojnego burmistrza. Nawet jeśli każdy góral powie, że hołd był czysto góralski, ja widzę Kmicica klęczącego przed Janem Kazimierzem i wierzącego w moc Najjaśniejszego Pana, który wrócił do Ojczyzny, aby ją ocalić od zagłady. Król, ojciec i obroń­ ca, Kmicic gotów poświęcić życie, aby go ratować. Ale przede wszystkim, to przepych i barwność pielgrzymki wydały mi się iście barokowe. Wykorzystałam również fragmenty pamiętników pierwszego zakopiań­ skiego proboszcza, górala, ks. Józefa Stolarczyka, spisywanych od 1848 roku, wydanych w roku 1997. Stolarczyk wspomina przyjazd biskupa Albina Duna­ jewskiego w roku 1886 do Zakopanego i huczne powitanie tej ważnej persony przez mieszkańców miasta. Jakże podobne są jego relacje do rzewnych wspom­ nień wizyt Wyszyńskiego i Wojtyły, które znajduję w swoich materiałach. Wjazdy należały do ulubionych widowisk w okresie baroku. Były uro­ czystościami państwowymi, wzorowano je na rzymskich i nowożytnych po­ chodach tryumfalnych, obliczonych przede wszystkim na efekt propagandowy i wizualny. W uroczystych wjazdach uczestniczyło całe społeczeństwo, aby obejrzeć barwne widowisko i no­ wego monarchę. Wszystkie wydatki związane z wjazdem i hołdem pokrywało ze swej szkatuły miasto, rozumiejąc ich konieczność i propagandowy charakter. Zdawano sobie też sprawę, że dzięki nim można zapewnić sobie przychylność nowego monarchy i uzyskać przy tym potwier­ dzenie dotychczasowych przywilejów, a w przyszłości nowych (Rożek 1976, s. 263). Władze Zakopanego podkreślają, że Ojciec Święty przyjechał na ich zapro­ szenie. Trasy przejazdów Jana Pawła I I po Podhalu, hołd, msza pod Wielką Krokwią i uroczysty przejazd z Zakopanego do Ludźmierza, były starannie wyreżyserowane. Spodziewano się, że w trakcie jego obecności, drogi, wioski, ludzie i ich gospodarstwa otrzymają liczne łaski i błogosławieństwa. W ukła­ daniu schematu brał udział Urząd Miasta Zakopane i władze kościelne. Do zaprojektowania oprawy ideowej i plastycznej papieskiej pielgrzymki zatrud- �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 163 niono znanych artystów, intelektualistów i rzemieślników. Pracowały setki ludzi: Spółki są tutaj takie gminne, drzewo mają ludzie, drzewo z lasów prywat­ nych dawali. No inni mieli zrobić co innego. Każdy ksiądz był wyznaczony do innego zadania. U nas w Kościelisku więcej wsi jest to zwieźli drzewo i od­ powiadali za budowę sektorów. W kościele było ogłoszone. Szkoła odpowiedzial­ na była za ołtarz. Przygotowania rozpoczęły się wiele miesięcy wcześniej. Brali w nich udział nie tylko opłaceni specjaliści, ale cała góralska społeczność. Relacje mówią o entuzjazmie, jaki panował w trakcie pracy, w którą ludzie wkładali serce, czasem duże pieniądze: Ze wszystkich domów porządkowi po­ szli, a każdy góral od nas z drewna robił. Tu na Gubałówce zrobiliśmy Mu piękne oscypki i orkiestra grała, ale On nie mógł się zatrzymać. [...] Wszystko dla Niego. Z ogromnym entuzjazmem, jakby to był sam Bóg, myli chałupy, spowiadali się, sprzątali nawet jak koło ich domu nie jechał, na najwyższy poziom nawieszali po płotach [na płotach wstążki, flagi, zieleń - МР]. Szyły sobie góralki staroświeckie stroje. Z wypowiedzi informatorów wynika, że podczas przygotowań, modlitw w kościołach i odmawiania różańca w intencji pomyślności pielgrzymki, który wędrował po podhalańskich wsiach przez pół roku, w społeczności zapanowała zgodność: Tu po wsi mieliśmy różaniec od domu do domu i niektórzy ludzie się tak nienawidzili. Takie kłótnie jakieś i na starość jedna sąsiadka się mściwa zrobiła. Miał przyjść różaniec niby od sąsiadki do nas, a od nas do tamtej. Ona powiedziała, że nie będzie brała różańca od nas. Przyszła druga sąsiadka i ja do niej mówię, że ja pójdę do tamtej po różaniec, pochwalę Pana Boga. [...] Przecież Ojciec Święty w Polsce, my musimy wszyscy mieć zgodę. Potem ta sąsiadka powiedziała tamtej i ona przyszła z mężem po ten różaniec. Ja jom ucałowała, powitała, witojcie, dawnoście u nas nie byli. Teraz już jest zgoda i rozmawiamy i przez podwórko przechodzimy, ale do mojego się nie odzywa. On ją przeprosił, a ona nie, to jest nieładnie. Ojciec Święty tu w Polsce, żeby nie dopilnować, żeby się pojednać. Po to Papież przyjechał, żeby nas zjednoczyć wszystkich, bo nie ino my, ale na całym świecie tak jest. Pano­ wało przekonanie, że podczas pielgrzymki musi zapanować zgoda, harmonia i porządek, mówiąc słowami Victora Turnera - communitas. Pojechałam do Zakopanego kilka dni przed pielgrzymką, obawiając się utrudnień w komunikacji. Słyszałam, że drogi mają być zamknięte. Zgodnie z prawami rynku ceny za nocleg poszły w górę. Specjalne komunikaty radziły mieszkańcom Zakopanego zrobić zapasy prowiantu na najbliższe dni. Oczeki­ wano najazdu, a ja miałam dziwne jak na taką okazję skojarzenia - odcięte od świata miasto w czasach... np. wojny {Ten pobyt to dla nas wstrząs większy niż wojna), ale ludzie byli szczęśliwi. Domy, płoty, słupy, samochody poubierane - powiewają papieskie i pol­ skie flagi, wszędzie kwiaty, sztuczne bądź prawdziwe, okna „umajone" z wiel­ ką starannością. Stoją w nich ołtarzyki z portretami Ojca Świętego. Obrazki przywiezione z Rzymu są bardziej święte od tych z veritasu w Zakopanem, czy Nowym Targu. Jeszcze nie przyjechał, a już jest obecny. Przez cały czas jak był Ojciec Święty to my musieli trzymać obraz w oknie i kwiatami ustroiła. Do okna �164 MAGDALENA PROSIŃSKA był twarzą i to wszędzie po oknach było. Niektórzy mu nawet świeczkę zaświecili w oknie i piknie było w każdziutkim domu, nie bylo jednego domu. Nawet jak jeszcze idę gdzieś przez wieś to jeszcze nie sprzątane, jeszcze jest w oknie widok Ojca Świętego [...], a w kościele Ojciec Święty po prawej stronie wystawiony był. W każdym podhalańskim domu znajdziemy kapliczkę. Wśród innych świę­ tych będzie tam obrazek z podobizną Ojca Świętego, ustawiony obok Pana Jezusa i Matki Boskiej - Ludźmierskiej najczęściej w okolicach Ludźmierza, Fatimskiej w sąsiedztwie Sanktuarium na Krzeptówkach, Częstochowskiej w wioskach otaczających kościół na wzgórzu zwanym Bachledówką koło Czerwiennego. Szczególny jest stosunek informatorów do obrazków z Papie­ żem - są święte, on na nich jest traktowany niemal jak żywa istota. O obrazku mówi się: Mamy w domu Ojca Świętego, zapalmy świeczkę Ojcu Świętemu, nasz Ojciec Święty jest wystrojony elegancko. Sąsiadki prześcigają się w strojeniu okien - czyj Ojciec Święty wygląda ładniej i robi większe wrażenie. Tak pisze 0 zjawisku kultu świętych obrazków Jacek Olędzki: Charakterystyczną cechą ludowego kultu świętych był sensualizm przejawiający się w traktowaniu obiektów kultu, a więc wyobrażeń tych postaci jako realnych istot obdarzonych zmysłami. [...] Innymi przejawami tej postawy wobec wizerunków świętych mogło być osłanianie figur daszkiem lub wnęką kapliczki, odziewanie ich w sukienki, składanie do kapliczek darów (Olędzki 1971, s. 76). Na Podhalu to stwierdzenie byłoby przesadzone. Górale czczą przedsta­ wienia Papieża, ale nie uważają, że np. gipsowa figurka Jana Pawła I I jest realną postacią. Jest ona uobecnieniem świętego, przypomnieniem jego praw­ dziwego oblicza. Tym samym prawdziwe obrazy pozostają na granicy światów zmysłowego i duchowego, niczym okna otwarte ku niebiosom. [...] Zarówno funkcjonowanie bożych stów, jak i prawdziwych wizerunków dowodzi, iż pojęcia autentyku i kopii, oryginału i plagiatu tracą sens w kontekście religijnym. Schemat raz uznanego objawienia staje się własnością powszechną (Zowczak 1998, s. 35). Wynajęłam pokój na szczycie Gubałówki. Widzę stamtąd krzyż na Giewon­ cie i całe Zakopane. Mam poczucie, że mieszkam na szlaku Zakopane - Niebo. Nocą szeroko otwieram okno i słyszę śpiewy unoszące się z czuwających kościołów. Tu, na wysokości odbijają się od gór i mieszają ze sobą. W dole tysiące światełek, wyglądają jak gorąca lawa, każde oznacza oczekiwanie. Ojciec Święty, Ojciec Święty słychać od rana na ulicach. W rozmowach nie brak wątków paraapokaliptycznych: Zadepczą nas, trzeba zrobić zakupy, bo wszystko wykupią, co to będzie. Wprowadzono zakaz sprzedaży alkoholu 1 surowego mięsa. Górale mówią, że nie sprzedają wódki, bo święta osoba przyjeżdża do ich ojczyzny, wiedzą że wódka może oznaczać awantury (z dru­ giej strony, gdy Papież zachorował opowiadali dowcipy, że to z powodu zakazu picia za jego zdrowie). Po mieście biegają małe smyki, sprzedają różnego rodzaju rekwizyty: papierowe biało-żółte chorągiewki i baloniki z her­ bem papieskim, różnego rodzaju żółte czapki na wypadek słońca i żółte pele- �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 165 ryny na wypadek deszczu, choć deszcz jest mało prawdopodobny, bo Niebo się z nami raduje, obrazki z Ojcem Świętym, kufle do piwa z jego podobizną, gip­ sowe główki Papieża (hurtownia jednego z producentów tych dobrze sprzeda­ jących się główek została okradziona przed pielgrzymką). Ochroniarze jak szaleni jeżdżą parami na białych, błyszczących motorach, ćwiczą trasy przejazdu. Czasem podąża za nimi samochód udający papamobile. Kilka razy dziennie samochody-wykrywacze bomb robią objazd poten­ cjalnych tras przejazdów. Ciągle słychać warkot silników samochodowych, a w górze helikopterów, które też mają ćwiczenia. Panuje psychoza, że ktoś będzie chciał zabić Papieża i świat oskarży ich o zabójstwo. U nas nic nie groziło Ojcu Świętemu, ale wszyscy myśleli, że przyjezdni mogą być. Mityczny bohater również często ginie z ręki najbliższych. Powitanie króla* „Witamy Cię zmęczony Baco, Pasterzu nasz i Ojcze" (radio Aleks) Zakopane jest coraz bardziej kolorowe, na ulicach kłębią się tłumy han­ dlarzy, wojska, pielgrzymów, dziennikarzy i mieszkańców Podhala, z których wielu już chodzi w strojach góralskich, często szytych specjalnie na tę okazję. Ci, którzy nie mają ich jeszcze skompletowanych teraz biegają i pożyczają od rodziny lub sąsiadów. Każdy na mszy chce wyglądać elegancko. W powietrzu czuć zapach czegoś wielkiego, co ma już za kilka godzin nastąpić. Słychać podniecone szepty: [Papież] na Podhalu wreszcie prawdę powie, bo On górali kocha najbardziej; Przyjeżdża do nas, trzeba Go uroczyście powitać (podsłucha­ ne na Gubałówce). Emocje sięgają szczytu. Po kilku dniach pobytu na Podhalu, ja także nie mogę się doczekać, aby zobaczyć, jak będzie wyglądało powitanie gościa. Dnia 31 Lipca 1886 przybył po południu Jego Exellencyja ks. Biskup krakowski Albin Dunajewski z Wizytą Kanoniczną do Zakopanego - wyjechało naprzeciw 120 koni - po drodze strzelano. Powitalną mowę przy bramie miałem następującą: Już to 21 lat temu - jak podnosimy oczy na góry za pokrzepieniem się duchowym oglądając - Czekaliśmy i doczekaliśmy się - Dzięki Bogu dzisiaj nas to szczęście spotyka z przybyciem Twoim Arcypasterzu nasz! Nic dziwnego, że jak kania na deszczu spragnieni i rozradowani i do głębi rozczuleni jesteśmy, tern więcej, że się spodziewamy z rąk Twoich błogosławionych darów - jakich świat dać nie może - bo darów niebieskich. Wierzymy bowiem że dary - jakie z sobą dla nas przynosisz - ulżą nam w doczesnej niedoli i ubezpieczą nas na żywot wieczny - A teraz racz przy tern spotkaniu i powitaniu nas pobłogo­ sławić (Stolarczyk 1997, s. 59). Tak relacjonował przyjazd do Zakopanego szanowanego biskupa ksiądz Stolarczyk. A oto już X X wiek i równie emocjonalne wspomnienie. 80-letnia góralka z Gubałówki opowiada o wydarzeniu sprzed kilkudziesięciu lat, o wjeź­ dzie innej niezwykle ważnej persony, tak ważnej jak Papież dzisiaj, zresztą informátorka myli się nazywając go papieżem (to zdarzało się również w innych wywiadach). Mowa o kardynale Wyszyńskim, który właśnie wyszedł z więzienia, gdzie był więziony przez komunistów: �166 MAGDALENA PROSIŃSKA Wtedy powiedzieli, ze 1000 zł kto konia da, bo na koniach jechali. Bo tak jechali tego Papieża, nie, tego Wyszyńskiego witać. A tak straszny deszcz lał, a to było sto koni, bo to oni już przyjechali do Szaflar przed Zakopanem. I potem jechali na wprost przez Czarny Dunajec i tu przyjechali przez Chochołów i coraz więcej tych koni było. I tak jechali i już była noc. Już ciemno było i ja też byłam tam. Co to było narodu, a deszcz lał jak z cebra i wszyscy byli mohrusieńcy. A światła wyłączyli, miasto wyłączyło światła, bo tak robili, to przecież nikt nie mógł się sprzeciwić. I wtedy jechali po cichu, tak jak wojna, takie to straszne było i te konie. Oni jechali tu od Kościeliska do tego kościoła, właśnie naszego, Św. Rodziny. I wołał tak głośno, i mówił tak pięknie. I mówił tak pięknie, i myśmy tam wszyscy byli. Boże, i płakali ludzie jak mówił... 4 czerwca 1997 roku, o godzinie 21.00, na Gubałówce przed domami, albo na dachach stoją ludzie. Patrzą w niebo: Nie wiedzieliśmy, w którym to helikopterze, bo tych helikopterów było, wszędzie białe, białe, białe, same białe te helikoptery leciały, nikt nie wie, w którym był. My liczymy, że w ostatnim, albo w przedostat­ nim. Przed każdym gospodarstwem pali się ognisko, na Giewoncie też: przy każdym domu z miłości do Papieża paliło się ognisko. Flaga na Giewoncie, ognisko i flaga była, ktoś odważny to powiesił, mógł się zabić; wszędzie ogień był okropny. „Powitanie przez okoliczne satelitarne miasta i przejazd ulicami przez dwie bramy tryumfalne, obustronnie ozdobne"*, czyli przejazd Ojca Świętego z Zakopanego przez Gubałówkę, Ząb, Bańską, Sierodzkie aż do Ludźmierza, Szlakiem zwanym odtąd Papieskim Widziałem, jak przejeżdżała Bozia przez Gubałówkę i ręką do mnie machała - m ó w i 4-letni chłopczyk, dla którego dzień 7 czerwca 1997 roku był pełen wrażeń. Kilka wieków temu „w mroźny styczniowy poranek (141) przy pięknej pogodzie stanął Król Jegomość w Łobzowie, by obyczajem ojca i brata wjechać do Krakowa. Na spotkanie króla wyszli mieszkańcy miasta i przyległych osad. Barwny tłum z chorągwiami cechowymi, pod bronią, zajął obszar od łobzowskiego zamku aż po Kleparz i mury miejskie. Wśród tego szpaleru miał przejechać Jan Kazimierz (Rożek 1976, s. 83). I podobnie w 2 połowie X I X wieku: Były dwie Bramy - jedna na starej Polanie - druga gotycka zaraz za mostem - lud wielki i cała publiczność była zgromadzona. Strzelano z moździerzy i torpedy z Krakowa sprowadzono - Przyjęcie było tak wspaniałe - że nawet innowiercy byli poruszeni - jak sami zeznawali (Stolarczyk 1997, s. 58). Przyjęcie zorganizowane przez samego autora wspomnień, ks. Stolarczyka, było barwne i huczne, wzięli w nim udział wszyscy mieszkańcy Zakopanego, którzy niecierpliwie oczekiwali na przejazd biskupa Dunajewskiego. Na trasie przejazdu Papieża z Zakopanego do Ludźmierza również ustawiono bramy. Jedną na Gubałówce, drugą w Zębie: Tam Mu zrobili jak się Ząb zaczyna bramę. Z gontu była i pięknie i napis Witaj Arcypasterzu i Kochamy Cię Ojcze Święty. Jak przyjeżdżał na bierzmowanie dwa razy to robili na granicy Zębu bramę i pisali Witaj Arcypasterzu, bo to osoba duchowna. Nad ulicą Kościeli­ ską, w drodze do Sanktuarium na Krzeptówkach, wisiały niebieskie i żółte �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 167 transparenty, które górale nazywali bramami, napisy na nich głosiły: Ojcze Święty ratuj naszą Ojczyznę; Ojcze Święty ratuj nasze rodziny; Ojcze Święty nie opuszczaj nas, pomóż przezwyciężyć problem; Kochamy Cię Ojcze Święty. Bramy tryumfalne, które budowano już w antyku, np. dla zwycięskiego cesa­ rza powracającego z wojny, stawiano również w barokowym Krakowie dla przyszłego króla wjeżdżającego na koronację. Te ostatnie nawiązywały treś­ cią dó ciągłości dynastii i podkreślały, że król otrzymał władzę od Boga. Oddawały naród pod jego opiekę. Tak jak są podania ludowe z poszczególnych miejscowości, że tędy Św. Woj­ ciech szedł do Polski, albo tędy wracał Jan Kazimierz, więc sobie wyobrażam, że jak za 500 lat przyjdzie dziennikarz i w Zębie mu opowiedzą, że Papież rzymski tą drogą jechał do Ludźmierza, to historycy wyjmą mapy z tego okresu i powiedzą, że to była peryferyjna wtedy droga, że to niemożliwe. [...] To było świadomie wybrane, żeby jak najwięcej wsi Skalnego Podhala dotknął swoją stopą lub wzrokiem. Mają to w swojej historii zapisane - mówi z-ca burmistrza Zakopanego. Przejazdy i loty helikopterem zostały tak zaplanowane, aby jego świętość zawitała do wszystkich wiosek. Relacje z przejazdu Ojca Świętego w lipcu roku 1997 były bardzo emocjonalne, mimo że z niektórymi osobami rozmawiałam kilka miesięcy później. Dla wielu górali to był najważniejszy moment pielgrzymki, spodziewano się wyjątkowych błogosławieństw dla rodzin i domostw: Taki ruch był, że nie wiem, nie widziałam, co w domu robić, co sprzątać, ludzie het aż pogłupieli. Informátorka z Gubałówki, czekając na spóźniającego się Papieża, który miał przejechać koło jej domu, co pół godziny zmienia kwiaty, którymi przyozdobiła front chałupy, aby były świeże. Jest stara i ledwo chodzi. Za każdym razem wdrapując się po drabinie ryzykowała życiem. Wystrojone domy i koło dróg było ludzi, o wszystko, od takiego małego dziecka, było po góralsku ubrane. Wszystko w kwiatach ubrane, w żółte i w białe już były całe płotki, tam pełno kwiatów było w tym, same kwiaty były, taką bramkę dla niego zbudowaliśmy. No i wszyscy czekali, Boże, bili brawa. No ale co z tego, ino moment, a wszyscy byli załamani. A jechało ich tutaj ogromnie, moc co tych samochodów, motorów i całego tego i ten z trąbką na przedzie, taki młody ksiądz w pierwszym samochodzie i trąbił, oznajmiał, że ten Ojciec Święty jedzie. A ja tak patrzyłam i ta moc samochodów i nie widziałam tego Ojca Świętego, aż go zobaczyłam tego papamobile. A orkiestra jak grała tu przy kapliczce aż po lesie się rozlegało. 80-letnia mieszkanka Gubałówki, która wiele lat temu znała kardynała Wojtyłę, od wczesnych godzin rannych siedziała na chłodzie czekając na błogosławieństwo. Podobnie jak wielu innych, miała nadzieję, że ukochany Papież zatrzyma się koło jej domu, miała naszykowane oscypki i kilimek w prezencie i przygotowała ten jej kościółek zbudowany z kapliczki. Ona strasznie na niego czekała, a jak się nie zatrzymał to płakała, tak się szykowała, miał się zatrzymać, później długo chorowała - opowiada sąsiadka. Gubałówka nie była wystarczająco strzeżona, dom informatorki znajduje się przy lesie. A papież nie miał czasu na odwiedzanie dawnych znajomych, był spóźniony na różaniec do Ludźmierza, gdzie, jak zwykle, niecierpliwie czekały na niego tłumy śpiewając: �168 MAGDALENA PROSIŃSKA Góralu czy Ci nie żal, Odchodzić od stron ojczystych? Świerkowych lasów i hal, I tych potoków srebrzystych? Góralu czy ci nie żal? A Góral? Góral na lasy spoziera I łzy rękawem obciera, I rzekł: „Ha darmo, kiej trzeba! [...]". Zakopane powoli pustoszało, robiło się coraz bardziej ponure - codzienne, takie, jakiego nie było dane oglądać Ojcu Świętemu, który już odjechał daleko od ojczystych stron. Ksiądz Stolarczyk tak wspomina smutne chwile odjazdu biskupa Dunajewskiego do Krakowa: Znów po południu odjazd nastąpił do Poronina. Dnia 3-o była wycieczka do Kościeliskiej Doliny - Jego Exell. ks. Biskup - wybierzmował przeszło 1400. Był z wszystkiego zadowolony, bardzo serdecznie do ludu przemawiał - lud płakał - a przy odprowadzinach do Bramy na głos beczał - rozstanie było bardzo rzewne - bo też Biskup jakich mało może jest w kościele bożym - Jego ślachetne - ojcowskie prawdziwie apostolskie obchodzenie się w każdym kierunku było do podziwiania - nie mam słów na to określenie - wszystkich nas oczarował - niech mu Bóg da zdrowie (Stolarczyk 1997, s. 59). Z „wysokiej" katolickiej teologii, głoszonej przez Jana Pawła I I , odbierana jest jej uproszczona wersja. Ludzie zapamiętali, że burmistrz klęczał, że Ojciec Święty patrzał w kierunku gór i był wzruszony, że prawie nas błogosławił, to było przepiękne, że pogłaskał po głowie małe dzieci, to jest takie wzruszające, że ruszał dłonią w takt muzyki góralskiej, że biły dzwony, a na Giewoncie paliło się dla niego ognisko, które rozpalił z narażeniem życia góralski śmiałek - zapamiętali gesty, obrazy, symbole - w tych kategoriach rozumieją i opisują najważniejsze w ich ojczyźnie wydarzenie: Ze mszy najbardziej mi się podobało przywitanie, aż się płakało takie wzruszające było jak Go przyjmował burmistrz, jak klęczał przed Nim uroczyście z wiarą, nadzieją i miłością. Z kazań górale wyłowili słowa-klucze mocno zakorzenione w ich systemie wartości. Mówili, że w kazaniu było o krzyżu na Giewoncie, o tym, że krzyża trzeba bronić, co zrozumieli bardzo dosłownie (później burmistrz Zakopanego pisał odezwę broniącą krzyża na Żwirowisku w Oświęcimiu), o pokoju, nadziei, miłości, o 10 przykazaniach. Papież w czasie homilii potępił narkomanię. Wielu cytowanych fragmentów, jak ten o narkomanii, w ogóle w kazaniu nie było, jeśli spojrzeć na treść dosłownie. Duże znaczenie miało to, co było widoczne dla innych - góralskie stroje, udekorowane domy i płoty. Najbardziej mi się podobało, że każdy dom był udekorowany, jak przejeżdżał tędy, ludzi pełno stało koło drogi. Na ten stosunek ludności wiejskiej do kultu religijnego zwracano wielo­ krotnie uwagę. Pisał o nim, z pewną jednak przesadą, S. Czarnowski: Obrzędy stają się w ich oczach zespołem gestów i formuł potrzebnych i świętych, ale nie zawie­ rających innej treści pojęciowej niż ta, którą nadaje im codzienne życie chłopa rolnika. Zrozu­ miałe wydaje się przeto, że mimo, iż akty religijne zajmują w życiu ludu polskiego wiele miejsca, �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 169 religia tego ludu jest niesłychanie uboga z punktu widzenia doktrynalnego. Wyraża się to w sto­ sunku włościanina do zagadnienia osobistego życia religijnego i osobistego zbawienia. Wystarczy mu wiara w to, że go Jezus odkupił i że opiekuje się nim Matka Boska, on zaś sam łamać sobie głowy nie potrzebuje nad nauką prawd objawionych - to rzecz księży - aby tylko zacho­ wywał starannie nakazy obrzędowe, śpiewał w kościele, zdejmował czapkę i żegnał się przed krzyżem (1956a, s. 105). U źródeł tej postawy leżała głęboka wiara w dany raz na zawsze porządek rzeczy, do którego wystarczyło się przystosować, aby zapewnić sobie osiągnięcie podstawowych celów (Tomicki 1981, s. 48). Informatorzy przywiązują wagę do ceremonii, formuł, gestów. One są nie­ zbędne, by wejść w kontakt z sacrum i je obłaskawić. Czy ludzie nie rozumieją filozofii Jana Pawła II? Czyżby on nie zdawał sobie z tego sprawy, może mówi tylko do wykształconych odbiorców, a do reszty - do prostych chłopów nic nie dociera? Ważne jest co innego - słowo jest tylko magiczną, tajemniczą formułą, w której od czasu do czasu pojawiają się bliskie sercu, wiarygodne elementy - symbole. Każdy mszę zrozumiał na swój sposób: jako spotkanie całej społeczności, jako wydarzenie przełomowe w historii, bądź jako wielkie przedstawienie artystyczne. Najważniejsze jest, że uczestnicy spektaklu spotykają się razem, stają się równi, zapominają o smutnej codzienności, przez chwilę są szczęśliwi, nieskoń­ czenie silni wśród braci i sióstr. Jak z orkiestry śpiewali to ludzie z sektora też dołączyli się i śpiewali. A niektórzy, łezki, wiesz, niesamowite... Liczy się zjedno­ czenie wokół czegoś, co człowiek bardzo potrzebuje, co wszystkich elektryzuje, przyciąga, jednoczy wokół wspólnej idei, którą dzisiaj uosabia Papież: On jest następcą Pana Jezusa, dawno też się zgromadzali po tych wioskach, po tych wszyćkich miastach. A tu teraz to samo. On święty już dziadziula, święty. Ludzie może rozumieją tę ideę na różnych poziomach, a im jest bardziej tajemnicza, nieosiągalna dla umysłu, tym głębiej sięga w duszę. Pojęciem najlepiej określa­ jącym ten stan jest communitas będące opozycją struktury społecznej, na tej opozycji oparł swoje rozumienie mitu Victor Turner. Communitas opisuje on jako stan pełnej komunikacji, komunii, który tworzy się spontanicznie. Autor nazywa go fenomenem marginalnym, w którym łączą się takie jakości jak świętość, homogeniczność, braterstwo, kameraderia. Różnica pomiędzy struk­ turą - u Wasilewskiego społeczeństwem (Wasilewski 1989) - i communitas nie jest taka jak pomiędzy profanum i sacrum. Communitas jest nieformalnym esencjalnym, ogólnoludzkim związkiem. Więzy są niezróżnicowane, równe, bezpośrednie, ciągłe, nieracjonalne, egzystencjalne. Communitas jest sponta­ niczna, natychmiastowa, konkretna, nieabstrakcyjna, jest, jak mówi Turner, częścią „prawdziwego życia". Ona nie scala tożsamości, osobowości. Ona prowadzi od komformizmu do ogólnych zasad. Jest emocjonalna, jest w niej coś magicznego, a ci, którzy jej doświadczą mają poczucie nieskończonej siły. Pielgrzymka, według Turnera, ma wiele wspólnego z communitas - jest przeciwieństwem struktury społecznej. M a cechy liminalności obrzędów przejś­ cia, takie jak: uwolnienie z przyziemnych struktur, homogenizacja statusu, �170 MAGDALENA PROSIŃSKA ujednolicenie ubioru i zachowania, communitas, głębokie przeżycia, refleksja nad znaczeniem podstawowych religijnych i kulturowych wartości, związek pomiędzy religijnymi paradygmatami i wspólnym ludzkim doświadczeniem, wydobyciem integralnej osoby ze skomplikowanej osobowości, poruszanie z ziemskiego centrum na święte peryferia, które nagle tranzystenejalnie stają się centralne dla jednostki, stają się axis mundi przeznaczenia (Turner 1978, s. 34). Człowiek żyje w ustrukturyzowanym społeczeństwie, ale marzy o wspól­ nocie, którą udaje mu się osiągnąć w sytuacjach wyjątkowych, świętych, w trak­ cie pielgrzymki na przykład. LITERATURA C a i l l o i s R. 1995, Człowiek i sacrum, Warszawa. C l i f f o r d J. 1988, The Predicament of Culture. Twentieth-century etnography, literature and art, Harvard University Press. E l i ad e M . 1970, Sacrum, mit, historia, Warszawa. J a n i on M., Żmigrodzka М. 1978, Romantyzm i historia, Warszawa. K r och A. 1971, Zbójnik Podhalański, Polska Sztuka Ludowa, nr 2, s. 79. Ł o z i ń s k a K . 1990, Więc oto idzie papież słowiański - romantyczne tło mitycznego wizerunku Jana Pawła I I , Prace etnograficzne, Zeszyt 27, Kraków, s. 37-46. M i e l e t y ń s k i E . 1981, Poetyka mitu, Warszawa. O l ę d z k i J . 1971, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. R o ż e k M . 1976, Uroczystości w barokowym Krakowie, Kraków. S t o l a r c z y k J . 1997, Kronika dawnego Zakopanego, oprać. Maciej Pinkwart, Zakopane. T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M.Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, Wrocław, s. 29-70. T u r n e r V. 1978, Image and pilgrimage in christian culture. Anthropological perspectives, New York. W a s i l e w s k i J.S. 1989, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Z o w c z a k M . 1991, Bohater wsi - mit i stereotypy, Wrocław. - 1998, Modlitwa ludowa, Polska sztuka ludowa, nr 1, s. 33-39. M A G D A L E N A PROSIŃSKA WANDERS HOLY FATHER IN PODHALE Summary One of the main motives and figures of Polish literature of the nineteenth century was that of a brave man-warrior enriched with some attributes of the Christian figure of a holy man. He was supposed to arrive one day and liberate the country from the oppressors. Maria Janion, in her essays on history of Polish literature, maintains that some of the attitudes of the Poles to what happened in their most recent history still reach back as far as the romanticism and its ideas. The partition of Poland and romanticism preceded the World War I I , followed by fifty years of communist oppression terminated, according to the peasants from Podhale, in the election of Karol Wojtyła the Pope John Paul I I . Freedom is the top value in the value system of the Tatra highlanders. The Pope is identified with the national cause, his function is a messianic one. This kind of view can be clearly inferred from what the people from Podhale (Tatra region) say. �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 171 The concept of cultural hero refers to one of the universal categories of human thought. I realized that it could be the most helpful frame of reference for me in interpreting the ethno­ graphic material collected recently in Podhale (region in the Tatra mountains, southern Poland) The cultural hero is conceived as benefactor, saviour, protector of people, personification of the cosmic order cultural teacher, the figure that exists on the border between the sacred and the profane.Resemblance to the figure of John Paul I I such as he is described by the highlanders of Podhale can be ascertained. Holy Father is perceived as the one who has led his beloved people out of the "red thraldom" and who is believed to have the magic power of mediating between the highlanders and God. Their welfare depends on him , so they give him gifts, pay him homage, promise obedience and abide by the rules given by him. The Pope blesses his people, heals and unites them. The stories told by rural people in Podhale about "Pope the peregrinator" resemble apocryphal stories about Jesus Christ and St. Peter who were believed to have peregrinated across the world calling at poor peasants' cottages testing people's morality and hospitality, rewarding the good and punishing the evil. The Pope is said to transform the chaos (communism? secular­ ization?) into a new order - new or the very old, once created by God but later forgotten by imperfect human race. In the article the Pope's visit to Zakopane in June 1997 is described. In the part called "the sacred time" the author trys to prove the process of syncretization of old European traditions, namely in the ways of greeting, welcoming and paying reverence, traditions reaching back as far as ancient times. She intended to set forth adequately the tone of the arrival of the "king-saviour". It became the time of suspending ordinary, everyday life which was then replaced by exaltation and demonstration of national dreams.The ceremony can be described in terms of communitas (Turner 1978). The Pope's pilgrimage to his homeland was considered an opening of a new stage in the history of the region. Mircea Eliade would call it "the time of first origins". As another system of reference author used the structure of the traditional seventeenth century ceremonial entries of celebrities (as the historian Michał Rożek describes them). She tried to prove that the ceremonies of the welcome of the Pope in Podhale resembled to a great extent those historical happenings. Appearing of the cultural hero imposes order on time and space .As an outcome of the contact with Holy Father deep changes were supposed to take place in everyday life and in otherwise common places. The space became differentiated, mysterious and alluring. At the same time that unknown sacrum which took up its residence near to people's settlements took on a more familiar form of the image of Holy Mother resembling "an ordinary peasant woman". There were wayside shrines, chapels and churches which the Pope had visited once during his mountain trips when he was young. There were other places which became "sacred" more recently when "he touched the villages of Podhale with his foot or his sight". The Highlander's stories oscilate on a thin line dividing the sacred and the profane. In interpreting their discourse the meaning of terms "saint" or "hero" seems often either too broad or too narrow. They sometimes oppose to the local image of the Pope or to the self-image of the community .The Catholic saint and the "rouge-hero" of the local folklore - neither of them seems to fit perfectly. On the one hand the people the author asked were not sure if the Pope can be called a "hero" since he is perceived as an ideal person, closely connected with sacrum, devoid of the faults characteristic for the folk heroes of the highlanders' culture. On the other hand Holy Father is defined as familiar, "one of us" (like, for example Janosik the brigand, the most famous hero of folk tales). Self-image of the group and its representation, i.e. the hero should be consistent. The figure of John Paul I I evades all established patterns. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e6aad41edb341564f32e4581a554c4.pdf 01ae5df3081d3ef5ff72f33ccd5998e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt antropologiczny wolność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5123 Title A name given to the resource Paradoksy obywatelstwa / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.17-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PARADOKSY OBYWATELSTWA: WOLNOŚĆ WOBEC RÓWNOŚCI I TOŻSAMOŚCI1 Posługujemy się pojęciem obywatelstwa, nie zdając sobie sprawy, jak bardzo jest ono wieloznaczne, jak w toku historii zmieniało się jego pole semantyczne i odpowiadające temu stosunki społeczne. W teorii wyraża ono relację między jednostką a państwem. Jednakże właśnie te relacje zmieniały się zależnie od tego, kim była ta jednostka i jakie to było państwo. I zmieniają się nadal. Pojęcie obywatelstwa jest nieodłącznie związane z cywilizacją europejską, szerzej euroatlantycką. Znajdujemy je już w kulturze starożytnej Grecji. I aż do dziś, wbrew panującym stereotypom, że oznacza ono równość wszystkich wobec instytucji państwa, określa pełne prawa jedynie wybranej grupy, to jest obywateli, zakładając ich równość, odmawiając ich jednocześnie innym, którzy nie są obywatelami. Faktycznie nigdy nie obejmowało i po dziś dzień nie obejmuje wszystkich mieszkańców danego terytorium, członków zamieszkującej je społeczności (kraju, państwa). Jest przywilejem, o uzyskanie którego ludzie się usilnie starają, ale nie zawsze mogą go otrzymać. O jego znaczeniu świadczy artykuł 15 Deklaracji Praw Człowieka przyjętej przez ONZ w 1948 r., w którym czytamy: „1. Każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa. 2. Nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa”2. Do interpretacji tego zapisu jeszcze wrócę. Dla lepszego rozumienia wybiórczego charakteru obywatelstwa odwołam się do kilku sytuacji historycznych. Otóż w starożytnej Grecji obywatelem była 1 Inspiracją do tego artykułu i przeciwstawienia wolności, równości i tożsamości były dla mnie artykuły z rozmów w Castel Gandolfo, zwłaszcza teksty E. S h i l s a, Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków, Warszawa 1994 i C. Taylora, Źródła współczesnej tożsamości, w: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków 1995. s. 9–22. 2 Prawa Człowieka, opracowanie, wybór źródeł K. Motyka, Lublin 1999, s. 76. �Zofia Sokolewicz 18 osoba, która mogła pełnić urzędy w „polis”. Tego przywileju, rozumianego jako odpowiedzialność, nie posiadali ludzie młodzi, kobiety, obcy oraz niewolnicy. Włodzimierz Lengauer łączy ze statusem obywatela kwestie zdawałoby się o prywatnym charakterze, jak małżeństwo i stosunki seksualne, zaliczając je wręcz do sfery publicznej. Pisze „Wszelkie prawa dotyczące małżeństwa (gwarancja posagu żony, kary dla cudzołóżców hańbiących żonę obywatela, troska o obywatelskie pochodzenie żony) można interpretować w ten sposób: polis dba o zachowanie swojego charakteru jako wspólnoty pełnoprawnych obywateli pochodzących z rodzin od pokoleń ateńskich i o zachowanie dziedzicznych oikoi, które stanowią jego podstawę”3. Analiza tekstów starożytnych prowadzi dalej Lengauera do wniosku, że „...nie były one [zachowania erotyczne] intymną, osobistą sferą życia człowieka, były elementem postawy obywatelskiej. Obywatel wierny w miłości był także godzien zaufania w sferze publicznej. Współobywatele mogli na niego liczyć”4. Wskazując dalej na istniejące i regulowane normami społecznymi związki homoseksualne, których klasycznym, literackim opisem jest Uczta Platona, Lengauer podkreśla, że obywatele Aten winni byli podporządkować się „...w sprawach erotycznych takim samym normom etycznym jak w życiu publicznym..., „użytek z przyjemności” miał być podporządkowany interesom polis, w której stosunki między obywatelami polegać miały na wzajemnej lojalności”5. To, nieco przydługie streszczenie poglądów Lengauera na kwestie związku między sferą erotyczną obywatela a interesem polis jest uzasadnione nie tylko jego pozycją jako autorytetu w badaniach nad kulturą starożytną, ale także chęcią zwrócenia uwagi Czytelnika na trudności w oddzieleniu sfery prywatnej i publicznej w życiu jednostki jako obywatela. Obywatelstwo jest pod względem kulturowym wielowymiarowe. Świadczy o tym język. Pozostając na gruncie kultury starożytnej i odwołując się do terminologii greckiej i rzymskiej, uświadamiamy sobie, że za pojęciem obywatela kryje się pewna koncepcja społeczności i stosunku do niej jednostki, a nawet szerzej – koncepcja człowieka. Gdyby przyjąć za Èmile Benveniste, że grecki termin oznaczający obywatela (polity), czyli mieszkańca polis, wyprowadzony jest właśnie z tego terminu, to mogłoby to oznaczać koncepcję podporządkowania jednostki (polity) zbiorowości (polis). Wspólnota byłaby więc czymś nadrzędnym wobec jednostki. To wyjaśniałoby nam zachowanie Sokratesa, który swoje (jako jednostki) prawo do wypowiedzi uznał za podrzędne wobec W. L e n g a u e r, Eros, polis, obywatel, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, 2004, s. 157. Tamże, s. 160. 5 Tamże. 3 4 �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 19 decyzji demokratycznie wybranych władz i w związku z tym zaakceptował wydany na niego wyrok śmierci. Relacja natomiast między rzymskim terminem civis oznaczającym obywatela, od którego pochodzi civitas, czyli państwo, byłaby odwrotna. Mielibyśmy tu do czynienia z odwróceniem greckiej drogi myślenia – to jednostka dała początek państwu rzymskiemu, jednostka bardziej niezależna, z której państwo czerpało swoją siłę. Wskazując na różnice językowe Benveniste sygnalizuje jednocześnie zawartą w pojęciu obywatela relację między jednostką a zbiorowością6. Powstaje pytanie czy rzeczywiście stosunek do jednostki w starożytnych Atenach był inny niż w Rzymie? Czy Rzymianie rzeczywiście zwracali większą uwagę na jednostkę i jej prawa? W starożytnym Rzymie obywatelem był tylko mieszkaniec Rzymu. Gdy cesarz Karakalla w 212 roku próbował jednoczyć mieszkańców Imperium, przyznał obywatelstwo rzymskie także podbijanym przez Rzym plemionom barbarzyńskim. Od tego momentu byliśmy świadkami wielokrotnej manipulacji politycznej tym pojęciem. Prawa obywatelskie były czymś pożądanym, bo oznaczały przede wszystkim wolność. Wolność w kulturze europejskiej ma szczególnie ważne znaczenie. Fernand Braudel w swej Gramatyce cywilizacji rozdział poświęcony tworzeniu podstaw Europy w czasie od XI do XVIII w. podporządkował wolnościom i wolności, a ściślej stopniowemu i długotrwałemu dochodzeniu do niej7. Tę wolność ma przynieść Europejczykom dopiero Rewolucja Francuska. Ale czy wszystkim?8 Jak widać, mamy tu szereg wątpliwości. W Polsce obywatelskie prawa wolnościowe i polityczne nie obejmowały do końca XVIII w. chłopów, mieszczan, innowierców (w tym Żydów). Zasadniczym krokiem na drodze do rozszerzenia tych praw na całe społeczeństwo była (choć nie do końca) Konstytucja 3 Maja, następnie Kodeks Napoleona i wreszcie ruchy niepodległościowe w XIX i w XX w., które doprowadziły do stopniowego objęcia prawami obywatelskimi nieszlacheckiej części społeczeństwa polskiego. Proces obejmowania prawami obywatelskimi kolejnych grup społecznych z jednoczesnym poszerzaniem ich zakresu wiązał się w Europie niewątpliwie z dążeniami do upodmiotowienia jednostki, założeniem, że jest ona podmiotem prawa. Filozoficzne podstawy tego porządku powstawały od XVII w., a zasłużyli się w tej materii przede wszystkim Hugo Grotius i Samuel Pufendorf starający 6 È. B e n v e n i s t e, Deux modèles linguistiques de la cité, w: Échanges et communications: mélanges offerts à Claude Lévi-Strauss à l’occasion de son 60-ème anniversaire, réunis par Jean Pouillon et Pierre Maranda, t. 1, Hague 1970, s. 589. 7 F. B r a u d e l, Gramatyka cywilizacji, Warszawa 2006, s. 343–359. 8 Z. S o k o l e w i c z, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w związku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, „Studia Europejskie” nr 1, 1997, s. 16–19. �20 Zofia Sokolewicz się określić wolność człowieka – obywatela w państwie prawnym. Konkretne treści pojęciu obywatel nadawały kolejne rewolucje mieszczańskie, przede wszystkim angielska i francuska. Znany nam ze średniowiecznego porządku stanowego poddany stawał się stopniowo, w wielu krajach bardzo powoli, obywatelem. Znamienna jest ewolucja tego pojęcia w XIX i w XX wieku. Badacze9 podkreślają, że miało ono charakter patriarchalny. Średniowieczna zasada przyznawania domicylu ojcu rodziny, który występował w imieniu żony, dzieci, służby, zależnych od niego krewnych rezydentów, była stosowana jeszcze w XIX w. w wyborach do Parlamentu Francuskiego. Jednostki zależne od ojca rodziny nie miały prawa głosu, bo nie miały statusu obywateli. Przez wiele lat także nie mieli prawa głosu szeregowi zakonnicy w zakonach, w ich imieniu głosowali przeorzy, i analfabeci. Lista tych wykluczonych kategorii osób była całkiem spora. Jeżeli chodzi o status kobiet, to ilustruje je znane powiedzenie pani de Staël: Les femmes sont dans la nature et pas dans la société („kobiety należą do natury, nie do społeczeństwa”). Już w 1793 r. Mary Wollstonecraft wypowiadała się publicznie za przyznaniem kobietom praw obywatelskich10. Gdy ogłoszono Francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, okazało się, że kobietom przyznano miejsce „matek republikanów”, pozostawiając je nadal pod opieką ojców, mężów i braci i nie dając im praw obywatelskich. Upłynęło ponad sto lat, zanim w różnych krajach w różnym czasie przyznano kobietom prawa do dysponowania własnym majątkiem, występowania we własnych sprawach w sądach, decydowania w sprawach małżeństwa, edukacji i drogi zawodowej i wreszcie – prawa polityczne, prawa głosu. W Australii kobiety otrzymały prawa obywatelskie w 1902 roku, w Polsce po uzyskaniu niepodległości w 1918 r., w USA dopiero w 1920, a w Wielkiej Brytanii kobiety po ukończeniu 30 roku życia częściowe prawa uzyskały w 1918 r., a pełne prawo wyborcze dopiero w 1928 roku. Republikańska Francja przyznała je im w 1945 roku! Odrębną kategorię osób długo pozbawianych praw obywatelskich stanowiły tak zwane rdzenne ludy obszarów kolonizowanych przez Europejczyków. Po I wojnie światowej Indianie, którzy jako ochotnicy zaciągnęli się do armii kanadyjskiej, otrzymali obywatelstwo Kanady. Nie dotyczyło to ich rodzin. Afroamerykanie w USA otrzymali je dopiero po uchwalonych za prezydenta 9 R. B r u b a k e r, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard Univ. Press 1992, s. 37, passim. 10 M. Wo l l s t o n e c r a f t, A Vindication of the Rights of Woman, New York 1975, s. 145–146, 189, za: C. P a t e r m a n, Egality, difference, subordination: The politics of motherhood and woman’s citizenship, w: Beyond Equality and Difference, Citizenship, Feminist Politics and Female Subjectivity, ed. G. Bock, S. James, London – New York, s. 17–32. �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 21 Johnsona ustawach integracyjnych w 1964 roku. Kwestia obywatelstwa to jedna z ważniejszych i bolesnych spraw rozliczeniowych epoki kolonialnej. A dziś mamy w całym niemal świecie, ale przede wszystkim w Europie i USA, trudny problem imigrantów, zda się w swoim ciężarze gatunkowym przerastający wszystkie poprzednio wymienione. Edward Shils, autorytet w kwestii pluralizmu kulturowego, twierdzi, że społeczeństwo obywatelskie jest najlepszą odpowiedzią na fakt pluralizmu11. Zapewnia ludziom równość. Zastanówmy się, jak należy rozumieć pluralizm i jak fakt pluralizmu wpływa na rozumienie i praktykowanie wolności i równości przez jednostki i grupy. Podstawowe jednostki w analizie praw obywatelskich to państwo i obywatel. To między nimi trwa skomplikowana gra o zachowanie równowagi między zapewnieniem obywatelowi jego praw przez państwo, za które z kolei tenże obywatel ponosi część odpowiedzialności. Jednakże, opisując społeczeństwo, oprócz państwa i obywatela znajdujemy w nim wiele innych jeszcze grup, o innym niż obywatelski charakterze, choć niekoniecznie pozostających z obywatelstwem w kolizji. Shils nazywa te grupy pierwotnymi, gdyż odwołują się one do zasady pokrewieństwa lub wspólnego zamieszkiwania, jak rodzina i wszelkiego rodzaju grupy krewniacze, grupy rówieśnicze, sąsiedzkie, lokalne. Do tej kategorii należą grupy etniczne i narody, które zazwyczaj zakładają wspólne pochodzenie, nawet jeżeli ma ono charakter mityczny, a więzi krwi z dzisiejszego punktu widzenia i naszej wiedzy historycznej można uważać za problematyczne. Możemy tu też zaliczyć grupy regionalne złączone więzią terytorialną czasami zupełnie świeżą, ale czasami sięgającą głęboko w historię. Obok tych grup pierwotnych jesteśmy świadkami ciągłych narodzin i przekształcania się innego typu grup powstających na gruncie zamożności, klas społecznych, ludzi o różnym wykształceniu i udziale w tworzeniu wiedzy, wyznania, grup typu korporacyjnego, związkowego, kombatantów, młodzieżowych grup muzycznych, grup rodziców dzieci o rzadkich chorobach, niepełnosprawnych itp. Wiele z tych grup organizuje się w tak zwane organizacje pozarządowe. Od lat siedemdziesiątych XX w. mówimy nadto o wykluczonych, czyli tych, „o których zapomniał postęp gospodarczy”, a więc bezrobotnych, bezdomnych, samotnych matkach i ojcach, niepełnosprawnych, o całej „słabszej” ekonomicznie części społeczeństwa. Te grupy też, na miarę swoich sił, walczą o prawa obywatelskie. W opinii R. Dahrendorfa ludzie ci faktycznie są ich pozbawieni12. Dahrendorf na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. 11 12 E. S h i l s, Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, art. cyt., s. 25n. Za P. C l o s e, Citizenship, Europe and change, Macmillan Press Ltd., 1995, s. 1–2, passim. �22 Zofia Sokolewicz oceniał ich liczbę na 5% ludności Wielkiej Brytanii. Można sądzić, że ta liczba we wszystkich krajach Europy rośnie skokowo w miarę upływu czasu. Każda z wymienionych grup, a także wiele innych powstających na różnych zasadach, oprócz przywilejów wynikających z praw obywatelskich i obowiązków wobec państwa, ma swoje własne interesy, a nierzadko reprezentuje też inne grupy wartości. Grupy rodzinne nierzadko tworzą układy o charakterze nepotycznym, grupy korporacyjne pod pozorem utrzymywania profesjonalnego poziomu i pozostawania wiernym zasadzie merytokracji tworzą podobnie zamknięte układy z utrudnionym dostępem do nich. Interesy grup regionalnych niejednokrotnie są sprzeczne z interesami państwa jako całości. Wszystkie te grupy powołując się na ideę wolności mogą kwestionować zasadę równości, walcząc o przywileje dla siebie i wysuwając kolejne roszczenia. Grupy te tworzą specyficzną hierarchię, dążąc do zajęcia wyższego w niej miejsca. Zwłaszcza dziś, w epoce Internetu, jesteśmy świadkami powstawania grup w określonym celu, rozwiązujących się po jego uzyskaniu, jak np. tzw. matki pierwszego kwartału, czyli kobiety walczące o prawo do rocznego urlopu macierzyńskiego od stycznia 2013 r. wbrew planom rządu przyznającego ten przywilej jedynie matkom dzieci urodzonych po 17 marca 2013 roku. Tkanka społeczna jest więc niezwykle różnorodna i rozwija się dynamicznie, sprawczość obywateli w zakresie nawiązywania więzi i ich unieważniania jest niezmiernie wysoka. Sprzyja temu zwiększona mobilność społeczeństwa. Wydaje się jednak, że w pewnych sytuacjach to więzi etniczne i narodowe biorą górę nad innymi. Dzieje się tak przede wszystkim w czasie kryzysów ekonomicznych, wtedy gdy interesy „tubylców” zostają, w ich mniemaniu, zagrożone przez imigrantów. Ci ostatni mogą być obwiniani o bezrobocie, wysokość wydatków socjalnych państwa, zajmowanie mieszkań socjalnych, zwiększoną przestępczość i wiele innych, niepożądanych zjawisk. Demonstracja młodzieży z kręgu radykalnej prawicy w dniu 1 maja 2013 roku odbywała się w Warszawie pod hasłem „praca w Polsce dla Polaków”. Przedmiotem sporu stają się więc w dużej mierze również prawa obywatelskie. Co komu przysługuje z tytułu bycia obywatelem, a kto sięga po to samo pod fałszywym pozorem? Prawa obywatelskie są niezmiernie cenne. Podzielone na prawa wolnościowe, polityczne i obywatelskie sensu stricto (jest to jeden z możliwych podziałów) zapewniają obywatelowi wolność sfery prywatnej, to jest nietykalność osoby w sensie fizycznym, a także jej własności, wolność sumienia i wyznania, słowa, a także wolność określenia własnej narodowości. Jest to sfera, w którą państwo nie powinno ingerować. Prawa polityczne rozumiane są jako uprawnienie obywatela do udziału w rządach, wyboru reprezentacji, udziału w instytucjach samorządowych i wszelkich �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 23 innych, które umożliwiają obywatelowi wywieranie wpływu na sprawowanie rządów w państwie, jak tworzenie partii politycznych, udział w wyborach itp. Natomiast prawa obywatelskie w ścisłym sensie tego słowa oznaczają uprawnienia do korzystania z instytucji państwa i jego ustawodawstwa. Do obowiązków państwa należy tu tworzenie warunków dla takich działań obywateli, by mogli utrzymać siebie i swoją rodzinę, zapewnić im udziały w korzyściach płynących z podziału podatków, ochronę zdrowia, prawo do edukacji, prawo do pracy. Jak z tego wynika, korzyści, jakie może czerpać obywatel z tytułu swoich praw, są nader cenne i konsekwencją tego są ograniczenia w przyznawaniu praw obywatelskich cudzoziemcom, co jest przedmiotem nieustannych dyskusji i akcji politycznych w Europie i w świecie. Jednym z istotnych argumentów w dyskursie politycznym na temat obywatelstwa jest kwestia tożsamości cudzoziemców, którzy dążą do zachowania swojej odrębności i nie do końca utożsamiają się z państwem-gospodarzem. To jest problem, który wynika nie tylko z politycznej sytuacji danego państwa, ale ma głębsze korzenie w założeniach nowoczesności. U początków nowoczesności leży sprawa podmiotowości jednostki. Pozycja jednostki w społeczeństwie do czasu rewolucji mieszczańskich była określana przez miejsce zajmowane przez nią w strukturze stanowej państwa, a także przez miejsce w strukturze rodzinnej i szerzej pokrewieństwa. Po rewolucjach uzyskała wolność określenia się, kim jest. Znamienne jest motto książki Juliana Alfreda Pitt-Riversa The People of the Sierra stanowiące fragment wypowiedzi jego rozmówcy, że „jego krewnymi są ci, których sam sobie wybierze”13. Oznacza oswobodzenie się jednostki z więzów systemu pokrewieństwa. Oznacza także, że jednostka musiała się w tym względzie sama określić. W swoich pracach analizujących mechanizmy nowoczesności Anthony Giddens podkreśla wielokrotnie (i nie tylko on), że odpowiedź na pytanie „kim jestem”, to znaczy określenie swojej tożsamości, stanowi dla jednostki ważne zadanie. Właśnie zadanie. Nie jest przypadkiem, że co najmniej od lat siedemdziesiątych XX w. to pojęcie tożsamości intryguje badaczy i jemu poświęcają swe prace, ono w pewien sposób organizuje materiał badawczy. Staje się zarówno pojęciem opisowym, jak i analitycznym. Był to dość skokowy awans, zważywszy, że pojęcie to w encyklopediach okresu międzywojennego (Encyclopaedia of Social Sciences) określało jeszcze identyfikację osoby w procesie prawniczym i wiązało się z daktyloskopią. Jego szersze znaczenie i użycie wiążemy z książką Erika 13 J.P. R i v e r s, The People of the Sierra, Chicago 1971. �Zofia Sokolewicz 24 Eriksona z 1968 r. pt. Identity: Youth and Crisis14, antropologowie niemalże natychmiast przenoszą je na grunt wspólnot etnicznych i mniejszości narodowych, rozszerzając pojęcie tożsamości jednostki na tożsamość grupową15. Rewolucje mieszczańskie w pewnym sensie wywróciły świat do góry nogami, jednostka straciła swoje oparcie w grupie, którą w wyniku zmian i zwiększonej mobilności społecznej najczęściej musiała opuścić i, pozostawiona sama sobie, musiała znaleźć odpowiedź na pytanie „kim jestem?”. Musiała, ale i zapewne chciała. Miała wolność wyboru choćby wspomnianych przez rozmówcę Pitt-Riversa krewnych, określenia drogi życiowej, w tym edukacji, rodzaju zawodu, pracy. Ernest Gellner poszukując mechanizmów będących u podstaw nowoczesnych społeczeństw i państw epoki przemysłowej, znajduje je w niezwykłej mobilności ludności, zwłaszcza wiejskiej16. Zgodnie z dość rozpowszechnionym poglądem w epoce wiktoriańskiej wydano więcej podręczników savoir vivre’u niż w jakiejkolwiek innej epoce. Większa część ludności miast to byli „nuworysze”, którzy musieli się dowiedzieć, jak należy się zachowywać. I musieli odpowiedzieć na, nieraz bardzo trudne, sądząc z lektury powieści XIX-wiecznych, pytanie „kim jestem”. Wydawałoby się więc, że ich dzieci nie powinny już mieć problemów z tożsamością. A jednak nie. Ruchy emancypacyjne XIX w. zaowocowały jeszcze przed I wojną światową akceptacją wielu różnic. Jak czytamy w powieściach Henry’ego Jamesa, kobiety z towarzystwa musiały zaakceptować na przykład fakt, że ich przewodnik po Europie siada razem z nimi do stołu, zamiast jadać razem ze służbą. W tym ujawniała się zarówno wolność, jak i równość. Ten sam James opisuje stopniowe wyzwalanie się kobiet spod opieki męskiej części rodziny. W XX w. zaakceptowano także podmiotowość dziecka – choć stało się to dopiero w latach sześćdziesiątych, a także podmiotowość niepełnosprawnych, choć i do tego doszło dopiero w drugiej połowie XX wieku. Uznano trzy rodzaje seksualności: hetero, homo- i biseksualność. Prawa człowieka skłoniły ludzi do uznania równości ras. I jednostka otrzymała prawo, by indywidualnie określać swój stosunek do tych różnic, by uwzględniać je w budowaniu swej własnej tożsamości. Tu jednak powstaje pewien problem. Społeczeństwo przednowoczesne oparte było w zasadniczej mierze na tradycji i autorytetach. W okresie noE.H. E r i k s o n, Identity: Youth and Crisis, London 1968. Identity, Personal and Socio-Cultural, red. A. Jacobson-Widding, Uppsala 1983; Z. S o k o l e w i c z, Co dalej z tożsamością europejską? Uwagi na marginesie polityki kulturalnej Wspólnoty Europejskiej i Rady Europy, w: Czas zmiany, czas trwania, red. J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. Tomicki, Warszawa 2003, s. 323n. 16 E. G e l l n e r, Narody i nacjonalizm, Warszawa 2009. 14 15 �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 25 woczesności o zasadności takiego, a nie innego rozwiązania miał decydować rozum, ściślej nauka. Nie oznaczało to jednak, że społeczeństwo rezygnowało ze swojego zdania w kwestiach wyborów dokonywanych indywidualnie przez jednostkę. Aby to wyjaśnić, Charles Taylor wprowadza teorię uznania17. Nasze decyzje podlegają ocenie innych i muszą być przez nich uznane. Uznanie zastępuje autorytety i tradycję właściwą społeczeństwu przednowoczesnemu. Społeczeństwo nie jest wolną amerykanką, nikt nie może działać przeciwko społeczeństwu. Według Rorty’ego granicę wolności jednostki stanowi przecież zagrożenie dobra wspólnego. Niemniej jednak, przyjmując nawet to ograniczenie, jednostka ma wolność działania i przede wszystkim określenia, kim jest. Uznanie wymienionych wyżej różnic znacznie poszerza pole jej wyborów. Niektóre z nich spotykają się jednak z protestami, jeżeli nie całego, to części społeczeństwa. Taką sprawą jest chociażby wybór orientacji seksualnej. Homoseksualizm, stanowiący przestępstwo karane jeszcze na przełomie wieku XIX i XX, jest obecnie uznawanym przez prawo wolnym wyborem. To nie znaczy, że jest akceptowany przez wszystkie grupy społeczne. Okazuje się, że nie jesteśmy panami swojej własnej tożsamości, nie zawsze możemy znaleźć dla niej uznanie. Wynika to z wielu przyczyn, ale za podstawową byłabym skłonna uznać różnice wartości. Nie tylko różnice interesów, ale i różnice wartości sprawiają, że społeczeństwo obywatelskie nie jest jednorodne. Są one źródłem wielu głębokich konfliktów i kolidują z zasadą zarówno wolności, jak i równości, będąc jednocześnie podstawą tożsamości. Jest to niezmiernie istotne, gdyż żadna z jednostek nie wydaje się być gotowa do rezygnacji z własnej tożsamości. Tożsamość jako zadanie została uznana za wielką zdobycz obywateli XX i XXI wieku. Pozostawiając sprawę możliwego konfliktu na tym polu, spróbuję odnieść się do ogromnie dyskusyjnej sprawy tożsamości grupowej. Otóż prawa człowieka dotyczą jednostek. Wieloletnia dyskusja na temat praw ochrony mniejszości narodowych i etnicznych zakończyła się salomonowym rozwiązaniem. Aby uniknąć terminu „prawa grupowe”, ustalono, że prawa mniejszości narodowych to takie prawa, które jednostka dzieli z innymi. Podobnie długa, ponad dwudziestoletnia, dyskusja toczyła się na forum komisji ONZ zajmującej się prawami ludów rdzennych (indigenous), które walczyły o uznanie swoich praw grupowych. Uchwalona w jej wyniku Deklaracja ONZ z 2007 r. nie kończy jej i obie strony zapowiadają dalsze prace nad tą materią. Tymczasem to życie komplikuje sprawy. Obradujący w Genewie w marcu 2013 r. członkowie Ch. Ta y l o r, The Politics of Recognition, w: Multiculturalism and „the politics of Recognition”, ed. A. Gutman, Princeton University Press, 1992:1995. 17 �26 Zofia Sokolewicz Komitetu Praw Człowieka ONZ doszli do wniosku, że wychodząc z założenia, że prawa człowieka mają jednostkowy charakter, nie są w stanie skutecznie występować w obronie chrześcijan prześladowanych w różnych częściach świata. Łamane są zarówno ich prawa człowieka, jak i prawa obywatelskie. Zapowiada się więc kolejny etap dyskusji na temat praw indywidualnych i grupowych, wspólnotowych, tym ważniejszy, że niektóre pozaeuropejskie cywilizacje, jak chociażby islam, uznają właśnie i przedkładają prawa grupowe nad indywidualnymi. Reprezentanci takich poglądów stanowią przeważającą część imigrantów w Europie i większość z nich, przynajmniej w dzisiejszych czasach, nie zamierza rezygnować z własnej tożsamości, z tego co można określić jako dziedzictwo. I to jest źródłem bardziej i mniej poważnych konfliktów. Imigranci w Norwegii, w dużej części pochodzący z krajów południowej Azji i Bliskiego Wschodu, proszeni są przez gospodarzy o przestrzeganie ważnych dla Norwegów praw równości mężczyzn i kobiet oraz podmiotowości dziecka18. Można wątpić czy imigranci rozumieją, o co tu może chodzić, a jeżeli nawet rozumieją, to na pewno nie zamierzają się dostosować, bo stanowi to poważną ingerencję w istotne dla ich kultury relacje władzy. Ten brak akceptacji stał się źródłem szeregu, znanych właśnie ze Skandynawii, tzw. zbrodni honoru dokonywanych w grupach imigrantów. To nie jest dla nich kwestia do negocjacji, do uznania przez kogokolwiek. Podobnie jak kwestia znacznie mniejszej wagi, wczesnych małżeństw dziewcząt w grupach Polska Roma, na większość których polskie sądownictwo po prostu przymyka oczy. To też jest częścią tożsamości zarówno grupowej, jak i indywidualnej, a tradycji się nie negocjuje. Tak więc różnice wartości leżące u podstaw tożsamości zarówno indywidualnej, jak i grupowej mogą stanowić istotną przeszkodę w realizacji zarówno wolności, jak i równości w społeczeństwie obywatelskim. I nie musi to zależeć od aparatu państwa, ale od postaw współobywateli i ich gotowości do uznania decyzji tożsamościowych innych osób. 18 U. V i k a n, Culture, a new concept of race, „The Journal of The European Association of Social Anthropologists”, v. 7, part 1, 1999, s. 59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb577787231b04fdc173e0e2dc772793.pdf 7f3c7035490afa18bc9d51460324507d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4899 Title A name given to the resource Paradoksy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.18-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA inaczej, ów aspekt pragmatyczny. Ponieważ, jak dobrze wiedzą nasi czytelnicy, antropologia jaka pojawia się na tych łam ach - przy założeniu, że portret zbiorowy nie jest tylko chwilową chimerą wspólnego mianowni­ ka - jest dyscypliną doskonale niepraktyczną (i tę przypadłość, jak ktoś bystrze zauważył, dzieli z filozofią i poezją), proponujemy więc trochę dystansu i nie na­ stawionej na doraźny zysk refleksji. W tekstach tu po­ mieszczonych interesuje nas przede wszystkim kultu­ rowy wymiar pamięci. Jej historyczne przejawy. Jej śla­ dy literackie. Jej biograficzne ekspresje. A nade wszystko jej paradoksalna, janusowa natura. Paradoksy pamięci Parę wątpliwości zamiast wstępu 2. 1. „Zapomniane spotkania, zapomniane okulary... ”. Bez wątpienia, doświadczenia znane niemal każdemu. A le czy rzeczywiście z tej jednostkowej perspektywy patrząc, czy mnożąc owe chwile i miejsca niepamięci, czas, w którym żyjemy można adekwatnie opisać przy pomocy hasła „zapominanie”, eksponując przy tym je­ go złowrogie konotacje? Gdyby tylko szło o okulary... Rzecz przecież nie tylko w codziennych przygodach z kapryśną pamięcią. Historia niedawno miniona da­ wała dziesiątki przykładów na ideologicznie motywo­ waną amnezję, na świadome zapominanie całych ob­ szarów przeszłości, modyfikowanie jej wedle politycz­ nych celów. Wyrzekania na krótką pam ięć współcze­ sności, na życie chwilą, na jałową egzystencję z ampu­ towaną przeszłością, to przecież zwyczajowa mantra wszelkiej m aści konserwatystów. Żyjemy więc w mro­ kach zapomnienia? A może jednak jest odwrotnie, może uwolniona od dyktatu wieku ideologii współczesność to właśnie czas pamięci, czas upamiętniania, a nawet, jak chcą niektó­ rzy - wręcz nadmiaru pamięci. W jednym z wywiadów historyk Pierre Nora, autor klasycznej już książki 0 miejscach pamięci, zdaje się nie mieć wątpliwości, kiedy podkreśla, że żyjemy w „epoce upamiętniania”: „To jest historyczny fenomen naszych czasów, w któ­ rych żyjemy. Fenomen polegający na gwałtownej erup­ cji pamięci, która w ciągu ostatnich 20 czy może 25 lat stopniowo dotykała kolejne kraje i regiony świata, a dziś jest już zjawiskiem światowym. (...) Rośnie zain­ teresowanie ludzi własnymi korzeniami i genealogią. Mnożą się muzea i wszelkiego rodzaju uroczystości rocznicowe. Powraca zainteresowanie utrzymywaniem 1 publicznym udostępnianiem archiwów. Ludzie przy­ wiązują coraz większą wagę do swego dziedzictwa”. (J. Żakowski, Rewanż pamięci) Ale, z kolei, powiadają inni, nie jest to pamięć, która nam pomaga. To pamięć zinstytucjonalizowana, pamięć, którą zrzucamy z siebie oddając w pacht anonimowej instytucji. Paradoksal­ nie: im więcej tego typu instytucji mających za zadanie obronę pamięci i jej konserwację, tym my sami pamię­ tamy mniej. Zrzucając ciężar pamiętania na innych ży­ jemy w złudnym komforcie łączności z przeszłością. N ie myślelibyśmy pewnie o pamięci, gdybyśmy nie zapominali. To zapomnienie powołuje pamięć do ist­ nienia, wyciąga ją na światło dzienne i każe jej się baczniej przyjrzeć. Jest coś kłopotliwie znaczącego w tym, że sięgając po książkę z pam ięcią w tytule, czę­ sto zamiast rozważań na jej temat, znajdujemy tam je ­ dynie kolejny przyczynek do dziejów zapomnienia. O bojętne przy tym, czy jest to popularny poradnik (Jak wzmocnić pamięć w godzinę i pół) czy podbudowa­ na empirycznie uczona rozprawa. Tytuł wydanej u nas niedawno wielce instruktywnej książki psychologa D aniela Schactera Siedem grzechów pamięci, przynaj­ mniej nie kłamie. Tytułowy, utajony w „grzechu”, oksymoron sugeruje, że będzie o jednym i o drugim. I w istocie, autor omawia drobiazgowo grzechy ciężkie naszej pamięci (w ich nazwach język katechizmu gład­ ko zostaje sprzymierzony z językiem nauki: „grzech blokowania”, „grzech błędnej atrybucji”...) po to, by jak twierdzi, jeszcze bardziej ją docenić, by dostrzec jak cenne jest to „błogosławieństwo zesłane przez bo­ gów” . Ta koturnowa peryfraza w niczym jednak nie zmienia podstawowej diagnozy, która stoi u źródeł je ­ go książki, a ma ona raczej dość prozaiczne podstawy: „Wraz ze starzeniem się pokolenia powojennego wyżu demograficznego kłopoty z pamięcią są wśród tej czę­ ści populacji coraz powszechniejsze. (...) pam ięć stała się podstawowym problemem zdrowotnym zabiega­ nych, zestresowanych i zapominalskich przedstawicie­ li tego pokolenia. (...) Zapomniane spotkania, zgubio­ ne okulary, niemożność przypomnienia sobie imion znajomych...”. Jeśli wierzyć temu rozpoznaniu, to żyje­ my na gruzach pamięci, w rozszerzających się strefach zapomnienia. Wszystkich nas, w ten czy inny sposób, zainfekował wirus niepamięci. W tej sytuacji, anonsowany tu numer naszego pi­ sma, poświęcony tym razem dwóm pięknym siostrom (lub jak może ktoś inny by wolał: dwugłowej hydrze): pam ięci i zapomnieniu, wydaje się jak najbardziej na czasie. N ie zamierzamy wszakże rywalizować ani z po­ radnikami oferującymi zestawy ćwiczeń poprawiają­ cych pamięć, ani też z poważnymi rozprawami z psy­ chologii pamięci, w których tle pojawia się, tak czy 18 �Dariusz Czaja ♦ PARADOKSY PAMIĘCI protezą, to może pamięć prywatna byłaby przeciwwa­ gą dla instytucji i mechanicznych urządzeń ją wspo­ magających. Amarcord Felliniego, Speak, memory N a ­ bokova, Je me souviens Pereca... Poruszające pam iętni­ ki prywatności. Co tak naprawdę zdołały ocalić? W przejmującym eseju W półtora pokoju napisanym przez Josifa Brodskiego po śmierci rodziców, również i nad tą, najmocniejszą, bo najgłębiej własną pam ię­ cią, zawisł solidny znak zapytania: „Pamięć zdradza wszystkich, szczególnie tych, których znaliśmy najle­ piej. To wspólniczka zapomnienia, sojuszniczka śmier­ ci. To sieć z drobnym połowem, z której wypłynęła wo­ da. Nie można użyć pamięci do wskrzeszenia kogokol­ wiek nawet na papierze”. Pamięć nasza kleci niepo­ radne całości z dostępnych jej danych, buduje jakieś związki przyczynowe o trwałości zamków na piasku. I nie sposób udawać, że te wzruszające czasem kon­ strukcje są tylko na ludzką miarę skrojone. Z koniecz­ ności więc są niepełne i nieuleczalnie ułomne. Być może więc, sugeruje Brodski, nasze wady pamięci do­ wodzą przede wszystkim tej trudnej do zniesienia prawdy, „że wszyscy jesteśmy sobie nawzajem obcy, a nasze poczucie niezależności jest silniejsze niż poczu­ cie jedności” . Pamięć ma słabość do selekcji i nigdy nie uzyskamy pełnego obrazu bliskiej osoby. Miłość skazana jest tedy na szczegół, niedopowiedzenie, frag­ menty rozbitej całości. Czy nie jest więc tak, że p a­ mięć, koniec końców, odsyła do portu przeznaczenia, któremu na imię samotność? I czy to jest zwycięstwo pamięci? Jak zatem kwalifikować pamięć, jak odnosić się do zapomnienia? Pamięć, utrzymujemy zwyczajowo, jest podstawowym tworzywem tożsam ości, utwierdza w istnieniu. Pamiętam, więc jestem. Pamięć kładziemy tedy po stronie zysków, zapomnienie po stronie strat. Pamięć jawi się jako siła sprawcza, jako czynnik budu­ jący i życiodajny, zapomnienie strąca w niebyt (osoby z chorobą Alzheimera są bolesnym tego procesu świa­ dectwem). A le znowu: czy tak jest zawsze, w każdych okolicznościach? Komentując współczesny rozrost owych „urządzeń do pamiętania”, szczególnie m ając na myśli wirtualną bibliotekę jaką jest Internet, Umberto Eco mówi wręcz 0 konieczności wskrzeszenia sztuki zapominania jako koniecznego kontrapunktu do szlachetnej ars mnemonica: „Internet, czyli World Wide Web, już jest albo nie­ długo będzie wielkim Fuenesem. D o tej pory społeczeń­ stwo filtrowało dla nas wiadomości poprzez podręczniki 1 encyklopedie. N a stronach internetu jest cała wiedza, wszelkie możliwe informacje, nawet te najmniej istotne. (...) Rozszerzyliśmy nasze możliwości gromadzenia pa­ mięci, ale nie znaleźliśmy jeszcze nowego sposobu filtro­ wania. (...) Kiedyś napisałem mały esej (...), traktujący pół żartem, pół serio temat możliwości uprawiania ars oblivionalis, sztuki zapomnienia”.(Rozmow;y o końcu cza­ sów). N a nadmiar pamięci - kosa zapomnienia. Bo nie ma i nie może być pamięci bez selekcji. Bez selekcji czy­ li jakiejś formy zapomnienia. Pamięć, która chce objąć wszystko jest w istocie ciężarem, produkuje byty kale­ kie, jak Borgesowski Fuenes. N a lamentacje podnoszo­ ne wobec właściwej jakoby tylko naszym czasom skłon­ ności do amnezji, trzeźwo przypomina Eco, że dzieje kultury to nie tylko spinająca je w jedno nić pamięci. To również nieustające zapominanie. Historia cywilizacji, chcemy czy nie, to również historia czarnych dziur, w których znikają całe obszary wiedzy i minionego do­ świadczenia. Właśnie dialektyka pamięci i zapomnienia tworzy osnowę historii. 4. Zostawiamy więc Czytelników sam na sam z cięż­ kim tomem artykułów, wspomnień, rozmów i wierszy. Zagadka pamięci i jej siostry - zapomnienia, rozpisana została, jak widać, na wiele różnobrzmiących głosów. Wiele tu poetyk, stylów i języków. Niczego nie uspójnialiśmy na siłę, nie wygładzaliśmy kantów. Nie ma tu raczej jednoznacznych odpowiedzi i prostych recept. Ot, trochę pytań dodanych do tych już istniejących. To są nasze jesienne memorabilia. Memorabilia czyli po polsku - jeśli dobrze pamiętam - niezapominajki. 3. Może więc pam ięć jednostkowa, osobna, idiomatyczna jest remedium na powstawanie owych ciem­ nych stref zapomnienia. Może ona przynajmniej ocala od zbiorowej amnezji. Jeśli pam ięć zorganizowana jest 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f89f81b1cce0aafa6c54f75fa2c29e43.pdf 1f6533a451b6bbd6fd4512bfb24d28ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2699 Title A name given to the resource Parę życiowych kwestii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D awno już nie rozmawialiśmy na lamach „Kon­ tekstów" na tematy dla naszej dyscypliny istot­ ne, może więc dobrze się stało, że red. Benedyktowicz zaproponował paru kolegom opatrzenie ko­ mentarzem tekstu Zycie, czyli nieprzejrzystość. Widać bowiem wyraźnie, że każdy z tych głosów, choć krąży wokół sformułowanych w artykule tez, ciąży finalnie w stronę rozmowy o sprawach elementarnych: jaka an­ tropologia? czym się zajmuje (bądź mocniej: czym ma się zajmować) ? jaka jest ontologia świata, który opisu­ je? jaki język jest jej właściwy? czy miejsce antropologii jest bardziej po stronie nauki, czy sztuki? Mogę być tyl­ ko wdzięczny, że koledzy - tracąc swój cenny czas - ze­ chcieli się nad tymi kwestiami pochylić. Nie oznacza to wszakże, że zgadzam się z wszystkimi pomieszczonymi wyżej uwagami krytycznymi i że każdy punkt oddaję tym samym za darmo. A zatem, do rzeczy. Każdemu według potrzeb. Naj­ bardziej potrzebującym ze stawki polemistów zdaje mi się Wojciech Michera i od niego też zaczniemy. Ma to również i ten walor, że niektóre z jego wątpliwości po­ dzielają dwaj inni polemiści, więc jeden ogień obejmie od razu kilka pieczeni. Lista zarzutów, które stawia mi Michera, jest długa, a ich ciężar poważny. Według niego bałamutnie pod­ stawiam kategorię „życia" w miejsce „kultury", łudzę się, że tym samym dotrę do nieistniejącej przecież „prawdy rzeczy", dewocyjnie wymachuję jak maczetą „słusznymi" pojęciami, takimi jak „tajemnica" czy „niepoznawalne", dokonując gwałtu na czytelniku, w sposób nieuprawniony łączę swoje stanowisko z her­ meneutyką, proponując jakoby empatię jako sposób poznania, w ogóle wszystko mieszam ze wszystkim, ży­ cie z hermeneutyką, Henryka Kwiatka z antropologią, Diltheya z Heideggerem. Przy czym, dodaje łaskawie Michera, kiedyś, kiedy byłem młodszy (i zapewne wyż­ szy), antropologię uprawiałem ze smakiem, teraz, na starość, zgłupiałem do szczętu i jak tonący brzytwy, tak ja „życia" się łapię. Jestem więc obecnie: kaznodzieją, dewotem, empatykiem, romantykiem, idealistą... mon Dieu, nie za wiele grzechów jak na jeden średnich rozmiarów tekst? Generalnie, robi ze mnie Michera postać całkiem nierozgarniętą, o co naturalnie nie mam do niego pretensji, mam natomiast pretensję, że robi to tak niefrasobliwie i bez odrobiny wdzięku. I kto to wszystko mówi? Przypomnijmy: dawny en­ tuzjasta filozofii egzystencjalnej, znawca mistyki pra­ wosławnej i teologii ikony, komentator „ciemnych" pa­ saży z Heideggera, autor alchemicznych traktatów, sło­ wem: dyżurny niemal ducholog polskiej antropologii. I ty, Brutusie, kontra mnie?! Cóż więc się stało? Możliwe, że mamy tu do czynie­ nia z jawnym przypadkiem konwersji intelektualnej, o której - ze wstydem przyznaję - nie wiedziałem nic bliżej. Na co teraz przechrzci! się Michera? Trudno po­ wiedzieć, ale widać wyraźnie, że steruje on w stronę twardych, sceptycznych rubieży, zostawiając za sobą 29 DARIUSZ CZAJA Parę życiowych kwestii całe to duchologiczne rozmemłanie wraz z towarzyszą­ cymi mu nieusuwalnie niepewnością, niejasnością, nieostrością sformułowań oraz wieczną i , jak rozu­ miem, nieuprawnioną pretensją do grzania się w słoń­ cu tajemnicy. Może stąd ten radykalizm jego uwag, ra­ dykalizm, który pozwala się domyślać, że ich autorem jest gorliwy neofita. Polemika ze wszystkim tezami Wojciecha Michery nie jest możliwa w ramach oddanego mi miejsca na od­ powiedź, ale z kilkoma z nich chciałbym się zmierzyć. Najpierw drobiazgi. Dobrze się przy nich trochę zatrzy­ mać, bowiem trafnie charakteryzują metodę polemicz­ ną Michery. Nazywa on mój projekt „antropologią empatyczną", szczęśliwie przyznając, że to jego pomysł nazewniczy. I właściwie na tym można by skończyć dyskusję, bo trudno mi się tłumaczyć, że nie jestem wielbłądem. Ja przecież o żadnej „empatii" nie mówię, ani o niej nie marzę. Nie mówię, bo wiem przecież, że słowo to należy do słownika psychologii, a ten, wbrew wmawianiu mi dziecka w brzuch, jest mi jak najbar­ dziej odległy. Michera wie doskonale o tym, bo - jak donosi - czytał trochę moich tekstów pisanych „z du­ żym smakiem", a jak czytał, to wie, że psychologiczne flaki wstrętne mi są jak żadne inne. Ale nie przeszka­ dza mu to robić ze mnie empatyka. Michera zresztą ciągle mnie z kimś myli. Na przy­ kład z siostrą PCK albo zgoła z opieką społeczną. Kie­ dy ja piszę, z okazji przywołania Henryka Kwiatka, że nie chodzi mi o żaden poznawczy sentymentalizm, to Michera wie, że właśnie o to mi chodzi. Dodaje przy tym wyjaśniająco: „Gdyby jakiś Henryk Kwiatek był moim sąsiadem, to (...) mógłbym po prostu wpaść do niego na pogawędkę". Toż przecież - na litość boską! - nie chodzi o to, by do Henryka K. „wpadać", ale by coś umieć - właśnie bez empatycznej psychologii opowiedzieć o jego życiu, opowiedzieć tak, by nie za­ mienić go w statystyczny przypadek, by uratować jego osobność i wyjątkowość. Pytam grzecznie jak to zro­ bić, pytam, jakim językiem o tym mówić, a Michera mi na to, bym chłopa po prostu w domu odwiedził. Czy z czymś takim da się w ogóle dyskutować? A tak przy okazji: ja całkiem poważnie wierzę (po­ wiadam: „wierzę", a nie: „wiem") w prawdziwość tego, o czym mówi narrator Demiana Hessego: „Każdy czło­ wiek jest (...) nie tylko sobą: stanowi również jedyny, �POLEMIKI szczególny, w każdym wypadku ważny i osobliwy punkt, w którym krzyżują się ze sobą zjawiska tego świata, raz jeden tylko w ten właśnie sposób i nigdy więcej. Stąd też i historia każdego człowieka jest waż­ na, wieczna, boska, i dlatego każdy człowiek, dopóki tylko jakoś żyje i spełnia wolę natury, jest niezwykły i godzien najwyższej uwagi". To jakby żywy pogłos fra­ zy: „każdy ma swoją opowieść" śpiewanej w krakow­ sko-piwnicznym hymnie Desiderata. „Każdy", a więc i Kwiatek, i Michera, i - choć trudno w to uwierzyć nawet ja. Bo w każdym z tych pryzmatów świat zała­ muje się inaczej. O tym właśnie, o tych minute particu­ lars - upieram się - warto opowiedzieć. Teraz trochę metodologii. Powiada Michera, że ustawiam sobie przeciwnika, zarzut ten zresztą powta­ rza się u pozostałej dwójki polemistów. Czy rzeczywi­ ście? Przecież gdybym naprawdę chciał go sobie „usta­ wić", wybrałbym - zaręczam - łatwiejszą ofiarę, na­ zwisk doprawdy nie brakuje. Wybrałem Łotmana i to późnego, właśnie po to, by nie ułatwiać sobie zadania. Zależało mi na tym, by pokazać, jak w języku arcyproduktywnej semiotyki, języku wciąż zmieniającym się, chciałoby się rzec: dojrzewającym (przykładem: bar­ dzo późne pojawienie się w słowniku tartuskim pojęcia „symbolu", to nie przypadek), mimo wszystko, pewne kwestie nie pojawiają się w ogóle, pewne pytania, te, które akurat mnie interesują (co za pech), nie mogą zostać wypowiedziane. Tyle i tylko tyle. To i tak szczę­ ście, że Michera, kontynuując swoją praktykę lektury przewrotnej, nie wyciągnął wniosku, że np. nie znoszę semiotyki. Otóż, znoszę bardzo dobrze, szło mi tylko o to, by wskazać na pewne ograniczenia języka, któ­ rym operuje (wierząc przy tym, że dla kogoś innego nie ma tu żadnego problemu). A już na pewno nie chodzi­ ło mi o to, by „nieludzkie mechanizmy kultury" prze­ ciwstawiać „zwyczajnej, samotnej egzystencji", jak de­ magogicznie puentuje całą kwestię Michera. No i kto tu sobie kogo ustawia? Duża część kłopotów Michery bierze się stąd, że nie zauważa on, iż gram - całkiem świadomie - pojęciem życia w różnych jego rejestrach. Od trywialnego (C'est la vie), przez potoczne (czyjeś konkretne życie, czyjaś niepowtarzalna biografia), po mocno zmetaforyzowane (życie z powieści Pereca) i że nie zawsze, to co brzmi tak samo, znaczy tak samo. Michera uczepił się jednego i z maniackim uporem opowiada o empatii, wzywaniu się, przeżywaniu, dialogu (ale rozumiejąc ten termin na sposób liryczny, bo tak mu wygodnie), jako irytujących go (arcysłusznie zresztą!) sposobach czytania świata znaczeń. Skoro o życiu się zgadało, powróćmy jeszcze na moment do Pereca, by zobaczyć, co Michera zrozumiał z tego, co ja o Perecu piszę. Podsumowując wywód o dwóch „inwentarzowych" tekstach Pereca, zgłaszam swoje wątpliwości co do tego, czy rzeczy skatalogują się same, czy też przypadkiem nie trzeba im w tym pomóc. Wydawałoby się, że wypowiadam w tym momencie trzeźwą oczywistość, ale Michera wie swoje, wie miano­ wicie, że to tylko asekuracja. Skąd to wie (dzwonił do mnie?, pisał?, radził się kogo mądrego?), tego już nie mówi. Szczytem absurdu jest jego przekonanie, że dla mnie dzieło Pereca „to niemal bezpośrednie życia do­ tknięcie, dzieło niemal przezroczyste". N o cóż, w tym miejscu wszystko, bo już nawet nie tylko: ręce opadają. Nie wiem (bo i skąd?), czy ja coś z Pereca rozumiem, ale jeśli coś, to przede wszystkim to, że - całkiem odwrot­ nie niż sądzi Michera - życie jest właśnie niepochwytne w swoim rdzeniu, że wciąż się wymyka z tych wszystkich siatek, które nań zastawiamy, że tego puzzle'a zwanego życiem ułożyć się nie da, że możemy tylko próbować ści­ gać ów finalny wzór jako wciąż oddalający się horyzont! Ale o tym już jest w tytule, nie trzeba było nawet tekstu czytać! Dlatego to - między innymi - Zycie. Instrukcja obsługi jest dla mnie dziełem tak intrygującym, a nie dlatego, by pokazywało życie „takie-jakie-naprawdę-jest". Z jednej strony, Michera całkiem sensownie mó­ wi o obecnej u mnie apofatyczności życia (jakieś reflek­ sy ze starego wcielenia jednak w nim pozostały), z dru­ giej, insynuuje nieprzytomnie, że odnalazłem jakoby lu­ sterko, które jego prawdę wiernie odbija. Krótko o Diltheyu. Michera deklaruje, że słabo zna Diltheya („słabo znam Diltheya"), nie przeszkadza mu to wszakże całego akapitu na jego temat skreślić. Kło­ pot w tym, że pisze o Diltheyu, znając go z drugiej rę­ ki. Mądra to co prawda ręka (Heidegger, Gadamer), ale wskazująca jedynie na istotne kłopoty z diltheyowską epistemologią. W istocie, nie ma się tu o co kłó­ cić, jego psychologizująca koncepcja znaczenia dawno już padła pod nawałem krytyk, ale minimum uczciwo­ ści nakazywałoby zwrócić uwagę, że nie do niej się od­ wołuję. Rzeczywiście, Dilthey niejedno ma imię, nie wszystkie też jego pomysły są dziś pierwszej świeżości, toteż nie zamierzałem ani nie zamierzam bronić dzieła Diltheya w całości. Przypomniałem jedynie zręby jego Lebensphilosophie, akcentując w niej to, co i Michera podkreśla: właśnie apofatyczność życia, jego zagadkowość („z ciemności w ciemność"), niewypowiadalność. Nawiasem mówiąc, pokrewieństwa, by pozostać przy tym eufemizmie, Diltheya (a także Simmla, inne­ go przedstawiciela filozofii życia) z Heideggerem są po­ wszechnie znane i nie ma powodu, by na okoliczność naszego sporu radykalnie ich antagonizować. Chcąc pokazać, jak wprowadzone przeze mnie prze­ ciwstawienie „kultury" i „życia" jest diabła warte, M i ­ chera zwraca się do ludzkości z dramatycznym apelem, by zauważyć, że hermeneutyka, choć współ-czująca, też przecież posługuje się terminem „struktura", w związku z czym nie ma potrzeby aż tak hamletyzować. Owszem, posługuje się, tylko czy naprawdę w tym samym znaczeniu, co strukturaliści i czy przyznaje jej ten sam, co oni status heurystyczny? Trzy przykłady. Oto Eliade, który rysując swój projekt hermeneutyki Jak więc widać, Michera strzela, Pan Bóg kule nosi - o ile ta fraza nie wyda się naszemu sceptycznemu (dziś!) antropologowi nazbyt fideistyczna. 30 �POLEMIKI znaków religijnych, nie wyrzeka się pojęcia struktury, ale bliżej mu do jej organicznego, goetheańskiego rozu­ mienia rodem z koncepcji Urpflanze niż do ortodoksyj­ nie strukturalistycznej wykładni. Oto Ricoeur, który w swoim artykule Model tekstu: działanie znaczące roz­ ważane jako tekst dostrzega oczywiście walory wyjaśnia­ jące analizy strukturalnej, ale który podkreśla, by pa­ miętać, że struktura mitu to jego uporządkowanie, uło­ żenie mitemów, a nie znaczenie mitu. Oto van der Leeuw, często odwołujący się w Fenomenołogii religii do Diltheya, Heideggera, Bollnowa, który faktycznie utrzymuje, że struktura to plan wprowadzony w cha­ otyczną magmę rzeczywistości, ale równocześnie zwra­ ca uwagę, że nie jest to związek „ani jedynie przeżywa­ ny, ani też jedynie wyabstrahowany logicznie czy kau­ zalnie - a l e r o z u m i a n y". No więc, raz jeszcze: czy te same słowa w różnych kontekstach znaczą rzeczywi­ ście to samo, jak chce Michera? Czy hermeneutycznie zorientowani badacze, aplikując pojęcie struktury, nie poddają jej jednak pewnym daleko idącym retuszom semantycznym? Retoryczne, mniemam, pytania. I na koniec jeszcze: zgrabnie wyminął Michera rafę w postaci Wiesława Juszczaka i jego koncepcji sztuki. 0 tym - ani słowa. A zaręczam: byłoby o czym rozma­ wiać. I o radykalnym wyjęciu sztuki spod jurysdykcji „kultury" (co to bliżej znaczy?), i o roli Heideggera w tym wywodzie, i o „prawdzie" dzieła sztuki, i o niezwy­ kle odkrywczo odczytanej przez Juszczaka „kulturze sym­ bolicznej" Cassirera, i o symbolu w ogóle itp., itd. Szko­ da, że Michera opuścił ten fragment w swojej lekturze. Reasumując: tekst Wojciecha Michery jest dla mnie żywą ilustracją tezy, że „czytanie", to zawsze „złe odczytanie", że „reading", to w gruncie rzeczy, „misreading". Jego głos pełen zdań słusznych - tu już na­ prawdę bez cienia ironii - jest polemiką głównie z je­ go wyobrażeniem na temat mojego artykułu a nie z te­ zami, które tam zawarłem. Zgadzam się przecież z M i ­ cherą, że nie można nieodpowiedzialnie wymachiwać pojęciem „tajemnicy" jako wygodnym alibi, zgadzam się z nim, kiedy z mulącą obsesyjnością przypomina mi, że znaczenie życia jest konstruowane w tekście, 1 że - cudów nie ma - samo się przed nami nie odsło­ ni, zgadzam się przede wszystkim z tym, że trzeba przede wszystkim pisać dogłębnie o „fizyce" rzeczywi­ stości, bo tylko tak dostępna może być (ewentualnie) jej metafizyczna strona (oczywiście, nie w heideggerowskim rozumieniu). W ogóle, mam niejasne poczu­ cie, że mimo jego wykrzykników - tradycyjnie? - wię­ cej mnie z nim łączy, niż dzieli. O co więc tyle hałasu? Kończąc tę część dyskusji, chcę powiedzieć tyle: nie zamierzam bronić „życia" jak niepodległości, nie było moim zamiarem - wyraźnie mowa o tym w tekście wzniecenie jakiejś rewolucji pałacowej. Chodziło m i o to, by sprawdzić - na swój własny użytek - czy da się pomyśleć antropologię w oparciu o ten nieuleczalnie wieloznaczny termin, czy rozmowa o naszym anthroposie nie ułoży się inaczej, kiedy zajdziemy go od strony „życia" a nie „kultury". (O nieco podobnej kwestii pi­ sała niedawno zajmująco Agata Bielik-Robson, dysku­ tując, tym razem, znaczenie i operacyjność terminów: „natura ludzka" i „kondycja ludzka", por. Inna nowo­ czesność. Pytania o współczesną formułę duchowości). Z kolei Czesław Robotycki, główne ostrze krytyki kieruje wobec, bliżej co prawda nie sprecyzowanej her­ meneutyki i jej możliwości poznawczych. Rozumiem, że choć nie mówi do mnie „po nazwisku", to przecież jakoś umieszcza mnie w tej szufladzie. Czuję się więc w obowiązku - znów skrótowo tylko - odpowiedzieć na zarzuty. Jasną jest rzeczą, że „hermeneutyka nie ma wy­ łączności na interpretowanie świata i życia", nawiasem mówiąc, kto taką wyłączność ma i z czyjego nadania? Robotycki domaga się (ode mnie?) uznania pluralizmu w spojrzeniu na człowieka i jego kulturę/życie. Jeśli ode mnie, no to trzy razy tak. Ale rozumiem, że w tym żą­ daniu chodzi chyba o coś innego. Mogę się tylko domy­ ślać, o co. Otóż hermeneutyka oglądana z boku oskar­ żana bywa o realny bądź domniemany ekskluzywizm, 0 to, że sama o sobie sądzi, że „wie więcej, widzi głę­ biej". Nie jestem hermeneutyką, więc odpowiem za sie­ bie. Oczywiście, że tak sądzę. Powiem więcej - każdy, kto poważnie traktuje swoje narzędzia poznawcze, tak sądzi, chociaż niekoniecznie o tym wie, a nawet jak wie, to z reguły głośno się do tego nie przyznaje. A przecież wybór takiego, a nie innego języka, wybór takich, a nie innych instrumentów poznania równa się powiedzeniu: „to jest lepsze od innych". Całkiem po­ ważnie utrzymuję, że narzędzie zwane hermeneutyką może więcej niż strukturalistyczny sekator czy semiotyczne szczypczyki. Gdybym myślał inaczej, nigdy bym powyższego tekstu nie napisał. Nie oznacza to wszakże, że życzyłbym sobie jakiejś metodologicznej urawniłowki albo bym komuś proponował konwersję na nową wiarę. Sam z sobą z trudem sobie radzę, trudno więc, bym jeszcze komuś miał co doradzać. Tu więc zgoda. Ale już na horyzoncie pojawiają się schody. Pyta Robotycki: a gdzież to „prawdziwe" życie, skoro wy, hermeneuci, w kółko jak nie o filmach, to o li­ teraturze. Po części odpowiedział na to pytanie koledze Robotyckiemu kolega Michera. Ja dodam tylko tyle, że mylne jest radykalne przeciwstawianie życia i literatu­ ry/filmu. O czymże - w końcu - mówią dzieła filmowe 1 literackie? To właśnie w tych ostatnich życie - zgoda: obrobione, ustrukturyzowane, schwytane w artystyczną formę - może zjawić się jako ważna jego ekspresja. Nie chodzi o to, że to jest życie „prawdziwe", ale że sztuka bywa (podkreślam: bywa, nie musi być!) znakomitym szkłem powiększającym rozmaitych życia fragmentów. O „prawdziwościowym" aspekcie dzieł sztuki, prócz He­ ideggera, wielokrotnie pisał Gadamer i pozostawił sze­ reg praktycznych realizacji tej sugestii. „Czytanie" dzieł sztuki (interpretowanie, komentowanie, deszyfrowa­ nie) tyleż zbliża nas do samych tekstów, co do życia sa­ mego. Zbliża, powiadam, a czy wyświetla je „w pełni", tego ja nie wiem, bo to chyba nie do mnie pytanie. �POLEMIKI Groźniej zabrzmiał zarzut Czesława Robotyckiego, że hermeneutyczny „sposób na życie" polega na mno­ żeniu „coraz dalszych skojarzeń", które jak rozumiem - znowu - oddalają nas raczej, niż przybliżają do bada­ nej rzeczywistości. N o cóż, to jest hermeneutyczny elementarz. Metoda amplifikacji, o której zdaje się mówić Robotycki, nie jest jakąś swawolną grą w sko­ jarzenia, ale rządzi się może nie twardymi, ale jednak regułami. Naprawdę nie można tu wszystkiego, a jeśli nawet ktoś takiego „wszystkoizmu" próbuje, wywróci się wcześniej czy później. I to raczej wcześniej niż póź­ niej. Nie podstawiałbym, pod groźbą przekłamania, pod „hermeneutykę" pojęcia „intuicji", bo choć od­ grywa ona w niej istotną rolę, to nie jest przecież z nią tożsama. Początkiem każdej interpretacji, jak dowo­ dził Ricouer we wspomnianym przed chwilą tekście, jest — owszem — domysł czyli nos, czyli intuicja. Ale dodawał, co ważne, że choć nie ma metod na dobre domysły, są dobre sposoby ich uprawomocniania. Nie wszystko zatem wolno. Koło hermeneutyczne - czy się to komu podoba, czy nie - jest warunkiem wszelkiego rozumienia, nie tylko w hermeneutyce. Grozą zupełną powiało już, kiedy Robotycki dzieli się swoim podejrzeniem wobec hermeneutów (znowu nie wiem, czy wobec mnie też? no, chyba też...), że uprawiają oni w swojej twórczości „rodzaj etycznego szalbierstwa". Niestety, nie tłumaczy bliżej, o co mu chodzi, przykładów nie podaje. Rozumiem, że chodzi (chyba) o szantaż, o którym mówił Michera, spowodo­ wany używaniem przez nich zbyt wielkich słów i zbyt częstym przebywaniem w rozrzedzonym powietrzu me­ tafizyki, tym razem w rozumieniu mocno ironicznym tej kategorii. Znów mogę odpowiadać tylko za siebie. Nie czuję się szalbierzem, robotę swoją staram się wy­ konywać jak umiem, o metafizycznych oparach wspo­ minam z lękiem i rzadko. Teksty są, można sprawdzić ile w nich szalbierstwa, ile rzeczowej argumentacji. A tak nawiasem, przypomina mi się w tym miejscu bajka La Fontaine'a o lisie, co to usiłował doskoczyć do wiszących wysoko winogron, ale ponieważ mu się to nie udało, jął intensywnie przekonywać siebie i i n ­ nych: nie ma winogron, jakie tam winogrona... Ja ro­ zumiem, panie profesorze, że można nie lubić wino­ gron, ale nie zabraniałbym posmakować ich komuś, kto żywi do nich dziką wprost namiętność. W wypowiedzi Wiesława Szpilki, obok wątków wspomnianych już przez poprzedników, najistotniejsza wydała mi się kwestia podnoszona również przez Cze­ sława Robotyckiego, a mianowicie problem statusu antropologii: sztuka to bardziej czy nauka, dokładniej może: literatura czy nauka. Ale zauważmy: rozróżnie­ nie takie już w punkcie wyjścia zakłada, że dobrze wie­ my, o czym mówimy. Sugeruje, że doskonale wiemy, czym jest literatura i czym jest nauka. Ja tego nie wiem, prawdę powiedziawszy, coraz trudniej uchwytne i definiowalne wydają mi się te zwyczajowo utrwalone dystynkcje. Po tekstach Derridy, po jego poważnym 32 rozszerzeniu pojęcia literatury, trudno nie mieć wątpli­ wości... Z kolei, gdy chodzi o naukę, to na starość co­ raz bardziej podoba m i się „definicja" zgłoszona nie­ gdyś pólżartem przez Stefana Amsterdamskiego: „na­ uka to jest to, co robią uczeni". Ale rozumiem, że w takim alternatywnym posta­ wieniu sprawy chodzi głównie o jedną obawę, o jedną w gruncie rzeczy wątpliwość: że mianowicie, jeśli an­ tropologia miałaby się stać literaturą (tym razem w po­ tocznym, fikcjonalnym znaczeniu słowa), to byłoby to ze szkodą dla niej. Jest to prosta droga - twierdzą su­ rowi krytycy - do „etnografomanii" (copyright tego ter­ minu ma, jeśli się nie mylę, Jerzy S. Wasilewski), do rozmiękczenia i tak już nie bardzo jasnej tożsamości dyscypliny. Co można na te obiekcje powiedzieć? Jeśli „literacko" uprawiana etnografia miałaby się przero­ dzić w słowne wodolejstwo, w niekontrolowane popi­ sy epickie, w jakąś obłąkaną rywalizację z „prawdziwą" literaturą, w subiektywną glossolalię, to naturalnie je­ stem zdecydowanie przeciw. Jeśli natomiast „literackość" miałaby się odnosić do szczególnej troski 0 kształt słowny, o to, by „odpowiednie rzeczy dać sło­ wo", jeśli miałaby być ustawiczną refleksją nad tym „ile" rzeczywistości słowo jest w stanie unieść, jeśli pełniłaby rolę instancji krytycznej wobec używanych języków i słowników, to zdecydowanie jestem za. Pora już sobie chyba wreszcie uświadomić, że tak jak nie ma niewinnych metod, nie ma też przezroczystych języ­ ków. Pora przyjąć, że ci, którzy wypominają innym „literackość", nie wiedzą, co czynią, bo przecież sami uwikłani są w jakiś język, a to oznacza, że nie są bez grzechu poczęci. Dobrze tedy wiedzieć nie tylko, że mówimy prozą, ale i jaką prozą, dobrze też wiedzieć, że owa proza j а к o ś do rzeczywistości się odnosi. Pod­ kreślam to wyraźnie, bo przed paroma laty krzywiłem się nieco na ów nurt literacki w antropologii. Sprzeciw podyktowany był wówczas nie tylko wrodzoną alergią wobec ruchów stadnych, ale i wątpliwościami, czy od­ tąd antropologia nie będzie wyłącznie przyglądać się okularom, których używa, zamiast przez nie patrzeć. Jeśli więc przez „literackość" nie będziemy rozumieli tylko językowego medium, ale i zwracać będziemy uwagę na to, co poprzez nie powiedzieć chcemy, to nie widzę w tak pojmowanej „literackiej antropologii" ja­ kichś szczególnych zagrożeń. Czy rzeczywiście jest tak, jak sugeruje Szpilka, że jest to zabawa „tylko dla or­ łów", trudno mi powiedzieć. Jedno jest pewne: zapew­ ne wymaga ona dużej samoświadomości językowej 1 metodologicznej. Trzeba bowiem wiedzieć, w co gra­ my, ale też i dlaczego gramy. Inaczej to język będzie na­ mi wywijał, a nie my nim. Więcej grzechów (ciężkich) nie pamiętam. Za kilka z nich żałuję i w przyszłości obiecuję poprawę. W ra­ mach pokuty poczytam trochę o „kulturze". Zawsze może się kiedyś przydać. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15b35bd8b51028a7ec47bb0d0f474387.pdf 03791c84705ad1bdad7c3574f1ca93ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3504 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3284 Title A name given to the resource Parlamenter - barometr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz PAŁAM ENTER - Od zamierzchłych c z a s ó w obserwowano BAROMETR LUDOWY Jest t o roślina dość pospolita, natomiast jej właś­ świat przy­ r o d y , szukając w n i m i n f o r m a c j i o nadchodzących zmia­ ciwości r e a g o w a n i a roślin znane w i n n y c h r e g i o n a c h . W p r z e k o n a n i u mieszkańców nach pogody. Między i n n y m i na zmiany wilgotności odnotowano powietrza reakcję sygnalizującą bliskie 1 W okolicy się z ż y w y m nia pogody zwanej są Ciężkowic na podstawie poza zachowania regionem byście, Jackowi ctwem osobliwości ozdobnie między regionalnych) oprawionych do Cepelii pamiątek Palamenter nasionka który (poza trudni obecnie regionu się trem nazywa s i e n i e ( i l . 3). П. 1. Palamenter się W zarówno wykonywa­ to z roślina roślinę, jak i nos­ z ro­ palamen­ jej n a ­ okolicy Spotyka iglica się n a w e t rośnie wyłącznie tych p r e t o w a n i a tego f a k t u , wiążąc go z p r z e m a r s z e m wojsk napoleońskich, z k t ó r y m i próby w inter­ miały n a s i o n a palamentra wędrować na Pogórze. leżące n a z i e m i mo przemieszczać wkręcać się w konanie o należy go zakopie się w bardzo a znalazłszy w Wierzy otwartym się n a się, zienia — prze­ że ziemi, nie bo natychmiast glebie. obszerną palamentra trawka" także naczyniu, W Z b o r o w i e a c h , w s i położonej n i e opodal zanotowano się, s a ­ odległości, a rozbudowane palamentra. zostawiać atmosferycz­ p o t r a f i , skręcając się n a n i e w i e l k i e ziemię. Stąd nigdy wyskoczy, reakcji na zmiany nasionko ruchliwości za­ . Dzięki d y n a m i c z n e j ne sam bocianie o k o l i c y Ciężkowic samą jedna je tarnowskiego. to iglica pospolita, inaczej 2 zbiera­ i racjonalnego znane Sprzedaje jest ( E r o d i u m c i e n t a r i u m ) , n i s k a , owłosiona dziny bodziszkowatych . rośliny kolekcjonerowi-hob- palamentrów. i spotkałem przepowiada­ ciężkowickie dzięki Wilczyńskiemu, innymi ciekawszych ki (woj. tarnowskie) d o dziś l u d o w y m s p o s o b e m t u p a l a m e n t r e m . Palamentry obecnie niem Ciężkowic stronach. opady . n a z m i a n y wilgotności n i e są c h y b a relację Ciężkowic, sposobu znale­ pośród i n n y c h t r a w . Otóż t a „mądra i n f o r m a t o r ( u r . 1899) — niczym j a k mówił z l a t sześćdziesiątych, wy*k. J . W i l c z y ń s k i . I I . 2. Palamenter na temat współczesny, wyk. J. Wilczyński Ul �na skacze p o d w i a t r bita na do deski pogodę trawki w w Nie czasie koszenia, jest ją zgubić. T r a w k a odgina ale widział ją pewne, (prawdopodobnie tius) . Nazwa w tym wy­ Bruśniku, w s i o d l e g ł e j Rajgras t y m samym używa celu — A r h e n a t h e r u m ela- n i e jest t u stosowana palamenter 3 owej u innych na czy c h o d z i o iglicę, g d y ż w o 10 k m , spotkałem się z u ż y c i e m w owsika dół, n i e spotkał pogodę. całkowicie również przy­ się n a d e s z c z w górę. I n f o r m a t o r n i g d y o k n i e , wskazującą padku i łatwo gwoździem jej się w na jego oznaczenie, natomiast odniesieniu l u d z i : „taki c h u l i g a n , 'co m u się robić n i e c h c e " ; m ó w i się „ n i e bądź t a k i p a l a m e n t e r " g d y ktoś j e s t przemądrzały. W t y m i p o d o b n y m niem można palamenter wsiach, zarówno znaczeniu spotkać się t a m , g d z i e oznacza wościach b a r o m e t r y c z n y c h , j a k też do także zbyt z określe­ w okolicznych roślinę o właści­ t a m , gdzie zastoso­ w a n i e j e j i n a z w a n i e są z n a n e W innych wsiach (Kipszna) za w s k a z ó w k ę z m i a n p o g o d y nasiona nazywają iglicy służące „wróż" l u b „pro­ rok". T r a d y c y j n y palamenter turowego krążka, Z(miana), D(eszez), spotkałem jedynie dalonych od widniały B(urza); w kilku centrum one p r z y b i t e między Dawniej to n a s i o n k o p r z y b i t e do t e k ­ na którym litery obecnie domach położonych przysiółkach Ciężkowic. posługiwano barometryczne się nazywają sposób określa się u ż y w a n e budki z wychodzącą (stąd n a z w a takie w od­ Wiszą oknami. często „na Po­ palamentrem. t w i e r d z a t o f a k t , iż s t a r s i l u d z i e w s z e l k i e g o dzenia P(ogoda), barometry typu W palamentrem. dawniej pogodę" „pustelnik" używana urzą­ (a n i e k i e d y postacią ten i dziś) pustelnika dla t y c h budek). Ro­ b i o n o j e w o k r e s i e I w o j n y i później, a za e l e m e n t gujący w na zmiany roztworze wilgotności służył s o l i . I n n y palamenter trowa, napełniona kniętą w do Rurka była z a n u r z o n a szczelnie połowy sznurek moczony — t o b u t e l k a półli­ deszczową zalakowany rea­ korek wodą, z rurką d o l n y m końcem w wet­ szklaną. wodzie. „Jak było s u c h o , t o w o d a w r u r c e opadała, a j a k szła b u r z a , to aż k i p i a ł o z r u r k i " Barometry które można specjalnie (Ostrusza). wykonywane zakupić w opracowanych roki" już — w latach okrągłej desce. zwłaszcza poza dziej nazywa, Spostrzegłszy własnym interesującą formę są drewnianych zainteresowany pięćdziesiątych j a k je czasem Wilczyńskiego, zamontowane plastycznie s t a w k a c h { i l . 1). W i l c z y ń s k i ślinką przez Jacka Cepelii, robił mocując popyt na ciekawą r o ­ proste te i wyrobu jest obecnie palamentrów. domek Palamenter, И. 3. Iglica pospolita. И. 4. Palamenter 1975 na jedynym i nastawił kontynuatorem bar­ się n a ogro­ tradycji S a m zyskał t y m s p o s o b e m p o d którym jest powszechnie na wyroby, produkcję l u d o w y c h barometrów. Iglicę h o d u j e w dzie „pro- nasionko środowiskiem, opracował palamentra, na pod­ przy­ znany. kartonie, P R Z Y P I S Y n i e różni się od i n n y c h t r a w n a łące. N i k t n i e w i e , j a k wygląda. zdarzy Należy się, pierścień), że zatem nagle trzeba uważać w kosa wziąć się czasie k o s z e n i a ; rozpadnie garść i rzucić n a płynącą w o d ę . T r a w a trawy z (zleci tego gdy klin i miejsca z w y k ł a spłynie z w o ­ dą, a t a j e d n a — s z u k a n a — prędko p o p ł y n i e p o d p r ą d . Należy ją s z y b k o złapać i m o c n o trzymać, bo Fot.: 112 W. upuszczo­ Dudziak, K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. I , W a r s z a w a 1968, s. 57—58. * Wielka Encyklopedia Powszechna, t . 4, W a r s z a w a 1964. Nasiona owsika w t y k a n o w o t w o r k i po d r e w n o j a d a c h w r a m a c h o k i e n n y c h , między s z y b a m i . D l a p e w ­ ności, n a j e d n y m o k n i e u m i e s z c z a n o p o k i l k a n a s i o n . P o r . J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, t . 4, K r a k ó w 1906, 1 s 4 i l , 1—3; r y s . A. B a r t o s z , i l . 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d497a8afb5ec86b68c55fa52651a5123.pdf 2b4856f27982c6115434b1ea8696d783 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2270 Title A name given to the resource Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberto Eco / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.31-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Parodia i ironia w teorii i praktyce literackiej Umberta Eco Teresa Rutkowska Śmiech, j a k powiada W i l h e l m de Baskerville w Imieniu róży, stanowi cechę d y s t y n k t y w n ą g a t u n k u ludzkiego. Śmiech, m ó w i ponadto, p r z y t a c z a j ą c h i p o t e z ę egipskiego alchemika, posiada wielką moc k r e a t y w n ą , bowiem B ó g stworzył świat śmiejąc się i śmiejąc się s i ó d m e g o dnia s t w o r z y ł obdarzonego d u s z ą człowieka. Z a ś wiara pozba­ wiona r a d o ś c i daje do ręki b r o ń szatanowi. Imię róży jest poza wszystkim powieścią o prawie człowie­ ka do ś m i e c h u , o walce o to prawo. W powieści tej konsekracja ś m i e c h u dokonana zostaje przez Arystotelesa, k t ó r y autorytetem swoim z a ś w i a d c z a o wadze tego zjawiska w kulturze. O n to pisze w księdze swojej Poetyki, będącej zaczynem powieściowej i n t r y g i kryminalnej: 1 „ P o k a ż e m y , jak śmieszność faktów rodzi się z przyrównania lepszego do gorszego i na o d w r ó t , z zaskakiwania wybiegiem, z niemożliwości i z p o g w a ł c e n i a praw natury, z błahego i z nielo­ gicznego, z poniżenia o s ó b , z użycia pantomim błazeńskich i pospolitych, z dysharmonii, z wybrania rzeczy mniej godnych. P o k a ż e m y potem, j a k ś m i e s z n o ś ć wypowiedzi rodzi się z wielo­ znaczności między słowami podobnymi dla rzeczy odmiennych i odmiennymi dla rzeczy podobnych, z gadatliwości i powtarza­ nia, z gry słów, ze zdrobnień, z błędów w wymowie i barbaryzmów." 2 O t ó ż wydaje się, że ś w i a d o m o ś ć i s t o t n o ś c i tego aspektu intelektualnej kondycji człowieka towarzyszy U m b e r t o Eco o d samego p o c z ą t k u . Poczucie h u m o r u , ironia, wyczulenie na absurd, z d o l n o ś ć do parodystycznej syntezy, to tyleż cechy n i e o d ł ą c z n i e z w i ą z a n e z jego pisarstwem (z biegiem czasu intensyfikujące się i doskonalone), co stale, w r ó ż n y c h wariantach, p o w t a r z a j ą c y się m o t y w jego r o z w a ż a ń . T y m właśnie c h c i a ł a b y m się zająć. Jak jednak p i s a ć o c z y m ś tak nieuchwytnym i w y s u b l i m o w a n y m j a k poczucie humoru? Najmniej ryzykowne wydaje się prześledzenie jego p r z e j a w ó w na płaszczyźnie tekstowej, j a k k o l w i e k i ten problem przekracza znacznie ramy referatu takiego j a k ten. T o t e ż wiele kwestii zostanie t u jedynie zasygnalizowanych. B e z p o ś r e d n i m tłem m o i c h r o z w a ż a ń będzie myśl U m b e r t o Eco. W pierwszej części a r t y k u ł u o d w o ł a m się wprost do jego wypowiedzi ma temat funkcji i r o n i i , parodii i pastiszu, p o s ł u g u j ą c się p r o p o n o w a n ą przez niego b a z ą pojęciową, niekiedy, j a k s ą d z ę k o n t r o w e r s y j n ą . O p o w i e m o niej jednak z d o b r ą w i a r ą , nie polemicznie — bo zależy m i nie tyle na prezentacji w ł a s n e g o stanowiska — ile przede wszystkim na wydobyciu, tak typowej dla U m b e r t o Eco, z g o d n o ś c i teorii z praktyką. O d w o ł a m się do t e k s t ó w jawnie i po prostu pastiszowych, a t a k ż e do tych bardziej wyrafinowanych, k t ó r e p a r o d i ę , ironię i pastisz w y k o r z y s t u j ą z a r ó w n o w funkcji estetycznej, j a k i dyskursywnej, m e t a j ę z y k o w e j . Zastrzec też chcę, że — głównie z uwagi na brak miejsca — nie p r z y t o c z ę d o k ł a d n y c h definicji ani i r o n i i , ani p a r o d i i , ani pastiszu — nie podaje ich zresztą i sam Eco, o g r a n i c z a j ą c się do charakterystyki opisowej i c z ą s t k o w e j tych t e r m i n ó w , ufny, j a k zawsze, w k o m p e t e n c j ę odbiorcy. Przy całej swojej r ó ż n o r o d n o ś c i , w s z e c h s t r o n n o ś c i i mozai k o w o ś c i t w ó r c z o ś ć U m b e r t o Eco — naukowa i literacka, t a k ż e ta pozornie b ł a h a i ulotna, felietonowo-dziennikarska — jest nad podziw s p ó j n a . Wszystko t u łączy się ze s o b ą . Metafora kłącza (rhisori) Deleuza i Guattari'ego, na k t ó r ą Eco tak c h ę t n i e się p o w o ł u j e wydaje się t u najwłaściwsza. Ten rodzaj labiryntu bez p o c z ą t k u i k o ń c a , bez centrum, ciągle w akcie tworzenia i rozrostu jest s t r u k t u r ą d o m i n u j ą ­ cą, w p o s z c z e g ó l n y c h utworach i w jego dziele j a k o całości. T o rzecz fascynująca śledzić, j a k p r z e m y ś l n i e w jego pastiszach s k r y w a j ą się klucze do Imienia róży czy Wahadła Foucaulta i odwrotnie, zaś w obu p o w i e ś c i a c h — klucze do teorii interpretracji i odwrotnie, a we francuskim w y d a n i u zbioru esejów Wojna fałszerstw (La guerre dufaux) klucze do w y w o d u Lector in fabuła i odwrotnie. Eco, j a k ż e by m o g ł o b y ć inaczej, zaprasza do o d b i o r u intertekstualnego. Jeśli więc chcemy b y ć czytelnikami m o d e l o w y m i , idealnymi — a do takich przecież Eco się zwraca — musimy p o d d a ć się tej pokusie, wziąć udział w grze, d a ć się uwieść przygodzie intelektualnej i s z u k a ć tych p o w i ą z a ń , bez obawy o u t r a t ę naukowej solenności. M o ż e się to jednak stać pod j e d n y m tylko warunkiem. M u s i m y „wiecznie p o w r a c a ć " , odczyty­ w a ć wciąż na nowo te lektury, tak rozmaite przecież i w tak rozmaitych j ę z y k a c h s f o r m u ł o w a n e . Z r e s z t ą sam Eco m ó w i o sobie, że jest typem intelektuali­ sty postmodernistycznego. I n t e l e k t u a l i s t ó w w s p ó ł c z e s n y c h dzieli na trzy grupy. T y p pierwszy — to profesor szkoły frankfurckiej, k t ó r y stając wobec ś w i a t a k u l t u r y masowej, w niezgodzie na alienację, k t ó r a jest z nią z w i ą z a n a , o s ą d z a j ą krytycznie za p o m o c ą kategorii filozoficznych, przyjmując 3 4 31 �p o s t a w ę odrzucenia w stosunku do przedmiotu analizy, Jedynym n a p r a w d ę w i e l k i m przedstawicielem tej odmiany jest w e d ł u g niego Walter Benjamin. T y p drugi — to intelektualista p o k r o j u M c L u h a n a , k t ó r y żyje w społeczeństwie konsumpcyjnym, l u b i je i decyduje się m ó w i ć j ę z y k i e m tego s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie t y p trzeci, z k t ó r y m Eco się identyfikuje, to intelektualista postmodernistyczny. P o s t a w ę jego ilustruje w y p o w i e d ź Edgara M o r i n a — o t y m , że nie m o ż n a analizo­ w a ć fenomenu piłki n o ż n e j , jeśli nie umie się c z e r p a ć czystej p r z y j e m n o ś c i z o d b i o r u meczu. Ten t y p intelektualisty ś w i a d o m niebezpieczeństw, jakie ze s o b ą niesie k u l t u r a masowa, jest n a m i ę t n y m jej o d b i o r c ą , kinomanem, telewi­ dzem, czytelnikiem k o m i k s ó w . Rezygnuje z postawy klerkowskiej. A l e żyjąc w społeczeństwie naznaczonym w p ł y w a ­ m i k u l t u r y masowej, nie rezygnuje z j ę z y k a filozoficznego i kategorii teoretycznych, z a k ł a d a j ą c w s z a k ż e , że i ten j ę z y k u w i k ł a n y jest w kontekst współczesności. W y r a z takiej postawie d a ł Eco j u ż wiele lat temu, w pracy Apokaliptyczni i zintegrowani (1964). T u , katastroficznej, „ a p o k a l i p t y c z n e j " właśnie wizji h u m a n i s t ó w , duchowych a r y s t o k r a t ó w , p o s t r z e g a j ą c y c h w kulturze masowej f o r m ę rozprzestrzeniającego się nieuchronnie barbarzyństwa — przeciwstawia p u n k t widzenia z w e w n ą t r z , tych „zinteg­ r o w a n y c h " , k t ó r z y remedium na b a r b a r z y ń s t w o w i d z ą w do­ k ł a d n y m rozpoznaniu p r o c e s ó w k o m u n i k o w a n i a , a t a k ż e w usprawnianiu systemu komunikacji, w s t a ł y m „ u d r a ż n i a n i u " w y w o d ó w intelektualnych i p r z e f o r m u ł o w y w a n i u koncepcji sztuki i estetyki tradycyjnej w świetle tych właśnie p r o c e s ó w . Rozwija tę myśl w Dopiskach do Imienia róży. D o ż y l i ś m y c z a s ó w , gdy awangarda s t a ł a się tradycją, miłą niekiedy w odbiorze. Zachwiana z o s t a ł a dychotomia p o m i ę ­ dzy p o r z ą d k i e m a chaosem, p o m i ę d z y t w o r e m konsumpcyj­ n y m a dziełem p r o w o k u j ą c y m . N i e a k c e p t o w a l n o ś ć odbior­ cza sztuki awangardowej p r z e s t a ł a b y ć gwarantem w a r t o ś c i . Schemat aksjologiczny awangardy nie z o s t a ł wprawdzie całkowicie obalony, ale mocno p o d w a ż o n y . Istnieją w e d ł u g Eco elementy kontestacji i zerwania w dziełach przeznaczo­ nych do łatwej konsumpcji, z a ś wiele z tych, k t ó r e z założenia m a j ą b y ć prowokacyjne i o b r a z o b ó r c z e , w istocie niczego nie kontestują. Awangarda historyczna usiłowała r e g u l o w a ć porachunki z przeszłością, z t y m , co oswojone. Rezultatem tych po­ c z y n a ń jest informel, a w k o ń c o w y m etapie sztuka koncep­ tualna, czyli rodzaj m e t a j ę z y k a , k t ó r y m ó w i o rzeczach niemożliwych. Dalej j u ż pójść nie m o ż n a . O d p o w i e d z i ą postmoderny na m o d e r n ę jest założenie, że przeszłości nie da się z b u r z y ć — bo jej dekonstrukcja prowadzi do ciszy. Przeszłość natomiast trzeba nieustannie w e r y f i k o w a ć — ale nie w s p o s ó b niewinny. U t r a t a niewinności jest faktem powszechnym i d o k o n a n y m . Przeszłość należy w e r y f i k o w a ć z i r o n i ą . Postmodernista, pisze Eco, jest w sytuacji takiej, j a k w y k s z t a ł c o n y człowiek zakochany w w y k s z t a ł c o n e j kobiecie. Nie m o ż e jej p o w i e d z i e ć — z d o b r ą w i a r ą : „ K o c h a m cię miłością b e z n a d z i e j n ą " , p o n i e w a ż on wie, że ona wie (i ona wie, że on wie), że te zdania zostały j u ż napisane przez k o g o ś takiego, j a k Barbara Cartland (której i w naszych księgar­ niach jest p e ł n o ) . Jest jednak na to rada. M ó g ł b y jej powiedzieć: „ J a k powiada Barbara Cartland: « K o c h a m cię miłością b e z n a d z i e j n ą » " . I w rezultacie powie jej to, co chciał powiedzieć, u n i k a j ą c fałszywej niewinności, powiedziawszy jasno, że nie m o ż e m ó w i ć w s p o s ó b niewinny, że j ą kocha i że kocha j ą w epoce utraconej niewinności. I obydwoje b ę d ą musieli z a a k c e p t o w a ć to ciśnienie przeszłości, to deja dit 5 — ś w i a d o m i e i z p r z y j e m n o ś c i ą zagrają w tę i r o n i c z n ą grę, p o n i e w a ż o w o branie w c u d z y s ł ó w nazywamy właśnie i r o ­ n i ą . Tyle Eco. 6 32 I r o n i a więc to gra metalingwistyczna. W epoce post­ modernizmu nie da się tej gry z r o z u m i e ć — jeśli b ę d z i e m y b r a ć j ą p o w a ż n i e . C h o c i a ż zawsze z n a j d ą się tacy, k t ó r z y dyskurs ironiczny w e z m ą na serio. (Postmodernizm nie m ó w i , wyjaśnia w t y m ż e p o s ł o w i u Eco, do a n a l f a b e t ó w zlobotomizowanych przez mass-media, ale ma też r o z e r w a ć i p o r u s z y ć k o g o ś więcej niż, j a k p o w i a d a ł M a n n , pierwszych chrześcijan i d e w o t ó w sztuki.) Postmodernizm w t a k i m ujęciu jest więc k a t e g o r i ą ducho­ w ą (Kunstwolleń), a t a k ż e sposobem d z i a ł a n i a . W t y m znaczeniu, powiada Eco, k a ż d a epoka ma swoją postmodernę. Idealna powieść postmodernistyczna p o w i n n a w e d ł u g niego s y n t e t y z o w a ć opozycję p o m i ę d z y realizmem i irrealizmem, p o m i ę d z y formalizmem a a n a l i z ą treści, l i t e r a t u r ą czystą i z a a n g a ż o w a n ą , e l i t a r n ą i m a s o w ą — j a k d o b r y jazz i muzyka klasyczna. I r o n i a jest zasadniczym mechanizmem retorycznym stoso­ w a n y m w p a r o d i i . Parodia nowoczesna — j a k tego d o w o d z i L i n d a Hutcheon, ma nie tyle moc ośmieszającą i destrukcyj­ n ą (ten cel przyświecał p a r o d i i klasycznej) — ile moc i n t e r t e k s t u a l n ą , czyli moc aktualizowania i rekonstruowania innych t e k s t ó w w j e d n y m hipertekście (zgodnie z terminolo­ gią Genetta). Parodia utrzymuje dystans krytyczny w sto­ sunku do tekstu parodiowanego. Bywa paradoksalnie, i ta jej właściwość wydaje się szczególnie interesująca w świetle p r a k t y k i uprawianej przez Eco, „ p e ł n y m szacunku h o ł d e m i j e d n o c z e ś n i e prztyczkiem w nos d a n y m t r a d y c j i " . Za takie parodie u w a ż a ł Eco swoje teksty o d w o ł u j ą c e się do Borgesa, Joyce'a i ( O dziwo!) Derridy. 7 8 Ten rodzaj p a r o d i i stosowali zresztą Barth, Fowles, N a b o ­ kov, M u r d o c h i oczywiście sam Borges. Parodia, dodaje Eco jest lasem deja vu i deja dit, przez k t ó r y trzeba przejść c h c ą c d o t r z e ć do czegoś nowego. W przypadku Imienia róży i Wahadła Faucaulta jest to las gęsty, przez k t ó r y trudno się niekiedy p r z e d r z e ć , ale też niespodzianka, k t ó r a czeka nas na k o ń c u , warta jest tego t r u d u . Kategoria i r o n i i bywa przez Eco rozumiana d o ś ć szczegól­ nie. Jako chwyt retoryczny, ale t a k ż e , podobnie j a k post­ modernizm, j a k o typ postawy intelektualnej wobec świata. M ó w i w j e d n y m z w y w i a d ó w : „ I r o n i a jest przede wszystkim imperatywem g o d n o ś c i . Jak p o w i e d z i a ł Villiers d'lsle A d a m , życie jest potworne, pozostawmy ten problem naszym nie­ w o l n i k o m " . Jako figura retoryczna odznacza się ironia g ł ę b o k ą a m b i w a l e n c j ą . Jest w istocie s z t u k ą m ó w i e n i a rzeczy przeciwnych o d tych, k t ó r e są uznane za prawdziwe, ale z w i a r ą w inteligencję odbiorcy, że ó w zna p r a w d ę i rozpozna, strategię, j a k ą się posługuje nadawca. Jest to figura na granicy tekstu i tego, co poza tekst wykracza, czyli konteks­ tu. Eco zwraca u w a g ę na to, iż ironia m o ż e b y ć najdoskonal­ szą strategią p e r s w a z y j n ą . 9 Jest to jednak strategia nie bez ryzyka. U w a ż a się po­ wszechnie, że tragedia odznacza się większą u n i w e r s a l n o ś c i ą niż komedia. Eco w eseju o Komizmie i regułach z t o m u La guerre de faux zwraca u w a g ę na fakt, iż w y n i k a to s t ą d , że w utworze tragicznym w i a d o m o d o k ł a d n i e , j a k i e reguły uległy przekroczeniu, p o n i e w a ż reguły te zostały uprzednio explicits s f o r m u ł o w a n e przez c h ó r — w tragedii klasycznej lub przez szeroko zarysowany kontekst społeczny, na przy­ k ł a d w powieści d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j . I n n y m i słowy, k a ż d e dzieło tragiczne jest swojego rodzaju lekcją a n t r o p o l o g i i kulturowej. W k o m e d i i dochodzi do p o g w a ł c e n i a scenariu­ szy w s p ó l n o t o w y c h , z n a j o m o ś ć k t ó r y c h zostaje z g ó r y z a ł o ż o n a . Śmieszność zostaje zasugerowana za p o m o c ą figury pronuntiatio, ale jedynie zasugerowana. K o m e n t a r z do i r o n i i zabija ironię. Eco ma ś w i a d o m o ś ć tych o g r a n i c z e ń . Zdaje sobie s p r a w ę z faktu, iż część z tego co pisze jest 10 �niepercypowalna poza jego krajem, w j ę z y k u i n n y m niż włoski. Dlatego też nader pieczołowicie weryfikuje obcoję­ zyczne wydania swoich u t w o r ó w pastiszowych, a niekiedy czuje się w o b o w i ą z k u d o o k r e ś l i ć , ich kontekst (we francus­ k i m w y d a n i u Diario minimo, n o s z ą c y m tytuł Pastiches et postiches — w traktacie fenomenologicznym o M i k u Bongiorno wyjaśnia, że jest to prezenter telewizji włoskiej, zawdzięczający p o p u l a r n o ś ć absolutnej swojej przeciętności, a fragmenty literackie analizowane w futurologicznym eseju o wynikach prac archeologicznych na p ó ł w y s p i e a p e n i ń s k i m po w y b u c h u a t o m o w y m to teksty piosenek w ł o s k i c h z lat 3 0 — 6 0 ) . Jego w s t ę p y do u t w o r ó w literackich, a t a k ż e obszerne Dopiski do Imienia róży świadczą jednak o pewnym niepokoju w t y m względzie, j a k k o l w i e k nieustannie de­ klaruje w i a r ę w kompetencje swojego czytelnika. Problem w t y m , że zazwyczaj u Eco m a m y do czynienia z p a r o d i ą „ u c z o n ą " i p o z i o m w y m a g a ń stawianych przezeń czytel­ n i k o w i bywa bardzo wysoki. 11 Jakie więc są cechy tego czytelnika modelowego? W s p o s ó b najbardziej wyrazisty s f o r m u ł o w a ł je oczywiście Eco w pracy Lector in fabuła. O d w o ł a j m y się do jej fragmentu, p o ś w i ę c o n e g o analizie nader przewrotnej no­ welki Alphonse'a Allais'a p.t. Dramat typowo paryski (Un dramę bien parisieri). Jest to o p o w i e ś ć o dwojgu niezmiernie zazdrosnych m a ł ż o n k a c h , stale ze s o b ą s k ł ó c o n y c h . K a ż d e z nich otrzymuje pewnego dnia a n o n i m o w y list, w k t ó r y m zawarta jest w i a d o m o ś ć , że w s p ó ł m a ł ż o n e k ( k a ) dnia tego a tego spotka się z k o c h a n k i e m ( ą ) na balu maskowym w przebraniu " p i r o g i kongijskiej" i "templariusza fin de sićcle". Zjawiają się więc w sekrecie na t y m ż e balu jedno przebrane za p i r o g ę , drugie za templariusza, szukając się wzajemnie. Z n a j d u j ą się, wieczór k o ń c z y się w lokalu, gdzie zdejmują maski — i t u ogromne zaskoczenie: ani jedno, ani drugie nie jest domniemanym w s p ó ł m a ł ż o n k i e m . 12 Wszystkie poprzednie rozdziały są przygotowaniem teore­ tycznym do rozprawy z t y m u t w o r e m . Eco lojalnie uprzedza: Jeśli jesteś na tyle inteligentny, aby o d c z u ć paradoksalny dowcip tej nowelki, jesteś w y s t a r c z a j ą c o inteligentny, aby zrozumieć mój wywód. Pierwszy więc warunek to inteligencja i kompetencja. C ó ż to oznacza? Oznacza to m i ę d z y i n n y m i u m i e j ę t n o ś ć wpada­ nia w p u ł a p k ę z a s t a w i a n ą i przez Eco i Allais'a i g o t o w o ś ć na przyjęcie niespodzianki. W ł a ś c i w a lektura tego u t w o r u jest rodzajem chytrej p r ó b y . Zwycięskie jej przejście — to nie t y l k o zrozumienie tego dziełka, ale przede wszystkim zro­ zumienie będącej naszym u d z i a ł e m pracy u m y s ł u w procesie interpretacji. I , dodaje Eco — j a k w s z a n u j ą c y m się k r y m i n a ­ le p r a w d z i w y m m o r d e r c ą jest czytelnik. Oznacza to po prostu, że czytelnik idealny musi „ p o d j ą ć się kooperacji tekstowej — a więc o d b i e r a ć wirtualne intencje" zawarte w tekście. Czytelnik jednak, i to jest d r u g i n i e z b ę d n y jego atrybut, musi p o s i a d a ć coś, co Eco nazywa k o m p e t e n c j ą encyk­ l o p e d y c z n ą , k t ó r e j towarzyszy intuicja i w r a ż l i w o ś ć po­ zwalająca a k t u a l i z o w a ć jedne hipoteksty w hipertekście, a inne, j a k pisze Eco „ n a r k o t y z o w a ć " , czyli u n i e w a ż n i a ć . T o stawia przed czytelnikiem u t w o r ó w Eco szczególne wymagania. Kompetencja czytelnika parodii musi być nieja­ ko p o t r ó j n a : 1) lingwistyczna — tak by m ó g ł r o z p o z n a ć i z r o z u m i e ć język; 2) retoryczna — w y m a g a j ą c a z n a j o m o ś c i n o r m i rozpozna­ nia o d s t ę p s t w o d niej; 3) ideologiczna — aby m ó g ł o d n i e ś ć się do systemu w a r t o ­ ści. T o w a r z y s z y ć temu musi z n a j o m o ś ć konwencji k u l t u r o ­ wych i historii interpretacji poprzednich t e k s t ó w ; Czasem autor litościwie udziela nam w s k a z ó w e k . N a p r z y k ł a d w traktacie antropologicznym o zachowaniach seksualnych m i e s z k a ń c ó w doliny Padu s f o r m u ł o w a n y m przez australijskich a b o r y g e n ó w , j a k sam pisze, o d w o ł u j e się b e z p o ś r e d n i o do pracy Malinowskiego, ale t a k ż e do metod Margaret M e a d , R u t h Benedict czy Kroebera, po­ sługując się ponadto z lekka tylko retuszowanymi cytatami z Husserla, Binswangera i Heideggera. W e w s p o m n i a n y m szkicu o pracach archeologicznych nawiązuje do szkoły frankfurckiej i j a k wyjaśnia do „ a d o r n i z u j ą c y c h k r y t y k ó w w ł o s k i c h " . Czasem w s k a z ó w k i t k w i ą w samym tekście, j a k na p r z y k ł a d w zjadliwym eseju o trzech s ó w k a c h na k o m o ­ dzie, gdzie aplikuje na a b s u r d a l n ą w y l i c z a n k ę dziecięcą najbardziej solenne metody analizy tekstowej, „ c y t u j ą c " Starobinskiego, Jakobsona, Levi-Straussa, Le Goffa, Lacana, D e r r i d ę , Guattariego, wreszcie Greimasa z jego k w a d ­ ratem m o d a l n o ś c i , nie szczędząc i siebie samego. 1 3 Z p o w i e ś c i a m i sprawa jest jednak znacznie trudniejsza. Bowiem poza bardzo w ą s k i m k r ę g i e m specjalistów — czytel­ nik nie m o ż e wiedzieć z całą p e w n o ś c i ą , czy ma do czynienia z k o n f a b u l a c j ą , p a r o d i ą , czy z faktami i w y w o d e m serio. Oto bohaterowie Wahadła Foucaulta p r z y g o t o w u j ą Plan temp­ lariuszy: „ D o d a w a ł o nam otuchy uzgodnienie — milczące, j a k wymaga etykieta i r o n i i — że parodiujemy logikę tamtych. A l e w czasie d ł u g i c h przerw, kiedy k a ż d y z nas osobno g r o m a d z i ł m a t e r i a ł y do wspólnej pracy, ze spokojnym sumieniem, gdyż w przekonaniu, że zbiera fragmenty, k t ó r e złożą się na p a r o d i ę mozaiki, nasze m ó z g i p r z y w y k ł y w i ą z a ć bez ustanku wszystko ze wszystkim, jeśli m i a ł o się to d o k o n y w a ć automatycznie. Sądzę, że na pewnym etapie zanika r ó ż n i c a m i ę d z y nawykiem udawania, iż się wierzy, a nawykiem w i e r z e n i a . " T a d w o i s t o ś ć i tajemnica jest losem czytelnika Wahadła. Jak u Borgesa, k t ó r y wymyślił idealnego p a r o d y s t ę Pierre'a M o n o d a , autora Don Kichota, k t ó r e g o a m b i c j ą b y ł o sparo­ diowanie Cervantesa s ł o w o po słowie, linijka po linijce — tak aby tekst parodiowany i parodia stały się identyczne. Ten w ą t e k podjęty zostanie w Wahadle Foucaulta w opo­ wieści Belba o Johnie Dee, Baconie, Szekspirze i Cervantesie — gdzie wszyscy imitują wszystkich tak dalece, że autor j a k o osoba r o z p ł y w a się w niebycie. Eco z nie u k r y w a n ą satysfakcją stwierdza w Dopiskach do Imienia róży, że ilekroć, k t ó r y ś z k r y t y k ó w z a r z u c a ł m u przestylizowanie i p r z e s a d ę — zarzut był chybiony, bo d o t y c z y ł tekstu autentycznego. Trzecim warunkiem właściwego o d b i o r u jest podjęcie t r u d u p o w t ó r z e n i a lektury. Ten „ p i e r w s z y raz" musi b y ć oczywiście na tyle w a b i ą c y , aby czytelnika do tego zachęcić — to j u ż zadanie autora. W trakcie ponawiania procesu odczytywania rodzi się czytelnik krytyczny — d o k o n u j ą c y interpretacji, k t ó r y niejako zabija w sobie czytelnika naiw­ nego z okresu pierwszej lektury. T o odnosi się tyleż do czytelnika nowelki Allais'a, co do czytelnika Eco — a praw­ dopodobnie do czytelnika k a ż d e g o u t w o r u opartego na strategii ironicznej. Brak t u miejsca na w y w ó d bardziej szczegółowy, ale c e c h ą niezmiernie i s t o t n ą r o z w a ż a ń w Lector in fabuła jest przemia­ na scholastyki semiologicznej w l u d y c z n ą wycieczkę, zaba­ w ę , c h w i l a m i w b u r l e s k ę . U jej korzeni t k w i jednak za­ dziwiająca dyscyplina p o j ę c i o w a i metodologiczna. W y p a d a więc p o w i e d z i e ć nieco więcej o parodii j a k o o sposobie uprawiania przez Eco m e t a k r y t y k i naukowej. Ta metakrytyka daje o sobie z n a ć w tekstach jawnie parodystycznych na p r z y k ł a d we wspomnianym tekście o trzech s ó w k a c h . W tych tekstach pozornie, do z ł u d z e n i a prawdziwych, Eco o d k r y w a p u ł a p k i metodologiczne roz14 33 �m a i t y c h szkół humanistycznych, własnej zresztą r ó w n i e ż . A l e parodia jest obecna i w tekstach o randze wybitnie naukowej. N a p r z y k ł a d w Granicach interpretacji dokonuje on bardzo ostrej k r y t y k i zasad tego, co nazywa i n t e r p r e t a c j ą n i e o g r a n i c z o n ą . A u t o r Dzieła otwartego, pozwala je sobie wymienić w punktach : 1) tekst poddaje się n i e s k o ń c z o n y m interpretacjom. 2) nie ma jednego sensu — nie ma intencji autora. 3) język odbija n i e a d e k w a t n o ś ć myśli. 4) tekst jedno-sensowy jest tekstem kalekim. 5) grzechem j ę z y k a jest szukanie iluzji sensu. 6) k a ż d y m o ż e stać się w y b r a n y m , wtajemniczonym — j e ś l i narzuci w ł a s n ą intencję lektury na a u t o r s k ą ( n i e u c h w y t n ą ) . W ten s p o s ó b k a ż d y czytelnik stać się m o ż e n a d c z ł o w i e k i e m . 7) słowa m a s k u j ą sens. 8) „ w y b r a n y " rozumie, że prawdziwy sens tekstu to pustka. 9) najważniejsze: semiotyka to spisek, zmowa tych, k t ó r z y c h c ą nam n a r z u c i ć wiarę, że język służy k o m u n i k o w a n i u myśli. Sam Eco przyznaje n a s t ę p n i e , że jest to karykatura interpretacji nieograniczonej, ale z a s t o s o w a ł j ą ś w i a d o m i e , p o n i e w a ż k a r y k a t u r y ujawniają fizjonomię, tendencje, cechy inaczej nieuchwytne. Nie chodzi o to, aby w c z a m b u ł p o t ę p i a ć wspomniane powyżej zasady — ale ujęte w t a k ą całość — s k ł a d a j ą się one na obraz patologicznego syndromu aluzji i p o d e j r z e ń i implikują metafizykę p o z o r ó w tyleż s u g e s t y w n ą , co u k r y t ą . C i , k t ó r z y u p r a w i a j ę ten rodzaj nauki, nie są b y ć m o ż e — powiada litościwie Eco — paran o i k a m i , ale dręczy ich choroba podejrzliwości. T y m stylem argumentacji posługuje się Eco d o s y ć często. N o t a bene wspomniana metoda interpretacji hermetycz­ nej i nieograniczonej z o s t a ł a przewrotnie i cynicznie w p r o ­ wadzona w życie przez Causabona i jego towarzyszy w Wa­ hadle przy mistyfikowaniu Planu templariuszy. T u Eco d a ł w y k ł a d n i ę tego, do czego doprowadza inwazja g ł u p s t w a . D o c h o d z i m y w ten s p o s ó b do n a s t ę p n e j cechy Ecowskiej parodii. Parodia jest k ł ą c z e m . Figury ironiczne i p a r o d i ę stosuje w obu p o w i e ś c i a c h i niemal we wszystkich pracach naukowych. W y d a ł t a k ż e dwa t o m y Diario minimo ( g r u p u j ą ­ ce felietony z „ E s p r e s s s o " drukowane z przerwami o d lat 60 do tej p o r y — częściowo znamy je ze z b i o r k u Zapiski na pudelku zapałek). Są to, j a k pisze, ćwiczenia w stylu R a y m o n ­ da Queneau, w tej samej aurze intelektualnej, co Mythologiques Barthesa. N i e k t ó r e z tych t e k s t ó w nie m a j ą charakteru parodystycznego, przechylają się raczej w s t r o n ę czystego, bezinteresownego pastiszu, r o z r y w k i , wyzbytej intencji krytycznej i moralizatorskiej, pisanej j a k m ó w i autor, lewą r ę k ą , j a k c h o ć b y „ p i o s e n k i do ś p i e w a n i a przy winie na kongresach n a u k o w y c h " . W praktyce nawet ta deklarowana b e z i n t e r e s o w n o ś ć m o ż e b y ć postrzegana j a k o bodziec do n a m y s ł u nad k u l t u r ą w s p ó ł c z e s n ą , tą najbardziej t r y w i a l n ą i t ą w y r a f i n o w a n ą . R ó w n o c z e ś n i e t u właśnie pozwala sobie Eco na rozwijanie p o m y s ł ó w parodystycznych zainicjowanych w tekstach poważniejszych, k t ó r e z uwagi na ciągłość w y w o d u m u s i a ł p o w ś c i ą g a ć . W drugiej części Diario minimo m a m y na p r z y k ł a d k o n t y n u a c j ę pomys­ łu Belba i Diotalleviego co do reformy uniwersytetu i fakul­ tetu irrelewancji p o r ó w n a w c z e j — gdzie s t u d i o w a ć się będzie 15 to co z b ę d n e i n i e m o ż l i w e , czyli r o z b u d o w a n ą k o n c e p c j ę tetrapiloktomii. R o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y recenzjom książek n a d e s ł a n y c h do wydawnictwa (Biblii, Jerozolimy Wyzwolo­ nej Tassa, Boskiej Komedii Dantego), zawarty w pierwszej części Diario minimo, to egzemplifikacja o d b i o r u a-kontekstualnego i a-historycznego, a więc absurdalny komentarz do Lector in fabuła i Granic interpretacji. T a s p ó j n o ś ć w y w o d u sankcjonowana jest przez trzy toposy Ecowskie: Bibliotekę (wraz z jej u n o w o c z e ś n i o n ą wersją — komputerem), L a b i r y n t i W y d a w n i c t w o . Rzeczy­ wistość, po k t ó r e j porusza się on i jego bohaterowie — to rzeczywistość t e k s t ó w k u l t u r y . W i l h e l m de Baskerville, Causabon, Belbo — to r ó ż n e oblicza porte-parole autora. Erudyci, k t ó r z y p r a c ę intelektu w y k o n u j ą z ironicznym dystansem, ale i paradoksalnie, z pasją d e t e k t y w ó w . Badanie m o d a l n o ś c i z n a c z e ń — to p o w o ł a n i e semiotyka, k t ó r e Eco realizuje w całym, swoim dziele. Parodia jest j e d n y m ze ś r o d k ó w dochodzenia do celu. Jednym z n a j w a ż ­ niejszych a s p e k t ó w parodii, k t ó r ą Eco się interesuje —jest płaszczyzna lingwistyczna. J u ż od lat 60 doskonali instru­ menty dekodowania lingwistycznego, instrumenty dekonstrukcji j ę z y k o w e j . Z d o l n y jest p a r o d i o w a ć wszelkie style j ę z y k a pisanego i m ó w i o n e g o . B a w i się g r ą z n a c z e ń . Paro­ diuje języki d y s k u r s ó w naukowych i style autorskie (między i n n y m i Manzoniego, Cortazara, N a b o k o v a , Robe-Grilleta, Borgesa), z a r ó w n o w formie bardziej rozbudowanej, j a k i w s p o s ó b maksymalnie syntetyczny — j a k w felietonie z Diario minimo, gdzie ustami najrozmaitszych pisarzy i filozofów udziela odpowiedzi na pytanie: Come va? (Co słychać?). Rozmaite fragmenty Wahadła Foucaulta dostar­ czają t u szczególnie w d z i ę c z n e g o m a t e r i a ł u do analizy. O d r ę b n y aspekt jego pisarstwa parodystycznego to ono­ mastyka. M a m y z t y m do czynienia z a r ó w n o w p o w i e ś c i a c h , j a k i drobnych pastiszach. D o w c i p tam opiera się na swobodnych, absurdalnych skojarzeniach w y p ł y w a j ą c y c h z p o d o b i e ń s t w a d ź w i ę k o w e g o (częste w Pastiszach). Niekie­ dy, jest to istotne przede wszystkim w p o w i e ś c i a c h , i m i o n a i nazwiska to klucze, k t ó r y c h dopasowanie wymaga dedukcji ze strony czytelnika, zawsze jednak się o p ł a c a , p o n i e w a ż pomaga w d o o k r e ś l e n i u funkcji postaci. W t y m miejscu, z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą , iż temat nie z o s t a ł wyczerpany, d o s z ł a m do k o ń c a moich r o z w a ż a ń . Jest prze­ cież jeszcze Eco — autor książki ekologicznej dla dzieci i Eco — autor historii w y n a l a z k ó w , Eco — autor w s t ę p u do zbioru k o m i k s ó w i t d . Ze zdjęć prasowych i licznych, umieszczanych w czasopismach k a r y k a t u r (Eco jest p o s t a c i ą niezwykle na zachodzie p o p u l a r n ą — i c h c ą c nie c h c ą c usytuowany z o s t a ł w systemie gwiazd współczesnej k u l t u r y ) s p o g l ą d a na nas wyrozumiale w s z e c h w i e d z ą c y m spojrzeniem, u ś m i e c h a j ą c się u ś m i e c h e m z lekka s z a t a ń s k i m . Zgotuje nam zapewne jeszcze niejedną n i e s p o d z i a n k ę . D o d a m m o ż e jeszcze t y l k o , że j a k o klasyk sam też j u ż bywa przedmiotem parodii, że w s p o m n ę o księżce Philipa Sollersa Portret gracza, w k t ó r y m analizowane są przyczyny niezwykłej popularności powieści Róża bezimienna ( c y t . " J e s t e ś m y t u na dole po to, aby się ś m i a ć , nie będzie tego m o ż n a r o b i ć w czyśćcu ani w piekle. A w raju — nie będzie wypadało.") 1 6 P R Z Y PISY 1 Por. Umberto Eco, Imię róży, Warszawa 1991, s. m.in. 113,152,551 Tamże, s.540 Tamże, Dopiski na marginesie, Imienia róży s.613 i dalej. Por. „Magazin Litteraire" No 187, sept.1982 Umberto Eco, Imię róży, Dopiski..., s.618 i dalej. Tamże. Por. Linda Hutcheon, A Theory of Parody. The Teachings of Twentieth Century Art Form, New York 1985 Tamże, s.12 2 3 4 5 6 7 8 34 9 Wywiad w „Magazin Litteraire" No 262, fevr.1989 Umberto Eco, La guerre de faux, Paris 1985 Tamże. Umberto Eco, Lector in fabuła, Paris 1988 Umberto Eco, Le Pastiches et postiches, Paris 1992 Umberto Eco, Wahadło Faucaulta, Warszawa 1993, s. 469 Umberto Eco, Les limiles de {'interpretation, Paris 1989 Cyt. za: Annie Montant, La Parodie indefinie et le discours de Tincroyance, (w:) Dire la Parodie, Paris 1988 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fd5002900d12a6d295656479de7a8f2.pdf d4f6748356f6e5f72d1136df260ccb24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2781 Title A name given to the resource Paryż za dwa Ludwiki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.153-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lewin, Ludwik; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paryż za dwa Ludwiki* Ludwik Lewin, Ludwik Stomma Legendy Montparnasse'u Spacer ten zaczynamy zasadniczo na stacji metra Plaisance. Wytrwałym proponowałbym jednak dodatkowa eskapadę na mały i obskurny zaułek (passage) de Dantzig (najbliższe metro: Porte de Versailles). W dziwnym okrągłym budynku po lewej stronie mieściła się na początku wieku słynna „La Ruche" -stolica i legenda artystów. W szczytowym okresie znajdowało się tu i w okolicznych budynkach sto czterdzieści pracowni! Nazwiska? - Proszę bardzo: Chagall. Zadkine. Modigliani. Soutine, Lćger, Boucher, Archipenko Jedyny kran z wodą - pisze Jean Paul Crespelle - znajdował się u stóp schodów. W pracowniach nie było kominków, przy których można by się ogrzać, toteż, niektórzy mieszkańcy przebijali otwory nad oknem, aby przepuścić tamtędy rurę od piecyka. W zimie północny wiatr dmuchał przez źle okitowane wysokie okna i wył pod nieszczelnymi drzwiami. Rynny zamarzały, a / da­ chów zwisały długie stalaktyty. Większość przestawała się myć i wkładała na siebie warstwami całą posiadaną garderobę. Widywano w passage Dantzig dziwaczne niby widma sylwetki. okutane w kołdry i stare dywany «La Ruche!» - wspomina Fernand Lćger. - Cóż za niezwykłe miejsce! Czego tam nie było! W «La Ruche» wszystko można było kupić i sprzedać. Przypominam sobie między innymi czterech Rosjan, nihilistów. Nigdy nie mogłem pojąć, jak mieścili się w pokoiku liczącym trzy metry kwadratowe i jakim cudem zawsze mieli w ó d k ę " . I namiętny komentarz Chagalla: „Życie w «La Ruche» było cudowne, pracowałem całymi nocami... Kiedy w sąsiedniej pracowni zwymyślana modelka zaczynała płakać, gdy Włosi śpiewali przy akompaniamencie mandoliny, gdy Soutine wracał z Hal z pękiem nadpsutych kurczaków, które miał malować, ja. samotny w mojej celi z desek, stałem przed sztalugami, przy świetle nędznej naftowej lampy... Za trzydzieści pięć franków miesięcznie miałem zapewnione wszystkie wygody". I wreszcie Crespelle raz jeszcze: „ W «La Ruchc» mieszkało bardzo wielu Żydów rosyjskich i polskich, co dawało temu osiedlu zdecydowany charakter getta, szczególnie wyraźny, gdy dwa razy na tydzień zjawiał się tam stary Żyd z Polski, w zielonkawej kapocie, popychając ręczny wózek: wyglądał jakby miał pozować Chagallowi. Poczciwiec ten przychodził z odległej ulicy des Rosiers i oferował kiełbaski * chrzanem, wędzony ozór. śledzie, ogórki kiszone, chleb kminkiem i wódkę. Niestety, był zbyt ufny i umarł zruj­ nowany, bo za często udzielał kredytu swoim współziomkom. 7 W «La Ruche» wytworzył się bardzo oryginalny coctail ras ' warstw społecznych. Wśród mieszkańców spotykało się tystów prawdziwych i fałszywych, natchnionych i zbzikowa"ych, jak Granowski, któremu zdarzyło się otwierać nagle okno Pracowni mieszczącej się w rotundzie i głosić niby muezzin: Ja Setnusz!... Ja geniusz... - albo jak pewien Hindus, krewniak "aharadży Kapurtali. którego przyjęcia z szampanem budziły Podziw innych lokatorów. Dla wielu były to cudowne czasy; tyło się swobodnie, bez żadnych rygorów, w czym Rosjanie Posuwali się czasem zbyt daleko. Kiedy pewnego razu przyszedł ^ 'ospckcję Dujardin - Beaumetz. wpadł na podchmielonych 1 ar Fragment k s i ą ż k i Paryż za dwa Ludwiki Przewodnik po Paryżu ' smaków, która u k a ż e s i ę w W y d a w n i c t w i e B G W . A u t o r o m . ™ * c y i Pani K a t a r z y n i e M e r c i e z w y d . B G W d z i ę k u j e m y za «OSt:Cpnienie tego fragmentu do d i u k u . a Cmentarz Montparnasse artystów, którzy, goli jak ich Pan Bóg stworzył, igrali na zielonym trawniku niby w raju. Zabawy i rozrywki w «La Ruche» nie zawsze bywały tak niewinne. Często pijacy, wracający w nocy do pracowni, rzucali kamieniami w szyby kolegów. W tym sporcie wyspecjalizował się Soutine, celując szczególnie w okna Chagalla..." Wróćmy jednak na stację metra „ P l a i s a n c e " . Ulicą Alćsia, na której, pod numerem 114. mieściło się przed I wojną światową najsłynniejsze kasyno Paryża, dochodzimy (pełno tu galijskich patronatów) do ulicy Wercyngctoryksa. To na niej (pod nr. 6. - obecnie hotel ..Sheraton") mieszkał w luksusowym apar­ tamencie na drugim piętrze Paul Gauguin ze swoją indonezyjską kochanką Annah. zwaną powszechnie „ J a w a j k ą " . Będąc jed­ nym z nielicznych „ m o n t p a r n a s i s t ó w " docenionych i kupowa­ nych za życia, wydawał Gauguin sute przyjęcia, których stałymi uczestnikami byli m.in.: August Strindberg. Edward Munch i - co zaskakujące... Edgar Dćgas. fen ostatni nie szczędził panu domu wszelakich uszczypliwości („Czy na Batignolles nic można równic dobrze malować jak na Tahiti?"), nie czuł się jednak na silach zrezygnować z pieczystego. Na wysokości numeru 78. odchodzi od Wercyngctoryksa mała uliczka Perrel. Mieszkał tutaj (nr 2. bis) Henri Rousseau zwany „ C e l n i k i e m " . N a d drzwiami wywiesił szyld: „Akademia Rysunku, Malarstwa i M u z y k i - Lekcje prywatne - Ceny p r z y s t ę p n e " . I rzeczywiście, za parę groszy dawał lekcje rysunku, czy solfeżu latoroślom okolicznych sklepikarzy. I on także urządzał przyjęcia, zgoła jednak inne od swojego sąsiada Przychodzili doń dozorcy, policjanci z. pobliskiego komisariatu, ale także Picasso, Apollinaire, Robert Delaunay, Serge Ferat. To ci dwaj ostatni odkryli oryginalność i wynalazczość płócien Rousseau. Apollinaire uważał je za prostackie bohomazy i bywał na Rue Perrel ze względów, rzec by można, „etnografi­ cznych" przede wszystkim. Nie popisał się przenikliwością krytyczną również i Picasso. Wina z miejscowej winnicy (sic! były takie na Montparnasse) dostarczała artystom niejaka pani Coulon zamieszkała pod nr. 70. Jej wnuczka jeszcze w 1970 urządziła „ w i n o b r a n i e " z żałosnych resztek domowej winnicy i uzyskała... cztery litry soku winogronowego. Przez skwer imienia Kardynała Wyszyńskiego, plac Kastylii i ulicę Liceum Buffona. która znajduje się nieco dalej, już na bulwarze Pasteura, ruszamy na północ. W miejscu zajmowanym 153 �dziś przez liceum i sąsiednie domy mieścił się ongiś cmentarz. To tu właśnie odbył się pozorowany pogrzeb Jeana Valjean. który jak pamiętamy mało nie skończył się tragicznie, gdyż nowy grabarz - służbista uparł się zakopać trumnę, i dopiero podstęp staruszka Fauchelevent uratował sytuację, na czym kończy się „ N ę d z n i k ó w " tom pierwszy. Od bulwaru w lewo niepozorna ulica Falguićre. I tutaj (nr 72.), podobnie jak w „La Ruche". zagnieździli się ekstrawa­ ganccy artyści. Rej wiedli Modigliani. Foujita i Lipchitz; z tym, że Modiglianiego wyrzuciła w końcu pani Durchoux, właś­ cicielka kamienicy, za notoryczne niepłacenie czynszu. Legen­ da głosi - wspomina Crespelle - że „została ukarana za swoją krewkość, dała bowiem synowi do zreperowania materaców płótna, które Modigliani zostawił jej w zastaw, a parę lat później ku swej rozpaczy dowiedziała się, że straciła fortunę". Na wysokości nr. 24-3024-30, jeśli zechce się nam nadłożyć nieco drogi, skręcić możemy w uliczkę Dulac i dojść nią (jeszcze 20 m w lewo ulicą Vaugirard) do zaułka Ronsin. gdzie (nr 8.) miała miejsce głośna ongiś sprawa kryminalna. 31 maja 1908 odnaleziono tu zwłoki uduszonego malarza Adolfa Steinheila i zmarłej na skutek szoku (?) jego teściowej. Znaleziona w sąsiednim pokoju, związana i zakneblowana, lecz nie nosząca jakichkolwiek obrażeń, żona malarza - Margueritte Steinheil były osobą specyficznej sławy. 16.02.1899 odbywając z nią właśnie w urzędowym gabinecie najzupełniej nieślubny stosu­ nek seksualny, zmarł na atak serca prezydent Republiki Fran­ cuskiej Feliks Faure. Zła opinia zrobiła swoje. Nie rozpatrując niemal innych wariantów, policja oskarżyła Margueritte o mężobójstwo. Niedostatki i zaniedbania śledztwa zaważyły na przebiegu procesu. 13.11.1908 ława przysięgłych uniewinniła panią Steinheil. Nigdy już nie dowiemy się. co zdarzyło się w majową noc 1908 roku w ponurym zaułku. Margueritte Steinheil wyjechała do Anglii, gdzie w 1921 wydała nader mało wiarygodny pamiętnik, a w 1917 wyszła za mąż za bogatego szlachcica. Zmarła w Hove, w hrabstwie Sussex 20.07.1954 dożywszy pięknego wieku osiemdziesięciu sześciu lat. Wracamy na Falguićre i skręcamy tym razem w prawo, w ulicę Antoine Bourdellc, której patron tutaj pracował i miesz­ kał. Pod numerem 16. znajdziemy też przekształcone w 1948 w muzeum atelier rzeźbiarza. Impresjonistyczno-ekspresyjnc dzieło Bourdella nie zachwyca nas szczególnie. Winniśmy mu jednak wdzięczność, gdyż on to jest autorem zdobiącego nabrzeże Sekwany koło placu Almy pomnika Adama M i c ­ kiewicza (1919) -jednego z okazalszych paryskich poloników. Teraz w prawo i okrążywszy od tyłu, wzdłuż, dworca kolejowego, wieżę Maine-Montparnasse (ze szczytu piękny widok na miasto), po czym odbiwszy jeszcze sto metrów aleją Maine, znajdziemy się na jej skrzyżowaniu z ulicą de la Gaite (ulicą Radości). Doprawdy nie jest to nazwa uzurpowana. W szalonych latach Montparnasse'u mieściło się tu pięć teatrów, sale taneczne, a w części środkowej popularne knajpki, wyspec­ jalizowane przede wszystkim w owocach morza, co tym łatwo można wytłumaczyć, że właśnie na pobliski dworzec przybywa­ ją pociągi z bogatej w ostrygi Bretanii. Wszystkich lokalów uciech ulicy Radości wyliczyć nie sposób. O dwóch wspo­ mnijmy wszakże: pod nr. 2 1 . mieściła się w latach 1811-1920 kawiarnia „Piękna Polka" („La Belle Polonaise"), do której wejścia strzegły figury dwóch nadwiślańskich szwoleżerów w pełnym rynsztunku bojowym. Pod nr. 20. trwa i czaruje słynne „ B o b i n o " - s a l a wodwilowa. operetkowa, rewiowa, dzisiaj recitalowa najczęściej. Tutaj rozpoczynali kariery Polin, Maurice Chevalier, Jeanne Mistinguctl, Marie Dubas i sama Edith Piaf. Bawiono się tu doskonale mieszając gatunki, improwizując parodie, zniekształcając kla­ syków. Znana była tylko (w przybliżeniu) godzina rozpoczęcia spektaklu. Dalej była to j u ż wyłącznie kwestia nastroju chwili, oraz inwencji aktorów i widowni. „Książę p o e t ó w " (takim tytułem, z którego był bardzo dumny, obdarzył go rozbawiony Montparnasse) - symbolista Paul Fort, przesiedział ponoć 154 w „ B o b i n o " cztery doby non-stop, żywiąc się tylko alaszem i croissantami, pokrywając za to poetyckimi szkicami dwa obrusy, nie licząc serwetek. Na końcu ulicy zakręt w prawo, w bulwar Edgar Quinet, i zmiana nastroju. Zbliżamy się oto do murów cmentarza Montparnasse. Z n ó w niekończąca się lista spoczywających tu sław i postaci sercu bliskich. Maleńki jej wycinek: - Guy de Maupassant (1850-1893), znany nam ze szkoły jako autor niewinnych, obyczajowych nowelek. W rzeczywistości jedna z najskandaliczniejszych i najbardziej tragicznych postaci literatury europejskiej. W marcu 1877 pisał w liście do Roberta Pinchon: „ M a m syfilisa, nareszcie, prawdziwego! Nie jakieś tam żałosne krosty, nie burżujskie pryszcze, nie kalafiorowate grzybki, nie, nie, prawdziwego syfilisa - tego, na który umarł Franciszek 1.1 jestem z tego dumny i nade wszystko pogardzam mieszczuchami. Alleluja, mam syfa, więc siłą rzeczy nie muszę się już obawiać, że go z ł a p i ę ! " Dalszy ciąg dopisał Izaak Babel: „Płodność i wesołość, których był pełen, przeciwstawiały się chorobie. Z początku cierpiał na bóle głowy i ataki hipochondrii. Później stanęło przed nim widmo ślepoty. Wzrok jego słabł. Rozwinęła się mania podejrzeń, mizantropia i pieniactwo. Walczył zaciekle, miotał się jachtem po Morzu Śródziemnym, uciekał do Tunisu, do Maroka, do Afryki Centralnej - i pisał bez ustanku. Zyskawszy sławę, poderżnął sobie w czterdziestym roku życia gardło, wykrwawił się, ale pozostał przy życiu. Zamknęli go w domu wariatów. Pełzał tam na czworakach... Ostatnie słowa jego historii choroby brzmią: ..Monsieur de Mapupassant vien de s'animaliser" (Pan de Maupassant prze­ mienił się w zwierzę). Zmarł mając 43 lata. Matka go przeżyła. Nieco dalej Szymon Petlura (1879-1926). Ukraiński sojusz­ nik Piłsudskiego w 1920 roku. Ten, którego oficerom mógł tylko Marszałek powiedzieć: - Ja panów bardzo przepraszam. Zamordowany w Paryżu przez Żyda rosyjskiego Szwarzbarda w odwet za pogromy dokonane przez petlurowców na Ukrainie w 1918-1919. Utrapienie spolegliwego odłamu emi­ gracji polskiej. Jeśli 25 maja (w rocznicę zamachu) nie złożą wieńca na grobie Petlury - obrażają się Ukraińcy; jeżeli złożą - pretensję mają Żydzi. Pierre Laval (1883-1945). Polityk francuski. Podczas II wojny światowej orędownik kolaboracji z Niemcami. Był przekonany, że stwarza alternatywę dla Francji. W przypadku zwycięstwa aliantów - De Gaulle, on zaś w razie triumfu Hitlera. Była w tym nawet jakaś cyniczna, polityczna logika. Zabrakło jednak honoru i elementarnej moralności. „Narody mogą z takich polityków korzystać - napisał później ChabanDelmas - nie mogą im jednak p r z e b a c z y ć " . Skazany po wojnie na karę śmierci i rozstrzelany. Alfred Dreyfus (1859-1935). Sam w sobie oficer średniego polotu i średniego charakteru. Stał się jednak bohaterem słynnej ,,Affaire",która na długo podzieliła Francję na dwa zwalczające się zaciekle obozy. Odłam broniący Dreyfusa przed oskar­ żeniem o szpiegostwo na rzecz Niemiec i widzący w jego skazaniu akt szowinizmu i bezprawia, położył podwaliny pod intelektualną formację nowoczesnej lewicy francuskiej. Jean-Paul Sartre (1905-1980). Mierny filozof, znacznie już lepszy pisarz. Przez szereg lat nie kwestionowany król dusz francuskiej młodzieży. Bardziej niż styl myślenia stworzył, acz zapewne nieświadomie, styl bycia. Panienki - intelektualistki w czarnych swetrach z. papierosami w długich fifkach i tłustymi włosami - to dzieci Sartre'a właśnie. Niektórzy twierdzą, że bez niego nie byłoby paryskiej rewolty studenckiej w maju l9o° Mogą tak twierdzić, bo i tak nikt tego nie sprawdzi... A jeszcze - jaka szkoda, że miejsca nie starczy - pochowam są tu, na Montparnasse, między innymi: Julio Cortazar, Charie Baudelaire, Aleksander Alechin, Tristan Tzara, Osip Zadkm Samuel Beckett, Simone de Beauvoire, Paul Reynaud. Ray­ mond Aron, Roger Caillois, Andre Citroen, Pierre Larousse. Chaim Soutine... �Miłośnikom sztuki polecamy przede wszystkim alegoryczną rzeźbę „Rozstanie k o c h a n k ó w " w kwaterze I X , nagrobek T. Rachewskoj, dłuta Brancusiego w kwaterze X I X , czy surrealis­ tyczny dysk na grobie Pierre Loeba, zaprojektowany przez Jean Arpa ( X X V I I I ) . Zaiste, są paryskie cmentarze pamięcią, histo­ rią, lecz i pięknem dotkliwym. Po drugiej stronie bulwaru Edgar Quinet wylot ulicy Delambre, wsławionej ekstrawagancją malarza Szkoły Paryskiej Leo­ narda Foujity (pierwotnie Fujita Tsuguharu). Pamiętają otóż państwo, że w „La Ruche" był tylko jeden kran. Artyści z Falguićre zadowalać się musieli miniaturowymi zlewozmy­ wakami. Zamożny Bourdelle miał z kolei zlewozmywak i bidet. Dla szczegółowych ablucji korzystano z łaźni miejskich, a w le­ cie z wód Sekwany. Tymczasem Foujita wybudował sobie łazienkę z obszerną wanną, z której nie tylko sam korzystał, ale korzystać też nakazywał swoim modelkom. Wieść wywołała sensację i wkrótce cały Montparnasse śpiewał ironiczną (tak się przynajmniej jej twórcom zdawało) piosenkę: „Gdy się chce do obrazu pozować I modelką być, I modelką być. Nie wystarczy sama uroda. Trzeba się jeszcze m y ć ! " Poprzez Delambre dochodzimy do wielkiego skrzyżowania bulwarów Montparnasse i Raspail. Po lewej stronie, wzdłuż bulwaru Monparnasse skupienie słynnych lokali: „Le petit Napolitain" (nr 95.), gdzie odbywał Verlaine swoje wieczory literackie; czynny catą noc ,,Select Bar" (nr 99.); najbardziej dziś snobistyczna „La Coupole" (nr 102.); „La R o t u n d ę " (nr 105.) - ulubiona restauracja m.in. Apollinaire'a, Picassa, М а х а Jacoba. czy Modiglianiego. ale także i naszego Reymonta; „Cafe du D ó m e " (nr 108.), w której spotykali się Lenin, Trocki i Krasin. Między „La Coupole" i „ D ó m e " (nr 106.) mieszkał • wiatach 1891-1892 Stanisław Wyspiański. Nieco dalej (nr 80.) mieściła się w latach 1859-1871 Wyższa Szkota Polska. Pozostał po niej na frontonie budynku potrójny herb - polski Orzeł, litewska Pogoń i ruski Lew. Ciekawostką ! jest, że zamknięto o w ą zasłużoną, założoną przez Adama Czartoryskiego w 1848 (przed 1859 mieściła się przy Rue Neuve Sainte Genevieve 33) uczelnię w odwet za udział Polaków w Komunie Paryskiej. Cóż z tego, że było ich mniej więcej tyle samo po obu stronach barykad, skoro są Polacy jakże często postrzegani przez Francuzów jako niespokojne dusze i nieuleczalni wy­ wrotowcy... Montparnasse Na Montparnasse znalazłem się. po raz. pierwszy ciemną nocą zawieziony przez przyjaciół do kawiurni-restauracji „La Cou­ pole". La Coupole znaczy „kopuła", ale żadnej kopuły tam wtedy nie dostrzegłem. Wiedziałem, że w tej dzielnicy mieszkali malarze, ale nie znałem, czy raczej nie czułem jeszcze wtedy legendy Montparnasse'u. A tym bardziej legendy tego miejsca. Poprzecinana regularnie filarami, wielka rozświetlona sala wydala mi się wtedy wyspą. Wiele lat później okazało się. że nie tylko ja miałem podobne skojarzenia. Franęoise Płanioie w sześćdziesięciolecie tej „in­ stytucji" napisała, że ,,«La Coupole» jest wyspą w samym sndku wód terytorialnych, należących do tych wszystkich, co "talują, myślą, rzeźbią i piszą, niezależnie od tego, skąd Pochodzą". Pisarka zaznacza, że tak było w roku otwarcia lokalu - /927, i natychmiast stwierdza z całą pewnością, że tak jMJ do dziś dnia, że wciąż spotkać tu można intelektualistów ' orty stów z całego świata. Niektórzy mają stałe godziny. • * których przychodzą do „La Coupole'', inni wpadają tu mniej tyularnie. Nie należy bynajmniej sądzić, że kawiarnia stalą się <>istym muzeum figur woskowych, w których zatopiono P <ebrzmiałe lata cudzej chwały. „La Coupole". nie waha się ierdzić Planiole, wciąż gości więcej talentu niż inna kopuła, ta !w r pod którą zbierają się członkowie Akademii Francuskiej. „No, ale cóż, w Akademii sporządza się słownik francuszczyzny, a w «La Coupole» redaguje książkę telefoniczną przechodzą­ cych geniuszów''. Knajpę, która miała się szybko stać najsłynniejszym miej­ scem spotkań artystycznych - co dodaje glorii - i wszelkich randek - co dodaje smaku i pozwala wyżyć właścicielom - otworzyli na kilka dni przed Bożym Narodzeniem 1927 roku dwaj Owerniacy, panowie Fraux i Lafon. Wcześniej byli dzierżawcami sąsiedniej kawiarni-restauracji, „le Dome" (co też znaczy kopuła, tylko że widziana od środka). Gdy właściciel odmówił im przedłożenia kontraktu, kupili budę, w której sprzedawano węgiel i drewno na opał. To wspomnienie dawać musiało dużo ciepła, bo bardzo szybko do ,,La Coupole" przenieśli się klienci przesiadujący dotychczas w sąsiednich lokalach - „Le Dóme" i „La Rotonde". Filary dzielące ogromną salę (chciałoby się powiedzieć halę - „La Coupole'' ze swymi czterystu pięćdziesięcioma miejscami to największa restauracja we Francji) - wymalowało trzydziestu malarzy. Historia milczy, czy w ten sposób spłacili kredyt za zalegle konsumpcje w „Le Dóme". czy szło im na konto przyszłych pijatyk w „La Coupole". Pijatyki zdarzały się tu w każdym razie ogromne już. od pierwszej inauguracyjnej nocy, kiedy to panowie Aragon, Cendrars, Cocteau i Man Ray zaczadzili się do tego stopnia, że wezwano policję, która ich wyprowadziła. Bez. urazy. Na drugi dzień - znaczy wieczór-byli już z powrotem. Bo na „La Coupole" obrażać się nie sposób i wracać do niej trzeba. To o niej myślał z całą pewnością Majakowski, gdy pisał. Że choć „mówi się zawsze, że wszystkie drogi prowadzą do Rzymu, Montparnasczyk nigdy tego nie powie". Do „La Coupole" wracał zarówno Simenon, jak i jego literackie dziecko, komisarz. Maigrct, który tutaj, i to w dwóch powieściach, odnalazł zubójców, posilając się przy okazji porcją chrupiących frytek. Simenon, pisarz belgijski, którego dzieło zachwyca bardziej opisem Paryża, jego mieszkańców, knajp i potraw, niż. mistrzostwem plątaniu intrygi policyjnej, włóczył się w latach dwudziestych po Montparnasse, każdą książkę podpisując innym pseudonimem. 1 tutaj właśnie się rozpił, a to dlatego, że w „La Coupole". jak pisał we wspomnieniach, pijaństwo było modne: ostro pili wszyscy malarze z wyjątkiem Vlamincka, i zaczynano już podziwiać Hemingwaya i Steinbecka, którzy pili jeszcze więcej. Być może aluzją do międzynarodowej atmosfery miejsca jest to. że morderca, złapany przez Maigreta w barze „La Coupole" nazywa się Radek. Bar, zwany amerykańskim, to bardzo specyficzna część „La Coupole", jakby eksterytorialna i pozaklasowa. Bo „La Coupo­ le '', jak społeczeństwo, jest zhierarchizowana i podzielona na klasy. Taras oraz jedna aleja pozostawione zostały tałatajstwu nie mającemu grosza i długie godziny spędzającemu przy jednym piwie, albo zgoła przy kawie, jeśli w kieszeni już całkiem sucho. To oczekiwanie urozmaica sobie człowiek pilną obserwacją wejścia, w którym co jakiś czas pokazują się najpiękniejsze dziewczyny świata. Towarzyszą im na ogół eleganccy panowie, którzy wiodą je w głąb sali, tam gdzie stoły pokryte są białymi, płóciennymi obrusami. (To jest najwyższa klasa „La Coupole", w średniej jada się na papierowych serwetach). Wiodci powoli i dumnie rozglądając się dookoła, sprawdzając wrażenie, jakie robią eskortowane przez nich, boskie kreatury. Gdybyśmy byli w Londynie, wszyscy mężczyźni natychmiast zaczęliby nosami drapać blaty stolików, zasłaniać się gazetą i zezować w tej niewygodnej pozycji, w przekonaniu, że nikt nie wie co robią, i że pozostają dla otoczenia wcieleniem angielskiej flegmy. We Wło­ szech męska połowa (czyli na ogół trzy czwarte) sali podniosłaby się z miejsc, krzycząc mamma mia i gwiżdżąc na palcach. We Francji obyczaje są inne. Wszyscy patrzą na piękne kobiety nie ukrywając podziwu, ale nie afiszując również 155 �nadmiernego podniecenia. A panie odbierają to jako hold składany ich osobistej urodzie i wyraz szacunku dla płci pięknej w ogólności. I my mamy prawo do złożenia wyrazów tego abstrakcyjnego szacunku, choćby z tego powodu, że nie mamy na następne piwo. Co również wyjaśnia, dlaczego wejście do knajpy, w której przebywamy, nie tylko ze względu na obecność pięknych kobiet obserwujemy. Obserwujemy je przede wszystkim dlatego, że w drzwiach pojawi się może przyjaciel, kolega, znajomy, który następne piwo postawi, a może być i co więcej. Do dziś dnia zdarza się bowiem na Montparnasse, a w ,,La Coupole" w szczególności, że wchodzi tu ktoś, kto jeszcze wczoraj, z beznadzieją równej naszej, czekał na postawienie następnego piwa albo chociaż na zapłacenie z.a tę najtańszą kawę. Wchodzi w zupełnie innej roli. Chociażby właśnie tego pana wprowadzającego jedną z. najpiękniejszych dziewczyn świata. Dlatego, że zanim tu wszedł przyszło właśnie oczekiwane zamówienie (oczekiwane, bo wszyscy artyści czekają) albo ważna wystawa, czy też zakup płótna za niespodziewuną cenę. I wtedy działa jak magnes na tych, którzy pozostają jeszcze w jego wczorajszej roli. Siedzącemu pod tarasem koledze może zapłacić za piwo i zamówić następne. Może też. zaprosić na obiad - czyli bardzo późną kolację. Tworzy się wokół niego wianuszek admiratorów i kelnerzy rozpoznają tych, co należą do tej grupy. Bo w funkcji rozmiarów sukcesu admiratorzy stają się klientelą i wielkie uczty mogą powtarzać się co noc. Tak długo, aż skończy się forsa, albo gdy rozmiar sukcesu okazuje się tak trwały, że w pewnym momencie zmienia wymiar wybrańca losu i oddala go od paczki tych, którzy mają tylko wielką przyszłość. ..La Coupole". jak już wspomnieliśmy, to najmłodsza z pira­ mid Montparnasse'u. Pierwsza bvla ..Closerie des Lilas", której początki giną w mroku dziejów, usytuowanym po przeciw­ nej stronie bulwaru Montparnasse, gdzie obecnie mieści się restauracja. Naz.wę zawdzięcz.a kilku krzakom bzu (lila), zasa­ dzonym dookoła, przez co jest do dziś jedną z. restauracji, o których logiczni Francuzi mówki ż.e mają ogródek (choć niektórzy też go standardowo nazywają tarasem). przedłużył i na drugi dzień całą bandą odprowadzili pana Henriego na drugi koniec Paryża. Montparnasse - pisał Apollinaire - wydal się im miejscem o wiele mniej skomercjali­ zowanym od Montmartre'u, oszczędzonym przez spekulantów i promotorów nieruchomości. Artystyczni „emigranci" z Montmartre'u spotkali się na Montparnasse z grupą przybyszy Z Europy Wschodniej. Byli wśród nich tacy twórcy, jak Chagall, Soutine i Makowski, który do Paryża przeprowadził się w tymże roku 1908 i natychmiast stał się bywalcem „La Rotonde", położonej naprzeciwko wspomnianej już restauracji „Le Dome". Jak wspominał Apollinaire, do „La Rotonde" najpierw zaczęli przychodzić Słowianie, podczas gdy Niemcy woleli wtedy knajpę bardziej elegancką, jaką był „Le Dóme". „Żydzi bez różnicy chodzili do jednej i do drugiej" - zanotował autor Cycków Terezjasza - Polak z pochodzenia, Francuz, z. języka, któremu pomiędzy arystokratycznych przodków też się coś koszernego wmieszało. Choć,, Closerie des Lilas'' opisywał Hemingway i chodzą tam Ludzie dobrej woli Jules'a Romain, w literaturze pozostała przede wszystkim „La Rotonde". Pozostała w Kobiecie siedzą­ cej Apollinaire 'a, tak samo jak w wierszach Cendrarsa, w książ­ kach Giraudoux, u Jean Cocteau. U mało znanych za granicą pisarzy francuskich i mało znanych we Francji pisarzy za­ granicznych. To tutaj właśnie rozwijała się kariera malarska Lejzorka Rojtszwańca - Ilia Erenburg przychodził do ,,Rotondy" z. Zadkinem i Eisensteinem. Choć był wtedy jeszcze pisarzem, co udowodnił właśnie w Przygodach Lejzorka, to już wówczas nadmiernie chłostał okrutny kapitalizm, opisując jak jego bohatera brutalnie wyrzucono z lokalu za brak gotówki na uiszczenie rachunku. ..Closerie" zaczęła być modna i artystyczna pod koniec poprzedniego wieku - bywali tu Zola i jego przyjaciel Cizanne. opisywali ją bracia Goncourt - po czym triumfalnie wkroczyła w dwudzieste stulecie. Wraz z jego przyszłymi bohaterami. Często mało artystycznymi. Między dwiema wojnami świato­ wymi, w książce Paris Vecu, czasy te wspominał pierwszy prez.es Akademii Goncourt ów, Leon Daudet: ,,Klientela składała się ze studentów, mieszczan z sąsiedztwa oraz Z. rosyjskich rewolucjonistów, którzy przy stoliku stojącym na uboczu, z minami konspiratorów rozmawiali szeptem. Jeden Z nich, łysy, z kałmucką gębą, rzucał się w oczy Z powodu błysków w ponurym spojrzeniu. To był Lenin. Rozpoznaliśmy go później na portretach. Jakież, zadziwiające przeznaczenie, które spowodowało, że tego nędznego człowieczka, podobnego do drżącego robaka, wielka burza wyniosła na tron carów." W ,,Closerie des Lilas" bywał podobno również Trocki, ale niewykluczone, że jest to wspomnienie apokryficzne. Z całą pewnością natomiast lokal był sztabem generalnym surrealistów. Świadczy o tym - między innymi - wygrawerowane na metalowej płytce nazwisko Andre Bretona, „papieża'' surrealistów. Te metalowe tabliczki, przyśrubowane do stołów, przy których siadywali sławni klienci, to jakby telegramy z. wielkiej historii, główna specjalność zakładu, o którego teraźniejszości przywykło się mówić źle. Picasso, Bracpie, Jules Remain, Blaise Cendrars. O Hemingwayu była już mowa, Steinbeck... kolejna ,,książka telefoniczna, przechodzących geniuszów". Właściciel „La Rotonde", Libion, na swej restauracji zrobił ogromną fortunę, ale krwiopijcą nie był. Przeciwnie. W wielu pamiętnikach zachowały się wspomnienia o tym, jak „nie zauważał" w rachunku paru rogalików i kawy, jeśli sądził, ż.c artysta nie ma czym zapłacić. Oberżysta twierdził, że odbija sobie na bogatych Amerykanach i Skandynawach, ale-jakpisze Robert Courtine w Życiu Paryskim - nawet tym pożyczał. Po I wojnie światowej, w okresie największego rozkwitu, „La Rotonde" swą atmosferą przyciągała intelektualistów i turys­ tów z całego świata, kandydatów na malarzy, tak samo jak kandydatów na mecenasów. Ta kosmopolityczna atmosfera drażniła porządnych Francuzów. W sierpniu 1924 Georges Savoie pisał o „Rotondzie" w monarchistycznej gazecie ,,1'Action Francaise": „Tu się instaluje swe wady i perwersje, swe pasje i manie; tu zrywa się jarzmo przymusu, ograniczeń i konwencji. I nikt na to nie zwraca uwagi w tej chorobliwej wspólnocie amoralności." W tym opisie musi być sporo prawdy. Giraudox, wielbiciel i bywalec „La Rotonde" widział ją dosyć podobnie, tylko wnioski z tego widoku inne wyciągał: „Nie sądzę, by w jednym życiu można było dwa razy poznać podobną atmosferę: sztuczną, to prawda, wymuszoną grzeszno,, ale przecież jakże podniecającą i będącą zapowiedzią długich lat malarstwa, literatury i poezji, które na nas oczekiwały," W tym świecie elektrycznej muzyki modernizmu (nie wspomi­ namy o futurystach, dada, letrystach i innych awangardach literackich, których wodzowie nu Montparnasse przegadali wszystkie przyszłe rewolucje społeczne, filozoficzne i techno­ logiczne) na pozór niewiele miejsca jest dla gastronomu a nawet dla zwykłego jedzenia. To miejsce zajmują najstraszl' ' sze narkotyki, co nieraz sugerowali potępiacze kosmopolityc* nego zepsucia. W rzeczywistości nawet adepci kokainy i konsu­ menci peyotlu lubili sobie pojeść - niektórzy dobrze, niektórzy dużo, a niektórzy dobrze, ale za to dużo. Francuska awangarda odkryła „Closerie des Lilas'' i Mont­ parnasse trochę przypadkiem. W tej dzielnicy mieszkał uwiel­ biany przez kubistów celnik Rousseau. W roku 1908. pod batutą Apollinaire'a, artyści mieszkający w Bateau Lavoir na Montmartre, urządzili wielki bankiet na cześć geniusza. Bankiet się Vlaminck opowiadał, że ulubioną rozrywką Apollinaire'fl były konkursy obżarstwa. Wchodzili we trójkę (trzecim Wj De rain) do knajpy i zamawiali wszystkie dania z karty po W * * - od przystawek do deserów i owoców i - jeśli nikt nie spasow - znów zaczynali od początku. Ten kto pierwszy wysiadł placu - 156 w �wszystkich. Wielki malarz przypomina sobie, jak wytrzymał po raz. drugi do drugiego dania - a to dlatego, że nie miał dosyć pieniędzy. Chagall w tym okresie głównie śledzia zagryzał ogórkiem: zaproszony na obiad przez. Apollinaire'a nie mógł wyjść z podziwu dla nie podejrzewanej przez siebie wspaniałości francuskiej kuchni. ,,La Rotonde", gdzie artyści pili na kredyt, szczyciła sie kuchnią wykwintną i finezyjną. W roku 1925 figuruje w przewodniku Paryż Smakoszy. Jednak jej bywalców, czyli niemal domowników, rzadko tylko stać było na posiłek. Żywili się w pobliskiej cremerie, czyli sklepie z nabiałem, gdzie właścicielka przygotowywała skromne dania ,,na wynos'', które spożywali na miejscu. Innym rozwiązaniem było istniejące od lat siedemdziesiątych ,,Foyer des artistes" (stołówka artystów), założone przez. Marię Wasiliewą. Przed rewolucją przychodził tu Władimir Iłjicz, ,,Miał on jednak przykry zwyczaj wskakiwa­ nia na stół, skąd wygłaszał wywrotowe przemówienia, co zmusiło gospodynię do wyrzucenia go za pomocą miotły -policja wszak czuwała". Pani Wasiliewą zasłynęła również : lego. żc pisywała listy do papieża na papierze firmowym ..La Denne''. I cóż nam zostało z tych lat'.' Cóż. oprócz, wspomnień i kilku zdjęć z. epoki na ścianach tegoż. „Le Dóme", nie do poznania przemalowanego i przemeblowanego? Myślę, że wszystko zostało jak było. Mam nadzieję, że jutrzejszy Lenin nie przychodzi do dzisiejszej „La Coupole". Pamiętam jednak doskonale jak kiedyś wszedłem tam z Paco lbanez.em, hiszpańskim pieśniarzem, przyjacielem Ewy Demar­ czyk. Na tarasie siedział jego brat. aktor Roger Ibanez, w towarzystwie przystojnego mężczyzny, który coś perorował po hiszpańsku, podkreślajcie swe słowa zamaszystymi ruchami rąk. Młody człowiek miał na imię Felippe. Spotkałem go jeszcze kilka razy na Montparnasse w tym samym towarzystwie. A kilka lat później, podobnie jak zdarzyło się Leonowi Daudet z Leninem (niczego oczywiście nic porównuję i nie insynuuję), rozpo­ znałem go na zdjęciu jako hiszpańskiego premiera. W „lxi Coupole'', o północy, pierwszy raz zobaczyłem z bliska sardoniczny uśmiech Rolanda Topora. Niedawno o tej samej porze i przy tym samym stoliku siedział Woody Allen, który do Paryża przyjechał z okazji premiery Strzałów na Broadwayu. Ostatnio wybrałem się do „La Coupole" na popołudniową kawę z paryskim poetą i malarzem Stanem Wieżniakiem. teoretykiem i praktykiem automatyki - wynalezionego przez siebie kierunku w sztuce, życiu i filozofii. Poznał go stary kelner, a że o tej porze było pustawo, więc stanął przy naszym stoliku, by ponarzekać na złe czasy, na upadek świata. Montparnasse 'u i „La Coupole". Wszyscy wielcy klienci umarli - skarżył sę - pan Sartre i pani de Beauvoir. pan Bunuel i Simenon. Stan przyznawał mu rację, skromnie zapominajcie o sobie. A ja patrzyłem dookoła i zauważyłem najbardziej dziś we Francji mediatycznego filozofa i pisarza, Bernarda-Henry Leviego. A co ważniejsze, wiedziałem bez. cienia wątpliwości, że osiemnastolatka w ciemnym męskim płaszczu to przyszła łsabelle Adjani, zas chłopiec, z którym pije piwo zaćmi niedługo sławą Yves Montanda (któty na Montparnasse przychodził bardzo rzadko). „Paryż - napisał na Montparnasse Ernest Hemingway - jest niezbędną częścią edukacji człowieka. Paryż jest jak kochanka, która się nie starzeje''. Przecinamy skrzyżowanie bulwarów i prawoskos wchodzimy ulicę de la Grande Chaumiere. Mieściła ona w początkach •teku aż trzy (!) uczelnie malarskie. W najstarszej - Akademii Colarossi (nr 10.) wykładali Rodin, Whistler i Guerin; w Akade­ mii Grande Chaumiere: Bourdellc i Boutct de Monvel; w La ^allettc wreszcie: Chagall, Roger de la Fresnaye i jego młodzi .. 'systenci. Akademie te miały wcale wysoki poziom, były też *zględnie tanie. Dwudziestominutowa lekcja rysunku kosz­ towała pół franka, godzina - franka i dwadzieścia pięć centymów (dla porównania jedna doba w maleńkich, zaplusk; clonych pokoikach okolicznych hoteli kosztowała franków 30). w Istnienie aż trzech Akademii spowodowało logicznie niewy­ czerpany niemal, popyt na modelki. Były to dziewczyny nie zawsze najcięższych obyczajów zwabione nie tyle perspektywą pieniędzy (zarobki były marne), ile wejścia w esktrawaganckie i barwne środowisko. Jakoż i wiele z nich zrobiło głośne, bardziej zresztą erotyczne, niż matrymonialne kariery. Gruba Wenus - Rosalia Tobia, eks-kochanka Fernanand Legera otworzyła przy Campagne Premiere jadłodajnię dla artystów, w której sute spaghetti kosztowało zaledwie dwa franki, a można było też zamawiać połowę i nawet jedną czwartą porcji. Nic dziwnego, że Max Jacob zwał j ą „Najstrawniejszą z tutej­ szych muz". Oddalając się ulicami de la Grande Chaumiere i Notre Dame des Champs od centrum Montparnasse niepostrzeżenie z krainy symbolistów, impresjonistów i Szkoły Paryskiej wkraczamy w domenę surrealistów. Jeszcze pod nr. 70. bis Notre Dame des Champs jesteśmy pod siedzibą Emila Bayard - symbolisty. ilustratora książek Alfonsa Daudet i Juliusza Vernego. Ale j u ż dwieście metrów dalej i oto stoimy na progu „Closerie des L i l a s " - kawiarni, która była surrealistów stolicą i bastionem. Pewnego razu (jesteśmy w przededniu I wojny światowej) pani Rachildc, ogólnie poważana autorka ckliwych romansów, stwierdziła w ,,Closerie'' ,iż „Francuzki nie powinny wychodzić za N i e m c ó w ' ' .Natychmiast wstał Andre Breton i zwrócił uwagę obecnych, żc obraziła paniusia jego przyjaciela Маха Ernsta najzupełniej germańskiego pochodzenia, nie omieszkając przy tym dorzucić, że ta „czcigodna osoba zanudza nas od dwudzies­ tu pięciu lat, ale nikt nie ma odwagi jej tego p o w i e d z i e ć " . D a m a zapiszczała. , , - N i e traktuje się w ten sposób kobiety! Co za brak galanterii" - krzyczał Saint Pol Roux. „ W dupie mamy galanterię! "Breton wybił szyby, a Philippe Soupault uwiesił się na karniszach od firanek. - „Precz z Niemcami!" - krzyczał Max Ernst, na co natychmiast odpowiedział mu Michel Lciris grzmiącym hasłem: „Precz z Francuzami!". W międzyczasie wywrócono stoły i zdemolowano bar. Wezwana wreszcie policja boleśnie spałowała Leirisa (trzy tygodnie zwolnienia lekarskiego), solidaryzując się jednocześnie w pełni z nie posiadającym karty pobytu Ernstem. Rzec by można, że surrealizm zatriumfował... W latach dwudziestych pojawiają się w „Closerie de Lilas" Ernest Hemingway i Henry Miller. Ten pierwszy - młody jeszcze, ale już wyniosły macho, usiłujący opowiedzieć swoje życie w kategoriach: „kogom nie zerżnął, czegom nie d o k o n a ł ' ' ; ten drugi - e t n o l o g i c z n ą mający prawie wrażliwość, zapatrzony w absurd otaczającego go na rogu bulwaru Montparnasse i Saint Michel wybujałego świata. Ten drugi pozostawił po sobie (a może o sobie i o paryskich dziewczynach tej epoki) dwa cudowne wspomnienia: Zwrotnik Raka i Zwrotnik Koziorożca; oba utwory ukazały się najpierw w Paryżu, pierwszy w roku 1931. drugi w 1939, kiedy powrócił już do USA; i są do dzisiaj czarującym świadectwem czasu i miejsca: „Closerie des Lilas''. Hemingway wyjechał natomiast rozczarowany. Mógł zapewne napisać sagę o Montparnasse i swoich na nim przewagach; cóż jednak zrobić, gdy za dużo było wiarygodnych świadków. Na biednego jednak nie trafiło. Odkuł się pisząc, co mu ślina na język przyniosła o wojnie hiszpańskiej, o corridzie i polowa­ niach w Kenii. „Król p o e t ó w " z Montparnasse - Paul F o r t - t a k ą miał o Hemingway'u opowiedzieć anegdotkę: „Lubi jaja sadzo­ ne, gdyż wydaje mu się, że to jaja byka. którego właśnie pokonał. Zresztą, lubi jaja, gdyż każdy tęskni za tym, czego mu brakuje. A gdy brakuje komuś istoty swego ducha, wtedy - trudno zaprzeczyć - jest się nicością; w warunkach zaś towarzystkich - nudziarzem. Nic więcej nie mam do powiedze­ nia o tym panu z A m e r y k i . . . " N a p r a w d ę nie było w tym cienia szowinizmu i antyamerykanizmu. T o ż do gruntu internacjonal­ ny - rosyjski, polski, żydowski, japoński, niemiecki, murzyński był Montparnase tamtych lat. Po prostu - i za to się go kocha - nie było w nim strachu krytyki, ani magii dolara, ani lęku potępienia - i taki mógł być świat. Choć chwila długo nie trwa... 757 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a334c6879f5d350a1a5fcacb5a4feb3.pdf 5f035bddcf6fc62467b46f99d68e3e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa parzenice gorczańskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3795 Title A name given to the resource Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.217-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PARZENICE GORCZAŃSKIE OLGA Farzenica mentów Występuje jątkiem w jest jednym zdobniczych ona w charakterystycznych stroju ele­ góralskiego. całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z Beskidu budowie z męskiego Śląskiego, i ze motywów, względu kolorystyce i wy­ na różnice technice wyko­ n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy poznać przynależność etnograficznych, a Górali nawet do roz­ określonych mieszkańców grup poszczegól­ pracy łowym T. Sewerynai omówieniem rozwoju motywów autor zajmuje halańską, kie, w parzenic, inne spiskie czy bardziej ich — przy czym parzenicą pod­ jak np. babiogórskie ogólny, szczegó­ powstania, obecnie, wszystkim zaś p a r z e n i c e sposób się ze genezy występujących się p r z e d e sądeckie, już spotykamy szczawnic­ — podobnie omawia jak i towanej czy p r a c y występują noszone przez Od chwili ukazała dania w Górali. zapoczątkowano kultury związku riały mało z a j m o w a n o gorczańskich światowej czym dotyczące Seweryna, się kulturą Dopiero bardziej plastycznej z T. na zebrane zdobnictwa po II szczegółowe tamtejszych zostały stroju w Sekcji uzupełnionych nymi w Górale lami Badania również własnymi wywiadami Praca zgroma­ Ludowej PIS, przeprowadzo­ gorczańscy zamieszkują partie Gorców północne oraz W y s p o w e g o , n a południu nowotarskimi, od wschodu c y zaś z L a c h a m i , podstawą z okolic którzy Tadeusz S e w e r y n : 1930. 2 Sebastian Flizak: X X V I I , s t r . 227. przyległą graniczą z część Góra­ Myślenic^, o d p ó ł n o ­ stanowią ziemi północ­ z sądeckimi, o d z a ­ Parzenice Z i grupę góralskie. Zagórzan. przejścio­ Kraków Ziemia, Krakowskiem^. Górale silnego grup róż­ etnograficznych. poczucia własnej odręb­ wyraźnie oddzielał i c h od sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów, podlegał i p o d l e g a który n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z ­ n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h parzenice. wiła Na się w noszono dynie tamtejszym spodnie z czerwonym działały w Podhala, terenie I I p o ł o w i e ubiegłego jednym Na czasach terenu J a k już w s p o m n i a n o , rozprzestrzeniły dwóch przyporach, się Zazwyczaj silne od wśród sznurka. wpływy początku Zagórzan sam krawiec na­ wyszyciami którzy wyszywa wie­ spodnie z Wykonaniem krawcy, je­ parzenic d l a Góralszczyzny*. ozdobionych c i sami otoczone d o I I p o ł o w y ubiegłego się wełnianego zajmują poja­ Pierwotnie rozwój bardzo uważanego szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y ku parzenica stulecia. przyporem, obszyciem. ostatnich jako o kolo­ parzenic szyją spodnie. jedynie trudniej­ sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę parzenicy, resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon­ kom r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m Na terenach zagórzańskich góralskie u b r a n i e z n a j d u j e Zawód krawca dzieciom. krawiec się p r a w i e należał d a w n i e j umiejący w szyć każdej w s i . d o popłatnych, toteż u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y le kogo n a naukę warsztatu i nie krawców, którzy chodu z Kliszczakami 1 mate­ góralskiego. Plastyki ba­ terenie. no-zachodnie Beskidu Dawniej terenach, n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach dzonych pla­ wojnie a ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y rowego się p r a c a ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie stosunkowo bardzo styczną j a k o „kliszczackie", t o z n a ­ Kliszczaków. kiedy minęło już p r a w i e cy­ Góralszczyzną nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h wy­ s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w między gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e i nych wsi. W wą MULK1EWICZ gospodarstwie jej n i e brać, psuł interesu" szyciem i szyją w s i , występują też aby t a k i wości. Do takich przy d l a mieszkańców swo­ sławniejsi la należą mistrzowie, np. Wincenty koło M s z a n y z Niedźwiedzia. Odrębną Obok się u b o c z n i e nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h z Gronoszowa „by­ otworzył (Niedźwiedź). zajmują jedynie nie Dolnej wyko­ miejsco­ Nawieśniak czy A n t o n i Ogie- grupę s t a n o w i l i krawcy s Roman Reinfuss: Pogranicze krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t . S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej kul­ t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271. 4 217 �Ryc. 1. Schematy ludowych w ę d r o w n i , j a k n p . Józef parzenic gorczańskich. (Na podstawie Plastyki Ludowej PIS). K u b i k , mieszkający materiałów z archiwum Sekcji Badania obecnie była w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy­ ców, mując z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w ­ się t a m , g d z i e b y ł y kach swych sząc stamtąd czynili się docierali nową zamówienia. również modę. znacznie do na W wędrów­ Podhale, Wędrowni przyno­ krawcy rozpowszechnienia przy­ nowych cy przeważnie w stosowano przędzę okresie używać i wana w 218 gdyż wyszywania własnej można dopie­ powszechnie otrzymać stosowany więcej obecnie fabryczna, kupo­ D o l n e j , „stament", t o jest n i c i również wełna zaczęto włóczka parzenic produkcji, było Materiał stanowią: Mszanie przędziona owczą kolorów. wyszywania wyszywania, do międzywojennym włóczki, ładniejszych do dość pochodzenia o w c z a , która fabrycznego, j a k o tańsza do oraz używana mniej dla wykwalifikowanych kraw­ biedoty wiejskiej. powszechnie używają farbowanej w motywy postaci Obecnie, miejscowej domu w wełnianej 1 barwikami fabrycz­ nymi. Proste Pierwotnie przez szyjących przędzy form. ro zawsze w tzw. g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a jąc jedynie odległości. i centymetrem Jeżeli rozbudowany, skiego, rysuje wzór jak na „węzła lub cyrklem jest rycerskie­ „z głowy", bardziej np. parzenica odmierza­ poszczególne skomplikowany typu suknie cyrklem kilka podhalań­ kół środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a środkowy czyli rzenic kwiatek, „koguty", typu a następnie i t p . Niektórzy podhalańskiego okalające krawcy gotowe, współ- najpierw go mają wycięte pętle, dla pa­ z tek- �Ryc. go". 2. Parzenica Wyk. Jan z motywem „węzła rycerskie­ Płoskonka. Kasina Mała (pow. Limanowa). Ryc. 3. Parzenica Michalczewski. z motywem Niedźwiedź serca. Wyk. Marcin (pow. Limanowa). 219 �Ryc. 4. Parzenica. tury szablony Wyk. i Bartłomiej Słone. przykładając je Leśny. Rabka odbijają od — razu cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e . Ściegi ben stosowane „płaski", wyszywa się parzenicach wszystkie „klucze", „kulki" skiego" w „krokiewka" t o łańcuszek, („Janina"). kontury itp., jedynie proste motyw s t a n o w i s z n u r e k kręcony typu w o l n y c h przestrzeni w podhalańskiego, kwiatki czy „pawie oraz puste przestrzenie w występuje jeszcze się najczęściej W okresie porem, rycer­ nakła­ sznurka, czasem Wieku i lu obok zaczęto R y c . 5. Parzenica go. Wyk. Antoni (pow. 220 typu nowotarskie­ Ogieła. Niedźwiedź Limanowa). on środki nim w którą zapełnia z jednym wyszyciem zewnątrz W spodnie Bogactwo czynników, j a k w i e k środkowe „kogutkach" przyporów. od kropki. nosić nowszych s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o był którego bardziej ozdobne. a również się k i e d y noszono spodnie niebieskie jest do zapeł­ tzw. „krokiewka", otoki wokół otoczony faliste, z włóczki i parzenicach wyszywa oczka", lub „węzła d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y nienia stę- Łańcuszkiem drugiej z z przy- czerwonego biegły jeszcze połowie dwoma XIX przyporami ozdób zależało o d w i e ­ i zamożność zamawiającego, czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e obec- �R y c . 6. Parzenica. indywidualnego. nie n a terenie Przykład Kasinka Gorców nietypowego Mała (pow. parzenice rozwiązania Limanowa). dzielą się n a t r z y zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m „węz­ ła parze­ rycerskiego", n i c e Górali uważany jest wprawdzie za sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o zasięg, j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y od dawna równorzędnie spotykamy cach Łącka i Szczawnie, Zabrzeziu, stronie na o b u terenach. j e n a Góralszczyźnie pasma dalej sądeckiej k u południowi — jak również w po górskiego, n a t e r e n a c h Obecnie w okoli­ Zasadnem, przeciwnej zagórzańskich, np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m wem zdobniczym wspomniany ci i pętlicy, „węzeł tego najczęściej sznurka (ryc. la, parzenicach centralny m o t y w jest szeregiem l i n i i tworzących ld), przyozdobiony wzdłuż sercowaty krawędzi moty­ typu rycerski" w wykonanej niebieskiego W bogatszych lc, parzenicach poprzednio potrójnej wonego w jest posta­ z czer­ lb, 2). otoczony otok (ryc. trójkątnymi ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) . Nieco młodszy jest według opinii informatorów d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d ­ ną pętlą wewnątrz (ryc. le, l i , 4). Parzenice tego Ryc. 7. Parzenica o formie nowotar­ skiej skrzyżowanej z sądecką. Wyk. w okresie międzywojennym Antoni Ogiela. Niedźwiedź (pow. Limanowa). 221 �typu są n i e r a z bardzo zwielokrotnienie bogate, konturu co osiąga lub p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e (ryc. mi 4), p r z e s t r z e n i e kształt serca się przez wypełnienie otok i c h zdo­ spirale, t z w . „klucki" między liniami wypełnione Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j środka spotyka my przejściowe, parzenica „krokiewka". konana C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y ­ Ogielę ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3). ny Rozwojowi szy motywu wzbogacenie głównego o t o k u wokół w i e „węzła rycerskiego" najczęściej nicach parzenicy przypora. moty­ s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w typu związany sercowafego z dolnym otok jest ornamentem. o t o k u u ż y t e są t e s a m e Przy ściegi o r a z czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m parze­ również kolory, skutkiem głównym w jedno­ wem „węzła były rycerskiego" wyłącznie granatowym, Obecnie w przy czym dem Wincenty Nawieśniak sobie, rycerskiego", zamawiają u niego roku jedynie dziej noszonych, stanowiące „światowej". kwiatek jedy­ albo Motyw „pawie czami". Parzenica na tamtym tru­ motyw z takim l a t , gdyż obecnie podhalańskie, około piękniejsze o d d o ­ przejaw mody centralny oczko" z się zagórzańskich 1920 i u w a ż a n e są za w i e l e tychczas otoczone bar­ stanowi dużymi tu „klu­ zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l ­ n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5). Wśród parzenic również f o r m y typu skromniejsze, w parzenicy Niekiedy nowych kolorów. podhalańskich do ośmiu z na ich tradycyjne przeładowanie oraz „doczepio­ wprowadzenie pojawieniem wzrosła kolorów, skimi czy t e r e n ó w Góralszczyzny parzenice wych w stycznych. skala wśród się parzenic barw. których motywów d l a ozdób parzenicach aby się torów, najładniejsze z czerwonym, „zgodziły". jasno Ażeby sie­ widuje się n i e b i e s k i , żółty i Według połączenia zielony cza­ odpowiednio dają opinii do­ informa­ kolory z mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już świecie". pewne W elementy parzenicach mają zawsze typu ró­ barwy, czarne typów starszych v (z „ w ę z ł e m trafiają się zupełnie czasem rycerskim" lub 222 środka. wśród sercem), wyjątkowo. Tablice np. lub gra­ n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e jest podhalańskiego określone „ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć Parzenice przy­ mają­ z innych stron u Górali sądeckich, zwłaszcza mienieckiej?. Forma szczawnickich , Cechy w sercowata spiskich , 8 — występuje babiogórskich^ grupie łącko-ka- występuje u Górali starsze parzenice gorczańskie o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a wów p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca tami abstrakcyjnymi w deckiej, kalna interpretacja Górali Cechy do motywy zdobin z kwiatowe) wolutowych te zawodzą sądeckich zbliżone moty­ (elemen­ odróżnieniu o d p a r z e n i c y gdzie występują kolorów. do wyjścio­ sądeckichw. 9 wyróżniające typu orawskich, szereg podobny w okolic oraz s t o s u n k u do Łącka, które są­ czy l o ­ dobór parzenic są bardzo ozdobą spodni zagórzańskich. P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą haftowaną ne. kręconym Spotykamy Haftowane oraz stępujących rozcięcia kolorów, oraz co w podobne sowych, brak postaci „węzła Obecnie rzadziej, kieszeni. W spodni, i motywów, t u jednakże elementu rycerskiego" panów Zagórzan i haftach wy­ noszonych te same pa­ zdobniczego w serca. wyraźnie ubrał" ściegi zwłaszcza zanika, wszystkim wysoka Przysłowie, by co n a klapka nad sukmanach, rozwiązania strój haftowa­ i wzory, w i d u j e się t e n s a m dobór zdobnictwie góralskiego. dziesięciu ściegi wy­ zewnętrznego są r ó w n i e ż n a zagórzańskich już zresztą c o r a z bocznego sznurkiem lub t a m te same parzenicy. przyporem wzdłuż że „za cena jednego (Mszana Dolna)) czego ubra­ Górala nie­ wątpliwie jest bardzo istotne. różowy z c i e m n y m , biały ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y na się wykazują motyw, tego spiskich^, nia czerwony, te p o w i n n y być brane, zdarzają Zagórzan Pętlicowy no zielony, różowy, Lachów ościennych. przyczyną jest przede biały. K o l o r y spodni porównaniu z f o r m a m i parzenic najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m ­ sem u przyporów c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń - wykonane otokami p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z dem motyw i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e szwu, gwiazdkami, wydatnie jest na ułożonymi k w i a t k a m i , f o r m mieszanych postaci samego k r z e - podhalańskiej Wraz obok na nogawkach spowodował kwiatkamf i z wyszyć szycia różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e nymi" symetrycznie k ł a d y i-ozwiązań otoku gorczańskie dwoma spotykamy podhalańskiego przyporów. Wpływ ( r y c . 6) w z o r o w a n y męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i formy tej parzenicy czerwony. parzenice się n a t e r e n a c h Zewnętrz­ kolor spodni od szergu Antoniego (pow. L i m a n o w a ) . „węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z Gronoszowa, że Rabce, w y ­ niebiesko- zamawiają for­ się e l e ­ p.zez i j a k układa twierdząc, n i e szył już pojawiły z Niedźwiedzia zaczerpnięty i przypomina Muzeum w punktów znanych krawców wyszyciem które typu moty­ w międzywojennym wykonywane serca przeważał z gospodarze. już „węzła czy starszego Jeden z najbardziej terenie, parzenice kolorach czerwonym parzenice nie starzy starsze okresie z z W dotychczas przez mieszanie sądeckich. litą całość. Omawiane powstające przechowywana w kontur serca ściśle wyszywaniu parzenic f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a towarzy­ Przy trzech typów n a t e r e n a c h zagórzańskich mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest wyznaczający­ bywają się n i e k i e d y rysował 5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka L u d o w a , n r 3/1952. 6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków 1904, z e s z y t I V , t a b l . I V . 7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są­ d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1. Roman Reinfuss: Stroje Górali szczawnickich. L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8. E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w . ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są­ deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę ­ skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o ­ g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4. 8 9 Dobiesław Walknowski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/534e72148ff303e41dd01ec866e4efe9.jpg a9dd08da0f25e6bcc5d48fa81fa913bc https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6939035150bc2d531dd2f29519373ac.jpg 905edc0eeaf515c57457604b0004d05a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ade53bde5c36c68b39b0634ecb60ed9.jpg 556adf47daa6bcf39215c748d021e18a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73d68270afd7a7bdcb17f8f6228def43.jpg 93a5692de000c5a9f7c0f6ac551fbb21 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/074e5c8be12a43ad4e18ad36308e4fa1.jpg bfb5cb9931ddbdfab31949443575cd02 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ed4886dcd99f4b6d8148608c6518d2a.jpg 5524b5b8a372a8cc2e725dc7c1c1d402 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pasterski krajobraz kulturowy (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - okolice Turbacza (Gorce) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Gorce Description An account of the resource fotografie przedstawiają pasterski krajobraz kulturowy - w okolicach Turbacza [w drodze na szczyt od strony Łopuszny] , owce pasące się przy drodze, widok na halę (droga na Turbacz) fotografia przedstawia drzewo, z którego pozyskano liście na paszę dla owiec (droga na Turbacz) pastwiska wyrąbane w lesie (1,2,3,4,5,6). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.37.VI_E.2.13.5_01 PAE_FNK_25.37.VI_E.2.15.3_01 PAE_FNK_25.37.VI_E.2.15.5_01 PAE_FNK_25.37.VI_E.2.15.6_01 PAE_FNK_25.37.VI_E.2.16.6_01 PAE_FNK_25.37.VI_E.2.17.2_01 hodowla zwierząt krajobraz kulturowy pasterstwo Turbacz w drodze na szczyt od strony Łopuszny wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bec5b576f562f008d9a6f8823f4c0e2.pdf 03b2a3a6539781ab690f18334219660b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:593 Title A name given to the resource Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachodnich Tuwińców / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U ZACHODNICH TUWIÑCÓW Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa W letnich miesiącach lat 1957—1960 odbyły się cztery kompleksowe radzieckie ekspedycje naukowo-badawcze, których zadaniem było zba­ danie pod względem archeologicznym i etnograficznym obszarów za­ chodniej Tuwy, okręgu autonomicznego wchodzącego w skład ZSRR, a graniczącego od południowego wschodu z Mongolską Republiką L u ­ dową. Ekspedycje te ograniczyły się na razie do zbadania zachodniej części Tuwy. I tak, w latach 1957 i 1958 zbadały one obszary MongunTajgi i Kara Chola, a także dorzecze górnego biegu rzeki Ałasz. W dwu następnych latach pracami ekspedycji zostały objęte sąsiednie tereny zachodniej Tuwy położone na lewym brzegu rzeki Chemczik i na po­ łudniowych łańcuchach gór Tannu-Oła, obejmujące dawne historyczne rejony Sut-Chol i Baj-Tajga. W ekspedycjach tych wziął udział m. in. wybitny etnograf leningradzki prof. L . P. Potapow, który zebrał i opu­ blikował w dwu obszernych artykułach interesujące dane dotyczące etnografii i folkloru Tuwy. Pierwszy z nich nosi tytuł Matieriały po etnografii Tuwinciew rajonoto Mongun-Tajgi i Kara Cholia - . Drugi jest zatytułowany Oczerki etnografii Tuwinciew bassiejna lewobierieżja Chiemczika . Ponieważ oba a r t y k u ł y odnoszą się do tego samego ludu, chociaż do różnych jego odłamów zamieszkujących odrębne, ale sąsiadu­ jące z sobą obszary geograficzne, omówię je tu łącznie, przy czym ze względu na zakres mych zainteresowań ograniczę się tylko do tych roz­ działów, które mówią o hodowli zwierząt mlecznych i o gospodarce l 2 1 Został on ogłoszony w publikacji Trudy Tuwinskoj Kompleksnoj Archieołogo-Etnograficzeskoj Ekspiedicii, t. 1: Matieriały po archieołogoii i etnografii za­ padną) Tuwy, Moskwa—Leningrad 1960, s. 171—237. Został on ogłoszony w t. 2 w y ż e j (przyp. 1) wymienionej publikacji, który nosi tytuły Matieriały po etnografii i archieołogii rajonow bassiejna r. Chiemczika i jużnych otrogow Tannu-Oła, Moskwa—Leningrad 1966, s. 13—55. 2 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIŃCOW 519 mlecznej. Zanim jednak przejdę do interesującego mnie przedmiotu wypadnie powiedzieć kilka słów o samej Tuwie i o Tuwińcach. Tuwa jest krajem o powierzchni 171 300 k m , z czego 27% zajmują naturalne pastwiska. Klimat tam jest kontynentalny, średnia lipca w y ­ nosi od 18—25°C, średnia stycznia zaś od —25 do — 30°C. Kraj ten za­ mieszkały jest głównie przez Tuwińców, obok których mieszkają tu niewielkie grupy Mongołów i Rosjan. Niewiele wiemy o dziejach Tuwy. W V I I I w. n.e. była ona objęta przez państwo tureckich (tjurkskich) Ujgurów, których część weszła zresztą w skład późniejszych Tuwińców. W ostatnim tysiącleciu n.e. kraj ten pozostawał kolejno pod władzą Mongołów (m. in. mongolskiej dynastii Juan rządzącej w Chinach w X I I I — X I V w.), następnie pod panowaniem Ałtyn-chanów ( X V I — X V I I w.), chanów Dżungarii ( X V I I — X V I I I w.), a wreszcie chińskiej dy­ nastii mandżurskiej (1757—1912 г.). W 1914 r. Tuwa dostała się pod pro­ tektorat rosyjski. W wyniku rewolucji 1921 r. kraj ten stał się niezależną republiką rad, a wreszcie w 1944 r. został wcielony do ZSRR jako obszar autonomiczny. Mieszkańcy Tuwy występują w naukowej literaturze pod bardzo różnymi nazwami: Tuwa, Tuba, Sojoci, Sojańcy i Urianchajcy. Ogólna ich liczba wynosi około 70 000 ludzi (dane z 1931 г.). Należą oni do rasy mongolskiej, a mówią językiem należącym do Ujgurskiej grupy języków tureckich (tjurkskich). Bliskie stosunki językowe łączą Tuwińców z ałtajskimi tureckimi Telengitami. W kulturze ich są widoczne silne wpływy mongolskie, dzięki m. in. bliskiemu sąsiedztwu obu krajów. Tuwińcy są ludem koczowniczym. Podstawą ich egzystencji jest hodowla, przy czym dawniej chowano głównie bydło rogate, a obec­ nie (dane z 1955 r.) przede wszystkim owce i kozy (76,4% pogłowia hodowanych zwierząt). Bydło rogate, w t y m krowy i sarłyki, stoi na drugim miejscu (12%). Koni mają 7,1%, nierogacizny 3%, jaków 1 % i wreszcie wielbłądów 0 , 1 % . Obok hodowli trudnią się Tuwińcy rów­ nież u p r a w ą roli, głównie jęczmienia, a także łowiectwem i rybołów­ stwem. 2 3 Do 1921 г., a więc do momentu socjalizacji, Tuwa była podzielona na tzw. choszuny, czyli okręgi pozostające pod władzą książąt. Panował tam ustrój rodowy, a pamięć o tych rodach żyje do dnia dzisiejszego. Na terenie całego kraju istnieje zaledwie kilka stałych osad, przeważna część ludności wiedzie życie koczownicze i przenosi się z miejsca na miejsce w zależności od pory roku i jakości pastwisk. W okresie przed­ rewolucyjnym Tuwińcy skupiali się w tzw. aały (bardziej znaną turecką formą tej nazwy jest auł), które składały się z niewielu, zazwyczaj 3 P o w y ż s z e dane o Tuwie i Tuwińcach pochodzą z nieautoryzowanego arty­ kułu: Tuwinskaja awtonomnaja oblast, „Bolszaja Sowietskaja Enciklopiedija", wyd. 2, t. 43:1956, s. 352—358. �520 ANNA KOWALSKA-LEWICKA około 10, j u r t i tyluż zamieszkujących je rodzin złączonych z sobą wię­ zami pokrewieństwa. Aał pozostawał pod zwierzchnictwem starszego rodu i nosił jego imię. Po śmierci swego naczelnika zmieniał imię na imię jego następcy. W obrębie aalu wiele prac wykonywanych było ko­ lektywnie: wspólnie wypasano bydło wszystkich rodzin i wspólnie upra­ wiano rolę, przy czym pola stanowiły własność indywidualnych rodzin. W swej cyklicznej wędrówce rocznej zatrzymywano się wiosną w po­ bliżu pól należących do danego aalu, uprawiano je i zasiewano, po czym wędrowano dalej, by powrócić jesienią dla dokonania zbiorów. W ciągu lata wracali tam na krótki czas sami mężczyźni, by nawodnić pola. Specjalnie interesująca u Tuwińców jest hodowla zwierząt mlecz­ nych, w której, podobnie jak w hodowli innych ludów tureckich, odkry­ wamy ciekawe analogie z pasterstwem górskich kompleksów Europy. Przykładowo przytoczę tu kilka charakterystycznych szczegółów zwią­ zanych z hodowlą zwierząt u Tuwińców. I tak rodziny wchodzące w skład tuwińskiego aalu często budowały jedną wielką zagrodę dla owiec i kóz, w której trzymano wspólnie zwierzęta należące do po­ szczególnych rodzin. Zagrodę taką zwano każaa. Jest to wyraz turecki, który odnajdujemy w różnych postaciach w wielkim dialektycznym słowniku tureckim W. W. Radłowa . Jak wynika z podanych tam wia­ domości tuwińska każaa, szorski każan czy teleucki każahan były zbli­ żone funkcjonalnie do koszaru karpacko-bałkańskiego kręgu pasterskie­ go. Czy jednak podobieństwo nazw obu tych typów zagród, tureckiej każaa, każa, każan, każahan i karpackiej koszar (wyprowadzanej za­ zwyczaj od łacińskiego wyrazu casearium), jest tylko przypadkowe? Na pytanie to mogą odpowiedzieć jedynie językoznawcy. Dodajmy zresztą, że podobne zagrody budowali Tuwińcy również dla przechowy­ wania snopów zboża; i one również nosiły miano każaa. 4 Odrębne, wspólne dla zwierząt wielu właścicieli zagrody buduje się też dla jagniąt i koźląt. Dla dokarmiania zwierząt mlecznych, zwłaszcza matek i młodzieży, przygotowuje się siano, które zawiesza się na gałę­ ziach drzew (podobnie jak to czynili pasterze bałkańscy), lub też na drewnianych żerdziach ustawionych na kozłach. Interesujące, a zarazem typowe dla ludów pasterskich jest, iż Tuwińcy posiadają odrębne nazwy na określenie różnych zwierząt domowych 4 W. W. R a d ł o w, Opyt slowaria tiurkskich narieczy. Czytamy tam w t. 2 (S. Pietiersburg 1899), że w dialekcie T u r k ó w sagajskich wyraz kaza oznacza: 1) „das Vorratshaus bei der Jurtę" = skład koło jurty i 2) „der Hof" = podwórze (szpalta 363), w dialekcie zaś kyzylskim oznacza „der Stall" = stajnia (ibid., I. c). W dialekcie Turków szorskich wyraz każa oznacza „der Hof" (ibid., szp. 398\ a w y w o d z ą c e się od niego słowo każan oznacza „Stall für Schafe und Rinder, die Hürde" = płot, ogrodzenie (ibid., szp. 399). Wyraz ten w y s t ę p u j e również u T u r ­ k ó w teleuckich jako każahan (ibid., I. c). �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIÑCOW 521 w zależności od ich- wieku. Mają np. odrębne nazwy na określenie baranów rocznych, dwuletnich itd., aż do 5 lat życia, owiec od 1 do 4 lat, dla kóz od 1 do 4 lat, dla bydła rogatego i dla kobył od 1 do 10 roku życia. Podobne zróżnicowanie nazw, choć nie w tak silnym stopniu, odnajdujemy w tradycyjnej kulturze hodowlanej kręgu karpackobałkańskiego. Tu zresztą, przy odróżnianiu poszczególnych dorosłych zwierząt, wchodzą głównie w grę ich cechy fizyczne i mleczność, nie zaś ich wiek. Bardzo dużo uwagi poświęca L . P. Potapow gospodarce mlecznej u T u w i ń c ó w . Omówimy ją tu pokrótce. Mleko i różne produkty mleczne były i nadal pozostają główną pod­ stawą wyżywienia u Tuwińców. Najczęściej spożywane jest zsiadłe mleko, czyli tzw. chojtpak, które odgrywa w pożywieniu Tuwińców tę samą rolę, co ajran u tureckich ludów Azji środkowej, Syberii i Kauka­ zu. Sama nazwa chojtpak jest pochodzenia mongolskiego i jest jednym z dowodów istnienia u Tuwińców mongolskich wpływów kulturowych. W zachodniej Tuwie chojtpak przygotowuje się ze świeżego słodkiego mleka, do którego dodaje się podpuszczkę. Najlepszą podpuszczką jest sam chojtpak, jeżeli go jednak zabraknie używają zamiast niego skieł­ kowanej pszenicy utłuczonej w drewnianej stępie i zmieszanej w m a ł y m naczyniu ze świeżym mlekiem. Na niektórych obszarach Tuwy (nie zbadanych zresztą osobiście przez Potapowa) pierwszy wiosenny chojtpak zakwaszają w maleńkim naczyniu, dodając do surowego mleka kory pewnego drzewa. Niekiedy przygotowuje się podpuszczkę na rok przy­ szły już w jesieni poprzedniego roku nasycając chojtpakiem kawałek czystego wojłoku, który przechowuje się (wysuszony) przez całą zimę. Wiosną, kiedy zaczyna się doić krowy, sarłyki, kozy i owce, taki wojłok zalewa się mlekiem i uzyskuje się w ten sposób pierwszy wiosenny chojtpak. Obok tego sposobu robi się też chojtpak na sposób turecki, tzn. przez zagotowanie słodkiego mleka, do którego dopiero dodaje się chojtpaku. Do kadzi, w której stoi chojtpak, dolewa się stale świeżo udojone i zagotowane mleko (zmieszane mleko krów, sarłyków, owiec i kóz), które tam się ścina, a równocześnie z tej samej beczki czerpie się chojtpak do spożycia. Służy on przede wszystkim jako napój gaszący pragnienie, można go jednak jeść z chlebem lub z prażonym ziarnem, 5 5 Sprawa gospodarki mlecznej u koczowniczych ludów tureckich zasługuje na szczególną uwagę. Na temat ten pisano już sporo. Bardzo ciekawa w tym za­ kresie jest praca F . A. F i e 1 s t r u p a, Molocznyje produkty Turków-koczowni­ ków, [w:] Kazaki, t. 3, Leningrad 1930, s. 263—301, w której też znajduje się bibliografia starszych prac z tego zakresu. Ostatnio zagadnienie to podjął badacz radziecki S. J . Rudenko, który przygotował artykuł pt. Milchwirtschaft der nomadischen Viehzüchter. Artykuł ten ukaże się w Budapeszcie w 1968 r. w przygo­ towywanym dziele zbiorowym Víehzucht und Hirtenleben, t. 2. �522 ANNA KOWALSKA-LEWICKA ale o pokarmach mowa będzie oddzielnie. Dawniej przechowywano ten napój w workach ze skóry, podobnie jak u Turków ałtajskich; obecnie przechowuje się go w drewnianych kadziach. Z chojtpaka pędzi się też rodzaj wódki, zwanej araka, przy czym według zdania Potapowa na badanych przez niego obszarach Tuwy większa część kwaśnego mleka idzie obecnie na ten użytek. Zresztą głównym celem tej operacji jest jakoby otrzymywanie twarogu, który pozostaje po destylacji araki. Twarogu tego używa się do wyrobu róż­ nych rodzajów sera. Po przedestylowaniu araki (co dzieje się przy użyciu kotła z lanego żelaza i dopasowanej doń drewnianej kadzi o formie konicznej zaopa­ trzonej w specjalne urządzenie destylacyjne) zdejmuje się z kotła ów aparat. W samym kotle pozostaje rzadka twarogowata ojasa, zwana poża. Przelewa się ją do woreczków z perkalu lub płótna i pozwala się ścieknąć serwatce. Po odcieknięciu pozostaje w worku twaróg, zwany ói aarży. Prócz twarogu w kotle tworzy się serowaty osad również na ściankach kadzi destylacyjnej. Zeskrobuje się go łyżką, zbiera do kubka i podaje do jedzenia. Jest to tzw. po tuwińsku szuwurun utpieje. Nie­ którzy robią z tego produktu gomółki (po tuwińsku choť), które suszą na słońcu. Wracając do twarogu ói aarży, o którym wyżej była mowa, Tuwińcy sporządzają z niego różne rodzaje kwaśnego sera. Przede wszystkim robi się z niego tzw. kurut, suszony i wędzony ser znany szeroko u koczowników tureckich. Tuwińcy robią go w ten sposób, że twaróg sprasowany w woreczku krają na kawałki, kładą na sicie i suszą nad dymem ogniska w jurcie. Kiedy kurut wyschnie i uwędzi się, nanizuje się go na sznurki i rozwiesza w jurcie. W takim stanie można go przechowywać przez całe lata. K u r u t znany jest także i u innych ludów tureckich. Uzupełniając dane Potapowa należy wspomnieć, że znają go pod tą samą nazwą Turcy ałtajscy, Teleuci, Ujgurowie i Turcy osmań­ scy, przy czym u tych wszystkich ludów idzie tu również, podobnie jak w Tuwie, o suszony ser nanizany kawałkami na sznurze, zrobiony z twarogu pozostałego po alkoholowej destylacji kwaśnego mleka . Z po­ dobnym serem spotykamy się również u Ormian polskich, którzy za­ poznali się z tym produktem zapewne za pośrednictwem Połowców i Kipczaków w czasie swego pobytu na Krymie. Mam tu na myśli ormiański churut lub hurut . Z twarogu ól-aarży wyrabiają Tuwińcy inny jeszcze rodzaj sera. 6 1 6 Por. R a d ł ó w , op. cit., szp. 934. O ormiańskim churucie por. O. K o l b e r g , Lud (reedycja), t. 29, Kraków 1882, s. 52, przypis 1; J . L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo, wyd. I I , War­ szawa 1951, s. 413. 7 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWINCOW 523 Masę twarogową przeciera się przez sito lub też przepuszcza między palcami wyrabiając jak ciasto. Robi się to na specjalnie do tego przy­ gotowanej skórze krowiej lub końskiej, na której potem suszy się ten ser na słońcu. Po wysuszeniu wsypuje się go do worka i tak przechowuje miesiącami. Inny rodzaj sera wyrabia się z maślanki pozostającej po ubiciu masła z przegotowanej śmietanki, zwanej oromie. Maślankę taką gotuje się w kotle, uzyskując w rezultacie rodzaj twarogu, zwany eeżiegiej. Istnieje jeszcze inny rodzaj twarogu robiony z kwaśnego mleka gotowanego w kotle; i on również nosi nazwę eeżiegiej. Oba wyżej opisane rodzaje suszonego na słońcu twarogu (bo i ten ostatni suszy się na zapas) spo­ żywa się często z herbatą, rzucając suszony ser do kubka z gorącą herbatą. Obok kwaśnych serów twarogowych, których opis podaliśmy wyżej, Tuwińcy znają również i słodki podpuszczkowy ser, zwany pysztak. Robi się go w następujący sposób. Świeże surowe mleko gotuje się w kotle i kiedy zaczyna kipieć dolewa się doń po trosze serwatkę, która tu spełnia rolę podpuszczki. Mleko szybko się ścina, po czym wlewa się je do Woreczków i kładzie pod prasę. Uzyskuje się w ten sposób miękki, słodkawy ser. Tak robi się ser u Tuwińców rejonu Mongun-Tajgi. Na­ tomiast u Tuwińców z Kara Chol zamiast serwatki dolewa się chojtpak, czyli zsiadłe mleko, przy czym dalszy proces wyrobu pysztaka jest iden­ tyczny u obu tych grup tuwińskich. Oprócz pysztaka z gotowanego świeżego mleka Tuwińcy robią inny jeszcze gatunek tego sera z mleka surowego (niegotowanego), do którego wlewają serwatkę. Cechą tego rodzaju sera jest, iż przy krzepnięciu jego tworzą się, według obserwacji Potapowa, włókna (wstęgi, po ros. lenta), które zwija się i suszy na słońcu. Wydaje się, iż informacja Potapowa jest tu niepełna i opis w y ­ robu tego rodzaju podpuszczkowego sera nie jest przez to zupełnie jasny. Dalszym produktem mlecznym Tuwińców jest masło, po tuwińsku iis. Istnieją dwa sposoby jego wyrobu, które notuje Potapow. Pierwszy z nich polega na wyrobie masła ze śmietany zebranej z gotowanego i potem odstałego w kotle mleka. Śmietanę taką ubija się w drewnianej kadzi drewnianą mątewką, uzyskując w ten sposób grudki masła, które następnie przetapia się w kotle. Roztopionym masłem napełnia się oczy­ szczone bydlęce lub baranie pęcherze i grube kiszki końskie lub baranie żołądki. Po napełnieniu kiszki masłem tworzy się rodzaj kiełbasy ma­ ślanej, z której w zimie, kiedy zamarznie, odcina się po kawałku w mia­ rę potrzeby. Drugi sposób wyrobu masła znany Tuwińcom polega na ubijaniu go z chojtpaka, t j . zsiadłego mleka, również przy zastosowaniu mątewki. Po dłuższym ubijaniu tworzą się grudki masła. Istnieje jeden jeszcze produkt mleczny jadany przez Tuwińców, jest �524 ANNA KOWALSKA-LEWICKA to siara — pierwsze mleko świeżo ocielonej krowy, którą gotuje się i potem spożywa. Do niedawna robiono jeszcze w Tuwie kumys, jednak tylko w go­ spodarstwach miejscowych bajów, czyli szlachty, która posiadała duże stada kobył przeznaczonych tylko do udoju. Obecnie w kołchozach kobył się nie doi. Oprócz produktów czysto mlecznych Tuwińcy jedzą cały szereg potraw przyrządzanych z dodatkiem mleczywa. Należy do nich np. katyk, który robi się że śmietanki z dodaniem prażonego i mielonego ziarna jęczmienia lub dzikiej gryki względnie prosa, niekiedy też z suszonym twarogiem aarży. Mieszaninę tę gotuje się aż do zgęstnienia, potem zaś spożywa się ją lub też przechowuje na zimę. Nazwę katyk odnajdujemy również i u innych ludów tureckich, gdzie oznacza ona pewien rodzaj kwaśnego mleka bez żadnej domieszki. W Polsce międzywojennej znali tę potrawę (i to pod identyczną nazwą) Karaimi haliccy, którzy w y ­ rabiali ją z mleka krowiego . Inną potrawę robi się ze śmietany zagrza­ nej w kotle z dodaniem prażonego ziarna jęczmiennego, niekiedy z do­ daniem suchej, zielonej herbaty. P o t r a w ę tę często. jada się ze słodkim serem pysztak. J u ż wyżej była mowa o różnych naczyniach służących do przerabia­ nia lub przechowywania produktów mlecznych. Tutaj wypada jeszcze dodać, iż Tuwińcy używają również odrębnych skopców do dojenia kóz, owiec i krów. Skopce te, różnej wielkości dla poszczególnych gatunków zwierząt, służą również za miary objętości. Potapow podaje nazwy i opis różnych naczyń żelaznych, skórzanych i drewnianych służących do prze­ chowywania i picia produktów mlecznych. Tak przedstawia się w ogólnym zarysie gospodarka mleczna u za­ chodnich Tuwińców. Jak widzimy, przetwórstwo mleka jest bardzo zróżnicowane, a mleczywo odgrywa zasadniczą rolę w wyżywieniu lud­ ności, co jest typowe dla ludów pasterskich, których podstawą egzysten­ cji jest hodowla zwierząt mlecznych, a uprawa ziemi odgrywa tylko rolę pomocniczą. Obok zasadniczych zbieżności z gospodarką mleczną innych pasterskich ludów tureckich nie brak u Tuwińców pewnych analogii z gospodarką mleczną kręgu bałkańskiego i karpackiego, a także pol­ skich Ormian i Karaimów. Sprawa ta nie ogranicza się oczywiście tylko do odległych od nas Tuwińców. Chodzi t u raczej o stare kontakty z ludami tureckimi zasiedlającymi niegdyś stepy czarnomorskie, a równo­ cześnie o znacznie młodsze wpływy Turków osmańskich na narody bałkańskie. Zagadnienie to przekracza już jednak ramy niniejszego omówienia. 8 * Informację tę zawdzięczam na tym miejscu dziękuję. dr Zygmuntowi Abrahamowiczowi, któremu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b30ab7ee8771fb734c5d0fdcd045c6f1.jpg fae2c7bcf92c23bb52175f33a7c2a28d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pasterz stojący przed szałasem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (pasterza) stojącego przed szałasem, który opiera się na ciupadze Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.C.5_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne elementy odzieży kapelusz kapelusz z filcu laska nakrycie głowy obuwie odzież odzież męska okolice Ustrzyk Dolnych spodnie strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beb0ea150a335008b4dd48cae6d75af6.jpg c41b36a4e29249e5dd3a29c54e568fb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pasterze przed szałasem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają mężczyzn (pasterzy) stojących (1) siedzących (2,3) przed szałasem; w głębi widać małego psa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.C.3_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne elementy odzieży kapelusz kapelusz z filcu koszula obuwie odzież odzież męska okolice Ustrzyk Dolnych pasterz pasterze strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bba483b97b6a6fea8de088238682105.jpg 03d099af88a3e2e46dfd29952915b369 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pasterze siedzący przed szałasem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia dwóch mężczyzn (pasterzy) siedzących obok szałasu, którzy trzymają ciupagi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.C.4_01 Brzegi Górne ciupaga dawniej Berehy Górne elementy odzieży kapelusz kapelusz z filcu koszula nakrycie głowy obuwie odzież okolice Ustrzyk Dolnych pasterz pasterze strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02320d963bc6f20904286b41db527fd0.pdf 9c56dc7214d7ffa0c05ac2e943046251 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2909 Title A name given to the resource Paszyn po siedemnastu latach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.171-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh PASZYN PO S I E D E M N A S T U LATACH Poznałem księdza Edwarda Nitkę na plebanii w Paszynie i jadłem u niego twaróg, polewany zielonym miodem, wiosną 1972 roku, na kilka miesięcy przed eksplozją twórczości plastycznej w tej wsi. Znalazem się tam, przygotowując I Konkurs Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, organizowany przez Muzeum w Nowym Sączu. Wówczas o Paszynie mało kto słyszał, ksiądz Edward Nitka nie był jeszcze sławny na całą Polskę i poza jej granicami, znano go natomiast i serdecznie pamiętano w Starym Sączu, Ptaszkowej, Szczawnicy, Borzęcinie — wszędzie tam, gdzie pracował. Wyróżniał się spośród innych księży absolutnym brakiem księżowskiej pozy; wolny od obłudy, ufny w Bogu, był sobą i cieszył się życiem. Hodował gołębie, organizował amatorskie przedstawie­ nia teatralne — występował w najśmieszniejszych rolach, nie bojąc się o swój autorytet osoby duchownej; podobno kiedyś wprost ze sceny, ubrany w jakiś niesamowity kostium, pogalopował konno z wiatykiem do umierającego. Kupił dwie pary rękawic i boksował się z wiejskimi chłopakami. Znany był również powiatowym wła­ dzom w Nowym Sączu jako człowiek, oględnie mówiąc, nieskory do politycznych i moralnych koncesji, bezpośredni w wypowiedziach, a do tego obdarzony niebanalnym poczuciem humoru. Z pewnością na długo wbił się w pamięć funkcjonariuszom UB w Brzesku. Pojmano go jako byłego kapelana Armii Krajowej i prowadzono ulicą na przesłuchanie, aż tu zza zakrętu nagle wyjechał motocykl; ksiądz Nitka, mimo że skuty kajdankami, dziarsko wskoczył na tylne siodełko i odfrunął. Zdarzyło się to około 1946 roku. Poznałem go jako mężczyznę po pięćdziesiątce, więc anegdoty o boksowaniu, występach artystycznych i brawurowej ucieczce znam tylko z drugiej ręki. Ale daję im wiarę, ponieważ zdarzenia, których byłem na­ ocznym świadkiem, niewiele ustępują tamtym. Miałem szczęście współpracować z Księdzem Dziekanem od wiosny 1972 do lata 1980 roku. Dzisiaj wiele sądów z tamtych czasów uległo przewartościowaniu. Ja również patrzę na Paszyn inaczej niż kiedyś. W latach siedemdziesiątych paszyński fenomen interesował mnie przede wszystkim, jeśli można tak się wyrazić, od strony artystyczno-statystycznej (twórców było imponująco wielu, niemal wszyscy to laureaci, przynajmniej potencjalni) oraz obycza­ jowej. Kontaktowałem się z księdzem Nitką przede wszystkim w sprawach organizacyjnych, przygotowując wystawy i konkursy, zapraszając tamtejszych artystów na kiermasze, przywożąc cudzo­ ziemców, dziennikarzy itp. Ogromnie lubiłem jeździć do Paszyna. Fascynowała mnie osobo­ wość księdza Nitki, szanowałem go i lubiłem jak mało kogo, jego optymizm mnie umacniał. Obawiam się, że powyższe zdanie wypad­ ło sztucznie — ale trudno, nic na to nie poradzę. Każda rozmowa z Księdzem Dziekanem była dla mnie radosną przygodą, jakby festynem; może dlatego, że ani przedtem, ani potem nie zdarzyło mi się spotkać człowieka, który promieniowałby taką radością życia (chociaż, naturalnie, i on miewał chwile depresji), który nieustannie życzyłby bliźnim wszystkiego najlepszego, co wynikało z naturalnej wiary w Najwyższy Sens i Radosne Przeznaczenie. Od jak dawna sięgam pamięcią, właśnie tej wiary w Sens mi brakowało. Próbowa­ łem łatać ów mankament na różne sposoby, choćby korzystając z pomocy książkowych przyjaciół, jak Kubuś Puchatek, Colas Breugnon, Don Camillo, Gargantua, Szwejk. Ksiądz Edward Nitka łączył w sobie te postacie, był niejako ich wspólnym ucieleśnieniem. Jeśli ktoś się żachnie na takie zestawienie, bardzo mi przykro. Ludzie z dawien dawna tęsknią za mityczną krainą szczęśli­ wości. Może to być Arkadia, Arabia felix, Schlaraffenland, wyspa Utopia albo na przykład Podhale. Dopiero teraz, po latach, uświadamiam sobie, że taką Arkadią — z wygodnym połączeniem autobusowym — był dla mnie Paszyn. Wsi spokojna, wsi wesoła, bezproblemowa! Słodka ułudo lat siedemdziesiątych! Jawiła mi się ta parafia, jakby o niej to właśnie napisano ów wierszyk z końca osiemnastego wieku: „Pięknie na łąkach bydło się pasie, wdzięcznie z Jasiami pląsają Kasie". Uśmiechy przechodzących ludzi, miód, domowy razowiec, transparent „Witajcie!" nad plebanią, aleja kilkumetrowych palm wielkanocnych z papierowymi wstążkami, gościnność w każdym domu, nieustanne sukcesy, nawet niektóre psy machały ogonami na mój widok; dzwonię do drzwi, ksiądz woła tubalnym głosem: „Ach, kogóż to widzę! Co za szczęście! Jakiż zaszczyt! Witam wielmożnego pana magistra w niskich progach, prosimy, prosimy!" i natychmiast oznajmia radosną nowinę, że oto znowu któryś parafianin objawił wielki talent plastyczny i niebawem zadziwi całą Polskę... Z rozrzewnieniem wspominam tamten świat wzajemnego zrozumienia i braterskiej współpracy, od dłuższego czasu przygotowuję się, aby go szczegółowo opisać — bo przecież rzeźbiarski i malarski Paszyn lat siedemdziesiątych był prawdziwym fenomenem, niewątpliwie godnym uwiecznienia, ciekawą a mało znaną kartą w dziejach kultury polskiej, liczne zaś reportaże z tej wsi oraz różne wzmianki w publikatorach były na ogół mocno powierz­ chowne i na jedno kopyto. Dzisiaj widzę tamten Paszyn zgoła inaczej. Wiadomo, choć mówi się o tym raczej półgębkiem, że opieka nad sztuką neoludową i amatorską ma w Polsce bezpośrednie uwarun­ kowania polityczne. Nie chciałbym tutaj formułować upraszczają­ cych sądów, zjawisko jest skomplikowane, zresztą bardzo interesu­ jące, mam zamiar przedstawić je w obszerniejszym opracowaniu. Teraz chciałbym jedynie stwierdzić znany fakt, że gwałtowny rozwój (przede wszystkim ilościowy) sztuki neoludowej i amatorskiej w latach siedemdziesiątych był odgórnie zaprogramowany i osadzo­ ny w nader konkretnych politycznych realiach. Bezpośrednie cele tej operacji zostały zaakceptowane niemal powszechnie, nad skutkami dalekosiężnymi mało kto się publicznie zastanawiał. I oto w tej wielkiej państwowej akcji cudownego rozmnożenia artystów ludowych największe sukcesy zaczął niespodziewanie od­ nosić ksiądz, który z niezwykłą sprawnością animował plastykę chłopską, widząc w niej znakomitą formę pracy duszpasterskiej oraz szansę pomocy materialnej dla swoich biedniejszych parafian. Czyli — tak samo jak wszyscy, tylko o wiele skuteczniej i zupełnie inaczej, bo na innych ideowych podstawach. Skutki tej działalności Księdza Dziekana były imponujące i godne najwyższego uznania, tylko że przez państwowych sponso­ rów zgoła niepożądane. Przykład jeden z wielu: na rzeźbiących i malujących paszyniaków spływało sporo państwowych pieniędzy (zakupy, stypendia, nagrody), ale adresaci przesyłek nie kojarzyli tego dobrodziejstwa z polityką kulturalną państwa, lecz z organiza­ cyjnym talentem Księdza Dziekana, zresztą nie bez racji — bo przecież w sąsiednich wsiach tej formy uzupełniania domowych budżetów prawie nie było. Inny przykład — delikatna sprawa tematyki sakralnej. Ksiądz Nitka jej nie narzucał, przeciwnie, namawiał swych parafian do śmielszego wyboru tematyki, wielokro­ tnie byłem tego naocznym świadkiem. Lecz ośrodek paszyński był ośrodkiem ludowej sztuki religijnej — podczas, gdy gdzie indziej tematyka sakralna stawała się jedynie pustą ikonografią bez idei; Chrystus Frasobliwy lat siedemdziesiątych przestawał być Bogiem, stawał się neoludowym bibelotem. Lecz w Paszynie sprawa ta wyglądała inaczej. Niebywałe sukcesy organizacyjne Księdza Dziekana wpra171 �wiały władze w dziwny stan ducha. Z jednej strony — należało docenić wybitnego animatora i „działacza kultury", choćby dlatego, by nie wypuścić z rąk inicjatywy; Ksiądz Dziekan, jako ob. Edward Nitka, otrzymał nawet medal „Za mądrość i dobrą robotę", przyznawany przez redakcję „Gazety Południowej". Ale walka ideologiczna przecież nie słabła, wielokrotnie próbowano przejąć rzeźbiarski i malarski Paszyn, a księdza uhonorować i odstawić na bocznicę. Długo by prawić. Można by również opowiedzieć to i owo na temat ewolucji stosunku przełożonych księdza Edwarda Nitki do jego poczynań. Historia ośrodka paszyńskiego jawi mi się dzisiaj przede wszyst­ kim jako odbicie stosunków między państwem a Kościołem na najniższym szczeblu, w zwyczajnej wiejskiej parafii, ale obserwowa­ nych przez wielce oryginalny pryzmat —- mianowicie poprzez państwową akcję rozwijania plastyki chłopskiej, religijnej w for­ mie, socjalistycznej w treści. Naturalnie, Paszyn to również ko­ palnia innych tematów: gwałtowne kariery staruszków oraz dzie­ ci, praca dziennikarska od kulis, odwiedziny wspaniałych ludzi, zabawy cudzoziemców w polskim buszu, a także kwestie czysto artystyczne, np. problem transponowania dawnych wzorów czy podejmowanie twórczości plastycznej bez znajomości choćby odro­ biny warsztatu. Zbierając eksponaty na trzeci z kolei konkurs rzeźby karpackiej powiedziałem żartobliwie, że będzie to wielki mecz: Paszyn kontra reszta Karpat. Ksiądz podchwycił ten żart i opracował punktację: za pierwsze miejsce tyle, za drugie tyle itd. Naturalnie Paszyn zwyciężył. W ogóle ksiądz Nitka był zagorzałym kibicem sporto­ wym. Dwa razy widziałem, jak ten starszy, tęgi mężczyzna po prostu szalał z radości: raz, gdy polscy piłkarze byli o włos od zdoby­ cia mistrzostwa świata, a drugi raz, gdy kardynał Wojtyła został papieżem. Ksiądz Dziekan zamierzał pobudować w Paszynie oddział tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego. Miał to być dom sztuki ludowej — z pracowniami, magazynami, ciemnią fotograficzną, salą wystawową, biblioteką, pokojem i mieszkaniem dla kustosza. Marzył, że po osiągnięciu wieku emerytalnego zostanie zwolniony z obowiązków proboszcza i dziekana (zwłaszcza ta ostatnia funkcja mocno go fatygowała), a poświęci się wyłącznie pracy animatorskiej. Rzecz była realna, ksiądz zaczął już gromadzić fundusze i materiały na budowę, lecz przyszedł moment, w którym musiał sam zniweczyć swoje plany. Podczas pertraktacji z ówczesnym wojewodą nowosą­ deckim stanęła alternatywa: albo zezwolenie na budowę kościoła na osiedlu Millenium w Nowym Sączu, albo zezwolenie na Dom Ludowej Sztuki Religijnej w Paszynie (taka miała być nazwa). Ksiądz Nitka nie zawahał się. Zmarł w najodpowiedniejszym dla siebie momencie, w sierpniu 1981 roku; nie dożył czasów, w których mecze Paszyn kontra reszta Karpat nie odbywają się z braku kibiców. Przed śmiercią długo chorował, denerwując się straszliwie sytuacją w kraju; bał się, że powrócą czasy, w których znowu będzie musiał zachowywać się po bohatersku. Ksiądz Stanisław Janas, następca księdza Edwarda Nitki w Pa­ szynie, objął probostwo w krańcowo odmiennej sytuacji społecznej. Z pewnością nie było mu łatwo. Choćby dlatego, że wszyscy odruchowo porównywali go z poprzednikiem. Trudno mieć preten­ sje do Stanisława Janasa, że nie jest Edwardem Nitką, ale również trudno się dziwić, że liczni przyjaciele Paszyna myśleli z obawą: co dalej? Ksiądz Janas jest niewątpliwie człowiekiem obowiązkowym i pełnym najlepszej woli. Przychodząc do Paszyna, musiał uczyć się od podstaw zagadnień, związanych z twórczością ludową, gdyż przedtem nie miał z tymi sprawami do czynienia. Rzeźbiarski i malarski Paszyn był dla niego dodatkowym obowiązkiem, zresztą pilnie spełnianym, ale obowiązkiem, nie zaś życiową pasją, jak to miało miejsce w wypadku jego wielkiego poprzednika. Ksiądz Janas stara się jak może kontynuować dzieło księdza Nitki. Przede wszystkim — buduje muzeum, którego ksiądz Nitka nie doczekał. Znajdzie się ono w wyremontowanej dawnej plebanii (miejsce najwłaściwsze z możliwych), zaś mieszkania księży, sala 172 katechetyczna i urząd parafialny zostaną przeniesione do nowego budynku, który obecnie (czerwiec 1988 r.) jest niemal na ukończe­ niu. Obecny proboszcz stara się animować życie plastyczne swojej parafii, zorganizował kilka wystaw twórczości paszyniaków (ostat­ nia, wielka, objeżdża właśnie Republikę Federalną Niemiec). Pleba­ nia jak dawniej otwarta jest dla gości, ksiądz prowadzi na bieżąco Kronikę paszyńskiego talentu, raz po raz pojawiają się wzmianki w prasie. Kolekcja z paszyńskiej plebanii nie została zapomniana; świadczy o tym ruch eksponatów, wypożyczanych ostatnio m.in. przez muzea w Limanowej i Nowym Sączu. Dobrym sprawdzianem aktualnego stanu ośrodka był konkurs „Malarstwo na szkle z Paszyna", rozstrzygnięty na początku kwietnia 1988 r. Przystąpiło do niego siedemnaście osób, składając ogółem 89 prac. Ten bardzo dobry rezultat ilościowy jest niewątpli­ wą zasługą komisarza, Zbigniewa Wolanina, który nb. niedawno obronił wartościową pracę magisterską Malarstwo na szkle w paszyńskim ośrodku plastyki ludowej. Dzięki jego perswazjom udział w konkursie wzięły również te malarki, które już od dłuższego czasu zarzuciły twórczość. Wydaje się więc, że liczba paszyniaków, aktualnie malujących na szkle, jest nieco mniejsza niż liczba uczestników konkursu i wynosi około dziesięciu-dwunastu osób. Naturalnie, w porównaniu do lat siedemdziesiątych stanowi to znaczny regres. Zwraca uwagę niemal zupełny brak nowych twarzy. Dzisiejsze paszyńskie nastolatki mają dość mgliste wyobrażenie o tym, jaka panowała we wsi atmosfera wokół twórczości plastycz­ nej za czasów Księdza Dziekana. Dla nich to już historia. Wydaje się, że główną przyczyną tego regresu jest ogólna kondycja psychiczna Polaków. Sztuka ludowa ma dzisiaj u nas bez porównania mniejszą publiczność, niż przed dziesięcioma laty; ludziom zupełnie co innego w głowie, niż obrazki czy świątki. Ksiądz Dziekan odszedł w okresie gwałtownych przemian społecznych. Niepodobna osądzić jednoznacznie, czy większą stratą dla ośrodka była jego śmierć, czy też wydarzenia, po których Polacy wciąż jeszcze nie mogą się otrząsnąć. Niemal zupełnie wysechł strumień pieniędzy, który płynął do Paszyna w latach siedemdziesiątych. Cudzoziemcy, odwiedzający Polskę, interesują się zgoła czym innym, niż sztuką ludową. Coraz gwałtowniej następuje pauperyzacja inteligencji; dzisiaj mało kto chce i może płacić za prace chłopskich artystów, turystów jest mniej, zbiednieli. Muzea także zbiedniały. Czynnik finansowy, znakomicie wykorzystywany propagandowo przez księdza Nitkę, czynnik, który był jedną z przyczyn rozwoju ośrodka w latach siedemdziesią­ tych, stracił w znacznym stopniu na znaczeniu. To znaczy, stracił na znaczeniu jako czynnik pozytywny, bo w ogóle, to ważny jest nadal. Stosunkowo najlepiej mają się ci, którzy produkują masówkę dla Cepelii, Veritasu, prywatnych galerii i tzw. butików. Im twórca ambitniejszy, tym jego praca jest bardziej absurdalna pod względem ekonomicznym. Dla ludzi rozsądnych i konkretnych, jakimi na ogół są chłopi oraz chłoporobotnicy, kwestia ta ma znaczny ciężar gatunkowy. W omawianym konkursie malarstwa na szkle pierwsza nagroda wynosiła siedem tysięcy; siła nabywcza tej sumy wynosi jedną czwartą, może jedną piątą siły nabywczej nagrody z lat siedemdziesiątych. Marna chwała, marne pieniądze — pomyśli laureat. Nie wiem, w jaki sposób Ksiądz Dziekan stawiałby czoła tym zjawiskom, gdyby żył; nie sądzę, by jego wielki autorytet oraz siła perswazji mogły tu stanowić wystarczającą przeciwwagę. Dlate­ go ośmieliłem się wyrazić pogląd, że zmarł w najodpowiedniejszym dla siebie momencie. Nie chciałbym bawić się w prognozy, jak potoczą się dalej dzieje ośrodka paszyńskiego. Bardziej interesuje mnie próba odpowiedzi na pytanie: która część dorobku księdza Nitki i jego parafian wytrzymała próbę czasu, okazała się trwała oraz inspirująca następ­ ne pokolenie? Sprawę należy chyba rozpatrywać w kilku aspektach: artystycz­ nym, pedagogicznym (w szerokim tego słowa znaczeniu) oraz finansowym. Wypada tu powtórzyć opinię, którą wyraziłem przed kilkunastu laty: ośrodek paszyński jest interesujący w pierwszym rzędzie jako zjawisko społeczne, dopiero w następnej zaś kolejności — artystycz­ ne. Wydaje mi się, że spośród około stu dwudziestu rzeźbiących �i malujących mieszkańców Paszyna tylko kilkoro osiągnęło interesu­ jące rezultaty artystyczne. Mam tu przede wszystkim na myśli Wojciecha Oleksego, który w krótkim czasie dopracował się własnej, niepowtarzalnej formy, surowej i ogromnie ekspresyjnej. Droga, jaką przebył od najprymitywniejszych wyrzynanek do znakomitych kompozycji wielofiguralnych jest najlepszym dowodem, że Oleksy mial duży talent plastyczny, który ujawnił się z niespodziewaną siłą pod wpływem sprzyjających okoliczności zewnętrznych. Szkoda tylko, że Wojciech Oleksy był już wówczas starym człowiekiem i miał przed sobą zaledwie kilka lat życia. Czasem ogarnia mnie zwątpienie, czy cały ten ruch wspierania twórczości neoludowej w latach siedemdziesiątych, nienaturalnie rozdęty i przybierający karykaturalne formy, w ogóle miał sens. Wtedy ratuję się wspomnieniem Oleksego. Gdy go poznałem, był zahukanym wiejskim popychadłem, nadającym się tylko do pasienia krów; ubrany w jakieś lachy, sprawiał wrażenie, jakby się bał, że go uderzę. Po kilku latach Oleksy był już zupełnie innym człowiekiem: swobodniejszym, świadomym swej wartości. Nieźle zarabiał. Kupił sobie garnitur, telewizor, chwalił się księdzu w swym „języku" niemowy: WADE BUBA O T U PANA (Władek, czyli brat, będzie pasać krowy, a ja będę panem). Na swej twórczości także niemało zyskał, zarówno duchowo jak materialnie, inny znany rzeźbiarz z Paszyna, Stanisław Mika „Stasicek". Obserwowałem z radością, jak Mika z miesiąca na miesiąc coraz bardziej prostował się psychicznie, jak dyplomy uznania (z których się naśmiewał), wzmianki w prasie, przekazy pieniężne, wizyty „panów" (z których także się naśmiewał) pomaga­ ły mu żyć. Takich dobroczynnych skutków działalności księdza Nitki obserwowałem znacznie więcej. Mam zamiar opisać to wszystko w osobnej książce. Można stwierdzić z wielkim zadowoleniem, że dokonania księ­ dza Nitki wytrzymały próbę czasu, a jego dzieło jest kontynuowane. Ośrodek żyje — mimo wybitnie niekorzystnych warunków zewnę­ trznych. Sztuka paszynian wciąż cieszy się zainteresowaniem i życzli­ wością. Paszyn nie jest zamkniętą kartą. II. do art. A . Jackowskiego: Wiesława Piasna, Kosmiczny szpieg, ol/pł., 72 x 52 cm, 1985 r. Fot. Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0ae81067670303420207e57b25ac10b.pdf 090445343451d3d80be0c1b24bb2b6cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4453 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Paszyn - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4142 Title A name given to the resource Paszyński ośrodek plastyki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh PASZYŃSKI OŚRODEK PLASTYKI LUDOWEJ W niewielkiej wiosce Paszyn, położonej około dzieHęciu kilometrów na wschód od Nowego Sącza,, tworzy Urtualnie (tzn. w maju 1974 r.) 26 rzeźbiarzy ludowych. Gdy artykuł ukaże się w druku, cyfra, ta, będzie już nie­ aktualna. Co miesiąc, co kilka tygodni, pojawia się w Pa­ szynie nowy „twórca ludowy". Najpełniejszą dokumentację rzeźbiarskiej twórczości Paszyniaków stanowi kolekcja, miejscowego proboszcze,, ks. Edwarda Nitki. Kolekcja stale rośnie, aktualnie obej­ mując około pięciuset eksponatów. Zarówno unikalna z wielu względów kolekcja, jak i niesłychana aktywność plastyczna, mieszkańców Paszyna — to fenomeny nie mająco odpowiednika w polskiej współczosnej plastyce wiejskiej. Istnieją wprawdzie wsie, w których mieszka, kilkudzie­ sięciu twórców ludowych — na przykład Bukowina Ta­ trzańska, Koniaków, Bobowa z sąsiednimi miejscowościami czy okolice Kadzidła i Tatar w Puszczy Zielonej. Jednak zasadnicza, różnica między tymi miejscowościami a Paszy­ nom polega na tym, że gdzie indziej sztuka ludowa, mająca długą i bogatą tradycję, traktowana jest przede wszystkim jako „przemysł domowy", źródło dodatkowego dochodu — słowem jako jedna z form działalności gospodarczoj. Ta dzia­ łalność gospodarcza nie mogłaby istnieć bez pozawiejskiego ośrodka, pełniącego rolę organiza/tora i zleceniodawcy. W Bobowej zajmuje się tym cepeliowska, spółdzielnia „Koronka", na Podhalu — Zakopiańskie Warsztaty Wzor­ cowe, cepeliowski skup i w ogóle przemysł pamiątkarski. W innych regionach Polski sytuacja wygląda podobnie. Natomiast w Paszynie działają zupelnio inne mecha­ nizmy, dla których nie znajdziemy analogu w innych ośrodkach kultury ludowej. Nie ma w Pe,szynie ciągłej, nieprzerwanej tradycji rzeźbiarskiej. Jeszcze kilkanaście lat temu nie działał w tej wsi ani jeden plastyk. Piękne kapliczki — drewniane i kamionne, stojące przy paszyńskich drogach co kilkaset metrów, powstały przoważnie przed I wojną światowi. Jeszcze piętnaście lat temu miały one funkcję prawie, wyłącznie kultową; bardzo zmalało ich znaczenie jako wzorca este­ tycznego. Obecnie, gdy porównamy figury wykonane przez Mieczysława Piwkę czy Andrzeja Głoda z niektórymi kaplicz­ kami, stwierdzimy wyraźny wpływ dawnej rzeźby na współczesną twórczość ludową. Nie ma, w Paszynie instytucji o charaktorzo gospodar­ czym, zajmującej się zamówieniami i zbytem rzeźb. Mimo to — a może właśnie dlatego — nie obserwujemy tu typo- I I . 1. Młodzi rzeźbiarze paszyńscy ze swoimi rzeźbami. 95 �96 �frych, charakterystycznych zjawisk, towarzyszących nie­ stety— merkantylnie pojętej współczesnej plastyce wiej­ skiej. Dla przykładu: Paszyniacy prawie nie wykonują replik swoich prac. Czym można sobie wytłumaczyć powstanie i istnienie tego unikalnego zjawiska, jakim jest ośrodek plastyki ludowej w Paszynie? Odpowiedzią na to pytanie niech będzie przedstawienie paru faktów z historii wsi oraz opi­ sanie dziejów kolekcji sztuki ludowej ks. Edwarda Nitki. Paszyn, jak to stwierdzają zgodnie wszyscy informa­ torzy , był przez mieszkańców okolicznych miejscowości uważany za wieś biedną i zacofaną. Gleby są t u o wiele mniej urodzajne niż w sąsiednich wsiach. Powtarzano w okolicy przysłowie „paszyńska bieda"; było prawie nie do pomyślenia, aby Paszyniak ożenił się z dziewczyną z którejś okolicznej wsi. Lekceważenie okazywane Paszyniakom miało także swoje źródło w fakcie, że była t u spora, większa niż gdzie indziej, liczba ludzi upośledzonych: głuchoniemych, chorych psychicznie, kalekich. Ludzie ci, z natury rzeczy mniej wydajni w pracy, byli ciężarem dla swych rodzin. Otoczeni pogardą, nie biorący udziału w życiu społecznym wsi, stali także poza nawiasem życia religijnego; Chrzest i Ostatnie Namaszczenie — to często jedyny insty­ tucjonalny ich kontakt z Kościołem. Ten stan rzeczy trwał do wyzwolenia. Po wojnie sytuacja zaczęła się szybko zmieniać. Prze­ ludnienie zostało zlikwidowane odpływem części ludności do miast, na Ziemie Zachodnie. Obok rolnictwa doszłc nowe źródło dochodów — przemysł. Obecnie prawie wszyscy 1 dorośli Paszyniacy, to chłopo-robotnicy. Zorganizowanie dobrej komunikacji autobusowej z Nowym Sączem przy­ spieszyło ten proces. A jednak mimo rewolucji społecznej, mimo znacznego podniesienia stopy życiowej, mimo zniwelowania różnic materialnych między Paszynem a jego najbliższą okolicą, pozostał mieszkańcom z dawnych czasów paszyński kom­ pleks niższości. W roku 1957 przyjechał do Paszyna nowy proboszcz, Edward Nitka . Urodzony w 1919 r. w Ropicy Dolnej, pow. Gorlice, z racji swego chłopskiego pochodzenia dobrze rozumiał sytuację ludności Paszyna. Znał psychikę ludzi biednych. Okolica także nie była mu obca. Przed laty był wikarym w sąsiedniej wsi, Ptaszkowej, a przez dłuższy czas jako proboszcz przebywał w niedalekim Borzęcinie, pow. Brzesko. Trudno powiedzieć, by przeniesienie do Paszyna było dla niego awansem; fara chuda, teren z wielu względów trudny, niewdzięczny. Ksiądz Nitka, sprowadzając się do Paszyna, przywiózł ze sobą trochę obrazów i starych rzeźb sakralnych. Nie zamierzał kolekcjonować sztuki ludowej — był po prostu przywiązany do tych przedmiotów, miał je dla upiększenia mieszkania. Nie przypuszczał, że ten skromny zbiór może stać się punktem wyjścia do powstania największego w Pol­ sce ośrodka rzeźby ludowej i — zaczątkiem wspaniałej kolekcji plastyki wiejskiej. Na plebanię zaglądał często Wojciech Oleksy, brat kościelnego. Oleksy, zwany we wsi po prostu „Wojtkiem", 2 Andrzej Głód, (1. 15), Paszyn, pow. N . Sącz: i l . 2. Młody rzeźbiarz przy pracy.; i l . 3. Kopernik, drewno polichromowane, wys. 17 cm. Mieczysław Piwko, Paszyn: i l . 4. Kopernik, drewno polichrom., wys. 32 cm.; i l . 5. Chrystus Frasobliwy, drewno polichrom., wys. 35 cm.; i l . 6. Rzeźbiarz przy pracy. 5 б 97 �Wojciech Oleksy z Paszyna (il. 7) : i l . 8. Chrystus przed Piłatem, drewno, wys. 36 сщ. urodzony w 1903 г., głuchoniemy, pomagał czasem bratu w jego kościelnych obowiązkach: dzwonił, robił drobne stolarskie naprawy; z tego powodu zachodził często na plebanię. Rzeźby i obrazy zgromadzone tam przez pro­ boszcza bardzo mu się podobały. Głaskał się wtedy po sercu i mlaskał. Po pewnym czasie, by zrobić księdzu przyjemność, przyniósł pierwsze wykonane przez siebie „prace plastyczne". Były to bardzo nieporadne i prymitywnie wykonane nie­ wielkie przedmioty z drewna, podpatrzone przez Oleksego w kościele i na plebanii: monstrancje, kielichy mszalne itp. Ksiądz nie traktował tych drewienek jako dzieł sztuki, lecz jako swoistą formę modlitwy głuchoniemego. Stosunek reszty otoczenia do „Dzieł" Oleksego nie­ trudno przewidzieć. Gospodyni używała na podpałkę skła­ dano przez księdza prezenty, dziwiąc się, że proboszcz przyjmuje takie „paproki". Odwiedzający plebanię chłopi także nie rozumieli dlaczego ksiądz Nitka cieszy się z przy­ niesionych przez Wojtka podarunków. Proboszcz tłumaczył, że cieszy go w tych rzeźbach zaangażowanie autora, prag­ nącego wyrazić w ten sposób swoje religijne uczucia. Forma zewnętrzna jest natomiast mniej ważna. Ksiądz Nitka spostrzegał, że okazywanie radości z rzeźb, wylewne dzię­ kowanie i drobne datki w rewanżu sprawiają Oleksemu wielką przyjemność, podnosząc jego poczucie własnej war­ tości. Po raz pierwszy może w życiu słyszał Wojtek komple­ menty na swój temat. Bardzo mu one były potrzebne. Ksiądz, udzielając moralnej pomocy pełnemu kom­ pleksów człowiekowi, nie wiadomo kiedy polubił prymi­ tywną formę jego rzeźb. Zaczął je zbierać, przeznaczył dla nich półkę w swoim pokoju. Nie myślał jednak o zbie­ raniu kolekcji w tym sensie, w jakim się to potocznie ro­ 98 zumie. Pasja kolekcjonerska — mieć, posiadać, zebrać jak I najwięcej — była, jak się wydaje, obca księdzu Nitce. Doceniał wartość rzeźb Oleksego, lecz widział przede wszyst­ kim moralny, społeczny aspekt zagadnienia. Fakt ten j sprawia, że kolekcja księdza z Paszyna zaczęła odgrywać dużą rolę w życiu kulturalnym mieszkańców wsi, a siły oddziaływania tej „instytucji" mogłoby pozazdrościć księdzu Nitce niejedno muzeum. W roku 1966 zaszedł ważny fakt w życiorysie Oleksego. Przeszedł pierwszą w swym życiu systematyczną edukacje. W wielu parafiach księża, posługując się językiem gestów, uczyli głuchoniemych katechizmu, „mówili" kazania, egzaminowali z prawd wiary. Następnie głuchoniemi dostąpili bierzmowania. Z okazji tej uroczystości przygotowano wystawę ich prac w sądeckim kościele Jezuitów. Znalazły się tam i nieporadne figurki Oleksego — była to pierwsza ekspozycja jego rzeźb. Jedną z nich Wojtek wręczył biskupowi. Druga „wystawa" nieporadnych Wojtkowych figurek była na paszyńskiej plebanii, z okazji wędrówki po domach j obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Na prowizorycznym f podeście, poniżej obrazu, ksiądz ustawił kilka rzeźb Oleksego, któro miały symbolizować uczucia religijne prostych ludzi. Nie udało mi się dowiedzieć, jakie wrażenie na miesz- I kańcach Paszyna zrobiło to bardzo śmiałe zestawienie I otoczonego kultem obrazu z „paprokami" głuchoniemego Wojtka. Wartości plastyczne rzeźb Oleksego docenił Bolesław Nawrocki z Warszawy, który w połowie lat sześćdziesiątych penetrował Sądecczyznę, zbierając eksponaty do swej | kolekcji plastyki wiejskiej. Nawrocki wykupił wtedy wiele I �Rzeźbił także Zdzisław Orleeki, autor statycznie po­ traktowanych, kamiennych, nie polichromowanych rzeźb. Orleeki jest obecnie bodaj jedynym w Paszynie człowiekiem znającym się na rzeźbie w kamieniu. Ongiś było więcej specjalistów z tej dziedziny — świadczą o tym liczne ka­ mienne kapliczki zdobiące rozstaje dróg, znaczące granice ról, upamiętniające różne wydarzenia. Wielka szkoda, że Orleeki po niepowodzeniu na konkursie w 1972 r. za­ niechał dalszej pracy w tym coraz mniej popularnym two­ rzywie. Ks. Edward Nitka, spiritus movens paszyńskiego ośrodka rzeźbiarskiego, w trakcie swej pracy społecznej nad podnoszeniem samoświadomości mieszkańców wsi stawał się mimowolnie kolekcjonerem i znawcą plastyki wiejskiej. Do szeroko pojętych celów dydaktycznych, stawianych zawsze na pierwszym planie, dołączyły się cele estetyczne. Na plebanii obok rzeźb Paszyniaków znalazły się figurki wykonane przez twórców z dalszych okolic: Władysława Chajca z Jasielskiego, Stanisława Hołdę z No­ wego Sącza, Nikodema Bołoza z Łomnicy, pow. Nowy Sącz czy braci Stanisława i Jana Niewolów z Muszyny. Zebranie dobrych przykładów współczesnej rzeźby ludowej z innych okolic stanowiło znakomite uzupełnienie zestawu rzeźb paszyńskich. Rozrastanie się kolekcji było odzwierciedle­ niem gwałtownego rozwoju paszyńskiego ośrodka plastyki ludowej. Na rozrastanie się kolekcji miała także pewien wpływ znajomość proboszcza z red. Ludwikiem Zimmererem, jednym z najwybitniejszych w Polsce kolekcjonerów sztuki ludowej. Pierwszym publicznym wystąpieniem rzeźbiarzy pa­ ll. 9. W. Oleksy Chrystus Zmartwychwstały, drewno, wys. 43 cm. I I . 10. Stanisław Hołda, N . Sącz - Cołąbkowice. Biczowa nie, drewno, pakuły, wys, 39 cm. rzeźb Oleksego z początkowego okresu jego twórczości. Wywiózł je potem do Genowy, gdzie zamieszkał jako pra­ cownik UNESCO. Swoją kolekcję eksponował Nawrocki w kilku miastach Europy Zachodniej, popularyzując polską sztukę ludową, m. in. ośrodek paszyński. Dla mieszkańców Paszyna nie miały jednak te wystawy większego znaczenia. Rzeźbiarska działalność Oleksego, wykonywanie przez niego form nie wypracowanych technicznie, powodowało stale uwagi Paszyniaków w rodzaju ,,ja bym potrafił zrobić to o wiele lepiej". — To nie gadajoie, tylko róbcie — odpo­ wiadał niezmiennie ksiądz. Jednak mało kto chciał spróbo­ wać; nie było jeszcze we wsi atmosfery dla rzeźby ludowej, ludzie bali się narazić na pośmiewisko. Powszechnie uważano, że rzeźbić mogą tylko „panowie po szkołach", a karyka­ turalne, nieporadne rzeźby wiejskich prymitywów obrażają Boga. Mieczysław Piwko, czterdziestokilkuletni rolnik i stra­ żak, odważył się. Trudno obecnie ustalić, w którym roku przyniósł na plebanię pierwszą wykonaną przez siebie rzeźbę. Tematy brał Piwko z życia wsi współczesnej. Skaldowie z Paszyna — wiejska kapela, grająca przy stole, na którym stoi butelka. Spowiedź — gruby, dobroduszny ksiądz słucha spowiedzi pary chłopskiej. Figurki te przypominają swą formą zewnętrzną (wymiary, stroje ze szmatek) i humo­ rystycznym potraktowaniem tematu — kukiełki szopkowe. Piwko, który przypomniał sobie zawartą przed laty znajomość z mieszkającym w sąsiedniej Mszalnicy rzeź­ biarzem, Witkiem — postanowił wykorzystać zdobyte nieg­ dyś od niego informacje, wykonując kapliczki wzorowane na przydrożnych kapliczkach z Paszyna. 9.9 �szyńskich był konkurs rzeźby ludowej, zorganizowany w 1971 r. wspólnie — przez Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce i Muzeum w Nowym Sączu. Chociaż rzeźbiarze paszyńscy nie odnieśli na n m większych sukcesów, spełnił on jednak doniosłą rolę — zaprezentował szerszej publicz­ ności twórców ludowych z tej do niedawna mało komu znanej wioski, a Paszyniakom dał okazję do konfrontacji własnych możliwości artystycznych z osiągnięciami innych rzeźbiarzy. To ważne wydarzenie pozwoliło paszyńskim plastykom przygotować się starannie do następnego kon­ kursu, który był dla nich tak pomyślny — Konkursu Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, zorganizo­ wanego latem 1972 r. przez Muzeum w Nowym Sączu. Wiosną 1972 г., kiedy zbierano eksponaty konkursowe, we wsi działało już pięciu rzeźbiarzy: Wojciech Oleksy, Mieczysław Piwko, Zdzisław Orleeki i dwaj uczniowie szkoły podstawowej: Marian Jasiński i Andrzej Głód. Wszyscy wystąpili w konkursie sądeckim. U Jasińskiego zresztą zainteresowanie rzeźbą wkrótce minęło. Natomiast Głód, korzystając z rad swego bliskiego krewnego, Mie­ czysława Piwki, namówiony przez proboszcza zajął się bliżej działalnością plastyczną. Rzeźby paszyniaków, przedłożone na konkurs, były bardzo zróżnicowane: prymitywne, toporne, malowane kredkami rzeźby Oleksego; starannie wykonane, nawiązują­ ce do tradycyjnej rzeźby ludowej prace Piwki; poważne, prawie monumentalne kamienne figury Orleckiego; figurki Jasińskiego, zbliżone bardziej do sztuki dziecięcej niż ludowej i wreszcie będące miłą niespodzianką rzeźby Andrze­ ; ja Głoda — wprawdzie wyraźnie inspirowane stylom Piwki, ale oryginalne, świeże. Relacjonując przygotowania do konkursu, Telewizja Krakowska nadała krótki program z Paszyna, prezentując Wojciecha Oleksego i jego prace rzeźbiarskie. Ten parominutowy reportaż zrobił wrażenie, jakiego prawdopodobnie nie przewidywali realizatorzy. Po raz pierwszy Telewizja pokazała Paszyn — a to za sprawą Wojtka! Trudno opisać zaskoczenie i zdziwienie mieszkańców wsi w tym dniu. Oleksy z głuchoniemego „bejdoka" wyrósł w niedługim czasie na „sławnego ziomka". Audycja telewizyjna była dalszym, ważnym elementem „robiącym atmosferę" w Pa­ szynie wokół rzeźby ludowej. Na początku lipca 1972 r. odbyło się posiedzenie Sądu Konkursowego. Oleksy i Piwko otrzymali pierwsze nagrody, Głód — nagrodę drugą. Sukces Paszyniaków, a szczególnie zdobycie drugiej nagrody przez czternastoletniego Andrzeja Głoda (dwa tysiące złotych i zakup rzeźb) miało wielkie znaczenie propagandowe. Moralny sukces i intratne nagrody rzeźbiarzy — to przyczyny wybuchu zainteresowania Pa­ szyniaków rzeźbą ludową w 1972 r. Zainteresowanie to nie zrodziło się, rzecz jasna, auto­ matycznie. Proboszcz namawiał swoich parafian do rzeź­ bienia, a konkurs dał mu w rękę dodatkowy, bardzo ważny atut: można było mówić o intratności plastyki ludowej, a także o ogólnopolskiej popularności, jaką można zdobyć rzeźbieniem. Czternastoletni chłopiec zarobił kilka tysięcy złotych, był chwalony, opisywany w gazetach, składano zamówienia na dalsze jego prace! Od tego czasu jego ko­ ił. 11. Grób Chrystusa w kościele paszyńskim, zdobiony rzeźbą ludową. Wielkanoc 1974. • P T , �II, 12. Chrystus Frasobliwy. Dawna rzeźba, na której wzorowali się M . Piwko i A. Głód. I I . 13. Kapliczka z Ukrzyżowanym, Mszalnica, pow. N . Sącz. ledzy zaczęli nosić w tornistrach nie tyle buławy marszał­ kowskie, ile dłuta rzeźbiarskie albo zwykłe koziki. W salach sądeckiego muzeum czynna była jeszcze wystawa pokonkursowa, kiedy ks. Nitka wpadł na nowy, świetny pomysł. Rzeźby ze swojej kolekcji poustawiał w prostych kapliczkach wokół kościoła, tworząc jedyną chyba w swoim rodzaju plenerową wystawę współczesnej rzeźby ludowej. Okazją do zorganizowania tej ekspozycji stalą się wizyta biskupa tarnowskiego w parafii, zapowie­ dziana na koniec sierpnia. Nie był to pierwszy przypadek „żywego" wykorzysta­ nia paszyńskiej kolekcji rzeźby ludowej. Od kilku lat, z okazji Wielkanocy, pod kierunkiem księdza Edwarda Nitki montowany jest grób Chrystusa, złożony z ustawionych na krzyż, w formie jakby szałasu, kilkumetrowych palm wielkanocnych. Pod t ą konstrukcją ustawione są na postumentach najciekawsze eksponaty ze zbioru proboszcza. Grób symboliczny na cmentarzu, pomnik Paszyniaków, którzy oddali swoje życie w czasie I I wojny światowej, także zdobiony jest rzeźbą ludową: na cmentarnym miejscu ustawiona jest kamienna figura Chrystusa Frasobliwego, roboty Zdzisława Orleckiego, zaś na mniejszych postu­ mentach — drewniano aniołki Wojciecha Oleksego. Co innego jednak rzeźba jako „sprawa wewnętrzna", a co innego jako powód do dumy, wystawiana z okazji wielkioj gali. Mimo działających we wsi sześciu rzeźbiarzy (latem zaczął rzeźbić rówieśnik Andrzeja Głoda, Augustyn Pogwizd), mimo propagandy prasowo-telewizyjnej, mimo długoletniej działalności ks. Nitki, wielu jeszcze mieszkań­ ców wsi nie było pewnych; czy wypada pokazywać biskupowi rzeźby ludowe. Biskup na szczęście okazał zadowolenie, chwalił pro­ boszcza i parafian za ten oryginalny pomysł, przyjął kilka figurek i przekazał je do Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, gdzie zaprezentowano je na ekspozycji. Nie znaczy to bynajmniej, by rzeźby paszyńskich plastyków obracały się wyłącznie w kręgu tematyki sakralnej. Twórcy ludowi z Paszyna podejmują także chętnie sprawy świeckie: trud dawnych rolników, sprawy wsi współczesnej. Nie omijają ich także — rzecz jasna •— zjawiska charakte­ rystyczne dla całej współczesnej polskiej rzeźby ludowej, np. ostatnio — zainteresowanie postacią Kopernika. „Andrzej Głód ustawił na podstawce rzeźbę Kopernika z biczykiem w dłoni, popędzającego planety i księżyc, które biegną na cienkich nóżkach-patyczkach wokół wiel­ kiego słońca zakutego w dyby" . Prastara konwencja rzeźby ludowej, dopuszczająca w zasadzie tylko tematykę sakralną, została przełamana. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności wszystkie czynniki niezbędne do animacji sztuki ludowej wystąpiły prawie jednocześnie: wewnętrzna akceptacja, spowodowana uro­ czystością wizytacji biskupiej, splotła się w 'paradoksalny sposób z dowodami uznania z powodu pomyślnych wyników konkursu, notatkami prasowymi, nie mniej ważnym czyn­ nikiem merkantylnym. Jednak najważniejsze były: ogólno­ polski prąd animacji sztuki ludowej, związany z polityką kulturalną Państwa, i systematyczna praca dydaktyczna 3 101 �miejscowego autorytetu — ks. Edwarda N i t k i , bliskiego Paszyniakom z raeji swego chłopskiego pochodzenia, tego, że jest ich krajanem. W ciągu k i l k u miesięcy rzeźbiarze paszyńscy odnieśli dwa wielkie sukcesy: „ z e w n ę t r z n y " — na Konkursie Współ­ czesnej R z e ź b y Ludowej K a r p a t Polskich w N o w y m Sączu i „ w e w n ę t r z n y " — na uroczystości przyjazdu do parafii biskupa tarnowskiego. Obie imprezy b y ł y t a k ż e wielkim osiągnięciem proboszcza. Jego argumenty znalazły potwier­ dzenie z k i l k u stron jednocześnie, a jego kolekcja, d o t ą d uznawana przez n i e k t ó r y c h t y l k o mieszkańców wsi, stała się powodem do lokalnej dumy. A m b i c j ą P a s z y n i a k ó w stało się uzupełnienie tej ekspozycji. P r z y k ł a d e m — historia starego już człowieka, Marcina Kożucha, ur. 1904 г., od lat ciężko chorego. K o ż u c h przy­ jechał z odległego przysiółka zobaczyć biskupa. Zapoznał się wtedy z w y s t a w ą plenerową kolekcji księdza Edwarda N i t k i i oświadczył: „ j a w a m p o k a ż ę j a k się r z e ź b i " . Zdążył mimo ciężkiej choroby w y k o n a ć k i l k a bardzo interesujących prac. Zmarł 7 lutego 1973 r. Rzeźbieniem zajęli się dwaj jego synowie: Jan i Piotr K o ż u c h o w i e , zachęceni p r z y k ł a ­ dem ojca. Rzeźbi cała rodzina Orleckich. Zdzisław Orleeki, bardzo zdolny kamieniarz, inspirował do działalności plastycznej swego brata Józefa Orleckiego. R z e ź b i t a k ż e Helena Orlecka, córka Józefa i jej brat Stanisław, uczeń czwartej klasy. Ciekawą postacią w Paszynie jest Stanisław Mika, zwany „ S t a s i c e k " albo „ D z i a k o n " . Oryginał, znany jest we wsi z tego, że l u b i nosić chorągiew na pogrzebach. Z lekceważeniem oglądał kolekcję proboszcza, twierdząc, że on sam potrafi w y k o n a ć znacznie lepsze prace. W mię­ dzyczasie zaniemógł i b y ł bliski śmierci. K s i ę d z u , odpra­ wiającemu Ostatnie Namaszczenie oświadczył, że nie umrze, ponieważ nie zrobił jeszcze żadnej rzeźby. Rzeczywiście po pewnym czasie wyzdrowiał i z d u m ą przyniósł pro­ boszczowi swe pierwsze prace plastyczne. Zaczął rzeźbić ponad 70-letni Andrzej Drożdż. R z e ź b i także Jan Skrzypek — sołtys paszyński. Janina Mordarska — t a k ż e utalentowana rzeźbiarka — wstydziła się przy­ znać do autorstwa swych prac, bojąc się ośmieszenia — przekonana, zgodnie z wioskowym zwyczajem, że rzeźbienie jest zajęciem wyłącznie m ę s k i m . Jej prace firmował syn Wiesław, uczeń I V klasy. Mistyfikacja szybko się w y d a ł a , obecnie rzeźbi z a r ó w n o * m a t k a , j a k i syn. Oprócz dorosłych, zaczęli masowo rzeźbić chłopcy ze szkoły podstawowej. Jednym z najciekawszych jest Augustyn Pogwizd, k t ó r y obecnie (maj 1974) stara się o przyjęcie do zakopiańskiego Technikum Plastycznego i m . Antoniego Kenara. W y b i j a się t a k ż e Alfred Miczołek, Józef Damasiewicz i i n n i . W 1973 r. w kolorowym filmie telewizyjnym „Złoto polskich K a r p a t " , realizowanym przez Telewizję K r a k o w s k ą w reżyserii Zbigniewa Swięcha, wzięło udział ośmiu rzeźbiarzy — dzieci paszyńskich. W t y m samym roku chłopcy-rzeźbiarze zrobili sobie p a m i ą t k o w e zdjęcie, na k t ó r y m widnieją: Piotr P o r ę b a z „ G ó r " , Marian Głód z „ R z e k " , Marek Szczurek z „ P i ą t k o w e j " , Teofil Oleksy z „ Z a g ó r z a " , W a c ł a w Gajdosz z „ P o t o k " , Józef Damasiewicz z „ J o d ł o w e j G ó r y " , J a n Pogwizd z „ P o d mystkowa", Alfred Miczołek z „ Z a g ó r z a " , Augustyn Po­ gwizd z „ R z e k " , A l b i n J a s i ń s k i z „ P o d g ó r " , Eugeniusz Oleksy z „ G r a n i c " . W ostatnich miesiącach pojawiają się nowi rzeźbiarze. Ciekawą, dopiero rozwijającą się indywidualnością artystycz­ n ą jest Tadeusz Setlak, szwagier Augustyna Pogwizda. Urodzony w Jadamwoli, pow. Limanowa, do Paszyna sprowadził się z powodu zawarcia m a ł ż e ń s t w a , w 1969 r. Wiosną 1974 r. przyniósł księdzu swe pierwsze prace rzeź­ biarskie. W y k o n a ł je, b y zaznaczyć s w ą przynależność do paszyńskiej społeczności wiejskiej. Ta motywacja wskazuje, 102 j a k bardzo w Paszynie popularna jest ostatnio rzeźba ludowa, j a k wielkie efekty przyniosła działalność ks. N i t k i . Działalność ta nie ogranicza się do t w ó r c ó w paszyńskich. Proboszcz u z u p e ł n i a stale s w ą kolekcję pracami rzeźbiarzy spoza swojej parafii: Stanisława Radzika z Grybowa, Michała Gurby z G r ó d k a , pow. Gorlice, Stanisława Hołdy z Nowego Sącza i innych. Dotychczasowe uwagi na temat socjologicznej ekumeny paszyńskiego ośrodka p l a s t y k i ludowej trzeba uzupełnić informacjami o artystycznych efektach p a s z y ń s k i c h rzeź­ biarzy. Ogólną cechą wszystkich prawie p a s z y ń s k i c h twórców ludowych jest wielka zdolność do improwizacji, brak — że się t a k w y r a ż ę — „ a r t y s t y c z n y c h k o m p l e k s ó w " . Twórcy p a s z y ń s c y (z w y j ą t k i e m Mieczysława P i w k i i Zdzisława Orleckiego) nie m a j ą właściwie pojęcia o właściwościach tworzywa, nie m a j ą żadnej wiedzy rzeźbiarskiej, nie dyspo­ n u j ą odpowiednio przygotowanym m a t e r i a ł e m i odpowied­ n i m i n a r z ę d z i a m i . Ten stan rzeczy jest źródłem ich przewag i klęsk jednocześnie. B r a k artystycznego balastu rodzi odwagę porywania się na trudne tematy. Mierzenie siły na zamiary, warunek jakiejkolwiek twórczej działalności, doprowadza t a k ż e niekiedy do sytuacji nieco groteskowych, nie zamierzonych przez a u t o r ó w ; grozi ryzykiem przece­ niania swych sił. Granica m i ę d z y świeżością prymitywu a artystycznym niedołęstwem jest przecież niesłychanie ł a t w a do przekroczenia. Świeżość, n i e p o r a d n o ś ć , oryginalne traktowanie tematu, t o najważniejsze ogólne cechy charakterystyczne rzeźbiar­ skiego ośrodka paszyńskiego. Ogromna większość twórców ludowych z tej wsi, t o ludzie u p r a w i a j ą c y działalność a r t y s t y c z n ą zaledwie od roku, d w ó c h lat, od przypadku do przypadku; jasne, że nie m a j ą żadnego doświadczenia, że nie orientują się we współczesnych tendencjach i modach, j a k i m podlegają pozawiejscy animatorzy p l a s t y k i ludowej. Nie u m i e j ą więc — na szczęście! •— i m się podporządkować. Trudno powiedzieć, czy t e n stan rzeczy u t r z y m a się długo. Tak j u ż jest we współczesnej sztuce ludowej, że w miarę rosnącej sławy, w m i a r ę coraz częstszego uczestnictwa w wystawach, konkursach, kiermaszach, p r z y j m u j ą c liczne odwiedziny — amator zamienia się w zawodowca, który chcąc nie chcąc w mniejszym l u b w i ę k s z y m stopniu za­ czyna się p o d p o r z ą d k o w y w a ć ogólnej modzie. W miarę powodzenia zmienia się motywacja twórczości — coraz bardziej dochodzi do głosu czynnik m e r k a n t y l n y . Prawie wszyscy t w ó r c y p a s z y ń s c y są jeszcze na tym p o c z ą t k o w y m etapie, gdzie brak w i a r y we w ł a s n e siły, w w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą swych d o k o n a ń nie pozwala na traktowanie swej twórczości jako źródła zarobku. Między i n n y m i dlatego ich r z e ź b y s ą t a k świeże i oryginalne. Prace rzeźbiarskie uczniów szkoły podstawowej w Pa­ szynie m a j ą charakter odmienny niż prace dorosłych. W gru­ pie młodzieżowej obserwujemy silne wzajemne wpływy. Jest k i l k u chłopców o silniejszych indywidualnościach (Andrzej Głód, A u g u s t y n Pogwizd i in.) i cała plejada rzeźbiarzy słabszych, chłopców, k t ó r z y nie m a j ą c wystar­ czającej w y o b r a ź n i wzorują się na cudzych pracach, Przy­ k ł a d e m Aniołek Augustyna Pogwizda. Oryginalna forma, osiągnięta bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i , skłoniła wielu chłop­ ców do n a ś l a d o w n i c t w a — aktualnie w kolekcji ks. Nitki jest j u ż kilkadziesiąt aniołków wzorowanych na rzeźhie Pogwizda. K s i ą d z N i t k a stara się wprawdzie pilnować, b y r z e ź b y b y ł y wykonywane samodzielnie, „z głowy". Jest to jednak niewykonalne; w p ł y w y m o ż n a nieco ogra­ niczyć, jednak nie da się ich eliminować całkowicie. �Ezeźby dzieci p a s z y ń s k i c h s ą ciekawym s k r z y ż o w a n i e m sztuki ludowej i dziecięcej. Ludowe s ą t u wzory ikono­ graficzne, z k t ó r y c h niekiedy k o r z y s t a j ą młodzi rzoźbiarze. Natomiast rozwiązania plastyczne s ą raczej z k r ę g u sztuki dziecięcej — ze s w ą nieporadnością połączoną z l a p i d a r n ą , często bardzo celną formą rzeźbiarską. Na prace p a s z y ń s k i c h p l a s t y k ó w ludowych istnieje spory popyt. Jednak, j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż a d n a z i n ­ stytucji nie zajmuje się handlem t y m i dziełami sztuki na większą skalę. R z e ź b y nabywane są do kolekcji m u ­ zealnych (szczególną a k t y w n o ś c i ą odznacza się t u muzeum sądeckie, z racji swych z a i n t e r e s o w a ń rzeźbą i bliskiego położenia), a t a k ż e przez zbieraczy i h o b b y s t ó w , bezpośred­ nio od ich twórców. K s . N i t k a zawsze służy r a d ą i p o m o c ą . Przybywający do Paszyna amatorzy sztuki ludowej w y ­ bierają interesujące ich prace, b ą d ź d o k o n u j ą zamówień. W Paszynie często k u p u j ą r z e ź b y cudzoziemcy. Jednak, jak się wydaje, czynnik merkantylny, aczkolwiek istotny, nie jost t u najważniejszym impulsem do rzeźbienia. Ta idylla przypuszczalnie nie będzie t r w a ł a długo. Jeden z rzeźbiarzy o t r z y m a ł np. w zeszłym roku zamówienie na serię „ K o p e r n i k ó w " . I n s t y t u c j a z a m a w i a j ą c a oriento­ wała się dobrze, że ma do czynienia z kilkunastoletnim chłopcem, k t ó r y chodzi do szkoły i nie jest w stanie w y k o n a ć w krótkim czasie sporej ilości r z e ź b ; b y ł a t o instytucja, któroj przedstawiciele deklarowali wielokrotnie, że w rzeźbie nie preferują produkcji seryjnej. Cóź, teoria i piękne słówka sobie, a życie sobie. Pecunia non olet. Ciekawe będzie prześledzenie historii m ł o d y c h rzeźbiarzy paszyńskich, k t ó r z y niedługo u k o ń c z ą szkołę p o d s t a w o w ą . Jak ułożą się ich dalsze „rzeźbiarskie losy"? Można przy­ puszczać, że większość z nich zaniecha pracy artystycznej. Istnieje jednak uzasadniona nadzieja, że przynajmniej kilku będzie k o n t y n u o w a ć twórczość rzeźbiarską. Intere­ sujące będzie prześledzenie ewolucji ośrodka paszyńskiego. Dlatego napiszemy o n i m z n ó w za k i l k a lat. Kontakty ks. N i t k i z m ł o d y m rzeźbiarzem z Nowego Sącza, Franciszkiem P a l k ą , s ą szczególnego charakteru. Znajomość ta t r w a j u ż k i l k a lat. K s i ą d z zainteresował się twórczością tego młodego mężczyzny, z zawodu technika skórzanego, k t ó r y od 1969 r. zajmuje się prawie wyłącznie działalnością a r t y s t y c z n ą , osiągając bardzo ciekawe efekty. Prócz rzeźby figuralnej zajmuje się Palka rzeźbą ceramiczną, meblarstwem artystycznym i malarstwem na szkle. Trudno już powiedzieć, k t o pierwszy w p a d ł na pomysł, b y Palka wyrzeźbił do kościoła paszyńskiego a m b o n ę i D r o g ę K r z y ­ żową. W k a ż d y m razie b y ł t o p o m y s ł bardzo śmiały, bu­ rzący ustalone kanony plastyczne. N a t o , b y m o ż n a się zdecydować na t a k ryzykowne przedsięwzięcie, trzeba było mieszkańców wsi odpowiednio p r z y g o t o w a ć . Rzecz jasna, Droga K r z y ż o w a w kościele musi spełniać podstawowy warunek, n i e z b ę d n y do osiągnięcia odpowiedniego efektu — artystycznego i moralnego. R z e ź b y m u s z ą b y ć komuni­ katywne, zrozumiałe dla P a s z y n i a k ó w . Najważniejsza przecież w t y m w y p a d k u jest ich funkcja kultowa. Ks. N i t k a przygotowuje ludność wsi do tego artystycz­ nego wydarzenia w sobie właściwy, inteligentny sposób. Namówił m ł o d y c h rzeźbiarzy, b y w y b r a l i się do Palki obejrzeć jego prace. Wrócili przejęci i zachwyceni — ksiądz zyskał w ten sposób k i l k u n a s t u zwolenników swego przed­ sięwzięcia. Franciszek Palka cieszy się coraz większą s y m p a t i ą w Paszynie, ponieważ został przez ks. N i t k ę zaproszony jako instruktor na kursie malarstwa na szkle, zorganizo­ wanym przy parafii. K s i ą d z chce, b y Paszyniacy spróbowali nowej techniki plastycznej. K u r s jest przeznaczony przede wszystkim dla dziewcząt, k t ó r e (z kilkoma w y j ą t k a m i ) nie chcą b r a ć się do „męskiej r o b o t y " — rzeźbienia. N a kurs I I . 14. K s . E d w a r d N i t k a , proboszcz N . Sącz. z Paszyna, pow. chodzą jednak t a k ż e c h ł o p c y ; w sumie około dwadzieściorga dzieci. Dotychczas o d b y ł o się k i l k a lekcji. Palka nie narzuca swym m ł o d y m uczniom kompozycji, maniery stylistycznej, sposobu potraktowania tematu. Ogranicza swe zajęcia do spraw technicznych: sposób robienia k o n t u r ó w , roz­ rabianie farb, przygotowanie pędzli i t p . Kolekcja księdza wzbogaciła się wiosną 1974 r. o kilkadziesiąt obrazków malowanych na szkle. B y ć może, gdy a r t y k u ł ten u k a ż e się w d r u k u , Paszyn będzie ośrodkiem nie t y l k o rzeźby, ale i malarstwa na szkle. * Z historii paszyńskiego ośrodka plastyki ludowej animator życia kulturalnego na wsi może wyciągnąć dla siebie szereg bardzo pouczających wniosków. Nasuwa się t u przede wszystkim k i l k a z n i c h : — aby możliwy b y ł rozwój sztuki ludowej na wsi współczesnej, potrzebne jest nie t y l k o zapewnienie jej egzystencji od strony materialnej, lecz i „zrobienie atmo­ sfery". B r a k odpowiedniej atmosfery wokół twórczości ludowej w środowisku wiejskim powoduje degenerację, skostnienie, oderwanie od życia. Wyłącznie merkantylna motywacja ze strony t w ó r c ó w ludowych jest oskarżeniem, rzuconym animatorom współczesnej plastyki wiejskiej; jest sygnałem ostrzegającym, że w tej dziedzinie dzieje się źle, że obrane metody są niewłaściwe b ą d ź niewystarczające. Budzenie twórczości ludowej wyłącznie m e t o d ą fiskalną, to nie reaktywowanie dawnej k u l t u r y w nowych warunkach, lecz galwanizowanie nieboszczyka; — gdy chcemy p o b u d z a ć twórczość l u d o w ą o p a r t ą o dawne tradycje, nie m o ż e m y tego robić m e t o d ą narzu­ cania ludziom (przy pomocy tzw. bodźców ekonomicznych) 103 �dawnych wzorów z muzealnych gablot. Piwko i Głód nie dlatego zaczęli wzorować się na dawnych kapliczkach, że jest to ostatnio p o p ł a t n e , lecz dlatego, że b y ł y t o naj­ bliższe i m wzory rzeźby. P o s z u k u j ą c oparcia, plastycy ci siłą rzeczy zwrócili się do dawnych wzorów. Korzystali z nich, ale przecież stworzyli prace własne, oryginalne, nie martwe kopie. Gdyby ks. N i t k a polecił kopiować ka­ pliczki, a nie rzeźbić z głowy, nigdy b y nie uzyskał takich efektów pedagogicznych; •— j e d n ą z przyczyn powstania paszyńskiego ośrodka plastyki wiejskiej jest właściwe, inteligentne podsycanie ambicji twórców. Służy temu kolekcja ks. N i t k i . F a k t , że znajduje się ona w Paszynie, ma pierwszorzędne zna­ czenie — k a ż d y p o c z ą t k u j ą c y rzeźbiarz ma okazję kon­ frontacji, ma nadzieję, że jego prace b ę d ą się w kolekcji wyróżniać. Zbiór proboszcza ma sens t y l k o przez swoje istnienie na miejscu, w Paszynie. Gdyby go gdzieś wywieźć, umieścić w k t ó r y m ś muzeum, p r z e s t a ł b y oddziaływać bezpośrednio na mieszkańców wsi — kolekcja zmieniłaby się z Akademii Sztuk P i ę k n y c h w zbiór p i ę k n y c h może, ale m a r t w y c h klocków. K s i ę d z u Nitce u d a ł o się u n i k n ą ć pier- ; worodnego grzechu wszystkich m u z e a l n i k ó w i kolekcjo- I n e r ó w — wyrwania eksponatu ze swego kulturowego коп- i tekstu; — najważniejszą jednak p r z y c z y n ą powstania pa­ szyńskiego ośrodka plastyki wiejskiej i d o k u m e n t u j ą c e j ją kolekcji księdza Edwarda N i t k i jest uparta, konsekwentna, prowadzona z ogromnym wyczuciem psychologicznym i t a k t e m praca człowieka, k t ó r y nie bawi się klockami, j a k n i e k t ó r z y i n n i „miłośnicy sztuki ludowej", lecz w ani- X mowaniu plastyki wiejskiej widzi jeden ze sposobów dy- 1 d a k t y k i społecznej. Dlatego ksiądz N i t k a , sam chłopskiego pochodzenia, z n a j ą c y świetnie chłopską psychikę, osiągnął I rezultaty, k t ó r y c h wypada m u bardzo gorąco pogratulować, a jego doświadczenia w y k o r z y s t a ć w możliwie największym stopniu. LITERATURA PRZEDMIOTU 1. Rocznik Diecezji Tarnowskiej za rok 1967. T a r n ó w 1968. 2. J. Kurkiewicz. Swiątkarz powsinoga, „Głos Młodzieży Wiejskiej", 1968, nr 7/129 (O Wojciechu Oleksym — zawiera fotografię i k i l k a danych biograficznych). 3. ,.Berliner Morgenpost" (Berlin Zachodni), 1968, brak bliższych danych. Fotografia szopki wykonanej przez Mieczysława P i w k ę , z podpisem: „ B o t s c h a f t der Weihnaeht Friede auf E r d e n " . 4. J. Kurkiewicz, Ludowi rzeźbiarze beskidzcy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. X X V I , 1972, nr 2, s. 113—121. 6. Zb. Święch, Skrzydlate złoto, „ D z i e n n i k Polski", nr 192 z dn. 13—14 V I I I 1972. 6. Współczesna Rzeźba Ludowa Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej. W y d . Muzeum w N o w y m Sączu, N o w y Sącz 1972. Red. i opr. A n t o n i K r o h . Fot. Jan Świderski. 7. A . Bujak, Rzeźbiarze ziem karpackich, „ T y g o d n i k Pow- I szechny", 42 (1238), 15 X 72. ( K r ó t k i e sprawozdanie | z konkursu sądeckiego. Liczne b ł ę d y w nazwach miej- I scowości i w nazwiskach.). 8. E . Nowakowska, Żółty ptak z zielonymi skrzydłami, | „ K i e r u n k i " , 51/62 (861/862) z dn. 17—24 X I I 1972. i 9. (AS), Konkurs plastyków amatorów zakończony, „Dzień- I n i k Polski", nr 81 z dn. 5 I V 73 (wzmianka o wynikach I konkursu zorganizowanego z i m ą 1973 r. dla plastyków- I - a m a t o r ó w z pow. N o w y Sącz.). 10. Zb. Święch, Skarby z d n . 22 I V 1973. Polskich Karpat, „ W i e ś c i " , nr 16 I 11. Zb. Święch, Złoto Polskich Karpat, „ P o l s k a " 12/232, I grudzień 1973. T a k ż e k i l k a wersji j ę z y k o w y c h . PRZYPISY 1 W y w i a d y autora a r t y k u ł u z m i e s z k a ń c a m i Paszyna. Tekst w y w i a d ó w w posiadaniu autora. Rocznik Diecezji Tarnowskiej za rok 1967, T a r n ó w 1968, s. 270. 3 A . Jackowski, Kopernik w ludowej rzeźbie, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1974, n r 1, s. 40. 2 Tot. A. Kroh — i l . 1, 11—14; J . Świderski — U . 2—10 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/316b96c14d65473d2d21e20118b6cebf.pdf a71cb3cab20fda3a124306cd86886d0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5012 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kultura społeczna wesele rodzina Macedonia - obrzędy weselne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4649 Title A name given to the resource Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w Zachodniej Macedonii / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.395-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Bielenin-Lenczowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Peczalbarskie wesele prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Peczalba (tur. gurbet, alb. kurbet) jest zjawiskiem tradycyjnego zarobkowania miesz­ kańców Półwyspu Bałkańskiego, notowanym w źródłach historycznych od drugiej połowy X I X w., po wojnach krymskich. Początkowo była to sezonowa migracja mężczyzn 1 , którzy opuszczali rodzinne strony w okresie wiosenno-letnim (od św. Jerzego - 6 maja, do św. Dymitra - 8 listopada 2 ), aby nająć się do pracy w rolnictwie, pasterstwie czy budownictwie. Peczalba była szczególnie popularna we wschodniej i środkowej części Półwyspu Bałkańskiego, a peczalbari cieszyli się w swojej s p o ł e c z ­ ności znacznym prestiżem. Migrowano z biednych, górzystych regionów w boga­ tsze niziny i doliny rzek. Jak podaje za Ferdynandem Braudelem bułgarski antropo­ log Petko Hristow, taki s p o s ó b zarobkowania był charakterystyczny dla całego base­ nu Morza Śródziemnego (Hristow 2008). Kierunki migracji zależały od aktualnej sytuacji społeczno-politycznej. A zatem z zachodniej Macedonii, w t y m z regionu Reka, o którym traktuje niniejszy tekst, wyjeżdżano w czasach imperium osmań­ skiego do Salonik i Stambułu, a po wojnach bałkańskich do Belgradu. Ze wschodniej Macedonii j e ż d ż o n o przede wszystkim do Sofii. Albańczycy z kolei wyjeżdżali do wolnej już wtedy Albanii. O d początku X X w. z a c z ę t o migrować do Stanów Z j e d ­ noczonych i Kanady (przede wszystkim, aby uniknąć wcielenia do armii), a następ­ nie do różnych krajów Europy Zachodniej (Hristow 2008). Obecnie zmienił się model migracji: od kilku, kilkunastu lat wyjeżdżają całe ro¬ dziny i spędzają na obczyźnie większą c z ę ś ć roku. M i m o tej zmiany wydaje się, że zasada pozostała taka sama - miejscem odniesienia jest dla peczalbarów kraj po¬ chodzenia, czyli w t y m przypadku Macedonia (zob. Pieszczyk 2008 i 2009). Nadal 1 Petko Hristow notuje, że istniało zróżnicowanie peczalbarów pod względem płci i wieku. Jeśli chodzi o kobiety migrowały jedynie panny, mężatki pozostawały w domu i zajmowały się gospodarst­ wem oraz wychowywaniem dzieci (Hristow 2005, s. 87-88). 2 Daty podaję zgodnie z kalendarzem juliańskim, używanym przez prawosławnych Macedończyków. 395 �Karolina Bielenin-Lenczowska peczalba postrzegana jest jako migracja sezonowa - wraca się bowiem, tak jak daw­ niej, na najważniejsze święta rodzinne (poza weselami w społecznościach muzuł­ mańskich jest to również obrzezanie chłopców 3 , często zresztą organizowane przy okazji wesela) oraz wypełnia społeczno-rodzinne powinności, takie jak wzajemne odwiedzanie się, nawiązywanie nowych relacji i podtrzymywanie więzi już istnie¬ jących. Powroty dają także możliwość zademonstrowania zarobionych za granicą pieniędzy - przez inwestycję w nowy, duży dom, przyjazd drogim samochodem czy choćby pokazanie najnowszego modelu telefonu komórkowego i wydawanie pieniądze w okolicznych lokalach. A także przez organizację wystawnego wesela. Ten nowy model peczalby jest w zasadzie również migracją m ę ż c z y z n - mimo że obecnie wyjeżdżają całe rodziny zwykle jedynie mężczyźni (ojciec i synowie) pracują. Kobiety wykonują pracę zarobkową tylko w sytuacji, gdy brakuje środków na utrzymanie całej rodziny z pensji mężów. N i e oznacza to oczywiście, że nie zmieniają się w ogóle relacje między kobietami a mężczyznami w rodzinie, choć ra­ czej nie są one przenoszone na sytuację w Macedonii. Sam fakt, że wyjeżdżają razem i spędzają czas przede wszystkim w gronie najbliższych, powoduje, że np. mężczy¬ źni więcej czasu poświęcają swoim żonom i dzieciom, choć też za granicą pracują znacznie więcej niż w Macedonii, więc de facto czasu dla rodziny nie mają zbyt wiele. Deklarują jednak, że okazują swoim żonom więcej szacunku niż ich krewni w kraju pochodzenia. Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, jak poprzez organizację uroczystoś¬ ci weselnej demonstrowany jest prestiż (oraz jak to pojęcie jest konceptualizowane), w jakim stopniu wesele peczalbarów jest sposobem na utrzymanie rodzin¬ nych więzi z krewnymi pozostającymi w Macedonii oraz rozsianymi po różnych miejscach na świecie, a także w jaki s p o s ó b przekazywane są tradycyjne wartości i zwyczaje. Teren badań Zachodnia Macedonia jest wieloetniczna i wielowyznaniowa. Zamieszkują ją oso¬ by deklarujące się jako Macedończycy, Albańczycy i Turcy wyznający prawosławie oraz różne odłamy islamu. Materiał do niniejszego tekstu pochodzi z badań terenowych, które prowadzi¬ łam w latach 2006-2008 w gminie Centar Zupa w okolicach Debaru oraz w okolicz­ nych gminach należących do regionu Reka. Obszar ten zamieszkują przede wszystkim M a c e d o ń s c y muzułmanie (zwani - zwykle pejoratywnie - Torbeszami 4 ), Albań- Hristow podaje, że w rodzinnej wsi odbywało się również opłakiwanie i symboliczny pogrzeb zmarłego za granicą peczalbara (Hristow 2008). 4 Negatywne nacechowanie tego określenia wiąże się z ludową etymologią, według której Torbesze to ci, którzy sprzedali się za torbę sera (lub w innej wersji - mąki), tj. sprzedali swoją wiarę (chrześci­ jaństwo) i przyjęli islam. 3 396 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii czycy oraz - najliczniej reprezentowani - Turcy C i , którzy deklarują się jako Turcy dzielą się na dwie kategorie: tych, którzy posługują się na co dzień językiem turec­ kim i mają silne związki z Turcją (mieszkańcy tzw. Górnej Z u p y ) , oraz tych, którzy wyznają islam, tureckiego nie znają i których językiem ojczystym jest macedoński. Mówią oni o sobie, że zapomnieli języka tureckiego, t j . że ze względu na wielowiekowe życie poza swoją ojczyzną (Turcją - deklarują oni wszak, że są potomkami Turków osmańskich) nie mieli możliwości posługiwania się językiem tureckim. O k o ł o 10 lat temu w szkole podstawowej w Centar Zupie język turecki został wprowadzony jako wykładowy (obok macedońskiego i albańskiego) - rośnie więc nowe pokolenie Turków znających język turecki i utrzymujących związki z Turcją (np. przez wyjazd na studia do Stambułu). W miejscowościach, które badałam, obecnie mieszkają wyłącznie muzułmanie (z nielicznymi wyjątkami), jednak do lat 60. X X w. w niemal każdej wsi istniało hristijansko maalo, t j . chrześcijańska c z ę ś ć wioski. Oznacza to, że dwuwyznaniowe społeczności nie żyły z sobą w b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie, ale zamieszkiwały dwie odrębne części wsi. Prawosławni wyjechali z rodzinnych miejscowości w latach 60-70. X X w. w poszukiwaniu pracy do macedońskich miast - głównie do Skopje 5 . W rodzinnych wsiach mają zwykle domy do których przyjeżdżają w weekendy b ą d ź na wakacje. Muzułmanie nie wyemigrowali do miast, lecz zaczęli wyjeżdżać za granicę na peczalbę. Gdy w 1968 r. Jugosławia podpisała z Republiką Federalną Niemiec umowę 0 sprowadzeniu gastarbeiterów, wyjechało wielu m ę ż c z y z n - najczęściej z Chor¬ wacji, ale również z Macedonii czy Bośni (zob. Bringa 1995). Przebywali za granicą nawet kilkadziesiąt lat i wracali do ojczyzny dopiero na emeryturę. Pracowali w trud­ nych warunkach jako robotnicy fizyczni i mieli bardzo ograniczony (w zasadzie tylko listowny rzadko telefoniczny) kontakt z rodziną , która pozostawała w Macedonii. W latach 90. X X w. rozpoczęła się masowa migracja z Centar Z u p y i okolicy do Włoch. Jest to obecnie najważniejsze źródło d o c h o d ó w mieszkańców tego regionu, ponieważ niemal każda rodzina ma we W ł o s z e c h krewnych, którzy wspierają ją f i ¬ nansowo. Migrują muzułmanie niezależnie od przynależności etnicznej. M o d e l mi¬ gracji wygląda w ten sposób, że najpierw wyjeżdża mężczyzna i dopiero po jakimś czasie sprowadza żonę, dzieci i ewentualnie innych członków rodziny W zasadzie wszyscy są we W ł o s z e c h legalnie; kiedy tam przyjeżdżają, mają już zapewnione mieszkanie i pracę. Korzystają bowiem z pomocy swoich krewnych i znajomych, którzy na peczalbę wyjechali wcześniej. Wykorzystują więc tzw. sieci społeczne (social networks) (Levitt 2001, s. 8), czyli ponadgraniczne więzi pokrewieństwa, przyjaźni i przywiązania do miejsca pochodzenia, łączące zarówno migrantów, jak 1 niemigrantów oraz migrantów powrotnych. Jak zostało powiedziane, większość 5 Nie oznacza to jednak, że współczesna peczalba jest zjawiskiem występującym tylko wśród muzułmanów. Zarówno ta dawna, jak i obecna obejmuje obywateli Macedonii różnych wyznań. 397 �Karolina Bielenin-Lenczowska kobiet nie pracuje zarobkowo; niektóre tylko zatrudniają się jako opiekunki do dzieci b ą d ź sprzątaczki. Podział pracy ze względu na płeć jest taki sam, jak w Mace­ donii - w kraju pochodzenia kobiety również rzadko pracują zarobkowo: zajmują się prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. Jeśli już idą do pracy zatrudniają się jako nauczycielki, pielęgniarki, sprzątaczki, ewentualnie sprzedawczynie w skle¬ pach prowadzonych przez m ę ż ó w lub ojców. M ę ż c z y ź n i z kolei pracują zwykle w budownictwie (niektórzy zakładają własne firmy w których zatrudniają swoich bliższych i dalszych sąsiadów z Macedonii). Drugi ważny element życia na peczalbie, b ę d ą c y przeniesieniem systemu z kraju pochodzenia, to całkowita kontrola gło¬ wy rodziny nad finansami. Oznacza to, że nieżonaci synowie oddają zarobione pie­ niądze ojcu, który dysponuje nimi według własnego uznania. Synowie zatem nie mają własnych o s z c z ę d n o ś c i , co w praktyce sprowadza się do tego, że o wszystko muszą prosić ojca, np. o pozwolenie na wyjście do kawiarni czy do dyskoteki. Dalej oznacza to, że ojciec ma również kontrolę nad t y m , kiedy, d o k ą d i z k i m wychodzi jego syn. Taka sama, a nawet ostrzejsza kontrola sprawowana jest nad córkami, które po pierwsze, nie pracują, a po drugie, nie zezwala się im na wychodzenie do miasta. Anna Hausmaninger, która prowadziła badania we wsi w okolicach Strugi, dowodzi, że migracja prawosławnych do miast, a muzułmanów za granicę związana jest z więk¬ szym zurbanizowaniem chrześcijan i ich łatwiejszym dostosowaniem się do warun¬ ków życia w mieście. Muzułmanie, jej zdaniem, urbanizują się dopiero na peczalbie (Hausmaninger 2005). O p o w i e ś c i młodych peczalbarów wyglądają jednak zupełnie inaczej niż rzeczy¬ wistość. Zapytani o życie we Włoszech, rozmarzają się i opowiadają o nieustannych zabawach, nocnych wypadach do miasta, dyskotekach i niezliczonych dziewczy¬ nach. C z ę s t o również przedstawiają się włoskimi imionami-pseudonimami (np. Leo czy Marco). Używają ich we W ł o s z e c h i tłumaczą to t y m , że miejscowi mieliby problem z wymówieniem trudnych macedońskich, tureckich czy albańskich imion. Przyznają również (i to wydaje się ważniejszą przyczyną używania pseudonimów), że c z ę s t o nie podają kraju swojego pochodzenia, lecz np. mówią, że są z Chorwacji. W y n i k a to z niechęci W ł o c h ó w do imigrantów i obcych w ogóle, a także z niepo¬ chlebnej opinii o przybyszach z Macedonii (zwłaszcza o Albańczykach). Takie opo¬ wieści mają na celu przede wszystkim wzbudzenie zazdrości wśród innych miesz¬ kańców Z u p y oraz wykreowanie szczególnego, prestiżowego wizerunku peczalbara w kraju pochodzenia. Bycie migrantem, Jtalijancem , jest bowiem jednym z istot¬ nych wyznaczników identyfikacji, zwłaszcza młodych mężczyzn. Jednakże, inda¬ gowani, r o z m ó w c y przyznają, że życie we W ł o s z e c h to przede wszystkim ciężka praca, brak czasu wolnego i całkowita kontrola rodziców nad dziećmi oraz wcale nie 6 6 Mianem Jtalijanec, czyli Włoch, określa się migrantów z Macedonii do Włoch. Nie oznacza to oczywiście, że utożsamia się ich z etnicznymi Włochami. Zresztą sami peczalbarzy nie mówią o sobie Jtalijanci, ale właśnie peczalbari. 398 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii takie znów wysokie zarobki (biorąc pod uwagę znacznie większe wydatki niż w M a ­ cedonii). M i m o że w zasadzie każda osoba w Zupie wie (jeśli nie z własnego do¬ świadczenia, to z opowiadań kogoś z rodziny), jak naprawdę wygląda życie na peczalbie, jest utrzymywany i reprodukowany mit o nieograniczonej wolności m꿬 czyzn i ogromnych pieniądzach. To z kolei, a także potrzeba podniesienia swojego statusu w oczach społeczności z kraju pochodzenia, skutkuje t y m , że peczalbarzy w Macedonii żyją ponad stan, budują wielkie i kosztowne domy, kupują drogie sa¬ mochody oraz organizują wystawne uroczystości - c z ę s t o za pieniądze z zaciągnię­ tych we W ł o s z e c h kredytów. Jest to zresztą sytuacja d o ś ć uniwersalna dla środo¬ wisk migranckich i wymaga rozleglejszych studiów porównawczych. O b r z ę d weselny Tradycyjne muzułmańskie wesele w Macedonii trwa co najmniej trzy dni, a zwykle pięć - od środy do niedzieli, nawet do poniedziałku. Zgodnie z powiedzeniem sekoje selo, baszka adet (co wieś, to obyczaj) o b r z ę d o w o ś ć jest bardzo zróżnicowana. Co więcej, pewne zwyczaje różnią się nie tylko w poszczególnych miejscowościach, ale nawet w obrębie rodzin. Poniżej przedstawiam najważniejsze, najbardziej charak¬ terystyczne elementy wesela, po części zaobserwowane przeze mnie we wsiach Brosztica i M a l Papradnik w 2007 r., a po części zaobserwowane przez Ibraima Saitowskiego w Broszticy (Saitowski 2001) i Filis Sinanoską we wsi D o l n o Koliczani (Sinanoska 2007). Ten ostatni opis nie pochodzi z regionu, który badałam, ale doty¬ czy macedońskich muzułmanów i stanowi dla poniższego opisu materiał pomoc¬ niczy Większość terminów związanych z o b r z ę d o w o ś c i ą weselną przedstawiam za powyższymi publikacjami, przede wszystkim dlatego, że wiele z nich słyszałam w różnych wersjach gwarowych. Ponadto nie udało mi się, niestety, uczestniczyć we wszystkich częściach wesela, przede wszystkim dlatego, że pewne o b r z ę d y odby¬ wają się jednocześnie w domu chłopaka i w domu dziewczyny D o tych pierwszych jako kobieta nie miałam d o s t ę p u . Zresztą opisy poszczególnych zwyczajów prezen­ tują je z reguły osobno, jako odrębne całości (zob. Saitowski 2001; Zadrożyńska 1995). Ponadto nie wszystkie z opisanych o b r z ę d ó w się zachowały choć wielu roz¬ m ó w c ó w mi o nich wspominało. W środę w domu chłopaka odbywa się tzw. tupanje czenica (uderzanie pszenicy) - zaprasza się całą wieś i wszyscy mężczyźni mają za zadanie gnieść drewnianym m o ź d z i e r z e m pszenicę, która potem, ugotowana z cukrem, b ę d z i e posiłkiem dla gości weselnych. Z kolei w domu dziewczyny odbywa się domesuwanie, czyli zarabia¬ nie ciasta na pitę, która zostanie podana rodzinie panny młodej. Ciasto robi panna młoda i inne dziewczęta, które do niej przychodzą. Wieczorem kobiety i dziewczę¬ ta (krewne i przyjaciółki) farbują henną dłonie i włosy panny młodej. W czwartek nosi się do domu dziewczyny czeiz, czyli posag, a także wszystkie prezenty darowa¬ ne narzeczonej - są to najczęściej pościel, kołdry, poduszki. D o dziewczyny idzie również grupa, zwana kalesznica - tworzy ją kobieta (siostra pana młodego lub żona 399 �Karolina Bielenin-Lenczowska jego starszego brata) oraz pięcioro dzieci. Kobieta niesie tacę z kosmetykami, a dzie¬ ci naczynia z sorbetem. Sorbet oraz inne słodkie napoje lub potrawy, pojawiające się kilkakrotnie w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, mają sprawić, że panna młoda b ę d z i e „słodka"; jeśli oboje narzeczeni piją sorbet lub jedzą słodycze, to po to, by zagwa¬ rantować sobie słodkie życie. W piątek do domu dziewczyny przychodzą krewni pana młodego, których należy ugościć (tzw. kumsto) i których witają chłopcy z ro¬ dziny zwani preczakualeni. Obecnie zamiast kumsto podaje się słodycze, po m a c e d o ń sku blago (muzułmanie z miejscowości, które badałam, na takie okazje przygotowy¬ wali przede wszystkim baklawę, choć słodkich o b r z ę d o w y c h potraw mają tak wiele, że można by im poświęcić o s o b n ą pracę). Z piątku na s o b o t ę w domu panny młodej kucharz i jego pomocnicy przygo¬ towują jedzenie dla grupy mężczyzn, tzw. kumstari. W s o b o t ę wieczorem ręce i nogi dziewczyny są malowane henną, a ona kładzie się do łóżka z dwoma chłopczykami - aby rodziła chłopców. W t e d y też na ustrojonym koniu brat pana młodego jedzie z kumstari do narzeczonej - trzyma w dłoni kwiat ozdobiony pieniędzmi. Tego dnia nad drzwiami domu pana młodego zawiesza się flagę. Wieczorem bajraktari (m꿬 czyźni, którzy niosą flagę, chorąży; od bajrak - flaga, chorągiew) oraz kobiety tzw. kanarici, a także kumstari idą z muzyką i słodyczami do dziewczyny. W sobotnią noc przygotowuje się jedzenie, aby już o ósmej rano bajraktari i tapandżiji (mężczyźni grający na bębnach - tapanach) mogli wezwać całą wieś na posiłek. Po posiłku na¬ stępuje golenie (briczenie) pana młodego, znane też jako lepenje pari (przyklejanie pieniędzy). Robi to zwykle brat panny młodej lub mąż którejś z kuzynek. Pan mło­ dy sadzany jest na środku placu (w Broszticy odbywało się to na jednym z p o d w ó - 400 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii rek obok głównego placu we wsi), dwie kuzynki (panny) trzymają rozłożony ręcz¬ nik, a p o z o s t a ł e osoby smarują mężczyźnie twarz kremem do golenia i obdarowują go pieniędzmi, przyklejając je do nakremowanej brody (Sinanoska 2007, s. 4). Później wokół pana młodego tańczy się tradycyjny taniec korowodowy - oro. M u z y k ę , która towarzyszy wszystkim tańcom weselnym, grają miejscowi, czyli po­ chodzący z Debaru, Cyganie/Romowie. Oro prowadzi matka pana młodego, trzy¬ mając w dłoni sito, wałek oraz ciasto. Na głowie ma fez, który zostanie włożony na jego głowę. N a s t ę p n i e przygotowuje się konie - biały dla panny młodej oraz inne, na których zostanie przywieziony jej posag. Najpierw na konia panny młodej siada jej przyszły teść i z weselnikami oraz bajraktarami udaje się do niej; zgodnie ze zwy¬ czajem po drodze, na środku wsi, muszą razem zatańczyć dwa lub trzy ora. Po przy¬ byciu teść zsiada z konia i sadza na nim swą przyszłą synową. Wyruszają do domu pana młodego, a na miejscu wprowadza on do środka swą przyszłą żonę. Wykonuje się wtedy różne czynności, mające zapewnić dobre życie dziewczyny w nowym do¬ mu oraz zagwarantować, że będzie dobrą gospodynią, np. musi ona wziąć do ręki ko¬ ciołek, wałek do ciasta czy miskę do prania (Sinanoska 2007, s. 5). Tego dnia prosi się również hodżę, aby odprawił uroczystość zgodnie z zasadami islamu. Jest to zwyczaj, o którym mówili mi rozmówcy jednak w praktyce hodża nie zawsze jest obecny W niedzielę chodzi się także na prwiczari - pierwszą wizytę panny młodej, pana młodego i teściowej w domu rodzinnym dziewczyny. W poniedziałek rano tapandżiji budzą pana młodego. W t e d y też prezentuje się zakrwawione prześcieradło, by potwierdzić, że panna była dziewicą. Jeśli okazałoby się, że nie była, zhańbioną należałoby odesłać do domu rodzinnego, posadziwszy tyłem na ośle. Jeśli wszystko jest w porządku, uroczystość weselna trwa dalej. Współcześnie jest to bardzo istotny element wesela. O ile dziewczyny już nie odsyła się do domu na ośle, o tyle hańba, którą się okrywa, jest dla niej ogromnym piętnem. Traktowana jest jako osoba nieczysta (ne e newina), co oczywiście utrudnia jej kolejne zamążpójście. Dlatego też istnieje wiele strategii mających na celu ukrycie problemu. W przypadku gdy młodzi sami wcześniej skonsumowali związek, oboje próbują swój „grzech" ukryć, prezentując na prześcieradle krew ze skale¬ czonej ręki lub nogi, albo też np. krew jakiegoś zwierzęcia zabitego na tę okazję (zwykle r o z m ó w c y mówili o kogucie). Jednak gdy przyszły mąż nie wie o wcześ¬ niejszych relacjach seksualnych narzeczonej, ucieka się ona do chirurgicznego za¬ biegu zaszycia błony dziewiczej. Ta praktyka jest d o ś ć powszechna, czego dowo¬ dem jest z a m o ż n o ś ć ginekolożki z Debaru, świadczącej taką usługę i otwarcie podającej jej cenę - 500 euro (zresztą wiele kobiet z Centar Zupy, aby uniknąć możliwych plotek, wyjeżdża na zabieg do Tetowa lub innych większych miast za¬ chodniej Macedonii). W następnej części wesela dziewczyna z dwoma chłopczykami idzie do studni po w o d ę . Kolejne pojawienie się w o b r z ę d o w o ś c i weselnych małych chłopców ma ten sam cel: spowodowanie, aby młoda mężatka rodziła tylko synów (więcej w: Si401 �Karolina Bielenin-Lenczowska nanoska 2007). Wesele kończy się tańczeniem oro przez pana młodego (zetowsko oro) oraz przez pannę młodą (newestinsko oro). Dla niniejszej pracy szczególnie ważne w całej uroczystości są częste wzajemne w i z y t y w domu dziewczyny i chłopaka. W t e d y bowiem jest okazja, czy nawet ko¬ nieczność, pokazania wystawności wesela - wszelkie bowiem tego typu odwiedzi­ ny związane są z wymianą darów oraz przygotowywaniem posiłków. Demonstracja majątku odbywa się również podczas przewożenia posagu panny młodej do domu jej przyszłego męża, a także podczas tańców wykonywanych w publicznej prze¬ strzeni wsi czy na podwórkach. O ile bowiem na c z ę ś ć wesela, tj. wzajemne odwie¬ dziny w domu chłopaka i dziewczyny, zapraszani są tylko krewni, sąsiedzi i przyja¬ ciele, o tyle wieczorne tańce czy te odbywające się na wiejskich placach i podwór¬ kach są obserwowane (i komentowane) przez całą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Wesele w Macedonii Peczalbari nigdy nie organizują wesel w kraju, do którego migrują. M i m o że za gra¬ nicę wyjeżdżają całe rodziny i spędzają tam większą c z ę ś ć roku, na tę uroczystość zawsze wracają 7 do ojczyzny. Tradycyjna, sezonowa peczalba była organizowana w taki sam s p o s ó b - mężczyźni wyjeżdżali w sezonie wiosenno-letnim i wracali je¬ sienią. W t e d y to, jesienią i zimą, organizowano najważniejsze uroczystości rodzin¬ ne, w t y m również wesela czy obrzezania 8 . Obecnie przyjeżdżają w sierpniu - mie¬ siącu, który we W ł o s z e c h jest czasem urlopów. W t e d y to, ponieważ to tylko jeden miesiąc, w peczalbarskich wsiach odbywa się kilka wesel dziennie. Organizacja we¬ sel w kraju pochodzenia związana jest z kilkoma czynnikami - przede wszystkim r o z m ó w c y uważają za istotne to, aby uroczystość odbyła się zgodnie z tradycją. Jak stwierdził jeden z r o z m ó w c ó w Ewy Pieszczyk: „Skąd we W ł o s z e c h wziąć np. muzy­ kantów? Przecież nie ma tam takich muzyków, którzy by znali i grali taką muzykę" (Pieszczyk 2008, s. 24). Oczywiście w znacznej mierze jest to tylko pretekst, pe¬ wien s p o s ó b racjonalizacji takiego postępowania. Również we W ł o s z e c h można znaleźć muzyków grających odpowiednią muzyką. Jednak nie chodzi o samą muzy¬ kę, a raczej wykonawców - muszą nimi być Cyganie, ponieważ to właśnie ich uważa się za najlepszych do tej roli. Zapewne również dałoby się ich we W ł o s z e c h znaleźć. Ale, co jest d u ż o ważniejsze, na wesele należy zaprosić krewnych i znajomych, któ¬ rych c z ę ś ć pozostała w Macedonii. Ponadto tradycyjna endogamia nakazuje, aby przyszli małżonkowie pochodzili z tej samej wsi lub z najbliższej okolicy. I wreszcie, należy mieć możliwość zademonstrowania swojego majątku przed własną społecz¬ nością. A zatem organizacja wesela we W ł o s z e c h nie miałaby sensu - trudno było­ by znaleźć odpowiedniego partnera / odpowiednią partnerkę, mimo że często oboje 7 Wizyty peczalbarów w ojczyźnie, mimo że odbywają się zwykle raz w roku i trwają miesiąc, są z reguły określane jako powroty. 8 W przypadku migrantów chrześcijan - chrzty. 402 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii młodzi żyją na peczalbie, uroczystość zapewne nie zostałaby odpowiednio ocenio­ na pod względem zachowania tradycji (a takie oceny moi rozmówcy wystawiali licz¬ nym weselom) oraz nie doceniono by wysiłku związanego z jej finansowaniem. W y b ó r partnera czy partnerki wiąże się z krajem, regionem czy wręcz wsią po¬ chodzenia. O ile już zwykle nie ma aranżowanych małżeństw (choć słyszałam o takich, a nawet poznałam 15-letniego chłopaka, który swoją przyszłą żonę widział tylko na zdjęciu), o tyle rodzice c z ę s t o mają decydujący głos w sprawie w y b o r u przyszłego małżonka / przyszłej małżonki. Sprawą najistotniejszą jest religia, a dok¬ ładniej to, aby przyszli małżonkowie byli jednego wyznania. W miejscowościach, w których prowadziłam badania, rzadko spotyka się mieszane wyznaniowo małżeń¬ stwa albo nie spotyka się ich w ogóle. Co więcej, dla moich r o z m ó w c ó w pojęcie małżeństwa mieszanego dotyczy jedynie związków muzułmanina z prawosławną (islam nie zabrania takich związków, w przeciwieństwie do sytuacji, w której muzułmanka chciałaby poślubić niemuzułmanina), a nie np. małżeństw mieszanych etnicz¬ nie. Na pytanie więc, czy zdarzają się małżeństwa mieszane, o d p o w i e d ź moich r o z m ó w c ó w była negatywna lub przytaczano jakieś nieliczne przykłady osób, które wyjechały ze wsi (zwykle do miasta, a nie za granicę). Związki z Włoszkami (o mał¬ żeństwach Macedonki 9 z W ł o c h e m w ogóle nie ma mowy) nie są pochwalane, cho¬ ciaż tolerowane. Za podstawową przeszkodę uważa się właśnie różnicę wyznaniową, a w t y m m.in. inne zwyczaje żywieniowe czy dokładniej zakaz jedzenia wieprzowi­ ny i - w mniejszym zakresie - picia alkoholu przez muzułmanów. Związki mieszane etnicznie (a te w samej zachodniej Macedonii są liczne) nie są w ogóle traktowane jako „mieszane". Przynależność etniczna nie jest bowiem tak istotna jak religijna. Ponieważ małżeństwa zawierane są w obrębie jednej (jak np. Brosztica) lub kilku wsi, istotna jest dokładna z n a j o m o ś ć stopni pokrewieństwa p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi osobami, aby nie d o s z ł o do kazirodztwa. Zakaz zawierania związków małżeń¬ skich obowiązuje do siódmego pokolenia, a także obejmuje dzieci rodziców chrzest¬ nych czy osoby karmione mlekiem tej samej kobiety (Saitowski 2001, s. 22; Zadrożyńska 1995, s. 91-92). W Zupie dwojgu młodym ludziom nie jest łatwo się spotkać i poznać. Dziew¬ częta nie bywają w miejscach publicznych, rodzice nie zezwalają im na wychodze¬ nie do kawiarń czy dyskotek. Poznanie się zwykle jest zapośredniczone przez kogoś z krewnych - brata, kuzyna. Pośrednik podaje zainteresowanemu chłopakowi numer telefonu dziewczyny lub aranżuje spotkanie. Okazją do zapoznania się jest również uczestnictwo w weselu lub różnych świętach (Czyżewska, w druku). Wprawdzie większość czasu podczas wesela mężczyźni i kobiety spędzają osobno lub w gronie 9 Pisząc „Macedonka", mam na myśli przynależność państwową, a nie etniczną, t j . może chodzić np. o Albankę z Macedonii. Zresztą dla większości moich rozmówców „Macedończyk" oznacza wy¬ znawcę prawosławia. Gdy macedońscy muzułmanie mówili o sobie, że są „Macedończykami", zwyk¬ le dodawali, że wyznają islam. 403 �Karolina Bielenin-Lenczowska bliskich krewnych, to jednak wieczory są czasem tańców i wspólnej zabawy Z kolei prawie wszystkie święta peczalbari spędzają za granicą. Jednakże, np. w zamieszkałej przez etnicznych Turków wsi N o w a k (Górna Zupa), zwyczajowo przyjeżdżają oni na Giurgiowden (6 maja). W wigilię święta wieczorem odświętnie ubrani 1 0 miesz¬ kańcy udają się na w z g ó r z e za wsią. Tam chłopcy zbierają roślinę zwaną kukurek, którą wręczają d z i e w c z ę t o m . Później odbywa się zabawa przy muzyce. Jest to, po¬ dobnie jak opisywane przez Annę Z a d r o ż y ń s k ą (1995, s. 92) Lazarki, okazja d o za¬ prezentowania się młodych. T u ponadto pojawia się możliwość b e z p o ś r e d n i e g o za¬ sygnalizowania sympatii - przez wręczenie ulubionej dziewczynie kukurka. Młodzi, którzy postanawiają być razem i których rodzice g o d z ą się na ich zwią¬ zek, zaręczają się. Zaręczyny odbywają się za pośrednictwem swata (strojnik), który udaje się d o rodziców dziewczyny z prośbą o oficjalną z g o d ę na ślub. N a s t ę p n i e spotykają się rodzice obojga młodych, ustalają wielkość posagu panny młodej oraz datę wesela i jego wystawność wesela. Koszt takiej uroczystości to około 15 tysięcy euro, z czego około jedna trzecia przeznaczana jest na złotą biżuterię dla panny młodej, kupowaną przez rodzinę chłopaka (Pieszczyk 2009). Znaczna c z ę ś ć wese¬ la, aby mógł być ukazany jego koszt i t y m samym podniesiony (lub obniżony) pres¬ tiż organizatorów, odbywa się w publicznej przestrzeni wsi lub przynajmniej na podwórku domu. Dzięki temu sąsiedzi mogą, a wręcz powinni przyjść i popatrzeć. Zwyczaj nakazuje, aby orszak weselny z głośną muzyką cygańską przedefilował przez wioskę - można wtedy ujrzeć barwne, bogate stroje kobiece (zmieniane kilka razy w ciągu całej uroczystości). Podczas tańców zaś goście rzucają muzykom bank­ noty G o ś c i e mają okazję (a nawet są do tego zachęcani) obejrzeć pokój panny mło¬ dej zastawiony prezentami. Ją samą, wystrojoną i o z d o b i o n ą złotą biżuterią, można - i powinno się - podziwiać. Przez c z ę ś ć wesela stoi ona nieruchomo w t y m poko¬ ju, należy więc dotrzymywać jej towarzystwa. Peczalbarskie powroty są również czasem odnawiania i zacieśniania więzi rodzin¬ nych . Jest t o okazja d o spotkania się zarówno z krewnymi, którzy pozostali w M a ­ cedonii, jak i z tymi, którzy również gdzieś wyemigrowali. C z ę s t o jest nawet tak, ż e migranci d o W ł o c h spotykają się tylko w Macedonii, nigdy we Włoszech, nawet jeśli mieszkają tam blisko siebie. Włochy bowiem postrzegane są jako kraj, w którym jedynie zarabia się pieniądze na życie, za to w Macedonii żyje się naprawdę (se użiwa - korzysta się z życia), na co zresztą we W ł o s z e c h nawet nie ma czasu. Tym istot¬ nym elementem korzystania z życia jest wzajemne odwiedzanie się i spędzanie cza¬ su wspólnie z krewnymi i sąsiadami. Niemniej migranci żyją w dwóch kontekstach - macedońskim i włoskim. M o ż n a więc określić migrantów do W ł o c h jako transmigrantów, t j . takich, którzy na co dzień utrzymują więzi z krajem zarówno wysy¬ łającym, jak i przyjmującym. Są to, jak piszą Linda Basch, Nina Glick Schiller i C r i ­ stina Szanton Blanc, „imigranci, których życie codzienne zależy o d różnorodnych 10 Dla kobiet oznacza to tradycyjny strój świąteczny a dla mężczyzn - garnitur. 404 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii i stałych związków przekraczających granice państwowe oraz których tożsamości publiczne tworzone są w odniesieniu do więcej niż jednego państwa narodowego" (Basch i in. 1995, s. 48). Macedonia jest dla peczalbarów punktem odniesienia - to tu buduje się prestiż i t u korzysta się z życia, jak mówią moi rozmówcy, podczas miesięcznych wakacji od ciężkiej pracy zarobkowej. Prestiż Pojęcie prestiżu nierozerwalnie wiąże się zarówno z samym byciem peczalbarem (profesja ta zapewniała wysoką p o z y c j ę społeczną - zob. H r i s t o w 2008), jak i z ma¬ terialnym oraz społecznym jego funkcjonowaniem. D o t y c z y głównie m ę ż c z y z n i jest wpisane w pojęcie „męskości" w ogóle. W analizowanym materiale prestiż peczalbara wiąże się przede wszystkim z pozycją młodych, nieżonatych mężczyzn, którzy demonstrują swój materialny status poprzez strój, nowy model telefonu komórkowego, samochód czy ostentacyjne wydawanie pieniędzy w kawiarniach i dyskotekach. Z kolei kosztowne domy oraz wystawne wesela budują prestiż całych rodzin, choć przede wszystkim m ę ż c z y z n (głów rodzin), którzy - w przeciwień¬ stwie do kobiet - funkcjonują w publicznej przestrzeni wsi i są w niej przedstawicie­ lami danej rodziny Sherry Ortner i Harriet Whitehead (1981, s. 13) ukuły pojęcie „męskie struktury prestiżu", które uznają za mające podstawowe znaczenie dla k u l ­ turowego formowania się gender. Ich zdaniem większy prestiż mężczyzn związany jest z dominującą i uniwersalną męską ideologią. Sylvia J. Yanagisako i Jane F Collier 405 �Karolina Bielenin-Lenczowska zauważają, że samo pojęcie struktur prestiżu jest wyjaśniane na różne sposoby, co wynika ze stawiania znaku równości pomiędzy dominującą ideologią a męskim punk­ tem widzenia. Dalej związane jest to ze strukturalistyczno-funkcjonalistyczną dychotomią domowe - publiczne, w której pierwsza ze sfer przypisana jest kobie¬ t o m (sfera ogarniana), a druga m ę ż c z y z n o m (sfera ogarniająca). Autorki te odrzu¬ cają wiązanie męskiej ideologii z męskim punktem widzenia, jak również nie zgadzają się z samym pojęciem „męski/kobiecy punkt widzenia" jako czymś homo­ genicznym i uniwersalnym (Yanagisako, Collier 2007, s. 32-33). Ich zdaniem punktem wyjścia powinno być założenie, że płeć nie tylko kulturowa, ale również biologicz¬ na jest konstruowana kulturowo, a nie uznanie, że istnieją jakieś „fakty" biologiczne czy materialne, które mają pewne konsekwencje lub same z siebie niosą znaczenia kulturowe (Yanagisako, Collier 2007, s. 44). Badaczki proponują wprowadzone przez Bourdieu pojęcie ucieleśnienia (embodiment), które dostarcza ramy pojęciowej do przekroczenia wspomnianych dychotomii. Ucieleśnienie zakłada bowiem, że sfera domowa nigdy nie jest izolowana od publicznej, t j . że zarówno stosunki mię¬ dzy płciami, jak i socjalizacja dziecka odbywają się w świecie ustrukturyzowanym społecznie (Yanagisako, Collier 2007, s. 34). D o zrozumienia prestiżu istotne jest jeszcze inne pojęcie używane przez Pierre'a Bourdieu (2007), mianowicie honor. Sprawą honorową, jak zauważa Bourdieu, pisząc o społeczności Kabylów w Algierii, jest nie tylko o d p o w i e d ź na wy¬ zwanie (np. na o b r a z ę ) , ale także swego rodzaju rywalizacja, mająca na celu pub¬ liczne zaprezentowanie swojego majątku za p o m o c ą np. gościnności i wymiany darów 1 1 . Wesele jest oczywiście jedną z okazji do takiej rywalizacji (Bourdieu 2007, s. 23-58). Jest zarówno materialnym, jak i niematerialnym wyznacznikiem prestiżu, ponieważ istotna jest nie tylko jego wystawność, ale również pozycja społeczna spowinowacających się rodzin. Prestiż peczalbarów wyraża się w materialnym dobrobycie, który demonstruje się przede wszystkim przez budowę nowych, okazałych d o m ó w , wznoszonych za pieniądze zarobione za granicą lub za zaciągnięte tam kredyty. D o m bowiem, jak pi¬ sze Ewa Pieszczyk (za: Carl-Ulrik Schierup i Alexandra A l u n d ) , to nie tylko najbar¬ dziej widoczny symbol społecznego awansu rodziny, ale przede wszystkim jeden z tradycyjnych p r z e d m i o t ó w prestiżu (Pieszczyk, w druku). M i m o że de facto nikt w nim na stałe nie mieszka i przez większość roku pozostaje on pusty, ambicją każ¬ dej peczalbarskiej rodziny jest wybudowanie takiego domu. Ponadto domy c z ę s t o pozostają niewykończone, g d y ż ich właścicielom brakuje pieniędzy. Samo jednak r o z p o c z ę c i e budowy jest już wyznacznikiem prestiżu, a także zapewne zaspokoje¬ niem potrzeby posiadania domu w ogóle. Jak wspomniałam, życie we W ł o s z e c h jest traktowane jako tymczasowe, jako pewien środek (zarabianie pieniędzy) do celu, którym jest korzystanie z życia w Macedonii. 11 O tym samym o wiele wcześniej pisał Marcel Mauss w klasycznym już Szkicu o darze (1973). 406 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Prestiż peczalbara konstruują również jego niematerialne atuty. Jest to mianowi¬ cie posługiwanie się w Macedonii językiem włoskim lub wplatanie włoskich słów w zdania macedońskie (bądź tureckie czy albańskie) i czasem trudne do zweryfi­ kowania przez miejscowych narracje o korzystaniu z życia (użiwanie) we Włoszech. Istotne jest w t y m momencie ważne w tamtejszej kulturze pojęcie szetanie. Do¬ słownie wyraz ten oznacza spacerowanie, chodzenie 1 2 , jednak w zależności od kon­ tekstu można go przełożyć jako włóczenie się, chodzenie bez celu. Szetanie to nocne wypady do miasta czy nad jezioro, przesiadywanie w kawiarniach i ogólnie - użiwa­ nie (korzystanie z życia). O ile taki s p o s ó b spędzania wolnego czasu jest akceptowa¬ ny w przypadku mężczyzn (zwłaszcza młodych, nieżonatych), o tyle słowo szetanie użyte w stosunku do młodych, niezamężnych kobiet zyskuje silny podtekst seksu¬ alny: dziewczyna, która szeta, to mniej więcej tyle, co po polsku wulgarnie „puszcza się". Takie znaczenie odnosi się również do mężatki, ale tu pojawia się jeszcze jeden kontekst - szeta, a więc spotyka się z różnymi ludźmi we wsi, ergo zna i roznosi miejscowe plotki. Ponadto mężatka, która szeta, nie jest d o b r ą gospodynią, ponie¬ waż marnuje czas na plotkach, zamiast zajmować się domem. Takie samo wyjaśnie¬ nie pojawia się czasem w stosunku do żonatych mężczyzn, którzy szetają, a więc trwonią pieniądze, które powinni przeznaczać na utrzymanie rodziny. Szetanie to również przechadzanie się w celu zademonstrowania swojego stroju, nowego modelu samochodu czy telefonu. Peczalbari, zwłaszcza młodzi chłopcy pre­ zentują w Zupie m o d ę , którą wynieśli z W ł o c h - mocno nażelowane włosy obcisłe koszulki i spodnie, liczne ozdoby w postaci cekinów, błyszczących pasków i biżute­ rii, a także ubrania w jaskrawych kolorach, np. różowym. Prestiż peczalbara budowany w kraju pochodzenia wynika w pewnej mierze z tego, że w kraju przyjmującym jest on marginalizowany - jak pisze Rhacel Salazar Parenas (2001), dla kraju przyjmującego migrant jest p o ż ą d a n y m pracownikiem, ale odrzucanym obywatelem. Nie oznacza to automatycznie, że marginalizacja we Wło¬ szech zwiększa prestiż migrantów w Macedonii, ale po pierwsze, peczalbari, w związ¬ ku z niskim statusem za granicą, mogą budować swoją p o z y c j ę jedynie w kraju po¬ chodzenia. Po drugie, co już zostało powiedziane, samo bycie peczalbarem jest tradycyjnie uznane za prestiżowe. Peggy Levit z kolei, którą interesują migranci z miejscowości Miraflores z Dominikany do Stanów Zjednoczonych, pisze, że dzięki aktywności transnarodowej migranci m o g ą b u d o w a ć poczucie własnej wartości na statusie, jaki uzyskują w kraju pochodzenia. Status ten jest zdobywany dzięki środkom materialnym i doświadczeniom z kraju przyjmującego (Levitt 2001, s. 20). „Migranci - pisze Levitt - są aktywni w swojej ojczyźnie, ponieważ nie są w stanie osiągnąć pełnego społecznego uczestnictwa w Stanach Zjednoczonych" (Levitt 2001, s. 19). Podobna jest sytuacja macedońskich peczalbarów migrujących 12 W podobny sposób Tone Bringa konceptualizuje bośniackie pojęcie hodati - też dosłownie 'chodzić, spacerować' (Bringa 1995, s. 88-91). 407 �Karolina Bielenin-Lenczowska do Włoch. Większość z nich nie integruje się ze społeczeństwem kraju przyjmują­ cego i pozostaje, jak pisze Levitt, recipient observers (Levitt 2001, s. 57), którzy nie pracują poza domem i obracają się jedynie w środowisku swoich rodaków. W i e d z ę o społeczeństwie kraju przyjmującego zdobywają od innych lub z mediów. Przykła­ dem takich migrantów są przede wszystkim kobiety ale także wielu mężczyzn, pra­ cujących we własnej firmie lub u krewnych czy znajomych z kraju pochodzenia. Organizacja wesela jest jednym z wyznaczników prestiżu rodziny a przede wszystkim głowy rodziny, ponieważ daje możliwość zademonstrowania swojego majątku, ale także zaprezentowania gościnności. Wiele elementów o b r z ę d o w o ś c i weselnej zakłada wzajemne odwiedziny rodziny dziewczyny i chłopaka, co wiąże się z wymianą darów i ugaszczaniem. Ponadto wesele nie tylko jest wydarzeniem rodzinnym, ale obejmuje całą wspólnotę wsi, a zatem kwestią prestiżu, a także ho¬ noru (wszak wydarzenie będzie potem komentowane przez społeczność) jest przy¬ gotowanie jak najbardziej wystawnej uroczystości. Podobnie o budowaniu prestiżu przez organizację wesela pisze Tone Bringa w swojej monografii pewnej wsi (nazwanej przez autorkę Dolina) ze środkowej Boś­ ni. Autorka zwraca uwagę, że małżeństwa zawierane są na trzy sposoby: gdy ro­ dziny państwa młodych wcześniej umawiają się na określoną datę, o której informa­ cja dociera do wszystkich mieszkańców wsi (nie trzeba ich specjalnie zapraszać); poprzez ucieczkę (o takim sposobie piszę poniżej) oraz tzw. fikcyjną ucieczkę. Małżeństwo przez ucieczkę polega na t y m , że rodzice młodych nie wiedzą o związ­ ku lub się na niego nie zgadzają i panna młoda ucieka - tradycyjnie zawsze przez okno - do czekającego na nią chłopaka. Dopiero na następny dzień młodzi ob¬ wieszczają rodzicom swoją decyzję. W t y m przypadku nie organizuje się wesela, a jedynie skromne przyjęcie dla najbliższych krewnych. Z kolei zawarcie małżeństwa, którego data została ustalona wcześniej, wiąże się z organizacją uroczystości, na której pojawiają się wszyscy mieszkańcy wsi lub przynajmniej przedstawiciele każ­ dego domu. Takie wesele jest, jak pisze Bringa, przede wszystkim okazją do poka¬ zania się i zaprezentowania swojego majątku. Wiąże się to z ogromnymi kosztami, a zatem najczęściej wybierana jest trzecia droga - coś, co Bringa nazywa małżeńst¬ wem poprzez fikcyjną ucieczkę (fictive elopement). Odbywa się całe zwyczajowe wy¬ mykanie się dziewczyny z domu przez okno do chłopaka, rodzice udają, że o ni¬ czym nie wiedzą, jednak wiedzą nie tylko oni, ale i cała wieś. W takim przypadku wesele się odbywa, jego organizatorzy mogą się pokazać mieszkańcom wsi, jednak skala uroczystości jest znacznie mniejsza niż tej, o której mówi się otwarcie (Bringa 1995, s. 121-122). W Centar Zupie podczas mojego pobytu nie został zawarty żaden związek po­ przez ucieczkę, chociaż takie również się zdarzają. Na przykład w ten s p o s ó b jeden z moich miejscowych kolegów, Albańczyk z Debaru, wymusił na rodzicach swojej dziewczyny z g o d ę na małżeństwo z nim. Dziewczyna pochodziła ze znacznie bo¬ gatszej rodziny niż on, a ponadto była nieletnia. Jednak oboje postanowili, że chcą 408 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii być razem, więc pewnego dnia dziewczyna wyszła z nim i nie wróciła na noc. W związ¬ ku z t y m rodzice musieli się zgodzić na związek, inaczej dziewczyna zostałaby uzna¬ na za zhańbioną. Wprawdzie nie godzili się na ślub córki i zgodnie z tradycją nie powinno być wesela lub powinno być ono bardzo skromne, postanowili jednak, że uroczystość o d b ę d z i e się zgodnie z ich statusem materialnym. A zatem chłopak mu¬ siał stanąć na wysokości zadania i wyłożyć ogromną sumę pieniędzy na złotą biżu¬ terię dla narzeczonej (około 5 tysięcy euro), a jego rodzice musieli obdarować sy¬ nową kosztownymi prezentami i sprostać wymianie darów. Podsumowanie Tradycyjna na Półwyspie Bałkańskim migracja mężczyzn - peczalba - mimo zmiany swojego modelu nadal pozostaje sezonowa i męska. C h o ć obecnie wyjeżdżają całe rodziny, to zwykle jednak tylko mężczyzna pracuje zarobkowo, a miesięczny pobyt w kraju pochodzenia określany jest jako „powrót". W t e d y to organizowane są najważniejsze uroczystości rodzinne, w t y m wesela. U r o c z y s t o ś ć weselna musi speł¬ nić kilka w y m o g ó w : ma o d b y ć się zgodnie z tradycją, małżonkowie powinni pocho¬ dzić z tej samej miejscowości lub najbliżej okolicy, a ceremonia powinna być obser¬ wowana i komentowana przez lokalną s p o ł e c z n o ś ć . Wesele w Centar Zupie w zachodniej Macedonii jest jednym z wyznaczników prestiżu jego organizatorów. Prestiż jest pojęciem związanym z pojęciem męskości, a wyznaczają go cechy zarówno materialne, jak i niematerialne. Wśród tych pierw¬ szych należy wyróżnić drogie, bogate domy, które peczalbari budują za pieniądze zarobione we Włoszech, a do których przyjeżdżają zaledwie na jeden miesiąc w ro¬ ku. Prestiż, zwłaszcza młodych mężczyzn, wyznaczają również drogie samochody, najnowsze modele telefonów komórkowych czy markowe ubrania. Niematerialnymi wyznacznikami prestiżu są zaś: posługiwanie się w Macedonii językiem włoskim, używanie włosko brzmiących imion-pseudonimów oraz snucie opowieści o nieogra¬ niczonej swobodzie m ę ż c z y z n i wysokich zarobkach. Wesele organizowane przez peczalbarów w Macedonii jest wyznacznikiem pre¬ stiżu zarówno materialnym, jak i niematerialnym. Liczą się bowiem wysokie koszty uroczystości, a także (co zresztą w znacznej mierze jest związane z materialnym statusem) pozycja spowinowacających się rodzin. M i m o że obecnie raczej nie spo¬ tyka się aranżowanych małżeństw, to jednak rodzice podejmują ostateczną d e c y z j ę d o t y c z ą c ą w y b o r u partnerów. Koszt nawet przeciętnego wesela jest na tamtejsze warunki ogromny, a te części uroczystości, które mają na celu zademonstrowanie majątku, odbywają się w publicznej przestrzeni wsi lub na podwórkach tak, aby mogły być obejrzane i skomentowane przez sąsiadów. 409 �Karolina Bielenin-Lenczowska Bibliografia Basch L. Schiller N . G., Blanc C. S. 1995 From Immigrant to Transmigrant: Theorizing Transnational Migration, „Anthropo- logical Quarterly", v o l . 68, nr 1 Bourdieu P. 2007 Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, Kęty Bringa T. 1995 Being Muslim the Bosnian Way. Identity and Community in a Central Bosnian Village, N e w Jersey Crwenkowska I . 2000 Zenata wo semejniot i jawniot żiwot - po primerot na sełoto Mełnica, „EtnoAntro- poZum" Czyżewska M . 2009 Młodzi mężczyźni z Centar Żupy o kobietach: koleżanka, siedztwo w obliczu konfliktu. Relacje kochanka, żona..., w : Są­ społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, red. K. Bielenin-Lenczowska, Warszawa Hausmaninger A . 2005 The Construction a Macedonian of Identities in a Trans-Local Context. Inter-Ethnic Relations in Village During Socialism and Transition, http://www.sant.ox.ac.uk/esc/esc-lectures/hausmaninger.pdf ( d o s t ę p 28.04.2010) Hristow P 2005 The Market and the Piazza for Hired Hand in Sofia as Places to Exchange Cultural Stereotypes, „Ethnologia Balkanica" nr 9 2008 Family and migrations in the Balkans Family Strategies in the Balkans (i9th and 20th century), w: Social Behaviour and (i6th - 20th Centuries), Bucharest L e v i t t P. 2001 The Transnational Villagers, Berkeley, Los Angeles Mauss M . 1973 Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społecznościach archaicznych, w : Socjo¬ logia i antropologia, Warszawa O r t n e r S. B., W h i t e h e a d H . (red.) 1981 Sexual meanings: the cultural construction of gender and sexuality, Cambridge, N e w York Petreska W 2000 Dewerot — posrednik wo sroduwanieto na dwe semejstwa, „ E t n o A n t r o p o Z u m " 410 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Pieszczyk E. 2008 Ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Żupy (zachodnia Macedonia) do Włoch, praca licencjacka, archiwum I E i A K U W 2009 Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Żupy do Włoch, w: Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, red. K. Bielenin-Lenczowska, Warszawa Saitowski I . 2001 Swadbeniot obred kaj islamiziranite makedonci od seło Brosztica, praca dyplomowa napisana p o d kierunkiem A n e t y Swetiewej, Skopje Sinanoska F 2007 Swadbenite obredi i pesni od sełoDołno Koliczani, w: Researches in Musicology musicology http://mmc.edu.mk/IRAM/Conferences/XIVConf/ and Ethno- Sinanoska.pdf ( d o s t ę p 21.11.2008) Yanagisako S.J., Collier J.F 2007 O ujednoliconą analizę antropologiczna, t . 1 . Organizacja płci kulturowej i pokrewieństwa, w : Qender. Perspektywa społeczna, red. R.E. H r y c i u k , A . Kościańska, Warszawa Zadrożyńska A. 1995 Semejni obredi. Sporedbena monografija na połskite seła Pientki to seło Jabłanica, Skopje. 411 i Twarodi i makedonsko- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be57c4b45ae9db625ef1779760255d8d.jpg b3d3442e3e2c0832367d9b2546118546 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bae671ebb6f6ab9fc669d6ba2e5e3e96.jpg 628464268f163d257f8a1e74fb258181 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż górski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; grunt rolny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają pejzaż górski (1,2) - łąki i pola w okolicy wsi Brzegi; widoczna jest struktura użytków Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.11.1_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.11.2_01 Brzegi grunt rolny łąka okolice Nowego Targu Podhale rolnictwo struktura użytków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9018b15d439f46329222743842d23fd.jpg 8448e8229993d7e8c5ebb550531d5ba7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż górski we mgle z szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają szałas pasterski na tle gór. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.9.3_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Rówień za Wodą szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/710ab08e2a7271f32ac97c247e76c2d9.jpg a992559c596772ae7b46f6bf03b8c5e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż górski z szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski, przed którym widać dwa psy. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.2.11.1_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Podhale szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/961fa15d32adf6f755efd48423e4122b.jpg 3969f4abcc514bfdb65615509e50d7ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż górski z szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.9.6_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Rówień za Wodą szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60008f15f9ec77da367bb49180006837.jpg b35dfbc34342906a73932f3a5de6ef07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż górski z zabudowaniami drewnianymi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia budynki gospodarcze (szopy) Uwagi: - lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.10.1_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Dolina Chochołowska szopa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b4979418177e3708c301aca4ec27d0a.jpg a2dfea08840425b43198c48722850f9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż górski z zagodą dla owiec / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zagrodę dla owiec. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.4.6.1_01 Dolina Chochołowska hodowla zwierząt pasterstwo pastwisko wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cfaa6fed6dd53659dd183db8ec8e6c2a.jpg fa6f1da3bbcf65e57af9cb3d205eb583 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż nad rzeką Wieprz / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tarzymiechy (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia brzegi rzeki Wieprz. Uwaga:- w odległości 5 km od siebie znajdują się trzy wsie Tarzymiechy Pierwsze, Tarzymiechy Drugie i Tarzymiechy Trzecie, stąd lokalizacja miejscowości Tarzymiechy na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.3.2.1_01 okolice Zamościa rzeka Tarzymiechy transport wodny Wieprz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fac8800ddc6deb67f06f96a33860ebe1.jpg 7a8caf30089b67913a734d903c4ef439 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6870e9919af6e58815ebb552cea9f89a.jpg c5dab3de8f8b515f51ed1c0e0ee419d5 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b48ec8dc56e57a3d32f22ec283d5f398.jpg 664083a5330c3d102e3b4f8c01c3300d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski Podhala (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają drogę wiejską (1) ogólny widok wsi (2, 3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.2.4_01 PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.2.5_01 PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.2.3_01 formy osadnicze Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3fc7b32be7a72e058e3ce115f4ae926.jpg 9950c1106a7b0087a1aeee0a9ee2b479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski (widok ogólny) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia część wsi Murzasichle - Budzowy Wierch Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.6.4_01 formy osadnicze grunt rolny Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79539587c5da6a697055f5ed15ff0720.jpg 101d5593b76c0b8c8fb450382c5087e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; krajobraz wiejski ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia widok ogólny wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.14.2_01 formy osadnicze Futoma krajobraz wiejski okolice Rzeszowa osadnictwo osadnictwo wiejskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4afd2914a11a70189543741eae735d23.jpg f2639d48169832075affe5952e070f31 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6531fd7f60346e122671738ec62d8112.jpg 755b3b388e72b751be755890017fe146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource osadnictwo ; formy osadnicze ; Pomorze Description An account of the resource dwie fotografie przedstawiają widok na wieś Krojanty widziany od strony pól uprawnych, w oddali zabudowania wiejskie. Zdjęcia zrobione w różnych oświetleniach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.8.5_01 PAE_FNK_17.14.II_K.5.9.1_01 formy osadnicze Krojanty okolice Chojnic osadnictwo pejzaż wiejski wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86170414e034414c19bc558619e26037.jpg edd012491d00f7ba042e63fda3820c72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia strukturę użytków Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.1.4_01 Murzasichle okolice Nowego Targu rolnictwo struktura użytków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c10b420b6435259c8c9312aa5f336659.jpg 4a618a1017e8c172b863c02917fae366 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wdzydze Kiszewskie (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia na pierwszym planie płot sztachetowy; widać także drogę prowadzącą na pole Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.XI_J.4.14.1_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody ogrodzenie okolice Kościerzyny płot płot sztachetowy Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11cfde9ef859fca5bceb002fe3b2975a.jpg 7fd0bd95d5d8f063ba0f1817f4f691f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski nad rzeką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia grunty rolne i las widoczne tuż przy wsi, widoczna jest struktura użytków Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.14.2_01 grunt rolny las okolice Szamotuł rolnictwo struktura użytków Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efb015f21b3fb05054037ce016f9e216.jpg ef3c3876bdbc03ffb6e9c8ea6cc5ae74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski widziany od od strony drogi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.13.5_01 droga formy osadnicze okolice Jarosławia osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4cd016ac3e13332ac0bd8129959da77.jpg 75eb29eac647c5c8a877e684205b215c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c71ee1e1fc7db3ba71cf8f638226719.jpg 58085200e2af2242ba6bc4922103f704 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski z drewnianym wiatrakiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek przemysłowy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany wiatrak Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.2.15.2_01 PAE_FNK_32.35.XV_H.2.15.3_01 budownictwo wiejskie budynek przemysłowy Futoma okolice Rzeszowa wiatrak https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3baebe8ff392c304ee8ed9b4d7c21b2.jpg 249b13d59c78fbeba3fcfa797fbf9df7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski z widokiem na góry / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia ogólny widok wsi i zabudowania drewniane, w oddali widać Tatry Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.4.1_01 formy osadnicze Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60043e46d8eaed0c56fc51f26ee872d3.jpg 4b1a337d8d2ab3d51dcd859f2cf4526c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wiejski z zabudowaniami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Taras (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zespoły budynków ; Łodzkie Description An account of the resource fotografia przedstawia zabudowania wiejskie od strony rzeki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.28.XV_F.5.6.3_01 budownictwo wiejskie krajobraz kulturowy okolice Końskich Taras zagroda zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7f22a62a988a2b1bd8bfd05a24d94f2.jpg afec4b859111861bb6fb6d395ddff684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wsi podhalańskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia widok na Bukowy Wierch (zachodnia część Murzasichla) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.3.2_01 formy osadnicze Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4a52b4b4094e330ec0e4ac117be37a1.jpg 50e218352e134b8f7e9b694efc72566a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż wsi z widokiem na zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zespoły budynków ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia widok na zagrody Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.4.12.5_01 budownictwo wiejskie Dzianisz okolice Nowego Targu zagroda zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82ff02649cd10d205dad674e64427656.jpg 5e59d35db73baa7a05ad45d2160728db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż z drogą wiejską / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę wśród drzew Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.11.2_01 droga droga wiejska formy osadnicze Komańcza krajobraz okolice Sanoka osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eea7e49afa0b2746e80009aa025173e0.jpg 0c9be36351a2b280c9d6927167fe2db4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż z kapliczką/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia krytą gontem kapliczkę słupową stojącą przed wsią Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_B.5.5.1_01 - Dzianisz kapliczka mała architektura sakralna okolice Nowego Targu religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60781942c126df3768aa88a1373b95d1.jpg 7cb0cefe4f7c1f5ac212db42e62d2d04 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pejzaż z kładką nad rzeką Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Winduga (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; przeprawy ; krajobraz kulturowy Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kładkę przez rzekę, na tle rozlewisk i bagien Uwagi:- Winduga jest obecnie dzielnicą Klementynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.XV_F.5.8.3_01 krajobraz kulturowy okolice Piotrkowa Trybunalskiego przeprawy Winduga https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd21fc87e9497a81a6659d3b3d260b7.pdf f885c19c421701b1bf32f1637035dac2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3179 Title A name given to the resource Pejzaż z pamięci (referat z sesji) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Czyżewski PEJZAŻ Z PAMIĘCI CZYLI W SPRAWIE N I E D O K O Ń C Z O N E G O PRZYPISU , , I t e m słyszeliście, że Jeruzalom loży w ś r o d k u ś w i a t a . K i e d y więc j a d ą s t a m t ą d n a w s c h ó d tyle dni ile po­ trzeba, aby s t ą d dotrzeć do Jeruzalem osiągają g r a ­ nice tamtego ś w i a t a . . . " (sir J o h n Mandeville) 1 P r z y z n a j ę , że niejasna p r z e w r o t n o ś ć k r y j ą c a się za tym t y t u ł e m jest trochę n i e z r ę c z n y m zaproszeniem do lektury, jeśli jodnak, drogi czytelniku, zaufasz autorowi i dasz w i a r ę , że nie tylko s k ł o n n o ś ć do krygowania się przed T o b ą p o d y k t o w a ł a m u te s ł o w a , to u kresu w ę d r ó w k i , do której Cię teraz namawiam, odnajdziesz b y ć m o ż e w y t ł u m a c z e n i e . Locz zanim skierujemy się na w ł a ś c i w y trop, p o z w ó l , żo w y j a ś n i ę jedno s ł o w o , które w dalszoj części tego szkicu powróci wielokrotnie w r ó ż n y c h kontekstach. Droga (bo o niej tu mowa) symbolizuje p o s z u k u j ą c e d ą ż e n i e Podobne temu zdanie usłysza­ ł e m k i e d y ś n a w y k ł a d z i e prof. W ł a d y s ł a w a S t r ó ż e w s k i e g o , po­ ś w i ę c o n y m filozofii Parmenidesa. U ś w i a d o m i ł e m sobie wtedy, że wszechobecna w dziejach m y ś l i metafora drogi oznacza coś w i ę c e j n i ż tylko p u s t ą figurę retoryczną z d o l n ą p r z e m y c i ć k a ż d ą treść. I jeśli przedmiot tego szkicu zmusza mnie wręcz, bym m ó w i ł o „ d r o d z e " , to to nie znaczy wcale, że „ w ę d r ó w k a " jako swego rodzaju p o s t ę p o w a n i e badawcze, które t u p r o p o n u j ę , wprost w y n i k a z przedmiotu. Przeciwnie, w i ą ż ą c się z nim, jednocześnie zachowuje a u t o n o m i ę i pozostaje m e t a f o r ą . N a l e ż y u t r z y m y w a ć w ł a ś c i w ą m i ę d z y nimi r ó w n o w a g ę ; tzn. nie trak­ t o w a ć metafory n a prawach niewygodnego ś w i a d k a naszej b e z r a d n o ś c i interpretacyjnej, lecz u ś w i a d o m i ć sobie, że dopiero metafora u m o ż l i w i a interpretację. P o r u s z a j ą c się w obszarze metafory, w c z y t u j ą c się w n i ą r ó w n o c z e ś n i e w j a k i m ś stopniu w s p ó ł t w o r z y m y jej sens. Podobnie jest z m e t a f o r ą drogi. Jakie­ kolwiek poszukiwania intelektualne zawsze c z e r p a ł y rozmach z przestrzeni, p o n i e w a ż w niej dynamizuje się j ę z y k . Nie m o ż n a sobie nawet w y o b r a z i ć takiego d ą ż e n i a do „ ł a d u " , k t ó r e m u z a b r a k ł o b y perspoktywy drogi —• „ d r o g a odkrywa, otwiera". Często jednak przechodzimy mimo niej, nie zdając sobie sprawy z jej istnienia. To prawda, że droga „ o d k r y w a " , ałe dopiero pod warunkiem, że się ją z a u w a ż y . I tu tkwi źródło niepokoju, nie tylko filozoficznego, bowiem k a ż d a sztuka interpretacji wymaga takiego zadziwienia, refleksji, a więc zatrzymania się nad c z y m ś . marytaninie ( V wiek): „ W skutek sprzeniewierzenia się A d a m a , l u d z k o ś ć straciła prawo bytu w raju, miejscu wysoko p o ł o ż o n y m , spokojnym, wolnym od cierpień i cudownym, które słusznie nazwano tutaj Jeruzalem, g d y ż nazwa t a oznacza „ p o k ó j B o ż y " . I zstępuje ona do J e r y c h a , krainy pustej i z a p a d ł e j , w której u p a ł jest d u s z ą c y . Jerycho, to g o r ą c z k o w e ż y c i e ś w i a t a , ż y c i e o d r y w a j ą c e od Boga i p o c i ą g a j ą c e w dół. Ogień najbardziej bezwstydnych p r z y j e m n o ś c i powoduje w nim d u s z n o ś ć i wyczer­ panie." 3 T a pesymistyczna wizja d o c z e s n o ś c i zyskuje sobie aspokt 2 W r a c a j ą c do etnologii, najlepiej p r z y b l i ż y nam to zjawisko Złota Gałąź Frazera. Otwiera ją, pozornie nieistotny, antyczny r y t i na dalszych kartach d z i e ł a b ł y s k a w i c z n i e przeradza się w i s t n ą l a w i n ę c y t a t ó w , o d n i e s i e ń , p r z y p o m n i e ń . E t a p po etapie ś c i e ż k a interpretacji wprowadza c z y t a j ą c e g o w rozległy ś w i a t z n a c z e ń . R o z w i j a j ą c y się w ą t e k nie powoduje r o z ł a d o w a n i a n a p i ę c i a lecz p o t ę g u j e je. Nic więc dziwnego, że „ m i m o wszystko" Złota Gałąź z a c h o w a ł a do dzisiaj s w o j ą p i e r w o t n ą ś w i e ż o ś ć i nadal inspiruje. Pobudza z w ł a s z c z a tych, k t ó r z y p o s z u k u j ą odpowiedzi nie tyle na pytanie — „ c z y m jest etnografia?", ile — „ j a k ą w a r t o ś ć m o ż e m i e ć dla etnografa jej uprawianie?". Mam n a d z i e j ę , że w ten s p o s ó b u s p r a w i e d l i w i ł e m tok wywo­ du, k t ó r y z a p r e z e n t u j ę p o n i ż e j . D ° w y j a ś n i e n i a pozostało nam jeszcze drugie znaczenio „ d r o g i " . Odnajdujemy je r ó w n i e c z ę s t o w filozofii greckiej, j a k i w m y ś l i chrześcijańskiej, mimo iż nie odnosi się już do „drogi prawdy". B e z w z g l ę d u n a to jak p o j m o w a ć „ z b a w i e n i e " , „ d r o ­ ga" w wizji chrześcijańskiej t a k ż e stanowi jego o d w r o t n o ś ć , a więc „ u p a d e k " . D l a p r z y k ł a d u o d w o ł a m się do fragmentu homilii Sewera z Antioohii z a t y t u ł o w a n e j O Miłosiernym Sa- pozytywny dopiero w o g ó l n y m planie zbawienia. Tymczasem jednak p i ę t n o grzechu A d a m a sprowadza jego potomnych w chao­ tyczny dół, gdzie „ g o r ą c " i „ d u s z n o ś ć " przepełniają ich ż y c i e cierpieniem. N a podobne skojarzenie „ d r o g i upadku" z pierwiastkiem „ d u s z n o ś c i " i „ g o r ą c z k o w o ś c i " zwrócił u w a g ę W ł a d y m i r Topo­ rów w ciekawej analizie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Poprzez ustalenie etymologii n i e k t ó r y c h s ł ó w , szczególnie prze­ s y c a j ą c y c h j ę z y k powieści, T o p o r ó w doszedł do wniosku, że Zbrod­ nia i kara rozwija archetypiczne przedstawienia chaosu i kos­ mosu, t k w i ą c e korzeniami w opozycji wedyjskich s ł ó w „ a m h a s " i „ u r u loka". Pierwszo oznacza „resztki chaotycznej w ą s k o ś c i , ślepego z a u ł k a , braku dóbr z a r ó w n o w strukturze makrokosmosu, jak i duszy c z ł o w i e k a " , drugie natomiast — „szeroki ś w i a t " . * T a k zrekonstruowana opozycja jest dla Zbrodni i kary o s i ą jej dynamiki. Uczestniczy w w ę d r ó w c e Raskolnikowa po Peters­ burgu i wyznacza kierunek jego ewolucji etycznej. Zapewnia osobowości t ę pełnię c z ł o w i e c z e ń s t w a , której nie m o ż n a o s i ą g n ą ć inaczej, j a k poprzez p e ł n ą jej u t r a t ę . Tyle Dostojewski. Chociaż nie określiłem jeszcze wszystkich a s p e k t ó w „ d r o g i " , k t ó r ą przyjdzie nam p r z e m i e r z y ć , n a d e s z ł a już pora, aby wyzna­ c z y ć jej p o c z ą t e k . W dalszej części wspomnianej analizy T o p o r ó w dorzuca do opisu „ ś r o d k a " jeszcze jedno spostrzeżenie. Otóż nie d o s y ć , że owo „ c e n t r u m c i e m n o ś c i " jest duszne, w ą s k i e , to jeszcze na dodatek — żółte. Czy jest się czemu d z i w i ć ? Czy przejawiająca się m e l a n c h o l i ą „ n a t u r a l n a reakcja" na widok p o ż ó ł k ł y c h tapet, kryje jeszcze coś poza s o b ą ? O c z y w i ś c i e m o ż n a u z a s a d n i ć to c i ą g i e m skojarzeń t y p u : żółte — pożółkłe — u w i ą d — destrukcja — śmierć i pewnie stąd w ł a ś n i e p r z y g n ę b i e n i e . Ale po cóż s t a w i a ć pytania, skoro o d p o w i e d ź jest już gotowa, tzn. „ u z a s a d n i o n a " . M u s i a ł e m je odrzucić, tak j a k to zrobił T o p o r ó w , gdy p o p r z e s t a ł jedynie n a stwierdzeniu z w i ą z k u m i ę d z y „ c h a o t y c z n y m ś r o d k i e m " a s z c z e g ó l n ą k o l o r y s t y k ą . W przypisie do tej uwagi czytamy: „ n a p r z y k ł a d : ż ó ł t y kolor tapet, ż ó ł t e meble, ż ó ł t e ramki u sta­ ruchy, żółte meble u Porfirego, ż ó ł t a woda w kantorze; blada zżółkła cera Raskolnikowa i K a t a r z y n y Iwanowny".* W y d a ć b y się m o g ł o , że ten „ n i e d o k o ń c z o n y przypis" Toporowa prowadzi nas w ś l e p ą uliczkę. P r z y z n a m , że i j a tak m y ś l a ł e m aż do chwili, kiedy w moje ręce trafił inny tekst —• d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y p a m i ę t n i k niemieckiego p o d r ó ż n i k a P a u l a Harro H a r r i n g a . Jogo charakterystyczny rys ponownie o d s y ł a nas do symboliki koloru ż ó ł t e g o . S z c z e g ó ł ten, j a k obraz utajony 6 75 I �w kliszy fotograficznej, pewnie u m k n ą ł b y m i , gdyby nie w c z e ś ­ naszego wozu. T o b y ł o wszystko — poza t y m s t ę s k n i o n y wzrok niejsza lektura a r t y k u ł u Toporowa. d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć. Zatem nie pozostaje nic innego j a k , k o r z y s t a j ą c z usług Gnębiło mnie pragnienie, poleciłom więc pocztylionowi, by nowego przewodnika, ruszyć w dalszą podróż. Zawiedzie nas zatrzymał ona do K r ó l e s t w a Kongresowego, w k t ó r y m ten romantyczny prawdziwie świeżej wody. Milcząc z b o c z y ł nieco w lewo, w po­ peregrynator z a w i t a ł w roku 1828. Pobudki, jakimi się kierował, bliże jednej ze strzech, g ł ę b o k o osuniętej nad r o z p a d a j ą c ą się w y p ł y w a ł y z klimatu epoki. Nie dziwimy się przeto, że p e ł e n lepianką. wziuszającej naiwności „postanowił podjąć zaszczyt służby w wojsku polskim", które j a k głosiła prasa niemiecka g o t o w a ł o w ó z przed szynkiem dla pokrzepienia się łykiem To b y ł a pierwsza, tzn. p i e r w s z o r z ę d n a gospoda. Wysiadłem, zapytałem, co m o g ę d o s t a ć , bo przecież — się w ł a ś n i e do walki z T u r k a m i . I chociaż na miejscu pogłoski stosownie do przywileju o b e r ż y s t y — nio m o g ł e m o k a z a ł y się f a ł s z y w e , fatum, które zaciążyło nad losem Harringa tylko na szklance wody. Kobieta — któroj opisowi sprzeciwiają poprzestać b y ł o n i e u b ł a g a n e . Trafił więc do armii, a ściślej m ó w i ą c zwerbo­ się prawa estetyki — z d a w a ł a się b y ć g ł u c h o n i e m a i wreszcie wano go tam pod przymusem i , co jeszcze bardziej rozmijało o d p o w i e d z i a ł a , że nie posiada nic innego poza w ó d k ą . się z jego planami, b y ł a to armia nie polska a rosyjska. Odsłużył W ó d k ę , a — na wszelki wypadek — t a k ż e t r o c h ę wina m i a ł e m w niej dwa lata, p o d e j m u j ą c w m i ę d z y c z a s i e szereg prób wy­ z sobą, ale m ó j język p r a g n ą ł świeżego p ł y n u , p o p r o s i ł e m przeto, dostania się z Polski. Wszystkie s p a l i ł y na panewce. Został zadowolony, o szklankę czystej wody. po nich ślad w p a m i ę t n i k u , gdzie czytamy: „ P o l s k a wydała D o b r ą r a d ą nie n a l e ż y g a r d z i ć : kobieta z a p r o w a d z i ł a mnie, m i s i ę (...) p e ł n ą słoniny p u ł a p k ą na myszy (świń t a m dosłownie brodząc przez b ł o t o i g n ó j , na oddalone o kilka k r o k ó w po­ i w p r z e n o ś n i nie brak), do której bardzo ł a t w o m o ż n a się wśliz­ dwórze i w s k a z a ł a mi s t u d n i ę — o k r o p n ą j a m ę , o t o c z o n ą poręczą n ą ć , ale c a ł y problem pologa na t y m , by się s t a m t ą d w y d o s t a ć . z trzech desek, o b l a n ą brunatnym sosem. Z głębi studni d o b y w a ł P r z y w y j ś c i u w s z ę d z i e m o ż n a uderzyć nosem o druty, na k t ó r y c h się fetor niejeden u t k n ą ł . " 7 Dopiero po ciężkiej kontuzji, jako nieprzydatny dla celów wojskowych, u z y s k a ł Harring obiekt żółtej posoki, ściekającej po s p l e ś n i a ł y c h grzybach, p o k r y w a j ą c y c h glininą c e m b r o w i n ę . zezwole­ — Czy to wasza studnia, dobra kobieto ? —• z a p y t a ł e m na nie na w y j a z d . Po powrocie do Niemiec, w 1831 г., w y d a ł ksią­ p o ł y z u ś m i e c h e m , na p o ł y wzruszony t ą l u d z k ą n ę d z ą , która tu żeczkę z a t y t u ł o w a n ą n a z y w a ł a się ż y c i e m . rosyjskim. Wspomnienia o Polsce pod panowaniem Zawiera ona wnikliwy, do dziś b u d z ą c y zgrozę, opis stosunków między władzą a społeczeństwem Kongresówki. — T a k , to jest, j a k pan widzi, studnia, ale wiadro znajduje się w głębi, a drąg jest z ł a m a n y . P o w r ó c ę do niego p ó ź n i e j , a tymczasem p o s ł u c h a j m y j a k H a r ­ Z p e ł n y m rezygnacji spojrzeniem, które p a d ł o na g r o m a d k ę ring wspomina przekraczanie granicy tej „ k r a i n y bez powrotu". całkowicie nagich dzieci, t a r z a j ą c y c h się w piachu, w s i a d ł e m „ N i e m i e c k i czytelniku! Gdyby kaprys losu m i a ł cię k i e d y ś do pojazdu. Podczas ślimaczej jazdy m i a ł e m d o s y ć czasu na s p r o w a d z i ć do Polski i k i e r o w a ł b y ś się przypadkiem przez Wro­ ponowne p r z y g l ą d a n i e się okolicy. Bardzo m u s i a ł e m się zasta­ cław do K a l i s z a , przypatrz się d o k ł a d n i e dumnym d ę b o m w oko­ n o w i ć , czy w jakimkolwiek k r a j u poza P o l s k ą w i d z i a ł e m podobny licy Milicza, uciesz się urokiem ich zieleni, lub jeśli to b ę d z i e obraz. J a k daleko wzrok sięgał —- nic tylko p r z e s t r z e ń , w której zima, s k r z ą c y m szronem, otwórz swe serce na ten widok, p o ż e ­ z ł a t w o ś c i ą m o ż n a by w k r ó t c e s t w o r z y ć ś w i a t . gnaj się z Niemcami — ale n a s t ę p n i e zamknij swe serce, a t a k ż e Z rozpaczy p o c i ą g n ą ł e m z flaszki p o t ę ż n y łyk, nabiłem s w ó j kufer, jeśli dotychczas go nie z a b e z p i e c z y ł e ś , i bacz na k a ż d e fajkę i d u m a ł e m nad s z c z ę ś c i e m n a r o d ó w , nad dolą l u d z k ą i nad s ł o w o , j a k i na s w o j ą s a k i e w k ę , bo jedziesz do Polski. s ł o w a m i francuskiego gwardzisty, k t ó r y k i e d y ś , w tej okolicy, Zmiana krajobrazu niemieckiego na polski dokonuje eię stopniowo, jeżeli w ogóle krajobrazem m o ż n a n a z w a ć to, co nas otacza na t y m skrawku ziemi, k t ó r y stanowi z a c z ą t e k właści­ wej Polski. wśród przekleństw wykrzyknął: , , I to nazywają Polacy oj­ c z y z n ą ?" Z a p a d ł w i e c z ó r , przeszła noc. K i e d y z n a d c h o d z ą c y m po­ rankiem z b u d z i ł e m się z mojej ostatniej drzemki, b y ł o mi ciężko Polski ? — cóż m ó w i ę ! Nie m a przecież P o l s k i ! S ą jeszcze na sercu. W y d a w a ł o mi s i ę , j a k gdybym d o t a r ł na koniec ś w i a t a , j a k dotychczas, R o s j a , Prusy i Austria, nie ma jednak Polski. w miejscu, gdzie winien b y ć już zabity deskami. Z i m n y poranek Ale jedziemy, j a k szybko to m o ż l i w e , przez t ę część p a ń s t w a wiosenny ś w i t a ł na horyzoncie, ale t u nie z n a l a z ł wiosny. Cztery pruskiego, która poprzez monotonię szarzyzny doprowadzi pory roku z d a w a ł y się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie nas nad granicę rosyjską. Droga z W r o c ł a w i a do K a l i s z a jest j e d n ą z najgorszych, j a k ą kiedykolwiek przejeżdżałem — powiadam: p r z e j e ż d ż a ł e m ; prowadzi na d u ż y m odcinku przez bagna, które — jak k a ż d e bagno — m o g ł o b y dopiero s t a ć się drogą. w stanie s z c z ą t k o w y m . Powietrze, ziemia, bagniska i tylko tjde ognia, by s ł u ż y ł o na zapalenie fajki. Wreszcie, na lewo od drogi, u k a z a ł się wysoki budynek kamienny — pruski u r z ą d graniczny czy j a k się tam zwał. P o j a z d y b y ł y dostosowano do drogi, tzn. wybitnie się po- Pocztylion doręczył s w ó j papierek i szlaban p o d n i ó s ł się w górę. p o g o r s z y ł y od chwili, kiedy m i n ą ł e m p i e r w s z ą stację, z a Wro­ S k r z y p i ą c z a m k n ą ł się za nami, ten odgłos p r z e s z y ł mi serce. c ł a w i e m , dumnym miastem prowincjonalnym, b ę d ą c y m jeszcze T a k więc z n a l a z ł e m się formalnie r o z ł ą c z o n y •— odzielony w z a s i ę g u dobrodziejstw kultury... u n o s i ł e m się w tej na p o ł y od k r a j u d ę b ó w , k t ó r e w r z e c z y w i s t o ś c i o p u ś c i ł e m j u ż około p ł y n n e j bryi, na przestrzeni trzeciej stacji... Czy zdołasz sobio w y i m a g i n o w a ć , dwudziestu godzin temu. Czułem ucisk serca. Z n a j d o w a ł e m się drogi czytelniku, j a k właściwie w kraju bezpańskim, bo dopiero po przejechaniu d w ó c h , a m o ż e półtorej wiorsty od miejsoa, gdzie w i d n i a ł ostatni m ó g ł ś w i a t w y g l ą d a ć jeszcze przed jego stworzeniem ? odbywałem orzeł z czarnych i b i a ł y c h desek, u k a z a ł się d w u g ł o w y przy podróż przez P o l s k ę pod zaborem pruskim. W ś r ó d t y s i ą c a obra­ czerwonobiałej rogatce. Co za kontrast m i ę d z y granicami p r u s k ą Doskonale mogę sobie to wyobrazić, odkąd z ó w , utrwalonych w mojej p a m i ę c i , n a j w y r a ź n i e j w y ł a n i a się i r o s y j s k ą ! P r z y pierwszej ani szyldwacha, ani żołnierza, ani przede m n ą obraz, k t ó r y m o ż n a by wiernie o d t w o r z y ć za p o m o c ą jeźdźca granicznego; tu rogatka, K o z a c y , inspektorzy, strzelcy piasku, bagna, gliny, s ł o m y i wielu steit gnoju. Przede wszyst­ graniczni, herby, b r o ń . " 8 k i m jednak w mojej w y o b r a ź n i unosi się obraz pewnej wsi — Od czasów, kiedy sir J o h n Mandeville p i s a ł swój przewodnik nazwa ta dla tej najnędzniejszej z osad jest bezsprzecznie obraź- po Ziemi Ś w i ę t e j , dzieli nas wiele stuleci. Z m i e n i ł y się u k ł a d y liwa, niomniej z o w i ą ją wsią. polityczne, Niebo i chaos — oto główne t ł o tego obrazu. Ziemia nie inaczej przebiegają szlaki komunikacyjne i nikt nie traktuje d o s ł o w n i e zwrotu „ n a k r a ń c a c h ziemi". Wystarczy b y ł a jeszcze, zdajo się, stworzona, t u i ó w d z i e w i d n i a ł y rozpada­ jednak p r z y w o ł a ć taki c h o ć b y opis Harringa, by jące się strzechy, p o p ę k a n e mury gliniane i c u c h n ą c e sobie, ż e do dzisiaj ż y j e m y w świecie o ś r e d n i o w i e c z n y c h zarysach. gnoju na piasku bezdennym, 76 przesypującym s i ę przez kupy koła uświadomić T a sama intuioja geograficzna, istniejąca w m y ś l e n i u stereo- �typowym, wytycza granicę m i ę d z y zachodem a wschodem, p o d n o s z ą c j ą do rangi „ k o ń c a ś w i a t a " . Poza e k u m e n ą nie m a cywilizacji, kultury, dobrych o b y c z a j ó w , poczty z a c h o w u j ą c e j t a j e m n i c ę korespondencji itd. J e ż e l i trafi się w y j ą t e k , to t y m gorzej dla niego, p o n i e w a ż to, co „ u nas" jest normalne, t r w a ł e i dobre, „ t a m " istnieje na zasadzie diabelskiej p r z e w r o t n o ś c i , m a s k u j ą c dewiacje, niestałość i o g ó l n y chaos. W s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m takiej inwersji jest reakcja Harringa n a niespodzie­ wanie dobry stan dróg W Polsce. Twierdzi, że chociaż „wjeż­ d ż a j ą c e m u do Polski wydaje się ten kraj wzorem kultury, zwłasz­ cza gdy wzrok jogo przesuwa się po ś w i e t n e j szosie biegnącej p r o s t o j a k strzelił", to „ n i e d a l e k o z a s z e d ł b y filozof, gdyby w e d ł u g stanu tej drogi w n i o s k o w a ł o stanie kraju... D o s z e d ł b y wtedy do wniosku, że bardzo jest kiepsko z p r a c o w i t o ś c i ą na Ś l ą s k u , natomiast bardzo wysoko s t o j ą w Polsce p r z e m y s ł i sztuka. Tymczasem w s z y s t k o j e s t w ł a ś n i e n a o d ­ w r ó t " . (podkr. A . C . ) Ostatnie zdanie dostarcza nam gotowej formy stereotypowego widzenia zagranicy. Zgodnie z t ą z a s a d ą „ p r o s t a droga" odniesiona do negatywnej całości jest p r z e d ł u ­ ż e n i e m i ekwiwalentem „ b e z d r o ż y " . 9 W ramach t y c h uniwersalnych s c h e m a t ó w m i e ś c i się t a k ż e wizja „ d r o g i upadku", której wiele miejsca p o ś w i ę c i ł e m na p o c z ą t k u szkicu. W e d ł u g Harringa naród polski j a k owa l u d z k o ś ć z s t ę p u j ą c a do dusznego J e r y h a , oddala się od w s p a n i a ł e j s p u ś ­ cizny swoich p r z o d k ó w . Z a jakie grzechy Polacy cierpią, tego Harring nie precyzuje, ale i nie czyni i m ż a d n y c h obietnic, że kiedykolwiek osiągną „ n i e b i e s k i e Jeruzalem". Widocznie prze­ sunięcie granicy tamtego ś w i a t a już na zawsze w y r w a ł o P o l s k ę z „ z a s i ę g u dobrodziejstw kultury". Historia p o k a z a ł a czy s t a ł o się tak r z e c z y w i ś c i e , reszta jest już tylko milczeniem. Mimo, że „ d r o g a u p a d k u " tworzy wraz z p o z o s t a ł y m i stereotypami jeden syndrom, w y r ó ż n i a s i ę zdecydowanie swoim chrześcijań­ skim rodowodem i zasługuje n a potraktowanie jako przedmiot odrębnych badań. T a sama p o d r ó ż Harringa u k a ż e się w nieco odmiennym ś w i e t l e , gdy z a u w a ż y m y , że jej przebieg jest wiernym odwzoro­ waniem mitycznej p o d r ó ż y w z a ś w i a t y . M a m n a m y ś l i typowe dla niej o d k s z t a ł c e n i e czasu i przestrzeni, szczególnie narzucające się w zdaniu k o ń c z ą c y m cytowany fragment p a m i ę t n i k a . J a k sobie przypominamy Harring zatrzymuje się przed r o s y j s k ą strażnicą i ze zdumieniem stwierdza, że od czasu kiedy opuścił „ k r a i n ę d ę b ó w " m i n ę ł o przeszło d w a d z i e ś c i a godzin. „Czas przejścia" jest plaski, a przestrzeń — amorficzna. D w a d z i e ś c i a godzin stanowi w przeszłości l u k ę , k t ó r e j Harringowi nie udaje się tak ł a t w o zapołnić. T e n p o b i e ż n y p r z e g l ą d r ó ż n y c h a s p e k t ó w drogi w z a ś w i a t y jest zarazem wykazem r ó ż n y c h m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. I stale p a m i ę t a j ą c o nich s p r ó b u j ę p r z y j ą ć nieco odmienny k ą t widzenia. Otóż wydaje m i się zasadnym potraktowanie tej relacji jako swego rodzaju ś w i a d e c t w a p r z e ż y c i a estetycznego. Jego przed­ miotem intencjonalnym b y ł b y t u krajobraz w y w o ł a n y z pa­ m i ę c i , a w i ę c już pewien obraz, w c i e l a j ą c y ustalony p o r z ą d o k w a r t o ś c i . I chociaż trudno m ó w i ć o p o r z ą d k u w a r t o ś c i w przy­ padku obrazu, z k t ó r e g o wyziera powszechny chaos, postaram się w y k a z a ć w jaki s p o s ó b antyostetyka m o ż e b y ć produktem określonej estetyki i z w i ą z a n e g o z n i ą p o r z ą d k u w a r t o ś c i . P r z e j d ź m y teraz do tekstu i wynotujmy z niego te fragmen­ ty, które o d p o w i a d a j ą interesującej nas kolorystyce. J u ż pobież­ n a analiza w y k a ż e , że najczęściej pojawia się piasek, strzechy, gliniano m u r y , kupy gnoju, bagna i w jednej sytuacji (w fabule p a m i ę t n i k a znajduje ona p o z y c j ę w y r a ź n i e k u l m i n a c y j n ą ) — ż ó ł t a posoka. Z w y j ą t k i e m ostatniego, wszystkie poprzednie elementy krajobrazu d o p u s z c z a j ą bardzo rozległą t o n a c j ę , jednak zawsze b ę d ą to pochodne koloru ż ó ł t e g o . Ogólnie rzecz biorąc, po dołączeniu „ b r u n a t n e g o sosu", kolorystyka taka oddaje „ m o n o t o n n ą s z a r z y z n ę " . D l a przeciętnego Europejczyka nie stanowi ona zaskoczenia, z w ł a s z c z a po u w z g l ę d n i e n i u całego kontekstu, ale w ł a ś n i e ten kontekst p o m i n ą ł e m celowo, po to aby go odnaleźć w innych tekstach i dopiero później powrócić do w s p o m n i e ń Harringa. Inaczej m ó w i ą c , da się z a a r a n ż o w a ć s y t u a c j ę , w której w y p o w i e d ź będzie się t ł u m a c z y ć przez wy­ powiedź. Wspomnienia Harringa są typowym wytworem romantyzmu i nie sprzeczając się już o zasięg tego pojęcia, prowadzi nas ono do k i l k u , różnej rangi postaci epoki: Goethego, Delacroix, Rungego czy nieco wcześniejszego Price'a. Wszyscy oni zajmowali się rolą, znaczeniem koloru w p r z e ż y c i a c h estetycznych, niekiedy czyniąc to z prawdziwie naukowym zacięciem, j a k w p r z y p a d k u Goethego czy Rungego. Goethe w Nauce o barwach pisze o barwie ż ó ł t e j : „ J e ż e l i barwa t a w swej c z y s t o ś c i i jasnej postaci działa przyjemnie i r a d o ś n i e , w p e ł n y m nasyceniu m a coś z pogody i s z l a c h e t n o ś c i , to gdy zostanie zabrudzona lub w pewnym stopniu p r z e c i ą g n i ę t a na stronę m i n u s o w ą , okazuje się na to niezmiernie w r a ż l i w a i działa bardzo nieprzyjemnie. I tak kolor siarki, p o s i a d a j ą c y lekki odcień zieloni sprawia nieprzyjemne wrażenie. Takie w ł a ś n i e wrażenie powstaje, jeśli kolorem ż ó ł t y m za­ barwimy powierzchnie nieczyste i nieszlachetne, np. z w y k ł e sukno, filo itp. na k t ó r y c h nie ukazuje się on z c a ł ą s w ą siłą. Przez nieznaczne i niedostrzegalne przesunięcie odczuwamy teraz to, co robi w s p a n i a ł e wrażenie ogni i z ł o t a , jako plugawe: barwa c h w a ł y i rozkoszy zostaje zamieniona w barwę h a ń b y , w s t r ę t u i niesmaku. S t ą d t e ż prawdopodobnie w z i ę ł y się żółte kapelusze b a n k r u t ó w , żółte pierścienie na p ł a s z c z a c h Ż y d ó w . T a k ż e tak zwany kolor rogaczy nie jest niczym i n n y m j a k brud­ n y m kolorem ż ó ł t y m . " 1 0 Od siebie dorzucę tylko ż ó ł t e ł a t k i dla Ż y d ó w za c z a s ó w I I I Rzeszy, ż ó ł t e kwiaty oznaczające zazdrość, żółte worki pokut u j ą o y c h przed Ś w i ę t ą I n k w i z y c j ą , czy żółte habity t y c h , k t ó r y c h oddawano w ł a d z y ś w i e c k i e j n a stracenie. Odwróoenie dokonane przez Goethego polega n a t y m , ż e kolor siarki sprawia nieprzy­ jemne wrażenie, nie tylko ze w z g l ę d u n a lekki o d c i e ń zieleni, ile z powodu nieprzyjemnego zapachu kojarzącego się z p i e k ł e m , a oo do Ż y d ó w to znany jest antysemityzm Goethego. P o s z u k u j ą c p o r z ą d k u aksjomatycznego dla antyestetyki obrazu Harringa, docieramy do jeszcze jednego aspektu nobili­ tacji koloru w X I X w. Jest to jego aspekt kosmiczny. R o m a n ­ t y z m u p r a w i a ł m i s t y k ę barw, czerpiąc obficie ze średniowiecznej alchemii k t ó r ą Schelling n a z w a ł „ s z t u k ą destylowania substancji boskiej z substancji ziemskiej". Znana b y ł a t e ż k s i ą ż k a J a k o b a Boehme z 1620 roku, gdzie p o s z o z e g ó l n y m barwom o d p o w i a d a j ą określone Osoby T r ó j c y Ś w i ę t e j . P r z y t o c z ę cytaty z d w ó c h g ł ó w n y c h d z i e ł teorii koloru, t y m ciekawszych, że p o w s t a ł y c h w t y m s a m y m czasie i do pewnego stopnia niezależnie od siebie. Pierwszy pochodzi z d z i e ł a Philippa Otto Rungego Farbenkugel: „ K o l o r jest o s t a t n i ą s z t u k ą , która zawsze pozostanie t a j e m n i c ą . Zawiera s y m b o l i k ę T r ó j c y : ś w i a t ł o , czyli biel i c i e m n o ś ć , czyli czerń, które nie są kolorami. Ś w i a t ł o ś ć jest dobrem, c i e m n o ś ć — z ł e m . . . Nie m o ż e m y p o j ą ć ś w i a t ł a i nie m o ż e m y p o j ą ć ciemności. Dlatego ludziom dane z o s t a ł o obja­ wienie i barwy p r z y s z ł y n a ś w i a t , a oto: błękit, c z e r w i e ń i żółcień. B ł ę k i t jest Ojcem, c z e r w i e ń jest w i ę z i ą m i ę d z y niebem a z i e m i ą . G d y obie z n i k n ą , ukazuje się w nocy o g i e ń , k t ó r y jest ż ó ł t y ; jest to zesłanie Parakleta, dlatego księżyc jest ż ó ł t y . " 1 1 Drugi cytat pochodzi od Goethego: „ J e ż e l i zdamy sobie s p r a w ę z k r a ń c o w y c h opozycji barwy ż ó ł t e j i niebieskiej i jeśli dostatecznie długo p r z y g l ą d a ć się b ę d z i e m y ich intensyfikacji k u czerwieni, co sprawia, iż p r z e c i w i e ń s t w a z a c z y n a j ą się s k ł a n i a ć k u sobie i łączą się w c z y m ś trzecim, w ó w c z a s n a pewno powsta­ nie pewne, s z c z e g ó l n e , tajemnicze w y o b r a ż e n i e , że t y m oddzielo­ n y m od siebie, przeciwstawnym sobie dwom istnieniom m o ż n a by p r z y p i s a ć znaczenie w sferze ducha. W i d z ą c j a k k u d o ł o w i w y t w a r z a j ą one z i e l e ń , a k u górze c z e r w i e ń , z trudom powstrzy­ mamy s i ę od p o m y ś l e n i a tam o ziemskich, a tu o niebieskich bytaoh, które E l o h i m s t w o r z y ł y . " 1 2 Ż e b y określić p o z y c j ę ozerwieni w koncepcjach, trzeba naj­ pierw p r z y p o m n i e ć zasadę trójkąta barw podstawowych, na 77 I �której obie się wspierają. Oto g ó r n y w i e r z c h o ł e k trójkąta zajmuje serce na ten widok, p o ż e g n a j się z Niemcami, ale n a s t ę p n i e zam­ c z e r w i e ń , a u jego podstawy s y t u u j ą się kolory niebieski i ż ó ł t y . knij swe serce"; „ b y ł o mi ciężko n a sercu"; „ t e n odgłos p r z e s z y ł Te dwa ostatnie, j a k pisze Goethe, mimo że opozycyjne, znajdu­ mi serce"; „ c z u ł e m ucisk serca". ją jedność w czerwieni, natomiast w dole, mieszając się w akcie G d y uważniej p r z y j r z y m y się inwokacji, to z a u w a ż y m y , że kreacji, emanacji, t w o r z ą zieleń, kolor bliski materii, symbol jeden szozegół zdecydowanie w y r ó ż n i a ją z całego p a m i ę t n i k a . ziemi. Nie trudno teraz dopatrzeć się w czerwieni trzeciej, bra­ Przeczytajmy jeszcze raz „ p r z y p a t r z kującej Osoby Trójcy — D u c h a Ś w i ę t e g o , k t ó r y będąc z a s a d ą d ę b o m w okolicy Milicza, uciesz oko urokiem ich zieleni, lub T r ó j c y jest zarazem, j a k czytamy u Bungego „więzią między jeśli b ę d z i e to zima, s k r z ą c y m szronem..." i r z e c z y w i ś c i e , poza niebem a ziemią". N a tej w i ę z i wspiera się c a ł y porządek kos­ t y m jednym, s z c z e g ó l n y m przypadkiem, w c a ł y m tekście ani miczny, krótko m ó w i ą c kosmos. się dokładnie dumnym razu nie pada słowo „ z i e l e ń " , z a s t ę p u j e ją za to monotonio, barw, Sakralny charakter t r ó j k ą t a uwypukla ambiwalenoję two­ p o c h o d z ą c y c h od „żółci". Ż e b y wyjaśnić na czym polega r z ą c y c h go barw podstawowych. Np. c z e r w i e ń , która jest gwa­ wymiana, musimy ponownie o d w o ł a ć się do kosmicznego rantem harmonii kolorystycznej, posiada również c i e m n ą i groźną k ą t a barw. s t r o n ę : „ P u r p u r o w e s z k ł o ukazuje dobrze o ś w i e t l o n y krajobraz w ś w i e t l e p r z e r a ż a j ą c y m . W barwy tej tonacji spowite m u s i a ł y by b y ć niebo i ziemia w D n i u S ą d u Ostatecznego". 13 Kolor ta trój­ zielony symbolizuje w nim ziemię. Opisana przez Goethego coincidentia oppositorum d w ó c h barw —. żółtej i nie­ bieskiej — z a k ł a d a trzeci czynnik — czerwień. J e j brak lub B ł ę k i t wg Goethego jest jeszcze bardziej u w i k ł a n y w sprzecz­ o b e c n o ś ć kieruje rocznym cyklem wegetacji. W niej spełnia się n o ś c i : ,,(...) o błękicie m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż posiada właściwości odwieczny dramat przyrody. Wiosna przynosi zieleń, jesień —• c z e g o ś ciemnego. B a r w a ta na oko oddziałuje szczególnie, czego s k r z ą c y się szron. Tymczasem kraina, do której dotarł Harring, nie da się n i e m a l ż e bliżej określić. Jako barwa jest energią, nie zna n a s t ę p s t w a pór roku — „ Z i m o w y poranek ś w i t a ł na ho­ j e d n a k o w o ż n a l e ż y do strony negatywnej i w swej najczystszej ryzoncie, ale t u nie znalazł wiosny. Cztery pory roku w y d a w a ł y postaci jest niejako nicością, k t ó r a pobudza. Spoglądając na się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet nią dostrzegamy sprzeczność m i ę d z y p o d n i e t ą a spokojem (...) jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie w stanie s z c z ą t k o w y m " . T a k j a k chętnie gonimy za u m y k a j ą c y m przed nami m i ł y m R o z p a d a j ą się wszystkie w i ę z i łączące do tej pory niebo i z i e m i ę . przedmiotem, tak s p o g l ą d a m y c h ę t n i e na błękit nie dlatego, że Chaos p o c h ł a n i a resztki zieleni i w postaci zdegradowanej żółci nam się narzuca, lecz dlatego, że nas za s o b ą p o c i ą g a . " 1 4 unosi je na swojej powierzchni. „ N i e b o i chaos — to g ł ó w n e J e d y n y m kolorem pozbawionym tej ambiw.ilencji (pomijając tło tego obrazu. Ziemia nie b y ł a jeszcze, zdaje się, stworzona..." d w o i s t o ś ć żółtej barwy, o czym p i s a ł e m wcześniej) jest z i e l e ń : czas nieba i chaosu jest czasem kosmicznej katastrofy, k t ó r ą „ O k o nasze znajduje w niej realne zaspokojenie. Jeżeli obie dopełnia rozpad trójkąta barw. I chociaż ó w D z i e ń S ą d u Osta­ podstawowe tecznego powinien o b j a w i ć się grozą płonącej purpury, w obrazie barwy mieszając się p o z o s t a n ą w idealnej r ó w n o ­ wadze, tak że jedna nie dominuje nad drugą, to oko i dusza spo­ Harringa nie znajdujemy czerwieni, ognia, w s z ę d z i e „ p o w i e t r z e , c z y w a j ą n a p o w s t a ł e j barwie jako na c z y m ś prostym. Człowiek ziemia, bagniska i tylko tyle ognia, by służyło na zapalenie nie chce p ó j ś ć dalej i nie m o ż e . Dlatego też na t a p e t ę w pokoju, fajki". w k t ó r y m się stale przebywa, wybiera się najczęściej kolor zie­ lony." 13 Zdziwimy się bardzo, gdy ta sama żółć w koncepcji Rungego o k a ż e się Parakletem — pocieszycielem. Jestem g ł ę b o k o przeko­ Skoro j e s t e ś m y teraz bogatsi o symboliczny kontekst, oto­ nany, że jedno nie przeczy drugiemu, a p o w y ż s z a interpretacja czenie, z którego p r z e m a w i a j ą do nas „ b a r w y ziemi", s p r ó b u j m y poddaje się tej ambiwalencji. N a l e ż y bowiem do natury zjawisk z o r g a n i z o w a ć w o k ó ł nich poszczególne elementy obrazu H a r r i n - symbolicznych to, że są ono wieloznaczne. W i e l o z n a c z n o ś ć nie ga. Inwokacja do „ n i e m i e c k i e g o czytelnika", otwierająca pa­ oznacza sprzeczności. Istotna różnica m i ę d z y pozytywnym a ne­ m i ę t n i k , wprowadza nas w k o s m o l o g i ę c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla gatywnym odniesieniem barwy ż ó ł t e j , m o ż e tracić na swej istot­ czasu przejścia. P o d r ó ż n i k powinien p o ż e g n a ć się z Niemcami ności podobnie, jak pozorne wykluczanie się „ d r o g i p r a w d y " i p r z y g o t o w a ć swe serce na spotkanie z c z y m ś „ i n n y m " , bowiem i „drogi upadku" w chrześcijańskim planie zbawienia. Widocznie „ d u m n e d ę b y w okolicy Milicza" są już ostatnim znamieniem nie wystarczy o d w o ł a ć się do archetypu tak, jak to zrobił Topo­ swojskiego rów. Niech to ostatnie krajobrazu i solidnej, trwałej „niemieckości". Z a zdanie b ę d z i e konkluzją tego szkicu, nimi rozpościera się p l ą t a n i n a b e z d r o ż y , b ł o t n i s t e koleiny pro­ a p o n i e w a ż droga, k t ó r ą p r z e b y l i ś m y , nie jest ś l e p ą w a d z ą c e do nikąd. Nie m o ż n a m ó w i ć o drodze, p o n i e w a ż ta „jak z a c h ę c a m do g ł ę b s z e g o wczytania się w Zbrodnię k a ż d e bagno -—• m o g ł a b y dopiero s t a ć się d r o g ą . " I nie tylko kolorystykę, za k t ó r ą kryje się n i e m a ł e uliczką, i karę, bogactwo jej znaczeń. wzrok, k t ó r y „ d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć", ale A m o ż e r o z w i ą z a n i e przyniesie fragment tajemniczej księgi, i s ł o w a nie p r z y l e g a j ą do swoich d e s y g n a t ó w . „ D r o g a " właściwie którą niodawno odnaleziono w j a k i m ś starym dworku n a kresach nie jest drogą, „pierwszorzędna gospoda" p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ? Przeczytajmy go na z a k o ń c z e n i e : k a ż e się d o m y ś l a ć n ę d z n e j lepianki, a „ c z y s t a woda" okazuje się żółtą posoką. „ A czy Sędzia, rzekł Major, Żółtą K s i ę g ę c z y t a ł ? Ó w stan zawieszenia, w k t ó r y m „ o b r a z " jest co prawda „ u t r w a ­ Co to za Żółta K s i ę g a ? P a n Sędzia z a p y t a ł . lony w p a m i ę c i " , lecz zarazem „ w y ł a n i a s i ę " „unosi s i ę " , kiorujo K s i ę g a , rzekł Major, lepsza niż wasze statuty t a k ż e p r z e m i a n ą emocji. G w a ł t o w n e skoki w rytmie uczuć to­ A w niej pisze co s ł o w o : stryczek, Sybir, k n u t y : w a r z y s z ą pokonywaniu kolejnych barier. Chciałoby się p o w i e d z i e ć , K s i ę g a ustaw wojennych, teraz w Litwie całej że ta magia Alkmeny wciela się w i s t o t n ą m a g i ę serca — „ o t w ó r z O g ł o s z o n y c h , już pod stół wasze t r y b u n a ł y " . PR 1 2 J o h n Mandeville Stróżowski W ł a d y s ł a w , Istnienie K r a k ó w 1981 Harring, op. cit., s. 333 t a m ż e , s. 326—329 t a m ż e , g. 333 J a n W . Goethe, Nmtka o barwach (w:) Wybór pism este­ tycznych, Warszawa 1981, ss. 296—297 Maria R z e p i ń s k a , Historia, kołom w dziejach małarstwa europejskiego, t. 2, K r a k ó w 1979, s. 90 Goethe, op. cit., s. 324 t a m ż e , s. 303 t a m ż e , s, 299 t a m ż e , s. 304 A d a m Mickiewicz, Pan Tadeusz, w. 165—170 8 9 s. 5 3 Sewer z Antiochii Miłosierny Samarytanin (w:) Henri de L u b a c , Katolicyzm, K r a k ó w 1961 s. 183 W ł a d y m i r N . T o p o r ó w , Poetyka Dostojcwskiego a archaiczne schematy myśłenia mitologicznego, ,,Literatura na świecie", 1981, nr 118, s 305—331 t a m ż e , s. 318 P a u l Harro Harring, Wspomnienia z Połski Kongresowej (w:) Cudzoziemcy o Polsce. Bełacje i opinie, K r a k ó w 1971, s. 325—354 4 5 6 78 Y P I S Y 7 i wartość, 1 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4257afd4fad7f2e95ee4595de2cb7ddb.pdf 0029c9a5a3732bc3d6cebd5ad85c20e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6516 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Syberia - tożsamosć etniczna i kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6088 Title A name given to the resource People of the Taiga, the Reindeer People, the People../ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J E R Z Y S. W A S I L E W S K I People of the Taiga, the Reindeer People, the People... ... Darkness pervades the shamanic yurt. A huddled fig­ ure - perhaps the shaman’s wife or his young helper —holds a massive drum above the dying flames of the fire. The shaman sits slightly further, with the figurines of the deities of the home altar behind him. His eyes are shut (...) the quiet murmur of a prayer is heard. Suddenly, he stands up, takes hold of the drum, and testing it strikes it; the sound is still insufficiently loud —it has been raining the whole day and the leather on the rim is moist and must be dried for a long time. Those sitting on both sides observe him tensely....". 1 When more than a quarter of century ago I began my book on shamanism with the above quotation I never even hoped that I should ever see such a scene myself. Much has changed since the time of Feliks Kon and other authors from the turn of the nineteenth century on whose accounts I based my descriptions. In the Siberian and Mongolian stretch of taiga and tundra there appeared a system that obliterated or modified the archaic ways of existence, changed tents, teepees and yurts into wooden barracks and cottages, transformed the shepherds into kolkhoz tractor drivers, and eliminated all shamans. And yet, I am witnessing today a recurrence of an ancient im­ age: a shamanic séance in a cramped teepee, held for a few shepherds. The shaman looks just the same as his counterpart did years ago: he wears an identical costume, rocks back and forth, and murmurs in an unchanged manner, his daughter dries the drum above the fire just like it was done years ago because today it rained as it did then, not surprisingly since the Eastern Sayan Mts. are a range where it always rains. The Tuva/Tukha/Tsaatan people of northern Mongo­ lia had completed a full circle - they returned to reindeer grazing, living in yurts and teepees, and to shamanism. We are on the edges of the Darkhad Valley, known as the land of the shamans. Here flows the Shishged River, further down known as the Yenisei. This is almost the end of the world and we shall travel on horseback even further, north of the last permanent settlement: Tsagaannuur, towards the frontier with Russia, or, more precisely, with South Siberian Tuva. This territory, once known as Uriankhai, has been the domain of rivalry between Russia 168 and China, embroiled in a competition for hegemony in Asia intent on transferring Mongolia from the Asian axis to the European one. Here, boundaries were never clearcut - hence the multiplicity of misleading names given to the inhabitants of the forest-steppe borderline by the Mongols, the Russians, and the Chinese: the Uriankhai, the Soyot, the Uyghur, the Tuva (pronounced by the lo­ cals as Tukha and for some reasons transcribed in current Western literature as Dukha), and the Tsaatan. Today, the latter, Mongolian name signifying “people of the rein­ deer” is best known, although unwillingly accepted by those concerned. The Tsaatan are not a Mongolian peo­ ple but of Turkic origin: native Tuvinians, who fled from their homeland to Mongolia only half a century ago. Not many remember that until 1944 there existed a state known as the Republic of Tuva - a pseudo-inde­ pendent buffer between the USSR and Mongolia, a re­ gion of interests pursued by two other Far Eastern rivals: China and Japan. Its symbolic independence came down to post stamps (triangles and rhombi featuring shepherds and milkmaids with sheep, cows, and camels). When at the end of the war Stalin ultimately incorporated Tuva into the Soviet Union, famine and enforced army recruit­ ment followed. The post-stamp shepherds started to flee across the frontier - a feat accomplished the easiest by breeders of small reindeer herds, who had earlier pen­ etrated the mountainous borderland. After several years of compulsory returns and repeat­ ed attempts at escape, several hundred Tuvinians were permitted to stay in Mongolia, where in 1956 they were granted citizenship, while an ensuing adaptation policy assumed the form of acculturation or outright assimila­ tion. The nomadic shepherds were settled down and some became fishermen and employees of a fish process­ ing plant; it is worth recalling that neither they nor the Mongols fished or ate fish ever before. Forest culture was an embarrassment to the progres­ sive authorities, which regarded local shamanism as a par­ ticular disgrace. This is why foreign researchers were so rarely permitted to tour these regions, as we experienced personally a quarter of century ago while arriving with an expedition organised by the Polish Academy of Sciences. We were driven out after being accused of acting as In­ telligence agents working for the Japanese; a suspicious janitor saw us using candles at night - evidently, we had been developing espionage film negatives. The events of the 1990s changed the mentality of the local decision makers and transformed it beyond recognition. This borderland region opened up not only for researchers and tourists but also for all the more and less fortunate consequences of a systemic transforma­ tion. The fish processing plant finally went bankrupt (since no one ate the fish) and the reindeer kolkhoz was disbanded, its members somehow managed to slaughter more than half of the herd just in time before privatisation.and all funds for additionally financing animal hus­ �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... bandry vanished as did those for constructing houses and farm buildings, veterinary assistance, and schools. Such were the conditions of an onset of inevitable re­ gress towards tradition as the sole possible form of surviv­ al. Once again teepees covered with torn tarpaulin had to suffice together with small - 20-40 animals per family - herds of reindeer and scarce products of the taiga as an additional source of sustenance. Preserved remnants of indigenous culture included tradition, spirituality, and shamanism. 2. We await the beginning of the séance in a dark tee­ pee, just before midnight. The not quite fifty years-old Gandzorig is the youngest but the most active of four Tsaatan shamans. He slowly arranges his costume, roomy calf boots, and a black-feather headband. All resemble items shown in old engravings, although they had been made only three years ago and are kept inside a large and capacious drum (a researcher cannot help noticing with satisfaction that this is a proper “south Sayan” drum according to the Prokofieva classification). The front part of the costume imitates armour (a breastplate with horizontal bands) and the back is embellished with long ribbons, including one in the distinct shape of a snake. The shaman’s daughter, assisting in the séance, still has to sew on the last iron tags, which for reasons unknown have to be placed anew before each séance. opposite the entrance there hangs in the place of honour a half-metre long sash displaying pieces of fabric and figurines made of fabric and leather. These are the shaman’s holy ob­ jects - ongons prepared by his older brother, Gost, who until recently was also a regular shaman. Later I shall de­ scribe the encounter with this celebrated figure of local shamanism. It is nearly midnight. The daughter lights a candle and places it behind a bed sheet screen, producing an excellent stage design effect. Silence falls and everyone succumbs to solemn concentration. We are accompa­ nied by a young married couple quietly explaining in the Tuvinian language the reason for their presence - apparently, they are childless. Now it is my turn to present our wishes - I ask for successful work, and a happy return home. I feel like yet another member of a long sequence of European researchers studying Siberia - travellers and exiles who resorted to the same motiva­ tion to mask their curiosity that led them to the site of a shamanic rite. 3. We set off across the land of the Tsaatan on eight horses: the four of us (two Polish and two Mongol re­ searchers), two guides, and two pack horses, carrying pro­ visions for us and our hosts so as to prevent them from killing reindeer for meat. Apart from flour, rice, canned goods, and pressed tea our supplies include flashlights, candles, and ropes for tying reindeer; we could do with 169 more medicines, shoes for children, tarpaulin for covering the teepees..... It is October, the 3 000 meters-high peaks of the Say­ an Mts. on the horizon are already capped with snow, and temperatures - especially at night - are well below zero. The horses take fright while carefully stepping over the ice-covered streams, but at least they do not sink in “black water”, which in the summer hampers all movement in the taiga. The laboriously traversed passes offer views of a frozen, still landscape. Not a single trace of man - kil­ ometers of yellowed larch taiga covering the dome shaped summits and the sprawling grassy valleys. Even the Tungus meteorite would not make an impression here. The taiga displays yet another colour, i.e. black. This is not solely the effect of the natural process of the larches turning dark - larch is aptly called “the black tree”. In many places one can see traces of local forest fires caused by lightning. o u r guides secure the remnants of a bon­ fire, carefully covering it with sheets of ice from a frozen stream. This does not come as a surprise - there is only a single method of combatting fire: the intervention of an owner of a magic stone known as dzada, whose exposure to wind immediately brings rain. This special item comes from the bowels of a stag and is an ossified fur ball just like bezoar, the magic stone in mediaeval European tradition. The magic anti-fire campaign is, by the way, financed by the local authorities. Only rarely do we encounter traces of human pres­ ence: an ovoo - a pile of branches with strands of hair obtained from a horse or reindeer mane, and traces of small sacrifices for the spirits of those sites, a khadag a blue sash hanging on a branch as a sign that nearby a human corpse had been placed on the ground, or a horse skull nailed onto a tree to guarantee the birth of good stallions. Here and there we can see that shamanic practices and beliefs live on. We pass shaman’s trees full of ribbons, the destination of those wishing to make a sacrifice on this spot and whose relatives included a shaman. We see reindeer with colourful ribbons around their necks -these are blessed animals excused from hard labour; women are forbidden to mount them. The ribbons - the same as those hanging in the place of honor in a teepee as holy objects - are the seat of the guardian spirits of the family, and the reindeer are their carriers. During our journey we encounter a lone rider trans­ porting a small load. He looks strange, as if he was car­ rying only part of his belongings. The mystery was ex­ plained once we arrived at the camp from which he had departed. Everyone is preparing for tomorrow’s joint transfer­ ence to a new site near the winter grazing land. Such a day has to be astronomically providential for all - and it is by no means easy to establish it for more than ten fami­ lies in the camp. The feat is almost accomplished, but for one family this is still an unlucky day. The only solution is �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... magic: the departure has to be staged on another day by dispatching a single family member; then the others will follow with the rest. This is where we shall spend the night. As always when staying in someone’s teepee we are not allowed to throw even the smallest piece of paper into the fire - this would be an offence against the household fire, causing a rash on the faces of all the residents. We can only help­ lessly watch our hostess putting outside our clean paper wrappings, which could have been burnt without leaving a single trace. Even more the pity considering that in this environment they will litter the taiga for years to come. This is a case of an insoluble conflict of the attitudes, reasons, and values of the East and the West, perhaps equally justified but also mutually exclusive. When we finally go to sleep our host removes from the wall all ongons —ribbons, small pieces of fur, iron em­ bellishments, and figurines so that, he explains, the spirits would not torment us at night and bring bad dreams. 4. Gandzorig puts on his costume, treating each part with the smoke of a burning juniper branch and deeply inhaling the smoke. He tries out the drum, first quietly and calmly, facing the fire in the centre, and then with his back turned to us and looking at the ongons. Standing predominantly in this position he dances for several hours during the séance. After the first six-eight minutes the drum is beaten regularly. Now, two rhythms will resound uninterrupt­ edly, interchangeably, and in long sequences: rapid series of 166-180 beats a minute - a typical trance-inducing shamanic rhythm, and double beats imitating the noise of a galloping horse. This goes on tirelessly for over two hours - when his hand gets tired of producing one of the rhythms Gandzorig chooses the second tempo. He hums something quietly, in a changed and unnaturally whin­ ing voice. The words are illegible and on the next day he is unable to, or does not want to explain anything to us. Sometimes he cries out, huddle, and using his hands gathers something into the drum open on one side. He wheezes and snorts, as if he were a bird soaring in the air or a steed. This otherworldly flight is also rendered by running on the spot, dynamic motions of the body, and jumping on both feet. A quarter of an hour after falling into the trance he sits down for less then a minute and his daughter hands him a pipe. During successive brief intervals he sips tea or puffs on a cigarette. More than half an hour of the unflagging dance has passed and the shaman is clearly losing control over his motions; he is prevented from falling on his back by the men sitting nearby who catch him and protect him from hurting himself against an iron stove. Now, we have to pay attention so while whirling rapidly he does not get one of the ribbons entangled on the stove pipe. He no longer controls his movements because he is being entered by 170 the supreme ongon; the only thing we know about it is that it is a female. One of the spectators ties to the shaman’s back a white sash - the khadag, a gift that is supposed to win over the ongon. Perhaps now the conversation with the spirit will take place and produce divination for those gathered? No, Gandzorig rarely resorts to this method and usually the fortune telling involves interpreting the location of a drum rattle thrown to each of the participants twice: the first time one has to catch it with one’s hand and give it back while saying: “divination!” (torog!), with the handle turned towards the ; the second time it should be caught without touching the object, into one’s lap, and the sha­ man, having looked at the position of the rattle, makes a longer statement assuring about its conducive effect. The ongon leaves the shaman’s body; at the same time, the flight of his soul comes to an end. Those present comment that now the shaman “is descending to earth”. He slowly grows calm and takes off the attire without help, although he staggers. One of the men gives him a brief massage, and the son leads the shaman - undressed and hot - outside; in a few minutes he returns refreshed. He adds that he did not wish to exhaust us, the foreign­ ers, with an overly long séance, which could last for five hours. When we leave for our tent it is almost three in the morning. 5. A day in the teepee always begins with making tea. Today too we are awakened by a familiar sound - our hostess uses a steel chisel to scrape the tea leafs pressed into a hard brick and kept in a leather pouch, and then pounds them into powder in a wooden mortar. We warm up, chilled despite the warm sleeping bags, and listen to what our hosts are saying: that the children found it so hot at night that they went to sleep outside, on the ground, and that the adults too would be unable to sleep in a bed in a room in some town. In addition, it is high time to begin the slaughter. Slaughtering a reindeer starts with tying down the dogs. The barely five year-old Budzen’ with a constantly surprised expression on her face and her older brother secure the two shaggy creatures, still covered with hoar frost, to trees so that that they would not disturb us. Our host has already separated the chosen animal from the rest of the herd. He carries an axe and a long home made bayonet - an irregularly shaped piece of iron in a wood­ en sheath. Now, he sends his little daughter to fetch his knife, the one with a clasp made of a boar fang, which he always wears tied to his belt and today has supposedly forgotten and left behind in the teepee. By the time the girl returns the whole operation has been completed: the reindeer, stunned by the axe on the head, has fallen to the ground and his heart has been stabbed with the bayo­ net deeply piercing the neck. Lying on its side, the animal �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... kicks and is pressed by the boy from the rear so that dark thick blood flows into a bowl. The little girl watches while the two men skin the reindeer starting with the pasterns, slashing through the belly, extracting the full stomach, cutting off the liver and serving everyone a slice of warm, sweetish, meat. The dogs calmly wait for their portion of inferior en­ trails. In not quite half an hour the pantry beams are full of pieces of the meat of a whole reindeer, while the ribs and the heart are being cooked for immediate consump­ tion. It was not easy to make the decision to kill the animal. The whole herd is not even thirty strong, but our host’s wife is very weak, she recently miscarried, and the meat should give her strength. Asked when he had last slaugh­ tered a reindeer our host becomes angry. He is well aware that reducing the size of the paltry herd leads to nowhere but the family has to eat something. This is the prime problem faced by these people - the dilemma: to slay the reindeer or not. The animals con­ stitute the foundation of their sustenance and not by ac­ cident are recorded in the Mongolian name of the ethnic group. The several hundred strong Tsaatan community and its specific culture will survive under the condition that it does not kill off the reindeer. The number of the animals is falling and today totals about 700, and the lack of fresh blood means inbreeding together with all its nega­ tive consequences. In addition, the herds are weakened by the proce­ dure of cutting off the antlers. In the spring, the antlers, which grow back each year, are still soft because they are richly supplied with blood and in this state - similarly to the famous Siberian stag horns - they have been used for centuries by traditional Chinese medicine and, more re­ cently, European medicine. A t the beginning of the sum­ mer Chinese merchants appear in the region, willing to trade in bearskins and other products of the taiga, such as mushrooms; in turn, they offer money, quickly exchanged for vodka. In those conditions it becomes tempting to once again cut off the antlers when they are growing back before autumn, a procedure that exceptionally weakens the animals and leads to infections and a degeneration of the antlers. Consequently, the herds include a growing number of deteriorated animals - our Father Christmas would be ashamed to use them for his sleigh. Everyone is supposedly aware of this, but it just so hap­ pened that in each cluster of the teepees we came across fresh meat and the heads of the reindeer displayed bloody wounds in place of the antlers. 6. Does the reader recall the titular character of the Sibe­ rian hunter from a film by Akira Kurosawa, a man called Dersu Uzala? This part was played by Maxim Bulduk, an actor from Tuva - the land of shepherds located some 3 000 kms to the west from the site of the plot. Now, I 171 am no longer astonished at the extraordinary ease with which he performed the role of a man of the taiga. The Tsaatan are masters of the hunt. A young man with a gun, who quietly whistling rides a reindeer next to us, manages to shoot in the blink of an eye an edible dormouse in a tree, and still on horseback skins its glis­ tening black fur. He laughs with glee because it is worth 5 000 tugriks (almost five dollars) and is the source of ad­ ditional meat. When the newly fallen snow is so deep that even reindeer sink to their bellies he will put on primitive home-made skis - long, wide, heavy larch beams fastened with leather straps and with the hide of freshly skinned reindeer attached to the bottom. These are the natural born people of the taiga, a name - taigynkhyn —that the Tsaatan use most often to describe themselves. Before leaving, the residents of the campsite say fare­ well to the holy mountain, thanking it for a well-spent autumn. We are not permitted to take part in this rite but upon return they show us the strange pebbles they brought back. Smooth, regularly shaped, and with light brown swirls, they supposedly lie scattered as if in stone bowls. It pleases the mountain that they are taken in re­ turn for something that has to be left behind, even if it is only apiece of white fabric. The mountain grudgingly gives bad people only the smallest pebbles. We set off on our way. Mounting the steep approach­ es we reach the passes only to laboriously guide the easily frightened horses down. We cross couloirs covered with rock scree, places that are so wild and devoid of people that if almas - the local version of the yeti - were to live somewhere in Mongolia this would be the location. Our hosts, although recounting legends about the almas, do not believe in its existence. They are most of all afraid of bears, which can be fatally dangerous especially if the summer season did not provide abundant berries and ants and the hungry animal cannot fall asleep for the winter. We listen to the story of a man whose whole family was killed by such a famished bear. Having returned to­ gether with his wife to the teepee where they left a small child in the care of its granny, they found the mauled remnants of the corpses cast together with household utensils into the fireplace in the centre of the building, as if the bear wished to set all afire and obliterate the traces of the attack. The wife suffered a heart attack, which she survived, but never managed to eliminate the depression that after two years of suffering resulted in suicide. At the end of the meeting the man, who since that time lives alone, asked us to sign our names in a notebook in which he collects the names of all his visitors. only after a longer stay we were told in secret that universal belief has it that the calamity must have been brought about by a black shaman from Tuva, who for reasons unknown sent the bear. After all, there could be no other explanation for the fact that the animal passed �1. Departing for wood. Photo Lech Mróz 2. Atarma, Delgermagnay's wife. Photo lech Mróz 3. Batzayaa leaving for the hunt. Photo lech Mróz 4. The herd is back in the camp. Photo lech Mróz 5. old lady in front of her tepee. Photo lech Mróz �6. Suyaan and her old shamanic drum. Photo Lech Mróz 7. Half-blind Tsend fortune-telling with 41 pebbles. Photo lech Mróz 8. Ganzorig with his newly made paraphernalia. Photo lech Mróz �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... tume and the drum with incense smoke and sprinkled the ongons using a juniper branch dipped in sacrificial milk. From a wooden box she took out a drymba (Jew’s harp) an iron instrument, which played with the lips produces a 7. I sincerely admire the researchers of yore capable ofquiet vibrating sound, allowing the spirits to travel great gathering so much material about esoteric shamanism. distances. The arrival of the main spirit, the "lord of onThey managed to overcome barriers and distances creat­ gons”, made it possible to decipher the prediction. Twice in a row the instrument hurled on the ground fell with the ed by distrust and alienness, decipher enigmatic symbols, reconstruct the whole pantheon, and outline a model of tongue upward. This was a good sign. The shaman got up, reached for a large drum made the world. I was unable to attain this objective among the Tsaa-for her when she was still a young woman (it cost one tans and local shamanism still remains a mystery. I was reindeer), and started to lightly strike it with a wand and even incapable of resolving the question concerning the quietly hum. She skipped, turned around once and twice, extent to which the shamans, declining to answer, con­ and rhythmically shook her head so that the braids cov­ ceal that, which must remain taboo or are concerned with ering her face trembled. Old age, however, takes its toll: preserving the aura of mystery required from the commer­ Suyaan did not complete the whole ritual, rapidly finished cial point of view while additionally masking their incom­ it by sprinkling tea in front of the teepee and through its upper opening - an offering for the local spirits. plete knowledge of tradition. Gandzorig forbids taking photographs in the course of Her daughter, the kind-hearted, blind Tsend, arranges the séance (and limits the number of photographs that a genuine shamanic séance only once every three months, we are permitted to take the next day to four). He also but readily tells our fortune to see whether our return trip refuses to speak about any details of his art - initiation, will succeed. In the manner of all fortune-tellers in Central training or the chanted texts, claiming that songs appear Asia she uses 41 pebbles arranged in piles. Subsequently, during the séance and that otherwise he is completely she picks them up and in a gesture of prayer holds them unfamiliar with them. He seems to be somewhat afraid next to her face, rearranges them over and over again in of the anger of the spirits and even more so of his older three rows (each composed of three piles), brings them together and once again arranges them. Your legs are light, brother, Gost. nothing bad will occur along your way, the personal fate of Gost ceased being a shaman quite recently - I suspect that he simply lost faith while observing the manner in each of you is auspicious, but at the end she adds that while which this art is becoming crude. He is stern and reti­ returning we should avoid a solitary yurt, otherwise we shall encounter a “’slight obstacle”. Her son, watching the cent - several years ago he had the reputation of a “black shaman”, the sort that could harm his foes and be com­ course of the fortune telling and the configuration of the pebbles, confirms the warning. missioned to cast a fatal spell. The ongon no longer comes Heedless of the divination, on our way back we ate to him - reveals his sister. He refuses to speak about this and condemns the commercialisation of shamanism in its dinner in a lone yurt. Several hours later, just before en­ popular version, a process spreading among the Mongols. tering the town, our jeep was stopped by the militia: it After years of illegally practicing shamanism, for which turned out that the driver did not have a license; if we he was imprisoned, he still has too much respect for the had arrived just a few hour earlier we could have saved spirits to reach for a drum since he no longer believes in ourselves a lot of trouble. the effectiveness of such activity. Predictions can be more or less down to earth, but de­ spite appearances a shaman séance is not merely rendered The doyenne of the Tsaatan shamans is the 98 yearservice. To my astonishment, this rule is observed by the old Su-yaan. Although she still threads a needle without using spectacles, she is not longer able - as she did only a praxis of old Tsaatan shamans. None had ever been com­ missioned to tell fortune, and the ritual is performed only few years ago- to conduct hours long séances that demand on certain days several times a year. Even the sick, arriv­ a constant beating of a drum and dancing, ecstatic leaps, and the singing and recitation of texts. My head no longer ing for a cure, were expected to wait for that particular remembers a single thing, I have forgotten all the prayers. day - a séance in their intention could take place solely during their absence. Gandzorig’s daughter explains, in Two years ago, however, the sight of aged Suyaan wearing a costume almost as old as she, and getting ready secret from her father, that when spirits come to him they for a shaman séance signified a meeting with an entirely ask why they had been summoned and could punish him different world. The cap-plume, the long tunic with jan­ for having beckoned them for petty reasons. This information is at odds with my heretofore image gling accessories, the high boots with sewn-on likenesses of bird’s claws, and the large drum with a blurred image of of shamanism as an intervention praxis focused on ad hoc either a human figure or a tree must have survived con­ assistance rendered to a person suffering from spiritual, cealed somewhere. With the help of her daughter-in-law psychic or physical disability. I am incapable of sufficient­ the old woman reverently treated all the parts of the cos­ ly verifying it and coming to terms with the conclusion by all the other teepees and carried out such a carefully planned attack. 174 �Jerzy S. Wasilewski • PEOPLE OF THE TAIGA, THE REINDEER PEOPLE, THE PEOPLE... that in the case of intense research conducted in a small community where the number of interlocutors is slight and each person presents his own, complicated history it is difficult to achieve tested, infallible generalisations. There are no effective theses and diagnoses concerning trends and no facile sweeping statements. Tsend, Gost, Sandzhin, Bayaraa, Ganbat and others are concrete per­ sons representing individual experiences, knowledge, and opinions as well as ignorance, forgetfulness, and doubts that only multiply my questions and uncertainties. 8. The people of the taiga are scarce: only forty families breed reindeer in the mountains and over ten are gradu­ ally adopting Mongolian-style husbandry: they descend to the dells where instead of the sickly reindeer they keep more resilient cattle and sheep and move from the tee­ pees to warm felt yurts. Young men marry Mongolian girls. This influx of new blood pleases the parents, but the young brides anxiously await the moment when they will be able to return, together with the husbands, to their people. We look at photographs of a recent wedding of such a mixed couple, and at the same time conduct an eth­ nographic interview. The event took place in a teepee newly erected for the young couple, but the ceremonies originate in a Mongolian yurt and are borrowed from Mongolian culture. The girl arrives on horseback, riding on white felt placed in front of the entrance, where the husband’s mother welcomes her by sprinkling milk. The basic dish of the feast is mutton, and carefully measured out portions are served according to a ceremonial code describing how each guest is to be treated. The symbolic test of the young wife involves making “the bride’s tea”: to light a fire, grind the tea, add the milk, butter, and salt, and serve it to all the guests. A t the culmination of the ceremony she receives a piece of rope guaranteeing the good fortune of the household and symbolising the “reins of the yurt”, here artificially attached to the teepee. In this manner, step-by-step, the Tsaatans gradually not only start speaking Mongolian but also assume the Mongolian language of symbols. This is the second great problem facing the Tsaatan people - the preservation of linguistic distinctness and ethnic identity. Deprived of contact with Tuva they slowly begin using Mongolian, the language of schools and official communication, even within the family. They have no elite, authorities or leaders concerned with the retention of the remnants of tradition and self-identifi­ cation. The awareness of ethnic distinction is declining. The Tsaatans know that they are Tuva but the genuine Tuva people live abroad; this is why they call themselves “the people of the taiga” and without using ethnic names distinguish themselves from the “people of the river”, the golynkhyn dweling in the Valley. 175 Ties with relatives in Tuva have been severed. For decades there have been no local contacts and the fron­ tier remains firmly closed. The exchange of reindeer has ceased and the influx of new blood has come to a halt, af­ fecting both people and animals. The unpopulated moun­ tainous borderland is a dangerous terrain. Expeditions of robbers from beyond the border take place - desperate shepherds, former kolkhoz workers, now left to their own devices, are forced to obtain horses and cattle in some way. A few years ago it was even rumored (those in the know referred to reports of the US State Department) that Tuva was involved in smuggling Russian weapons for the Moslem Uyghurs in Chinese Sinkiang. Despite the fact that reindeer require mountain pas­ tures and become ill in the valleys, where they also fall prey to wolves, local strategies of survival force the people of the taiga to descend. The impact of the presence of Western tourists arriving thanks to travel agencies from Ulan Bator is growing, and not everyone has the time to go all the way into the mountains. Sometimes a foreign charity organization delivers food supplies. The world is starting to appreciate the need for help, however hum­ ble, in order to enable this small ethnic group to contin­ ue adding the bright colours of their distinctness to the global palette. Not much is needed - some flour, so that they would not slaughter the reindeer, tarpaulin for the teepees, so that they would not seek shelter in yurts and wooden cottages in settlements, and veterinary assistance in recreating the herds. Paradoxically, it could be the incomers - research­ ers, travellers, and tourists - who might provide the last chance for the people of the taiga to preserve their cul­ ture. Who else will convince the Tsaatan that it is worth­ while to maintain certain elements of their lifestyle - the teepees, the reindeer, and the shamans and their art? And who will inform the West that if it is our caprice to observe a people traversing a path of culture so arduous and different from ours then we should all support them. Endnotes 1 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, p. 5. �Fig. 1. Althoughthis illustration does not come from Rgkopis znaleziony w Saragossie by Jan Potocki I would like; to add the opening words of the novel: 'The first day Count d’Olavidez had. not: yet established foreign settlements in the 'Sierra Morena— that lofty chain of mountains that separates Andalusia from La Mancha - which was at that time inhabited solely by smugglers, bandits and a few gypsies. (...) The traveler who ventured into that wild re f on was assailed by a thousand, terrors that would freeze the blood of the boldest man. (...) and invisible hands pushed him towards the edge of bottomless precipices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c6da4dc3c99abe6ae9c3dc6a2b49c29.pdf b569c1aa6674ac9107ea5e9c0bc1dc74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1996 Title A name given to the resource Perspektywy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalności / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.15-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kopczyńska-Jaworska, Bronisława ; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 I. MATERIAŁY Z KONFERENCJI "PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ ETNOLOGII POLSKIEJ. W STULECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO" [W()!\ JSł./\ W A KOPCZYŃSKA-M WORSKA "-atcdra Ltllo[ogii I ni\\~lsyt~t \,('ld/li IBICj:--JIJ:W.lASIEWICZ [Ihl: tut Ltllologii i Alltropologii Kulturowej t'nill'crsvtct im. Adamil Mickiewicza POLllaó PERSPEKTYWY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZN A WCZEGO U PROGU DRUGIEGO STULECIA JEGO DZIAŁALNOŚCI rozważaniach tych chcielibyśmy spróbować odpowiedzieć na trzy podstawowe, w naszym mniemaniu, pytania: I. Czym Towarzystwo powinno być dla swoich członków? 2. Jaką rolę powinno Towarzystwo, zaliczane do naukowych, pełnić w nauce polskiej') :> \lajakie społeczne wyzwania Towarzystwo powinno odpowiadać? W Towarzystwo i .jego członkowie Przystępując do próby odpowiedzi na pierwsze pytanie chcielibyśmy (ldllolać się do opinii Aleksandra Kamitlskiego, najwybitniejszego teoretyka idei stowarzyszCl'l IV Polsce, nota bene członka naszego Towarzystwa, w cza~ach jego pracy na Uniwersytecie Łódzkim. Według A. Kamillskiego w cywilizacji \\spólczesnej, w której obserwujemy rozluźnienie i zanik tradycyjnych II spólnot, stowarzyszenie ma służyć zawiązywaniu swoistego "sąsiedztwa z II: boru", a ti Iiacj i odpowiadającej na potrzebę przynależności do określonej grupy. Ponadto powinno zaspokajać potrzebę ekspresji, powinno dawać swym olonkolll sposobność do wyraj.ania własnych przemyśle!'l, sądów, upodoball. \\reszcie spelniać funkcję integracyjną, zespalającą, stanowić pomost między l\ldziną i społecznością lokalną a narodem i wspólnotą ogólnoludzką. Ta ()slatnia funkcja powinna ułatwić pokonanie bariery oddzielającej mały świat "d II iclkiego . .lak Towar/.yslwo nasze spełniało i spełnia, w dawnych i nowych I'<trunkach, powyższe oczekiwania? Jakie cechująje niedostatki działania i co nakialoby zmienić') �16 Otóż, jak się zdaje, Towarzystwo Ludoznawcze, podobnie jak wiele innych .. odczuło skutki rozrostu, które tenże Kamillski określał jako zjawisko "olbrzymienia", którego może najwyraźniejszym skutkiem jest słabnięcie więzi członkostwa dołowych ogniw Towarzystwa ze stowarzyszeniem jako całością. Często inspiracje działania szły tylko z góry, mało było działaó oddolnych. słowem sąsiedztwo z wyboru przestało odgrywać widoczną rolę. Towarzyst\\o odżywało na krótko w czasie dorocznych zjazdów, coraz mniej licznych z powodów finansowych oraz niezrozumienia idei delegatów (szeregowi członkowie uważali, że zjazd jest wyłącznie dla delegatów!). Brak czasu i ciekawszych inicjatyw często powodował zbyt rzadkie spotkania członków woddziałach, często również wobec ogromnego rozwoju i zmian zachodzących \\ naszej dyscyplinie zaczynało brakować wspólnych zainteresowall. Wiązało się to m.in. z rosnącym zróżnicowaniem członków naszego Towarzystwa grupującego profesjonalistów-praktyków i teoretyków oraz tzw .. ,miłośników'· amatorów czy przedstawicieli innych dyscyplin. Nie bez znaczenia była również obserwowana nagła wymiana pokoleli wśród nominalnych członków Towarzystwa. Z tym wiązało się z jcdnej stron~ odchodzenie od aktywnego uczestnictwa w pracach Towarzystwa części starszej kadry uniwersyteckiej i Akademii Nauk oraz z drugiej, umiarkoV\ane uczestnictwo młodszych pracowników naukowych. Różnorodność członków, którą akceptujemy i traktujemy jako bogact\\o Towarzystwa, wymaga zwrócenia większej uwagi na szczególne potrzeby odrębnych ich grup. Ważnym działaniem w tym zakresie hył rozwój ,.kół zainteresowałl". Jak się wydaje, Towarzystwo winno zaoferować jcdnak szersze możliwości działania nie tylko "kołom zainteresowaó", ale ró\vnitż sekcjom czy innego rodzaju grupom specjalistycznym. Towarzystwo nasze może w ten sposób stać się konfederacją mniejszych zespołów i pójść droga wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. .Jesteśmy przekonani, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, o utrwalonej tradycj i gromadzenia ludzi o różnych zainteresowaniach, może zagwarantować zrozumienie dla indywidualnych potrzeb a także orientacj i naukowych, tworząc atrakcyjną płaszczyznę dyskusji oraz ponadinstytucjonalnej i ponadśrodowiskowej integracji. Rola naukowa Towarzystwa Przechodząc do rozważaó nad naukową rolą Towarzystwa musimy poświęcić nieco uwagi ogólnym problemom naszej dyscypliny. Sytuacja \\ naukach humanistycznych nie jest w tej chwili łatwa. Nie ma tu miejsca na szersze jej omawianie, tym bardziej, że w ostatnich latach ukazało się wiele prac podkreślających przełom jaki się dokonał w nauce w ogóle, a w humanistyce w szczególności, a co za tym idzie również w polskiej etnologii. �17 Puszerzenic retleksji metodologicznej, pokazanie nowych możliwości pozIJa\\cz)'ch naszej dyscypliny, prowokuje do zadania pytania, jaką rolę w tym ożywieniu intelektualnym powinno odgrywać nasze Towarzystwo. Jak pogodzić tradycje poznawcze Towarzystwa, w którym część członków od początkó\\ jego istnienia. nawet bez przygotowania merytorycznego, gromadziła I iezne i eenne obserwacje. dążąc do pozytywistycznej wierności obserwacj i, I dzisiejszymi wyzwaniami metodologicznymi. Przemiany metodologiczne przebiegają z niejednakowym nasileniem w różnych środO\viskach (niezależnie od ram organizacyjnych i cezur wieku), stąd różne S'l potrzeby i możliwości różnych osób i środowisk, nawet przy formalnie tym samym poziomie podstawowego wykształcenia zawodowego. W tej sytuacji ",vydaje się, że Towarzystwo powinno podjąć szczególny \\ ~silek nad rozwojem nowoczesnej myśli etnologicznej w pracach naszego Tc)\\arzystwa i. nie bójmy się tego słowa, nad popularyzacją tej myśli w środowiskach polskich etnografów gdziekolwiek by pracowali. To przecież \\ laśnie nasze 'rowarzystwo powinno stworzyć warunki szerokiej krytyki nauko\",ej i rozwoju myśli nowatorskiej, i w ten sposób zaprzeczyć spotykanym niekiedy opiniom. iż jest ostoją naukowego tradycjonalizmu czy wręcz konserwatyzmu' Tl)Warzystwo powinno więc być forum etnologicznym dla dyskusji, które toczą się. jak powszechnie wiadomo, w grupach nieformalnych, czy też w ramach innych cial zbiorowych, jak np. w Sekcji Antropologów Społecznych przy Polskim Towarzystwie Socjologicznym lub w Redakcji czasopisma ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Co prawda, również wydawnictwa naszego Towarzystwa podejmują wysiłki w tym zakresie (warto zobaczyć niektóre tomy scrii "Prace Etnologiczne", ostatnie numery czasopisma "Lud" CZ) od wielu lat publikowane interesujące altykuły w "Literaturze Ludowej"), ale. niezależnie od tego, widzimy ponadto potrzebę wypracowania nowych form organizacyjnych dyskusji naukowych. Dyskusje te winny być inicjowane \\ szczególnic zainteresowanych oddziałach Towarzystwa i przygotowywane, być może. we współpracy z wymienionymi powyżej grupami i instytucjami, na pe\\no \\' aliansie z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN, zawsze otwaltym na różne potrzeby środowiska, lecz z racj i statutowych zrzeszającym tylko samodzielnych pracowników nauki, i to już w chwili obecnej nie wszystkich. \!oże należaloby w lonie naszego Towarzystwa powołać sekcje ~ tu wracamy do poprzednio wyrażonej przez nas myśli - zgodnie z zainteresowaniami poszczególnych grup członków i potrzebami naszej dyscypliny - sekcje, sh.upiającc członków z różnych oddziałów Towarzystwa, podejmujące istotne zagadn ien ia, bądź to metodologiczne, bądź związane z ważnym i naukowym i problcmami, np. regionalizmu, zagadniel1 etnicznych czy też twórczości alt ystycznej i wytwórczości rękodzielniczej, czy wreszcie obszernej dziedziny pogranicza religioznawstwa, obrzędowości i obyczajów. :. L'hlt. LXXI\' �18 Myślimy, że taki ambitny plan przyciągnąłby do nas szersze grono kolcgó\\. którzy obecnie nie widzą dla siebie pola w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Towarzystwo i jego rola w życiu publicznym Przechodząc do zastanowienia się nad rolą naszcgo Towarzystwa w j.yciu społeczno-kulturalnym kraju można zauważyć, że jedną z dziedzin działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, która rozwija się caly czas. pomimo ogromnych trudności finansowych, z widocznym pozytyv,nym skutkiem. to działalność wydawnicza przekazująca dorobek polskich etnologćm oraz prezentująca istnienie tego środowiska na zewnątrz. Wydawnictwa naszego Towarzystwa uwzględniają różne przygotowanie i różne zainteresowanie odbiorców: od prac czysto materiałowych (z dziełam i Oskara Kolberga na czele) do rozpraw i wspomnianych artykułów metodologicznych, publikowanych w specjalnych seriach i czasopismach oraz prac popularnych informujących o strojach, twórcach ludowych itp. Szczególne miejsce wśród wydawnictw Towarzystwa zajmuje ,.Biblioteka Zeslcillca". wskazująca na wartość tzw. dokumentów osobistych i jednocześnie uzupelniająca naszą wiedzę nie tylko o nieznanych obszarach historii narodu polskiego, ale również, w wymiarze uniwersalnym. o życiu ludzkim w \varunkach ekstremalnych. Mankamentem działalności wydawniczej naszego Towarzystwa są jednak zbyt małe nakłady, stąd nie tak wielki krąg odbiorców. Mankamentem są tej związane z wielkością nakładów dość wysokie ceny publ ikacj i. które pCJ\\Odują, iż nie wszystkich zainteresowanych stać na kupno tych wydawnict\\. Najbardziej istotne, jak się zdaje, niedostatki dystrybucj i naszych wydawnict\\ w szerszych kręgach społecznych nie sąjednak następstwem wskaZ<ln)ch wy żej przyczyn, lecz braku świadomości, czym właściwie zajmuje się etnologia' Informacja o niej jest ogromnym obowiązkiem Towarzystwa! Ostatnio duże nadzieje wiążemy z obecnością przedstawicieli naszej dy scypliny przy pracach nad reformą programów szkolnych oraz z idei) rozwoju \\ szkole zainteresowat'i regionalnych, szeroko uwzględniających problematykt,: kultury tradycyjnej regionu. Za mały jest jednak ciągle udzial etnologów \v publicystyce społeczno-naukowej. Za mało jest komentarzy ctnologicznych dotyczących różnych palących problemów życia współczesnego! Potrzebny byłby głos etnologa w dyskusjach nad potrzebami samorządu terytorialnego. problemami ekologii czy planowania życia kulturalnego w mikro czy makroskali. Nie umniejszając dorobku i potrzeby rozwoju różnych form studió\\ etnograficznych i folklorystycznych powinniśmy uświadamiać opinii społecznej, iż na nich nie kot'iczą się zainteresowania naszej dyscypliny. Pewny m krokiem w tym kierunku jest powszechnie występująca zmiana nazw placlmek �19 etnogralicznych na "etnologiczne" oraz "antropologii kulturowej". Z tym pozornie formalnym zabiegiem wiąże się też rozważana w kręgach naszego Towarzystwa sprawa zmiany jego historycznej (a zarazem archaicznej) nazwy, nie odpowiadającej dzisiejszym zainteresowaniom dyscypliny. Jakie znaleźć \\ ~.iście, żeby uszanować IDO-letnią tradycję a zarazem zakomunikować, czym się \\spółcześnie etnolog interesuje? KOllcząc to krótkie wprowadzenie do dyskusji na temat przyszłości Polskiego Towarzystwa I,udoznawczego, która jest tak bardzo potrzebna u progu drugiego IDO-lecia jego działalności, chcielibyśmy podkreślić aktualność i przydatlll)ść także niektórych tradycyjnych wartości, od dawna obecnych w pracach To\\arzyst\va. Należą do nich m.in. łączenie przez Towarzystwo celów badaw(z~ ch i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczIlu-kulturalnym, szerokie rozumienie ludoznawstwa-etnologii, bliskie koncepcji antropologii kulturowej, akceptacja wielości szkół i kierunków w nauce, upowszechnienie myśli o walorach kultury ludowej, stanowiącej przecież dobro narodowe i ogólnoludzkie, wreszcie przekonanie, że nauka powinna się przeci\\stawić postawom etnocentrycznym i ksenofobii, przekonanie tak ważne \\ okresie budowania pomostów międz/narodami i kulturami. To właśnie przed 100 laty, w pierwszym tomie "Ludu", współzałożyciel naszego Towarzystwa Iwan Franko napisał, że prace etnologiczne "mogą przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w któr~ch n ieu {'ilOŚĆ i wro-gość etn iczna staną się niemożl iwe. Tradycje Towarzystwa mogą okazać się cennym czynnikiem stabilizującym ctnologi~ - nauky, o której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powiedziała, \\ tekście pośmiertnie drukowanym w jubileuszowym 78 tomie "Ludu", że jest stale ,jakby ill s/a/u nascendi". Dla dalszego rozwoju etnologii polskiej i Towarzystwa oraz dla zajęcia przez nie należnego im miejsca w życiu nauko\\Ylll i kulturalnym, decydujące znaczenie będzie miał jednak wysiłek intelektualny i organizacyjny nas wszystkich związanych z etnologią i Towarzystwem. 131\)l1i~la\\a KOPCZY(l~ka-.laworska. Zbigniew .Iasiewicz TIll: I'IWSPI':CTS OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY I\TlIlI: I3ECilNNING OF THE SECOND CENTURY OF ITS ACTIVITY (Summary) The paper was lklivered as an address during the celebrations or the Centennial of the Polish ethnological socicly in Wrocław on September 9, 1995. Considering desirable changes in the .\ork or thc Socicly, the authors propose some modifications which may adjust it to the needs of ;peeitic groups of members pursuing various interests, turn it into a forum of scl10Iarly Jiscussions. and help popularize t:thnology among the general public. On the other hand, the lUlhors emphasize the filet that the traditions represented by the Society are significant for 'cholars loda) as well. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50ae3ff38a12accee392a556a37c4368.pdf 63be749e6cd0f81b812875a6e008a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1002 Title A name given to the resource Peruwiańska ceramika ludowa / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.173-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Romana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1881 XXVII, z. 1 ROMANA K R Z A N O W S K A PERUWIAŃSKA CERAMIKA LUDOWA "The more information we have making techniques in Peru, the interpret ancient ceramics." on the modern pottery better will be able to J . H . Rowe 1 "aunque la agropecuaria sea la principal actividad econó­ mica, las artesanías de carácter utilitario y artístico de­ sempeñan un papel notable en la economía rural." L . Zeballos M . 1 W obrębie Republiki Peru wyróżnić można trzy zdecydowanie od­ mienne krainy geograficzne: pustynny pas nadpacyficznego wybrzeża (costa), szerokie pasmo andyjskich łańcuchów górskich wraz z rozgałę­ zionym systemem dolin rzecznych i kotlin (sierra) oraz należące do do­ rzecza Amazonki nizinne tereny pokryte tropikalną dżunglą (selva). Od najdawniejszych okresów historii człowieka na obszarze dzisiejszego Pe­ ru, costę i sierrę cechował inny przebieg rozwoju kulturowego niż selvę i zaliczane są one do odmiennych tradycji kulturowych . Dlatego też zajmując się peruwiańską ceramiką ludową, której tradycja sięga tak daleko wstecz dziejów tego kraju, nie sposób łączyć mechanicznie w jed­ ną całość wyrobów garncarskich z costy i sierry oraz selvy. Poniższe rozważania dotyczą więc ceramiki z wybrzeża i gór jako najbardziej dla Peru charakterystycznej. Tak rozumiane współczesne garncarstwo peruwiańskie nie doczekało się jak dotąd żadnego kompleksowego opracowania i artykuł ten stano­ w i właściwie pierwszą próbę przeanalizowania oraz podsumowania da3 1 Z przedmowy J . H . Rowe'a jako edytora czasopisma „Nawpa Pacha", do zamieszczonego tam a r t y k u ł u L . O ' N e a l e (Notes on Pottery Making in Highland Peru, "Ñawpa Pacha", No. 14: 1976, s. 41-60). L. Z e b a l l o s M i r a n d a , Protección y desarrollo de las artesanías nativas, [w:] Anales. Primera Reunión de Antropología de lis Países del Grupo Andino, L a Paz 1976.' * G. R. W i 11 e y, An Introduction to American Archeology. Vol. 2. South America, New Jersey 1971, s. 17-24. 2 �174 R O M A N A K R Z A N O W S K A nych opublikowanych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, a także ze­ branych bezpośrednio przez autorkę podczas badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1973 i 1978 *. Niestety podstawowy materiał informa­ cyjny jest bardzo zróżnicowany, tak pod względem czasu zebrania da­ nych, ich zakresu, jak i ilości. Ponieważ jednak generalnie literatura przedmiotu jest nader szczupła , nie pominięto żadnej, nawet wzmiankowo ujętej informacji, o ile tylko zasługiwała na wiarygodność . Po­ nadto, na podstawie tezy Fostera i mając konkretne dowody na jej potwierdzenie w przypadku peruwiańskiego garncarstwa ludowego , przy analizie wzięto pod uwagę dane odnoszące się do znacznego okresu: praktycznie od początku naszego wieku do 1978 r. Oczywiście starsze informacje dotyczące poszczególnych ośrodków garncarskich mogły się już obecnie w pewnej mierze zdezaktualizować, lecz nie na tyle, jak s ą ­ dzę, by zmienić zasadniczo ogólną charakterystykę peruwiańskiej cera­ m i k i ludowej: pod względem technik stosowanych przy jej produkcji, zdobnictwa, rodzaju wyrobów. Zgeneralizowanie zaś tych danych było właśnie celem niniejszego artykułu. Najpełniejszego materiału źródłowego dostarczyły w y n i k i indywidu5 6 7 8 4 Dodatkowe uzupełnienie stanowiły informacje ustne uzyskane dzięki uprzej­ mości mgr M. Zachorowskiej (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie), •która prowadziła badania w Peru w latach 1973-1974, oraz dr. A. Krzanowskiego, który prowadził badania w latach 1972-1974 i 1977, 1978. Poza tutaj cytowanymi inne publikacje zawierające istotną informację na temat peruwiańskiej ceramiki ludowej nie są znane autorce, co oczywiście nie wyklucza ich istnienia. Często- są one trudne do wyśledzenia, ponieważ cenne ba­ dania w y k o n u j ą nierzadko specjaliści innych dziedzin i publikują rezultaty na mar­ ginesie odległych tematycznie opracowań. Np. archeolog peruwiański R. Ravines opublikował dane o ośrodku Huancas w Noticias. Investigaciones Arqueológicas en el Perú: 1965-1966, "Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1965-1966, s. 247-254. « Na przykład B. M i s h k i n (The Contemporary Quechua, [w:] Handbook of South American Indians, vol. 2, Bureau of American Ethnology, Smithsonian I n ­ stitution, bull. 143, Washington 1946, s. 433) i H. C a s t r o P o z o (Nuestra comu­ nidad indígena, L i m a 1924) wymieniają tylko ośrodki garncarskie, przy niektórych podając bardzo ogólnikowo lokalizację. W związku z tym nie wszystkie można odnaleźć na mapie. G. F o s t e r (The sociology of pottery, [w:] Ceramics and men. Viking Fund Publications in Anthropology, vol. 41: 1965, s. 43-61) wykazał, iż garncarstwo l u ­ dowe to rzemiosło bardzo konserwatywne, opierające się innowacjom. W efekcie technologia produkcji ceramiki może bez wielkich zmian przetrwać długie okresy. « Np. H. H. B r ü n i n g (Moderne Töpferei der Indianer Perus, "Globus", No. 35: 1898, s. 259-160) i J . S a b o g a l W i e s s e (Siete sitios cerámicos en la re­ gión Piura, L i m a 1978) w odstępie prawie stu lat stwierdzili niemal identyczną tech­ nologię i profil produkcji ceramiki w Olmos. Także R. Krzanowska uzyskała w 1978 r. informację, że jeszcze kilkanaście lat temu wyrabiane były naczynia identyczne (są przechowywane i u ż y w a n e przez wieśniaków) z tymi, których pro­ dukcję udokumentował w 1915 r. E . G o d e t (Monographie de la Région de Huancavelica (Département de Junin). Pérou., "Bulletin de la Société Neuchateloise de Géographie", t. X X V I I : 1918, s. 121-182). 5 7 �PERUWIAÑSKA C E R A M I K A 175 L U D O W A 10 1 2 alnych badań J. C. Telia », R. Ravinesa , L . O'Neale D. Lavallée F. Engela , D. C o l l i e r a J . C. S p a h n i e g o « oraz autorki *, a także prace M . Luny B . ' , J. Sabogala W . i A. Inafuku Y. , wykonane w ostatnich latach na zlecenie peruwiańskiego Ministerstwa Pracy ( M i ­ nisterio de Trabajo) . Poza tym wykorzystano szereg innych publikacji, nie poświęconych specjalnie garncarstwu ludowemu . Na podstawie zebranego materiału sporządzono zestawienie (tab. 1) obejmujące 63 ośrodki wyrobu ceramiki wraz z ich charakterystyką. Nie jest to na pewno pełna lista i widoczne na mapie (ryc. 1 ) zgrupowania r 13 1 17 1 8 19 20 21 2 2 2 3 » J . C. T e l l o , Tecnología y morfología alfarera y la cerámica Máchica, [w:J Tecnología Andina, L i m a 1978, s. 415-432. " R a v i n e s , op. cit.; t e n ż e , Cerámica actual de Ccaccasiri, Huancavelica, [w:] Tecnología Andina, Lima 1978, s. 447-466. O'N e a 1 e, op. cit. D. L a v e l l e e , La poterie de Acó (Andes centrales du Pérou), "Objects et Mondes", t. V I I , fase. 2: 1967, s. 103-120. i» F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chuca, Pérou, "Bulletin de Société Suisse des Américanistes", No. 35: 1971, s. 21-26. D. C o l l i e r , Pottery stamping and molding on the North Coast of Peru, Actas del X X X I I I Congreso Internacional de Americanistas, San José, 20-27 julio 1958, t. I I , San José 1959, s. 421-431. J . C . S p a h n i , Lo cerámica popular del Perú, Lima 1966. R. K r z a n o w s k a , A. K r z a n o w s k i , Garncarstwo ludowe w, dolinie Alto Chicama w północnym Peru, "Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1, s. 185-214. M. L u n a B a l l o n , Algunos apuntes acerca de la cerámica en el distrito de Pucará, L i m a 1976; t e n ż e , Algunos apuntes acerca de las principales artesa­ nías de la ciudad de Ayacucho, L i m a 1977. S a b o g a l W i e s se, op. cit. A. I n a f u k u Y a g u i , La población artesanal de valle del Mantaro, aspec­ tos cuantitativos y cualitativos, necesidades, posibilidades y metodología adecuada para su capacitación, t. I I I : La cerámica en distrito de Acó., L i m a 1975. ° Prace na temat regionu ¡Piura i Ayacucho wykonane zostały według ujedno­ liconego systemu zbierania i opracowywania informacji, zgodnie z postanowienia­ mi I V Konferencji Ministerstw Pracy P a ń s t w Andyjskich (IV Conferencia de M i ­ nisterios de Trabajo del Grupo Andino), która odbyła się w Medellin (Kolumbia) w 1976 r. Poza uprzednio cytowanymi także: C. B. D o n n a n , Antiguos marcas de alfarero y su interpretación a través de analogía etnográfica, [w:] Tecnología An­ dina, L i m a 1978, s. 439-446; R. P. E b e r s o l e , La artesanía der Sur del Peru, México 1968; J . F e r n á n d e z B a c a , Motivos de ornamentación de la cerámica Inca-Cuzco, t. I , L i m a .1973; S. L i n n é , The Technique of South American Ceramies, Göteborgs Kungl. V e t e n s k a p s = o c h = V i t t e r h e t s = S a m h ä l l e s Handlingar, F j ä r de Följden, Band 29, No. 5: 1925; J . S a b o g a l , El toro en las artes populares del Perú, Lima 1949. W rubryce 11 tabeli obok nazwiska autora podano w nawiasie rok, w k t ó ­ rym prowadzone były badania terenowe lub zaznaczono znakiem zapytania brak tego typu danych; data poza nawiasem to rok publikacji, a jej brak oznacza infor­ mację ustną. Wszystkie prace, na które powołuje się tabela, są cytowane w tekście. « Numer ośrodka na mapie odpowiada kolejnej pozycji w tab. 1, gdzie poda­ na jest jego nazwa. Ze względu na lokalne skupienia kilku ośrodków garncarskich 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 2 1 2 2 2 �176 R O M A N A K R Z A N O W S K A ośrodków w poszczególnych regionach Peru są efektem raczej przypad­ kowego skoncentrowania badań, niż szczególnej preferencji garncarstwa w tychże regionach. Przypuszczalnie w każdej niemal prowincji istnie­ je lub istniał do niedawna jakiś ośrodek garncarski, lecz brak systema­ tycznego przebadania pod tym kątem ogromnego obszaru sierry i costy peruwiańskiej. Według aktualnie posiadanych informacji technologia produkcji ce­ ramiki ludowej przedstawia się następująco (w podziale na charaktery­ styczne etapy): SUROWCE I PRZYGOTOWANIE MASY G A R N C A R S K I E J Podstawowym surowcem do wyrobu ceramiki jest oczywiście glina. Jednakże tylko w wyjątkowych przypadkach jej własności fizyczne i skład chemiczny są takie, że wystarczy wydobytą glinę zmieszać z wo­ dą i powstaje masa dająca się łatwo formować oraz nie pękająca przy wypalaniu. W takiej wygodnej sytuacji są garncarze z górskich dystryk­ tów w departamencie Piura — z Olleros, Sondorillo, Soącha, Shayango i Sondor oraz z Checca Pupuja (dept. Puno) i Santo Domingo de los Olleros w prowincji Huarochiri (dept. Lima). Eksploatują oni przypusz­ czalnie jedne z tych nielicznych w Peru złóż glinek ceramicznych. W większości jednak przypadków garncarze korzystają z glin wietrzelinowych o znacznie gorszych parametrach, wymagających korekcji przy pomocy tzw. schudzacza. Na ogół schudzaczem jest piasek (na wybrzeżu lub w dolinach wielkich rzek górskich, jak np. Mantaro) lub tłuczeń skał magmowych czy osadowych . Może to być zwietrzały andezyt (Caulimalca), margiel (Caaccasiri), łupek tabliczkowy (Yauya, Llumpa, Piscobamba i Chacas) i inne. Kiedy indziej masę garncarską stanowi mieszanina dwóch lub nawet trzech rodzajów gliny. I tak na przykład w regionie Pucara eksploatuje się złoże zlokalizowane na prawym brze­ gu rzeki, zbudowane z dwóch warstw: górnej, barwy szarej, o większym udziale materiału ilastego, i dolnej, barwy czerwonej, z dużą domieszką piasku. Owe dwa rodzaje glin nazywane są odpowiednio "plastyczna" 2 4 25 i konieczność posłużenia się podkładem o stosunkowo małej skali, zaniechano wpi­ sywania nazw na mapę. Z uwagi na konieczność częstego p o w o ł y w a n i a się na to samo źródło, przy podawaniu informacji dotyczących konkretnych ośrodków garncarskich nie będzie dalej cytowana literatura — poza kilkoma wyjątkami. Referencje można znaleźć w rubryce 11 tab. 1, gdzie ośrodki zestawiono w kolejności alfabetycznej, a dane bibliograficzne we wcześniejszych przypisach. * L i , n n e (op. cit.) podaje za E . N o r d e n s k i 6 I d e m (Comparative Ethnografical Studies, vol. 3, Góteborg 1924), że w ośrodku garncarskim Tirapata u ż y w a ­ no jako materiału schudzającego sproszkowanych skorup ceramicznych. Ponieważ jednak jest to przypadek odosobniony, a informacja pochodzi z początku wieku, nie uwzględniono go w ogólnej charakterystyce schudzaczy. M 5 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 177 L U D O W A Ryc. 1. Rozmieszczenie ośrodków produkcji ceramiki na terenie Peru: 1 — granice Peru, 2 — granice garncarskie 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a departamentów, (numer XXVII/1 odpowiada 3 — stolice kolejnej departamentów, pozycji w tab. 1) 4 — ośrodki �178 R O M A N A K R Z A N O W S K A i "antyplastyczna", a miesza się je w stosunku 3 : 1. Można by więc po­ wiedzieć, że glina czerwona pełni rolę schudzacza. Podobną metodę sto­ suje się w dolinie Marcapata, przy czym podstawowym surowcem jest glina wietrzelinowa ze złóż łupkowych (chuda), którą miesza się ze sproszkowaną czerwoną glinką (o własnościach uplastyczniających). Na­ tomiast w Quinua miesza się naprzód w równych proporcjach dwa ro­ dzaje gliny tłuściejszej (z różnych miejsc), a następnie dodaje trzecią część gliny zapiaszczonej, wydobywanej w Tantaniyocc. Złoża gliny, jak i różnego rodzaju schudzaczy, znajdują się na ogół w bliskim sąsiedztwie ośrodków garncarskich. Odległości do eksploato­ wanych kopanek wynoszą najwyżej kilkanaście kilometrów i tylko na wybrzeżu bywają większe — np. garncarze z Mórrope korzystają ze złóż oddalonych o 30 k m od swej wsi. Podkreślić jednak należy, że w danym ośrodku stosuje się zawsze surowce pochodzące z tych samych źródeł, polegając na wypróbowanej ich jakości i wierząc, że są najlepsze w oko­ licy. Na ogół tereny, na których znajdują się kopanki, nie są własnością poszczególnych rzemieślników czy też wspólnot wiejskich, w których zamieszkują. Tak więc zmuszeni są płacić albo za prawo do eksploata­ cji (np. wspólnota L l i k i Llaka wspólnocie Matara), albo za konkretny urobek (np. w Caulimalca za każdy worek gliny), albo też "od osoby", jak to ma miejsce w Sondorillo, gdzie złoże należy do cofradii « przy lo­ kalnym kościele. Wydobywaniem gliny (a także schudzaczy) zajmują się sami garncarze, używając przy t y m łomów i kilofów. Urobek ładuje się do płacht lub worków i transportuje bądź na własnych plecach, bądź na grzbietach osłów. Jednorazowo wydobywa się na ogół większą ilość su­ rowca, wystarczającą na dłuższy czas codziennej produkcji i od razu od­ powiednio przerabia na masę garncarską, która właściwie zabezpieczona stanowi podręczny zapas. Przygotowanie masy garncarskiej we wszystkich udokumentowanych ośrodkach przebiega podobnie, choć ilość wykonanych czynności i czas ich trwania są różne i zależą istotnie od rodzajów stosowanych surow­ ców. Na ogół bryły gliny są rozdrabniane za pomocą kamiennego tłuka lub drewnianego młota na płycie kamiennej, skórze rozpostartej na zie­ mi lub w wyłożonym kamieniami dole. Zanieczyszczenia, czyli większe okruchy, usuwa się ręcznie lub przesiewając przez sito czy tkaninę. Tam, gdzie stosowany jest schudzacz, poddaje się go podobnej procedurze. Następnie glinę miesza się ze schudzaczem i wodą, co odbywa się na 2 28 Cofradía (z hiszp.) — stowarzyszenie ludzi świeckich w celu ćwiczenia się w praktykach religijnych, służby na rzecz kościoła, sprawowania pieczy nad ma­ jątkiem kościelnym. W Peru kongregacje takie przetrwały jeszcze gdzieniegdzie w formie niezmienionej od czasów wczesnokolonialnych. Cofradía (a ściślej patron kościoła, przy którym została utworzona) posiadać może ziemię, bydło i inne dobra, pochodzące niegdyś z "dziesięcin" i ofiar. Dochód z gospodarowania tym majątkiem przeznaczony jest na potrzeby kościoła. �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 179 L U D O W A ogół w dole wyłożonym kamieniami, cebrzyku lub też na skórze. W za­ leżności od własności lokalnych surowców proporcje gliny i schudzacza wahają się od 3 : 1 (Simbila) do 1 : 2 (Huancas). Nie zawsze są one ściśle przestrzegane, a czasem nawet, jak to stwierdziła 0'Neale w Mito Alto, garncarze nie orientują się, ile właściwie dodają materiału schudzającego. Jakość masy sprawdzają na bieżąco, rozcierając ją w palcach lub na języku i w zależności od wyniku badania zaprzestają lub kontynuują do­ sypywanie piasku. Czasem glina nie wymaga uprzedniego rozdrabnia­ nia i od razu zalewa się ją wodą (Mito Alto, Santo Domingo de los Olle¬ ros, Simbila), ręcznie usuwając zanieczyszczenia i pozostawiając na pe­ wien czas dla odpowiedniego nawilgocenia. Plastyczną konsystencję uzys­ kuje się wyrabiając rękoma i często nogami, a następnie formuje stożek lub kopiec, czy to w dołku, w którym odbywało się mieszanie, czy też na ziemi, w pobliżu właściwego warsztatu pracy. Jest to w każdym ra­ zie miejsce ocienione, zapobiegające wysychaniu masy. Depozyt zabez­ piecza się dodatkowo okrywając go wilgotnymi tkaninami. Tak przygotowanej masy garncarskiej na ogół nie używa się natych­ miast do produkcji. "Dojrzewa" ona co najmniej kilkanaście godzin, a zwykle kilka dni (w Caulimalca nawet 15-30 dni). T E C H N I K I FORMOWANIA Przed przybyciem Hiszpanów koło garncarskie nie było znane na te­ renie obecnego Peru — zresztą nie znano tam żadnego technicznego za­ stosowania koła. Co ciekawe, po konwiście również wynalazek ten nie upowszechnił się na ziemiach dawnego państwa Inków i ceramikę w y ­ konywano według dawnych metod. Dopiero w ostatnich latach — i to zaledwie k i l k u garncarzy w takich wyspecjalizowanych ośrodkach, jak Pucara i Quinua — zaczęto stosować koło garncarskie. Produkują oni zresztą głównie wyroby typu pamiątkarskiego: popielniczki, wazony, itp. Ryc. 2. Plato-molde u ż y w a n e w Huayhuas. Górny dysk ceramiczny służący formowania spoczywa na mniejszym, ułatwiającym obrót Wg L . O'Neale, do 1976 �r Tab. 1. Zestawienie ośrodków gancarskich w Peru Cd O Lokalizacja I Nazwa ip. departa - ośrodka prowincja tuent i-; 4 3 Technika Surowce formowania podstawowe dystrykt Technika Sposób zdobienia wypalania Rodzaje I 5 wyrobów Ż r ó d i o informacji 10 I I J un in Aco Concepción : Mito «lina ¡ plato-molde f p.aiek łcezkuwanicm {1 :2) formy pełne 2 Acopia Cuzco 3 Andaiaj Aretiuipa Ammayn ¡ Cor.de- 7. w a - i a n g o b a , Acopia ? Andaray i ? I wzór, drewniane malowany w piecu d u ż e dzbany (tinajas, po- zamkniętym aplikacja rongos), m a ł e A , Inafuku Y . (1975), miniaturki i zabawki plastyczna; po­ (wewnętrzne) D . L a v a l l é e ( 1 9 6 5 ) , 1967; figurki, Í975; L . 0'Ncale (1931), lewa (plato-molde) malowany wzór, 1976 M . Znhorowska(1974) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 suyos 4 A yac ucho AyacLicho lluamanga Ayacuclio glina 1 formowanie piasek glina - ręcme angoba w piecu ( + p l a t o - m o l d e ?> formowanie zamkniętym ręczne malowanie w piecu krze­ ; naczynia kuchenne, j L . O'Neale (1931), 1976 miniaturki i z a b a w k i , ? figurki-gwizdki M . L u n a B . ( 1 9 7 7 ) , 1977 zamkniętym S ï % mionka 5 Caulimalca La ; Otuzco Liber- Usquil e'ina tad (2:1) i Ccaccasiri 1 Huanca- Hnaneu­ vélica ve l i c a Acorio glina 8 J mii ren 1 C.U7CO ; Cuzco CLI/I'Ù pukły wy­ w piecu odciskany otwartym z formy plato-mulde i w a - angoba, łeczkowaniem (ognisko) malowany w piecu wzór otwartym naczynia kuchenne, figuralne, R. figurki o 1976 i zabawki naczynia Krzanowska, A . K r z a n o w s k i (1973), kuchenne, R . Ravines (1966), 1978 inne wyroby (piecyk) * m (ognisko) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 i H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 P? ma rca Concep ' 9 C o l q ne­ vilcas ; Junin C7onii.LS Chumbi- w z ó r reliefowy dwuczęściowe (1 : 2 ) i J Coique- formy ceramiczne (zewnętrzne) + maigiel 1 7 + tłuczeń •> Comas eiôn Cuzco Cuíco formowanie ręczne figurki, A . Krzanowski rzeźby ceramicz­ (1977) ne Chacas Ancash 1 H na ri Chacas glina r plato-molde bez przedhiszpanskich nacinanie, w z ó r re­ lupek waleczkowania liefowy ! tabli:z- (paletkowanie) żłobiony 1 kowy J . F e r n a n d e z P>. ( ? ) , 1973 kopie i imitacje n a c z y ń ! i 1 0 w piecu wypukły naczynia kuchenne, J . C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , 197S 7 otwartym (ognisko) (2:1) 1 1 Chccca : Puno '] L a m p a Pupiija Pucará glina • plato-mulde z wa­ nacinanie, aplikacja w piecu naczynia kuchenne, J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 ł e c z k o w a u ieni plastyczna, ango- otwartym figuralne, figurki, J . S a b o g a l ( ? ) , 1949 za- IO I ba, wzór malowa­ (ognisko) M.Luna bawk B.Ü977), 1977 ny, c z ę ś c i o w a p o iewa iï ChulLieu- Piara Morropon nas | Chuluca- formowanie glina nas ręczne w polewa piecu z paletkowaniem, otwartym formy (dołowy) ceramicz­ naczynia kuchenne J . Sabogal W . (1975), 1978 ne ( ? ) 13 tncantada Pura Morropon glina j Cfuduca- formowanie w ręczne 14 Huaillay J u n it. Pasco piecu zamkniętym nas Blina łfuayllay Ł + formowanie ręczne aplikacja plastyczna, piasek wzór w piecu miniaturki, figurki, J . Sabogal W . (1974, I popielniczki naczynia kuchenne 1978 R . Krzanowska otwartym malowany 1977), E . G o d e t (1915), 1918 (1978) (ognisko) 15 ! Huancas Amazonas Chacha­ g l i n a -i- Huancas poyas tluczcń p l a t o - m o l d e bez w a - ! n a c i n a n i e , a p l i k a c j a ieczkowania (1:2) 16 17 , Huariaca Huarmaca | w piecu plastyczna, m a l o ­ otwartym wanie (ognisko) malowanie, ? Junin Pasco Huariaca Piura Huanca- Huarmaca naczynia R . R a v i n e s ( ? ) , 1 9 6 5 - 66 kuchenne, M. figuralne naczynia kuchenne, 1 E . Godet (1915), Huarón Junin Paseo 1978 Huayllay glina + formowanie ręczne piasek aplikacja plasiyczna, wzór w Huayhuas Ayacucho Huant» Huanta glina + piasek (ognisko) w plato-molde z w a - ! Huaylacucho II Llapo Lliki Llaka Huancave- Huancave- piecu kuchenne, figuralne, s p e c j a l n e Ancash Palasca Llapo Lima Huarochiri Santo D o . 1918 R . K r z a n o w s k a (197S) (lampki) naczynia kuchenne L . O'Neale (1931), 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 R . Ravines (1966), garnki, ? lica £ . Godet(1915), (ognisko) Acoria liea 1978 H . Castro Pozo ( ? ) , (924 mingo los naczynia otwartym łeczkowanicm I 20 piecu (otwartym malo­ wany 19 1918 I . Sabogal W . (1977), bambu 13 Z a h o r o w s k a (1974) H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 plalo-molde glina bez w piecu walcczkowania de otwartym g a r n k i do duże gotowania, dzbany F . Engel (1969), A . Krzanowski 1971 2 a * I > 0 fi V > 1 r c u o > (1977) (ognisko) Olle¬ ros 23 Llumpa Ancasl Luzuriaga Llumpa glina ~ plato-molde bez łupek walcczkowania tablicz­ (palelkowanic) n a c i n a n i e , w z ó r re¬ ' liefowy w piecu wypukły naczynia kuchenne J . C . Tello ((919), 1978 otwartym żłobiony ręcznie (ognisko) kowy (2:1) 24 . Mallas Ancash Huari Huari 25 i Marcapata Cuzco Quispi- Marcapata canchis 7 2 rodzaje gliny H . Castro Pozo 0 1 , 1 9 2 4 plato-moldc bez walcczkowania malowanie w piecu otwartym naczynia kuchenne, ? I. C . Tello (1931), 1978 1 iCo i-i �3 2 4 6 5 7 I (drewniane GO 10 8 (ognisko) kształtowniki) 26 Milo Alio Junín Concep- Mio Alio glina ción plato-molde + piasek z wa- w z ó r ryty lub m a l o ­ łeczkowaniem w piecu wany, aplikacja plastyczna 27 ; Mollepata i La S a n t i a g o dVi M o l l e p a t a Libe- Chuco rtad glina ! - Hueven pukły dwuczęściowe wy­ w odciskany . L . 0 ' N e a l c (1931), zabawki piecu naczynia kuchenne, ? R . Krzanowska, otwartym I z formy, c z ę ś c i o ­ (zewnęlrzne) wa 28 Tvfórrope Lambaye- Lambayc- Mórrope I wyklepywanie palet­ ką que que na 29 i Muya ] Huamanga . Quiniia Ayacucho I Muquí Junín Jauja 31 ' Olmos Lambaye- Lambaye- que ' Muqui ? Olmos que z • D . Collier (1956). ? • naczynia •y 7 7 ręczne kuchenne, specjalne w piecu paletkowaniem i J . C . S p a h n i {'.•), 1966 (miednice) i I naczynia otwartym (wyklepywaniepa- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 kuchenne, J . S a b o g a l W . (1976), 1978 miniaturki (dołowy) H . H . Brüning (1889), lelka na kamieniu + 32 , Olleros Piura Ayabaca Ayabaca w 7 piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1976), 1978 (ognisko) Pampa 34 Ancash Huaraz Pampas ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Lima Chancay Pacelio 7 naczynia kuchenne R , K r z a n o w s k a (1978) j Pari Junín Pasco Huayllay 7 naczynia kuchenne E . G o d e ł (1915), 36 ! Paria- Ancash Carhuaz Paría- 7 | ? Huánuco Maranon Piura 7 j ? Cuzco Cal ja Pisac ? | miniaturki - < huanca 37 i Piura 38 Pisnc angoba, malowane i pańskiej, Luzuriaga Ancash Pisco- glina bamba bamba + , plato-moldc lupek tablicz- bez w nacinanie, wzór piecu walcczkowania reliefowy w y p u k ł y otwartym (paletkowanie) żłobiony (ognisko) ręcznie ' H . C a s t r o P o z o ( ? ) . 1924 imitacje ceramiki przedhisz- I ¡ Pisto- 1918 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 huanca wzory 39 5> H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 35 Paran » wałeczkowanie otwartym 33 > 3 1898 p l a l o - m o l d e , 'J glina 1958 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (dołowy) 1 formowanie naczynia kuchenne, ? otwartym nego I 30 w piecu stempla ceramicz­ ¡ •> 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 n i ^ w z o r u ze kowanie A , K r z a n o w s k i (1973), (ognisko) polewa nacinanie, odciska - formie- - g a r n k u -f- w a l e c z - 1976 figuralne, m i n i a t u r k i , ! H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (ognisko) w z ó r reliefowy formy ceramiczne naczynia kuchenne, otwartym ' A . K r z a n o w s k i (1977) i popielniczki naczynia kuchenne, ? i. C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , figurki, J . C . Spahni ( ? ) , [966 1978 kowy 1 (2:1) 40 ; Pucará Puno Lampa Pircara 2 rodzaje I ! formy gipsowe d w a - 1 i aplikacja plastyczna, w piecu rzeźby ceramiez-, 10 gliny + piasek c z ę ś c i o w e (zew­ malowanie, pole­ nętrzne), wa kolo M . L u n a B . ( 1 9 7 6 ) , 1976 ne, popielniczki, w a ­ zamkniętym zony garncarskie 41 : 42 Puyalli Ancash Quiniia Ayacucho Pallasca I Huamanga Quinua H . C a s t r o P o z o < ? ) , 1924 7 Pampas 3 rodzaje Bliny (1 :1 : 1 ) plato-molde, formo - • a p l i k a c j a plastyczna wanie ręczne, kolo . garncarskie malowanie, lowane naczynia w piecu : figurki, zamkniętym ma- J. figuralne, Sabogal (?), 1949; A.Krzanowski{1977); miczne, popielniczki, wzory C . S p a h n i ( ? ) , 1966; J. rzeźby cera­ wazony R . K r z a n o w s k a (1978) Urcos H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 Carhuaz Paria- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Victor Sacsa- 43 Kaechi Cuzco Quispican- 44 Recuay Ancash 45 Sacss- Ayacucho chis huanca 46 San Jeró. 47 San Marcos Apurimac Andahti- Caja marca Cajamarca nimo n a c z y n i a figuralne, ? malowanie, aplika­ San Marcos cja plastyczna, ? San Miguel 48 I San Miguel de P a l l a - ques I ques Lima lluarochiri Domingo I de I los 50 Santo 51 Shayango C'UÏCO Tomas plato-molde z wa- łeczkowaniem los odciskanie patykiem piecu otwartym goba, (ognisko) malowane ' [ J . C . T e l l o ( 1 9 2 2 ) , 1978 1 j F . Engel (1969), dzbany, ? Simbilá Piura Piura ? Sondor piasek I 53 Socha- Piura bamba 54 g l i n o -I Sonche Amazonas Huanca- Huanca - bamba bamba Chacha- formowanie ręczne nacinanie, odciska- w piecu I z palelkowanicm, n i e w z o r u ze formy stempla ceramicz-j ceramiczne dwuczęściowe nego, malowanie, (zewnętrzne) malowane otwartym (dotowy) i J . Sabogal W . (1977), naczynia kuchenne, imitacja ceramiki przedhiszpańskiej 1978 Sondor i Piura Huanca- > J . Sabogal W. (1977), 1978 D . Collier (1956), 1959 wzory H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Sonche Sondor r tí ö o • J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 poyas 55 > 1971 j H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I Catocaos » s ? bamba 52 O I garnki do gotowania, I Tomas > M , Z a h o r o w s k a (1974) M . Z a h o r o w s k a (1974) , I i C h u m b . v i l - : Santo Huanca- w paznokciem, an- j wzory Olleros cas Pirna glina Domingo de 1 Olleros Santo ! A . K r z a n o w s k i (1973) naczynia kuchenne, ? nacinanie, 7 San Miguel I Santo 49 Cajamarca de P a l i ­ > H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 San Jeró­ aylas nimo H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I marca Fajardo marca 11 M W C i glina filiżanki, lalerze, dzban- . J . Sabogal W . (1977) M Co Os �3 > I 4 i l 56 '' S o n d o r i l l a Píura bamba Huanca- ! Sondor glina formy c z ę ś c i o w e ( ? ) I bamba 57 Soqcha Pjiira Hnanea- St?ndor ibrmy glina bamha 5S Talayera I Apurimac i 59 60 i Taricá ! Anda- ceramiczne d w u c z ę ś c i o w e (7) Talayera huaylas Ancash T L ra pata Huaraz Taricá A z a n g a tro Tírapata fiíina + malowany wzór nacinanie, wzor p l a î u - m û l d e bez w a - sproszko- leczkowania wane {drewniane skorupy kształtowniki) ceramiczne Concep- Vicsos glina ción 62 Yacyu Ancash 63 Y a u ya Ancash Huari ¡ Luzuriaga 4- piasek Huari ; Yauy¡. glina -f reliefowy tablicz­ (palctlcowanie) biony (2:0 przypisy 22-24. bei wałec?kowania kowy Patrz plato-molde łupek żło­ �Go 10 zamkniętym ki, cukierniczki, imi­ tacje c e r a m i k i p r z e d hiszpanskiej w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwartym (dołowy) w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwa rtym (dołowy) H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 naczynia kuchenne, miniaturki, zabawki R. K r z a n o w s k a ( 1 9 7 8 ) C , B , D o n n a n (1966), 1971 frj 0 H . C a s t r a P o z o ( ? ) , 1924 naczynia kuchenne, ? S. L i n n e ( ? ) . 1925 > 2 E. Nordenskiold (?), > 1924 » > w pte^i naczynia kuchenne, ? L . C N c a l c ( ( 9 3 1 ) ) , 1976 naczynia kuchenne, ? J . C , Tello (1919), zamkniętym H . C a s t r o P o z o (?>, [ 9 2 4 w piecu otwartym (ognisko) (978 O w SU > �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 185 Najczęściej natomiast stosowanym przy produkcji ceramiki urządze­ niem jest tzw. plato-molde które można by nazwać "fałszywym ko­ łem garncarskim". Plato-molde to lekko wklęsły dysk (talerz) ceramicz­ ny, czasem zaopatrzony u spodu w dodatkową wypukłość (krótką nóżkę-podstawkę), która pasuje do wgłębienia na płaskim kamieniu leżą­ cym na ziemi i służącym za "stół modelarski". Niekiedy nóżkę-podstawkę zastępuje drugi talerz o mniejszej średnicy (ryc. 2). Na dysku układa garncarz bryłkę gliny, kciukami wyrabia zagłębienie i obracając powoli dysk formuje palcami dno oraz dolną część ścianek (do ok. 1/3 wyso­ kości naczynia). Jest to pierwsza faza formowania przy zastosowaniu plato-molde, identyczna we wszystkich udokumentowanych ośrodkach, w których stwierdzono użycie tego urządzenia (por. tab. 1). Faza druga, w której nadaje się naczyniu pożądany kształt i wielkość, różni się w za­ leżności od znajomości techniki lepienia z wałeczków. W takich ośrod­ kach, jak Aco, Ccaccasiri, Checca Pupuja, Huayhuas, Mito Alto i Santo Domingo de los Olleros, do uformowanej uprzednio dolnej części naczy­ nia dokleja się kolejno kilka utoczonych w dłoniach wałeczków (ryc. 3), wygładzając spoiny wilgotną dłonią i jakimś pomocniczym narzędziem — kawałkiem tykwy, płaskim kawałkiem drewna, otoczakiem, wilgotną szmatką, itp. Garncarz pracuje w ten sposób, że lewą dłonią obraca dysk i kształtuje zewnętrzną powierzchnię naczynia, a p r a w ą wygładza w n ę t ­ rze i ewentualnie wypycha ścianki na zewnątrz, gdy naczynie ma być bardziej pękate. Dalsze czynności zależą od ostatecznie pożądanego kształtu naczynia. Przy garnkach lub misach wykańcza się brzeg mokrym paskiem tkaniny, patykiem (odginanie kołnierza) lub metalowym noży­ kiem. Przy zamkniętych dzbanach dokleja się dodatkowe wałeczki zmniejszające średnicę i na koniec szyjkę-kołnierz. Szyjka powstaje albo ze spłaszczenia jeszcze jednego, grubszego wałeczka (np. Aco, Mito A l ­ to), albo przez doklejenie osobno uklepanego paska gliny (Santo Domin­ go de los Olleros), albo poprzez nałożenie bryłki, w której wyciska się otwór (np. Huayhuas). Osobno formowane są też ucha. Gotowe naczynie pozostawia się na dysku do przesuszenia co najmniej na kilka godzin (do kilku dni), a następnie ostatecznie wykańcza i wygładza powierzch­ nię. Dlatego też garncarz posiada na ogół cały szereg dysków, dostoso­ wanych średnicą do wielkości różnych naczyń. Czasem dla ułatwienia obrotu dysk smarnie się u spodu tłuszczem (Ccaccasiri) posypuje sprosz¬ kowaną suchą gliną (Santo Domingo de los Olleros) lub piaskiem (Quinua). Lepienie ścianek z wałeczków nie wszędzie jest jednak stosowane. W Huancas i L l i k i Llaka do uformowanej z podstawowej bryłki dolnej części naczynia dokleja się sukcesywnie dalsze kawałki i dłońmi nadaje i m pożądaną grubość oraz kąt nachylenia. Wałeczkowanie nie jest zna" Z hiszp. plato — talerz, dysk; molde — forma. �186 R O M A N A K R Z A N O W S K A Ryc. 3. Nadbudowywanie ścianek naczynia przez doklejanie w a ł e c z k ó w gliny (Aco) Wg D. Lavallee, 1967 ne również w regionie Huari-Pomabamba (ośrodki Chacas, Llumpa, P i scobamba, Yauya). Jak zanotował J. C. Tello przy nadbudowywaniu ścia­ nek naczynia używa się drewnianej paletki, którą wyklepuje się spoiny, ścienia doklejony placek do pożądanej grubości i wyrównuje go. Najbardziej natomiast oryginalną odmianę techniki plato-molde stwierdzono na początku naszego wieku na wschodnich stokach Andów, w południowej części Peru. Otóż w Marcapata i Tirapata przy nadbudo­ wywaniu ścianek posługiwano się drewnianymi kształtownikami wkła­ danymi do wewnątrz naczynia. Te swoiste formy przeciwdziałały zapa­ daniu się doklejanych kawałków gliny, ułatwiały ich łączenie i nadawa- �187 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A ły odpowiedni kształt ściankom. Naczynia wykonywano etapami, przesu­ szając po doklejeniu każdej części za pomocą odpowiedniego kształtow­ nika. Zupełnie odmienną techniką formowania jest stosowanie dwuczęścio­ wych form zewnętrznych. Jak dotąd udokumentowano ich użycie tylko w dwóch ośrodkach: Caulimalca i Mollepata. Są to formy ceramiczne, sy­ metryczne, a płaszczyzna łączenia przebiega pionowo przez oś symetrii naczynia. Wyrób polega na wylepieniu wnętrza osobno każdej połówki formy (ryc. 4), następnie połączenia ich i po kilkugodzinnym przesusze­ niu oddzieleniu od formy. Wykończenie sprowadza się do wygładzenia spoiny i wypolerowania powierzchni wolnej od zdobień. Ryc. 4. Rozprowadzanie gliny w e w n ą t r z połówki formy ceramicznej. Przed carką l e ż y druga połówka, już wypełniona i wygładzona (Caulimalca) Fot. A. garn- Krzanowski Formy zewnętrzne gipsowe dwu- i wieloczęściowe stosuje się w Pucara do wyrobu niektórych figurek i rzeźb ceramicznych (np. słynnych kościółków). Postępowanie jest podobne, jak w przypadku form cera­ micznych. Wydaje się jednak, że zastosowanie tych form to sprawa ostatnich kilkunastu lat. Przy masowej produkcji na użytek turystów usprawniły one i przyspieszyły wyrób figurek i rzeźb modelowanych dawniej ręcznie. Podobnego typu usprawnienie wprowadzono też w Aco. Do produkcji miniaturek i zabawek używa się tam bądź form drewnia­ nych wewnętrznych (pełnych), na których wyklepuje się np. miseczki i talerzyki, bądź też zewnętrznych, połówkowych, w których wylepia się �188 R O M A N A K R Z A N O W S K A figurki. Formy d w u - i wieloczęściowe stosowane są też powszechnie przez kopistów i imitatorów ceramiki przedhiszpańskiej (np. w Simbilá). Garncarze specjalizujący się w produkcji naczyń figuralnych, figu­ rek, rzeźb ceramicznych lub miniaturek (np. w Quinua) nierzadko kształ­ tują je ręcznie, bez użycia form czy plato-molde. Taka najbardziej "pier­ wotna" technika produkcji nie jest już chyba jednak nigdzie stosowana w odniesieniu do naczyń użytkowych. E. Godet zanotował ją w okoli­ cach Jez. Huarón w początkach naszego wieku, lecz — jak już wspom­ niano — ośrodki tam istniejące przypuszczalnie zaprzestały produkcji w latach 1950-1960. Ryc. 5. Wyklepywanie ścianek naczynia drewnianą paletką (Simbilá) Wg J . C. Spahni, 1966 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 189 L U D O W A Osobnego omówienia wymaga technika stosowana przez garncarzy na północnym wybrzeżu Peru. O ceramice stamtąd pochodzącej mówi się •paleteada (paletkowana), gdyż głównym narzędziem używanym przy wyrobie naczyń jest drewniana paletka. W Simbila, Olmos i Chulucanas formuje się naprzód w dłoniach dno i zaczątek ścianek, następnie dokle­ ja wałeczki i rozklepuje je paletką (od zewnątrz), podkładając od wew­ nątrz otoczak (ryc. 5). W Mórrope natomiast paletkowanie stosuje się również w fazie początkowej, rozklepując bryłkę gliny na odwróconym dnem do góry garnku, służącym za f o r m ę . Dalsze postępowanie jest identyczne jak w Simbila. Jak wynika z powyższego opisu wszystkie narzędzia stosowane przy różnych technikach formowania są stosunkowo proste. Garncarze wyko­ nują je sami w miarę swoich potrzeb. W fazie wykańczania i wygładza­ nia używa się dodatkowo całego szeregu nie opisanych tu, drobnych przedmiotów, takich jak skorupy, kawałki tykw, blaszki, nożyki, patyki, kołki, szmatki, kawałki skóry, otoczaki, wyłuskane kaczany kukurydzy, itp. Ich ilość i rodzaj zależy często od indywidualnego wyposażenia da­ nego warsztatu. Podobnie zmienna jest ilość i czas trwania kolejnych przerw w pra28 Ryc. 6. Wypalanie ceramiki metodą ogniskową (Caulimalca) Fot. A. Krzanowski 2 8 Jak zanotował B r ü n i n g (op. cit.) podobnie postępowano z końcem ubieg­ łego wieku w Olmos, z tym że formą-podstawą do rozklepywania był obły k a ­ mień. �190 ROMANA K R Z A N O W S K A cy związanych z koniecznością przesuszenia naczynia. Zależą one od tech­ niki kształtowania, właściwości masy garncarskiej, aktualnych warun­ ków atmosferycznych lub nawet terminu sprzedaży (gdy istnieje możli­ wość szybkiej sprzedaży skraca się znacznie proces produkcji, nawet kosztem większych strat przy wypalaniu). Suszenie pośrednie i końco­ we (przed wypalaniem) odbywa się na ogół w miejscu ocienionym lub na zmianę, raz w słońcu, raz w cieniu. TECHNIKI ZDOBIENIA W udokumentowanych ośrodkach garncarskich zanotowano nastę­ pujące techniki zdobienia: nacinanie i żłobienie (ryc. 8b), odciskanie wy­ pukłego wzoru reliefowego z formy (ryc. 8c, 9d) lub przy użyciu drew­ nianego stempla, aplikację plastyczną (doklejanie większych elemen­ tów — ryc. l l b ) , angobowanie, malowanie (ryc. 8a, 9e) i nakładanie szklistej polewy (ryc. 8c, 12d-f). Stosunkowo niewiele jest takich ośrodków, w których stosuje się tylko jedną technikę zdobienia. Należą do nich te z prowincji Huari i Pomabamba, gdzie ozdabia się naczynia nacięciami i żłobionymi wzo­ rami wykonywanymi małym kamiennym nożykiem. Także w Caulimalca występuje wyłącznie jedna technika zdobienia: wzór jest wyżłobiony w formie, z której wykonuje się naczynie, i zostaje odciśnięty już w trak­ cie jego wyrobu. Na gotowym egzemplarzu jest to lekko w y p u k ł y relief. W Mórrope i Simbila podobny wzór uzyskuje się odciskając na gotowym naczyniu drewniany, wgłębnie żłobiony stempel. Jednakże, jak zanoto­ wali Collier i Spahni, stemple takie wychodzą już z użycia i stosują je tylko wyjątkowo niektórzy garncarze. Inni pozostawiają swe wyroby bez jakiejkolwiek dekoracji. Na ogół jednak stosuje się dwie lub kilka technik zdobniczych, przy czym zaobserwować można prawidłowość, że im bogatszy jest asorty­ ment wyrobów produkowanych w danym ośrodku, tym bardziej zróżni­ cowane są sposoby ich zdobienia. I tak na przykład w Checca Pupuja stosuje się nacinanie, żłobienie, aplikację plastyczną, malowanie i częś­ ciową polewę, a wszystkie techniki spotkać można na jednym naczyniu. W Aco zaś duże dzbany są najpierw angobowane, a następnie ozdabiane malowanym wzorem (ryc. 7). Czasem dodatkowo dekoruje się je przy szyjce doklejanymi wałeczkami wygniatanymi w łańcuszek. Natomiast miniaturki i zabawki pokrywa się polewą (tzw. mleczkiem hutniczym), ale nie tworzy ona na ogół jednolitej, wysoko szlistej, błyszczącej po­ wierzchni. Często są to tylko maźnięcia, z zaciekami i nieregularnymi powierzchniami raz o grubszej, a kiedy indziej o cieńszej warstwie po­ lewy, dość chropowate. Wynika to po pierwsze z oszczędnego stosowa­ nia roztworu, do którego składniki kupuje się po stosunkowo wysokich cenach, po drugie z braku doświadczenia w stosowaniu tego typu tech- �191 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A Ryc. 7. Wyjmowanie wypalonych naczyń z pieca garncarskiego w Aco Wg D. Lavallće, 1967 n i k i zdobienia. W innych ośrodkach (Checca Pupuja, Pucara i Mollepata) polewę stosuje się w podobny sposób: tylko na określonych elemen­ tach naczynia lub figurki (ryc. 12a-f) albo nieregularnymi maźnięciami na całej powierzchni (ryc. 8c). W żadnym zresztą z udokumentowanych peruwiańskich ośrodków garncarskich nie produkuje się naczyń polewanych całkowicie (na błysz­ cząco), jakie wyrabia się choćby w regionie Cochabamba w Boliwii. Na­ leży jednak podkreślić, że stosowanie polewy wprowadzone zostało do­ piero po przybyciu Hiszpanów, a — jak to wynika z wielu uprzednio podanych faktów — peruwiańskie garncarstwo ludowe wyjątkowo po- �192 ROMANA K R Z A N O W S K A woli i opornie poddawało się przemianom, pozostając przy odwiecznych technikach i metodach produkcji. Dlatego też tradycyjnie stosuje się do angobowania i malowania naturalne barwniki mineralne (np. ochrę i kao­ l i n w Aco), choć obecnie są one już często kupowane na targu w goto­ wej, sproszkowanej formie. Wzory i motywy dekoracyjne są charakterystyczne dla danego regio­ nu, ośrodka garncarskiego, a nawet określonego typu naczynia. Wśród nacinanych, żłobionych, odciskanych i malowanych przeważają proste elementy geometryczne i ich kompozycje oraz motywy roślinne, na ogół mocno stylizowane lub wręcz schematycznie uproszczone. Techniką aplikacji wykonuje się proste dekoracje w rodzaju wałeczka czy łań­ cuszka albo też bardziej skomplikowane, przekształcające np. prosty dzban w naczynie figuralne (ryc. l l b ) czy wręcz naczynie rzeźbę (ryc. 12b). SPOSOBY W Y P A L A N I A Zdecydowana większość wśród udokumentowanych ośrodków garn­ carskich stosuje ogniskową (tzw. w piecu otwartym) metodę wypalania naczyń. Garnki układa się w kopiec tak, by otwór jednego przytykał do brzuśca innego i zachowując kolejność od największych do najmniej­ szych egzemplarzy. Całość otacza się wieńcem starych, potłuczonych i wypalonych naczyń, a na nich układa się opał (czasem jego warstwę kładzie się też na spód). Mogą to być drewniane szczapy, chrust, wysu­ szone odchody bydlęce i trawa. Tak przygotowany stos podpala się rów­ nocześnie z kilku stron i utrzymuje ogień przez kilkanaście godzin (ryc. 6). Pokrewną metodą jest ogniskowo-dołowy sposób wypału, stosowany wyłącznie na północy Peru (np. w Simbilá, Sondorillo, Soqcha). Głębo­ kość dołów nie przekracza na ogół kilkudziesięciu centymetrów, a spo­ sób przygotowania i prowadzenia wypału jest podobny, jak przy meto­ dzie ogniskowej. Piece garncarskie zamknięte stwierdzono natomiast tylko w k i l k u ośrodkach. Reprezentatywnym przykładem może tu być Aco, gdzie bu­ duje się pionowe, kominowe piece z cegieł adobe (ryc. 7). Składają się one z dwóch komór: dolnej na opał i górnej, w której umieszcza się gotowe do wypalania naczynia — początkowo wkłada się je otworem bocznym, a następnie szczytowym. Ogień utrzymuje się przez ok. 2 godz., a zakończenie wypału sygnalizuje ukazanie się płomieni w górnym otwo­ rze. Naczynia wyjmuje się po kilkugodzinnym przestygnięciu. Poza Aco i niedalekim Vicsos podobne piece stosowane są właściwie tylko w tych ośrodkach, gdzie masowo produkuje się ceramikę ozdobną (np. Pucará, Quinua) lub naczynia w stylu fabrycznej zastawy stołowej (np. Encan­ tada). �i 1 Ryc. 8. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w Peru: ; a — malowany garnek do picia z Tarica, wys. 10 cm; b — zdobiony żłobieniami garnek do gotowania z San Miguel de Pallaąues, wys. 14,5 cm; c — dzban z Mollepata, wys. 24 cm — na reliefowy, odciśnięty z formy wzór nałożono maźnięciami cienką warstwą ciemnozielonej polewy; d — butla z Huarón ozdobiona pętlowym, czerwono malowanym wzorem, wys. 19 cm; e — dzbanek z Huarón, wys. 19 cm; f — garnek do gotowania z L l i k i L l a k a , wys. ok. 24 cm; g — duże ; naczynie zasobowe z pokrywką z L l i k i Llaka, wys. ok. 76 cm. Fot. J . Kubiena (a, b), M. Doktor (c—e), wg F . Engel, 1971 (f, g) i 13 — Etnografia Polska X X V I I / 1 i ' i • ) �194 ROMANA K R Z A N O W S K A R O D Z A J E WYROBÓW G A R N C A R S K I C H Wprawdzie wytwarzana obecnie w Peru ceramika ludowa nie pre­ zentuje tak bogatego wachlarza form i odmian, jak to miało miejsce w czasach przedhiszpańskich, ale i tak różnorodność wyrobów jest znacz- e Ryc. 9. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w P e r u : a — praźnica, wys. 14 cm; b — dzbanek, wys. 16 cm; c — dzban u ż y w a n y przy produkcji chichy (piwa z kukurydzy), wys. 47 cm; d — garnek do gotowania, wys. 22 cm (a-d — Caulimalca); e - malowana na biało i brązowo misa z Acopia, średnica 31 cm. Fot. M. Dok­ tor (a, b), A. Krzanowski (c, d), J . Kubiena (e) �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 195 L U D O W A na. Przede wszystkim są to wszelakiego rodzaju i wielkości naczynia k u ­ chenne (ryc. 8-10): garnki, dzbany, misy, prażnice, kubki, butle, duże naczynia zasobowe (tzw. tinajas, porongos) oraz specjalnego, aczkolwiek również gospodarczego przeznaczenia, takie jak miednice czy gliniane piecyki-podstawki osłaniające ogień i służące do gotowania w polu (Ccaccasiri). Produkcją tego typu wyrobów zajmują się liczne górskie ośrod­ ki garncarskie, od Olleros na północy począwszy, poprzez Caulimalkę i Mollepatę, Tarikę, L l i k i Llakę, Mito Alto, Ccaccasiri, a na Checca Pupuja na południu, nieopodal jez. Titicaca skończywszy (szczegółowe dane tab. 1). Niektóre z nich ograniczyły "w ostatnich latach produkcję do określonego typu naczyń cieszących sie naiwiekszym Dooytem Na nrzvkład w Aco iak zanotowała Layallee jeszcze ok 50 lat temu wytwa­ rzano różne odmiany sarnków i dzbanów a obecnie orodukuie sie w y ­ łącznie duże tinaias i voronaos Równocześnie rozwinięto i wzbosacono nowvmi formami wvrób miniaturek i zabawek dawniei stanowiących margines produkcji Podobne ukierunkowanie produkcji na duże naczynia zasobowe oraz drobne wyroby pamiątkarskie lub kopie czy imitacje ceramiki przedhiszpańskiej cechuje ośrodki z północnego wybrzeża Peru, takie jak np. Simbila, Mórrope, Olmos. Specyficzną grupę stanowią naczynia figuralne, figurki i rzeźby (ryc. 11, 12), które można by określić mianem ceramiki artystycznej, Ryc. 10. Zestaw naczyń kuchennych wyrabianych w Caulimalca. Świeżo wykona­ ne naczynia suszą się przed wypalaniem na specjalnych krążkach Fot. A. Krzanowski �196 ROMANA K R Z A N O W S K A z tym że zachowała ona liczne cechy tradycyjne, ludowe. Wyroby tego rodzaju spotyka się praktycznie niemal w każdym, a zwłaszcza górskim ośrodku garncarskim. W zasadzie przestały już one spełniać dawną rolę kultowo-obrzędową, a funkcjonują jako przedmioty ozdobne lub pamiąt­ k i dla turystów. W produkcji tego typu wyrobów wyspecjalizowały się takie ośrodki, jak Quinua, Pucara i Checca Pupuja. Inwencja poszcze­ gólnych garncarzy na podstawie starych form i motywów tworzy co­ raz to nowe odmiany naczyń figuralnych i figurek, z których najsłyn­ niejsze to byczki i kościółki (ryc. 12d, e), dwu- i wielogłowe naczynia-lamy (ryc. 12c) lub naczynia-świeczniki (ryc. 12b), karykaturalne posta­ cie muzykantów oraz wiele innych. W ostatnich latach pojawiają się coraz liczniej produkowane dla t u ­ rystów kopie i imitacje ceramiki przedhiszpańskiej. Ich jakość i walory artystyczne są na ogół mierne, aczkolwiek zdarzają się kopiści wyjątko­ wo sumienni i obdarzeni talentem, jak np. Ignacio Bustamante z Cuzco ». Na osobną uwagę zasługuje indywidualna, współczesna, choć głę­ boko osadzona w ludowej tradycji rzeźba ceramiczna w rodzaju grotesko­ wych postaci i scenek autorstwa Edilberta Meridy Rodrigueza (ryc. 12g) z Cuzco i licznych jego naśladowców. Niestety szczupłe ramy tego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie poszczególnych ośrodków garncarskich, ani też na należyte rozwinięcie wniosków płynących z analizy zebranych informacji. Reasumując więc pokrótce stwierdzić należy, iż peruwiańską cera­ mikę ludową cechuje głęboka tradycyjność, tak pod względem metod produkcji, organizacji pracy, jak i rodzajów produkowanych wyrobów. Choć z niezwykłą ostrożnością podchodzić należy do analogii etnograficzno-archeologicznych to w rozważanej dziedzinie peruwiańskiego garn­ carstwa ludowego są one w szeregu przypadkach bezdyskusyjne. I tak na przykład badany przez autorkę ośrodek w Caulimalca niewątpliwie kontynuuje właściwą dla kultury Chimu ( X - X V I w. n.e.) technikę pro­ dukcji z form oraz stosuje nadal wzory i motywy zdobnicze charakte­ rystyczne dla ceramiki inkaskiej . Potwierdzeniem odległego, przedhiszpańskiego rodowodu plato-molde są znaleziska archeologiczne (np. na stanowisku Ayapata kultury Huari — V I I - X w. n.e.) . Stosowanie w czasach przedhiszpańskich wypalania ogniskowo-dołowego oraz w pie­ cach zamkniętych potwierdzają natomiast znaleziska na stanowisku To2 3 0 32 3S »Fernández B a c a , op. cit., s. 33. *> K r z a n o w s k i , op. cit. Por. A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s k i, J . O s t o j a - Z a g ó r s k i , Etnologiczna in­ terpretacja i analogie etnograficzne w postępowaniu badawczym archeologii i pra­ historii, "Slavia Antiqua", No. X X I V : l!977, s. 31-71, "2 K r z a n o w s k a , K r z a n o w s k i , op. cit., s. 208-209. R. R a v i n e s , Excavaciones en Ayapata, Huancavelica, Perú, "Ñawpa P a cha", No. 15: 1977, s. 71, lam. X X V I I I , figs. 61a-c. 8 1 8 8 �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 197 L U D O W A Ryc. 11. Przykłady naczyń ozdobnych wyrabianych w niewielkich ilościach w ośrod­ kach garncarskich specjalizujących się w produkcji naczyń kuchennych: a — naczynie z jaguarem (wylew dzban w postaci ludzkiej sylwetki piórki z Caulimalki, wys. 11 cm; 14 cm. Fot. na grzbiecie zwierzęcia) z San Marcos, wys. 12 cm; b — z Huancas, wys. 17 cm; c — naczynie w kształcie prze­ d — naczynie w kształcie byczka z Caulimalki, wys. M. Doktor (a, c, d), J . Kubiena (b) M ma Luz (na południe od Ica) . Przykłady mniej lub bardziej szczegóło­ wo udokumentowanych analogii można by mnożyć, a w wielu przy­ padkach brak jedynie należytego porównania materiałów archeologicz­ nych ze współczesnymi. Jednakże szereg badaczy* sygnalizuje daleko idącą zbieżność przedhiszpańskich rodzajów wyrobów i zdobnictwa z ak­ tualnie stosowanymi przez garncarzy w t y m samym regionie peruwiań­ skiej sierry. Ponadto długie istnienie wielu ośrodków garncarskich i niezmienny charakter ich produkcji dokumentują liczne źródła historyczne, od cza5 " G. P e t e r s e n G., Minería y metalurgia en el Antiguo Perú, No. 12: 1970, s. 38-39. Np. L a v e l l é e , op. cit., . 120; R a v i n e s , op. cit, s. 466. M s "Arquelógicas", �198 ] ROMANA K R Z A N O W S K A Ryc. 12. P r z y k ł a d y ceramiki dekoracyjnej o charakterze p a m i ą t k a r s k i m : ] j' j j ; ] t i a — okaryna w kształcie grającego zespołu muzycznego, dł. 25 cm; b — naczynie-świecznik, wys. 26 cm; c — naczynie w kształcie figurki d w u g ł o w e j lamy, wys. 15 cm; d — figurka byczka, wys. 12 cm; e — model kościółka, wys. 22 cm; / — dzbanek z szyjką w kształcie ludzkiej postaci, wys. 18 cm; g — groteskowa figurka flecisty, wys. 16 cm (a-c — Quinua; d, e — Pucara; f — Checca Pupuja; g — Edilberto Merida z Cuzco). Fot. M. Doktor �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A L U D O W A 199 sów wczesnokolonialnych począwszy. Za przykład niech posłużą t u uwa­ gi poczynione w X V I I I w. przez Cosmę Bueno w Geografía del Perú virreinal »• na temat ośrodka w Huaylacucho (prowincja Huancavelica), który po dziś dzień istnieje i produkuje naczynia kuchenne. Stwierdzenie odległego rodowodu, kontynuacji dawnych metod pro­ dukcji i generalnie tradycyjnego charakteru peruwiańskiej ceramiki l u ­ dowej nie wyklucza oczywiście ciągłego procesu stopniowych przemian. Zasadnicza zmiana w profilu produkcji przedhiszpańskich ośrodków garn­ carskich nastąpiła w okresie kolonialnym « , kiedy to wraz z postępują­ cą chrystianizacją ustawało zapotrzebowanie na wykwintną ceramikę dla celów kultowych. Jednakże dzięki wykształceniu się specyficznej, o synkretycznym charakterze obrzędowości religijno-magicznej i zacho­ waniu wielu tradycyjnych elementów w obrzędach świeckich, przetrwa­ ła w niektórych ośrodkach produkcja ceramiki ozdobnej, w rodzaju na­ czyń figuralnych, figurek, miniaturek i zabawek. Obecnie tylko wyjąt­ kowo spotkać się można z magiczno-obrzędowym użyciem wyrobów garn­ carskich — w zasadzie pełnią one funkcję ceramiki dekoracyjnej lub pamiątek dla turystów. Niektóre ośrodki garncarskie wyspecjalizowały się w tego typu produkcji, a skrajny przykład stanowi Quinua, gdzie po­ za zaspokajaniem w niewielkim zakresie własnych potrzeb gospodar-_ skich garncarze w ogóle zaprzestali wyrobu naczyń kuchennych. Przemiany tego rodzaju mają wyraźnie podłoże społeczno-ekonomicz¬ ne ». Otóż z punktu widzenia roli, jaką garncarstwo pełni w strukturze gospodarczej regionu, można je obecnie podzielić na "wiejskie" i "miej­ skie". Garncarstwo wiejskie cechuje się tym, iż rzemieślnik dzieli swój czas pomiędzy pracę na roli i wytwórczość dodatkową, a dochód płynący z tej ostatniej nie stanowi podstawy utrzymania, a jedynie jego uzupeł­ nienie. Takie garncarstwo reprezentuje większość górskich ośrodków w rodzaju Ccaccasiri, L l i k i Llaka czy Caulimalca. Z garncarstwem typu miejskiego mamy natomiast do czynienia w przypadku Quinua lub Pu­ cará, gdzie rzemieślnik w zasadzie cały swój czas poświęca na produkcję 3 8 3 s « C. B u e n o , Geografía del Perú virreinal (siglo XVIII), Lima 1951, s. 73. »' Według podziału chronologicznego zaproponowanego przez R. L a r c o H o yl e ' á (Cronología Arqueológica del Norte del Perú, Buenos Aires 1948) dla stylów ceramicznych od czasów przedhiszpańskich do obecnych, ograniczenie produkcji do form u ż y t k o w y c h i obniżenie jakości wyrabianej ceramiki wyznacza okres pośredni (zwany ollería) pomiędzy wczesnokolonialnym, kiedy to z niewielkimi zmianami kontynuuje się bezpośrednio tradycja przedhiszpańska, a współczesnym okresem garncarstwa ludowego. Na przykład autorka zanotowała w 1978 r. we wsi Huacho Sin Pescado (prowincja Cajatambo, dept. Lima) tradycję umieszczania małego dwojaczka pod dachówkami przygotowanymi dla wypalania. Naczynie napełniane dwoma rodzajami alkoholu chronić miało dachówki przed pękaniem. » Por. R. K r z a n o w s k a , Spoleczno-ekonomiczna pozycja garncarstwa lu­ dowego w Peru, Materiały z Sesji Naukowej "Mieszkańcy A n d ó w i ich. środowi­ sko", Kraków 1981, s. 25-37. ! S s �200 R O M A N A K R Z A N O W S K A ceramiki i utrzymuje się z niej. Postępujący rozwój gospodarczy Peru sprawia, iż maleje coraz bardziej popyt na gliniane naczynia. Z użycia wypierają je sukcesywnie wprawdzie droższe, ale trwalsze wyroby me­ talowe i plastikowe. Poza tym dla ludności wiejskiej otwierają się coraz to nowe możliwości pracy, znacznie bardziej dochodowej i mniej uciążli­ wej niż wyrób ceramiki. Tak więc garncarstwo wiejskie, produkujące głównie naczynia gospodarskie, przeżywa swój upadek. Redukuje się asortyment wyrobów, czego dobitnym przykładem jest Aco, lub wręcz zmniejsza się drastycznie ilość garncarzy, jak np. do jednego w Sondor (1977 r.), niegdyś słynnym i licznym ośrodku. W pełni natomiast rozwija się garncarstwo typu miejskiego jako drobny przemysł pamiątkarski, doskonale prosperujący w kraju czerpiącym przecież znaczne zyski z t u ­ rystyki. Ubolewać jedynie należy, że nieuchronnemu procesowi zaniku naj­ bardziej tradycyjnych metod produkcji, dawnych kształtów naczyń i wzo­ rów zdobniczych, nie towarzyszy szeroko zakrojona dokumentacja etno­ graficzna, która utrwaliłaby i zabezpieczyła często unikalne już egzem­ plarze peruwiańskiej ceramiki ludowej. Romana Krzanowska L A CERÁMICA P O P U L A R P E R U A N A Resumen E l articulo presentado es la primera prueba de análisis y recopilación de los datos sobre la cerámica popular del P e r ú publicados en los últimos decenios y reu­ nidos por la autora durante las investigaciones de campo realizadas en los años 1973 y 1978. E l material recogido permitió la preparación de la comparación sintética (tab. 1) que abarca 63 centros de producción de cerámica en la zona de la costa y la sierra peruana (dib. 1),. A base de los datos concernientes a respectivos centros se elaboró una descripción generalizada del transcurso y las condiciones de producción de la cerámica, comenzando desde la extracción y preparación de materias primas pasando por la característica de las técnicas de modelado y decoración, modos de la cocción hasta la revista de las clases de productos alfareros. E l análisis de las informaciones reunidas permite sacar unas cuantas conclusiones generales. Sobre todo, se debe afirmar la profunda tradicionalidad de la alfarería popular, tanto en la esfera de los métodos de producción y organización del trabajo, como también en la esfera de clases de productos cerámicos. L o más llamativo ejemplo es la inadmisión del tomo alfarero (desconocido antes de Ita conquista) y la duración hasta hoy — en excepción de algunos — de las técnicas prehispánicas como plato-molde o moldes cerámicos bipartidos. L a s diferencias tecnológicas, que surgen entre respectivas regiones del P e r ú se continúan desde el antiguo pasado y muchas formas de vasijas o elementos decorativos anotados en la actualidad tienen sus correspondientes en la cerámica arqueológica. L a larga existencia de algunos centros alfareros y el invariable ca- �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 201 rácter de su producción adicionalmente documentan las fuentes históricas del coloniaje. Los cambios graduales, que pueden ser observados a través últimos decenios, tienen una definida base socioeconómica. E l desarrollo económico del Perú causa la disminución y estrechez de la producción de vasijas domésticas, como poco calculable y perdiendo los mercados de venta. A l mismo tiempo se desarrolla la producción de objetos menudos de carácter recordable, con las nuevas tecnologías y modelos. A l observado proceso de desaparición de los métodos de producción más tradicionales, de los antiguos modelos de valijas y adornos, debe acompañar una amplia documentación etnográfica, que permitiera adecuadamente guiar el desarrollo de la alfarería popular moderna en E l Perú: para conservar los valores culturales más valiosas incluidos en esta esfera de obra manual, garantizando a los artesanos un mínimo de efectos económicos. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0c6219ad6ff2989b68e5599f6da8e4.pdf 5d8fca48501b6ee45ac2fae3e7915edd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6513 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6085 Title A name given to the resource Phanom Houses and Voyages to Nowhere / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.151-155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Genex 6 November 2010. Entering Belgrade from the west along a highway linking the capital of Serbia with the airport, Budapest, and the whole of Europe, we come across the so- called West Gate or, more precisely, two huge concrete towers topped with a revolving connector. This is Genex —the highest pinnacle of the Banat Plain. I, however, entered Belgrade in another way: by leaving the highway I took a bus crawling and weaving its way amidst the rural houses of the suburbs, which unnoticeably - and in a totally natural manner - blended with the housing es­ tates of New Belgrade. Between the houses and the blocks flickered the gloomy towers - terrifying and fascinating at the same time. This is Genex, I thought. I already knew that I would do anything to get inside, climb to the top, reach the abandoned, closed café on the 31st storey of the rotating roof... * This could be a fragment from a blog or a book by a globetrotter searching for extreme impressions, traversing former communist countries while seeking unusual adventures, the sort that come from contact with architecture - the often breath-taking ruins of truly futuristic and, literally, unique buildings from the 1960s-1980s, to be encountered from Vladivostok to Trieste. Brutalist constructions made a strong imprint upon the surrounding, and today their former purpose has become unclear. Often uncompleted due to a lack of funds, unfavourable political decisions or, finally, the fall of the Eastern bloc, in the last two decades they turned into ruins and, at times, succumbed to to­ tal degradation. Why am I writing about this? The reason lies in the growing although still niche interest in the topic and in the emergence of a new, specific form of travelling, whose target is “collecting” images of strange architec­ ture, just as landscapes were collected in the past. A c­ tually, the heart of the matter involves experiencing architecture as a form of repression and the uncanny (Unheimlichkeit). This situation is sufficiently interest­ ing to draw the attention of an anthropologist. N atu­ rally, specific “love for ruins” is not new; it is rather a successive embodiment of a phenomenon known at least from the French Revolution, when abandoned architecture became an allegory of the irreversible processes of History and in time a symbolic reverse of progress and modernity. This time, however, the ac­ cents have been arranged differently. Another inter­ esting phenomenon is the permeation of the theme into the world of contemporary art. Although recently published albums: by the Slovenian photographer Ro­ man Bezjak: Socialist Modernism — Archeology of an Era and the photographer Frederick Charbin: Cos­ mic Communist Constructions Photographed (the latter presents almost a hundred curious ultra-modernist al­ though actually totally postmodernist buildings in the former USSR), causing the reader to smile and even 151 TOMASZ SZERSZEŃ Phantom Houses and Voyages to Nowhere more often to experience goose bumps of horror, can be considered more as treats for lovers of architecture it is difficult to ignore the fact that the topic in ques­ tion was considered by Cyprien Gaillard, winner of last year’s prestigious Marcel Duchamp Prize. In his neo-Romantic videos and photograph series strange communist-era buildings appear rather as allegories of the decline of the very idea of modernism, images of living ruins, and, finally, a perverse praise of vandal­ ism, treated like archaeological remnants of some sort of ancient civilisation. In the Polish context, this theme - perhaps not brutalism as such but socialist modernist architecture in general as well as its fall - has been broached by the photographer Nicolas Grospierre and in a slightly different manner by the reporter Filip Springer. There exists a whole tangle of issues on which light should be cast in order to explain the reasons for this interest. Put aside curiosity about the widely comprehended heritage of Le Corbusier, the architectural legacy of the communist era and the failure of the modernisa­ tion project. Relegate to the margin the otherwise im­ portant connections between architecture and utopia. Instead, concentrate on a concrete example: it is time to take a look at Genex. * The skyscraper, built in 1977-1980 by the architect Mihajlo Mitrovic next to a highway leading towards an airport and the border with Hungary, is located in a district known as Novi Beograd (New Belgrade), i.e. a sprawling housing estate for 250 000 residents on former farmland surrounding the city on the opposite bank of the Sava. It is worth mentioning that New Belgrade is closely connected with Josip Broz Tito: construction work began in 1947 (i.e. immediately af­ ter the marshal seized power) and was envisaged as a symbol of new socialist architecture and an equally new and better socialist future. Today, it is an unusual site and, at the same time, typical for the peripher­ ies of cities across Eastern Europe and the Balkans �Tomasz S z erszen • PHANTO M H O U S E S A N D VOYAGES TO N OWHERE - m o de r n a a d often inreresting a rcUitecture bouders wisp ur^cor^srciie;nrK^fus^ c^unrpsE^nm e^mcor^m bpiid' ing s .lt U eko wnrth rv t ^llicgei^i^t thesk yecroper o rs comg leted m eCSdn-p^^ yeat o i: T ieo^^ doe^t^lp .k ^ eepu tio n fu r shc C^o p ex cepc^i^t:ce^ns(^U:ium waSe rh^r^fterc, a srmbolic paoguro ,e emnptom oCall tXe fundamendal cnntO£^g^io k )o^ - r ^^isk:£^S-ctt^nkspinn eoor^on^i^Cr iO £it cxm ^o^smxl cho sued fid ta oeY sgosravitc The skytcraper wri U rütin t^ o iN li: o fb m tsiiistert cb^^^i^iutec^utc ^f ^^w « mcrcts , i.r . otasoeUil^ e i^t^gfi^e^sS strcoyly with e^i^s^uir^sron d serabxlio nuCgncs b u t riso with rab^it^r^inuspgion xnO ter mert Sdufiur the r went ti^oth ceutury concrète was used for monuments, ind u d in g fhosc orrh e H olboghrt1) •T h o xrohi^sroti^i^u oS Geaeo consitrs ge dwo rail c(^r^aceieoc^Apers - (^r^e cntis dontiels^ndeC^^e^Utess^s^ct for e ffices,r(^mismeeleod ^s; verySo pu itb a r e t^olbsng rcstautant, we ic e wai ncver aate ally ooened . The office tewec h r s b ue n cloteg and totgUy empry eot o long r ime, whüe th asaco nd towec w a su ued only puraly (wdich mekes a ldud glly ghill' m g imoressic lc ,iinr g a bgkdkued flar ta djoin m h gbitaU onc t i .Reunntlheth e a nohorieiet of Bulgrade mede i nis ttal ded sione abe a t ]cgllina tha buiedmo hown, and ie ie dfobably ento a ouustiok o f timt wben i t will ven' ieR T h is u hdntomdikr trn ititp ai adoxiekl con sidecink thc r sh e g uilclmgi n questiok is t imultgnaopsloaslod ' 152 eted wi^obir c e mbit e e mnre 0^ 6^ cealistic visk>nt oC i t s eevitelirreeon and trgnseormbticx Ys-C. o fc re cting et k s o^giOre most a d d ntive 11 ^ 1 x 1111 ie Belgcacxsur reOaligmnk toiew hxlt egtfieg forbn insematienul cors ferea ce cec trei . From rh e v ery o n ir t G e n e x s ticr e d execema emt ' eiOT^s: crme r c rcaivep ie as a spm b o lpf mobernics mlsüe cOcer sg ongemnrU st at bruSat mteenentig u meo di e t andscupe andurdau oito ir - k alio ^ te^s^uœc^C^c^i^i roo de e to tts clgussrkphobic coecnod mreginc:nbergw stairwas n ahn tm y rpatrmentd Up des thie gay d c n ex dividet th eo p im oni n k S oni u oh tUa S er b r b u t a lso tourdra and gbcorts on a r gbiteururefrk m a ^ rnec the x ouiP.This approeun is i^otcraredwgll by ied eralo gid ' ioni eapreiten d n Pitcp ilioh Carr gbou t a rghita coures One oUthu motricuej/hlog ghUíCjngs se tOe ldoUà >idupl fer œmmittme sdieire^mxirut acgiexgiic; brucgScst CxUnrn inthr svocld; o c o noïd^b^c arcOitpntuoa lm ostsrpier e j ^t^c mute kisguellnd skcrceehen m ipe ic trlb, idst l ooOing a t is hures; tOitruildinr is a ioke■: ondoubtedly Oic mesi ieeereeis mg œmmunif s buMmg idehr -coeld ;she unliest thingintho Bxlidrti;ietly tps /cadncOhd; sohbpdess lhai ititfeel; ttlis building ic genuin eaadn uiquele Surbian l ., „ A c h a cautertstia faaturegeopmions ae r a i G enex d theif eutraordintoypolarisation and mtxt ur e of imeget, TTgetb e e tticu c^r s pi^i^ti oe the Oomain ef t h a meadings �Toma szSzerszen « PHANTOM HOUSES AN DVOYAGES T O N O W H ERE of die symbol, know nfromphenomenologic a lstuSies on i^elz^i^or ia nd cn^iitir^g iension entween Uomo re nd ^ 01013X0n , tremendum rt/a sd iWnr . A t thu i a m e iimo, eer can consider th e tnimiralrn d i^fien architecture of the Eardy gm^fy 0^uA fd^f;k ^, ( ^.I^. the cei^tcgjrf of thr ^^lei^i^s^aed i^cnok Oy A o^rb^c^na Vf y ^f i T d r Arohieertural Vnconnbr'Errdyr in thr ii^odei^re k niwmelg, 1 a enlicg wltA h^^nfed, uf^ueyE^f^ilEihltr iig o ih , orw itkin a paed ndohke^lkticale o i^t^kx t:arhkr^f cpp^o sive arpUitecOuds k .t^lieintt^i^ior isn^soses th e FrMie^i^^noxperirb c e r f tide ihnaroo^lkO^ g . ^a con b ring homind in abkieclearknd Oiiturbin gm an per tAa0tkhieb it famida r anO, gt dfe tarae tiAWltedo^ y fepretiad,u n d w Uich contraty to eur wishes tetutns i n the ntannrt of a p bontom io gpotOetagntegtt thc W oridW af IIeyperibncr, to s nrong in t ki s her t oCEub ro r,n d dla igte r im agesoeaV rnth' p i g matsaa■ es g e oh e et^O^r^t. T Oe h o ru o fo fth e lattes COTr^rktec^ rrf thr cact, or .van olouii steeded, n heas thekXdngi we r r committeb b y d eighboues oaten living c exi Co raa y othb fm ciahstbophgbiaaXo cmall cthnlg hhrttors..w A yo tn elmcrroretaoiyn ,rnile imehaXoiak , nowcd he dnsed o n the ai^seihatii^nc k irtke swretacuias llAd b m ek s k oscraprf. t^e^mbh^ii^t!d :^i;t^rr^t^motn^ with dt r utopis n e a oision o f a manderdui dow work l wirb a n imace o f t e onaentration camo t i n i eertdin se nss prrionifird th e comdXcatek dltitodc odlhg inb adslanes of t his parl o f E nropg kewo^t i the commwdis t ei■a. becomma “itiP w n chost” t an b e niscui l ek oufsielrdag contbxi of crahitecture . fod axamnie, a s a rrmna v l of 101 no longer cwik inn clviXiatio5 0s a ati^MMs^^ obtenf, a n ^t^i^t^t^i ^lba^^l^Gm oi le as e oc a lar^Cri^i l ^eolp' mi^n W ir^n ly^, a sa ^ ^ a^c^^^ Ai^ii^t^alr^rtl^ni (^£^^daG b^. be this eodfbxt ^lc is hoesc le t^o c^f^erxruAabk why one n e tdo etseiebA s . , 0^^^ i^fll^e^o^td nt:^(^ter^^ ard^ki k riia^i^mg w^iniim ^ e ^ li^i^i^ r^f art. a ^n in^feo^l^eidkOTl oa a blIn^c^' ie if ^ubjedt^i^e l t o t^nl^r^eos^i^^d^i^n remains in the honXs a i d ri;l^l^tist, h la ^lsa i ^ntho^^obdre redp ie ^tt . it i ^s tAele0^br wiv) imdginl^ ite fi^e^c^tiOTi. l^ iOln^t bec o n d ip ^wn e ^e A is lnmcbtk( t0^af t h;^^a^i^0rk^i^i i i^oi^i^(^ei'k an d l^íl ^^rirtr^^n tkig^ilafO]^kI0le Sa el^i^t^fe^b fl^£^np a ebCa-sx^a ic dle e bgndnned Sgfh-g0knl^vrklarr d b di^L^m, eoa^n lo be toon down . 6 Cyprien G a illerdg n de<f s o medlmg moeeto i^f^i^iOrd^ie^L^in g M'iwlid dgimld^í^i i : ^ r^;^rddov c^l n l 0^lda(^l: tl:^e n^t^(^i^k:a^llA ih esp ectacglar. C^r^e e^f r^i^i 'a^c^rks sl^c^ii^s td r r emarka0 le end nl a Siouo^b^d O^Ori^iin ^t:dr (i^rrb l^^:^' cm o^a Or^otdirl bao'Pll^hekeoeb^olb^fn tr^ifeb ia i l i ^f:lb n df ^(:^ia^Abd. bi m^ceK^i^il^lrid^cn , ^ t p :^rc^i mapr^lne eolt l^e^ir^g, teaminetes iti liCe with a itoiOiog fireworX —is t^e^^^g^(et n pasaCoxi T hc moment wt^en n ^ gil gi^^i^c^y c^^^^si1^er ext r ath he c ^i^h^(^^^(ss( l^|^s^croa ic^t^aem g k l . ^0^x 1 d^^\iic^if^dde^í^ins foc the ^ldiet One d^^^isn^b^niif m elln ^ory: iltis g i^nn^e^l^mo^l mnt^tm^l^nS, (^i• eaeh^f , tr Gt nex chmr s y livo in aet anytime, toeaggdiffrrene enntrpe( conlemopfarr ort. it ahpe a rtiy a panorawd ic lak e gwrplng t h e “’videOiOpecc” Dirrnansa y Raiad 120071 h n sd r ayoo rimannoneX kten c h Aaeist Ce tir ts Gaillben. e Ie^n^ition led Gaillard to consider modern architecture, in particular the one originating from the "periphery of modernism”, i.e. countries of the former Sovie f bloc, thr Middie East, Woc th A merica wroCe bfgradek iubdi•k t or l arne W esf European mewnooUsrs, wirbiri dte eocteg eoS th e inaoisg01e Oisinfegracien inscrihed ints its nature. T bii odooess ii d i e reaikn wd g t heybeaome io rns an thr moA rn t oedomplesign. A rnex ir a modeirXke 6X3013101 o k r boXdikg itarleX to age onk ouccumd to degfabatio n oaiy sev oba l oeari cCeeeil: walA niihnd, and thr tevolving, modem caifaS W ic hop o f d ie lkysnrap e r n eAcr antually o p erateX. Ito enoption ,simXgriy t^ofi^nic^i: tlrn ¡e^ nde^i^i^di‘gi:^]^^^]^i^s aaglb”i Xats, anas graduolly 0 1 X^ 11 ^ an k forgwtten. This pPenpmr ngo cwolkbe described S f a ^^e^A'a tenon naadtrd ai d ie tu m o f d i e l gaOs bo thr A mcsicay a rli tit R obera Omitheon, r aonOt, “deigrchitecturisaeion”, ie . ds.e^(^ecr^ct:e^eiei^iin b :'^^ nrigiyaXnbirumcd ernindob^^. t e r o ienara ^ae d ,c ibn^i^rok cno certcm rense eocluded from tko]^i^i^eo^t: nn d c nerceloed n s a aelig oft h c past o r , on l^d e d oe^tmrr^, d^i^i^f^ i^b^ to an^a^^riah^g tation of t eiria rii odahe guturo. Thilnaeedox bUsorbs 0 0 X13^’; nttentign( a bwilclinc l^r^^gog itr (^ 1 X01 and 153 Genex.Photo: TomaszSzerszen �Tomasz Szerszeń • PHANTOM HOUSES AND VOYAGES TO NOWHERE evoking a neologism created by yet another Ameri­ can artist, Gordon Matta-Clark, a ”non-ument” of the building, existing only in a work of art as a spectacle of disintegration. * Time to return to Genex. Is this skyscraper-phan­ tom a ”non-ument”? Or perhaps it is rather a monu­ ment that does not commemorate anything apart from the process of its disintegration? It is thanks to art that such sites as Genex begin to exist anew even if this is a highly paradoxical ex­ istence. Apparently, on this case artists are interested much more in the aspect of non-existence: the nega­ tive factor inscribed into the essence of these places, their phantom quality. This process was noticed by the anthropologist Roch Sulima, who analysing the demise of the 10th-Anniversary Stadium /Market­ place Europa, drew attention: Artistic undertakings rendering aesthetic the space and time of the agony of the Stadium-bazaar define something that I shall describe as "in-between" aesthetics. They build meanings out of ab­ sence and non-continuum (the aesthetics of the void). Just as absent is Warsaw, a city of rubble, the finish lines of the Peace Race bicycle race, communist regime harvest fes­ tivities together with the pathos of their collectivism and apotheosis of social engineering. The vivid outlines of the site of meetings with the Pope during his second pilgrim­ age are becoming hazy, the spatial structure and emotional contents of Marketplace Europa are turning into a part of nonentity. These multiplied absences and emptiness mutu­ ally define and reinforce each other and add significance to meanings. 7 Can it be said that the concepts of emptiness, ab­ sence, and phantom qualities, in this part of the world closely connected with a comprehension of architec­ ture and space, in some astonishing way bring these reflections close to the historiosophic diagnoses pro­ posed by Jan Sowa in his recently published book: Fan­ tomowe ciało króla: peryferyjne zmagania z nowoczesną formą 8 (in this context the subtitle: “peripheral strife with modern form” is particularly significant)? This is a question for further reflection. II. Hotel Palenque Thinking about Genex, the socialist modernist her­ itage and, more extensively, architecture in our part of Europe, including the already non-existent 10th Anni­ versary Stadium, in Warsaw, I cannot resist a certain especially evocative phantom. I have in mind a vision of Hotel Palenque in the Yucatan, a place that became famous (only virtually: has anyone ever actually seen Hotel Palenque?) thanks to Robert Smithson. This American artist, the creator of land-art whose premature tragic death in 1973 rendered him truly immortal - studied connections between archi­ 154 tecture and entropy. The topic appeared in his work for the first time several years before his death, in a photo-essay: A Tour of the Monuments of Passaic, 9 a pseudo-tourist guide to his hometown, i.e. crumbling industrial Passaic, full of collapsing, once very modern industrial buildings (a landscape much too familiar in our part of the world...). Smithson assumed the pose of a tourist seeing the ruins of Rome and interpreting decrepit industrial buildings as aesthetic objects as well as, and this is particularly interesting, the remnants of some old, long gone culture. A Tour of the Monuments of Passaic contains an outline of an approach typical for Smithson: the examination of architecture in the perspective of time as a relic of the past or a material­ ised vision of the future, and not from the viewpoint of the present. The same motifs were developed two years later in Hotel Palenque. Smithson came to Palenque in the Yucatan, a locality up to then celebrated for its famous Maya temple, and ... he discovered Hotel Palenque: a curious uncompleted building/non-building, a ruin that, however, still functioned as a hotel. In this man­ ner, the expedition to Yucatan appears to have been a late modernistic caricature of an exotic voyage, which, as Witkacy and Michel Leiris demonstrated so vividly, always ends in disappointment and emptiness. Another aspect of this caricature is an ironic probable reference to Georges Bataille’s Extinct America (1928), depicting the world of the Mayas and the Aztecs, non­ existent for centuries, as an incessant bloody festival. Here, instead of such a festivity we are dealing with entropic reality on the peripheries of an increasingly global world. Smithson also stressed the motif of a linguistic misunderstanding: when in 1517 the Span­ ish conquistadores landed in Yucatan they misheard the words: macubah than (“we do not understand”) spoken by the encountered Mayas and took it for the name of the peninsula. In the eyes of the artist, Yu­ catan built on a misunderstanding is, due to a basic premise, a non-place. Smithson considered Hotel Palenque from the viewpoint of inevitable entropy: an unstoppable proc­ ess of deformation that is the reason why thinking about construction as something durable that which will last for ages becomes archaic. For Smithson the only constant is decline. The context of decomposi­ tion and disintegration produces a vision of architec­ ture that can be comprehended only as the absence of any sort of human order. 10 Interestingly, in this con­ text he referred to a certain pessimistic motif deline­ ated by Claude Lévi-Strauss on the margin of Tristes Tropiques: a vision of the anthropologist as an entropologist, i.e. a researcher dealing with disintegration and cultural corrosion. In one of his interviews Smith­ son drew attention to its affiliation to his conceits of "entropy” and “de-architecture”: Lévi-Strauss had a �Tomasz Szerszeń • PHANTOM HOUSES AND VOYAGES TO NOWHERE good insight, he suggested we change the study of anthro­ pology into “entropology”. It would be a study that devotes itself to the process of disintegration in highly developed structures. After all, wreckage is often more interesting than structure. 11 Hotel Palenque is actually the opposite of a Ro­ mantic ruin - the building is not collapsing into a ruin but "grows to become a ruin” and was a ruin before it was even raised. As in dialectic visions by Water Benjamin, the processes of construction and disintegration mutually permeate each other, creat­ ing a state of an endless exchange between the new and the old, construction and ruin, the past and the future. In an auto-commentary (which assumed the form of an ironic, para-scientific lecture given to a full lecture hall at the University of Utah) Smithson drew attention that the hotel was built in the same spirit in which the Mayas erected their temples. Many constantly changed the facades, with successive fa­ cades added on top of each other and overlapping. The structure has all the convolution and terror, in a sense that you would find in a typical Mayan temple.... 12 This witty observation can be, however, interpreted quite seriously: in that case, the structure of Hotel Palenque would be a relic of earlier forms, their ”life after life”. 13 Smithson discussed in detail the succes­ sive elements of this extremely strange hybrid, such as uncompleted stairs leading to nowhere: a motif as if straight out of Piranesi’s Le Carceri d’Invenzione series. He also accentuated the fact that the building is los­ ing its purpose - since the function becomes blurred Smithson invented it: we are dealing with an example of late Mayan architecture, an actuation of Piranesi’s vision in the Mexican jungle, or else with “absolute functionalistic” architecture... The American artist found particularly tempting the possibility of consid­ ering the Hotel in an anti-anthropocentric perspec­ tive, i.e. as a special sort of escalation - natural sculp­ ture - caused by the impact of the forces of Nature. This moment in reflections about architecture led him subsequently to such realisations as Spiral Jetty (1970). In reference to a photograph showing the Hotel door Smithson ended his commentary as follows: There’s not really much you can say about it, I mean it’s just a green door. We’ve all seen green doors at one time in our lives. It gives out a sense of universality that way, a sense of kind of global cohesion. The door prob­ ably opens up to nowhere and closes on nowhere so that we leave the Hotel Palenque with this closed door and return to the University of Utah. 14 Could it be that Hotel Palenque - this genuine model-like Non-site - was a passageway of sorts leading from nowhere to nowhere, a global mirror in which it is possible to see everything with the exception of the longed for "monument”? This means that Yucatan, that 155 outcome of a linguistic misunderstanding, lies else­ where! III. Hotel Playte 12 September 2009. Crete. A road leading from the mountains to the sea: from the ancient ruins of Polyrinia to the resort of Castello. On the side, concealed by trees, ol­ ive groves, and Mediterranean shrubs, stands Hotel Playif (the absence of one of the letters of the neon, long out of order, creates an opportunity for speculation: perhaps the name was Playie or Playte...?). Merged with the land­ scape, partly overgrown by wild plants, and with cracked windowpanes, it resembles more a relic of some long lost civilisation than a site until recently inhabited by crowds of tourists. Actually, the latter is uncertain —I do not know whether the hotel went bankrupt or was never completed. That is irrelevant. At any rate, I cannot cease thinking about it as a sui generis land-art sculpture, sprouting out of the mountain slope in the manner of a strangely shaped rock ... Endnotes 1 Cf. e.g. Adrien Forty, Beton i pamięć, transl. Katarzyna Bojarska, “Konteksty” 2009, no.1-2. 2 Anthony Vidler, The Architectural Uncanny: Essays in the Modern Unhomely, Cambridge, Mass. 1992. 3 Cf. Ivan Colović, Bałkany - terror kultury, transl. Magdalena Petryńska, Wołowiec 2007. 4 I wrote more extensively about Gaillard in: Gaillard: romantyczny wandal, ’’dwutygodnik.com” 2011, no. 67. I also wrote twice on connections between architecture and entropy: Cóż nam po ruinach modernizmu? Z Woli do Hotelu Palenque - i z powrotem, ’ Konteksty” 2011, no. 2-3, and: Miejsca, których nie było, ’ Kultura miasta” 2011, no. 2. 5 Kai Vöckler, The Disappearance of Architecture as an Artistic Theme, exhibition catalogue: Die Moderne als Ruine. Eine Archaologie der Gegenwart, Vienna 2009, pp. 151-152. 6 Cf. Joanna Warsza, Stadion X. Miejsce, którego nie było. O projektach performatywnych w przestrzeni Stadionu Dziesięciolecia, ”Konteksty” 2009, no. 1-2. 7 Roch Sulima, Stadion-bazar, ’ Konteksty” 2009, no. 1-2, p. 145. 8 Jan Sowa, Fantomowe ciało króla: peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Kraków 2012. 9 Robert Smithson, A Tour of the Monuments of Passaic, New Jersey, “Artforum”, no. 4/1967, pp. 48-51. 10 Kai Vöckler, The Disappearance of Architecture as an Artistic Theme, exhibition catalogue: Die Moderne als Ruine. Eine Archaologie der Gegenwart, Vienna 2009, pp. 151-152. 11 Robert Smithson, ...The Earth, subject to cataclysms, is a cruel master. Interview with Gregoire Müller, in: Robert Smithson: The Collected Writings, University of California Press, pp. 256-257. 12 Robert Smithson, Hotel Palenque, exhibition catalogue: Die Moderne als Ruine. Eine Archaologie der Gegenwart, Vienna 2009, p. 165. 13 In the meaning ascribed to this concept [Nachleben] by the German historian of art Aby Warburg. 14 Smithson, Hotel Palenque... , p. 165. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fea90d35fefeb3e7d0d773b654c3b16.pdf 2f82e0b39a6090bba71f362857cd46f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1992 Title A name given to the resource Philistines, Gypsies alias Wałęsas/ LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.241-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 LECH MRÓZ Institute of Ethnology Warsaw University and Cultural Anthropology ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WAŁĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND Gypsies (Romanies) are one of those communities about which is a great deal of confusing or even outright false information. This refers there not only to the Gypsies who live in Poland and Polish literature about them - confusion and misunderstanding in this respect are fairly universal. One reason is the lack of source knowledge (both as regards documents of the past and the results of present ethnological research), the other a certain stereotypical image of the Gypsies deriving from the beginnings of their European history. The 15th c. chronicles which recorded the arrival of Gypsies to various towns and countries are usually quite favorable as the newcomers were treated with curiosity as exotic guests. Very rare are entries that inform about cases of theft or any unfavorable features of the Gypsies. This can be explained mostly by the general situation in contemporary Europe and the prevailing social tendencies. On the roads of medieval Europe one could meet all kinds of wanderers - those who wished to go to famous schools and those who wanted to improve their craftsmanship, runaway serfs, knights searching for fame and a sovereign, mountebanks, robbers, monks wandering from one monastery to another, and, above all, pilgrims going to sacred places or penitents who wanted to repent for their own sins or the sins of their ancestors. Sometimes, the roads were crowded with refugees who tried to escape plague, crusaders who hoped to recapture the tomb of Christ from the Saracens or, finally, flagellants, Beguines, Beghards, and others defined by the Catholic Church as heretics. In such a crowd Gypsies were not unique, even though they were different. The change of the attitude towards them occurred only in the next century. The era of the Renaissance brought about a fundamental transformation in the approach to work and concept of good life. Holy Scripture, the basis of knowledge and source of attitudes to the world and other people, was reinterpreted and that interpretation considerably affected the approach to the poor and loiterers - including pilgrims. The pilgrim, wanderer, ceased to be treated as a holy man, as someone who may be Jesus Christ himself in disguise and who, therefore, deserved hospitality. The evolution in scholarship - in 16 - Lud t. LXXIX �242 philosophy, theology, and the Renaissance humanities in general - led to essential modifications of attitude toward strangers. The wanderer is no longer a distinguished figure, a God-fearing pilgrim, but he has become transformed into a bum who avoids work and lives at the expense of others. In the previous decades Gypsies had not only acquired some rudimentary knowledge of the lifestyle and cultures of particular European countries, but also learned about the way of thinking and mental characteristics of Europeans. Most probably, that was why they chose to claim that the reason for their wandering was penitence imposed on them by the Pope or that their pilgrimage from one cult center to another was caused by religious zeal (as it is clearly confirmed by chronicles from various regions of the 15th century Europe). Historical documents indicate that such stories were eagerly accepted and guaranteed the assistance of local authorities and common people. A hundred years later even though Gypsies still wished to be taken for pilgrims - their stories bring about the opposite effect. Persecutions that began at that time would last for centuries, increasing the distance between Gypsies and non-Gypsies and contributing to a negative image of the Romany community. Biblical studies and the general development of knowledge resulted in attempts to explain the origin of Gypsies. That was also the moment when the idea of their Egyptian descent became so widespread - the annals and chronicles recorded the word "Philistines" which, together with ''Tartars'' and "Egyptians", became popular with respect to Gypsy wanderers. That latter term was perhaps in the widest use both in the Catholic and Protestant part of Europe. From the very beginning - the first records from Dubrovnik, the Peloponnese, and Walachia - they have also been known as "Tsigane" (obviously, the names have been phonetically different in various languages and countries, yet they all derive from one and the same root). Along with the changes in mentality and the new image of the wanderer, new developments brought about a modification of law. From the turn of the 16th c. till the end of the 18th (another major change anticipated by the works of French philosophers and the French revolution), Gypsies were subject to very strict laws. The increasing distance gradually resulted in the image of Gypsies as permanent outcasts of society - notorious loiterers, fortune tellers, thieves and confidence men. Attention paid to this process is fully justified of information and quite desirable, for it has been directly reflected in literature about Gypsies. The first message from Poland about a man referred to as a "Gypsy" comes from 1401 from Cracow. Since the mid-16th c. Gypsies became the object of interest of the royal chancellery and parliament which issued the first decrees ordering Gypsies to leave the country. In the 1630s they ceased to be the object of attention of the parliament, yet until the time of partitions local councils and administration officials reminded citizens that Gypsies must not be put up, and courts examined charges against those who "maintain Gypsies in their estates", �243 according to a 1736 citation recorded in the Cracow archive files [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. t 16, pp. 115- t 18]. The oldest Polish publication particularly mentioning Gypsies is Kronika, tho iesth Historya Świata [Chronicle or, History of the World] by Marcin Bielski, originally published in Cracow in 1564. This is how Gypsies are described in that work: "Idle, cunning, mysterious, wild, black people ... with the language best suited for theft, so that no one would understand what they say ... which makes them master thieves ... they trade in horses, sell gilded copper and silvered iron, make picklocks for thieves" (Bielski, ed. t 976, pp. 26 t - 262). Bielski's approach is by no means original - the fragment on Gypsies is a fairly adequate transcription of the content of Cosmographia universalis by Sebastian Munster, published in Basel. In turn, Bielski's Chronicle became a standard reference source for other Polish writers: it has no value for the history of Gypsy studies, being only a manifestation of the attitude towards them. In the context of the rise of ethnography, the most authoritative source of knowledge about the 17th c. Polish village is the study by Jakub Kazimierz Haur, Skład aho Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey [A Collection or Treasury of the Most Precious Secrets of Land Economy] (Kraków 1693). The same treatise contains the first Polish engraving showing a Gypsy couple. In contrast to the description by Bielski, the value of Haur's picture as an illustration documenting the Gypsy costume can be granted (although it would be a mistake to assume that all the Gypsies wore such clothes). That is basically all that can be found in Polish literature about Gypsies until the beginning of the 19th c., apart from brief notes occasionally included in various studies. For an attempt to present the lifestyle, internal organization, and culture of the Gypsy community the value of these notes is (apart from Haur's engraving) indeed minimal - actually, they reveal much more about their authors and the society in which Gypsies lived. Yet, some t 6th - 18th c. source documents, such as safe conduct letters, privileges, and entries in town and court files, contain very interesting information about the Gypsy community itself and its relations with non-Gypsies. In that period the knowledge of Gypsies in Poland did not particularly differ from the European standard. Only the discovery made by the Hungarian Etienne Valyi in the end of the 18th c. that the speech of Gypsies was similar to the languages spoken in India became a major stimulus to the development of Gypsy studies and, by the same token, increased the number of relevant publications. The studies published in Germany and France later would inspire Polish scholars. The first text which originated Polish Gypsy studies was a lengthy footnote included in the fundamental work O litewskich i polskich prawach [On Lithuanian and Polish Laws] by Tadeusz Czacki (Warszawa 1800- 1801). �244 Several years later, Czacki - an outstanding personality, highly appreciated by contemporary scholars both for his organizing abilities (he founded the famous Liceum Krzemienieckie) and through and reliable historical knowledge - prepared a longer study called O Cyganach [On Gypsies]. The author's death in 1813 considerably delayed the work's publication, and for a long time the manuscript circulated only among a small group of readers. Most certainly, it was known to and appreciated by Joachim Lelewel, which is evidenced by the outstanding historian's correspondence with Ignacy Ołdakowski who was a professor in Liceum Krzemienieckie. Lelewel's interest in Gypsies was not limited to his care for the legacy of Czacki - besides his correspondence with Ołdakowski, he wrote on the subject in his letters to another Vilna historian, Ignacy Daniłowicz, and then, already in exile, corresponded with one of the renowned contemporary students of the Gypsy culture, Paul Bataillard. One of Daniłowicz's studies indicates also Czacki's work was highly appreciated by another outstanding humanist and philosopher, Hugo Kołłątaj. O Cyganach was finally published many years after Czacki's death - it appeared in print in 1835 in Cracow, as a part of the second volume of Pomniki historyi i literatury polskiej [Monuments of Polish History and Literature] edited by Michał Wiszniewski. Later, in 1845, it was included in the third volume of Czacki's Dzieła [Works] published in Poznań. Czacki started working on his essay only after extensive research, and his familiarity with foreign publications, including detailed knowledge of major works such as the book by H. M. G. Grellmann, proves that he treated his Gypsy studies very seriously. He was also the first to publish some source records pertaining to the history of Gypsies in Poland. Czacki - as we may infer it from his other works, e.g. the still valuable volume O litewskich i polskich prawach, spent a lot of time studying ancient documents and in that way he revealed much previously unknown information. Hence, there is no doubt that he may be considered the founder or father of Polish Gypsy studies. One of very few weak points of his study is the lack of precision in quoting historical records. This is the reason why we cannot retrace the oldest of Czacki's references (from 1501) which is important also because it contains the name of a Gypsy leader mentioned in earlier Hungarian documents. In fact, however, the fault may be not Czacki's but his editor's - at any rate, the truth remains out of our reach and no verification of quoted information is possible. In 1824 in Vilna a study was published called O Cyganach wiadomoH historyczna, czytana na posiedzeniu puhlicznem cesarskiego uniwersytetu wile/1skiego dnia 30 czerwca ]824 r., przez Ignacego Daniłowicza [On Gypsies, A Historical Message Read During a Public Session in the Imperial University of Vilna on June 30, 1824 by Ignacy Daniłowicz]. The author of the study was a historian and a professor of Vilna University, soon to be expelled from the school after a trial of the student conspiracy (Towarzystwo Filomatów). �245 Sentenced in the trial, he was ordered to move to Kharkov and then hired by the local university. For Danilowicz Gypsies were a minor subject, as he spent most of his time studying the legal systems of Poland and Lithuania. A legal historian, he undertook that research for reasons which are impossible to ascertain, especially given that his approach to Gypsies is evidently very critical. It was perhaps mainly due to the influence of Lelewel who became Danilowicz's friend and who - as we know - was very interested in Gypsies. O Cyganach wiadomo.fć historyczna is a kind of monograph - next to the chapters devoted to the origin and history of Romanies, the author included an account of the Gypsy customs, religion, way of life, costumes, and professions. The most valuable and original section is the part focusing on the situation in Poland and Russia and the legal status of Gypsies in these two countries. Danilowicz's study is largely based on a book by the German author Grellmann, Historischer Versuch liber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). In 1823, a translated fragment of Grellmann's work was published with a critical review in the journal "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (vol. l, No 7, pp. 201 - 209). O Cyganach wiadomość historyczna appeared in the following year; Danilowicz disparaged the "Lech" publication, but a comparison of both texts shows far-reaching similarities (cf. Mróz, 1994). What is, however, most surprising, is Danilowicz's lack of criticism and sometimes naivete, even though otherwise he was an inquisitive and discriminating historian. Grellmann's study was published 30 years earlier, and since then the knowledge of Gypsies was considerably extended. Danilowicz supplemented it with a few documents issued for Gypsy leaders. Apart from one of them, a privilege of Karol Radziwiłł which was then published for the first time, all the remaining ones had already been known from earlier, foreign sources. Later authors, from Narbutt to the present accused Danilowicz of a bias against Gypsies - partly was due the prejudice of Grellmann, but also to some extent reflecting Danilowicz's own opinion about Romanies must have been unfavorable as well. Six years after the publication of Danilowicz's study, in Vilna appeared a book by Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego [An Outline History of the Gypsy People]. When Danilowicz delivered his lecture to his academic audience, romantic ideas were already quite familiar the Vilna scholars, yet, oddly enough, even though the author of O Cyganach wiadomość historyczna had widespread local contacts, no trace of the romantic influence may be detected in his reasoning. It was only Narbutt who adopted the romantic view of the country people, Gypsies, and vestiges of the past. The difference between Danilowicz and Narbutt comes out most distinctly when we compare respective fragments of their opinions on particular issue (cf. e.g. Danilowicz, 1824, pp. 30 - 31; Narbutt, 1830, pp. 78 - 79). Narbutt's �246 book is also of a monographic character, yet the author's primary intention was to modify the overly unfavorable image of Gypsies created by Danilowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego contains parts on the origin of Gypsies, their European and Polish history, and various aspects of the Gypsy culture. Finally, Narbutt presented an outline of the Romany language and a list of words, as well as including several documents of the Gypsy history. Among them, the most interesting is a safe conduct letter from 150 l, issued and signed by King Alexander I. The problem is, though, that the date on the document does not fit the reign of King Alexander. It is an open question whether Narbutt was not aware of publishing a forgery (Gypsies were known to use forged letters quite frequently), or forged the document himself? The answer may never be provided. Narbutt has been commonly considered by other historians unreliable - a fantast who would "supplement the historical lacunae" by himself. It has been proved that employed this strategy frequently to validate his own studies about the past of Lithuania. Narbutt was a true enthusiast of Lithuania and Lithuanian antiquities, but so many documents were missing (especially those from the remotest past - the beginnings of the Lithuanian state and pagan times), that he could not resist supplying them. Many contemporary authors mixed fantasy with real knowledge, but Narbutt was above average in this respect. It does not necessarily follow, however, that the fact that he "supplied" documents of Lithuanian history necessarily means that he supplement the Gypsy past as well. There is no doubt, however, that the text of the document quoted by Narbutt provokes serious doubts, and besides, it has never been found in the files from which it had been supposedly copied (cf. Mróz, 1988, pp. 305 - 322). Regardless of all the weaknesses of the studies by Czacki and Danilowicz as well as doubts concerning Narbutt, the first half of the 19th c. was most important for the development of Gypsy studies in Poland. Later on, until the most recent years, never again were so many wide-ranging works written in such a short period of time. Only after many years are a few studies about the Gypsy history published - these were all short articles, but they referred to an interesting chapter of the Romany past. In 1900, Antoni Prochaska published in "Kwartalnik Historyczny" (No 3, pp. 453 - 457) an article Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce [Privileges for the Gypsy Elders in Poland]. The author - an outstanding historian, editor of many of the oldest documents from the Lvov archives - included in that text two privileges: from 1652 (the oldest known one) and from 1705, which he found during his archive queries. The privileges were supplemented with an account of the very institution of Gypsy superior appointed by the royal chancellery. Another publication on the same subject appeared only thirty years later. In 1929, Teodor Modelski published in "Ateneum Wileńskie" (No 1 - 4, pp. 583 - 588) his article Przywilej na starszeflstwo �247 z r. 1703 [The Gypsy Authority Privilege from 1703]. Then, the question of privileges for Gypsy superiors was examined by Józef Broda who in 1951 published in "Czasopismo Prawno-Historyczne" a short study Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. [Nomination Privileges for the Gypsy King in Poland from 1732 and for the Gypsy Village Head from 1732J (pp. 346 - 356). Even though the ideological jargon and the class point of view make most of Broda's conclusions entirely irrelevant, the essential value of that publication consists in two documents which are mentioned in the title and which until then had remained unknown. The historical aspect was also discussed by Jerzy Ficowski (in the first edition of his Cyganie polscy [Polish Gypsies] from 1953), but the author limited his scope only to a report from literature. Only later would Ficowski's publications make valuable contributions· to the study of the Romany past. The next decades brought hardly any new information, even though many articles about Gypsies appeared in the press. The second half of the 19th c., and in particular the 1880s and 1890s which were so important for the development of Gypsy studies in Europe as well as a time of the publication of numerous works of lasting value, did not prove to be a particularly fruitful period in Poland. Nothing significant was produced, with the one possible exception of the study La langue des Tsiganes Slovaques by Antoni Kalina, published in Poznań. Various periodicals contained articles about Gypsies, yet they were all intended for the general public and contributed little to specialist knowledge many of them were actually reprints from the foreign press. In the second half of the 19th c. several articles were included in various calendars and in "Dodatek do Gazety Lwowskiej" ["Supplement to Gazeta Lwowska"]. In 1851 Wincenty Pol published his Rzut oka na północne stoki Karpat [A Glimpse at the Northern Slopes of the Carpathians]. Among other things, it contains an interesting account of the author's meeting with a group of Gypsies occupied with rinsing gold out of the Carpathian rivers. The same fragment, next to another one featuring Gypsies living on islets on the Polesie marshes, was later included in the second volume of Pol's works entitled Północny Wschód Europy [North-East of EuropeJ and published in 1870. Since the 1860s, much attention was paid to Gypsies by "Tygodnik Ilustrowany", publishing reports about the appearance, costumes, and camps of the Lovari and Kelderashi tribes that came a few decades earlier from Transylvania and Walachia. "Tygodnik Ilustrowany", as well as "Praca", also contained a variety of illustrations (especially in the issues from the late 19th c. and the years preceding World War I). Many contemporary artists would draw pictures of Gypsies: types, camps, fair and wandering scenes - it was a result of a universally European vogue. The country and the life of the country people were often represented in art and literature. But the fin-de-siede bohemia and cygańskie �248 literary Young Poland treated the Gypsy subject in a special way, as a representation of an idea, a symbol with often has little in common with reality. Thus, only some of the engravings to be found in "Praca" and "Tygodnik Ilustrowany" (as well as in "Wędrowiec", "Orli Lot", and other journals) are of iconographic value - most of them just reflect the prevalent fashion and freely develop inspiration, which is also the case of written texts. Consequently, even though they undoubtedly enriched the general knowledge, they cannot be considered as legitimate results of research on Gypsies. The only ethnographic periodical which more or less systematically published various materials concerning Gypsies from its very beginnings was Wisła. These often included folk tales and proverbs as well as, somewhat less often, notes and descriptions of Gypsies themselves and their culture (language, fairy tales, disposition, way of life, etc.). It was very important that "Wisła" accounted for new interesting articles and books - the bibliography included also publications on Gypsies. In 1887 in Britain appeared the first issue of the "Journal of the Gypsy Lore Society", a quarterly which has been very important for the development and progress of Gypsy studies. The appearance of the periodical was acknowledged in the second volume of "Wisła". The author of the account of the content and objectives of the "Journal of the Gypsy Lore Society" was Izydor Kopernicki. Kopernicki was the only outstanding Polish scholar who systematically wrote about Gypsies (although usually in foreign periodicals). Kopernicki had been interested in Gypsies already before; together with the well-known French scholar, Bataillard, he wrote an article about the Gypsies of Galicia making shepherd bells. In the first fascicles of the "Journal of the Gypsy Lore" we come across several texts by Kopernicki, mostly presentations of fairy-tales. Besides, he conducted research in physical anthropology, publishing the results in "Archiv fUr Anthropologie", but his primary interest was the Romany language: both in the "Journal of the Gypsy Lore" (vol. 1, No 2) and in "Wisła" (vol. 3), Kopernicki published short notes on the dialect of the Gypsies from Bosnia. The most outstanding work of Kopernicki in the field of Gypsy studies are Textes Tsiganes. Contes et Poesies published in Cracow in 1925 (vol. 1) and 1930 (vol. 2). The collection is fully bilingual - all the included fables and tales are in the original Romany and in French. Kopernicki was also working on a Gypsy language dictionary, but unfortunately he did not manage to complete it - a small fragment was published in the "Journal of the Gypsy Lore" and the rest of the manuscript is kept in the collection of the Cracow branch of the Polish Academy of Sciences. "Wisła" also published texts of several Gypsy fairy tales from Lithuania submitted by a collector of Lithuanian folklore and co-worker of Jan Karłowicz, Sylwester Oowojno-Sylwestrowicz. Another author who, next to Kopernicki, published in the first issues of the "Journal of the Gypsy Lore" and in "Wisła" materials about Gypsies in Poland, Russia, and Hungary was Władysław Kornel Zieliński. �249 None of the Polish etnographers of those times conducted any systematic research on Gypsies - the subject was approached only marginally and was related to other materials collected among the rural population (Kopernicki's studies focused primarily on the Romany language). The largest number of short notes on Gypsies may be found in "Wisła" and while "Lud" published a brief account of Gypsies in Galicia only in its 6th volume, the editorial board did not pay too much further attention to Romanies. Almost all the publications from that period stem from the folklore passions of their authors and it is virtually impossible to trace in them any methodological inspirations or propensities. The only exception in this respect may be the linguistic studies by Kopernicki written to meet the criteria of formal scholarship. Another fruitful period which came a whole century after the successful inauguration of the Gypsy studies in the early 19th c. were the years between the two world wars. However, it was the Romany language and not history, which became at that time the main object of scholarly interest. The first step to examine the Romany language was taken already by Narbutt and Danilowicz who supplemented their works with grammatical paradigms and vocabularies. Later on, the novelist Józef Ignacy Kraszewski used Narbutt's word list in his novel Chata za wsią [A Cottage Outside of the Village]. However, serious research on the Romany language was begun at the end of the 19th c. by Kalina and Kopernicki. The most significant studies in this field appeared between the world wars in Cracow: that was the time of publication of both volumes of Gypsy texts by Kopernicki (1925 and 1930). In 1927 Edward Klich published two articles on the speech of the Gypsies from the Rabka region and the influence of Polish on Gypsy dialects. An essential part of another Klich's study - Cygańszczyzna w "Chacie za wsią" Kraszewskiego [Gypsy Elements in Kraszewski's Chata za wsią] ("Prace Filologiczne" vol. 25, pp. 171 - 220) - was an introduction to the general knowledge of the Romany language. Several years later still another crucial publication appeared - Warterbuch des Zigeunerdialekt von Zakopane by Jan Rozwadowski (1936). Before that, together with Stanisław Estreicher, Rozwadowski wrote a long entry, Język cygański i Cyganie w Polsce [The Gypsy Language and Gypsies in Poland], included in Encyklopedia polska [The Polish Encyclopedia], vol. 3 from 1915. The decades between the two wars were an exceptional period in Polish Gypsy studies: research in the field was conducted by scholars with established reputation. Unfortunately, their achievements are known only to a small academic audience. World War II destroyed the academic centers and brought the initiated projects to a halt. Right after the war, Gypsies became an object of interest mainly of the administration and police, and only two scholars - quite exceptional in an indifferent academic community - have been continuously doing research on Gypsies: in Cracow Tadeusz Pobożniak and in Warsaw Jerzy Ficowski. They are both outstanding specialists, for many years virtually �250 alone in the field (a short text by Broda and casual press articles may be legitimately ignored). Pobożniak, a linguist and orientalist (specializing in Indian studies), professor of Jagiellonian University, continued the work of Kopernicki, Klich, and Rozwadowski, but his achievement is thematically more extensive and no less valuable. In the forties and fifties, Pobożniak published several texts focused on some characteristics of the Gypsy language and first names. Then he became interested in the Lovari, one of the most interesting Gypsy groups widely scattered all over the world. In 1961, he published an article Powstanie cygańskiej grupy Lowari [The Rise of the Gypsy Lovari Group] (in: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P A N, pp. 127 - 129), and a few years later the result of a more comprehensive research project, a highly valuable Grammar of the Lovari Dialect (1966). A small booklet, O Cyganach [On Gypsies], issued in 1972 as a volume in the popular monograph series of the Polish Academy of Sciences, contained a brief account of the origin of Gypsies, their culture, and the features of the Romany language. Volume 1 of a two-volume collective study Języki indo-europejskie [Indo-European Languages] (1986) includes a chapter on Indian languages (Języki indyjskie), written by Pobożniak and also covering the Gypsy language. The chapter indicates that its author, continuously working on the issue, was familiar with the latest publication and achievements in the study of Gypsy origins and language. It is remarkable that Pobożniak (even when retired) kept teaching university seminars on the Gypsy language. Professor Pobożniak, who died in 1990, was one of the most eminent Polish linguists, an authority in the history of Polish Gypsy studies. The research on the Romany language is still continued, although on a much smaller scale. Among the involved scholars, there are: Ignacy Ryszard Danka from the University of Łódź, specializing in the languages of Anatolia, who wrote a few studies on the Gypsy language, and Andrzej Lewkowicz. The 1983 volume of "Prace Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica", prepared to celebrate the jubilee of Prof. Pobożni ak, contained texts by foreign scholars doing research on the Romany language: Jan Kochanowski and Marcel Courtiade. Those were not the only works of both authors which were published in Polish - in particular, Courtiade contributed with his studies, lectures, and organizing activity to a revival of the Polish interest in Gypsies and their language. It was in Poland, in Jadwisin, where, during the 4th Congress of the Romani Union in 1991, Courtiade put forward his proposal of the standardization of the Gypsy language. The only scholar to devote a unique effort to the Gypsy studies - he learned the language living among wandering Gypsies and wrote down his field observations - has been Jerzy Ficowski, the man who contributed the most to the knowledge of Gypsies in Poland. In 1953, he published a study Cyganie polscy [Polish Gypsies], and some time later, in 1964, Cyganie na polskich �251 [Gypsies on the Polish Roads] - the latter work not only contains much new material, but brings a thorough revision of the first book. Only Cyganie na polskich drogach may be recognized as a magisterial wark, based on long-lasting queries in libraries and archives, and, in the first place, observations and conversations with Gypsies themselves. It is a sizable monograph supplemented with many photos and a chapter ~n the Gypsy language and its grammar as well as a word list containing, apart from the vocabulary of the Polska Roma, some expressions from the dialects of Carpathian Gypsies and the Kelderashi. Ficowski is the first contemporary Polish scholar to have recapitulated all the historical knowledge about Gypsies: he quoted from documents (particularly the privileges concerning Gypsy elders) and added his own discoveries and valuable analyses. The historical part of the book contains also an account of the lot of Gypsies during World War II and the atrocities committed in Nazi concentration camps. The most valuable and truly original section of the stud y is that devoted to the Gypsy culture: the descriptions of the lifestyle and ways of earning money, clothes, homes, and wagons as well as customs related to such crucial moments in human life as birth, rites of passage, marriage, parenthood, and death, and finally, the functioning of the Gypsy community. Next, the author discusses the internal organization of particular groups and their division, the social hierarchy, role of authorities, systems of ethical norms, principles of the unwritten law, beliefs, and the practice of magic. Additionally, Ficowski has written about Gypsy folk art, tales, and songs a unique achievement is the chapter on an outstanding Gypsy poet, Bronisława Wajs, called Papusha. The book ends with fragments of 19th c. literature and accounts of the Gypsy Holocaust. In 1985 appeared - unfortunately with no illustrations - a new, expanded (in comparison to the 1964 one) edition of Cyganie na polskich drogach. It did not introduce any new problems, but particular chapters were enriched and developed, and certain ambiguities which had been detected in the first edition were eliminated. Before Ficowski, many authors wrote about the Gypsy historyand language, yet not a single study was a reflection of personal experience of the Gypsy customs, way of life, and the attitude to non-Gypsies. The interested audience had to wait for such an account for many years, until 1964. The earlier literature on the subject lacked the ethnographic component (apart from a few brief fragments) mainly because of the conditions of research. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, and even Pobożniak wrote about Gypsies with a kind of detachment - they examined the history and language, but never approached their object of interest directly. It was only after the World War II that Ficowski (and no none else) presented Gypsies as they were. It is no exaggeration to claim that Cyganie na polskich drogach is the fundamental Polish study in the field. Even if later other authors elaborated drogach �252 on specific issues and enriched the knowledge of many details, none has ever produced a better global description of the culture of Polish Gypsies. The achievement of Jerzy Ficowski is not limited just to one book, but includes also articles in scholarly journals "Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes") and Polish literary magazines as well as a translation and publication of Pieśni Papuszy [Songs of Papusha] which is a truly major accomplishment. (Besides, Gypsy motifs may be found quite frequently also in Ficowski's own literary works). The handful of the aforementioned names (and titles) constitute the achievement of Polish Gypsy studies in their best. Apart from that, there are a few short notes and papers as well as some popular essays and articles, but their value is either minor or nil - they were intended to impress the reader, yet they do not count as proper academic contributions. The academic knowledge about Gypsies started growing only in the seventies as a result of systematic commitment of scholars from two universities: in Warsaw and then in Cracow. Within a few years several M. A. theses wą.re written: two in Warsaw and several more in Cracow. In fact, such theses usually do not affect the progress of knowledge, but in this case their significance cannot be ignored. This refers predominantly to the studies written in Cracow which focus on various aspects of the same group of Carpathian Gypsies hitherto much less known than the Polska Roma. Two authors particularly deserve honors: Adam Bartosz (who wrote about the economic foundations of the life of the Spisz Gypsies) and Andrzej Mirga (writing about the Gypsy ethnic stereotypes and the Gypsy attitudes to non-Gypsies). Both have successfully established themselves as Gypsy scholars with many academic publications. A study by Ignacy Marek Kamiński (from Warsaw) may be regarded as a sort of supplement to the works mentioned above, since it presents the results of research conducted in the Slovak part of Spisz. The materials obtained on that occasion by a group of M. A. students later provided the basis for articles included in a special issue of "Etnografia Polska" (1978, fasc. 2). That issue was the first Polish publication of its kind and it was favorably reviewed in foreign ethnographic periodicals and books. At that time, research was conducted by three institutions. The Department of the Ethnography of Slavs of the Jagiellonian University continued the work in Spisz, planning a special monograph of the Spisz Gypsies. The project was abandoned after the death of its main advocate, Zbigniew Biały. The Spisz research was continued in the eighties by Andrzej Mirga from the same department (and a group of students). Then he approached the problem of current changes in Gypsy communities (not only in Spisz) and the phenomena related to social adaptation. The results of Mirga's studies were published in several Polish periodicals [e.g. in "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" (1985), "Ethnologia Polona" �253 (1987), "Polska Sztuka Ludowa" (1982)] and in a collection of articles by various authors published in Germany. A few years ago Mirga has become a socia-political Gypsy activist (he is now President of the Roma Association in Poland), cooperating with several international institutions and organizations, such as the Council of Europe. He left academic life and thus the Gypsy studies in the Department of the Ethnography of Slavs in Jagiellonian University in Cracow have been suspended. In 1980 two scholars associated with the University of Warsaw earned their doctoral degrees through research in Gypsy topics. Lech Mróz defended his dissertation, which focused on general adaptation and assimilation processes and a shift from the nomadic lifestyle to life in settlements, in Adam Mickiewicz University of Poznań. Several months later, on the basis of a study of Gypsies in Sweden and the immigration of Gypsies from Eastern Europe to Sweden as well as an analysis of certain phenomena in the field of social ecology, Kamiński received his doctorate at the University of Goteborg. In Polish Gypsy studies, Kamiński's book, A Stale of Ambiguity. Studies of Gypsy Refugees, is the most original and interesting achievement. Most publications from the same period reveal a collector's descriptive bias caused by a number of factors: the reading of earlier literature, individual approaches to the Gypsy research, and specific ethnographic education. Kamiński's study not only introduces a different mode of thought, but also locates Gypsies in the context of subjects analyzed by contemporary anthropology, which is a novelty in Poland. It is a pity that Kamiński's book is not familiar to Polish ethnographers, including those interested in Gypsies. In the University of Warsaw, in the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Romany research has been carried out for many years under the supervision of M róz, in whose regular course students also participate in various projects. At first, the study was focused on mutual relations between Gypsies and non-Gypsies, ethnic stereotype, and internal divisions within Gypsy groups as well as relations between the groups. In most cases, the object of research were the groups Polska Roma and Chaladytka Roma - then other groups were also taken into account (although to a somewhat lesser extent): the Lovari, Kelderashi, and Carpathian Gypsies. After some time, when it turned out that some issues could not be explained without recourse to history, researchers started archive queries and became more interested in the past. Partial results of that research were published in "Etnografia Polska" (e.g. in the special Gypsy issue published in 1978) and in "Polska Sztuka Ludowa" (1982). In 1984 and 1986, the studies were continued in India: the focus of that project was on the origin of Gypsies and their ethnic and cultural ties with India. The results of that, and earlier programs, were partly presented by Mróz in various journals in Poland ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polana") and abroad ("Etudes Tsiganes", "Lacia �254 Drom", and "Roma"). In 1992 Mróz published in Warsaw his post-doctoral dissertation, Geneza Cyganów i ich kultury [The Origin of Gypsies and their Culture]. The most important objective of the book was to analyze and reinterpret the available source records, starting with these from the most remote past, and, in particular, to analyze the history of the Romanies in Poland. At present, the Warsaw department is also carrying out research among Gypsies in the Republic of Lithuania. This is being done as one of the projects constituting a program of studies of ethnic groups and minorities in Lithuania and represents continuation of earlier work, since the Lithuanian Gypsies are closely related to Chaladytka Roma and Polska Roma - some of them have family in Poland. The third Polish institution which has been important for Gypsy studies is the Regional Museum in Tarnów, with Adam Bartosz as its long time director. For several years, it is the only museum in the world with a separate Gypsy section and a permanent exhibition of Gypsy artifacts. Only much later, other museums outside Poland started organizing (temporary) exhibitions of the same kind, and a few years ago a Gypsy (Romany) M useum was established in Brno, in the Czech Republic. The Tarnów museum now holds the largest collection of iconographic materials, a rich library, and unique exhibits (such as a set of items used by Gypsy women in the practice of magic and fortune-telling, and wagons used until the early 1970s by wandering Gypsy groups). Apart from its exposition in Tarnów, the museum has prepared a number of exhibitions in Poland and abroad. Its director, Adam Bartosz, is also the author of many popular publications and catalogues. The year 1994 was particularly good for the Gypsy studies in Poland, for Polish authors published two books: Nie bój się Cygana [Do Not Be Afraid of the Gypsy] by Bartosz, and Cyganie. Odmienność i nietoleramcja [Gypsies. Otherness and Intolerance] by Mirga and Mróz. Both are intended for the general public, and as such they discuss a wide variety of problems concerning the Romany past and present (both in the aspect of historyand culture. However, the mode of analysis, number of references to source records and literature on the subject as well as detailed presentation of particular issues leads to a classification of Mirga's and Mróz's work as an academic study, while Bartosz's work is more popular in character. Finally, closing this account of the Polish interest in Gypsies, one should pay some attention to the question of methodology of research which is probably the most remarkable weakness of Polish Romany scholarship. The number of books and articles (both academic and popular) which have been published after the a war, and even in the last 25 years, has far exceeded the sum total of all the earlier publications. However, the fundamental paradox is, that the fewer Gypsies still live in Poland, the more research is actually �255 conducted and the more material is produced. In fact, this phenomenon, which became accute through the last few decades, pertains to ethnology in general - what has developed, are the methods and institutions of research, while the object of study is clearly waning. The speed of ongoing changes has made the Gypsies gradually lose what is usually called tradition (the problem is complicated and reaches beyond the scope of this paper). Gypsies are able to adjust themselves to new circumstances - with no sense of connection with a specific territory, relatives living in many different countries, many of them (even whole Romany groups, with the exception of the Carpathian Gypsies) live on the border area or the periphery of the non-Gypsy world and, simultaneously, within it. This leads to such an enormous variety of paradoxes and problematic situations, that the available methods of research prove insufficient. The authors of the past did not supply us with enough descriptions which would today serve as a ground for comparison. Hence, the contemporary students of the Gypsies face the necessity of working in many directions: they have to account for and analyze specific situations, but also to create a comprehensive data base of records and basic information. Another crucial task is the completion of far too fragmentary historical knowledge of the subject. In the last few years, the image of the Gypsies and the attitude of the authorities and the public towards them have considerably changed. For centuries, they used to be called Philistines and Tartars - suspicious vagabonds and walęsas, then just Gypsies [Polish "Cyganie" derives from the verb "cyganić" which is a synonym of "to cheat" - trans.], in fact, more "Gypsy" than human. That was the case until recently. Whenever the press would write no matter if in the crime column or not - about a non-Gypsy (a Pole), the last name or the initial appeared, while with respect to Gypsies the ethnic identification was enough. Nowadays, for the first time Gypsies are identified by their names, and not even as "Gypsies" but as "Roma" (this is how they call themselves). It is an essential and very favorable change. Besides, Gypsies have begun developing contacts with non - Gypsies. All this bears out certain implications to be taken into account in future Gypsy studies. It would be desirable to: (a) publish as soon as possible all the collected historical records which are still not available to the public and continue archive queries, (b) classify, analyze, and publish the results of fieldwork which have been stored in the archives of the Cracow and Warsaw departments of ethnography as well as the Tarnów museum, (c) develop methods of research useful in the study of processes which are presently going on within the Gypsy communities. The general situation of the country favors such projects, and there is a group of qualified scholars ready to start the work. However, current financial problems will most probably turn all these proposals into wishful thinking. �256 BIBLIOGRAPHY Danilowicz 1824 Mróz L. 1988 1994 Narbutt T. 1830 I. O Cyganach wiadomość historyczna [On Gypsies. A Historical Account], Wilno. Suplement do pocztu królów i starszych cygUllskich w Polsce [Supplement to the List of Gypsy Kings and Elders in Poland], "Etnografia Polska" vol. 32, No I. Geneza Cyganów i ich kultury [The Origin of Gypsies and their Culture], Warszawa. Rys historyczny ludu cygańskiego [An Outline History of the Gypsy People], Wilno. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0240024c1b8fe44ce4101d199f9ec62.pdf cec505d0be542ff00d975477439472de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2623 Title A name given to the resource Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art=Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.12-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowie? • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY B E T W E E N AND BEYONP SCIENCE ANI» ART photography and film in anthropological research, the anthropological dimensions of film and photography and their links to ethnography (cf: Konteksty No. 3-4/1992 and No. 3-4/1997). The third topic concerns the status of ethnography an issue which has for some time now been the subject of heated debates in the anthropological milieu. As a result of these discussions ethnography is increasingly often branded a "hybrid discipline" (James Clifford) - a cross between science and art, an entity existing somewhere between science, art and literature. The extreme version of this view is that ethnography is neither science nor art but always an "in-between" discipline. Malinowski -Witkacy Photography: Between Science and Art A journey from Zakopane, Cracow... to the world. The origins of one of the greatest anthropological adventures of the 2 0 t h century. From the Editor A l l the above topics are brought together in our exhibition's title: Bronisław Malinowski (his photographs taken during ethnographical trips to the Trobriand Islands), Photography (Ethnography) and "between science and art". Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art There is one more topic, until now not discussed in depth - but no less complex: the artist Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) and his unconventional approach to, and application of, photography as a clearly-defined experiment constituting a part of his diversified creative activity. Interesting here are Witkiewicz's fascination with photography, the role of photography in his artistic experience, the shift of photography towards the opposite pole, and photography as an art. W It so happens that these issues, as well as the photographic work carried out by both of our exhibition's heroes, their youthful friendship, their journey together to Australia - where Witkiewicz was to photograph and draw whatever Malinowski turned up during his research - the sudden and dramatic break-up of their friendship, their parting, enhanced by news of the outbreak of the first world war, finally the impact their friendship and journey t o the tropics had for their work - have been (and continue to be) described in rich detail - and frequently as a separate entity: on the one hand by anthropologists, on the other by historians, literature and art critics and Witkiewicz scholars. e are pleased to present our reader with a special, quadruple issue of the Konteksty quarterly, which is also a catalogue to the Malinowski - Witkacy. Photography: Between Science and Art exhibition. The exhibition's main design - conceived by our editorial team - the display itself and the present special issue of Konteksry bring to a head several topics that our magazine has been investigating for at least three years. The first of these concerns Bronisław Malinowski's Diaries. In 1997, thanks to our contacts with Malinowski's daughter, Mrs. Helena Wayne, and the London School of Economics archives, we began printing Malinowski's hereto unpublished Diaries (cf: Konteksty No. 1-2/1997 and consecutive editions), previously published only in an abridged English-language edition (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Our idea was to publish the complete Diary in fragments transcribed from the original in successive issues of Konteksty, in which we hoped to contribute to the publication of a complete Polish edition of Malinowski's Works, which has been in preparation for many years now. Witkiewicz's photographs have been published in many professional album collections and shown at photographic exhibitions worldwide. Similary, Malinowski's "ethnographic" photographs were part of his classical anthropological works. Malinowski's pictures usually function - and are displayed - on their own, as in Malinowski's Kirwina. Fieldwork photography 1915-1918, an album of previously unpublished Malinowski photographs provided by the London School of Economics archives, was authored by the ardent Malinowski biographer and scholar - professor Michael Young. Witkiewicz's and Malinowski's photographs function on their own: Witkiewicz's as art, Malinowski's The second topic in question concerned so-called visual anthropology. For a long time now we have been paying special attention to the application of as science. 12 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY 1 POZA NAUKĄ I SZTUKĄ O ddajemy do rąk Czytelników specjalny, poczwór­ ny numer kwartalnika „Konteksty", który jest katalogiem do wystawy Malinowski - Witkacy. Fotografia: pomiędzy nauką i sztuką. Projekt wystawy, który powstawał w kręgu naszej redakcji, sama wystawa , jak i ten towarzyszący jej specjalny numer - katalog są zwień­ czeniem wątków pojawiających się na naszych łamach co najmniej od trzech lat. Pierwszy z nich to sprawa Dzienników Bronisława Ma­ linowskiego. Dzięki nawiązanej współpracy z Panią Hele­ ną Wayne córką Bronisława, oraz z Archiwum London School of Economics rozpoczęliśmy od 1997 roku (po­ równaj nr 1-2/1997 i wszystkie zeszyty, kolejnych roczni­ ków „Kontekstów") drukowanie niepublikowanych dotąd Dzienników Bronisława Malinowskiego, znanych tylko, częściowo z okrojonego wydania, jakie ukazało się w wer­ sji angielskiej w 1967 roku (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Zamiarem naszym było wspo­ możenie trwających od wielu lat prac nad pełną polską edycją Dziel Bronisława Malinowskiego, w tym pomoc w przygotowaniu pełnej wersji Dzienników, poprzez suk­ cesywne publikowanie w „Kontekstach" kolejnych ich fragmentów transkrybowanych z wersji oryginalnych. Drugi wątek to zagadnienia związane z tzw. antropolo­ gią wizualną. Problematyce fotografii, filmu, ich sposo­ bom wykorzystania w antropologii, jak i antropologicz­ nym wymiarom filmu i fotografii, ich związkom z etnogra­ fią poświęcaliśmy od dawna szczególną uwagę (por. m.in. „Konteksty" nr 3-4/1992; nr 3-4/1997). Trzecim wreszcie wątkiem jest podnoszona i dyskuto­ wana od pewnego czasu w kręgu antropologów, w dość gorący i intensywny sposób, sprawa statusu samej etno­ grafii, o której coraz częściej powiada się, że jest „hybrydyczną działalnością" (James Clifford), hybrydą nauki i sztuki, tworem wyrosłym i znajdującym się pomiędzy na­ uką i literaturą, nauką i sztuką. Pogląd taki znajduje swój skrajny wyraz w opinii, że etnografia nie jest, ani nauką, ani sztuką. Znajduje się zawsze „pomiędzy". Wszystkie te trzy wątki zbiegają się i splatają już w samym tytule naszej wystawy: Bronisław Malinowski (jego fotografie z etno­ graficznych badań terenowych na Wyspach Trobrianda) - Fotografia - „pomiędzy nauką i sztuką" (Etnografia). Dochodzi tu jeszcze jeden nie poruszany dotąd przez nas głębiej, wątek: postać artysty Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza oraz kwestia jego, oryginalnego sposobu upra­ wiania fotografii, jako wyraźnego eksperymentu będącego istotną częścią jego twórczości. Wątek jego fascynacji fo­ tografią. Kwestia roli i znaczenia fotografii w jego do­ świadczeniu sztuki. Kwestia fotografii ciążącej ku drugie­ mu biegunowi. - Fotografii jako sztuki. Tak się złożyło, że zagadnienia* te, jak i>fotograficzna twórczość obu bohate­ rów naszej wystawy^ ich młodzieńcza przyjaźń, wspólna podróż odbyta do Australii, podjęta z zamiarem, by Wit­ kiewicz był fotografem i rysownikiem podczas badań tere- 13 Malinowski -Witkacy Fotografia: między nauką a sztuką Podróż od Zakopanego, Krakowa... do świata. U źródeł antropologicznej przygody )£X wieku. Od redakcji Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką nowych prowadzonych przez Malinowskiego, nagły dra­ matyczny zwrot i zerwanie przyjaźni, rozstanie przypada­ jące na wieść o wybuchu i na doświadczenie I wojny świa­ towej, wreszcie przyjaźni tej waga i znaczenie, znaczenie wspólnie odbytej „podróży do tropików" dla twórczości obu - Malinowskiego i Witkacego - mają swoją bogatą li­ teraturę, omawiane i oświetlane były i są po wielekroć odrębnie: osobno w literaturze i środowisku antropolo­ gów, osobno przez historyków, krytyków literatury i sztu­ ki - „Witkacologów". Fotografie Witkacego doczekały się wielu fachowych albumowych wydań i prezentowane by­ ły na fotograficznych wystawach w wielu galeriach świa­ ta. Podobnie rzecz się ma w przypadku „etnograficznych" fotografii Malinowskiego, które funkcjonują w jego kla­ sycznych dla antropologii dziełach naukowych. Czy, jak za sprawą niestrudzonego badacza jego biografii i twór­ czości - prof. Michaela Younga - w ostatnio wydanym przezeń albumie (Malinowski's Kirwina. Fieldwork Photo­ graphy 1915-1918) złożonym z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego, pochodzących z Archiwum Lon­ don School of Economics - prezentowane są odrębnie. Osobno fotografie Witkacego. Osobno fotografie Mali­ nowskiego. (Fotografie Witkacego to sztuka.).(Fotografie Malinowskiego to nauka.) Ideą zarówno naszej wystawy jak i tego nietypowego katalogu - który jest raczej książką złożoną z tekstów an- �Zbigniew Benedyktowie; • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY BETWEEN A N D BEYOND SCIENCE A N D A R T exhibition of almost all of Witkiewicz's exotic Australian landscapes, that are to be found in museums and private collections in Poland - and certainly not alongside Malinowski's photographs. I especially wish to thank Mrs. Helena Wayne (Malinowska) for providing us with photographs and documents from her family archives - private photographs of biographical import that gave the exhibition a personal note. One can view the displayed photographs through the prism of traditional divisions into scientific and artistic photography (Malinowski's documenting of his ethnographic work, Witkiewicz's experimental art/work and searching for artistic form, his portraits resembling something like a painter's sketchbook). The differences between "backgrounds" and "foregrounds", between Europe and tropical Asia, between the faces of Europeans and Asian "savages", between a scientist's photographs and those taken by an artist, between science and art as such are all open to analysis. But one can also look at them in a different way. The main idea behind our exhibition and this unconventional catalogue - which is rather a book of anthropological texts (known mainly to anthropologists) and "Witkacy" texts (known chiefly to Witkiewicz specialists, historians and art critics), was to bring the two together in one volume and at a single display. This might at first seem an usurpation - if not for the fact that such a meeting of the two could considerably refresh our approach to photography, science and art. And if so, then the sphere of what is "between" may show itself as a reality much more complex, deeper and more problematic than the simple division into science and art to which we have become accustomed. Our aim also was to approach and portray two outstanding personalities - the scholar and the artist. Both eminent men - Malinowski, the scientist, who founded and became a classic of today's cultural anthropology and Witkiewicz, artist, painter, writer, dramatist and philosopher - were natives of Galicia. These were two outstanding men whose lives were tied to Zakopane and Cracow and who left their mark on 20 -Century science and art. Their private, biographical content carries the same strength that James Clifford described when writing about the role of photography in anthropology: "You're there because I (the photographer, neither scientist nor artist) was there" (cf.: p. 106). Such emotions usually accompany the perusal of private, "family" photos - and such is the atmosphere surrounding the photographs on display at the exhibition. To be there, photographically "in-between" - and perhaps "beyond" - science and art, to view the faces of men, women and children from the Trobriands, Australia, England, Tirol, Zakopane and Cracow, the faces of Bronio, Staś, Elsie and Mamie - is to see and discover the anthropological sense and dimension of photographic testimony and the anthropological dimension of the human condition: individual existence and unity in diversity. th The project would not have been possible without the kind help we received from so many quarters. I therefore wish to express my sincere thanks (also expressed separately elsewhere) to the members of the Honorary Committee that took patronage over the event and all institutions and persons who supported us and contributed to our success. I also wish to extend my particular gratitude to two women without whose assistance, knowledge and commitment this exhibition would never have achieved its form and dimensions: Mrs. Zofia Golubiew, Director of Cracow's National Museum and Mrs. Helena Wayne (Malinowska). Without Mrs. Golubiew's support of our project, her help in its development, her personal authority, the authority of the institution she heads and the professional competence of her staff - with whom we had the pleasure to cooperate - we could never have even dreamt of organising what amounts to the second-ever Translated by Maciej Bańkowski The photographs by Bronisław Malinowski published here as well as shown on the exhibition Malinowski Witkacy. Photography: Between Science and Art come from his fieldwork on Trobriand Island (1914-18). They have been collected in and are property of the Archives of London School of Economics. Malinowski Photographs Malinowski's photographic collection consist of 6 boxes of prints and negatives and 46 glass plate negatives. The photographs are divided into the following sections: I Amphlett Islands; II Samarai Islands; III Wasi (fishing); I V Canoes; V Sagali; V I Mortuary; VII Dance; VIII Pregnancy IX Magic; X Pottery; XI Physical Types; XII Dress; XIII Fishing; X I V Cooking; X V Village Scenes; X V I Children's Games; X V I I Dancing (2); XVIII Ethnographer; X I X Kula; X X Sex; XXI Mythology; XXII Fishing and Magic; XXIII Chieftainship; X X I V Personalities; X X V Contact; X X V I Housebuilding; X X V I I Ropemaking; XXVIII Daily life; X X I X (no title); X X X Spirits/Chief; X X X I Gardening and harvest A second series of photographs exists for some of the subject areas: BI Amphlett Islands; BII Samarai Islands; Bill Wasi (fishing); IV Canoes; B V Sagali; BVI Mortuary; BVII Dance; BVIII Pregnancy; BIX Magic; BXI Physical Types; BXII Dress; BXIV Cooking; B X V Village Scenes; B X V I Children's Games; BXVIII Ethnographer; BXXI Mythology; BXXIII Chieftainship; B X X V Contact; BXXX Spirits/Chief; BXXXI Gardening and harvest 14 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY I POZA NAUKĄ I SZTUKĄ tropologicznych (znanych przeważnie tylko antropolo­ gom) i „witkacologicznych" (znanych przeważnie witka­ cologom, historykom i krytykom sztuki) - było doprowa­ dzić do spotkania ich razem. W jednym tomie. Na wspól­ nej wystawie. Zrazu wydawać by się to mogło uzurpacją, gdyby nie nadzieja, że dzięki takiemu spotkaniu nasze spojrzenie na fotografię, naukę, sztukę może ulec znacznemu odświeże­ niu. A wtedy i obszar tego, co „pomiędzy" ukazać się mógłby jako rzeczywistość bardziej złożona, skomplikowa­ na, problematyczna i głębsza, nie tak prosta, jak ta, do której zdołaliśmy przywyknąć: podzielona na naukę i sztukę. Zamierzeniem naszym było także spotkać i ukazać te dwie wybitne sylwetki: naukowca i artysty, tych dwu wiel­ kich mieszkańców Galicji - uczonego, założyciela i klasy­ ka światowej antropologii kulturowej oraz artysty mala­ rza, pisarza, dramaturga, filozofa. Dwie wybitne postacie związane z Zakopanem i Krakowem, które odcisnęły swe piętno w światowej nauce i sztuce XX wieku. Zrealizowanie tego zamiaru nie byłoby możliwe bez pomocy okazanej nam z wielu stron. Dlatego niech mi wolno będzie podziękować (czynimy to także na osobnym miejscu) członkom Komitetu Honorowego, którzy objęli patronat nad tym przedsięwzięciem, wszystkim instytu­ cjom i osobom, które wspierały nas i przyczyniły się do zrealizowania tego projektu. Niech mi będzie wolno tak­ że w szczególny sposób podziękować dwóm kobietom, bez których pomocy, wiedzy i zaangażowania wystawa ta nie osiągnęłaby takiego kształtu i wymiaru, w jakim możemy ją zaprezentować. - Pani Zofii Gołubiew Dyrektor M u ­ zeum Narodowego w Krakowie i Pani Helenie Wayne (Malinowskiej). Bo czyż bez otwartości dla naszego projektu okazane­ go ze strony Pani Zofii Gołubiew, rozwijania go, bez Jej autorytetu, autorytetu kierowanej przez nią placówki, kompetencji zespołu pracowników Muzeum Narodowego w Krakowie, z którymi mieliśmy przyjemność współpraco­ wać - moglibyśmy w najśmielszych marzeniach myśleć 0 tym, że uda się nam zgromadzić na tej wystawie, po raz pierwszy w sąsiedztwie fotografii Malinowskiego prawie wszystkie pejzaże egzotyczne, pejzaże australijskie Witka­ cego, jakie znajdują się w zbiorach innych muzeów i zbio­ rach prywatnych w Polsce? Pani Helenie Wayne (Malinowskiej) szczególnie zaś chciałbym podziękować za udostępnienie fotografii i do­ kumentów pochodzących z jej zbiorów rodzinnych - foto­ grafii „biograficznych", prywatnych, wzbogacających na­ szą wystawę o jeszcze jeden wymiar. Obecność fotografii biograficznej, rodzinnej wprowadza tu dodatkowy, nowy wątek. - Można bowiem patrzeć na tę wystawę w utar­ tych dychotomiach i opozycjach: fotografia w służbie na­ uki i w służbie sztuki (Malinowski - dokumentacja etno­ graficznych badań naukowych) (Witkacy - eksperymen­ ty, studia nad formą, portrety osób, fotografia jako szkicownik do twórczości plastycznej), analizować, podkre­ ślać różnice: „plany dalekie" - „plany bliskie", przeciwsta­ wienia: Europa - „Azja", Tropiki; Twarze Europejczyków - Twarze „Dzikich", fotografia w ujęciu naukowca i arty­ sty, nauka - sztuka. Można jednak patrzeć i inaczej. Obecność wątku biograficznego, fotografii prywatnej niesie przecież w sobie tę samą moc, o której w odniesie­ niu do fotografii w doświadczeniu antropologii pisał Ja­ mes Clifford: „jesteście tam, bo ja (fotograf, czyli ani na­ ukowiec, ani artysta) tam byłem" (por. s. 105) Z nie mniejszym wzruszeniem, właśnie tak jak patrzy się na zdjęcia „rodzinne", biograficzne, można spojrzeć te­ raz na wszystkie fotografie zgromadzone na tej wystawie. - Być tam - w tym fotograficznym „pomiędzy", ale 1 może „poza", nauką i sztuką: oglądać twarze mężczyzn, kobiet, dzieci z Trobriandów, Australii, Anglii, Tyrolu, Za­ kopanego, Krakowa... Twarze Bronia, Stasia, Elsie, Mar,Być tam" - to znaczy widzieć i odkrywać antrome... pologiczny sens i wymiar świadectwa fotografii, antropo­ logiczny wymiar kondycji ludzkiej : Istnienia poszczegól­ ne. Jedność w różnorodności. Wszystkie zamieszczone dalej w tym numerze fotografie Bronisława Malinowskiego z badań terenowych 1914-18, również prezentowane na wystawie, pozyskane zostały i pochodzą z Archiwum London School of Economics. Kolekcja fotografii Malinowkiego składa się z sześciu pudeł odbitek i negatywów oraz 46 negatywów szklanych. Fotografie podzielone są na następujące kategorie I Wyspy Amphlett; II Wyspy Samarai; III Wasi (rybołówstwo); IV Czółna; V Sagali; VI Obrzędy pogrzebowe; VII Taniec; V I ­ II Płodność i urodzaj; IX Magia; X Garncarstwo; XI Typy fizyczne; XII Strój; XIII Rybołówstwo; XIV Przygotowanie pożywienia; XV Sceny z życia wioski; XVI Gry i zabawy dziecięce; XVII Taniec (2); XVIII Etnograf; XIX Kula; XX Życie seksualne; XXI Mi­ tologia; XXII Rybołówstwo i magia; XXIII Wodzostwo; XXIV Prezencja; XXV Kontakty; XXVI Budowa domu; XXVII Robienie sznura; XXVIII Sceny codzienne; XXIX ( ) XXX Duchy/ Wódz; XXXI Uprawa ogrodów i zbiory Drugi zbiór fotografii zawiera następujące kategorie : BI Wyspy Amphlett; Bil Wyspy Samarai; Bill Wasi (rybołówstwo); IV Czółno; BV Sagali; BVI Obrzędy pogrzebowe; BVII Ta­ niec; BVIII Płodność i urodzaj; BIX Magia; BXI Typy fizyczne; BXII Strój; BXIV Przygotowanie pożywienia BXV Sceny z życia wio­ ski; BXVI Gry i zabawy dziecięce; BXVIII Etnograf; BXXI Mitologia; BXXIII Wodzostwo; BXXV Kontakty; BXXX Duchy/ Wódz; BXXXI Uprawa ogrodów i zbiory 15 �Terence wrigfit • SHADOWS O F REALITY PROJECTED O N T H E S C R E E N O F APPEARANCES TERENCE Or were there dangers of imposing the photographer's will on the subject? Despite the geographical and historical distance, and over 80 years of technological change, the photographs still retain considerable fascination and impact. Much of Malinowski's working method is contained in the photographs themselves. Where earlier ethnographic photographers had adhered to rigid prescriptions, aiming to produce images that were considered to be "scientifically" valid, Malinowski's Trobriand images appear free from such preconceptions. For example, when examining the sequencing of images, they first reveal his initial interest in the subject. This is followed by certain details that attracted his attention as his engagement with the subject developed: an exploratory camera governed by an open mind. Indeed, this investigative experimental style of documentation is backed-up by his diary entries. Here we have evidence of a form of visual enquiry which has an overriding concern with fitting the significant information efficiently into the frame. He had not only "looked around noticing things to photograph" (1967:256), but he would plan his photographs and spend long periods working on them: "today devoted to photography" (ibid:272). He would be "mortified by the poor results" (ibid: 195) or elated by "photographs which are a success!" (ibid:275). It was W R I G H T Shadows of reality projected on the screen of appearances : Malinowski, Witkacy and photography 1 2 W hen I first studied Malinowski's photographs in 1988, I was immediately impressed by his level of accomplishment and the degree of enquiry he brought to the subject. As a photographer myself, I tried to imagine how I would have operated the camera i n those situations. What might have determined the selection of camera angle and viewpoint? What was the relationship between the photographer and the subject? What were the possibilities for visual exploration? Would the photograph be more than a simple response to events? Zakopane, 1999. Fot./Photo by Terence Wright 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fe6c835a62ec13c986032d90bf35c59.jpg a8f511aca7edb915c519e370721dd4c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Piec garncarski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Biała (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; rzemiosło ; garncarstwo Description An account of the resource fotografia przedstawia piec garncarski wolnostojący Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.XV_F.5.8.6_01 Biała garncarstwo glina okolice Piotrkowa Trybunalskiego piec garncarski rzemiosło https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/318f52235f57867ca4f30ca3c3e1cd60.jpg e6889bf05b39d30c783ee3157bf5897e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Piec garncarski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wdzydze Kiszewskie (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; glina ; garncarstwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia piec garncarski wolnostojący Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.XI_J.4.14.3_01 garncarstwo glina Kaszuby okolice Kościerzyny piec garncarski rzemiosło Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8ea414a705be03fa2b839afdb40cd52.jpg f5a4b26eb91439219c4a513c07c1b117 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c645725b35da16d454a0059866e41d7.jpg 6dd84b312f2c38c4114d8b1a8a7ff799 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3152f6d00d75a8c7cf889667498e0e81.jpg b8409869c282522694ccc08b5b6e08db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Piec kaflowy z płytą kuchenną / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczepanów (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; urządzenia ogniowe ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają palenisko zamknięte z piecem ogrzewalnym, w trzech różnych ujęciach i oświetleniu. Na płycie widoczne są naczynia kuchenne, garnki. emaliowane etc. Piec został zbudowany przez ludność napływową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.27.XIII_K.2.7.1_01 PAE_FNK_13.27.XIII_K.2.7.2_01 PAE_FNK_13.27.XIII_K.2.7.4_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Środy Śląskiej palenisko piec piec ogrzewalny Szczepanów urządzenia ogniowe wnętrze mieszkalne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb0ca5337e9ea4299748be3c6ef0218.pdf 0b4baf7bfcbc5e7fb376ef733450b72d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:405 Title A name given to the resource Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.329-350 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN R E I N F U S S PIECE BO (Kraków) WYPAŁU NACZYŃ W POLSKIM LUDOWYM GAENCAESTWIE W dotychczasowej l i t e r a t u r z e etnograficznej z a r ó w n o polskiej, j a k i obcej, zagadnienie k o n s t r u k c j i p i e c ó w , u ż y w a n y c h w w s p ó ł c z e s n y m garncarstwie l u d o w y m , t r a k t o w a n e b y w a zazwyczaj z u p e ł n i e margine­ sowo. D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą prace, w k t ó r y m z n a l e ź ć m o ż n a n a l e ż y c i e w y k o n a n e opisy i r y s u n k i p i e c ó w garncarskich. Z tej p r z y c z y n y , p r z y s t ę ­ p u j ą c do. pisania niniejszego szkicu, w malej t y l k o mierze o p r z e ć się mo­ g ł e m na l i t e r a t u r z e , g ł ó w n y z a ś z r ą b m a t e r i a ł ó w , k t ó r y m i się p o s ł u g i w a ł e m , s t a n o w i ł y n o t a t k i i r y s u n k i zgromadzone w a r c h i w u m Sekcji B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , w y k o n a n e w l a t a c h 1950—1957 p r z y okazji b a d a ń n a d t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą garncarzy l u d o w y c h . M a t e r i a ł y te, gromadzone w t o k u prac t e r e n o w y c h , o i n n y m z u p e ł ­ nie aspekcie, m i m o p e w n y c h l u k i n i e d o k ł a d n o ś c i p o z w a l a j ą na p o d j ę c i e p r ó b y u s y s t e m a t y z o w a n i a stosowanych w p o l s k i m garncarstwie l u d o w y m u r z ą d z e ń do w y p a l a n i a oraz przedstawienia i c h w u j ę c i u k a r t o g r a f i c z n y m , o b e j m u j ą c y m obszar Polski z w y j ą t k i e m t e r e n ó w zachodnich i p o ł u d n i o wo-zachodnich, na k t ó r y c h b r a k j u ż dziś c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncar­ skich . 1 URZĄDZENIA PRYMITYWNE W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w okazuje się, ż e p r y m i t y w n e u r z ą ­ dzenia, s ł u ż ą c e do w y p a ł u w y r o b ó w garncarskich, z o s t a ł y j u ż przez ludo­ w y c h garncarzy na terenie P o l s k i zarzucone. N a l e ż ą t u t z w . przez B . K r z y w 1 Cennym uzupełnieniem posiadanych materiałów b y ł y wiadomości dotyczące konstrukcji pieców garncarskich, u ż y w a n y c h na terenie południowo-wschodniej Lubelszczyzny, których dostarczyli mi pracownicy Muzeum w Lublinie: mgr Janusz Optołowicz i mgr Teresa K a r w i c k a ; z terenów Słowacji: dr Prantiśek Kalesny z B r a ­ t y s ł a w y ; z Węgier: prof, dr Béla Grunda z Debreczyna, i z Rumunii: dr Florea Bobu Florescu z Bukaresztu — za co wszystkim wyżej wymienionym składam w tym miejscu serdeczne wyrazy podziękowania. �ROMAN R E I N F U S S 330 2 ca mielesze , t j . u r z ą d z e n i a , w k t ó r y c h w y r o b y garncarskie, u ł o ż o n e na warstwie drewna i o b ł o ż o n e drewnem, w y p a l a j ą się bez d o k ł a d a n i a ma­ teriału opałowego. D o tej k a t e g o r i i u r z ą d z e ń n a l e ż a ł p r a w d o p o d o b n i e opisany przez J . K r a j e w s k ą s p o s ó b w y p a ł u n a c z y ń , stosowany na s c h y ł k u X I X w . przez garncarza z Małej P i a ś n i c y na Kaszubach, k t ó r y w y r o b y swe u k ł a ­ d a ł na w a r s t w i e p a l i w a u ł o ż o n e g o w dole z i e m n y m . W S u p r a ś l u (pow. B i a ł y s t o k ) wspominano w r . 1953 o nie u ż y w a n y c h t a m j u ż obecnie piecach, w k t ó r y c h g a r n k i do w y p a ł u ustawiane b y ł y na w a r s t w i e drewna. B y ł a b y to więc f o r m a z b l i ż o n a do opisanej przez S. J a g m i n a w Szereszewie ( Z S B B ) , m i e j s c o w o ś c i leżącej na zachodniej B i a ł o r u s i , nieopodal g r a n i c y p o l s k i e j . P o d o b n y s p o s ó b u k ł a d a n i a n a c z y ń do w y p a ł u na warstwie drewna s t o s o w a ć m i e l i jeszcze w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m garncarze z bliżej nie o k r e ś l o n e g o o ś r o d k a , l e ż ą c e g o k o ł o K r u ­ szyny (pow. B a d o m s k o ) , oraz w m i e j s c o w o ś c i S t u d z i a n y Las (pow. Sejny), gdzie do r . 1947 w y p a l a n o naczynia w piecu c h l e b o w y m . Poza t y m i w y j ą t k o w y m i j u ż w y p a d k a m i , w k t ó r y c h w y p a ł n a c z y ń o d b y w a ł się za p o m o c ą jednorazowo przygotowanego zapasu drewna, powszechnie stosowane b y ł y piece z u r z ą d z e n i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i do­ k ł a d a n i e p a l i w a w czasie w y p a ł u . 3 4 5 F O R M Y PIECÓW GARNCARSKICH P i e c e j e d n o k o m o r o w e z c i ą g i e m p i o n o w y m . Najprostsze z p u n ­ k t u widzenia k o n s t r u k c y j n e g o są piece j e d n o k o m o r o w e , zbudowane w formie s t o ż k a ś c i ę t e g o , o w y s o k o ś c i 2—3,5 m , zaopatrzonego u pod­ s t a w y w cztery o t w o r y ( t a b l . I l a — c ) umieszczone na k r z y ż ( K r a k o w ­ skie, F i r l e j , p o w . L u b a r t ó w ) , l u b d w a naprzeciw siebie ( Ł o w i c z ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ; T o m a s z ó w Mazowiecki), w y j ą t k o w o 3 (Skalbmierz, K ę t y ) o t w o r y paleniskowe, zwane lucMami ( K r a k o w s k i e ) l u b czeluściami ( L u ­ bień, pow. Włocławek). N a w y s o k o ś c i ok. 1 m od p o d s t a w y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r , z w a n y właz (St. S ą c z ) , furta ( M ł a w a ) , dzwiereczlca ( K ę t y ) l u b wcMd do szengli ( B i e l a n y , p o w . O ś w i ę c i m ) , przez k t ó r y garncarz w s t a w i a naczynia. W n i e k t ó r y c h piecach tego t y p u , o p r ó c z w ł a z u , w y c i ę t y b y w a od g ó r 2 R . K r z y w i e c , Technologia rzemiosła, garncarskiego, cz. 2: Historia pieca garn­ carskiego, P o z n a ń 1954, s. 70. J . K r a j e w s k a , Ceramika kaszubska z wieku XIX i początku wieku XX, Spraw. P A U , t. 3 : 1951 nr 2, s. 149. S. J a g m i n , Garncarstwo w zapadłych kątach puszczy białowieskiej, „Wisła", t. 20, s. 268. K r z y w i e c , op. cit., s. 84. 3 4 5 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 331 nej k r a w ę d z i pieca k u d o ł o w i p o d ł u ż n y , p r o s t o k ą t n y o t w ó r , s z e r o k o ś c i ok. 70 c m , przez k t ó r y n a k ł a d a się naczynia do pieca w ó w c z a s , gdy sięgają one p o w y ż e j g ó r n e j k r a w ę d z i w ł a z u ( N i d e k , pow. W a d o w i c e ; S ł a w k ó w , pow. Olkusz; M ł a w a i i n . ) . O t w o r y te, po z a p e ł n i e n i u pieca, z a k ł a d a się c e g ł a m i i p o l e p i ą po wierzchu g l i n ą . Opisane t u piece budowane są z cegły, w y j ą t k o w o z k a m i e n i a (Rze­ p i e n n i k B i s k u p i , pow. Gorlice), p r z y zastosowaniu w e w n ę t r z n e g o ruszto­ w a n i a z u k o ś n y c h belek, w s p a r t y c h u g ó r y o k o ł o wozowe, osadzone na p i o n o w y m s ł u p i e . Po w i e r z c h u b y w a j ą one polepione g l i n ą z m i e s z a n ą z t ł u c z o n y m i s k o r u p a m i (Brzesko N o w e , pow. Proszowice) l u b s ł o m ą . D l a wzmocnienia o b w ó d pieca spina się po wierzchu d w o m a ż e l a z n y m i o b r ę c z a m i . W Podegrodziu, pow. N o w y S ą c z , analogiczne piece budowane są na niskiej kamiennej podstawie i p o s i a d a j ą ś c i a n y o szkielecie plecio­ n y m z cienkich p a l i k ó w i w a ł k ó w s ł o m y , grubo p o k r y t y m g l i n ą . Podobne piece b y ł y dawniej w S k a l b m i e r z u . I n t e r e s u j ą c e nas t u piece umieszczone s ą zazwyczaj poza o b r ę b e m p r a c o w n i w osobnej szopie z r u c h o m y m dachem, k t ó r y podnosi się w czasie w y p a ł u ( K r a k o w s k i e ) . J e ż e l i piec znajduje się w o b r ę b i e p r a c o w n i , g ó r n y jego o t w ó r zasklepia się i k o ń c z y w y s o k i m , s i ę g a j ą c y m p o n a d dach k o ­ m i n e m ( C h r z a n ó w ; B a b k a ; B i e l a n y , pow. O ś w i ę c i m ; L u b i e ń , pow. W ł o ­ cławek). N i e k i e d y piece garncarskie w b u d o w y w a n e są w p o d s t a w ę s t o j ą c e g o w sieni k o m i n a , s ł u ż ą c e g o do odprowadzania d y m u z p i e c ó w k u c h e n n y c h i ogrzewalnych ( U n i e j ó w ) . Biece przeznaczone do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są bardzo nieznacz­ nie wkopane w z i e m i ę , te z a ś , w k t ó r y c h w y p a l a n e s ą r ó w n i e ż siwaki, z a g ł ę b i o n e s ą w ziemi m n i e j więcej do w y s o k o ś c i 1 m ( K o ł o ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ) . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u czeluście, c z y l i o t w o r y paleniskowe, z n a j d u j ą się w głębi w y k o p a n y c h przed n i m i d o ł ó w . N a c z y n i a w p i o n o w y c h piecach j e d n o k o m o r o w y c h u s t a w i a się bez­ p o ś r e d n i o na posadzce u b i t e j z g l i n y i posypanej piaskiem. B o n i e w a ż dolne g a r n k i ł a t w o p ę k a j ą , umieszcza się je n i e k i e d y na warstwie cegieł (Skalbmierz). P i e r w s z ą w a r s t w ę n a c z y ń garncarze u s t a w i a j ą d n a m i w dół, n a s t ę p n e d n a m i do g ó r y . U k ł a d a j ą c pierwsze dwie l u b t r z y w a r s t w y z o s t a w i a j ą d o o k o ł a p r z y ś c i a n i e w o l n ą p r z e s t r z e ń , s z e r o k o ś c i ok. 20 c m , w k t ó r ą podczas palenia wsuwa się d ł u g i e k a w a ł k i drewna ( K r a k o w s k i e , U n i e j ó w i i n . ) . W M a n i o w a c h d o l n ą w a r s t w ę u k ł a d a n o z t z w . spodniaJców, t j . g a r n k ó w o specjalnie w ą s k i c h dnach, co u ł a t w i a ł o wsuwanie m i ę d z y g a r n k i p a l i w a . A b y p ł o m i e ń w c z e l u ś c i a c h „ r o z d z i e l a ł się na dwie s t r o n y " , n i e k t ó r z y garncarze u s t a w i a j ą w e w n ą t r z pieca, w odległości 0,5 m o d cze­ l u ś c i , zostawy z ustawionej p i o n o w o c e g ł y ( t a b l . 1 2 a, b , M ł a w a ) l u b s ł u p k a �332 ROMAN R E I N F U S S z czterech w y b r a k o w a n y c h g a r n k ó w , w ł o ż o n y c h jeden w d r u g i , d n a m i do g ó r y ( L u b i e ń , p o w . W ł o c ł a w e k ) . Czasami w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (St. S ą c z ; Mogielnica, p o w . G r ó j e c ; T o m a s z ó w Mazowiecki) dolne war­ s t w y g a r n k ó w oddziela o d k a n a ł ó w o g n i o w y c h k r ą g l u ź n o u ł o ż o n y c h cegieł ( t a b l . I 3, 4). P o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w w y n o s i p r z e c i ę t n i e 500 (Zalas, M a n i o w y ) do 800 ( A l w e r n i a , U n i e j ó w ) l i t r ó w . W piecach, g ó r ą o t w a r t y c h , u k ł a d a ł o się naczynia n i e k i e d y o 1 m p o n a d k r a w ę d ź pieca ( K o ł o ) i slcorwpiono, c z y l i o k r y w a n o z wierzchu s k o r u p a m i (powszechne). Piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i pio­ n o w ą k r a t ą . G r u p ę n a s t ę p n ą s t a n o w i ą piece p o s i a d a j ą c e , podobnie j a k poprzednie, k o m o r ę na g a r n k i g ó r ą o t w a r t ą (Szczekociny, p o w . W ł o s z ­ czowa; Ł a s k ; Z d u ń s k a W o l a ) , l e k k o s k l e p i o n ą , z o t w o r e m w szczycie ( K o n i n ; w powiecie Pleszew: Orlina, Męcielin, D z i e w i n D u ż y , Chocz) l u b n a w e t nie c a ł k i e m z a s k l e p i o n ą , z a o p a t r z o n ą w o t w ó r w e n t y l a c y j n y , umieszczony nieco z b o k u p o n i ż e j szczytu k o p u ł y (dawne piece w Grocholicach, p o w . B e ł c h a t ó w ) , z w ł a z e m , z n a j d u j ą c y m się zazwyczaj z b o k u , oraz o t w o r a m i p a l e n i s k o w y m i p r z y dolnej k r a w ę d z i p o d s t a w y . O t w o r y te zaopatrzone są j e d n a k w w y b i e g a j ą c e na z e w n ą t r z , sklepione rękawy, t w o r z ą c e w y d ł u ż o n e niskie k o m o r y paleniskowe, z a m k n i ę t e o d s t r o n y pomieszczenia na g a r n k i p i o n o w ą k r a t ą w y k o n a n ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). K o m o r a ś r o d k o w a , przeznaczona do u k ł a d a n i a n a c z y ń , posiada prze­ k r ó j poprzeczny k o l i s t y ( S ł a w k ó w ; Grocholice, p o w . B e ł c h a t ó w ; Ł a s k ) , o w a l n y (Szczekociny) l u b p r o s t o k ą t n y (Siewierz, Z d u ń s k a W o l a , Sieradz i i n . ) ; g ó r ą ś c i a n y k o m o r y n a c h y l a j ą się z w y k l e k u sobie. I l o ś ć oraz s p o s ó b r o z w i ą z a n i a k o m ó r paleniskowych b y w a r ó ż n y . W Szczekocinach, p o w . W ł o s z c z o w a , zanotowano piec o p r o s t o k ą t n e j , l e k k o k u g ó r z e z w ę ż o n e j komorze na g a r n k i , zaopatrzonej p r z y jednej ze ś c i a n w ę ż s z y c h w o b s z e r n ą k o m o r ę o g n i o w ą , o d d z i e l o n ą o d poprzed­ niej ś c i a n ą z t r z e m a p r o s t o k ą t n y m i o t w o r a m i . W t y c h ż e samych Szcze­ k o c i n a c h i n n y piec, o planie o w a l n y m , posiada o t w o r y paleniskowe za­ opatrzone w k r a t ę , w postaci d w ó c h pionowo p o s t a w i o n y c h cegieł, od­ dzielających prymitywnie sklecone k o m o r y ogniowe. W Siewierzu, Z d u ń s k i e j W o l i , w p o w . sieradzkim i pleszewskim w y s t ę p u j ą z r e g u ł y dwie k o m o r y ogniowe, umieszczone naprzeciw siebie po d w ó c h stronach pomieszczenia n a g a r n k i . W S ł a w k o w i e , gdzie jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w . u ż y w a n o p i e c ó w z czterema luchtami bez k r a t , umieszczonymi na k r z y ż , w y s t ę p u j ą obecnie piece o analogicznej w k s z t a ł c i e komorze n a g a r n k i , zaopatrzone w cztery, r ó w n i e ż na k r z y ż rozmieszczone k o m o r y palenisko­ we ( t a b l . I 5), z a m k n i ę t e o d s t r o n y w e w n ę t r z n e j p i o n o w ą k r a t ą , a z e w n ę t r z ­ nej b l a s z a n y m i d r z w i c z k a m i . �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 333 Opisane t u piece budowane s ą z cegły, poza o b r ę b e m p r a c o w n i , j a k o t z w . piece polowe, w w y p a d k u g d y przeznaczone są do w y p a ł u s i w a k ó w , b y w a j ą częściowo wkopane w z i e m i ę (Szczekociny, dawniej t e ż w B r z e s k u N o w y m ) . P o j e m n o ś ć p i e c ó w waha się od 500 — 700 sztuk n a c z y ń ś r e d n i e j wielkości. P i e c e o c i ą g u p i o n o w y m , z k r a t ą p o z i o m ą . J u ż w piecach w y ż e j opisanych widoczna b y ł a tendencja do oddzielania k o m o r y ogniowej od pomieszczenia przeznaczonego n a naczynia. Tendencja t a z n a l a z ł a p e ł n ą r e a l i z a c j ę w piecach o w n ę t r z u p r z e g r o d z o n y m poprzecznie po­ z i o m ą k r a t ą n a dwie części, z k t ó r y c h dolna p e ł n i f u n k c j ę k o m o r y ogniowej, g ó r n a z a ś s ł u ż y do u s t a w i a n i a w y p a l o n y c h n a c z y ń . K r a t a , b u d o w a n a n a j c z ę ś c i e j z cegieł, posiada z r e g u ł y o d d o ł u pod­ p o r ę , n o s z ą c ą n a z w y : koń ( C i e c h a n ó w ) , koziel ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h a ł u p k i , p o w . Kielce), kozielek ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , trzon ( C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce), czereń (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , babka ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i — nazwa podana przez garn­ carza przesiedlonego z P r u ż a n y w Z S B B ) . S p o s ó b b u d o w y k r a t y w y k a z u j e w s z c z e g ó ł a c h pewne r ó ż n i c e . S p o t y k a się k r a t y , k t ó r y c h podpora posiada k s z t a ł t k r ó t k i e g o , pionowo w p o ś r o d ­ k u pieca ustawionego walca ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i ; Suszcza, ролу. B i a ł y s t o k ; Ł u k a , p o w . H a j n ó w k a ; B ę c z y n , p o w . K r a ś n i k ) , b l o k u o rzucie elipsy (Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) l u b leżącego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u (Kleszczele, pow. Bielsk P o d ­ laski), k t ó r y niekiedy j e d n y m z k o ń c ó w przylega do t y l n e j ś c i a n y k o m o ­ r y ogniowej, dzieląc j ą t y m s a m y m na dwie p o ł o w y ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h o d ó w , p o w . Siedlce). O d p o d p o r y ś r o d k o w e j do ś c i a n bocznych b i e g n ą ż e b r a w y k o n a n e z jednej cegły l u b (w w i ę k s z y c h piecach) z d w ó c h cegieł, w s p a r t y c h o siebie w ę ż s z y m i b o k a m i . Ż e b r a t e zwane są n i e k i e d y przez garncarzy ślusamd ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ) , a szpary m i ę d z y n i m i luchtami ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . K r a t y , pozbawione od spodu p o d p o r y , z d a r z a j ą się w piecach m a ł y c h , przeznaczonych n p . do w y p a ł u zabawek ( K r a s n o b r ó d , p o w . Z a m o ś ć ) , l u b w n o r m a l n y c h piecach garncarskich, k t ó r y c h k r a t a u ł o ż o n a jest j u ż na ż e l a z n y m r u s z t o w a n i u (Hrebenne, p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ) . K a n a ł y w i o d ą c e z paleniska p o p o d k r a t ą , zwane drogami ( C h a ł u p k i , pow. Kielce), luchtami (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) l u b ślusamd ( K a z n ó w , pow. L u b a r t ó w ; B a r a n ó w , p o w . P u ł a w y ) , o b i e g a j ą d o o k o ł a p o d s t a w y k r a t y , c h y b a że ł ą c z y się ona z t y l n ą ś c i a n ą pieca. Wśród omawianych t u pieców z poziomą k r a t ą występują różne o d m i a n y , k t ó r y c h w y o d r ę b n i e n i e nasuwa jeszcze w c h w i l i obecnej znaczne t r u d n o ś c i ze w z g l ę d u n a z b y t m a ł ą ilość precyzyjnie w y k o n a n y c h o p i s ó w i r y s u n k ó w pomiarowych. �334 ROMAN R E I N F U S S T A B L . I . P I E C E DO W Y P A Ł U NACZYŃ B y c . 1. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy (Zalae, pow. Chrzanów). B y c . 2. piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz przy otworach paleniskowych usta­ wione 2 cegły (Mława). R y c . 3. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz krąg z luźno ustawionych cegieł (St. Sącz, pow. N . Sącz). R y c . 4. Fragment kręgu ułożonego z cegieł wewnątrz pieca (Mogielnica, pow. Grójec). R y c . 5. Piec z 4 paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz pionową kratą, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy (Sławków, pow. Olkusz). R y c . 6. Piec z dwoma paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz p i o n o w ą kratą, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Zduńska Wola, pow. Sieradz). R y c . 7. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, wkopany w ziemię, górą otwarty ( B ę c z y n , pow. Kraśnik). R y c . 8. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, górą otwarty, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Ciechanów). R y c . 9. Piec z kratą poziomą, część górna komory na garnki przechodzi w komin, a — widok z boku, 6 — przekrój pionowy (Gostycyn, pow. Tuchola). R y c . 10. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, komora na garnki górą zasklepiona, ii — w y g l ą d z boku, b — przekrój pionowy (Chałupki, pow. Kielce). R y c . 11. Piec z kratą poziomą i bocznym p r z e p ł y w e m ognia z komory ogniowej do komory na naczynia, o — przekrój pionowy podłużny, b — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy poprzeczny (Michów, pow. Lubartów). R y c . 12. Piec z poziomym ciągiem ognia, bez stałej kraty pionowej, a — przekrój poziomy, 6 — przekrój pionowy, o, d — elementy ceramiczne, z których przed k a ż d y m wypałem buduje się w pobliżu otworów paleniskowych kratę ogniową (Mrzygłód, pow. Sanok). R y c . 13. Piec o poziomym ciągu ognia, bez kanałów ogniowych w podłodze, ze stałą kratą pionową (Jarczów, pow. T o m a s z ó w Lubelski). R y c . 14. Piec z poziomym ciągiem ognia, z kratą pionową i 3 kanałami ogniowymi w podłodze (Sokołów Małopolski, pow. Kolbuszowa). R y c . 15. Piec z poziomym ciągiem ognia, pionową kratą i 6 kanałami ogniowymi w podłodze, pod wlotami kanałów żelazne ruszty i popielniki (Szczerców, pow. Łask). R y c . 16. Piec z poziomym ciągiem ognia, komora na garnki zamknięta dwoma kratami pio­ nowymi, pod paleniskiem żelazny ruszt i popielnik (Bełchatów). R y c . 17. Piec z po­ ziomym ciągiem ognia o płomieniu zwrotnym, komora na garnki zamknięta pionową kratą �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 335 �336 ROMAN R E I N F U S S F o r m ę n a j p r o s t s z ą z tej g r u p y r e p r e z e n t u j ą piece z B ę c z y n a p o d U r z ę d o w e m (pow. K r a ś n i k ) , p o s i a d a j ą c e k s z t a ł t pionowej j a m y g ó r ą o t w a r t e j , o b o k a c h n a c h y l a j ą c y c h się k u sobie, przedzielonej p o n i ż e j p o ł o w y swej g ł ę b o k o ś c i p o z i o m ą k r a t ą p o d p a r t ą o d spodu ( t a b l . I 7). O t w ó r paleniska z n a j d o w a ł się w dole, w y k o p a n y m przed piecem. B a r d z o z b l i ż o n e do opisanych w y ż e j s ą piece o planie^ n a j c z ę ś c i e j k o l i s t y m , ze ś c i a n a m i z b u d o w a n y m i z k a m i e n i a na zaprawie glinianej, l u b częściej z cegły, w y p r o w a d z a n y m i p o n a d p o w i e r z c h n i ę ""ziemi ( t a b l . I 8). Piece tego r o d z a j u u ż y w a n e do w y p a l a n i a s i w a k ó w b y w a j ą b ą d ź do / swej w y s o k o ś c i wkopane w z i e m i ę ( K ą t y D e n k o w s k i e , p o w . O p a t ó w ) , b ą d ź z z e w n ą t r z obsypane z i e m i ą (Osiek, p o w . G a r w o l i n ) . U ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są w k o p a n e j e d y n i e do w y s o k o ś c i k r a t y , t a k ż e w y l o t czeluści znajduje się w dole w y k o p a n y m przed piecem. Piece 0 ś c i a n a c h w y p r o w a d z o n y c h wysoko p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi posiadają z b o k u wejście, c z y l i t z w . furtę ( C i e c h a n ó w , W y s z k ó w ) , u m o ż l i w i a j ą c ą u k ł a d a n i e n a c z y ń do k o m o r y na g a r n k i . Piece w o l n o s t o j ą c e (polowe) b y w a j ą górą zupełnie otwarte ( D e n k ó w ; K ą t y Denkowskie; Ciechanów; I ł ż a ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Osiek, p o w . G a r w o l i n ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n , 1 i n . ) , n a t o m i a s t budowane w o b r ę b i e d o m u (najczęściej w sieni) z w ę ż a j ą się g ó r ą w w ą s k i d ł u g i k o m i n ( W y s z k ó w ; G ł o w a c z ó w , p o w . K o z i e n i c e ; G o s t y c y n , p o w . T u c h o l a ; Ł a g ó w , p o w . O p a t ó w ; Siemiatycze; B o l i m ó w , pow. Ł o w i c z ; G o s t y n i n ; B a w a M a z o w i e c k a ; K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk M a z o w i e c k i ; Sejny). W y d ł u ż o n a w k i e r u n k u p i o n o w y m k o m o r a na g a r n k i zwie się n i e k i e d y w gwarze garncarskiej beczułką ( K ą t y D e n k o w s k i e ) , z a ś k r a w ę d ź pieca g ó r ą otwartego kronice (Jedlanka, p o w . I ł ż a ) . Opisane t u piece p o s i a d a j ą zazwyczaj jeden o t w ó r paleniskowy, c z y l i t z w . czeluść ( W y s z k ó w ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Siemiatycze) l u b czeluśnice ( K ą t y Denkowskie), k t ó r a przechodzi n a s t ę p n i e w k a n a ł o b i e g a j ą c y p o d p o r ę k r a t y , l u b w d w a k a n a ł y , o ile podpora dzieli k o m o r ę o g n i o w ą na dwie z a m k n i ę t e części. N i e k i e d y z d a r z a j ą się piece tego t y p u , posiada­ j ą c e dwie czeluście umieszczone b ą d ź obok siebie t a k , ż e k a ż d a czeluść wiedzie do jednego k a n a ł u w e w n ą t r z pieca ( K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk Mazowiecki), b ą d ź naprzeciw siebie ( G o s t y c y n , ролу. Tuchola — t a b l . I 9; K o w a l , p o w . W ł o c ł a w e k ) , l u b nawet w o d s t ę p a c h nieregularnych (Gosty­ n i n ) . Opisane t u piece nie p o s i a d a j ą p o d k o m o r a m i o g n i o w y m i popielni­ k ó w . J e d y n y znany m i w y j ą t e k tego t y p u pieca z p o p i e l n i k i e m s t a n o w i piec Stefana K o n o p c z y ń s k i e g o w B o l i m o w i e (pow. Ł o w i c z ) , k t ó r y p o d n a k r y t y m p o z i o m ą k r a t ą paleniskiem posiada oddzielony r u s z t a m i po­ p i e l n i k o 2 k o m o r a c h , r ó w n o l e g ł y c h do k a n a ł ó w o g n i o w y c h pieca. B o z m i a r y , a zatem i p o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w , s ą d o s y ć r ó ż n e . 2 3 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 337 W D e n k o w i e i K ą t a c h B e n k o w s k i c h w y p a l a j ą w n i c h jednorazowo ok. 1000 g a r n k ó w r ó ż n e g o r o d z a j u , w Siemiatyczach 5 — 7 k ó p . W a ż n ą o d m i a n ę w ś r ó d p i e c ó w z a o p a t r z o n y c h w p o z i o m ą k r a t ę sta­ n o w i ą piece o komorze na g a r n k i kopulasto zasklepionej ( t a b l . 1 1 0 , 11). S ą t o piece polowe, t j . umieszczone na z e w n ą t r z b u d y n k ó w , n i e z b y t wielkie, 0 planie k o l i s t y m l u b częściej e l i p s o w a t y m . T r a d y c j a m ó w i , że dawniej m i a ł y b y ć b u d o w a n e z g l i n y mieszanej ze s ł o m ą ( L e ż a j s k , p o w . Ł a ń c u t ) , obecnie j e d n a k stawia się je z k a m i e n i a n a zaprawie glinianej ( K r a s n o b r ó d , pow. Z a m o ś ć ) l u b c e g ł y . N i e k i e d y j e d y n i e dolna część pieca i ś c i a n y k o ­ m o r y na g a r n k i zbudowane s ą z k a m i e n i a , g d y t y m c z a s e m sklepienie w y k o n a n e jest z g l i n i a n y c h g a r n k ó w u k ł a d a n y c h szeregami jeden w d r u g i 1 p o l e p i o n y c h g l i n ą z m i e s z a n ą z s i e c z k ą ( C h a ł u p k i , p o w . Kielce). W nie­ k t ó r y c h o ś r o d k a c h garncarskich k a m i e ń u w a ż a n y jest za m a t e r i a ł gorszy o d c e g ł y , g d y ż posiada z b y t m a ł ą o d p o r n o ś ć n a z m i a n y t e m p e r a t u r y (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , s t ą d bardzo dziś rozpowszechniona jest w b u ­ downictwie omawianych t u pieców wypalona cegła (Ostrów Lubelski; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; Parczew i w . i n . ) l u b rzadziej n i e w y p a l a n a (Łuka, pow. H a j n ó w k a ) . | H Piece kopulaste b y w a j ą zazwyczaj wkopane w z i e m i ę do w y s o k o ś c i k r a t y , z a ś wzniesiona p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi część pieca obsypana jest z e w n ą t r z z i e m i ą , co szczególnie starannie przestrzegane jest p r z y piecach przeznaczonych do w y p a ł u s i w a k ó w . N i e k i e d y pancerz, okrywający k o p u ł ę pieca, b y w a z ł o ż o n y z k i l k u w a r s t w , i t a k n p . b e z p o ś r e d n i o na m u r o w a n ą ścianę k ł a d ą w a r s t w ę gliny, na n i ą gałęzie w i k l i n y i d r u g ą w a r s t w ę g l i n y , a wreszcie z w i e r z c h u o b s y p u j ą z i e m i ą ( K a z n ó w , p o w . Lubartów). W ś r ó d p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z a o p a t r z o n y c h w k r a t ę p o z i o m ą , zacho­ d z ą pewne r ó ż n i c e . W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą d w a sposoby r o z w i ą z a n i a k o m o r y ogniowej. W p i e r w s z y m , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec z a n o t o w a n y w Cha­ ł u p k a c h (pow. Kielce — t a b l . 1 1 0 ) , czy Ł u c e (pow. H a j n ó w k a ) , k o m o r ę o g n i o w ą s t a n o w i k r ó t k i rękaw, k t ó r e g o sklepienie w y p a d a na w y s o k o ś c i k r a t y . P o d k o m o r ą na naczynia palenisko przechodzi b e z p o ś r e d n i o w k a ­ n a ł o g n i o w y , b i e g n ą c y p o d k r a t ą . C e c h ą tej k o n s t r u k c j i jest t o , ż e p ł o m i e ń do k o m o r y z g a r n k a m i przedostaje się w y ł ą c z n i e od d o ł u przez k r a t ę , podobnie j a k w o p i s y w a n y c h poprzednio piecach c y l i n d r y c z n y c h , otwar­ t y c h czy z w ę ż a j ą c y c h się w k o m i n ( t a b l . I 8, 9). W k o p u l e pieca z n a j d u j ą się otwory, s ł u ż ą c e do zapewnienia p r z e p ł y w u p o w i e t r z a i n a k ł a d a n i a garnków. W f o r m a c h p i e r w o t n i e j szych z a r ó w n o dla c e l ó w w e n t y l a c y j n y c h , j a k i n a k ł a d a n i a w y r o b ó w s ł u ż y ł jeden t y l k o o t w ó r , z n a j d u j ą c y się w szczycie k o p u ł y (starsze piece w Ł u c e , p o w . H a j n ó w k a ) , nowsze p o s i a d a j ą osobno TI — Etnografia polska, t. I l l �ROMAN R E I N F U S S 338 Wykaz 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Kartuzy Gostycyn Sejny Mława Płock Ciechanów Wyszków Buksztel Czarna Wieś Suszcza Łuka Hryniewicze D u ż e Siemiatycze Kopcie Kolonia Chodów Biała Podlaska Sielczyk Osieck G-linne R a d z y ń Podlaski Kock Baranów Michów Firlej Ostrów Kaznów Urzędów Putnowice Kolonia Jasienica Józefów Jarosławiec Łążek Domastawa Lipowiec Krasnobród Kolonia D ą b r o w a Jarczów Hrebenne Kolonia Majdanek B i d a c z ó w Stary Leżajsk Sokołów Małopolski 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. miejscowości Poręby Dębskie Niwiska Medynia Głogowska Zalesie Mrzygłód Warzyce Kołaczyce Kłodawa Czermna Ryglice Rzepiennik Biskupi Stróżówka Kipszna Ruda Kameralna Rostoka Podegrodzie Stary Sącz Maniowy Rabka Radłów Buczków Dębina Wadowice Andrychów Kęty Wilamowice Bielany Nidek Alwernia Brodła Zalas Chrzanów Sławków Siewierz Brzesko Nowe Skalbmierz Łagów Denków K ą t y Denkowskie Iłża Jedlanka Odrowąż 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. Ul. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Chałupki Szczekociny Przyrów Kruszyna Kolonia Orzechówek Przybyszów Norbertów Grocholice Bełchatów Szczerców Chojny Wola B ę d k o w s k a Barczew Burzenin Sieradz Zduńska Wola Łask T o m a s z ó w Mazowieck Podkonice D u ż e Rawa Mazowiecka Mogielnica Głowaczów Krakowiany Żelechów Mszczonów Bolimów Brzeziny Stryków Uniejów Chocz Męcielin Białobłoty Orlin Dziewin D u ż y Konin Koło Kleczew Zwoleń Leopoldów Gostynin Lubień Kowal �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 339 Mapka 1. Rozmieszczenie t y p ó w pieców garncarskich w Polsce. Opracował na pod­ stawie materiałów Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S Roman Reinfuss I — piece z pionowym ciągiem ognia, bez kraty poziomej (tabl. I , ryc. 1); II — piece z paleniskami zewnętrznymi, zamkniętymi od strony komory na garnki pionową kratą (tabl. I , ryc. 5, 6); III — piece o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, oddzie­ lającą komorę ogniową od pomieszczenia na garnki, górą otwartego (tabl. I , ryc. 7, 8) lub przechodzącego w przewód kominowy (tabl. I , ryc 9); IV — piece z pio­ nowym ciągiem ognia, zaopatrzone w kratę poziomą, z zasklepioną od góry komorą na garnki (tabl. I , ryc. 10, 11); V — piece o poziomym ciągu ognia, zaopatrzone w kratę pionową, układaną każdorazowo (tabl. I , ryc. 12) lub b u d o w a n ą na stałe, z k a n a ł a m i ogniowymi w podłodze (tabl. I , ryc. 14—16), lub bez (tabl. I , ryc, 13), a także piece o poziomym ciągu ognia z płomieniem zwrotnym (tabl. I , ryc. 17) �340 ROMAN R E I N F U S S o t w ó r w e n t y l a c y j n y , osobno z a ś w ł a z umieszczony z b o k u ( C h a ł u p k i , pow. Kielce; Ł u k a , pow. H a j n ó w k a ) . W d r u g i m rodzaju p i e c ó w , k o p u l a s t y c h ( t a b l . I 11) zamiast niskiego rękawa, w i o d ą c e g o do k a n a ł ó w p o d k r a t ą , w y s t ę p u j e d o ś ć obszerna k o ­ m o r a , zwana c z ę s t o grubą ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , k t ó r a w dolnej swej części m a p o ł ą c z e n i e z k a n a ł e m o g n i o w y m , b i e g n ą c y m p o d k r a t ą , w g ó r n e j z a ś z a m k n i ę t a jest p i o n o w ą ś c i a n ą z k i l k o m a o t w o r a m i , w i o d ą c y m i b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a naczynia ( D ą b r o w a , p o w . T o m a s z ó w L u b . ) . N i e k i e d y ś c i a n a , d z i e l ą c a g ó r n ą c z ę ś ć k o m o r y ogniowej o d pomieszczenia n a g a r n k i , redukuje się do pionowego s ł u p a p o d t r z y m u j ą ­ cego sklepienie pieca ( t a b l . I l i c ) . Po o b u stronach s ł u p a z n a j d u j ą się mniejsze l u b w i ę k s z e p r z e l o t y , u m o ż l i w i a j ą c e przedostawanie się p ł o m i e ­ n i z k o m o r y ogniowej b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a g a r n k i ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b u ostatnio opisanych p r z y p a d k a c h jest t o , ż e p ł o m i e ń z k o m o r y ogniowej przedosta­ je się do pomieszczenia n a g a r n k i d w o m a d r o g a m i , g ł ó w n ą o d d o ł u poprzez k r a t ę i d r u g ą , o charakterze raczej p o m o c n i c z y m , poprzez o t w o r y w ścia­ nie pionowej, r o z d z i e l a j ą c e j grube o d pomieszczenia n a g a r n k i . O b o k c i ą g u pionowego jest t u , j a k w i d z i m y , zastosowany d o d a t k o w o r ó w n i e ż ciąg poziomy. U s t a w i a n i e n a c z y ń w piecu u ł a t w i a w ł a z umieszczony w bocznej ś c i a n i e k o m o r y n a g a r n k i , po przeciwnej stronie o t w o r u paleniskowego ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w — t a b l . 1 1 1 a, b ; Kleszczele, p o w . Bielsk Pod­ l a s k i ; Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . W ł a z ten, w y p e ł n i o n y w czasie w y p a l a n i a k a w a ł k a m i c e g ł y l u b s k o r u p a m i n a c z y ń , p e ł n i r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. N i e k i e d y do otwo­ r u w ł a z o w e g o d o b u d o w y w a n y jest k o m i n (Glinne, p o w . Ł u k ó w ; B i a ł a Podlaska; C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce). P o j e m n o ś ć p i e c ó w k o p u l a s t y c h waha się o d 5 k ó p n a c z y ń ( M i c h ó w , pow. L u b a r t ó w ) do 10 k ó p ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . P r ó c z opisanych p o w y ż e j f o r m p i e c ó w k o p u l a s t y c h , zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą , z d a r z a j ą się czasem piece do t e j k a t e g o r i i n a l e ż ą c e , ale w s z c z e g ó ł a c h r o z w i ą z a n e w s p o s ó b i n d y w i d u a l n y . P r z y k ł a d e m tego jest piec z O d r o w ą ż a ( p o w . K o ń s k i e ) , o planie p r o s t o k ą t n y m , n a k r y t y sklepieniem b e c z k o w y m , zaopatrzony p r z y jednej z w ę ż s z y c h ś c i a n w pa­ lenisko i d w a o k i e n k a k o n t r o l n e , p r z y p r z e c i w l e g ł e j w k o m i n i w ł a z — oraz d a w n y piec ze Szczercowa ( p o w . Ł a s k ) , p o s i a d a j ą c y p l a n k o l i s t y z d w o m a umieszczonymi naprzeciwko siebie p a l e n i s k a m i , s m u k ł ą k o p u ­ l a s t ą k o m o r ą na g a r n k i , z a o p a t r z o n ą z b o k u w p r o s t o k ą t n y w ł a z , a o d g ó r y w t r z y koUste o t w o r y w e n t y l a c y j n e , zwane kominkami. P i e c z p o z i o m y m c i ą g i e m o g n i a . Oddzielny t y p w ś r ó d pieców, u ż y w a n y c h przez garncarzy n a terenie P o l s k i , stanowi piec sklepiony, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 341 p o d ł u ż n y , o planie p r z e w a ż n i e p r o s t o k ą t n y m , p o s i a d a j ą c y w jednej ze ś c i a n k r ó t s z y c h o t w o r y paleniskowe, w p r z e c i w l e g ł e j z a ś w ł a z p e ł n i ą c y r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. Piece tego r o d z a j u do dziś jeszcze budowane s ą niekiedy z g l i n y i w y ­ p a l a n e , częściej j e d n a k do b u d o w y i c h u ż y w a ł o się k a m i e n i i c e g ł y na zaprawie glinianej, p r z y c z y m sklepienie b y w a czasem w y k o n a n e z garn­ k ó w ( D ę b i n a , p o w . B o c h n i a ; J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Chocz, p o w . Pleszew). W swej najprostszej formie piec tego t y p u znany jest u nas z M r z y g ł o d u (pow. Sanok). Posiada o n j e d n ą t y l k o k o m o r ę o planie p r o s t o k ą t n y m ( t a b l . I 12). W jednej ze ś c i a n szczytowych z n a j d u j ą się t r z y o t w o r y paleniskowe, t z w . piecki, oddzielone o d siebie w y d ł u ż o n y m i ś c i a n k a m i , k t ó r e n o s z ą n a z w ę filarków. W ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j znajduje się w ł a z . P o d ł o g a pieca wznosi się l e k k o do g ó r y w k i e r u n k u w ł a z u , co p r z y c z y n i a się do lepszego c i ą g u . Ś r o d e k p o d ł o g i przecina w k i e r u n k u p o d ł u ż n y m w ą s k a szpara, k t ó r a nie m a uzasadnienia technologicznego, s t a n o w i jedynie g r a n i c ę w w y p a d k u , jeżeli pieca ( k t ó r y jest w s p ó l n y ) u ż y w a d w ó c h garncarzy r ó w n o c z e ś n i e . Piec w M r z y g ł o d z i e jest w zasadzie j e d n o k o m o r o w y , bez j a k i c h k o l ­ w i e k w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . W czasie w y p a ł u j e d n a k w odległości ok. 0,5 m od filarków b u d u j e się w e w n ą t r z p r o w i z o r y c z n ą k r a t ę , u k ł a d a n ą k a ż d o r a z o w o ze s t a r y c h g a r n k ó w l u b specjalnie w t y m celu w y k o n a n y c h e l e m e n t ó w , w postaci g l i n i a n y c h rur i baniaczMw ( t a b l . 1,12cd). Powstaje w t e n s p o s ó b rodzaj niskiej k r a t y z t r z e m a b r a m a m i , umieszczonymi naprzeciw piecków; w y z n a c z a j ą one miejsca, w k t ó r y c h p r z y u s t a w i a n i u pierwszej w a r s t w y g a r n k ó w zostawia się miejsca wolne, c z y l i t z w . pachy, b i e g n ą c e a ż do t y l n e j ś c i a n y pieca i t w o r z ą c e n a m i a s t k ę trzech r ó w n o ­ l e g ł y c h do siebie k a n a ł ó w o g n i o w y c h . W czasie w y p a ł u o t w ó r w ł a z u z a k ł a d a się s k o r u p a m i , w t a k i j e d n a k s p o s ó b , a ż e b y nie p r z e r w a ć r u c h u powietrza, którego p r z e p ł y w od o t w o r ó w paleniskowych w kierunku w ł a z u stwarza p o z i o m y c i ą g ognia. Opisany piec, typologicznie najprostszy, jest zjawiskiem, na razie p r z y n a j m n i e j , w Polsce w y j ą t k o w y m . Częściej z d a r z a j ą się piece o formie z e w n ę t r z n e j , podobnej do pieca w M r z y g ł o d z i e , ale z w n ę t r z e m rozdzielo­ n y m za p o m o c ą s t a ł e j k r a t y pionowej na dwie części n i e r ó w n e j w i e l k o ś c i , z k t ó r y c h mniejsza (od s t r o n y o t w o r ó w paleniskowych) s p e ł n i a r o l ę k o 6 7 8 • J . K r a j e w s k a , Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego [pod r e d . . . ] , Łódź 1962, s. 25 i 26. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkówskim, Lwów 1935, tabl. I V , 45, s. 41 i 42; Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., tabl. V I 4 i 4a, s. 75 i 76. Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., s. 73. 7 8 �ROMAN R E I N F U S S 342 m o r y ogniowej, z a ś w i ę k s z a (od s t r o n y w ł a z u ) pomieszczenia na g a r n k i ( t a b l . I 13). G ł a d k a p o d ł o g a pieca, l e k k o w z n o s z ą c a się w k i e r u n k u o t w o r u w ł a z o w e g o , nie posiada k a n a ł ó w o g n i o w y c h ( J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Brzostek, p o w . J a s ł o ) . N a j c z ę s t s z e w omawianej t u k a t e g o r i i s ą piece, k t ó r e , p r ó c z wspomnianej w y ż e j k r a t y pionowej, p o s i a d a j ą t z w . drogi ( t a b l . I 14), t j . poziome k a n a ł y ogniowe, b i e g n ą c e o d paleniska p o p o d c a ł ą k o m o r ą na g a r n k i ( B i d a c z ó w S t a r y , p o w . B i ł g o r a j ) , m a j ą c e n i e k i e d y swe w y l o t y w ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j ( Ł ą ż e k , p o w . J a n ó w L u b e l ­ ski). W ą s k i e k a n a ł y , z w y k l e w liczbie trzech, n a k r y t e s ą o d g ó r y l u ź n o u ł o ż o n y m i c e g ł a m i , p e ł n i ą c y m i r o l ę k r a t y . Piece, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą , i poziome drogi p o s i a d a j ą g ł ó w n y c i ą g ognia p o z i o m y , i d ą c y z k o m o r y paleniskowej ( t z w . zaślus — Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) przez piono­ w ą , u ł o ż o n ą z cegieł k r a t ę ( t z w . ślusy do o t w o r u w ł a z o w e g o ) , l u b cepuch (Zalas i M e d y n i a G ł o g o w s k a , p o w . Ł a ń c u t ) , i d r u g i g r a j ą c y r o l ę p o m o c n i ­ c z ą i d ą c y w g ó r ę o d dróg, c z y l i k a n a ł ó w o g n i o w y c h , w y k o n a n y c h w pod­ łodze. W czasach nowszych p r z y otworze w ł a z o w y m buduje się k o m i n za­ o p a t r z o n y d o ł e m w d r z w i , u m o ż l i w i a j ą c e wejście do pieca ( A n d r y c h ó w , p o w . W a d o w i c e ) . Zdarza się j e d n a k r ó w n i e ż , że zamiast w e j ś c i a poprzez d r z w i umieszczone w k o m i n i e r o b i się osobny w ł a z w bocznej ścianie pieca ( K o ł a c z y c e i W a r z y c e , p o w . J a s ł o ; Chocz, p o w . Pleszew). Piece z p o z i o m y m c i ą g i e m ognia u ż y w a się b ą d ź j a k o w o l n o s t o j ą c e , c z y l i po­ lowe, i w ó w c z a s b y w a j ą z w y k l e częściowo wkopane i obsypane z i e m i ą ( B i ­ d a c z ó w , p o w . B i ł g o r a j ; Lipowiec, p o w . Z a m o ś ć ; M e d y n i a G ł o g o w s k a i Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) , l u b umieszczone w szopach z desek ( Ł ą ż e k , p o w . N i s k o ) , b ą d ź budowane w o b r ę b i e d o m u mieszkalnego ( D o m a s t a w a , pow. Nisko). Bóżnice konstrukcyjne, z a c h o d z ą c e m i ę d z y piecami o poziomym ciągu ognia, d o t y c z ą g ł ó w n i e sposobu r o z w i ą z a n i a k r a t y i ewentualnie d r ó g . K r a t a w y k o n a n a z cegieł u k ł a d a n y c h na p r z e m i a n nie sięga zazwyczaj sklepienia. N i e k i e d y z a ś w dolnej części rozpostarta jest na podstawie w postaci p e ł n e j przegrody. Tego rodzaju z a s ł o n a m a p r z e n o s i ć p ł o m i e ń w g ó r n ą część pieca i c h r o n i ć naczynia o d o b s y p y w a n i a p o p i o ł e m . Nie­ k t ó r z y garncarze ( n p . w B e ł c h a t o w i e ) p o s i a d a j ą piece, w k t ó r y c h k o m o r a na g a r n k i jest d w u s t r o n n i e z a m k n i ę t a p i o n o w y m i k r a t a m i , z p o p i e l n i k i e m p o d paleniskiem ( t a b l . I 1 6 ) . P r z e w o d y ogniowe, umieszczone w p o d ł o d z e pieca, p o s i a d a j ą naj­ częściej k s z t a ł t p r o s t y c h k a n a ł ó w b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e obok siebie. 9 9 Piec o dwóch kratach pionowych został wprowadzony t u przed paru laty przez garncarza Franciszka Kostrzewskiego, który zapoznał się z nim. w czasie swych rozległych wędrówek za pracą. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 343 Z w y k l e jest i c h t r z y , p r z y c z y m w y l o t y i c h ł ą c z ą się z k o m o r ą o g n i o w ą naprzeciw o t w o r ó w p a l e n i s k o w y c h . N i e k i e d y garncarze w p r o w a d z a j ą i n d y w i d u a l n i e pewne ulepszenia w k o n s t r u k c j i dróg. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec w Szczercowie (pow. Ł a s k ) , gdzie k a n a ł y ogniowe, w liczbie sześciu, b i e g n ą p o n i ż e j k o m o r y ogniowej, p r z y c z y m k a ż d y z n i c h posiada w ścianie z o t w o r a m i palenisko­ w y m i w ł a s n y w y l o t , a p o d n i m oddzielny p o p i e l n i k zaopatrzony w ruszta ( t a b l . I 15a, b ) , co pozwala garncarzowi p o s ł u g i w a ć się w pierwszej fazie wypału węglem. W y r a z e m m o d e r n i z a c j i pieca garncarskiego, p o d w p ł y w e m w z o r ó w czerpanych z p r z e m y s ł u ceramicznego, są u ż y w a n e przez n i e k t ó r y c h garn­ carzy piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia z p ł o m i e n i e m z w r o t n y m . Palenisko pieca umieszcza się w ó w c z a s p o n i ż e j k o m i n a , p ł o m i e n i e p r z e d o s t a j ą się k a n a ł a m i o g n i o w y m i , umieszczonymi p o d p o d ł o g ą , k u t y l n e j ś c i a n i e pieca, s k ą d przez k r a t ę w p a d a j ą do k o m o r y na g a r n k i i z n a j d u j ą ujście w otworze k o m i n o w y m ( K a r t u z y , C i e c h a n ó w — t a b l . I 17). Piece o z w r o t n y m c i ą g u ognia m i e w a j ą r ó w n i e ż pewne o d m i a n y , p o w s t a j ą c e na gruncie w y n a l a z c z o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h g a r n c a r z y ; p r z y ­ k ł a d e m m o ż e b y ć t u piec w Chojnach, p o w . W i e l u ń , w k t ó r y m t r z y k a n a ł y ogniowe do c i ą g u zwrotnego poprowadzone z o s t a ł y g ó r ą w z d ł u ż sklepienia. P o j e m n o ś ć p i e c ó w z p i o n o w ą k r a t ą waha się n a j c z ę ś c i e j w granicach o d 350 ( A n d r y c h ó w , p o w . Wadowice) do 420 ( S o k o ł ó w , p o w . K o l b u s z o w a ) naczyń większych rozmiarów. ZASIĘGI Opisane w y ż e j f o r m y p i e c ó w garncarskich t w o r z ą na terenie P o l s k i charakterystyczne skupienia o d o ś ć w y r a ź n i e o k r e ś l o n y c h z a s i ę g a c h . Piece j e d n o k o m o r o w e , o c i ą g u p i o n o w y m ( t a b l . I 1), w y s t ę p u j ą w d w ó c h skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje o ś r o d k i garncarskie w zachodniej i p o ł u d n i o w e j części w o j . k r a k o w s k i e g o , drugie, bardziej rozproszone, zachodnie i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Mazowsze oraz skrawek p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i c h K u j a w . O b y d w a wskazane poprzednio skupienia t w o r z y ł y p r a w d o ­ podobnie dawniej jeden z a s i ę g , c i ą g n ą c y się p o ł u d n i k o w o szerokim pasem w z d ł u ż zachodniego Mazowsza i M a ł o p o l s k i . O dawniejszej j e d n o l i t o ś c i tego z a s i ę g u z d a j ą się ś w i a d c z y ć m i e j s c o w o ś c i P r z y b y s z ó w i P r z y r ó w , gdzie r ó w n i e ż tego r o d z a j u piece są l u b b y ł y do niedawna u ż y w a n e . W z g l ę d n e j p r z e j r z y s t o ś c i z a s i ę g u o m a w i a n y c h t u p i e c ó w nie p o w i n i e n m ą c i ć w o d e r w a n i u o d całości w y s t ę p u j ą c y p u n k t na terenie Lubelszczyz­ n y ( F i r l e j ) , o k t ó r y m w i e m y , że i n t e r e s u j ą c a nas t u f o r m a p i e c ó w (zwana t u piecem k r a k o w s k i m ) z o s t a ł a zaszczepiona z p o c z ą t k i e m X X w . przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z K r a k o w s k i e g o . �ROMAN R E I N F U S S 344 L u k ę , j a k a t w o r z y się m i ę d z y d w o m a poprzednio w s k a z a n y m i sku­ p i e n i a m i p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o p i o n o w y m c i ą g u ognia, w y p e ł n i a j ą piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i p i o n o w ą k r a t ą ( t a b l . I 6, 6). W y s t ę p u j ą one w z d ł u ż ś r e d n i e j i g ó r n e j W a r t y w k i l k u o ś r o d k a c h garncarskich, rozrzuconych m i ę d z y K o ł e m a Pleszewem ( w o j . p o z n a ń s k i e ) , w okolicy Sieradza, Ł a s k u , Siewierza, p r z e c h o d z ą c w K r a k o w s k i e a ż po W i s ł ę (Brzesko N o w e ) . W d w ó c h w y p a d k a c h o b y d w i e o m ó w i o n e d o t y c h ­ czas f o r m y p i e c ó w notowane są w t y c h samych m i e j s c o w o ś c i a c h . W s p ó ł w y s t ę p o w a n i e d w ó c h , n i e z b y t od siebie r ó ż n y c h f o r m p i e c ó w w o b r ę b i e tego samego z a s i ę g u w s k a z y w a ł o b y na m o ż l i w o ś ć istnienia p o w i ą z a ń genetycznych m i ę d z y obu o m ó w i o n y m i dotychczas t y p a m i . N a terenie P o l s k i ś r o d k o w e j , wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j w y s t ę p u j ą piece o p i o n o w y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p o z i o m ą k r a t ę ( t a b l . I 7—9). N a zachodzie z w a r t y i c h z a s i ę g obejmuje K i e l e c c z y z n ę , z a c h o d n i ą część w o j e w ó d z t w a warszawskiego i p r z y l e g ł e obszary woje­ w ó d z t w a ł ó d z k i e g o ( Ł o w i c k i e i B a w s k i e ) . T r a d y c j a o piecu z r u s z t e m p o z i o m y m z a c h o w a ł a się w Szczercowie, n a w s c h ó d o d Sieradza. J a k w y ­ n i k a z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , b y ł t o piec d w u p a l e n i s k o w y , k o n s t r u k ­ cyjnie d o ś ć j u ż o d b i e g a j ą c y od p o d o b n y c h p i e c ó w , n p . z Kielecczyzny. J e d y n y piec z k r a t ą p o z i o m ą , z a n o t o w a n y w Gostycynie, pow. T u c h o l a ( t a b l . I 9), z o s t a ł w y b u d o w a n y przez garncarza, k t ó r y p r z y b y ł t a m z B u ­ rzenina p o d Sieradzem. N a p o ł u d n i o w y m wschodzie dzisiejszy z a s i ę g p i e c ó w z k r a t ą p o z i o m ą nie przechodzi poza granice w o j e w ó d z t w a lubel­ skiego. W t r a d y c j i p a m i ę ć o n i m z a c h o w a ł a się r ó w n i e ż na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Zalesie, L e ż a j s k ) . W ś r ó d p i e c ó w zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą w y s t ę p u j ą , j a k w i e m y , dwie o d m i a n y : jedna z k o m o r ą na g a r n k i , g ó r ą o t w a r t ą l u b p r z e c h o d z ą ­ c ą w k o m i n ; druga z k o m o r ą z a s k l e p i o n ą ( t a b l . I 1 0 , 1 1 ) . T a ostatnia u ż y w a n a jest na terenach P o l s k i wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j (Bia­ ł o s t o c k i e , Podlasie, Lubelszczyzna). N a z ° c h ó d od W i s ł y j e d y n y m stwier­ d z o n y m p r z y k ł a d e m tego r o d z a j u pieca b y ł zburzony przed k i l k u l a t y piec w C h a ł u p k a c h (pow. K i e l c e ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą ( t a b l . I 13, 14), w y s t ę p u j ą w z w a r t y m z a s i ę g u na terenach p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i c h , w w o j e w ó d z t w i e rzeszowskim i na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z ­ t w a krakowskiego i lubelskiego. Poza t y m z a s i ę g i e m s p o t y k a m y tego r o d z a j u piec w A n d r y c h o w i e (pow. W a d o w i c e ) , gdzie z o s t a ł przeniesiony przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (pow. Ł a ń c u t ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, w y s t ę p u j ą c e t u i ó w d z i e w Sieradzkiem 10 1 0 I d e n t y c z n ą formę podaje R . K r z y w i e c , op. cit., ryc. 45. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 345 11 czy pojedynczo na p ó ł n o c n y m Mazowszu ( C i e c h a n ó w ) , w Wielkopolsce (Chocz) czy na P o m o r z u ( K a r t u z y ) , są to n a j c z ę ś c i e j piece o k o n s t r u k c j i nowoczesnej (np. z d w o m a k r a t a m i l u b ze z w r o t n y m c i ą g i e m p ł o m i e n i a ) , k t ó r e w pracowniach garncarskich są z j a w i s k i e m n o w s z y m l u b n a j n o w s z y m , s t a n o w i ą c y m w y r a z modernizacji p r a c o w n i garncarskich p o d w p ł y w e m wzorów przemysłowych. ZAGADNIENIA HISTORYCZNE S p o ś r ó d o m ó w i o n y c h w y ż e j f o r m p i e c ó w garncarskich n a j s t a r s z ą , p o ś w i a d c z o n ą przez badania archeologiczne, jest j e d y n i e f o r m a pieca g ó r ą otwartego l u b k o p u l a s t o zasklepionego, p o s i a d a j ą c e g o komorę o g n i o w ą o d d z i e l o n ą o d k o m o r y na g a r n k i k r a t ą p o z i o m ą . Piece t a k i e 0 p i o n o w y m c i ą g u ognia, k t ó r e m o g ł y r o z w i n ą ć się z o t w a r t y c h palenisk 1 m i e l e s z y , u ż y w a n e b y ł y w czasach s t a r o ż y t n y c h t a m , gdzie wysoko s t a ł a sztuka ceramiczna, a więc w Grecji w I V w. p . n . e. , w t y m s a m y m mniej więcej czasie u C e l t ó w na terenach Ś l ą s k a , Czech i p o ł u d n i o w y c h N i e m i e c . O k o ł o r. 140 p . n . e. piece t a k i e b u d o w a U garncarze na obszarze A n g l i i , k i l k a d z i e s i ą t z a ś p i e c ó w tego r o d z a j u , z m ł o d s z e g o okresu r z y m ­ skiego ( I I — I V w . п . е.), odkopano w I g o ł o m i p o d K r a k o w e m . W okresie w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m piece z p o z i o m ą k r a t ą u ż y w a n e b y ł y przez garncarzy, p r a c u j ą c y c h w miastach na E u s i . Zapewne f o r m a t a nie b y ł a obca r ó w n i e ż k r a j o m zachodnioeuropejskim, skoro, w ulep­ szonej formie (z d w o m a k r a t a m i , z a m y k a j ą c y m i k o m o r ę na naczynia -od d o ł u i g ó r y ) , ten w ł a ś n i e t y p pieca polecany b y w a ł dla w y t w ó r n i fa­ j a n s ó w jeszcze p o d koniec X V I I I w . i u ż y w a n y do w y p a ł u s ł y n n y c h d e l f t e ń s k i c h f a j a n s ó w . P o d n a z w ą „ p i e c ó w szwajcarskich" ulepszony piec o d w u p o z i o m y c h k r a t a c h do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h o p i s y w a n y jest w p o d r ę c z n i k a c h dla g a r n c a r z y . N i e w i a d o m o m i , czy analogiczne do naszych piece z p o j e d y n c z ą k r a t ą p o z i o m ą u ż y w a n e są jeszcze w k r a j a c h E u r o p y zachodniej. N a terenie 12 13 14 1 6 1 6 1 7 1 8 19 1 1 R . R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 26. K r z y w i e o , op. cit., s. 16, 76. K . M a j e w s k i , Kultura materialna, starożytnej Grecji [pod red...], Warsza­ w a - W r o c ł a w 1956, s. 222, 223. J . K o s t r z e w s k i , Od mezolitu do okresu wędrówek ludów, [w:] Prehistoria ziem polskich, 1939, s. 290; J . F i l i p , Pradzieje Czechosłowacji, P o z n a ń 1951, s. 305. K r z y w i e c , op. cit., s. 79. Tstorija kultury driewniej Rusi, Moskwa —Leningrad 1948, t. 1, s. 140. M. de F e l i c e , Encyclopédie ou dictionnaire universel roisonné des connoissanees humaines, t. 4, Yverdon 1777. F . W. H u d i g , Delfter Fayence, Berlin 1929, s. 80. K . C z e c h o w s k i , Garncarstwo, Warszawa 1918, s. 70. 1 2 1 3 1 1 15 16 1 7 1 8 1 9 �ROMAN R E I N F U S S 346 2 0 Czech i S ł o w a c j i nie w y s t ę p u j ą one w garncarstwie l u d o w y m , p o s ł u g u j ą się n i m i n a t o m i a s t garncarze na W ę g r z e c h , gdzie potwierdzone s ą r ó w n i e ż z p o c z ą t k u X V I I w . , a t a k ż e w E u m u n i i wraz z Siedmiogro­ dem . W e d ł u g W o w k a [ W o ł k o w a ] piec d w u k o m o r o w y , z k r a t ą p o z i o m ą , s t a n o w i f o r m ę w y s t ę p u j ą c ą powszechnie p r a w i e n a całej U k r a i n i e . X a B i a ł o r u s i zachodniej p i e c ó w t a k i c h u ż y w a l i do c z a s ó w o s t a t n i c h garncarze, p o s ł u g u j ą c y się bardziej nowoczesnymi m e t o d a m i p r a c y ( u ż y ­ w a j ą c y k o ł a garncarskiego do w y r o b u n a c z y ń ) , g d y tymczasem bardziej k o n s e r w a t y w n i , l e p i ą c y naczynia r ę c z n i e , w y p a l a l i swe w y r o b y w piecach chlebowych . Naszkicowany w y ż e j z a s i ę g p i e c ó w garncarskich z p o z i o m ą k r a t ą , k t ó r e w swej p r y m i t y w n e j , nieulepszonej formie w y s t ę p u j ą dziś na te­ renie ś r o d k o w e j i wschodniej P o l s k i , na B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W ę g r z e c h i w E u m u n i i , w p o ł ą c z e n i u z t y m , co w i e m y o i c h z a s i ę g a c h w czasach s t a r o ż y t n y c h i o tego samego r o d z a j u piecach technicznie ulepszonych (piece o d w u k r a t a c h ) n a terenie E u r o p y zachodniej, wskazuje, że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m s t a r y m ( n i e g d y ś p r a w d o p o d o b n i e w y s t ę ­ p u j ą c y m na terenie całej E u r o p y ) , k t ó r e obecnie znajduje się w stanie regresji, cofając się p o d n a p o r e m f o r m technicznie doskonalszych n a bardziej k o n s e r w a t y w n e obszary wschodnie i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e . 2 1 2 2 2 3 2 4 25 Czy w Polsce f o r m a t a u t r z y m u j e się od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h ? N a j ­ p r a w d o p o d o b n i e j nie. N i e r ó w n y i s ł a b y w y p a ł n a c z y ń z okresu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o wskazuje na t o , ż e do i c h w y p a l a n i a u ż y w a n o u r z ą d z e ń znacznie mniej d o s k o n a ł y c h . B y ł y t o p r a w d o p o d o b n i e j e d n o k o m o r o w e mielesze podobne do pieca, j a k i odkopano w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w P o z n a n i u n a S o ł a c z u . Piece opatrzone w p o z i o m ą k r a t ę p r z y j ę ł y się u nas zapewne dopiero w ś r e d n i o w i e c z u , za p o ś r e d n i c t w e m miejskiego garncarstwa cechowego. E o r m ę m ł o d s z ą , w k a ż d y m razie nie p o s i a d a j ą c ą , o ile m i w i a d o m o , o d p o w i e d n i k ó w w materiale archeologicznym, s t a n o w i ą piece o p o z i o m y m 2 8 2 7 2 0 Informator (inf.) dr. F . Kalesny. Inf. prof, dr Béla Gunda, na podst. pracy: L . K i s s , A hódmezóvásárhelyi tálasság, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 15. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy J. C s a l o g o v i t s , Toina vdrmegye Muzeumának másodih ásatása a tórók hódaltság alatt elpusztult Ete kozség helyén, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 29: 1937, s. 330. Inf. ustna od dr Florea Bobu Florescu. Ch. W o w k [ W o l k ó w ] , Studyi z ukrainśkoj etnografji ta antropołogiji, Praga 1927, s. 59. W. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie na zachodniej Białorusi, Toruń 1950, s. 223 i 224. J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, P o z n a ń 1947, s. 264. " K r z y w i e c , op. cit., s. 73. 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM c i ą g u ognia. Genetycznie w y w o d z ą się one zapewne z p i e c ó w j a m o w y c h , k o p a n y c h w zboczach niewielkich w z n i e s i e ń , podobnie j a k piec z okolic M e d y n i a (dawna gub. K a ł u g a , Z S R R ) , p u b l i k o w a n y przez K . M o s z y ń ­ s k i e g o . W formie p r y m i t y w n e j p o s i a d a j ą one j e d n ą t y l k o s k l e p i o n ą w y ­ d ł u ż o n ą k o m o r ę , z a o p a t r z o n ą na p r z e c i w l e g ł y c h k o ń c a c h osi p o d ł u ż n e j w dwa o t w o r y , z k t ó r y c h jeden p e ł n i funkcje paleniska, d r u g i o t w o r u wen­ tylacyjnego i w ł a z u r ó w n o c z e ś n i e . Piece tego r o d z a j u , u ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i siwej, z d a r z a j ą się na terenie R u m u n i i . P o d o b n y p r z y k ł a d , j a k k o l w i e k mniej w sposobie b u d o w y p r y m i t y w n y , stanowi opisany j u ż poprzednio piec z M r z y g ł o d u w p o w . sanockim ( t a b l . I 12). N a terenie zachodnich W ę g i e r w y s t ę p u j ą z b l i ż o n e piece, z t y m że p r z y otworze p a l e n i s k o w y m d o b u d o w a n y jest k r ó t k i sklepiony rękaw, a o d strony w ł a z u k o m i n z d r z w i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i wejście do k o m o r y na n a c z y n i a . T a ostatnia f o r m a pieca p r z y p o m i n a nieco o d k r y t y w 1957 r. w K r a k o w i e , w d o m u P o d K r z y s z t o f o r a m i , podczas i n w e n t a r y z a c j i , prowadzonej przez Z a k ł a d A r c h . Polsk. P o l i t . K r a k o w s k i e j , piec do w y p a l a n i a f a j a n s ó w , wzniesiony p o d koniec X V I w. przez W ł o c h a , de Stesiego. W e d ł u g w s t ę p n e g o rozpoznania, s k ł a d a ł się on z jednej w y d ł u ż o n e j k o m o r y bez k r a t y , z a k o ń c z o n e j k o m i n e m i zaopatrzonej z jednego b o k u w p r o s t o k ą t n y m a ł y właz lub wziernik. Z a r ó w n o piec w M r z y g ł o d z i e , j a k i wspomniane poprzednio piece w ę ­ gierskie p o s i a d a j ą w e w n ą t r z k o m o r y na naczynia rodzaj prowizorycznej, zbudowanej z g a r n k ó w , k r a t y pionowej, k t ó r ą w i n n y c h piecach tego t y p u z a s t ę p u j e k r a t a s t a ł a , w y k o n a n a z cegieł. Poza P o l s k ą p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i ą piece t a k i e w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w okolicach L w o w a ( C h o d o r ó w ) , na z a c h o d n i m P o d o l u oraz n a P o k u c i u . O p i s y w a n y t u t y p pieca, j a k b y w y n i k a ł o z jego ograniczonego z a s i ę g u , p r z y b y ł na tereny P o l s k i z po­ ł u d n i o w e g o wschodu, gdzie w Rzeszowskiem i wschodniej części K r a ­ kowskiego w y p a r ł starsze piece z k r a t ą p o z i o m ą (wspomnienia o n i c h z a c h o w a ł y się w L e ż a j s k u i Zalasie, pow. Ł a ń c u t ) , a n a s t ę p n i e w z w i ą z k u z m i g r a c j a m i garncarzy z Rzeszowskiego i K r a k o w s k i e g o na w s c h ó d p r z e r z u c i ł się na obszar p o ł u d n i o w e j Lubelszczyzny. T r u d n o jest dociec, j a k i k i e d y do o m a w i a n y c h t u p e c ó w wprowadzone z o s t a ł y t z w . drogi, c z y l i k a n a ł y ogniowe, budowane pod p o d ł o g ą pieca, m o g ł y one, podobnie j a k i p i o n o w a k r a t a , p o w s t a ć z p r z e w o d ó w u k ł a d a ­ n y c h d o r a ź n i e z w y p a l o n y c h n a c z y ń , b ą d ź t e ż w z o r u dla n i c h d o s t a r c z y ć 28 2 9 30 3 1 3 2 : 2 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa. Słowian, t. 1, K r a k ó w 1929, ryc. 324. B . S l a t i n e a n u , Cerámica Bomaneasca, Bukareszt 1938, ryc. 74. Inf.-prof. Béla G-unda, na podst. pracy: Gv. F a b i á n , A jdłci gerencséreTc. Vast Szemle, t. 2, Szombathely 1935, s. 2 8 - 2 9 . J . G a j e k , Zarys etnograficzny zachodniej części Podola, Lublin 1947, 85 s. W. S z u c h i e w i o z , Huculszczyzna, t. 1, L w ó w 1902, 314 s. 2 9 3 0 3 1 3 2 �ROMAN 348 REINFUSS m o g ł y p r z e w o d y ogniowe, z n a j d u j ą c e się p o d p o z i o m ą k r a t ą p i e c ó w 0 c i ą g u p i o n o w y m . B y ć m o ż e odpowiedzi na t o p y t a n i e s z u k a ć n a l e ż y w d o k ł a d n e j analizie n i e k t ó r y c h p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z p r z e w o d a m i o g n i o w y m i p o d p o z i o m ą k r a t ą s z c z e l i n o w ą , k t ó r e r ó w n o c z e ś n i e zaopa­ trzone są w p r z e l o t y ł ą c z ą c e b e z p o ś r e d n i o palenisko z k o m o r ą na naczynia, poprzez ś c i a n ę p i o n o w ą (Lubelszczyzna — t a b l . I 11). Opisane t u piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p i o n o w ą k r a t ę i k a n a ł y ogniowe p o d p o d ł o g ą , po p e w n y c h ulepszeniach ( w p r o w a ­ dzenie p o p i e l n i k a , k o m i n a , bardziej celowe r o z w i ą z a n i e k s z t a ł t u k o m o r y na naczynia), d o k o n a n y c h w p o ł o w i e X I X w . na zachodzie E u r o p y , w k r a c z a j ą na nasz teren j a k o t z w . piece kaselskie, k t ó r y m t o w a r z y s z ą 1 inne, bardziej udoskonalone, j a k piece o p o z i o m y m c i ą g u z d w o m a p i o n o w y m i k r a t a m i , z w r o t n y m c i ą g u p ł o m i e n i a i t p . Piece te, wprowadza­ ne p o d w p ł y w e m szkół r z e m i o s ł a garncarskiego ( K o ł o m y j a ) i samorzutnie przez bardziej p o s t ę p o w y c h garncarzy (zwykle p r a c u j ą c y c h w miastach), s ł u ż y ł y za w z o r y , k t ó r e n a ś l a d o w a l i i n n i . X a n i e k t ó r y c h terenach (np. K a s z u b y ) w y p a r ł y one z u p e ł n i e starsze f o r m y p i e c ó w , gdzie indziej w y ­ s t ę p u j ą n i e k i e d y o b o k f o r m dawniejszych. W Ciechanowie, na p ó ł n o c n o w s c h o d n i m Mazowszu, pionowe, g ó r ą o t w a r t e okrąglaki z poziomą k r a t ą n a z y w a j ą garncarze p o l s k i m i , w o d r ó ż n i e n i u od kaselskich, k t ó ­ re o k r e ś l a j ą j a k o niemieckie. B r a k analogii archeologicznych i p r z e k a z ó w h i s t o r y c z n y c h nie pozwala r ó w n i e ż na o k r e ś l e n i e czasu powstania p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o pio­ n o w y m c i ą g u ognia, p o z b a w i o n y c h k r a t y poziomej ( t a b l . I 1). P r a w d o p o ­ dobnie p o w s t a ł y one przez r e d u k c j ę k r a t y p o z i o m e j , k t ó r a w p r a w d z i e p e ł n i w a ż n ą r o l ę w technologii w y p a ł u , ale r ó w n o c z e ś n i e n a r a ż o n a jest na c z ę s t e awarie p o d w p ł y w e m o b c i ą ż e n i a przez s p i ę t r z o n e w p i e c u naczynia. Piece tego r o d z a j u , w y s t ę p u j ą c e w Polsce w z d ł u ż zachodniej g r a n i c y c z y n n y c h do dziś o ś r o d k ó w garncarskich, m a j ą swe analogie na terenie S ł o w a c j i (gdzie w y s t ę p u j ą w d w u o d m i a n a c h : zasklepionej i g ó r ą o t w a r t e j ) oraz na terenie zachodnich W ę g i e r . B r a k c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncarskich na terenie ś r o d k o w e j i zachodniej W i e l k o p o l s k i , Ś l ą s k a i zachodniego Bomorza nie pozwala n a m j u ż s t w i e r d z i ć r o d z a j u u ż y w a n y c h t a m p i e c ó w do w y p a l a n i a n a c z y ń . C h a r a k t e r y s t y c z n y j e d n a k zasięg o m a w i a n y c h t u j e d n o k o m o r o w y c h p i e c ó w z c i ą g i e m p i o n o w y m pozwala p r z y p u s z c z a ć , że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m , k t ó r e na tereny P o l s k i p r z y b y ł o z zachodu l u b m o ż e p o ł u d n i o w e g o zachodu. N i e posiadamy ż a d n y c h d a n y c h , p o z w a l a j ą c y c h o k r e ś l i ć czas pojawienia się u nas t y c h 3 3 3 4 3 3 Inf. dr F . Kalesny. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy: К . К ó s , .1 züricvólgyi JJunántuli Szemple, t. 9, Szombathely 1944, 216 s. 3 4 fazekasság, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM p i e c ó w . P o n i e w a ż w K r a k o w s k i e m , gdzie jest i c h n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e , f o r m a t a u w a ż a n a jest za s t a r ą i t r a d y c y j n ą , p r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , ż e m o g ł o się t o o d b y ć nie p ó ź n i e j j a k po p o ł o w i e X I X w . J e d y n i e w Chrza­ nowie t e n t y p o k r e ś l a n o m i a n e m niemieckiego l u b w i e d e ń s k i e g o pieca, co m o g ł o b y ewentualnie w s k a z y w a ć na ź r ó d ł o z a p o ż y c z e n i a . Ze w z g l ę d u n a s w ą p r o s t ą k o n s t r u k c j ę , m i m o p o w a ż n y c h niedogod­ n o ś c i (znaczna strata n a opale), piece te ł a t w o przejmowane s ą przez garn­ carzy, p o s ł u g u j ą c y c h się poprzednio i n n y m i p i e c a m i . K l a s y c z n y m tego p r z y k ł a d e m jest F i r l e j , gdzie garncarz ,,z A u s t r i i " p r z e s z c z e p i ł t ę f o r m ę ok. 1910 г., czy garncarze z Jasielskiego, osiedli w S t a r y m S ą c z u , k t ó r z y r ó w n i e ż p o s ł u g u j ą się p i e c a m i j e d n o k o m o r o w y m i z c i ą g i e m p i o n o w y m , zamiast (powszechnymi w i c h stronach r o d z i n n y c h ) p i e c a m i z c i ą g i e m poziomym i kratą pionową. Pewne n i e d o g o d n o ś c i , j a k i e p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć pozostawie­ n i a p r z e w o d ó w o g n i o w y c h w ś r ó d dolnej w a r s t w y u s t a w i o n y c h w piecu n a c z y ń , s t a r a j ą się garncarze u s u w a ć r ó ż n y m i sposobami, j a k ustawianie w e w n ą t r z pieca k o l u m i e n k i z g a r n k ó w , l u ź n e j k r a t y z cegieł i t p . ; prowa­ dzi t o w . konsekwencji do powstania nowej f o r m y , zdaje się lokalnej, polskiej, j a k ą jest piec p i o n o w y , g ó r ą o t w a r t y l u b sklepiony, zaopatrzony w k r ó t k i e m u r o w a n e rękawy p r z y paleniskach z a m k n i ę t y c h od s t r o n y k o m o r y n a g a r n k i k r a t ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). Za tego r o d z a j u przypusz­ czeniem przemawia z a s i ę g o m ó w i o n y c h t u p i e c ó w , k t ó r y m i e ś c i się w obrębie zasięgu pieców jednokomorowych, z ciągiem pionowym, jak i f a k t w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a o b u f o r m w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (Skalbmierz), p r z y c z y m piece z p i o n o w ą k r a t ą w palenisku o k r e ś l a n e s ą j a k o m ł o d s z e . P r z y dzisiejszym, z b y t jeszcze s z c z u p ł y m stanie w i a d o m o ś c i o piecach, u ż y w a n y c h z a r ó w n o w garncarstwie l u d o w y m P o l s k i , j a k i i n n y c h k r a j ó w europejskich, t r u d n o b y ł o b y k u s i ć się o szukanie ostatecznych r o z w i ą z a ń s k o m p l i k o w a n y c h z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z g e n e z ą i r o z w o j e m poszcze­ g ó l n y c h f o r m p i e c ó w garncarskich. Ogromne l u k i w materiale, d o t y c z ą ­ c y m p r z e s z ł o ś c i , p o w o d u j ą , ż e p r a w i e wszystko, co n a t e m a t h i s t o r i i p i e c ó w garncarskich m o ż e m y obecnie p o w i e d z i e ć , nie w y k r a c z a poza r a m y h i p o t e z y , k t ó r a w y m a g a jeszcze g r u n t o w n y c h b a d a ń u z u p e ł n i a j ą ­ c y c h i k o n t r o l n y c h . G d y b y praca niniejsza z a c h ę c i ł a e t n o g r a f ó w do i n ­ tensywniejszego n i ż d o t ą d zainteresowania się zagadnieniem p i e c ó w garncarskich, k t ó r e w p r a w d z i e nie sięgają najstarszych t r a d y c j i k u l t u r y l u d o w e j , ale niemniej s t a n o w i ą bardzo i s t o t n y element w jej p ó ź n i e j s z y m r o z w o j u , r o l a tego skromnego szkicu b y ł a b y s p e ł n i a n a w z u p e ł n o ś c i . �350 ROMAN R E I N F U S S Roman Reinfuss F O U R S POUR L A CUISSON DANS L A P O T E R I E P O P U L A I R E POLONAISE Resume Sur le territoire de la Pologne il y a actuellement en usage quatre principaux types de fours pour la cuisson de poterie: 1. four á une chambre et á voie de feu verticale, dans lequel la combustion s'acheve au milieu de la poterie placee dans le moufle (tab. I , fig. 1 et 2); 2. four á voie de feu verticale avec des chambres á feu fermées par une grille verticale d'argile (tab. I , fig. 6 et 6); 3. four á voie de feu verticale avec chambre á feu séparée du moufle (emplacement pour la poterie) par une grille horizontale (il existe deux varietés de ces fours: tab. I , fig. 7 — 9 et tab. I , fig. 10 et 11); 4. four á voie de feu horizontale et á grille verticale (tab. I , fig. 12 — 14). A ce dernier groupe appartiennent les fours modernises, comme p. e. ceux á deux grilles verticales (tab. I , fig. 16). ou á voie de feu retournante (tab. I , fig. 17). Les types de fours enumeres ci-dessus apparaissent sur le territoire de la Pologne en groupements caractéristiques (tab. I I ) dont la repartition géographique donné lieu a des conclusions h y p o t h é t i q u e s sur les origines et S U T le d é v e l o p p e m e n t de diverses formes. ('e ne sont que les fours á voie de feu verticale et á grille horizontale (type 3) qui puissent se prévaloir d'un passé lointain, affirmé par des données archéologiques. Dans leur forme primitive ils avaient été originairement en usage sur toute l'étendue de l'Europe. L a poterie populaire polonaise ne les avait probablement adoptes qu'au moyen age; leur extension actuelle n'excede pas les contrées plus conservatrices de la Pologne centrale et du Nord-Est (tab. I I , sign. I I I et I V ) . L'extension de fours á voie de feu horizontale et á grille verticale (type 4),. qui embrasse les terrains du Sud-Est de la Pologne (tab. I I , sign. V ) , de meme que les formes similaires de ces fours, rencontrées sur les territoires de la Hongrie, de la Roumanie, et de l'Ukraine occidentale, laissent supposer qu'elles se sont répandues chez nous en venant du Midi et en repoussant le type plus ancien mentionné ci-dessus. Etablis par-ci, par-la dans l'ouest de la Pologne centrale, les fours du type 4 représentent un type deja perfectionné (tab. I , fig. 16 et 17), importé de l'Occident á une époque plus récente. Les fours á une chambre et á voie de feu verticale (type 1) se trouvent en Pologne en bordure occidentale des centres potiers fonctionnant jusqu'á nos jours (tab. I I , sign. I ) et ont leurs correspondants sur le territoire de la Slovaquie et de la Hongrie occidentale. Les fours á voie de feu verticale et á grille verticale d'argile (type 2) rencontres en Pologne centrale (tab. I I , sign. I I ) , dans la partie septentrionale de l'étendue des fours á une chambre (tab. I I , sign. I I ) , donnent l'impression d'une varióte locale, formée sur ce terrain grace aux perfectionnements apportés au four á une chambre (du type 1). �