46 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1eb5343cb0a4169341798354c465223a.pdf 7fdcbec1d7295ed6e8a4871c3d817d2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1969 Title A name given to the resource O Filistynach, Cyganach alias wałęsach / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.341-356 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 LECH MRÓZ Katedra Etnologii i Antropologii Uniwersytet Warszawski Kulturowej O FJLISTYNACH, CYGANACH ALI AS WAŁĘSACH. Z DZIEJÓW POZNAWANIA ROMÓW W POLSCE Cyganie (Roma) są jedną z tych społeczności, o których krąży wyjątkowo dużo informacji bałamutnych czy wręcz nieprawdziwych. Uwaga ta nie dotyczy tylko Cyganów żyjących w Polsce i piśmiennictwa polskiego. Taki jest ogólny stan wiedzy na ich temat. Przyczyna tkwi przede wszystkim w niedostatku wiadomości źródłowych (zarówno nieznajomości dokumentów z odległej przeszłości, jak i badań o charakterze etnologicznym). Drugim powodem jest pewien nawyk w sposobie widzenia Cyganów, wyniesiony jeszcze z odległych czasów - z początków ich europejskich dziejów. Zapiski kronikarskie z wieku XV, odnotowujące pojawienie się Cyganów w różnych miastach i państwach, są w swojej wymowie raczej przychylne przybyszom, którzy traktowani są z ciekawością jako egzotyczni goście. Bardzo rzadkie są informacje mówiące o kradzieżach czy jakichś innych niekorzystnych cechach Cyganów. Zapewne w znacznym stopniu można to tłumaczyć ogólną sytuacją w ówczesnej Europie i panującymi tendencjami. Na drogach średniowiecznej Europy można było spotkać wielu wędrowców tych, którzy udawali się do sławnych szkół, takich, którzy chcieli w innym mieście doskonalić swe umiejętności rzemieślnicze, zbiegłych chłopów, rycerzy szukających sławy i chlebodawcy, kuglarzy, rozbójników i mnichów wędrujących od klasztoru do klasztoru, a przede wszystkim pątników, pielgrzymujących do miejsc świętych lub w celach pokutnych, by przebłagać za grzechy własne lub przodków. Czasami gościńce zaludniały się gromadami uciekinierów przed zarazą, takimi, którzy udawali się na wyprawę do Ziemi Świętej by odebrać z rąk saraceńskich grób Chrystusa, albo wreszcie biczowników, beginek, begardów, czy innych, określanych przez kościół katolicki mianem heretyków. W tym tłumie Cyganie nie byli więc wyjątkiem, mimo iż odróżniali się od innych. Zmianę stosunku do Cyganów przynosi następne stulecie. Czasy renesansu to okres generalnych przewartościowań - zmienia się postawa wobec pracy, inne jest rozumienie życia godziwego. Pismo Święte, podstawa wiedzy i stosunku do świata oraz innych ludzi, zostaje odczytane na nowo a owa reinterpretacja wiedzie także do zasadniczych zmian w odniesieniu do �342 ludzi ubogich, wędrujących - także pątników. Pielgrzym, wędrowiec, przestaje być traktowany jak człowiek święty, jak ktoś, w kogo postaci może być ukryty sam Chrystus i komu należy się, w związku z tym, gościna. Ewolucja, jaka dokonuje się w nauce - filozofii, teologii i w ogóle w humanistyce renesansowej, prowadzi do istotnych przemodelowań. Wędrowiec nie jest już postacią godną, bogobojnym pielgrzymem, staje się włóczęgą, stroniącym od pracy i żyjącym cudzym kosztem. Cyganie przyswoili sobie w minionych dziesięcioleciach nie tylko rudymentarną wiedzę na temat sposobu życia i kultury poszczególnych krajów europejskich, ale także poznali sposób myślenia i cechy mentalne Europejczyków. Ta jest prawdopodobnie przyczyna, że Cyganie opowiadali, iż powodem ich wędrówki jest pokuta nakazana im przez papieża za odstępstwo ich przodków od wiary, lub że pielgrzymują z gorliwości religijnej, od jednego do drugiego sanktuarium czy innego ważnego ośrodka kultowego (wyraźnie to potwierdzają zapiski kronikarskie, z różnych miejsc piętnastowiecznej Europy). Z dokumentów historycznych wynika, że opowieści te były przyjmowane przychylnie, zapewniały też pomoc miejscowych władz i w ogóle ludności. Sto lat później - mimo, że Cyganie nadal starają się uchodzić za pątników - ich opowieści przynoszą skutek przeciwny. Rozpoczynają się wieki prześladowań i czas pogłębiania dystansu między Cyganami a nie-Cyganami; formuje się negatywny stereotyp tej społeczności. Studia nad Biblią i ogólny rozwój wiedzy prowadzą do prób wyjaśnienia genezy Cyganów. To wtedy powszechna stała się teza o ich pochodzeniu z Egiptu. Wtedy też w zapiskach i kronikach zaczyna pojawiać się - gdy mowa o Cyganach - słowo "Filistyni"; nazwy: Filistyni, Tatarzy i Egipcjanie stają się wówczas popularnymi określeniami Cyganów. To ostatnie było przez pewien czas chyba najpowszechniej w użyciu, zarówno w katolickiej, jak i protestanckiej Europie. Od początku, od pierwszych wzmianek z Dubrownika, Peloponezu, Hospodarstwa Wołoskiego, znani są też jako "Cyganie" (nazwy rzecz jasna nieco różnią się brzmieniowo, w zależności od kraju i języka, ale pochodzą od jednego źródłosłowu). Ze zmianami mentalnymi i odmiennym widzeniem postaci wędrowca, nowe prądy przyniosły przemianę prawa. Od przełomu wieku XV i XVI rozpoczyna się, trwający aż po schyłek wieku XVIII (czyli do momentu kolejnej zasadniczej zmiany, jakiej zwiastunami są dzieła francuskich filozofów i Rewolucja), okres stosowania wobec Cyganów surowego prawa. Efektem pogłębiającego się dystansu było to, że wytworzył się stopniowo obraz Cyganów jako ludzi żyjących stale na granicy społeczeństwa i poza prawem - wiecznych włóczęgów, wróżbitów, amatorów nie swojej własności, oszustów. Zwrócenie uwagi na ten proces jest zasadne, a nawet więcej - wskazane, znajduje bowiem on bezpośrednie odbicie w literaturze dotyczącej Cyganów. Pierwsza wiadomość z Polski o bytności człowieka określanego mianem "Cygan" pochodzi z roku 1401, z Krakowa. Od połowy wieku XVI zaczyna �343 na Cyganów zwracać uwagę kancelaria królewska i sejmy, zapadają pierwsze postanowienia nakazujące im opuszczenie kraju. W latach trzydziestych XVII wieku sejmy zaprzestają zajmować się Cyganami, ale jeszcze do rozbiorów, co jakiś czas, lokalne sejmiki czy starostowie przypominają o zakazie przechowywania ich, a do sądów wnoszone są skargi na tych, którzy "konserwują w swoich dobrach Cyganów" - jak głosi pozew z roku 1736 wpisany do akt krakowskich [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. 116, p. 115 -118]. Najstarszą publikacją w polskim piśmiennictwie, gdzie autor poświęca specjalną uwagę Cyganom, jest Kronika, tho iesth Historya Świata Marcina Bielskiego, wydana po raz pierwszy w Krakowie w roku 1564. Oto jak przedstawia on Cyganów: "Lud próżnujący, chytry, tajemny, plugawy, dziki, czarny (... ) mowę sobie zmyślili ku kradzieży godną, aby ich nikt nie rozumiał (... ) stądże są misterni złodzieje ( ) końmi frymarczą, miedź pozłociwszy, żelazo pośrebrzywszy, przedają ( ) wytrychy złodziejom czynią" (Bielski, wyd. 1976, s. 261 - 262). Bielski nie jest oryginalny w sposobie widzenia Cyganów; fragment im poświęcony jest dość wiernym odwzorowaniem tego, co napisał wcześniej Sebastian Munster w wydanym w Bazylei dziele Cosmographia universalis. Potem z kolei do Bielskiego odwoływali się inni polscy pisarze. Kronika Bielskiego nie jest dziełem, które ma wartość dla badań nad samymi Cyganami, ale jest świadectwem rodzaju stosunku do nich. Gdy mówi się o pierwocinach etnografii wymieniane jest zwykle dzieło Jakuba Kazimierza Haura Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey (Kraków 1693) jako źródło wiedzy na temat wsi siedemnastowiecznej. W tym samym traktacie jest zawarta - naj starsza znana w Polsce - rycina przedstawiająca parę Cyganów. W odróżnieniu od opisu Bielskiego możemy uznać wartość owej ilustracji jako dokumentu pokazującego ubiór noszony przez Cyganów (choć błędem byłoby sądzić, że tak ubierali się wszyscy Cyganie). To jest w zasadzie wszystko, co znajdujemy w polskim piśmiennictwie na temat Cyganów aż do początku wieku XIX - poza drobnymi wtrętami, rozsianymi po różnych pracach. Wartość tych wzmianek dla próby przedstawienia sposobu życia, organizacji wewnętrznej i kultury Cyganów jest minimalna (poza ryciną Haura); znacznie więcej mówią one o autorach i społeczeństwie, wśród którego Cyganie żyli. Natomiast niektóre zachowane dokumenty źródłowe - listy przewodnie, przywileje, zapiski w księgach grodzkich i sądowych - z okresu XVI - XVIII wieku - dostarczają bardzo interesujących informacji o samej społeczności cygańskiej i jej stosunkach z nie-Cyganami. Stan wiedzy na temat Cyganów nie był wówczas w Polsce specjalnie różny od tego, co o Cyganach pisywano w innych krajach europejskich. Dopiero odkrycie uczynione przez Węgra Etienne Valyiego pod koniec wieku XVIII, że mowa, którą posługują się Cyganie jest podobna do języków używanych �344 w Indiach, stało się zasadniczym impulsem do badań nad Cyganami, a tym samym i ilości poświęconych im publikacji. Prace, jakie ukazały się później w Niemczech i Francji stały się inspiracją dla uczonych w Polsce. Pierwszym tekstem, otwierającym rozdział polskich badań nad Cyganami, jest obszerny przypis zamieszczony w fundamentalnym dziele O litewskich i polskich prawach, autorstwa Tadeusza Czackiego (Warszawa 1800-1801). Kilka lat później Czacki - umysł wybitny, ceniony przez współczesnych uczonych, zarówno dla talentów organizatorskich (był m.in. twórcą Liceum Krzemienieckiego), jak i rozległej, rzetelnej wiedzy historycznej - przygotował większą rozprawę noszącą tytuł O Cyganach. Śmierć przeszkodziła mu w jej opublikowaniu (Czacki zmarł w 1813 roku) i przez dłuższy czas była znana tylko wąskiemu kręgowi w rękopisie. Znał ją z całą pewnością i cenił Joachim Lelewel, co wiadome jest z jego korespondencji z Ignacym Ołdakowskim nauczycielem z Liceum Krzemienieckiego. Zainteresowanie Lelewela Cyganami nie ograniczyło się do troski o spuściznę po Czackim; wiemy, że temat ten poruszał w listach do innego historyka wileńskiego Ignacego Daniłowicza, a będąc już na emigracji korespondował z jednym ze znanych ówczesnych badaczy Cyganów, Paulem Bataillardem. Z rozprawy Daniłowicza dowiadujemy się również, że pracę Czackiego bardzo cenił wybitny humanista, filozof Hugo Kołłątaj. Dopiero wiele lat po śmierci autora ukazała się rozprawa O Cyganach - zamieszczona w Pomnikach historyi i literatury polskiej, wydanych w Krakowie przez Michała Wiszniewskiego w roku 1835 (t. 2); znajdujemy ją także w 3 tomie Dziel Czackiego, opublikowanym w Poznaniu w roku 1845. Czacki poprzedził przygotowanie tej publikacji wnikliwymi studiami, a zestaw literatury obcej, na jaką się powołuje, łącznie ze znajomością szczegółową dzieł najważniejszych Uak praca H. M. G. Grellmanna) świadczą, że bardzo poważnie traktował swoje studia nad Cyganami. Był też pierwszym, który zaprezentował niektóre źródła do dziejów Cyganów w Polsce. Czacki co wiemy z innych jego prac, m.in. cenionego do dziś dzieła O litewskich i polskich prawach, wiele czasu spędził na studiowaniu dawnych dokumentów, w ten sposób dotarł do nieznanych wcześniej informacji. Jest więc bez wątpienia tym, który może być uznany za inicjatora, czy ojca cyganoznawstwa polskiego. Jednym z nielicznych mankamentów O Cyganach są pewne niedokładności w cytowaniu źródeł historycznych. Uniemożliwia to dotarcie do najdawniejszej - na jaką powołuje się Czacki - wiadomości (z roku 1501), ważnej między innymi dlatego, że występuje tam imię przywódcy cygańskiego, znane z wcześniejszych dokumentów węgierskich; być może zresztą zawinił tu nie tyle sam Czacki ile wydawcy - nie docieczemy dziś tego, ale weryfikacja tej informacji jest obecnie niemożliwa. W roku 1824 w Wilnie ukazała się drukiem O cyganach wiadvmo.fć historyczna, czytana na posiedzeniu publicznem cesarskiego uniwersytetu wileńskiego �345 dnia 30 czerwca 1824 r., przez Ignacego Danilowicza. Autorem rozprawy jest historyk, profesor Uniwersytetu Wileńskiego - niedługo potem wydalony z tej uczelni - skazany w procesie Filomatów, otrzymuje nakaz osiedlenia w Charkowie i zostaje zatrudniony na tamtejszym uniwersytecie. Cyganie są dla Daniłowicza tematem pobocznym - swój czas poświęca bowiem studiom nad systemami prawnymi Polski i Litwy. Jest historykiem ale zajmującym się przede wszystkim prawem. Nie sposób ustalić dziś motywy tych zainteresowań, tym bardziej, że stosunek Daniłowicza do Cyganów jest wielce krytyczny (przebija to wyraźnie z kart jego dzieła). Być może jakiś wkład miał tutaj Lelewel, z którym Daniłowicz pozostawał w bliskich kontaktach, a który - jak wiemy - interesował się bardzo Cyganami. O Cyganach wiadomość historyczna jest rodzajem monografii - autor oprócz rozdziałów poświęconych genezie i historii, zamieszcza też omówienie cygańskich zwyczajów, religii, sposobu życia, ubierania się, profesji. Najbardziej wartościowym wkładem własnym jest część poświęcona omówieniu sytuacji w Polsce i Rosji oraz regulacjom prawnym. Rozprawa Daniłowicza jest w bardzo dużym stopniu oparta na wydanej w roku 1787 pracy niemieckiego autora Grellmanna Historischer Versuch tiber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). W 1823 roku, w czasopiśmie "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (t. 1, nr 7, s. 201 - 209) zostało zamieszczone omówienie, wraz z fragmentem przekładu, dzieła Grellmanna. Rok później ukazała się O Cyganach wiadomość historyczna; Daniłowicz ocenia publikację w "Lechu" bardzo krytycznie, jednak porównanie obu tekstów wykazuje ich daleką zbieżność (patrz: Mróz, 1994). To jednak, co zaskakuje, to brak krytycyzmu a czasami naiwność Daniłowicza - badacza tak skądinąd dociekliwego i krytycznego. Od czasu bowiem ukazania się Historischer ... Grellmanna minęło ponad trzydzieści lat i wiedza na temat Cyganów została znacznie pogłębiona. Daniłowicz uzupełnił pracę kilkoma dokumentami, wystawionymi dla cygańskich zwierzchników. Poza jednym, przywilejem Karola Radziwiłła, który został opublikowany po raz pierwszy, pozostałe znane są z wcześniejszych, pozapolskich publikacji. Późniejsi autorzy, poczynając od Narbutta aż do współczesnych, zarzucali Daniłowiczowi bardzo niechętny stosunek do Cyganów: po części jest to odwzorowanie sposobu patrzenia na nich, jaki prezentował Grellmann, ale zapewne własny osąd Daniłowicza także musiał być nieprzychylny Cyganom. Sześć lat po pracy Daniłowicza ukazała się, także w Wilnie, książka Teodora Narbutta Rys historyczny ludu cygańskiego. Wówczas, gdy Daniłowicz zaznajamiał zebranych uczonych ze swoją rozprawą, idee romantyczne znane już były w środowisku wileńskim, jednakże ich śladu u Daniłowicza nie widzimy - co jest tym dziwniejsze, że miał kontakty ze środowiskiem filomackim. Dopiero u Narbutta znajdujemy ów sposób patrzenia na lud wiejski, na Cyganów, na ślady przeszłości. Różnica między Daniłowiczem �346 a Narbuttem dobitnie uwidocznia się, gdy zestawimy fragmenty opinii jednego i drugiego dotyczące tych samych kwestii (patrz np. Daniłowicz, 1824, s. 30 - 31; Narbutt, 1830, s. 78 - 79). Praca Narbutta ma także charakter monografii, autor chce jednak przede wszystkim zmienić zbyt niekorzystny obraz Cyganów, jaki naszkicował Daniłowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego zawiera część poświęconą genezie Cyganów, ich europejskiej i polskiej historii oraz prezentuje różne aspekty kultury cygańskiej. Na zakończenie Narbutt przedstawia zarys gramatyki języka i słowniczek, a także zamieszcza kilka dokumentów źródłowych do historii Cyganów. Wśród nich najbardziej interesujący jest list przewodni z roku 1501, wystawiony i podpisany przez Aleksandra 1. Rzecz jednak w tym, że data podana w tekście nie zgadza się z latami panowania króla Aleksandra. Pytanie - czy Narbutt zamieścił falsyfikat, nie dostrzegając tego (a wiadome jest, że Cyganie nierzadko posługiwali się listami podrabianymi), czy też sam dokonał fałszerstwa? Być może nie wyjaśnimy nigdy tej kwestii. Narbutt uważany jest powszechnie przez historyków za autora nierzete1nego, fantastę, który "uzupełniał braki historii", samemu tworząc odpowiednie dokumenty. Wykazano bowiem niezbicie, że dopuszczał się tego procederu na potrzeby swoich prac o przeszłości Litwy. Narbutt był gorącym wielbicielem Litwy i jej dawnych dziejów. Ale dzieje te zawierały tak znaczne luki źródłowe, zwłaszcza w warstwie najdawniejszej - początków państwowości i czasów pogaństwa, że Narbutt niedostatki te starał się wypełnić. Fantazja z wiedzą i nauką mieszały się u wielu ówczesnych autorów, Narbutt w tej mierze wyróżniał się jednak szczególnie. Nie twierdzę, że skoro "tworzył" dokumenty do dziejów Litwy, to i Cyganom wzbogacił przeszłość. Jest jednak niewątpliwe, że tekst przytoczonego przezeń dokumentu budzi zasadnicze wątpliwości, a poza tym nie udało się odnaleźć go dotąd w aktach, z których jakoby skopiował go Narbutt (patrz: Mróz, 1988, s. 305 - 322). Mimo wszystkich niedoskonałości Czackiego i Daniłowicza oraz wątpliwości co do Narbutta, jest to ogromnie ważny czas w polskich zainteresowaniach Cyganami. Nigdy później, aż po ostatnie lata, nie powstało w krótkim czasie tyle prac o tak szerokim zakresie. Dopiero po upływie wielu lat l,lkazało się kilka artykułów dotyczących dziejów Cyganów; są to niewielkie teksty, ale dotykają ciekawego rozdziału ich historii. W roku 1900 Antoni Prochaska zamieścił w "Kwartalniku Historycznym" (z. 3, s. 453-457) Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Pol.~ce.Autor wybitny historyk, wydawca wielu najstarszych dokumentów z archiwów lwowskich - opublikował w tym artykule teksty dwóch przywilejów: z roku 1652 (naj starszego ze znanych) oraz z roku 1705, które odnalazł w trakcie poszukiwań archiwalnych. Poprzedzone one zostały omówieniem samej instytucji zwierzchników nad Cyganami, powoływanych przez kancelarię królewską. Minęło nieomal trzydzieści lat, nim ukazała się kolejna publikacja na ten temat. Teodor Modelski w roku 1929 zamieścił w "Ateneum Wileńskim" �347 (z. I - 4, s. 583 - 588) artykuł Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703. Kwestię przywilejów dla zwierzchników nad Cyganami podejmuje po latach Józef Broda. W roku 195] zamieścił on w "Czasopiśmie Prawno-Historycznym" rozprawkę Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. (s. 346-356). Wprawdzie ideologiczny żargon oraz tzw. klasowy punkt widzenia nakazują znaczną część wniosków Brody odrzucić, ale zasadnicza wartość tej publikacji polega na zamieszczeniu dwóch dokumentów, wymienionych w tytule, a wcześniej nieznanych. Wątek historyczny podejmuje Jerzy Ficowski (w pierwszym wydaniu Cyganów polskich z roku 1953); ale ogranicza się do sprawozdania stanu wiedzy. Dopiero późniejsze prace Ficowskiego pogłębiły zagadnienie przeszłości Cyganów. Kolejne dziesięciolecia były ubogie w nowe wiadomości, choć rozmaitych publikacji prasowych ukazało się sporo. Druga połowa XIX stulecia, a zwłaszcza lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte - tak ważne dla rozwoju cyganoznawstwa w Europie i tak owocne publikacjami, z których wiele do dzisiaj nie utraciło wartości - są w Polsce czasem mało sprzyjającym poznawaniu Cyganów. Nie ukazała się w tym okresie ani jedna znaczniejsza praca z jednym może wyjątkiem. W roku 1882 została wydana w Poznaniu rozprawa Antoniego Kaliny La langue des Tsiganes Slovaques. W najrozmaitszych periodykach znajdujemy wprawdzie artykuły dotyczące Cyganów, ale są to wyłącznie teksty popularne, mało wnoszące do stanu wiedzy, nieoryginalne często przedruki z prasy pozapolskiej. W początkach drugiej połowy XIX wieku ukazało się kilka artykułów zamieszczonych w różnych kalendarzach, a także w "Dodatku do Gazety Lwowskiej". W 1851 roku zostaje wydany Rzut oka na północne stoki Karpat Wincentego Pola. Zawarty jest tam m.in. interesujący opis spotkania autora z gromadą Cyganów, trudniących się wypłukiwaniem złotego piasku w rzekach Karpat. Ponownie znalazł się ów fragment, a także opis spotkania z Cyganami, koczującymi na ostrowach pośród bagien Polesia, w drugim tomie prac Pola pt. Północny Wschód Europy (wydanym w roku 1870). Od lat sześćdziesiątych dosyć często poświęca Cyganom uwagę "Tygodnik Ilustrowany". Znajdujemy tutaj opisy wyglądu, ubiorów i obozowisk Lowarów i Kełderaszy przybyłych w drugiej połowie ubiegłego wieku z Siedmiogrodu i Wołoszczyzny. "Tygodnik Ilustrowany", jak też "Praca", zamieszczają bogaty materiał ilustracyjny (zwłaszcza w numerach z końca wieku i lat poprzedzających l wojnę światową). Wielu ówczesnych artystów rysuje Cyganów: typy, obozowiska, sceny z targów czy z wędrówek; to rezultaty powszechnie panujących w Europie mód. Wieś i życie ludu to tematy częste w literaturze i sztukach plastycznych. Ale świat bohemy i młodopolska maniera cygański wątek traktują specjalnie - to uosobienie idei, symbol, często mający niewiele wspólnego z rzeczywistością. Dlatego tylko niektóre z rycin zamieszczanych �348 w "Pracy" i "Tygodniku Ilustrowanym" (także w "Wędrowcu", "Orlim Locie" i innych pismach) mają wartość źródła ikonograficznego, większość jest odbiciem mody, owocem inspiracji; podobnie ma się rzecz z tekstami pisanymi. Nie można więc uznać ich za realizację badań nad Cyganami, choć niewątpliwie dzięki nim stan wiedzy został wzbogacony. Jedynym periodykiem etnograficznym, który dość systematycznie zamieszczał rozmaite materiały dotyczące Cyganów, i to od początków istnienia, jest "Wisła". Często są to opowieści i przysłowia ludowe, rzadziej informacje i opisy prezentujące samych Cyganów i ich kulturę Uęzyk, bajki, rozmieszczenie, sposób życia). Ogromnie cenne jest, że "Wisła" skrupulatnie odnotowuje pojawienie się nowych, interesujących artykułów i książek - w tej bibliografii zawarte są także publikacje dotyczące Cyganów. Badaczem wybijającym się, jedynym, który systematycznie pisywał o Cyganach (choć najczęściej w pismach niepolskich) jest Izydor Kopernicki. W roku 1887 ukazał się w Wielkiej Brytanii pierwszy numer bardzo ważnego w rozwoju cyganoznawstwa kwartalnika "Journal of the Gypsy Lore Society". Pojawienie się tego periodyku zostało odnotowane w drugim tomie "Wisły". Autorem omówienia zawartości czasopisma i celu działalności wydającego je Towarzystwa jest Kopernicki. Kopernicki interesował się Cyganami już dawniej; wespół ze znanym francuskim badaczem Bataillardem przygotował artykuł o Cyganach z Galicji, wyrabiających dzwonki pasterskie. W pierwszych zeszytach "Journal of the Gypsy Lore Society" znajdujemy kilka tekstów Kopernickiego, w większości są to prezentacje bajek. Zajmował się też zagadnieniami z zakresu antropologii fizycznej (wyniki opublikował w "Archiv fUr Anthropologie"), ale przede wszystkim Kopernicki jest badaczem języka Cyganów. Zarówno w "Journal of the Gypsy Lore Society" (vol. 1, nr 2)jak i w "Wiśle" (t. 3) opublikował krótkie notatki o dialekcie Cyganów z Bośni. Najznakomitszą pracą Kopernickiego w dziedzinie cyganoznawstwa są Textes Tsiganes. Contes et poesies, opublikowane w Krakowie w latach 1925 (z. 1) i 1930 (z. 2). Wszystkie zawarte tam bajki, opowieści są dwujęzyczne - w wersji oryginalnej i w przekładzie na język francuski. Kopernicki przygotowywał też słownik cygański, niestety nie zdążył go ukończyć; niewielki fragment opublikowany został w "Journal of the Gypsy Lore Society", reszta rękopisu jest przechowywana w zbiorach krakowskiego oddziału PAN. W "Wiśle" zamieścił teksty kilku bajek zanotowanych w Litwie także znany zbieracz folkloru litewskiego i współpracownik Jana Karłowicza, Sylwester Dowojno-Sylwestrowicz. Prócz Kopernickiego w tych pierwszych numerach "Journal of the Gypsy Lore Society", a także "Wisły", zamieszczał notatki o Cyganach w Polsce, Rosji, Węgrzech, Władysław Kornel Zieliński. Żaden z polskich etnografów tych lat nie prowadził systematycznych badań nad Cyganami, wątek ów pojawia się niejako na marginesie, przy okazji innych �349 materiałów, zbieranych wśród ludności wiejskiej (prace Kopernickiego dotyczą przede wszystkim języka). Najwięcej przyczynków do poznania Cyganów znajdujemy w "Wiśle"; "Lud" dopiero w tomie 6 zamieszcza krótką informację o Cyganach w Galicji, potem także rzadko redakcja zwraca uwagę na Cyganów. Prawie wszystkie publikacje z tego czasu są rezultatem kolekcjonersko-ludoznawczych pasji autorów i trudno dopatrywać się w ich przypadku jakichkolwiek inspiracji czy skłonności metodologicznych; chyba jedynie lingwistyczne prace Kopernickiego przygotowane były w sposób zgodny z wymaganiami nauki. Sto lat po ważkich dla badań nad Cyganami początkowych latach XIX wieku przyszedł pomyślny okres międzywojnia. Nie historia jednak lecz język były przedmiotem zainteresowania uczonych. Pierwszy krok ku poznawaniu mowy Cyganów uczynili jeszcze Daniłowicz i Narbutt dołączając do swoich prac wzory odmian i słowniczki. Potem Ignacy Kraszewski wykorzystał słowniczek Narbutta w Chacie za wsią. Jednak naprawdę badaniami języka zajęli się dopiero Kalina i Kopernicki u schyłku wieku. Najważniejsze prace z tej dziedziny powstały w okresie międzywojennym w ośrodku krakowskim. Wówczas ukazały się dwa zeszyty tekstów cygańskich Kopernickiego (w 1925 i w 1930 roku). W 1927 roku Edward Klich opublikował dwa artykuły poświęcone mowie Cyganów z okolic Rabki i wpływom języka polskiego na dialekty cygańskie. W t 931 roku wyszedł drukiem duży artykuł Klicha Cygańszczyzna w 'Chacie za wsią' Kraszewskiego ("Prace Filologiczne" t. 15, s. 171 - 220); istotną jego częścią jest wprowadzenie do wiedzy ogólnej na temat języka cygańskiego. Kilka lat później ukazała się kolejna ważna publikacja Jana Rozwadowskiego Warterbuch des Zig.eunerdialekt von Zakopane (1936). (Wcześniej - wespół ze Stanisławem Estreicherem - przygotował obszerną rozprawkę Język cygański i Cyganie w Polsce, zamieszczoną w "Encyklopedii polskiej" - t. 3, wydanej w t 915 roku. Jest to wyjątkowy okres w polskich badaniach nad Cyganami; prace prowadzą uczeni będący uznanymi autorytetami. Niestety osiągnięcia ich znane są tylko bardzo wąskiemu kręgowi. Lata wojny zniszczyły środowiska naukowe, przerwały prowadzone prace. Po wojnie Cyganami zajmowała się głównie administracja oraz aparat służb wewnętrznych i policyjnych. Jedynie dwaj ludzie konsekwentnie prowadzą prace z zakresu cyganoznawstwa - są wyjątkiem w powszechnym braku zainteresowania wśród uczonych: w Krakowie Tadeusz Pobożniak, a w Warszawie Jerzy Ficowski. Obaj są badaczami wybitnymi, przez wiele lat jako jedyni pisali na temat Cyganów (pomijam tu niewielki tekst Brody oraz artykuły gazetowe). Pobożni ak - językoznawca, orientalista (indolog), związany z Uniwersytetem Jagiellońskim - swoimi pracami kontynuował dokonania Kopernickiego, Klicha i Rozwadowskiego. Dorobek Pobożniaka tematycznie jest nawet rozleglejszy i nie mniej cenny. Pobożniak w latach czterdziestych i pięćdziesiątych opublikował kilka tekstów omawiających pewne cechy języka �350 oraz Imiona Cyganów. Potem zajął się Lowarami - jedną z najbardziej interesujących i rozgałęzionych w świecie grup. W 1961 roku ukazał się drukiem artykuł Powstanie cygańskiej grupy Lowari (w: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P AN, s. 127 - 129), a kilka lat póżniej owoc dłuższych badań, praca o wielkim znaczeniu Grammar of the Lovari dialect (1966). Ogólne omówienie genezy Cyganów i kwestii językowych (oraz wpływu na ich kulturę) to treść niewielkiej książeczki O Cyganach, opublikowanej w ramach biblioteczki popularnonaukowej PAN (1972). W roku 1986 został wydany pierwszy tom dwuczęściowej pracy zbiorowej Języki indoeuropejskie. Jest tam obszerny rozdział autorstwa Pobożniaka Języki indyjskie, w którym omawia również język cygański. Lektura tekstu pokazuje, że Pobożniak stale pracował nad tymi zagadnieniami, stale aktualizował wiedzę - znane mu są najnowsze publikacje i osiągnięcia w badaniach nad językiem i genezą Cyganów. Należy podkreślić, że Pobożniak (od lat już będąc na emeryturze) stale prowadził seminaria uniwersyteckie, m.in. na temat języka cygallskiego. Profesor Pobożniak, zmarły w roku 1990, był jednym z najznakomitszych lingwistów, wybitną postacią w dziejach polskich badań nad Cyganami. Prace nad językiem są kontynuowane - choć niestety w skromnym zakresie. Prowadzi je Ignacy Ryszard Danka z Uniwersytetu łJódzkiego badacz języków anatolijskich - autor kilku przyczynków na temat języka Cyganów, a także młodsi badacze, jak Andrzej Lewkowicz. W tomie "Prac Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica" z roku 1983, przygotowanym z okazji jubileuszu prof. Pobożniaka, ukazały się teksty niepolskich uczonych, zajmujących się badaniami nad językiem Cyganów - Jana Kochanowskiego i Marcela Courtiadego. Nie są to jedyne prace obu autorów, jakie zostały wydane po polsku, zwłaszcza Courtiade przyczynił się swoimi publikacjami, wykładami i aktywnością organizacyjną do ożywienia działań związanych z poznawaniem Cyganów i ich języka; to w Polsce (w Jadwisinie), na IV Kongresie Romani Union w 1991 roku przedstawił swoją propozycję standaryzacji języka cygańskiego. Jedynym, który poświęcił studiom nad Cyganami uwagę szczególną, i który przebywając w taborze uczył się języka i notował poczynione obserwacje, jest Jerzy Ficowski, człowiek mający naj poważniejszy wkład do poznania Cyganów w Polsce. W roku 1953 ukazała się praca Cyganie polscy a kilkanaście lat później, w 1964 roku, Cyganie na polskich drogach. Jej schemat oparty jest na Cyganach polskich; ale ta nowa praca jest nie tylko o wiele obszerniejsza, lecz także gruntownie przerobiona. Dopiero Cyganów na polskich drogach można uznać za to najważniejsze dzieło, wynik wieloletnich poszukiwań w bibliotekach i archiwach, a przede wszystkim obserwacji i rozmów z samymi Cyganami. Jest to obszerna monografia, wzbogacona wieloma fotografiami, rozdziałem poświęconym językowi i gramatyce cygańskiej wraz ze słowniczkiem, zawierającym prócz słownictwa Polska Roma, także wyrazy w dialek- �351 tach Cyganów Karpackich i Kełderaszów. Po raz pierwszy w nowszej literaturze polskiej została zebrana cała wiedza historyczna na temat Cyganów, zostały przytoczone dokumenty (zwłaszcza przywileje na urzędy cygańskich zwierzchników); przy tym wzbogacona o własne odkrycia i własną analizę Ficowskiego. Część historyczna dopełniona jest rozdziałami opisującymi los Cyganów w czasie wojny i okrucieństwa, jakich ofiarą padali w obozach. Najcenniejszy i najbardziej oryginalny wkład przynoszą rozdziały poświęcone kulturze: opisy sposobu życia i zarobkowania, ubierania się, domostw i wozów, zwyczajów związanych z tak zasadniczymi momentami w życiu człowieka, jak narodziny, dojrzałość, małżeństwo, rodzicielstwo, śmierć, z funkcjonowaniem grupy. Dalej autor omawia zasady wewnętrznej organizacji grup i ich zróżnicowanie, hierarchie, rolę autorytetów, systemy norm etycznych, zasady niepisanego prawa, wierzenia i praktyki magiczne. Ficowski porusza też kwestię cygańskiej twórczości ludowej, opowieści, pieśni; dopełnieniem jest rozdział poświęcony wyjątkowej postaci, jaką była cygańska poetka Bronisława Wajs, zwana Papuszą. Uzupełnieniem pracy są wypisy z literatury dziewiętnastowiecznej i relacje o zagładzie. W 1985 roku ukazało się kolejne (niestety bez ilustracji), rozszerzone (w stosunku do tego z roku 1964), wydanie Cyganów na polskich drogach. Nie porusza ono generalnie nowych zagadnień, ale poszczególne rozdziały zostały wzbogacone i rozwinięte; zostały poprawione pewne niejasności, jakie znalazły się w poprzednim wydaniu. O historii i języku Cyganów pisano już przed Ficowskim, ale żadna praca nie zaprezentowała z autopsji samych Cygaąów, ich obyczajów, sposobu życia, stosunku do nie-Cyganów. Tak wiele lat trzeba było czekać, do 1964 roku, by te zagadnienia zostały podjęte. Brak we wcześniejszej literaturze wiedzy etnograficznej (poza zupełnymi drobiazgami) wynika przede wszystkim z trudności związanych z badaniami. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, nawet Pobożni ak pisali o Cyganach jakby z oddalenia, zajmowali się ich dziejami, językiem, ale nie zbliżali do samego obiektu swych zainteresowań. Tak więc dopiero lata powojenne i dopiero Ficowski pokazał samych Cyganów. Nie będzie przesadą jeśli powiem, że w całym piśmiennictwie polskim Cyganie na polskich drogach stanowią dzieło najbardziej podstawowe. Nawet, jeśli późniejsze lata i nowi autorzy dostarczyli wiedzy pełniejszej, bogatszej w poszczególnych kwestiach, nikt nie potrafił dokonać lepszego całościowego opisu kultury Cyganów polskich. Dorobek Ficowskiego nie ogranicza się do Cyganów na polskich drogach, składają się nań artykuły w specjalistycznych periodykach ("Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes"), w polskich czasopismach kulturalnych i literackich oraz - to także dzieło o wielkim znaczeniu - przekład i wydanie Pieśni Papuszy. (Pomijając rzecz jasna twórczość literacką, w której motywy cygańskie nie są rzadkie). �352 Tych kilka osób, które zostały wymienione (i ich prace), stanowią o dorobku cyganoznawstwa, o tym, co w nim wartościowe. Powstało prócz tego nieco drobnych wzmianek i przyczynków, trochę artykułów popularnych, ale ich wartość jest niewielka lub żadna; miały zadziwić czytelnika, jednak do rozwoju nauki wkładu nie stanowią. Dopiero w latach siedemdziesiątych zaczyna przyrastać wiedzy o Cyganach, jest to rezultatem podjęcia w miarę systematycznych prac przez etnografów z dwóch ośrodków akademickich - Warszawy a potem Krakowa. W odstępie niewielu lat powstało parę prac magisterskich: dwie w Warszawie i kilka w Krakowie. Prace magisterskie niezbyt często odgrywają rolę w rozwoju wiedzy. W tym przypadku ich znaczenie jest poważniejsze. Zwłaszcza tych powstałych w katedrze krakowskiej - omawiają one bowiem różne zagadnienia, dotyczące jednej i tej samej grupy, Cyganów Karpackich, o których wiedza była wcześniej bardziej skąpa niż o Polska Roma. Dwaj autorzy wyróżniają się tu szczególniej: Adam Bartosz (ze swoją pracą o podstawach gospodarczych Cyganów Spisza) i Andrzej Mirga (piszący o cygańskich stereotypach etnicznych i sposobie postrzegania nie-Cyganów). Obaj trwale związali się z badaniami nad Cyganami, czego dowodem jest wiele późniejszych publikacji. Pracę Ignacego Marka Kamińskiego (z Warszawy) można uważać za pewnego rodzaju dopełnienie opracowań wyżej wymienionych; prezentuje ona bowiem wyniki badań przeprowadzonych na Spiszu Słowackim. Materiały uzyskane wówczas przez grupę magistrantów, stały się podstawą przygotowanych później artykułów do specjalnego zeszytu "Etnografii Polskiej" (1978, z. 2). Była to pierwsza tego rodzaju publikacja w Polsce; otrzymała przychylne recenzje w etnograficznych periodykach poza polskich i w wydawnictwach specjalistycznych. Prace badawcze w owym okresie były prowadzone przez trzy instytucje. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego kontynuowała działania na Spiszu, przewidywana była specjalna publikacja, monografia Cyganów Spisza. Śmierć Zbigniewa Białego, głównego orędownika tych badań, zatrzymała realizację przedsięwzięcia. Badania spiskie kontynuował w latach osiemdziesiątych Andrzej Mirga, pracownik tejże Katedry (wespół z grupą studentów). Później podjął temat współczesnych zmian w społecznościach Cyganów (nie tylko na Spiszu) i zjawisk adaptacyjnych. Rezultaty zostały opublikowane przez Mirgę w kilku artykułach zamieszczonych w periodykach krajowych (np. w "Zeszytach Naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z 1985 roku, "Ethnologia Polona" z 1987 roku, "Polska Sztuka Ludowa" z 1982 roku) oraz w pracy zbiorowej wydanej w Niemczech. Przed kilkoma laty Mirga rozpoczął działalność społeczno-polityczną na rzecz Cyganów Uest obecnie Prezesem Stowarzyszenia Romów w Polsce), współpracuje z kilkoma instytucjami i organizacjami o zasięgu międzynarodowym, m.in. Radą Europy. Tym samym uległy zawieszeniu badania nad Cyganami w Katedrze Etnografii Słowian UJ. �353 W roku 1980 dwóch badaczy związanych z Uniwersytetem Warszawskim uzyskało stopnie doktorskie (choć dokonało się to w innych uczelniach). Lech Mróz swoją dysertację - której tematem były ogólne procesy adaptacyjno-asymilacyjne Cyganów i porzucanie życia koczowniczego na rzecz osiedlania - przedstawił w Poznaniu, w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. Kilka miesięcy później praca poświęcona Cyganom żyjącym w Szwecji i emigracji Cyganów z Europy Wschodniej do tego kraju, oraz analizie zjawisk z zakresu ekologii społecznej, stała się podstawą uzyskania przez Kamińskiego doktoratu w Uniwersytecie w G6teborgu. W polskim dorobku cyganoznawczym tych i wielu późniejszych lat książka Kamińskiego The State of Ambiquity. Studies of Gypsy Refugees jest pracą najbardziej oryginalną, najciekawszą. Na większości powstających wówczas publikacji ciąży kolekcjonersko-opisowy nawyk wyniesiony z wcześniejszych lektur, z samodzielnych prób szukania metody badań Cyganów, ale i z edukacji etnograficznej. Książka Kamińskiego nie tylko wnosi inny styl myślenia, to także wprowadzenie Cyganów do tematów analizowanych przez współczesną antropologię - do czego nie byliśmy tutaj przyzwyczajeni. Ubolewam, że praca Kamińskiego nie jest znana polskim etnografom - także zajmującym się Cyganami. W Uniwersytecie Warszawskim, w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej badania nad Cyganami są realizowane od wielu lat, pod kierunkiem Mroza; uczestniczą w nich - w ramach ćwiczeń kursowych - studenci. Najpierw badania dotyczyły stosunków wzajemnych między Cyganami a nie-Cyganami, stereotypów etnicznych oraz wewnętrznych zróżnicowań w grupie cygańskiej i stosunków między grupami. Większość prac prowadzono wśród Polska Roma i Chaładytka Roma. Później objęto nimi (choć w mniejszym stopniu) i pozostałe grupy: Lowarów, :Rełderaszy i Cyganów Karpackich. Z czasem kiedy okazało się, że trudno wyjaśnić wiele istotnych kwestii bez poglębienia wiedzy historycznej, podjęte zostały poszukiwania archiwalne i badania dotyczące przeszłości. Częściowe rezultaty opublikowane zostały w "Etnografii Polskiej" (m.in. w zeszycie poświęconym Cyganom, wydanym w roku 1978) oraz w "Polskiej Sztuce Ludowej" (z roku 1982). W latach 1984 i 1986 były prowadzone badania w Indiach, dotyczyły one genezy Cyganów i ich związków kulturowych i etnicznych z Indiami. Wyniki tych i wcześniejszych prac przedstawione zostały (w części) przez Mroza w periodykach polskich ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polona") oraz obcych ("Etudes Tsiganes", "Lacio Drom" i "Roma"). W 1992 roku została wydana w Warszawie praca habilitacyjna Mroza Geneza Cyganów i ich kultury. Jej podstawowym zamierzeniem jest analiza i reinterpretacja bazy źródłowej, od najdawniejszej przeszłości; szczególnie zaś analiza dziejów Cyganów w Polsce. Aktualnie w warszawskiej katedrze prowadzone są też badania wśród Cyganów zamieszkujących w Republice Litewskiej. Jest to jedno ze szczegółowych zagadnień ~3 - Lud t. LXXVIII �354 realizowanych w trakcie badań na temat grup etnicznych i narodowości żyjących w Litwie, a zarazem rozwinięcie wcześniejszych prac - Litewscy Cyganie są bowiem blisko spokrewnieni z Chaładytka Roma i Polska Roma, część z nich ma tutaj rodziny. Trzecią instytucją działającą na niwie cyganoznawczej jest Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Jego dyrektorem jest od lat Adam Bartosz. Przez kilka lat było to jedyne w świecie muzeum mające stałą ekspozycję i dział poświęcony Cyganom. Dopiero dużo później zaczęły organizować okresowe wystawy inne muzea (niepolskie), a przed kilkoma Jaty powstało Cygańskie (Romskie) Muzeum w Brnie, w Czechach. Muzeum tarnowskie posiada obecnie największy zbiór ikonograficzny, poważną bibliotekę i unikatowe kolekcje w swoich zbiorach (jak zestaw przedmiotów stosowanych przez cygańskie kobiety w praktykach wróżbiarsko-magicznych oraz wozów, używanych przez grupy wędrujące do początku Jat siedemdziesiątych). Muzeum, prócz wystaw w Tarnowie, przygotowało szereg ekspozycji poświęconych Cyganom w innych placówkach polskich i niepolskich. W związku z charakterem placówki, którą kieruje, Bartosz jest autorem sporej liczby publikacji o charakterze popularyzatorskim i katalogów. Rok 1994 był pomyślny dla rozwoju cyganoznawstwa. Ukazały się dwie publikacje książkowe: Bartosza Nie bój się Cygana i wspólna praca Mirgi i Mroza Cyganie. Odmienność i nietolerancja. Obie są książkami przeznaczonymi dla szerokiego kręgu czytelników, obie poruszają obszerny zestaw zagadnień z przeszłości i współczesności Cyganów (zarówno ich dziejów, jak i kultury). Jednak sposób analizy, rozległość materiału źródłowego i odwołań do literatury, szczegółowość prezentacji poszczególnych zagadnień pozwalają zaliczyć książkę Mirgi i Mroza do prac naukowych, Bartosza raczej do popularyzujących wiedzę. Zamykając omówienie dziejów zainteresowań Cyganami naJeży jeszcze zwrócić uwagę na kwestie natury metodologicznej. To największy chyba kłopot współczesnego cyganoznawstwa polskiego. Liczba książek i artykułów o charakterze naukowym (ale także popularnym), jakie zostały opublikowane po wojnie, a nawet w ostatnim ćwierćwieczu, przerasta znacznie ilościowo to, co powstało wcześniej. Podstawowym jednak paradoksem jest, że im mniej było w Polsce Cyganów, tym bardziej przyrastało publikacji i podejmowanych badań. To zresztą powszechne zjawisko ostatnich dziesięcioleci, powszechna bolączka etnologii - rozwijają się metody badań i instytucje, ubywa jeno przedmiotu badań. Tempo dokonujących się zmian wpłynęło w sposób szczególny na gubienie przez Cyganów tego, co w uproszczeniu (ale nie miejsce tutaj na omawianie tej kwestii), określa się zwykle pojęciem tradycji. Świetnie i elastycznie potrafią dostosowywać się do nowych sytuacji, brak więzi z jakimś własnym terytorium, kontakty z rodzinami rozrzuconymi po różnych krajach powodują, że wielu z nich, nawet całe grupy (poza Cyganami Karpackimi), �355 zYH na granicy i peryferii zarazem świata nie-Cyganów, a równocześnie są wewnątrz tego świata. Ujawnia to taką mnogość sytuacji paradoksalnych i niezrozumiałych, że czasami brak odpowiedniego aparatu badawczego. Dawniejsi autorzy nie pozostawili wystarczająco bogatego dorobku opisowego, tego, co mogłoby być dzisiaj płaszczyzną odniesienia. Współcześni zatem cyganoznawcy stoją wobec przymusu działań wielorakich, opisu i analizy konkretnych sytuacji, ale równocześnie konieczności tworzenia ogólnej bazy źródłowej i dostarczenia wiadomości podstawowych; zasadniczą potrzebą jest również uzupełnianie, jakże niepełnej, wiedzy historycznej. Ostatnie kilka lat przyniosło bardzo istotne zmiany w obrazie Cyganów i stosunku do nich władz i ogółu społeczeństwa. Przez całe wieki byli Filistynami, Tatarami - podejrzanymi włóczęgami i "wałęsami". Potem wyłącznie Cyganami (w rozumieniu pejoratywnym); bardziej nawet Cyganami niż ludźmi. Tak było jeszcze do niedawna. Kiedy prasa pisała - nieważne czy w kronice policyjnej, czy w innych tekstach - o nie-Cyganie (polaku), mówiła o Kowalskim czy Nowaku, ale jeśli pisano o Cyganie nazwisko było niepotrzebne, wystarczała etykieta etniczna. Teraz - po raz pierwszy - zaczynają być prezentowani z nazwiska, i już nie jako Cyganie lecz Roma (tak, jak sami określają siebie). To bardzo istotna i pozytywna przemiana. Przy tym sami Cyganie (Roma) próbują szukać zbliżenia z nie-Cyganami. Z tego także wynikają pewne wskazówki dla badaczy na przyszłość. Byłoby zatem korzystne: (aj jak najrychlejsze opublikowanie tych materiałów archiwalnych (historycznych), które już udało się uzyskać, ale które leżą w szafach i kontynuowanie poszukiwań archiwalnych; (b) opracowanie, przeanalizowanie i opublikowanie tych materiałów terenowych, które znajdują się w archiwach katedr - krakowskiej i warszawskiej oraz w Tarnowie; (c) dopracowanie metod badawczych i podjęcie prac związanych z analizą współczesnych procesów zachodzących w społecznościach cygańskich. Sytuacja ogólna sprzyja takim działaniom, istnieje także przygotowana do tego grupa potencjalnych współpracowników. Pieniądze jednak powodują, że pozostaniemy, prawdopodobnie w sferze potrzeb - niezrealizowanych. BIBLIOGRAFIA Danilowicz I. 1824 O Cyganach wiadomo.~(: historyczna, Wilno. 1988 Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich Mróz L. t. 1994 32, z. I. Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno. w Polsce, "Etnografia Polska" �356 Lech Mróz ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WALĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND (Summary) The subject of the article is the development of interest in the ethnic identity, history, language. and culture of the Gypsies in Poland. The author presents a review of achievements in this respect from the 19th century (T. Czacki, I. Daniłowicz, T. Narbutt), through the interwar period (I. Kopernicki, E. Klich, J. Rozwadowski) and the postwar years (T. Pobożniak, J. Ficowski). He points to a considerable increase of knowledge about the Gypsy culture since the beginning (in the 197O-ties) of more systematic research carried out by ethnologists from Cracow and Warsaw (A. Bartosz, A. Mirga, I. M. Kamiński, L. Mróz). Trans/. M. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67a29ae7eb19d8e1bac65c69618884bd.pdf d16d491d353ceb48ee45e159092be2cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1968 Title A name given to the resource Świat, który przestał istnieć / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.331-340 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Uniwersytet Jerozolima Hebrajski REFLEKSJE ŚWIAT, KTÓRY PRZESTAŁ ISTNIEĆ. NAD BADANIEM KULTURY ŻYDÓW POLSKICH Badanie kultury, z którą antropolog nie miał bezpośredniego kontaktu, nie jest zjawiskiem nowym w naszej dyscyplinie. Już w okresie drugiej wojny światowej na seminarium Ruth Benedict powstawały prace, których autorzy opierali się na innych, pozatradycyjnych źródłach, szukając materiałów, które zastępowały wywiad w terenie i obserwację (Mead, Metraux, 1953). Pisane tam prace dotyczyły kultur "niedostępnych"; przyczyny, dla których antropologowie nie mogli prowadzić badań in situ, wśród ludności ich interesującej, były natury politycznej. Czas wojny stworzył szczególną sytuację; granice nie do przekroczenia z jednej strony, z drugiej zaś zapotrzebowanie na wiedzę o społecznościach należących do wrogiego, lub podbitego przez wroga obozu. Powojenny podział świata spowodował, że ~etody stosowane przy prowadzeniu badań antropologicznych na odległość były jeszcze przez pewien czas kontynuowane i udoskonalane, mimo powtarzanej często krytyki istoty takich badań, ich celowości oraz mimo bardzo wielu zastrzeżeń natury metodologicznej. Wypracowane w tym okresie metody straciły z czasem na aktualności, a badania na odległość zostały przez większość antropologów odrzucone. Niemniej, nie należy o nich zapominać, gdyż dały podstawy do rozwinięcia dyskusji na temat możliwości badań antropologicznych nad kulturami, które przestały istnieć w ogóle w wyniku kataklizmu wojennego. A więc na temat możliwości badań nad kulturą Żydów Europy Wschodniej. W rezultacie totalnej zagłady ludności żydowskiej na terenie wschodniej Europy podczas drugiej wojny światowej nie tylko zginęli ludzie, ale również w niemałym stopniu cały kompleks kultury materialnej i sztuki, który tę kulturę reprezentował. Zadanie, które stanęło więc przed antropologami interesującymi się żydowską kulturą tradycyjną polegało na wypracowaniu metod, które pozwoliłyby na odtworzenie tego, co zniszczył wojenny kataklizm. Zadanie było tym trudniejsze, że w okresie poprzedzającym Zagładę, badania nad tradycyjną kulturą Żydów polskich były dopiero w stadium �332 początkowym (Weinreich, 1959)1. Należało więc zintensyfikować poszukiwania wszelkich możliw'ych materiałów rozproszonych poza żydowską etnograficzną literaturą przedmiotu (Goldberg-M ulkiewicz, 1988). Poszczególni autorzy sięgali poza tym w dużej mierze do literatury pięknej w języku jidysz, która zawiera sporą dozę autentyzmu. Rozbudowano etnograficzne archiwa fotograficzne, które gromadzą nie tylko stare albumy i zdjęcia rodzinne, ale również kopiują publikowane już fotografie, które przedstawiają wartość dla etnografa 2. Rozwinięto akcję poszukiwania zabytków z zakresu sztuki i kultury materialnej - którą prowadzą muzea. W ostatnich zaś latach rozwinięto akcję dokumentacji zabytków z zakresu żydowskiej sztuki tradycyjnej 3. Poza tymi wszystkimi źródłami wiedzy a tradycyjnej społeczności żydowskiej, na pewno najistotniejszym jednak jest bezpośredni kontakt z respondentami, a w miarę możności i z obszarem niegdyś przez nich zamieszkałym. Bowiem nie wolno nam zapominać o silnej więzi łączącej społeczność żydowską w jej tradycyjnym miejscu zamieszkania. Więź ta, utwierdzona przez szereg przyczyn natury historycznej i religijnej, z jednej strony spajała społeczność żydowską, z drugiej zaś oddzielała ją od nieżydowskich sąsiadów. W rezultacie tychże procesów wytworzyła się na terenie wschodniej Europy, a przede wszystkim w Polsce, specyficzna małomiasteczkowa kultura żydowska, której model przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych. Posługując się więc powszechnie przyjętą nazwą sztetl mamy na uwadze nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce, miasteczko na terenie wschodniej Europy, co sugeruje nam bezpośrednie tłumaczenie tego słowa, ale przede wszystkim społeczność żydowską w nim mieszkającą 4. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej, rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które z jednej strony stanowią rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są nakazom żydowskiej religii. Droga, która pozostała badaczom żydowskiego miasteczka, i do dziś nie straciła na aktualności, to odwoływanie się do pamięci tych, którzy przeżyli Zagładę. Lecz badania te napotykają na szereg barier, z których współcześni nie zawsze zdają sobie sprawę. 1 Pozycje bibliograficzne, które przytaczam nie są oczywiście jedynymi dla omawianej problematyki. Sądzę jednak, że są najbardziej charakterystyczne lub zawierają najwięcej interesujących nas danych. 2 Największe znajduje się obecnie w Nowym Jorku w IWO. J Powstały przy Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie ośrodek dokumentacji żydowskiej sztuki tradycyjnej tworzy archiwum opisów i fotografii poszczególnych zabytków wszystkich grup żydowskiej diaspory oraz Izraela, w tym oczywiście i Polski. 4 Używane przeze mnie pojęcie "żydowskiego miasteczka" - SZle t l, nie oznacza. że wykluczam istnienie obok żydowskiej także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście do problemu. �333 Tragedia czasu wojny spowodowała, że tylko nieliczni Żydzi ze wschodniej Europy pozostali przy życiu. Do wyjątków należy zaliczyć tych, którzy powrócili na dłuższy okres w rodzinne strony, zaś bardzo rzadko spotykamy Żydów pozostałych na zawsze w miasteczku, gdzie kiedyś mieszkali. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, przede wszystkim psychologicznej natury, lecz nie tu miejsce na ich rozpatrywanie. Skupienie więc zainteresowań badawczych na szczątkowej grupce tradycyjnej społeczności żydowskiej w Polsce, dostarcza przede wszystkim wiadomości na temat mobilności Żydów w okresie powojennym, czy też na temat kształtowania się nowych grup lokalnych, wśród których nie należy doszukiwać się śladów kontynuacji tradycji z okresu międzywojenneg05 Bardzo liczna diaspora żydowska, wywodząca się z interesującego nas obszaru, do której automatycznie zwraca się antropolog, nie stanowi zespołu o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych badaczy. Przeciwnie, jest to społeczność niezwykle zróżnicowana, a różnice te są rozmaite. Niezwykle trudno ustalić prawidłowości, które by bezwzględnie wskazały na istotne dla nas różnice; niemniej postaram się zwrócić uwagę na aspekty, których nie należy pomijać, bo część z nich pomaga w ocenie materiału uzyskiwanego obecnie od respondentów. Istotnym zagadnieniem dla współczesnego badacza jest sprawa czasu, w którym jego informator opuścił interesujący nas teren. Poza oczywistą kwestią wieku życia, w którym wyjechał, musimy poznać i uwzględnić czynniki, które wpłynęły na decyzję wyjazdu. Przyczyny natury ideologicznej, zaangażowanie się w ruchu syjonistycznym, wpłynęły na bardziej obiektywną ocenę pozostawionej w Polsce społeczności żydowskiej i warunków, w jakich żyła. Wyjazd spowodowany bezpośrednimi skutkami nasilającego się w okresie międzywojennym antysemityzmu, albo nędzą rodziny, pozostawił najczęściej trudne do zabliźnienia rany, które wpływają na brak w relacjach obiektywizmu. Emigracja powojenna, zwłaszcza jej późniejsze fale z 1956 i 1968 roku, składała się przeważnie z ludzi zaangażowanych w życie polskiego społeczellstwa, którzy niechętnie powracają wspomnieniami do okresu nas interesującego. Problem obiektywizmu, czy najczęściej spotykanej idealizacji wspomnień czasów młodości, albo też świadomej lub nieświadomej selekcji tychże wspomnień (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) pozostawiam poza rozważaniami istotnymi dla niniejszego artykułu. Dla należytego określenia problematyki badawczej i uzyskania ważnych dla badacza wyników, istotny jest też kraj osiedlenia się naszego współczesnego 5 Wykazały to badania terenowe przeprowadzone wśród ludności żydowskiej należącej do lokalnej gminy wyznaniowej w Łodzi. Przeważająca większość jej członków osiedliła się w mieście po ostatniej wojnic, pochodzi zaś w dużej mierze z terenów leżących obecnie poza granicami Polski. �334 respondenta. Żydzi żyjący w krajach diaspory, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, czy też w państwach Ameryki Południowej, w większości pielęgnują tradycje wyniesione z kraju pochodzenia 6, a przede wszystkim z miasteczka, które opuścili oni, lub ich rodzice. Społeczność Izraela jest w znacznie mniejszym stopniu zaangażowana w tego rodzaju działalność. Przyczyny dla raczej ambiwalentnych postaw mieszkańców Izraela odnośnie ich przeszłości w diasporze, należy szukać przede wszystkim w zaangażowaniu się w problemy państwa. Poza tym już w okresie międzywojennym emigracja syjonistyczna świadomie ograniczała związki z krajem pochodzenia, podporządkowując się jednemu z podstawowych nakazów swojej ideologii, który zalecał oderwanie się od tradycji, tworzenie nowego społeczeństwa i budowanie kraju, opartego na nowych, zupełnie innych zasadach. Taki właśnie stosunek do przeszłości był kontynuowany w czasach powstania i rozwoju państwa - co miało sprzyjać zjednoczeniu przybyłych z wielu i bardzo rozmaitych terytoriów jego mieszkaJlców. Istniejące i działające w Izraelu liczne ziomkostwa byłych mieszkańców miasteczek Europy Wschodniej jako podstawowy cel swojej działalności przyjęły ocalenie od zapomnienia zaginionych gmin żydowskich. Wyraża się to przede wszystkim w wydaniu księgi upamiętniającej życie w miasteczku (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) oraz w organizowaniu w rocznicę zagłady danej gminy uroczystości, poświęconej uczczeniu pamięci tych, którzy zginęli. Ziomkostwa starają się przede wszystkim o umocnienie więzi pomiędzy byłymi mieszkańcami miasteczka zamieszkującymi obecnie nieraz różne kontynenty. oraz o przekazywanie dzieciom i wnukom pamięci o jego istnieniu w ogóle. W przeważającej mierze nie są one zainteresowane w badaniach nad własną przeszłością 7. Uwzględniając bardzo istotne rozwarstwienie społeczności żydowskiej, szukamy śladów pamięci o życiu w diasporze wśród warstw bliższych tradycji, a więc przede wszystkim wśród chasydów. Kontynuują oni znajomość języka diaspory, jakim był jidysz, uznają tradycyjną wewnątrzgrupową stratyfikację społeczną, pielęgnują dawny strój polskich Żydów oraz niektóre komponenty warstwy obrzędowej przywiezione z Europy Wschodniej. Niewątpliwie więc możemy uznać, że grupy chasydzkie zarówno w Izraelu, jak też i w krajach diaspory, kontynuują niektóre małomiasteczkowe treści zawarte w wielu aspektach ich kultury. Nie wolno jednak zapominać, że są to społeczności 6 Należy tu niezwykle starannie oddzielić badania nad transformacj'1 tradycyjnej kultury małomiasteczkowej w grupach diaspory od badań, których celem jest odtworzenie tradycji istniejących w miasteczku. 7 Charakterystyczną cechą potwierdzającą brak konkretnego zainteresowania dawnym miasteczkiem może być fakt, że współczesna młodzież, pytana o miejsce pochodzenia rodziców, często umie podać nazwę miasteczka, ale najczęściej nie orientuje się gdzie ono leży, czy była to miejsowość duża, czy mała itp. Dopiero współczesne wycieczki młodzieży szkolnej do Polski wzmocniły poczucie więzi z konkretnym obszarem, z którego pochodlą rodzice. �335 zamknięte, podporządkowane jednej tylko tradycji - tradycji określonego dworu chasydzkiego, która wypiera inne nie mniej ważne i nieraz znacznie bogatsze komponenty małomiasteczkowej kultury. Opierając się tylko na tradycji chasydzkiej, popełniamy bardzo często powtarzany błąd, przerysowując ważność wkładu chasydów w całokształt życia małomiasteczkowej społeczności. Nie wolno zapominać, że tak często powtarzany obraz ukazujący miasteczko zamieszkałe wyłącznie przez chasydów, jest po prostu nieprawdziwy; jest on oparty najczęściej na powojennej literaturze, albo na innych środkach masowego przekazu, które starają się odtworzyć zaginiony świat polskich Żydów w ten właśnie sposób. Grupy chasydów na pewno stanowiły najbardziej wyróżniające się i barwne społeczności; jako takie pozostały w pamięci przede wszystkim swych byłych sąsiadów, ale nie były jedynymi mieszkańcami żydowskich miasteczek. Odwołując się do pamięci naszych respondentów zmuszamy ich, aby odtworzyli sobie i nam świat ich dzieciństwa i młodości. W warunkach społeczeństwa osiadłego albo grup imigranckich, które przemieściły się w jakimkolwiek czasie, z jakichkolwiek przyczyn, proces ten wydaje się być stosunkowo prostym. W warunkach badań nad społecznością żydowską, sprawa wygląda inaczej. Powrót wspomnieniami do świata młodości, to wskrzeszanie w pamięci zarówno tego świata, jak i tragedii jego zagłady. Nie zawsze jest to możliwe. Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej wielu antropologów musiało zarzucić badania wśród żydowskich imigrantów, gdyż respondenci nie byli w stanie wspominać świata, który zaginął. Ze zjawiskiem niechęci do wspominania tragicznej przeszłości spotyką.ją się antropolodzy do dziś. Badanie kultury, która zaginęła w rzeczywistości, ale istnieje w pamięci, musi narzucić pewne ograniczenia tematów. Musimy zdać sobie sprawę z niemożności uzyskania szeregu danych, ze zniekształceń, które spowodowane są normalnym procesem idealizacji własnej przeszłości oraz stereotypizacji tradycji żydowskiej Europy Wschodniej, podporządkowaniu się przez respondentów modelom struktury miasteczka żydowskiego, które zostały powszechnie przyjęte przez literaturę piękną (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), środki masowego przekazu, czy też niektóre prace antropologiczne (Zborowski, Herzog, 1953). Nie wolno też zapomnieć badaczowi o bardzo często występującym zjawisku poddania się badanych wpływom innych tradycyjnych społeczności, które zacierają w ich pamięci obraz własnego miasteczka, i powodują, że własne wspomnienia podporządkowują oni tym, zaczerpniętym z opowiadań obecnych sąsiadów, którzy kiedyś zamieszkiwali zupełnie inne rejony Polski, ale obecnie w nowym miejscu tworzą wraz z respondentem jedną grupę byłych mieszkańców Europy Wschodniej. Usiłując oprzeć się na modelu najbardziej zbliżonym do realnie istniejącego niegdyś miasteczka żydowskiego Europy Wschodniej, musimy sobie zdać sprawę, że jesteśmy poddawani procesowi jego mitologizacji. Mity zaś są �336 rozmaite i nawzajem się znoszące. Do najbardziej rozpowszechnionych należy mit o przewadze kultury chasydzkiej i jej przemożnym wpływie na kształtowanie się wszystkich dziedzin życia w miasteczku. Kultura chasydzka jako najbardziej barwna i wyróżniająca społeczność żydowską od sąsiadów zachowała się, jak już wspomniano, najdobitniej w pamięci nie-Żydów. Znaczny ładunek mistyki, charakterystyczny dla chasydyzmu, stworzył również w tradycji żydowskiej szczególny obraz należącej do tego kierunku społeczności. Rezultatem jest mit sztetl żyjącego w idealnej harmonii, wedle nakazów chasydzkiej tradycji, utrwalony zarówno w żydowskiej literaturze pięknej, jak i innych sztukach, jak film czy teatr. Obok tegoż mitu mamy i inny, znany szczególnie z literatury (Weissenberg, 1930), ukazujący nędzę żydowskiego miasteczka, beznadziejność życia bez perspektyw oraz konieczność buntu przeciwko takiej sytuacji 8. I wreszcie trzeci obraz miasteczka, tworzony przez "Księgi Pamięci" (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), gdzie spotykamy się ze zdecydowanym przerysowaniem działalności organizacji o charakterze kulturalno-społecznym, przede wszystkim organizacji młodzieżowych o ideologii syjonistycznej. Opierając się powszechnie przyjętej mitologizacji tradycyjnego sztetl oraz doceniając konieczność jak naj szybszego zbierania materiałów od respondentów rozpoczęto w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej badania uznając je za najważniejsze i możliwe do wykonania - nad atlasem języka i kultury żydowskiej na terenie Europy Wschodniej (Weinreich, 1960). Oznaczało to przesunięcie ciężaru zainteresowań z żydowskiej społeczności lokalnej na grupę znacznie większą, obejmującą zasadniczy trzon żydostwa aszkenazyjskiego9. Organizatorzy badań prowadzonych przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych wyszli ze słusznego założenia, że język imigrantów pozostał najbardziej oporny na różnorakie wpływy, którym poddaje się pamięć. Rezultaty badań atlasowych w znacznej mierze poszerzyły stan dotychczasowej wiedzy o społeczności żydowskiej w ogóle. Umożliwiły one przede wszystkim poznanie i przedstawienie na mapach nie tylko różnic w dialektach jidysz, ale również i wysnucie wniosków ńa temat zróżnicowania regionalnego poszczególnych zjawisk kulturowych, przede wszystkim w zakresie obrzędów rodzinnych i dorocznych oraz tradycyjnej twórczości ludowej. Rezultaty badań atlasowych umożliwiły wysunięcie hipotez o innym, aniżeli powszechnie przyjęty, podziale społeczności żydowskiej na grupy regionalne, jak też udowodniły, że granice dzielące obszary zamieszkałe przez Żydów nie po8 To właśnie przekonanie o powszechności nędzy wśród ż.ydowskil:h mas w Polsce w okresie międzywojennym pokutuje powszechnie do dziś w wielu krajach diaspory. 9 Z czasem badania te rozszerzono na całokształt aszkenazyjskieh Żydów zamieszkujących Europę· �337 krywają się z granicami wyróżniającymi odrębności kulturowe nieżydowskich mieszkańców tego samego terenu (Weinreich, 1962). Należy żałować, że współcześni antropologowie rzadko wykorzystują dane z tegoż atlasu dla swych badań. Są one bardzo istotne dla rozważań odnośnie dużych obszarów. Zajmując się terenami o mniejszym zasięgu geograficznym nie możemy jednak zapominać, że granice regionalne zaburzała duża mobilność społeczności chasydzkiej. Chasydzi, odwiedzając nieraz odległe o wiele kilometrów dwory swych cadyków, spotykali się tam z mieszkańcami innych, równie odległych regionów. Ze wspólnych biesiad, przede wszystkim w okresie świąt, przywozili do miasteczek tradycje pielęgnowane na dworach poszczególnych cadyków oraz treści kulturowe zapożyczone od spotykanych na tych dworach współznawców. Wyrażało się to przede wszystkim w rozpowszechnieniu tradycyjnej muzyki z innych terenów, opowieści i legend tworzących folklor słowny, przyjmowaniu pojedynczych komponentów z zakresu obrzędowości, czy też elementów tradycyjnego ubioru, przede wszystkim męskiego. Następną dziedziną, która stosunkowo mało poddała się obcym wpływom i przemianom kulturowym jest folklor słowny. Potwierdzają to wyniki licznie prowadzonych badań, którymi zajmują się żydowscy folkloryści zarówno w Izraelu, jak i wszystkich krajach diaspory. Folklor Żydów Europy Wschodniej doczekał się zarówno licznych opracowań, jak i publikacji o charakterze materiałowym. Poza wspomnianymi wyżej, inne dziedziny badawcze natrafiają na omówione już trudności. Z przyczyn, które wymieniłam, potęgują się one, gdy prowadzimy badania w Polsce. Właściwie możliwości badań nad kulturą Żydów polskich w Polsce są raczej ograniczone. Sprowadzić je możemy do kilku dziedzin. Przede wszystkim możliwe są, i prowadzone są dość intensywnie, badania nad stereotypem Żyda w kulturze wsi polskiej. Bywają one oparte na bezpośrednich, prowadzonych współcześnie, badaniach terenowych, oczywiście wśród nie-Żydów (Cała, 1987), lub też na żródłach zastanych, powstałych bez interwencji etnografa (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). Nie możemy jednak zapominać, co niestety zdarza się w niektórych publikacjach, że współczesne badania, zwłaszcza terenowe, są uwikłane w ogólne prawidłowości rządzące powstawaniem stereotypu. Pomijając więc problem emocjonalnego zaangażowania się antropologa w ocenę materiału, nie można zapominać o wielorakich uwarunkowaniach, jakim poddany jest proces kształtowania się stereotypu w ogóle, a stereotypu Żyda w Polsce w szczególności (Irwin-Zarecka, 1988). Prace o charakterze materiałowym, stawiające sobie za cel opracowanie pojedynczych problemów z zakresu kultury materialnej czy rzemiosła artystycznego, są możliwe przede wszystkim w oparciu o dawniejsze publikacje etnograficzne, zebrany wcześniej materiał muzealny (Frankel, 1975; Goldberg-M ulkiewicz, 1976) albo przy wykorzystaniu materiałów terenowych, zbiera22 - Lud t. LXXVIII �338 nych z innych przyczyn, publikowanych lub nieopublikowanych, a zawierających interesujące nas dane (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). Współistnienie przez wieki kultur polskiej i żydowskiej na tym samym terenie stworzyło oczywiście warunki dla wzajemnych zapożyczeń. Pierwszymi, którzy zainteresowali się tą problematyką byli folkloryści, zarówno z polskiej czy ukraińsko-polskiej (Franko, 1892)10, jak i żydowskiej strony (Sadan, 1980)11. W późniejszym okresie antropolodzy poszerzyli swe zainteresowania o obrzędy i twórczość ludową (Fryś- Pietraszkowa, 1989; Goldberg- M ulkiewicz, 1989). Niemniej, wydaje mi się, że jest to problematyka, która na pewno nie została jeszcze wyczerpana. Pogłębienie naszej wiedzy o wzajemnych zapożyczeniach z pewnością przyczyni się do zrozumienia wielu aspektów obu kultur 12. Jest rzeczą zadziwiającą jak mało zachowało się przedmiotów przynależących do tradycyjnej kultury żydowskiej. Nie czas tu rozpatrywać przyczyn tego zjawiska. Musimy jednak sobie zdać sprawę, że baza materiałowa, którą ma do dyspozycji współczesny etnograf, jest niezwykle uboga 13. Będące do naszej dyspozycji kolekcje muzealne czy zbiory prywatne są też najczęściej pozbawione podstawowej dokumentacji, dotyczącej funkcji przedmiotu, jego proweniencji, nazwiska wykonawcy lub właściciela. Należy również pamiętać, że przedmioty te były niejednokrotnie przenoszone, i to już w czasach, gdy pełniły swe funkcje w kulturze żydowskiej. Wędrowały często nawet poza granice kraju, w którym zostały wykonane. Przywożono, nieraz z odległych okolic, przedmioty stanowiące posag panny młodej; zamawiano, nieraz w bardzo odległych ośrodkach, wyposażenia synagog. Nawet przedwojenne kolekcje muzealne najczęściej nie mają należytej dokumentacji. Zaś fakt znalezienia po wojnie w miejscowym sklepie Desy żydowskiego przedmiotu kultu wcale nie musi sugerować, że pochodzi on z najbliższej okolicy. Jedynymi wyjątkami w tej dziedzinie są cmentarze i resztki synagog ze śladami dekoracji czy też budynki pełniące funkcje obrzędowe, lub zamieszkane kiedyś przez Żydów. Ta ostatnia grupa wchodzi jednak przede wszystkim w zakres zainteresowail historyków sztuki. Bogate są. kolekcje kamieni nagrobnych znajdujących się na żydowskich cmentarzach pod opieką konserlO Nie wydaje mi się właściwym podawanie całej bogatej literatury tego zagadnienia, pracę 1. Franko uważam za najbardziej reprezentatywną. 11 Artykuł tcn został napisany i opublikowany znacznie wcześniej po hebrajsku, przytaczam jego angielską wersję. Nie jest to również jedyny artykuł tego autora, który w swych pracach szczególnie interesował się problemem polsko-ukraińsko-żydowskiego pogranicza kulturowego. 12 Bardzo interesująco i niezwykle dokładnie opracowała ten problem Eugenia ProkopJaniec (1992), wykazując na przykładzie literatury polsko-żydowskiej okresu międzywojennego wielorakość problematyki związanej z badaniem kulturowego pogranicza. 13 Sprawą przyczyn tego stanu rzeczy zajęłam się w pracy omawiającej początki badań nad etnografią Żydów polskich oraz problematykę żydowską w pracach opublikowanych w języku polskim (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). �339 wato rów lub poszczególnych muzeów. Zachowane teksty i wspaniałe niejednokrotnie płaskorzeźby zdobiące kamienie nagrobne - macewy mogą dostarczyć wielu informacji. Niestety, prace nad nimi są przeważnie w stadium początkowym, nie wyszły poza niezwykle ważny, ale wstępny etap - dokumentacji. Popularyzacja związanych z nimi podstawowych treści symboliki żydowskiej na pewno przyczynia się do wzbudzenia zainteresowania kulturą żydowską w ogóle, ale nie jest badaniem tejże kultury. Reasumując powyższe rozważania, musimy się zgodzić, że badanie tradycyjnej kultury polskich Żydów jest możliwe, niemniej jednak wymaga precyzyjnego przygotowania i pogodzenia się antropologa z ograniczeniami, których nie można przezwyciężyć. BIBLIOGRAFIA Cala Alina 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze Socjologii, Warszawa. ludowej, Uniwersytet Warszawski, Instytut Franko Iwan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, "Wisła" t. 6, 1892; t. 7, 1893. Frankel Giza 1975 Little-known handicrafts of Polish Jews on the nineteenth and twentieh centuries, "Jewish Art" vol. 2, 1975. Fryś-Pietraszkowa Ewa [989 Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1-2. Goldberg-Mulkiewicz Olga 1976 Jewishfolk art and craft: textile printers in Eastern Europe, "International Folklore Review" vol. 2, 1976. 1980 Postać Żyda w polskiej rzeżbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" t. 35, 1980, z. 3 - 4. 1983 The stereotype ofthe Jew in Polishfolklore, w: Studies in aggadah and Jewishfolklore, cds. 1. Ben-Ami, 1. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej, "Lud" t. 72, 1988. 1988 1989 Przenikanie elementów twórczo.ki ludowej między społecznością polską a żydowską, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1 - 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka, "Etnografia Polska" t. 35, 1991, z. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing memory, the Jew in contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" i jako "swój" w kulturze wsi polskiej X I X w., "Literatura Ludowa" t. 33, 1989, z. 4 - 6. Mead Margaret, Metraux Rhoda 1953 The study of culture at a distance, University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image fun .szletl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. �340 Prokop-Janiec Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska, Universitas, Kraków. Sadan Dov 1980 "Kolt; Plica Polonica", w: The field of Yiddish, cd: M. I. Herzog, B. Kirschen-Gimblett, D. Miron, R. Wisse, Institute for the Study of H uman Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel, Weinreich Beatrice 1959 Yiddish language and folklore, "Janua Linguarum" vol. 10, 1959. Weinreich Uriel 1960 Wegen a najes jidiszen szprach un kultur-atlas, "Di goldene kejt" vol. 37, 1960. 1962 Culture geography at a distance: some problems in the study of East European Jewry. Proceedings of 1962 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society 27 - 29, Seatle. Weissenberg łehak Meir 1930 A sztetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Mark, Her-.lOg Elizabeth 1952 Life is with people - the culture of the shtetl, International Universities Press Inc. Olga Goldberg-Mulkiewicz REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF THE CULTURE OF POLISH JEWS (Summary) The traditional Eastern European Jewish town (the so-called shtetl) ceased to exist as a result ofthe Holocaust more than fifty years ago. Any studies of the shletl culture may then be carried out on the basis of scarce materials collected before World War II or interviews with survivors who now live in various countries on many continents. In fieldwork, we must take into account the moment and the age at which the informer has left the town, the causes of displacement, and the country of the present residence. All this has its impact on the choice of obtained information and the evaluation ofthe past life in thc shtetl. We must be aware that some matters may not be subject to research procedures. As regards the territory of Poland, the most important is the study of a stereotype of the Jew, mutual contacts between Jewish and local Polish or Ukrainian cultures, and research related to the preserved works of art and other artifacts. Studying the tradition of Eastern European Jewry, we must face the process of myt ho10gization of the shtetl. The most widespread commonplaces are: the myth of a town with Hasidic traditions, the opposite myth of Eastern European poverty and hopeless life, and the myth of a town cultivating the ideology of Zionism, with intense cultural activity, especially of the young generation. Opposite to the studies focused on the culture of the shtetl is the global interest in the culture of Askenazi Jewry as a whole. Research in this respect has now yielded more and more specific results, especially as regards regional boundaries and differences among specific annual and family rituals. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c67ba9c73c112a91a78667c8d1dd167.pdf e83c1e5ba3099e2fe4bff8b45f04ec76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5928 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł IN STY TU T SZTUKI POLSKIEJ AKADEM II NAUK, STOW ARZYSZENIE LIBER PRO A RTE S P I S J OHANN W o l f g a n g N i k l a u s B ł a ż e j M a t u s i a k OP J. B ORKOWICZ, R. H UZARSKI, M. K l i n g e r , A . K u l i g o w s k a -K o r z e n i e w s k a , T R E Ś C I Antropologia teatru i rekonstrukcja średniowiecznego dramatu liturgicznego................................................................................... 4 Świadectwo Egerii, przełożył Jan W ierusz-Kowalski............ 9 Wokół Egerii.................................................................................. 15 Dramat liturgiczny dzisiaj. Wątpliwości, nadzieje, wizje. Zapis spotkania w KIK-u R. L e w a n d o w s k i , A . L e w a ń s k a , B. M a t u s i a k , W . M i c h e r a , J. P a l i k o t , M. S i c i a r e k J ULIAN L e w a ŃSKI ................................................................................................................................ Artystyczne aspekty udramatyzowanej liturgii, jej swoista poetyczność i teatralność............................................................. M AGDALENA M i j a l s k a 32 Wprowadzenie do Ludus Danielis. Przewodnik po kilku kręgach teatru liturgicznego......................................................... M ARCEL P e r e s 19 38 Od Moraw po Toledo. Tradycja śpiewu mozarabskiego w kontekście poszukiwań związanych z praktyką, przełożyła Katarzyna Jackow ska.............................................. M ICHAŁ S i c i a r e k 43 O wykonywaniu pieśni nabożnych w kręgu bernardyńskim na przełomie X V i XVI wieku.......................................................... 46 IOSIF V lVILAKIS Wprowadzenie do dramatu bizantyjskiego, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... S VETLANA B u t s k a y a 57 Kunicza —wieś staroobrzędowców w Mołdawii, przełożyła Larysa Stegienko...................................................... 69 R a f a ł L e w a n d o w s k i Epifanie B ach u sa........................................................................... 74 A LEKSIS S OLOMOS „T a scena dzieje się w Niebie”, przełożył Rafał Lewandowski. 75 Liturgia na Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył M ichał K o ss................................................................ 1 81 �M ICHAELIS A d a m i s Oficjum Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... R AFAŁ L e w a n d o w s k i 83 Apokryficzność obrazu: ikony świętych Konstantyna i Heleny w Anastenariach........................................................................... G ERARDUS V a n DER L e e u w 86 Święta gra. Reminiscencje, przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławomir S ik o ra ..... M ARCEL P e r e s 93 Podjąć na nowo refleksję nad tradycją —z M arcelem Peresem rozmawia ksiądz Claude Barthe, przełożył Błażej M atusiak O P .................................................. 98 J acek J an P awlik SV D Poszukiwania................................................................................ 106 TONI C a sa lo n g a A Granitula, przełożył Maciej Kaziński ................................ 112 BERNARDIN SKUNCA O FM Tradycyjne, ludowe procesje pasyjne Wielkiego Tygodnia na wyspie Hvar, przełożyła A gata H a rz ....................................... K atarzyna J acko w ska KRZYSZTOF M aria B yrski ANNA Ł o patow ska W poszukiwaniu „harmonii totalnej", czyli o tym, czemu służą procesje w Castelsardo................................................................. 118 Indyjski teatr świątynny i dramat liturgiczny........................... 136 Poszukiwania Gestu —Moje spotkanie z zespołem Scholi Teatru Węgajty ......................................................................................... MACIEJ K aziński 113 141 Ludus Passionis, G ra o Męce Pańskiej, manuskrypt Carmina Burana, Benediktbeuern, XIII w. —nota.................................. 148 Informacja o płycie C D ............................................................... 154 Ludus Passionis G ra o Męce Pańskiej..................................... 155 M onika P a śn ik -Petryczenko Schola Teatru Węgajty................................................................ 167 R en a ta R ogozińska Nic stoi w m andorli..................................................................... 169 R en a ta R ogozińska O ikonie.......................................................................................... 175 Zbigniew W ładysław S olski BogusławKierc Nieznana realizacja Historyi o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim ..................................................... 178 Wyłażenie z wora.............................................................................. 186 Noty o autorach............................................................................. Summary......................................................................................... Contents......................................................................................... 189 192 198 O d redakcji Nie ma potrzeby tym razem pisania wprowadzenia do tego numeru, doskonale to zrobił Johan Wolfgang Niklaus założyciel i współtwórca Scholi Teatru Węgajty - jeszcze jednego na naszej mapie punktu żywych artystycznych, teatralnych (i nie tylko) poszukiwań łączących się z doświadczeniem antropologii i uprawianiem praktyki antropologicznej. Jedyne, co można zaproponować Czytelnikom w przypadku tego numeru to pewien eksperyment - namawiałbym by zaczęli go „czytać” od końca. To znaczy by spróbowali zacząć od tego niezwykłego śpie­ wu, wysłuchania go najpierw z płyty, a potem przeszli do czytania tekstów, artykułów zamieszczonych w tym numerze. Warto! (Choćby, na początek fragment np. Conversio Mariae Magdalenae). N a stronie 154 zamieszczona jest informacja o dwuczęściowej płycie CD, a na stro­ nach 155-166, tekst liturgicznego dramatu Ludus Passionis. (Z.B.) 2 �Prorok Daniel; fresk bizantyjski z XVI wieku; klasztor w Sucevita, Mołdawia, Rumunia; Archiwum Scholi 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe030342aa44731c919b68a7c25011fd.pdf 42b1f0ac8a52dc535941764e172082e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4258 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.128-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K • ROK XXVII • 19 7 3 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.). Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.) Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. "T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a21f435a90957896c5b6cec5a894b4a5.pdf eef61a03294f757f54713c5879f4adfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe wnętrze mieszkalne - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4259 Title A name given to the resource Zdobnictwo wnętrz w chalupach wiejskich na terenie wideł Wisły i dolnego Sanu/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Furdyna Z D O B N I C T W O WNĘTRZ WIEJSKICH N A TERENIE WIDEŁ WISŁY I D O L N E G O Zdobnictwo w c h a ł u p a c h wiejskich północnej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego, zamieszkałej przez etnogra­ ficzną g r u p ę L a s o w i a k ó w , datuje się od czasu, kiedy d y m zaczerniający ściany, sufity i s p r z ę t y zaczął z izby znikać, co n a s t ą p i ł o w zasadzie dopiero w 2 p o ł . X I X w. wraz z wprowadzeniem k o m i n ó w i zanikiem izb k u r n y c h . Prze­ m i a n y te szły w parze z ogólnym choć powolnym wzrostem dbałości o higienę i e s t e t y k ę wnętrz, a, zapowiedzią przemian był r o z p o w s z e c h n i a j ą c y się. zwyczaj bielenia ścian wapnem. Ściany w c h a ł u p a c h k u r n y c h pozostały w stanie suro­ w y m , a t y l k o szpary m i ę d z y belkami ubijano mchem, aby nie było „ c u g u " . Zacierano je również gliną najczęściej z d o m i e s z k ą plew, drobno ciętej żytniej słomy lub piasku ( K o m o r ó w , Ł ę t o w n i ą , Grochowo). Równolegle z zanikiem k a r n o ś c i chat, ściany wyprawiano coraz staranniej, d ą ż ą c do wyrównania, ich powierzchni. 1 Barwne ni а 1 o w а n i e ś с i а u w pomieszczeniach mieszkalnych nie było nigdy i:a omawianym obszarze ani powszechne ani bogate. Jeśli stosowano je t u i ówdzie, zwłaszcza pod koniec, okresu międzywojennego i po I I woj­ nie ś w i a t o w e j , to w ograniczonym zakresie. Podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w 1949 r. przez Pracownio Badania Sztuki Ludowej IS P A N w o k o l i ­ cach Tarnobrzega, zanotowano malowanie ścian (na wa­ piennym podkładzie) w pasy analogiczne do m a l o w a n y c ł i na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h b u d y n k ó w (Jadachy) . Malowanie takie wiązało się z t e c h n i k ą bielenia. Do wapna dodawano odpowiedni kolor, a dla podniesienia siły spoiwa wapien­ nego dolewano niekiedy mleka, co powodowało wytwarzanie się pewnego rodzaju kazeiny wapiennej. 2 W n i e k t ó r y c h wsiach północnej części wideł W i s ł y i Sanu po 1945 r. (np. w okolicach Mielca), sporadycznie w KolbuKzowskiom i Leżajskiem, do malarskiego zdobienia ścian u ż y w a n o wzorów patronowych (Jadachy, Mokrzys'zów, T u s z ó w Nar., Chorzelów, Giedlarowa). Patrony wy­ konywano p o c z ą t k o w o we w ł a s n y m zakresie (pożyczając jo sobie wzajemnie), obecnie częściej nabywa się je w miastach. W malowaniu przy użyciu p a t r o n ó w i ich wykonywaniu wyspecjalizowały się w Jadachach dwie kobiety, Bronisła­ wa Kosior i Janina Ordon- , k t ó r e k o m p o n o w a ł y patrony „ d o zastosowania na cztery k o l o r y " . Do ich wykonania u ż y w a ł y t e k t u r y nasyconej tłuszczem. M o t y w a m i b y ł y głównie k w i a t y . Obydwie kobiety m a l o w a ł y też wzory kwia­ towe; od ręki. Ordon wycinała ponadto k w i a t y z papieru i o d r j s o w y w a ł a je ołówkiem na ścianie, wypełniając n a s t ę p ­ nie k o n t u r kolorem, przygotowanym przez rozrobienie farby mlekiem. Podobnie p o s t ę p u j e się i w n i e k t ó r y c h wsiach oko­ licy Kolbuszowej i L e ż a j s k a (Łętownią, Siedlanka, Majdan. Cmolas). M o t y w y k w i a t ó w , p t a k ó w i liści komponowano są w u k ł a d a c h pasowych (fryzy poziome w g ó r n y c h partiach ścian, obramienia okien i drzwi, czasem obrazów) symetrycz­ nie i ośrodkowo, sporadycznie w asymetrii (np. m o t y w win­ nego grona i łiści). 1 W okolicach Mielca, a częściowo i wzdłuż zachodniej granicy puszczy, rzadziej natomiast w części południowej i południowo-wschodniej terenu, w okresie I I wojny świa­ towej i bezpośrednio po niej malowano izby — a czasem kuchnie i sienie — w duże, zwykle różowe lub czerwone k w i a t y z zielonymi liśćmi. K a t a r z y n a K l i m e k z Brzozy K r ó ­ SANU lewskiej utrzymuje, że „ m a r z e n i o m jest r ó w n i u t k o wypra­ wić ściany, wygipsować jc i m a l o w a ć w piękne wzory, albo w k w i a t y jak maki, b ł a w a t y albo r ó ż e " . Elementy zdobnicze rozmieszczano b y ł y w u k ł a d a c h dekoracyjnych w r ó w n y c h od siebie o d s t ę p a c h . Do wykonania zdobin u ż y w a n o też czasem pędzla z p r o ś n t a n k i , wyciskając n i m (również wiech­ ciem ze słomy czy s z m a t ą ) koliste lub nieregularne różowo albo czerwone plamy ( „ p a c k i " ) (ił. 1). W a ł k a do malowania ścian, powszechnie obecnie sto­ sowanego na c a ł y m omawianym obszarze i poza n i m , za­ częto u ż y w a ć w latach pięćdziesiątych. Obecnie w n i e k t ó ­ rych okolicach zaczyna on j u ż powoli wychodzić z mody, a na jego miejsce wprowadza się bardziej nowoczesno spo­ soby wzorowano na stosowanych w miastach. Ściany „ p o d w a ł e k " nie b y ł y zazwyczaj bielone, a ma­ lowano je w jasnym kolorze, najczęściej niebieskim, zielo­ n y m i r ó ż o w y m , rzadziej ż ó ł t y m . Te właśnie kolory w moc­ niejszym nieco n a t ę ż e n i u zaczyna się stosować obecnie (ale już bez użycia w a ł k a ) , w p r o w a d z a j ą c natomiast wzorowane na w n ę t r z a c h mieszczańskich podziały kreskowe, rozłożone równomiernie elementy geometryzująco i t p . B i a ł a płasz­ czyzna sufitu (w północnej części terenu spotyka się sufity pozostawione w stanie surowym) oddzielona jest od śeian j e d n y m lub kilkoma ciemnymi, w ą s k i m i paskami. Poza częściej bielonymi kuchniami, j a k też sieniami, zamiast wapna zaczyna się stopniowo u ż y w a ć kredy zwią­ zanej spoiwem klejowym. Z a n i k a ć zaczynają toż pędzle p r o ś n i a n k o w c a jednocześnie, choć jeszcze n i e c z ę s t o — d o malowania nowych w n ę t r z zatrudnia się w y k o n a w c ó w upra­ wiających t ę p r a c ę zawodowo. W p o r ó w n a n i u z n i e k t ó r y m i terenami środkowej Rzeszowszczyzny, z Lubelskiem czy głównie Krakowskiem, malowanie w n ę t r z u L a s o w i a k ó w jest ubogie. Jednymi z pierwszych dekoracyjnych e l e m e n t ó w naściennych izb lasowickich b y ł y przedmioty, k t ó r e pełniły przodo wszystkim funkcje kultowe lub m i a ł y znaczenie dewocyjne j a k : k r z y ż e , kropiolnice, obrazy i figurki. W okresie kiedy c h a ł u p y kurne b y ł y u Laso­ w i a k ó w powszechne, przedmioty k u l t u pojawiały się we w n ę t r z a c h rzadko. W e d ł u g opinii i n f o r m a t o r ó w „nie b y ł o godnego miejsca na takie świętości" (Franciszka Kosiorowska z Komorowa). Pod koniec jednak X I X w „ j a k m ó w i informator J ó z e f Paluch z Tarnobrzega — P i a s k ó w , „nie mogło b y ć j u ż krześcijanina, by siodzioł w chałupie bez pasyjki". P o c z ą t k o w o b y ł y to s k r z y ż o w a n e i zbite po prostu dwie drewniane l i ­ stewki pozbawiono jednak często t z w . wizerunku (pasji). K r z y ż y k zawieszony b y ł l u b p r z y b i t y nad oknem ściany szczytowej lub rzadziej, miejscem do spania. Miejsce nad oknom zachowało ten przywilej do dziś, choć poza t y m k r z y ż e wiesza się w izbie nad drzwiami wejściowymi a nie­ kiedy stawia na stole, lub wśród figurek i o b r a z k ó w na „ o ł t a r z y k u " , k t ó r y w n i e k t ó r y c h domach umieszczany jest w j e d n y m z k ą t ó w izby przy ścianie szczytowej. K r z y ż e stawiane, zaopatrzone są w podstawki i podobnie j a k wie­ szane mniej więcej od okresu I wojny światowej m a j ą me­ talowo pasje zakupywane najczęściej na odpustach. W y 131 �sokość k r z y ż y nie przekracza 35 cm. Podstawki m a j ą k s z t a ł t k w a d r a t u lub koła. Ta ostatnia forma z w i ą z a n a jest z mod­ n y m i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a posiadanymi najczę­ ściej przez bogatych — k r z y ż a m i toczonymi. Obecnie krzyże kupuje się w odpustowych kramach. Do wykonania ich uży­ wa się często poza drewnem — szkła oraz srebrnej lub złotej, podbarwionej folii. Chociaż krzyże były wo w n ę t r z a c h elementem niezbęd­ n y m , to jednak w p o r ó w n a n i u ze ś w i ę t y m i obrazami — marginesowym. Nie zdobiono ich toż kwiatami. I n n y m elementem dekoracji w n ę t r z a b y ł y k r o p i c l n i c e na w o d ę święconą. W y s t ę p o w a ł y one od dawna a w k a ż d y m razie na pewno w 2. pol. X I X w. Nie wszystkie jednak domy b y ł y w nie zaopatrzone, ponieważ „nie było takiego nakazu" (Wola Zarczycka). Największe nasilenie ich w y s t ę p o w a n i a przypada na koniec X I X i p o c z ą t e k X X w., a t r w a w zasadzie do k o ń c a I I wojny ś w i a t o w e j . Obecnie obserwuje się stopniowy zanik tej t r a d y c j i . Kropielnice zawieszano zazwyczaj w izbie przy drzwiach wejściowych. Można też było je s p o t k a ć nad drzwiami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m częściej niż w izbie umieszczano jo przy drzwiach w kuchni, gdzie k o n c e n t r o w a ł o się życie codzienno m i e s z k a ń c ó w . W o d ą święconą z kropielnicy żegnano się dawniej przy k a ż d y m wyjściu z domu, a potem t y l k o przy wyjściu wiosną do prac polowych, na odpusty, pielgrzymki czy w ogóle w dalszą drogę. Czynili to również przy wejściu rzadko p r z y c h o d z ą c y bardziej pobożni goście. Obecnie daw­ nych zwyczajów przestrzegają t y l k o ludzie starsi, bardziej związani z t r a d y c j ą . Kropielnice zakupywano na odpustach, najczęściej gli­ niane, fajansowe, blaszane i odlewane metalowe. Składają się one z małego pojemnika na w o d ę i u c h w y t u służącego do zawieszania. Powierzchnia u c h w y t ó w i zewnętrzne części po­ l l . 1. Piec. Malowała Aniela Komoda (1. 60). Wielowieś pow. Tarnobrzeg. I I . 2. W n ę t r z e izby. W ł . Jan Haliniak, Wierzawico, pow., Leżajsk.11. 3. W n ę t r z e . Pantalowicc. pow. Przeworsk. i 132 j e m n i k ó w , b y w a j ą zwykle zdobione płasko l u b w y p u k ł e kwiatami, serduszkami czy k r z y ż y k a m i . Jak j u ż zanotowano w y ż e j , w c h a ł u p a c h k u r n y c h nie wieszano w zasadzie ż a d n y c h o b r a z ó w . W wypadkach sporadycznych (np. w W o l i Zarczyckiej) kiedy to miało miejsce — ograniczano się do jednego lub d w u egzemplarzy wieszanych w izbie na ścianie frontowej z oknem, mniej więcej w połowie wysokości. Rozpowszechnianie się obrazów świętych nasila się w k o ń c u X I X w. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą w każdej niemal izbie znajdowało się co najmniej k i l k a obrazów, nierzadko nawet — ponad dziesięć. Obrazy wieszano wówczas pod p u ł a p e m w j e d n y m rzędzie, zwykle na ścianie przeciwległej do wejścia. Umocowywano je przy pomocy listew przybija­ nych na ścianie i powale, tak, że b y ł y odchylone górą nieco do w n ę t r z a izby czyli ,,z p o c h y ł a " (Woła Zarczycka); ( i l . 2). Gdy zabrakło miejsca na ścianie szczytowej, zawieszano je również na przyległej ścianie z oknem i takie u k ł a d y są spo­ tykane najczęściej. N a ścianie bezokiennej zawieszano zwy­ kle obrazki niżej nad łóżkiem, w układzie dowolnym, na­ tomiast wieszanie szeregowe na ścianie bezokiennej spoty­ kane było rzadko, w domach z a m o ż n y c h . Pod koniec okresu międzywojennego w ekspozycji obra­ zów zaznacza się tendencja do u k ł a d ó w bardziej rozproszo­ nych. D w a główne i największe obrazy zajmują miejsca nad zagłówkami łóżek ustawionych wówczas w rogach, równo­ legle do siebie, wzdłuż dłuższych ścian domu. Po bokach t y c h obrazów rozmieszczano mniejsze, zachowując zasadę symetrii, jeśli ilość i w y m i a r y obrazów na to pozwalały ( i l . 3). Tradycyjne u k ł a d y szeregowe zachowały się dziś rzadko, częściej spotyka się u k ł a d y rozproszone, w k t ó r y c h gusty indywidualno dochodzą bardziej do głosu. W izbach now­ szych spotyka się zaledwie k i l k a obrazów. Coraz bardziej zaznacza się dążność do skoncentrowania uwagi na j e d n y m reprezentacyjnym obrazie, zawieszanym nad zestawionymi razem dwoma łóżkami. Obraz t a k i z reguły większych roz- �m i a r ó w ma k s z t a ł t leżącego p r o s t o k ą t a i przedstawia za­ zwyczaj Św. R o d z i n ę , Chrystusa w ogrodzie Oliwnym, Chrystusa w łodzi, O s t a t n i ą Wieczerzę czy Św. M a g d a l e n ę . Pod n i m wiszą zazwyczaj mniejsze obrazki p a m i ą t k o w e , również treści religijnej. W pokojach reprezentacyjnych umieszcza się t y l k o jeden lub dwa obrazy, w t y m przypadku jeden jest zawsze religijny, drugi natomiast przeważnie o tematyco świeckiej. Pierwszy wisi nad tapczanem lub leżanką, drugi — na wolnej przestrzeni ściany bocznej. W kuchniach p o c z ą t k o w o nie wieszało się o b r a z ó w . N a d oknem umieszczano niekiedy t y l k o k r z y ż y k . Obrazy w p r o w a d z a ć zaczęto do kuchni dopiero po I wojnie świato­ wej, kiedy pomieszczenia te zyskały bardziej na znaczeniu funkcjonalnym w związku ze wzrostem reprezentacyjnego znaczenia izby. W t e d y wieszano obrazy na ścianie przeciw­ ległej do pieca oraz na ścianie z oknem, często w układzie szeregowym, co zachowało się t a m dłużej aniżeli w izbach. O unowocześnienie kuchni dbano bowiem o wiele mniej niż izb reprezentacyjnych i dopiero ostatnio zmienia się wypo­ sażenie kuchni. Ale wówczas, nawet w n o w y m budownictwie s p o t y k a ł o się t a m jeden lub dwa obrazki. Wszystkie obrazy znajdujące się we w n ę t r z a c h mie­ szkalnych, aż do k o ń c a okresu międzywojennego, związane b y ł y z p o s t a c i ą M a t k i Boskiej, Chrystusa i Świętych. Są t o : M a t k a Boska Dzikowska, Leżajska (Objawienie), K a r m i ą c a , Szkaplerzna, Seroe M a t k i Boskiej, M a t k a Boska R ó ż a ń c o w a , U k r z y ż o w a n i e Chrystusa, Salwator Mundi, Serce Pana Je­ zusa, Chrystus przy słupie, Św. P a w e ł , św. Piotr, św. Józef (opiekun rodzin), Św. A n t o n i Padewski (od zguby), obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e p a t r o n ó w parafii, św. Teresa, św. Stanisław Kostka, św. Jerzy, św. Barbara (chroniąca od piorunów), św. A n n a (pomagająca kojarzeniu się m a ł ż e ń s t w ) , św. K a tarzyna, Św. Izydor i t p . W n i e k t ó r y c h przypadkach zdarzało się, że w mieszkaniu znajdowało się k i l k a obrazów tej samej treści. D o t y c z y ł o to zwłaszcza obrazów i scen z w i ą z a n y c h z M a t k ą B o s k ą , w mniejszym stopniu Chrystusa. Posiadanie licznych obrazów było zarówno wyrazem pobożności, j a k też świadectwem odbytych pielgrzymek na odpusty i do miejsc słynących cudami. Ranga j a k ą m i a ł y obrazy święte nie s t w a r z a ł a korzystnych w a r u n k ó w dla roz­ woju świeckiej t e m a t y k i . O b r a z ó w świeckich jest więc m a ł o . Prócz w idoków wycinanych głównie z czasopism należy t u zaliczyć różnego rodzaju fotografie rodzinne i okolicznościo­ we ( p a m i ą t k i z wojska, ze ślubu, ze szkoły, uroczystości re­ ligijnych, s t r a ż y pożarnej itp.) oraz k a r t y świąteczne. Foto­ grafie oprawiane są zazwyczaj w r a m k i i zawieszane pod ś w i ę t y m i obrazami, głównie na ścianie frontowej. K a r t y p r z y s y ł a n e przez krewnych i znajomych na święta, w k ł a d a się w ramy obrazów religijnych, a po uzbieraniu większej ich ilości, nakleja się często pasami lub w półkola na arkuszu papieru i zawiesza w izbie lub w kuchni nad łóżkiem, stolikiem nocnym lub obok okna. Zwyczaj t a k i powszechny w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , obecnie p r a k t y k o w a n y jest rzadko. r W obrazy zaopatrywano się przede wszystkim na od­ pustach, jarmarkach za p o ś r e d n i c t w e m proboszczów i wę­ drownych sprzedawców, na religijnych pielgrzymkach, w związku z domowymi uroczystościami K o m u n i i Św., chrztu i t p . Obrazy miejscowej produkcji wiejskiej należą do rzad­ kości. Informator Franciszek Z y g m u n t z Brzozy K r ó l e w ­ skiej utrzymuje, iż „ t y l k o fabryczne obrazy są dobrze odro­ bione i święci są do siebie podobni", natomiast — ,,jak się t r a f i miejscowy to dużo rzecy t a m się nie z g a d z a " . W e d ł u g Ada­ ma Brzuzana z Giedlarowej — „ p o n i e k t ó r y m miejscowym u d a j ą się t y l k o świeckie malunki, do świętości się nie nada­ j ą " , przy czym m ó w i ą c o obrazach świeckich, informator ma na myśli malowane makaty na papierze i na płótnie. Malarze p r o d u k u j ą c y obrazy zawodowo nie sygnowali ich. Ambicje autorskie b y ł y i m w zasadzie obce. W y j ą t k o w o swe prace p o d p i s y w a ł na odwrociu niejaki Xawer Stankie­ wicz z Leżajska, d o d a j ą c niekiedy d a t ę w y k o n a n i a . 4 �W znanych i i L a s o w i a k ó w obrazach spotyka się w za­ sadzie dwa gatunki podobrazia, p ł ó t n o i papier. N a płótnie obrazy malowane są zwykle olejno z p o d k ł a d e m lub bez p o d k ł a d u gruntowego. Częściej spotykano są obrazy ma­ lowano na gruncie i r e p r e z e n t u j ą one przeważnie p r o d u k c j ę rzemieślniczą (obrazy nabywane na odpustach i od wędro­ wnych s p r z e d a w c ó w ) . Obraz)' bez gruntu są zwykle rodzajem makat, a większe obrazy na papierze głównie z okresu mię­ dzywojennego, jak np. Serce M a t k i Boskiej i Pana Jezusa, Chrystus w Ogrójcu, Chrystus w lodzi. św. Rodzina, św. Mag­ dalena, większość wizerunków M a t k i Boskiej i t p . są oleo­ d r u k a m i . Spotyka, się też dość często podbarwiane fotogra­ fio czarno-białe, a czasem, bardzo rzadko obrazki wyko­ nane na papierze akwarelami, kredkami lub kolorowymi o ł ó w k a m i ( i l . 4). W 1948 r. mieszkaniec W o l i Zarczyckiej Franciszek Gap, odnalazł na strychu swego domu dwustron­ ny klocek drzeworytniczy i p r z e k a z a ł go do muzeum w Rze­ szowie (nr inwent. 1150 ). W y k o n a n y on został dwustronnie na desco gruszkowej i j a k sugeruje Franciszek K o t u l a , b y ć m o ż e w y k o n a ł go k t o ś z p r z o d k ó w Gapy. Sugestia ta wy­ daje się m a ł o prawdopodobna z a r ó w n o z braku odpowied­ nich d o w o d ó w , j a k też samego charakteru rysunku aposto­ łów św. Piotra z jednej strony klocka i św. P a w ł a z drugiej Wskazuje on na r ę k ę zawodowego wykonawcy. D r u g i leca jednostronny klocek odkryto znów przed kilkoma laty w Giodlarowej. I on znajduje się również w Muzeum w Rze­ szowie . Bez względu jodnak na pochodzenie klocków, sam fakt ich obecności w c h a ł u p a c h wiejskich świadczy, że b y ł y również i o d b i t k i graficzne wo wnętrzach d o m ó w lasowiackich. 5 6 Obrazów olejnych malowanych na płótnie jest m a ł o . Obecnie znajduje się je rzadko, ponieważ są drogie, a staw uległy najczęściej zniszczeniu. Oleodruki lub barwiono foto­ grafie są efektowne i tanie, dlatego też c h ę t n i e są nabywane i one głównie s t a n o w i ą ozdobę m i e s z k a ń . Wszystkie obrazy religijne w przeciwieństwie do świec­ k i c h , zaopatrzono są w r a m y . Większość zachowanych star­ szych ram ma formy proste. Są ono bejcowano lub malowano olejno w kolorze b r ą z o w y m . Część z nich nabywano wraz z obrazami, część — wykonywali na zamówienie miejscowi stolarze. Te ostatnie są bardziej interesujące. Po I wojnie światowej modne były ramy wąskie z n a r o ż n i k a m i złożo­ n y m i na węgielki z pozostawieniem w y s t a j ą c y c h k o ń c ó w (przy m a ł y c h wymiarach ram). Szerokie ramy nieznacznie profilowane oraz ramy w zasadzie płaskie, przeznaczano do obrazów większych. Ceniono b y ł y zawszo ramy posiadające bogatszy profil i ramy z d e k o r a c j ą snycerską, spotykano rzadziej, ponieważ ich koszt przekraczał możliwości nabyw­ cze biednych, a bogatsi nawot jeśli chcieli je mieć, nie zawsze mogli jo n a b y ć z b r a k u w y k o n a w c ó w . I I . 4. Serce Jezusa, ołówek, papier. W y k . K . S t ę p i e ń . Brzoza K r ó l e w s k a , ролу. Kolbuszowa. I I . 5. Fragment w n ę t r z a . Brzoza K r ó l . Świerkowe lub jodłowe g a ł ą z k i c h o i n y czyli „ r ó z g i " (Brzoza K r ó l . ) , „ j e d l i n a " (Siodlanka) lub „łazibrzuc h y " (Grochowe), u ż y w a n o do strojenia obrazów zwykło na Święta Wielkanocne, rzadziej na Gody i w okresie uroczys­ tości weselnych. Gałązki w k ł a d a n o za ramy obrazów lub przybijano je w o k ó w nich a często i p o m i ę d z y n i m i , krzyżu­ j ą c dwie lub trzy razom. Na wesele choiną otaczano również drzwi i okna. Sztuczno kwiaty były najczęściej stosowane; do ozdoby obrazów. W y k o n y w a n o jo zwykle z papieru i ko­ lorowej, gufrowanej b i b u ł y . Gałązki, do k t ó r y c h przymoco­ wano b y ł y k w i a t y , wykonywane są z cienkich p a t y c z k ó w owijanych zieloną b i b u ł ą . Do gałązek przymocowuje się również zielono l i s t k i wykonane z bardziej sztywnego pa­ pieru. Najczęściej spotykanym rodzajem k w i a t ó w są róże, chryzantemy i rumian. B y w a j ą toż k w i a t y nie, m a j ą c e od­ p o w i e d n i k ó w w naturze. Część ram w y k o n y w a l i bardziej uzdolnieni rzeźbiarsko rzemieślnicy wiejscy, jak np. Wincenty Buras z Miechociua czy Jan Winiarz z Tuszowa Nar. R a m y dekoracyjne, wyko­ nywane przez rzemieślników wiejskich, zdobione były geo­ metrycznie nacięciami na obrzeżach, dodatkowymi listew­ k a m i , a czasem m o t y w a m i r o ś l i n n y m i wycinanymi w płasskiej desce. Zakupywane obecnie obrazy zaopatrzone są zazwyczaj w ramy pozłacano, k t ó r e należą do najbardziej pożądanych. K w i a t y przypina się, na ramach i obok nich pod obra­ zami w u k ł a d a c h półkolistych, dokoła obrazów, na n a r o ż a c h , ponad ramami i t p . (Tabl. I , ryc. 1 - 4 , 6—13, 15, Ki oraz i l . 5). Do oprawy obrazów należało zwykle ich oszklenie. Ceniono je sobie, ponieważ bez niego powierzchnia obrazu szybko się niszczyła i treść s t a w a ł a się nieczytelna, a p r ó b y zmywania b r u d u i zanieczyszczeń p o w o d o w a ł y zmoczenie papieru, jego pleśnienie i niszczenie nadruku. Wszystkie większe i bardziej cenione obrazy religijno ozdabiano często g a ł ą z k a m i choiny, sztucznymi k w i a t a m i , firankami i ł a ń c u c h a m i z bibuły i słomy, gwiazdkami oraz bukietami naklejonymi lub p r z y b i j a n y m i wokół obrazów do ściany. Firanki wykorzystywano do dekoracji obrazów wykonywane są z cienkiego białego papieru, a najczęściej z b i b u ł y różowej, żółtej lub jasnoniebieskiej. Sposoby uło­ żenia firanek są bardzo r ó ż n e : przykleja się je do górnej listwy г а ш у związując w s t ą ż k ą w połowie ich długości (rów­ nej zwykle wysokości obrazu — Siedlanka, Niwiska, L i p ­ nica), zasłania się n i m i całą ramę, i wtedy środkowo boki f i ­ r a n k i wycinane są w dekoracyjno ząbki (Worynia, Miętna, Tuszów, Wola Rusinowska — Tabl. I , r y c . l — 4 , 8, 17), przypina się f i r a n k i t y l k o w dolnej części ramy lub umiesz- Ш �cza k r ó t k i e firaneczki w części dolnej i górnej razem i t p . W punkcie! rozchodzenia się d w ó c h części firanek u góry, na n a r o ż n i k a c h ram i obrazów, przyczepia się często sztuczne k w i a t y . Firaneczki otaczające obrazy dokoła u k ł a d a n e lub wycinane są tak, że zasłaniając rogi obrazu, pozostawiają w ś r o d k u p r z e s t r z e ń r o m b o i d a l n ą (Lipnica), owal (Lipnica, J a ś l a n y , Brzoza K r ó l e w s k a , Tuszów Nar.), kwadrat albo p r o s t o k ą t (Tabl. I ) . Po bokach firanek b y w a ł y czasem przy­ klejone do ścian t a k ż e wycinane z papieru listki, kwiatki lub gwiazdki (Miechocin, Wola Kusinowska). Do wykona­ nia t y c h ozdób u ż y w a n o zazwyczaj papieru glansowanego. Dekorowanie obrazów łańcuchami z b i b u ł y , b i b u ł y i sło­ m y , lub zwijanymi w s t ą ż k a m i , polega na otaczaniu ram o b r a z k ó w t y m i ozdobami, zawioszaniu ich pod obrazkami w formie girland (Miętna, Miechocin, K o m o r ó w , Brzoza K r ó l . ) , upinaniu dekoracyjnie obok ram (Łętownią, Wola Zarczycka, Gwizdów) albo podwieszaniu ich festonowo pod kilkoma obrazkami łącznie (Tabl. I , ryo. 8, 9, 10). W ś r ó d obrazów religijnych najwięcej s t a r a ń poświęca się obrazom M a t k i Boskiej w miesiącach poświęconych Jej czci. Inne obrazy dekoruje się przed większymi świętami lub w okresie dorocznych p o r z ą d k ó w domowych. Dekoracja obrazów nic jest zjawiskiem powszechnym. Ogranicza się zazwyczaj do domów, w k t ó r y c h znajdują się dziewczęta, bo one; się najczęściej t y m zajmują. Z n a j d u j ą c e się w wyposażeniu w n ę t r z f i g u г к i stoją głównie w tzw. „ ś w i ę t y m k ą c i e " (Brzózka Król., Tuszów N a r . ) . Umieszczane na półeczkach, stoliczkach lub nocnych szafkach albo w j e d n y m z rogów izby czyli „ w i n k l u " (Brzoza K r ó l . ) , naprzeciw wejścia do niej. Poza t y m figurki stawia się niekiedy na półeczkach przybijanych obok okna ściany szczj'towej albo ponad n i m (Wola Zarczycka, Ł ę t o w n i ą , T r z ę s ó w k a ) . Tradycja wykorzystania do celów kultowo7 I I . (5. W n ę t r z e izby. W ł . Wawrzyniec Nowak. Dzikowiec, pow. Kolbuszowa dowocyjnych „świętego k ą t a " rozwinęła się u L a s k o w i a k ó w na p o c z ą t k u dwudziestolecia międzywojennego (Łętownią, Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, K o m o r ó w , T u s z ó w Nar.) i p r z e j ę t a została pod w p ł y w e m miejskim, a częściowo i koś­ cielnym. Do najczęściej spotykanych w izbach należą f i g u r k i M a t k i Boskiej, w y s t ę p u j ą c e czasem i po k i l k a razem. N a drugim miejscu jest św. A n t o n i Padewski, potem Anioł Stróż, rzadziej natomiast św. Józef, Św. Barbara czy Św. St. Kostka. Obok figurek religijnych stawia się często na szaf­ kach lub stolikach t a k ż e i figurki świeckie, zazwyczaj gipso­ we: bociany, łabędzie, psy, k o t y i t p . ( i l . 6), pochodzenia odpustowego, jarmacznego lub wykonywane we w ł a s n y m zakresie, np. z w a t y . P ó ł e c z k i jako podstawy figurek p r z y b i e r a j ą r ó ż n e formy dekoracyjne. Przytwierdzane w n a r o ż a c h , m a j ą zaw­ sze k s z t a ł t t r ó j k ą t a z w y c i ę t ą często półkoliście s t r o n ą zew­ n ę t r z n ą , a półeczki umieszczane w innych miejscach, m a j ą zwykle k s z t a ł t p r o s t o k ą t n y , półkolisty lub kwadratowy. Zmysł dekoracyjny wykonawcy w y r a ż a się w opracowaniu brzegowej l i n i i półki przy pomocy z ą b k o w a t y c h nacięć, łuczków, l i n i i falistej, r o w k ó w i t p . i w y k o n a n i u często sto­ sowanego tzw. p ł o t k a (Tabl. I I , ryc. 1—4). F i g u r k i a czasom obrazki stawiane na półeczkach ozda­ biane b y w a j ą sztucznymi lub ż y w y m i k w i a t a m i w zależności od pory roku. „Święte k ą t y " oświetla się niekiedy przy po­ mocy k a g a n k ó w n a p e ł n i a n y c h m a s ł e m lub olejem. W nie­ k t ó r y c h okolicach cło k a g a n k ó w u ż y w a n o do niedawna m a s ł a z pierwszego udoju po p o m y ś l n y m wycieleniu się kro­ wy, „z n a b o ż e ń s t w a i wdzięczności" ( K o m o r ó w , S a r n ó w , Ostrowy Tuszowskie). Podobnie j a k przedmioty o znaczeniu k u l t o w y m czy dewocyjnym, również dekoracje s t r o p ó w , w t y m i ciesielskie ozdoby tragarzy, m a j ą kilkudziesięcioletnią tra­ dycję, k t ó r e j p o c z ą t k i sięgają s c h y ł k u X I X w . W c h a ł u p a c h d y m n y c h tragarze nie b y ł y w zasadzie zdobione ( „ s t r o j o n e " ) . Największe nasilenie ich zdobienia przypada na ostatnie dziesiątki lat X I X w i t r w a mniej więcej do p o c z ą t k u okresu międzywojennego. W nowszych domach, wystarcza k r z y ż y k , zaznaczony dymem palącej się, poświęconej gromnicy, w y ­ konany bezpośrednio po przyniesieniu jej z kościoła (Tabl. I I I , rye. 1). Corocznego odświeżania k r z y ż a dokonuje z re­ g u ł y najstarszy członek rodziny. Ostatnio p r a k t y k a t a za­ nika, choć niedawno jeszcze nikomu nie przychodziło do głowy, by nie u s z a n o w a ć j e j , ,,bo b y ł a święta i j a k ś w i a t stara" (Anna Fila, K o m o r ó w ) . Wykonanie ozdób ciesielskich na środkowej belce stro­ powej należało zwykle do majstra ciesielskiego, k t ó r y naj­ pierw r y s o w a ł wzór, a n a s t ę p n i e wygładziwszy toporem lico belki i ściąwszy dla ozdoby jej k a n t y , również toporem w y ­ cinał same ozdoby. W dekoracji tragarzy m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a t y p ó w . Najprostszym rozwiązaniem jest centralnie umieszczony krzyż r ó w n o r a m i e n n y lub łaciński bez dodatkowych ele­ m e n t ó w (Tabl. I I I , ryc. 2—6). Bardziej zaawansowanym sposobem dekoracji jest umieszczenie k r z y ż a w kole z do­ daniem m i ę d z y jego ramionami drobnych zdobień gwiazd­ kowych lub p u n k t o w y c h , umieszczenie k r z y ż a w promie­ nistej rozecie, lub rozety w ś r o d k u k r z y ż a (Tabl. I I I , ryc. 7—10). Wzbogacenie kompozycji o d a t ę budowy domu, znak I H S , p o c z ą t k o w e litery imion Chrystusa i M a r i i , m a miejsce stosunkowo często. Rzadko w y s t ę p u j ą natomiast dodatkowe napisy na bokach belek, w y r a ż a j ą c e sentencje i błogosławieństwa pod adresem m i e s z k a ń c ó w i domu j a k np. „ B o ż e błogosław t e m u domowi i m i e s z k a ń c o m jego" (Miocliocin, Giedlarowa, Zarównie k . Padwi), „Strzeż nas B o ż e od wszelkiego z ł e g o " (Brzoza Król.), „ B o ż e opiekuj się t y m domem i błogosław d o m o w n i k ó w jego" (Łętownią), 135 �T a b l . I . Dekoracja obrazów, Ryc. 1, 2, 4 — Brzoza K r ó l e w ­ ska, 3 — Tuszów Narodowy. 5 — Ł ę t o w n i ą (przys. Babia­ rze), 7 — Grochowe, 8 — Os­ t r o w y Tuszowskie, 9 — Ł ę t o w ­ nią (przys. Majdan), 10 — С т о ­ к е , 11 — Z b y d n i ó w , 12 — Mok r z y s z ó w , 13 — Miechocin, 14 — Ł ę t o w n i ą , 15 — Wola Zarczycka, 16 — Giedlarowa, 17 — Rodzaje wycinanych pa­ pierowych firaneczek (a, b — Ł ę t o w n i ą , c, h — Wola Zar­ czycka, d — Tuszów Narodo­ wy, e — Padew, f — D ą b r o ­ wica Małopolska, g — Ostrowy Tuszowskie. • 12 i 15 Ib v- ^TN^'-IN *i-T^4*? ,^svv^4 „ W imię Chrystusa i M a r i i " (Wólka J a d ź w i e d z k a ) , „Niech Jezus ma nas w swojej opiece" (Wola Zarczycka), „ N i e c h będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Sarnów) i t p . (Tabl. I I I , ryc. 11—18). Rzadko t e ż wprowadzano na bokach belek ele­ menty dekoracyjne podobne do tych, jakie umieszczano na licu (Tabl. I I I , r y c . 19, 20). W n i e k t ó r y c h wsiach, j a k np. w W o l i Zarczyckiej, Sarzynie, spotyka się je czasem w do­ mach z k o ń c a X I X i pocz. X X w . , lecz nie s ą t o j u ż deko­ racje na tragarzu, ale środkowej normalnej (jednej z trzech) belce, k t ó r a przejęła część „ g o d n o ś c i " dawnego „ s i e s t r z a n u " . Do ozdób przytwierdzanych do powały n a l e ż ą wspo­ mniane j u ż p a j ą k i i ś w i a t y . Ze względu na formę wyróżnić m o ż n a k i l k a t y p ó w pa­ j ą k ó w : kuliste, krystaliczne, żyrandolowe, skrzynkowe, w formie gwiazdy oraz promieniste. D o najstarszych należą p a j ą k i kuliste, k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y j u ż w k o ń c u X I X w . P o d s t a w ą konstrukcji tej ozdoby jest g a ł k a gliny ( K o m o r ó w , Ocieka, K a m i o ń , Trzciana, P r z e d b ó r z ) , ciasta (Widełka, Tuszów, M i ę t n a , Gwizdów), urobionego na twardo miękiszu chlebowego (Miechocin, K r z ą t k a , Tuszów) albo rzadziej burak, brukiew l u b ziem­ niak (Przedbórz, Jadachy, Wilcza Wola, Stale, Niwiska, Grębów). W gałkę wbijano promieniście odcinki twardej 136 T żytniej słomy z pozostawieniem na k o ń c u p r z y c i ę t y c h kłusek, czyli tzw. „ t r y s t e k " (Gwizdów). Poza słomą posługiwano się czasem dłuższymi gęsimi p i ó r a m i ( P r z e d b ó r z ; i l . 7). Przed wetknięciem „ t r y s t e k " w gałkę nawlekano na nie odcinki kolorowej bibuły, wycięte w gwiazdki l u b k w i a t k i (Tabl. I V , ryc. 1, 2). P a j ą k i kuliste nazywano niekiedy j e ż a m i (Niwis­ ka), ale najpowszechniej nosiły one n a z w ę „ p a j ą k " — bez przymiotnikowego określenia jego formy. Obecnie wycho­ d z ą one j u ż zdecydowanie z użycia. P o d s t a w ą konstrukcji p a j ą k ó w krystalicznych jest kwadrat wykonany z odcinków twardej żytniej słomy (na­ wleczonych na n i t k i ) , na k t ó r y m buduje się dwustronne ostrosłupy. N a n a r o ż a c h i u dołu zawiesza się analogiczne mniejsze formy, a potem jeszcze mniejsze. Ścianki ostro­ słupów wypełnia się gęsto słomą lub pozostawia wolne (Tabl. I V , ryc. 10, 11). P a j ą k i krystaliczne rozpowszechnione b y ł y najbardziej w okresie p o m i ę d z y I i I I w o j n ą ś w i a t o w ą i s p o t k a ć je m o ż n a b y ł o na całym omawianym t u obszarze. Obecnie wykony­ wane są bardzo rzadko. Zbliżonym do formy p a j ą k a krystalicznego jest p a j ą k z k a w a ł k ó w trzemy bagiennej i kolorowych b i b u ł e k (Ba­ r a n ó w ) . Odcinki trzciny, wiąże się w d w u - p i r a m i d ę o pod- �Tabl. I I . F o r m y poleczek pod figurki. Ryc. 1 — Zasadnicze formy konstrukcji półeczek. 2 — Rodzaje dekoracyjnych p ł o t k ó w na obrzeżach półeczek, (a, b, c, d, e — drewniano płotki listwowe, f, g • — płotki w i k l i ­ nowe), 3 — Półki przybijano do ścian (a - - K o m o r ó w , b — Trzesówka, с — Koniorów, d — W i d e ł k u , o — Gwizdów, f — Giedlarowa, g — Grębów, h •— J a ś ł a n y , i — Sarnów, Wól­ ka Grodziska, Kolbuszowa Dol­ na, Spie, 4 Półki n a r o ż n e z p o d p ó r k a m i — j a k na rys. la) a -— Padew, b Ostrowy T u szowskie, с - - Brzoza Królew­ ska, d -— Tuszów Narodowy, e — Wola Zarczyoka, f •— Łę­ townią, K o n i o r ó w , Wola Husinowska, g — Mieehooin, Mokrzyszów, Cygany, h — Brzoza, Królewska. Ł ж Iftttitltfft 1111, 1ллллллл1 stawie i boku wys. ok. 25 om. D r u g ą t a k ą s a m ą formę przy­ wiązuje się potem do dolnego wierzchołka wykonanej po­ przednio dwu-piramidy. W przestrzeni, p o m i ę d z y t y m i ośmiośoiennymi formami, wiesza się znów cztery nieco mniejsze ostrosłupy. Do wszystkich ś r o d k o w y c h i dolnych n a r o ż y przywiązuje się wreszcie takie same mniejszo formy. Przystrój tego p a j ą k a s k ł a d a się z puszystych k w i a t ó w , wy­ konanych ze strzępionej b i b u ł y oraz zwisających ze środko­ wych n a r o ż y festonów, s k ł a d a j ą c y c h się z szeregu krzyżu­ j ą c y c h się m o t y l k ó w z papieru składanego w h a r m o n i j k ę . Takie same festony biegną od ś r o d k o w y c h n a r o ż y dużego, górnego o ś m i o ś c i a u u (il. 8). Najbardziej r ó ż n o r o d n e w swych k s z t a ł t a c h są p a j ą k i ż y r a n d o l o w e . Mają one formy s t o ż k o w a t e , k r z y ż a k o w e , ba­ niaste, dzwonowate, skrzynkowe i inne (Tabl. I V , ryo. 3—9; Tabl. V, ryc. 1—5). F o r m y stożkowe zbudowane są zwykle na konstrukcji z d r u t u , czasem z w i k l i n y . Jedna, dwie lub t r z y obręcze o różnej średnicy, ułożone w pewnym oddaleniu od siebie jedna nad d r u g ą , wiąże się na bokach r ó w n y m i odcinkami drutu lub p a t y k ó w . Najmniejsza obręcz znajduje się u góry, największa u dołu. Przy użyciu jednej obręczy, formę s t o ż k a t w o r z ą d r u t y , n i t k i lub p a t y k i z w i ą z a n e u g ó r y w j e d n y m 8 punkcie i owijane paskami strzępionego p ł ó t n a lub b i b u ł y (Trzciana, Tuszów, P a d ó w , K o m o r ó w , Z b y d n i ó w , Ł ę t o w n i ą -— T a l i i . V , rye. 1, 3). Obręcz dolną ozdabia się frędzelkami z b i b u ł y lub p ł ó t n a , szklanymi b a ń k a m i lub festonowo pod­ wieszonym ł a ń c u c h e m ze s ł o m y i b i b u ł y albo z dwukolorowych s k r ę c o n y c h p a s k ó w b i b u ł y . Omawiano formy p a j ą k ó w znane są na całymi obszarze wideł Wisły i Sanu i w y s t ę p o w a ł y najczęściej w okresie po­ między I а I I w o j n ą ś w i a t o w ą K r z y ż a k o w e formy p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h w y s t ę p u j ą rzadko. P o d s t a w ą ich konstrukcji jest ułożony poziomo drewniany k r z y ż a k r ó w n o r a m i e n n y , u końców którego znaj­ d u j ą się świeczki. K r z y ż a k zawiesza się w ś r o d k u skrzyżo­ wania ramion. Przestrzenie p o m i ę d z y ramionami wypełniano b y w a j ą koliścic prowadzonymi od środka, prostymi lub zwi­ j a n y m i paskami b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y (Tabl. I V , ryc. 5). P e w n ą o d m i a n ą p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h są formy tarozowate, w k t ó r y c h zamiast k r z y ż a k a znajduje się kolista tarcza, wykonana zwykle z nasyconego tłuszczem papieru, otoczona okolem z d r u t u (Przedbórz, Ocieka — Tabl. I V , ryo. 4). W odmianie p a j ą k ó w baniastych i dzwonowatych, po" 137 �Tabl. I I I Ozdoby tragarzy. 1 — występuje często w c a ł y m terenie, 2 — Ł ę t o w n i ą , Wola Zarczycka, Grochowe, Mie­ chocin, Tuszów Nar., 3 - T u s z ó w Nar., Brzoza Królewska, Z b y t n i ó w , Ł ę t o w n i ą , 4 — S a r n ó w , Padew, Wola R a n i ż o w s k a , 5 — K o m o r ó w , 6 — K o m o r ó w , Spie, 7 — Kopcie (i bardzo podobny w Baranowie), 8 — Giedlarowa, 9 — Ćmolas, 10 ••— Pa­ dew, 1 1 - - T u s z ó w Nar., 12 — Miechocin, 13 - - Ostrowy Tuszowskie, 14 — W ó l k a Grodziska, 15 — Gwizdów, 16 — K o ­ m o r ó w , 17 — Giedlarowa, 18 — Mokrzyszów, 19, 20 — Wola Zarczycka. 138 T �dobnie jak w s t o ż k o w y c h , podstawowym m a t e r i a ł e m kon­ strukcyjnym jest d r u t . W formach baniastych k a w a ł k i d r u t u jirzywiązujo się np. do obręczy, przy czym obręcz znajduje się w miejscu największego odchylenia d r u t u od pionu. K o ń c e d r u t u schodzą się w jeden p u n k t na biegunach, tworząc w przekroju elipsę (Tabl. I V . ryo.7, !)). P a j ą k i dzwonowato m a j ą znów d r u t y wygięte w formę esownic lub ł u k o w a t ą . Średnica t y c h p a j ą k ó w w dolnym ob­ wodzie; wynosi 30 -50 cni (Tabl. I V , ryc. 12, T ą b l . V, ryc. 2, 4, 9 -~ Ł ę t o w n i ą , Gwizdów, W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . Wola Zar­ czycka, Brzoza K r ó l . ) . Zdobienie omawianych form pająków jest podobne jak w p a j ą k a c h kulistych. Do tego celu wykorzystuje się łańcu­ chy z b i b u ł y , paski strzępionego p ł ó t n a i papieru, szklano b a ń k i a t a k ż e owoce. Przestrzenie p o m i ę d z y d r u t a m i pionowymi wypełniane są zwykle n i t k a m i z nawleczonym na nie grochom, m o t y l ­ k a m i ł u b gwiazdkami z b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y . W p a j ą k a c h o formach dzwonowatych przytwierdza się ponadto często u dołu od 4 do 12 u c h w y t ó w na świeczki, wykonanych z d r u t u , a jeden uchwyt znajduje się często również w ś r o d k u p a j ą k a . Pająki ż y r a n d o l o w e kolisto budowane są z obręczy prze­ t a k ó w (Sindlanka) lub kółek wycinanych z deski. N a otoku oklejonym kolorowym papierem umieszcza się świeczki i zdo­ bi się go k r ó t k i m i , u k ł a d a n y m i gęsto, równolegle do krawędzi odcinkami słomek, z a k o ń c z o n y c h gwiazdkami z b i b u ł y . D o ­ datkowo wiesza się czasem łańcuch, u ż y w a frędzli, baniek itp. (Tabl. I V , rye. 3). Pająki ż y r a n d o l o w e skrzynkowe m a j ą szkielet w formie skrzynki wykonany z drewnianych p a t y k ó w lub d r u t u , o p r o s t o k ą t n y c h bokach i kwadratowej podstawie (Tabl. I V , ryc. 6). B o k i p a j ą k a wypełniane są dość gęsto n i t k a m i z na­ wleczonym na nie grochem „ s i a r k o w y m " ( K o m o r ó w ) , u k ł a d a n y m na przemian z gwiazdkami lub harmonijkami z kolorowej b i b u ł y (Niwiska, K a m i e ń , Werynia, Krawce, P r z e d b ó r z , Jadachy, W i d e ł k a , Tuszów, Sarnów). Szkielet owinięty jest w s t ę g a m i b i b u ł y lub strzępionego p ł ó t n a , k t ó r e b y w a ł y zawieszano również i na bokach szkieletu, zamiast nitek z grochem. Czasom u ż y w a się toż łańcuchów ze słomy lub b i b u ł y , owijając n i m i d o k o ł a szkielet. P a j ą k i w kształcie gwiazdy należą do form rzadkich (Brzoza K r ó l . , Sarzyna, Giedlarowa) i n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do gwiazd kolędniczych. W y k o n y w a n e s ą one z drewnianej obręczy, do k t ó r e j przytwierdza się na z e w n ą t r z p a t y k i , t w o r z ą c e promienie gwiazd}', a n a s t ę p n i e okloja się jo b i ­ b u ł k ą , kolorowym papierem lub s r e b r n ą albo złotą folią. Koliste płaszczyzny obręczy okleja się niekiedy cienkim pa­ pierem, stawiając w niob, po zawieszeniu p a j ą k a , świeczkę (Tabl. V , ryc. 6). P a j ą k i promieniste nie są typowe dla t e r e n ó w lasowickich. P o j a w i ł y się t u one dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Są to ozdoby upinane na powale w t a k i sposób, że t w o r z ą duże gwiazdy. Ł a ń c u c h y z nawleczonych na n i t k i na prze­ mian odcinków słomy, harmonijek i gwiazdek z b i b u ł y lub wstęg samej bibuły zawiesza się na w b i t y m w ś r o d k o w ą belkę gwoździu a przeciwległe końce nitek rozłożone w jednako­ wych o d s t ę p a c h k ą t o w y c h przyczepia się wzdłuż s t y k ó w płaszczyzny s t r o p ó w ze ś c i a n a m i . Ś r o d e k p a j ą k a zajmuje zwykle efektowny bukiet sztucznych k w i a t ó w , a końce pro­ mieni zdobią pęki z b i b u ł y gufrowanej, b a ń k i lub gałązki choiny (Tabl. V , ryc. 8a—e oraz ił. 9). Pająki w y k o n u j ą zazwyczaj m ł o d e dziewczęta w okresie Bożego Narodzenia i Wielkanocy, a czasem i odpustu pa­ rafialnego (Siedlanka). W n i e k t ó r y c h okolicach, traktowane one były do niedawna jako zastępcze formy choinek (Ko­ morów, Ł ę t o w n i ą , W o l a Zarczycka, Giedlarowa, Brzoza Król.). W opinii i n f o r m a t o r ó w , choinki n a d a w a ł y się t y l k o t a m , „gdzie b y ł statny d o m " (Gwizdów), t z n . głównie w mieście ( K o m o r ó w ) . Choć zwyczaj u r z ą d z a n i a choinek ma j u ż u L a s o w i a k ó w kilkudziesięcioletnią t r a d y c j ę , nie spotyka się ich w n i e k t ó r y c h domach wsi leżących w centrum puszczy. Mniejsze formy p a j ą k ó w zawieszano na ś r o d k u izby, wyższe natomiast w rogu, najczęściej przed k ą t o m z figurką, a czasem rzędem na jednej belce w środku p o w a ł y , przed oknem lub przy ścianie ( K o m o r ó w , K r z ą t k a ) , co m i a ł o „ b a r d z o ładnie w y g l ą d a ć , gdy ruszały się na p o w i e t r z u " ( K o m o r ó w ; Tabl. V, ryc. 8). Należy t u podkreślić fakt, że pająki o znanych Lasowiakom formach, poza funkcją czysto zdobniczą m i a ł y rów­ nież treść wierzeniową, k t ó r e j analiza, tak Cenna dla w y j a ś ­ nienia genezy zjawiska, i dociekania, pierwotnego znaczenia magicznego lub wierzeniowego, w y m a g a ł a b y specjalnych badaii, w y k r a c z a j ą c y c h poza, teren Polski. Nieco innym zagadnieniem są ś w i a t y wykonywano z o p ł a t k ó w . Zdobi się n i m i nie t y l k o powalę, ale również i drzewko wigilijne. Zasadnicza ich konstrukcja polega na zlepieniu za, p o m o c ą zwilżenia brzegów połówek k r ą ż k ó w lub odcinków o p ł a t k a w ten sposób, że w zależności od k s z t a ł t u poszczególnych e l e m e n t ó w powstaje forma k u l i , owalu lub — rzadko - zbliżona do walca. Poza b i a ł y m kolorem opłat­ ka, dla wzbogacenia efektów, używa, się również koloru żół­ tego, zielonego i czerwonego. W ś w i a t a c h owalnych o w y ­ dłużonej formie p o m i ę d z y cztery ć w i a r t k i sklejonego na k r z y ż o p ł a t k a wkleja się mniejszo odcinki, wzbogacające formę (Tuszów, Padew, Chorzelów -— Tabl. V , ryc. 7a—g). Ś w i a t y z o p ł a t k ó w są u L a s o w i a k ó w ozdobą p o w s z e c h n ą . Wykonane z obrzędowego chleba' zawieszano są w central­ n y m miejscu izby u belki ś r o d k o w e j , czyli nad miejscem, w k t ó r y m spożywa się wilię, z w a n ą „ p o ś n i k i e m " . Samo uży­ cie o p ł a t k ó w w obrzędowości Bożego Narodzenia sięga, j a k się wydaje, co najmniej k o ń c a 1. p o l . X I X w. P r z y j ę ł y się ono najpierw w miastach i dworach, a potem dopiero prze­ d o s t a ł y się na w i e ś . W przeciwieństwie do p a j ą k ó w , m a j ą ś w i a t y charakter w dużej mierze religijny. 10 Użycie światów, podobnie jak i p a j ą k ó w , jako ozdób w n ę t r z dziś szybko zanika. Wykonuje się jo i zawiesza w nie­ k t ó r y c h t y l k o domach, „jeśli dziewczynom przyjdzie na to ochota" (Spie). Ozdoby te u w a ż a n o są na ogół za przostarzałc, k t ó r e „ w nowych domach i u ludzi światlejszych n i majo r a o y j " (Grochowie I I ) . Starsi a często i młodzi infor­ matorzy jednak u t r z y m u j ą , że zwłaszcza p a j ą k i , b y ł y cza­ sem „ b a r d z o ł a d n e " , kolorowe, ale „gdy jest w domu bogato ustrojona choinka, oświetlona świeczkami to też bardzo ładnie przyozdabia" (Ostrowy Tuszowskie). Zanik omawianych ozdób, j a k wynika z informacji, wiąże się głównie z rozpowszechnieniem choinek i z dążnoś­ cią do unowocześnienia w n ę t r z z w i ą z a n ą z w p ł y w a m i zew­ n ę t r z n y m i . „ T c r o s inne easy i inne p r z y k ł a d y i d ą zc świata, k t o by ta na łośmiesynio robił to co d o w n i " (Franciszek Zygmunt, Brzoza Król.). N i e k t ó r o formy pająków m a j ą bardzo ograniczone, poryferyczno zasięgi. P a j ą k ó w dzwonowatych a częściowo i skrzynkowych brak, nie spotkano ich w czasie b a d a ń w płd.wschodniej i północnej części wideł Wisły i Sanu. Najszerszy zasięg m a j ą p a j ą k i kuliste (promieniste) w y s t ę p u j ą c e na całym obszarze, świadcząc o odległej t r a d y c j i . P o n i e w a ż zdobienie sufitów p a j ą k a m i w pn. części obszaru jest póź­ niejszo niż na p o z o s t a ł y m terenie, wydaje się, żc Lasowiacy przyjęli jo od sąsiadów z p o ł u d n i a i zachodu. P a j ą k i i ś w i a t y m a j ą na terenie Europy i poza n i ą olbrzymi zasięg i wiążą się z n i m i bogate treści wierzeniowe oraz obrzędowe, to też stosunkowo późne pojawienie się ich u L a s o w i a k ó w świadczy o zapóźnieniu k u l t u r o w y m tej grupy etnicznej. I n n ą formą ozdoby izb u L a s o w i a k ó w są w у с i n a nk i , п а к 1 e j a n к i i t a p e t y . Wycinanka papierowa jako element dekoracji izby wiejskiej pojawia się w Polsce 239 �# 4 i 5 Ш d 6 Tabl. I V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — W o l a Zarczycka, 2 — Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, 3 — Grochowe, H u t a Komorowska, 4 — Biedaczów, 5 — Łowisko, Gwizdów, Giedlarowa, 6 — Tuszów Narodowy, 7 — Kodzaje ś w i a t ó w : a — Wola Zarczycka, b — Ł ę t o w n i ą , c, f, g — Tuszów Narodowy, d — K o m o r ó w , e — Padew, 8 — Schemat u k ł a d ó w p a j ą k ó w i światów na sufi­ tach i z b : — ś w i a t y , . — p a j ą k i , - - - — p a j ą k i promieniste. 140 �U. 7. P a j ą k z gęsich piór. W y k . Maria Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. I I . 8. P a j ą k z trzciny. B a r a n ó w , pow. Tarnobrzeg. mniej więcej od połowy ub. w i e k u " . Zwyczaj dekorowania ścian ozdobami z kolorowego papieru, w t y m wycinankami, rozwinął się w r ó ż n y c h regionach Polski m . i n . w związku z pojawieniem się w kramach barwnych p a p i e r ó w fabrycz­ n y c h ' . K i e d y pojawia się on u L a s o w i a k ó w — trudno obe­ cnie dociec. W zbiorach Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie znajduje się bogata kolekcja wycinanek z pow. mie­ leckiego, zgromadzona w 1912 r. L u d o w o ś ć ich jest jednak w ą t p l i w a . Józef Grabowski pisze o t y m zbiorze, że „ J a k k o l ­ wiek pochodzi z r ó ż n y c h wsi jest jednak zbyt bogaty w od­ miany, a nadto jednolity w stylu, by b y ł tworom natural­ n y m . Można p r z y p u s z c z a ć , że s t w o r z y ł a go j a k a ś akcja szkolna..." . Zbiór zawiera wycinanki kwadratowe, koliste, wicloboczne, wstęgi, drzewka, liście i t p . W y p e ł n i a n e są one często elementami a ż u r o w y m i , k o ł a m i , łuczkami, list­ kami komponowanymi ośrodkowo, pasowo lub w powta­ rzających się identycznych raportach, względnie w nie­ spotykanym gdzie indziej „trójliściu", Wycinanki z okolic Mielca trudno zaliczyć jednak do elementów dekoracji w n ę t r z , ponieważ brak na to odpowiedniego m a t e r i a ł u do­ wodowego. 2 13 Inne p r z y k ł a d y wycinanek p r z e d s t a w i a j ą się ilościowo i jakościowo skromnie. P o c z ą t k a m i swoimi sięgają k i l k u lat przed I w o j n ą światową. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m sto­ sowano je w n i e k t ó r y c h okolicach do ozdoby izb stosunkowo często (Jadachy, P r z e d b ó r z , Wilcza Wola, W i d e ł k a , Niwiska, K a m i e ń , Ł ę t o w n i ą , Broń). Obecnie u t r z y m a ł y się jeszcze w k i l k u wsiach w okolicach Tarnobrzegu, a poza t y m w Siodlance i Ł ę t o w n i . Również sporadycznie w y s t ę p u j ą w oko­ licach Leżajska i Miolca. J u ż poza obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , dekoracje wycinankowe stosuje się w nie­ k t ó r y c h wsiach i w kierunku p o ł u d n i o w y m (Przecław, Łączki Kucharskie, W y ł ó w , Podole, Korzeniów), gdzie poza b i a ł y m papierem i b i b u ł ą (jak np. w okolicach Mielca) u ż y w a n o również jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą papieru glansowanego . 14 Wycinanka, j a k wiadomo, powstaje w sposób prosty. Z bibuły, cienkiego papieru białego lub kolorowego wycina się n o ż y c a m i wzory „ w y m y ś l o n e " uprzednio lub „ z m y ś l o n e " (Łętownią) podczas wykonywania. Porma najprostsza po­ wstaje przez złożenie papieru na dwoje, czworo lub ośmioro. W z ó r zbudowany jest na jednej osi symetrii lub wielu takich osiach, gdy powstaje (np. wycinanka promienista, środkowa, w formie koła, gwiazdy lub kwadratu). Brzegi wycinanek b y w a j ą niekiedy zdobione z ą b k a m i , ł u c z k a m i i t p . T y p jednoosiowy tak charakterystyczny np. dla „ l e l u i " kur­ piowskiej jest na omawianym t u terenie rzadko wykonywany (Łętownią, Niwiska). Do najczęstszych należą kompozycje ośrodkowe o kształcie kwadratu (Siedlanka, K a m i e ń , Gro­ chowe, Padew), gwiazdy lub koła (Niwiska, Jadachy, Łę­ t o w n i ą ) . R ó w n i e często w y s t ę p u j ą formy pasowe m a j ą c e zastosowanie przy dekoracji półek na naczynia, obrazów, okien i t p . Zdecydowana większość wycinanek na omawianym obszarze, ma ażur geometryczny: linie proste, ł a m a n e , łuki, linie faliste, t r ó j k ą t y , koła, romby. W y s t ę p u j ą one w zespo­ łach szeregowych koliście, ł u k o w a t o lub zygzakiem, r y t m i ­ cznie. Mało jest wycinanek tematycznych, przedstawiają­ cych p t a k i , p o s t a ć l u d z k ą czy rośliny. Zastosowanie wycinanek do dekoracji w n ę t r z jest różne. Formy pasowe w y s t ę p u j ą na brzegach półek na naczynia, jako dekoracja obrazów i firanek w oknach. Do ozdoby półek wykorzystuje się pasy równej szerokości, k ł a d ą c je na pół­ kach lub przyklejając na brzegach, przy czym widoczna pozostaje część a ż u r o w a . Sposób ozdoby firaneczkami obra­ zów omówiony został już w y ż e j . Wycinane firanki okienne zasłaniają szerokim pasom t y l k o g ó r n ą część okien lub skła­ d a j ą się z d w ó c h części rozdzielonych na dwie strony w środ­ k u , wzdłuż b o k ó w okna. W pierwszym przypadku brzegi firanek b y ł y zwykle wycinane w szerokie zęby z a ż u r o w y m ornamentom geometrycznym, w drugim — ząbki b y ł y drob­ niejsze i biegły na krawędziach od strony ś r o d k a . W e w n ę trzno linie brzegowe firanek okiennych, podobnie j a k i zdo­ biących obrazy, b y ł y najczęściej p o d k r e ś l a n e kolorowym szlaczkiem w postaci nacięć, z ą b k ó w , łuczków i t p . F i r a n k i papierowe pojawiły się na omawianym terenie t u ż przed 141 �Tabl. V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — Spio (wg i n f ) . 2 — Giedlarowa, 3 — Biedaczów, 4 — P r z e d b ó r z , Ocieka, 5 — Trzciana k/Mielca, Czajkowa, 6 — K o m o r ó w , Wola R a n i ż o w s k a , 7 — Brzoza K r ó l e w s k a , Ł ę t o w n i ą , 8 — Trzciana, Ostrowy Tuszow­ skie, Tuszyna, K o m o r ó w , 0 — Giedlarowa, 10 — W ó l k a Grodziska, 11 — B a r a n ó w , D ę b a , G r a b ó w , 12 — Niwiska, Siedlanka, K o m o r ó w . 142 �I w o j n ą ś w i a t o w ą mniej więcej w t y m samym czasie, kiedy i wycinanki ośrodkowe, a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł y dość szeroko rozpowszechnione (np. Worynia, Tuszów, Wola Rusinowska, Brzoza Król., Miechocin, Jadachy. Padew, Przedbórz, Giedlarowa). Z a s t ę p o w a n e były jednak już wów­ czas dość często, zwłaszcza w domach zamożniejszych, przez firanki płócienne, kupowane w miastach lub p r z y s y ł a n e przez krewnych z zagranicy. Dziś spotyka się je bardzo rzad­ ko. Najbardziej modne stają się obecnie wzorzysto firanki j e d n o p ł a t o w e , zasłaniające całe okno i sięgające do podłogi. Naklejanie wycinanek na ściany było w okresie b a d a ń praktykowano sporadycznie i dotyczyło głównie wycinanek z kolorowego papieru glansowanego. Wycinanki białe z pa­ pieru i b i b u ł y kładziono niekiedy na stołach, szafkach noc­ nych, półeczkach z figurkami (święte k ą t y ) oraz bardzo rzad­ ko na oknach, jako p o d k ł a d k i pod naczynia z k w i a t a m i . W y ­ cinanki naklejane na ścianach mają różne u k ł a d y . N p . w Jadachach zielone i czerwone gwiazdki i kwiatki trzema rzędami obiegały ściany dookoła, w Przedborzu w kilku rzędach na­ lepiano je też kolo okien, natomiast, w Widelce „gdzie p a s o w a ł o " . Do najczęściej stosowanych należą jednopasowe u k ł a d y zdobin biegnące w górnej części ścian izby. Bardziej uzdolniono wykonawczynie (przy użyciu m o t y w ó w roślin­ nych i zwierzęcych) k o m p o n u j ą niekiedy grupy p t a k ó w wśród gałązek i liści, bukiety kwiatów itp. W bardziej urozmaiconych kompozycjach u ż y w a się często elementów wycinanycli z tapet: „ w y s t a r c z y wyciąć gotowi;, bardzo piękne wzory i nakleić je na ścianie;, а cała praca s k o ń c z o n a i izba pięknie; w y g l ą d a " (Janina Bujak, Ł ę t o w n i ą ) . Czasem wycina się t e ż gotowe m o t y w y z książek i czasopism, albo po wycięciu z białego papieru podbarwia się je farbami wod­ n y m i (np. w okolicach Mielca, Ł ę t o w n i , Mokrzyszowa). W ś r ó d wycinanek naklejanych na ściany, najczęściej w y s t ę p u j ą m o t y w y geometryczno (gwiazdki pełne i ażurowe, pojedynczo k ó ł k a w u k ł a d z i e koncentrycznym, rozetki itp.), m o t y w y roślinne (stylizowane k w i a t k i , owoce, gałązki) oraz zoomorficzne (jak ptaki, zajączki). P o s t a ć ludzka pojawia się rzadko. Z p a p i e r o w ą dekoracją ścian wiążą się też tapety. Kupowano je dość często od lat trzydziestych w arkuszach, e> d l . 1,5 m . Drukowane b y ł y we wzory roślinne lub geo­ metryczne, a zawieszano je nad łóżkami oraz stosowane; jake; tło dla półek na naczynia, wieszaków i ław, przybi­ jano pod oknami, a niekiedy nawet nakrywano n i m i stoły przy uroczystych okazjach. Dziś są eme u ż y w a n e jeszcze dość często. Z takich właśnie tapet, gdy są j u ż stare; i znisz­ czono, wycina się cieskawsze wzory i u ż y w a jako naklejanek. Poza malaturami w y k o n y w a n y m i bezpośrednio na ścia­ nach (np. malowanie patronowe w Jaelachach), już. w okresie mięelzywojennym w y s t ę p o w a ł y u Lasowiaków malowanena papierze lub płótnie „ d y w a n y " z motywami roślin­ n y m i , zwierzęcymi i postaciami ludzkimi. Malowane dywany w y s t ę p o w a ł y poza t y m szerzej w Rzoszowskiom i na innych terenach Małopolski. Obecnie zasięg ten się poszerza'5. Wykonywano po wsiach malatury na płótnie lub papierze znajdują szereg odpowiedników tematycznych w domach mieszczańskich, w postaci d y w a n ó w , kilimów i makat wieszanych t a m powszechniej w X I X w. Przyjęcie takiego sposobu dekoracji w n ę t r z przez wieś jest n a ś l a d o w n i c t w e m . Niemniej jednak oryginalna i twórcza interpretacja zapo­ życzonych wzorów nadaje i m cechy twórczości ludowej, rozwijającej się już samodzielnie , na nowym i odmiennym gruncie. T u i t a m pojawiają się wykonawcy, głównie „ m a l a r k i " , k t ó r e d e c y d u j ą się na p r ó b ę w ł a s n y c h sił. Chcąc swoje mie­ szkania u p o d o b n i ć do miejskich, a nie posiadając środków, by chęci te spełnić i n n ą drogą, p o d e j m u j ą wykonywanie makat. Efekty zależne są od zdolności i doświadczenia. Spełniają jednak twórcze t ę s k n o t y w y k o n a w c ó w i dają na ogół zadowolenie t y m , k t ó r z y z t ą twórczością o b c u j ą — 1 I I . 9. Pająk z grochu. Smardzewice, pow. Opoczno. jej u ż y t k o w n i k o m , co trafnie określa Franciszek B u j a k : „pięknie wymalowany k i l i m czy makata raduje człowieka, jak się popatrzy na te ptoski nael wodą, na ten las i piękno kolory, ... j a k jest elnżo obrazów, to jest p i ę k n i e " . Początki malowania „ d y w a n ó w " na papierze sięgają w widłach Wisły i Sanu okresu I wojny światowej (Ma­ chów, W i d e ł k a , Dzikowiec, Górno, Bukowiec, P r z e d b ó r z , Siedlanka, Cme>las)' . Użycie p ł ó t n a lnianego i techniki olejnej występuje głównie po I I wojnie ś w i a t o w e j . Jedno­ cześnie już od końca dwudziestolecia międzywojennego na­ bywano makaty malowane na płótnie farbami olejnymi oraz drukowane na papierowym płótnie siennikowym. Miejscem ich nabycia b y ł y j a r m a r k i i odpusty (il. 10). Wykonawczynie wiejskie, p r o d u k u j ą c e malowanki, n a ś l a d o w a ł y wzory zakupywane, szukały t e m a t ó w w czaso­ pismach (np. „ P r z y j a c i ó ł k a " ) , książkach (np. elementarze), na w i d o k ó w k a c h i na kartach świątecznych a nawet ko­ rzystano (jak Maria Saj) z wzorów otrzymanych od krew­ nych z USA (makaty z jeleniem, i l . 11). Do „ m a l o w a n i a " na papierze u ż y w a n o również kredek. Spośród malarek działających po I I wojnie ś w i a t o w e j , a p r a c u j ą c y c h dla. siebie, uzyskano wiadomości o M a r i i Saj z Przedborza, zamieszkałej poprzednio w Ł ą c z k a c h K u ­ charskich (pow. Ropczyce) malującej na papierze p a k o w y m i na płótnie, Anieli Białek -•- również z Przedborza, u ż y w a ­ jącej t y l k o papieru, Janinie Bujak z Ł ę t o w n i , m a l u j ą c e j zarówno na papierze j a k i na płótnie ( i l . 12), Annie Tęczównej oraz M a r i i Kozłowej z Machowa ( i l . 13, 14), W ł a d y s ł a w i e Sarama z Przedborza ( i l . 16) i Czesławie Rusin z G ó r n a ' ' ' (il. 15). 6 143 �Ił. 10. M a k a t k i na j a r m a r k u w Kolbuszowej Treścią malatur są przede wszystkim sceny pejzażowe. Uderza brak scen typowo wiejskich, co świadczy o przy­ tłaczających w p ł y w a c h z e w n ę t r z n y c h na treść p r z e d s t a w i e ń , małej oryginalności oraz braku inicjatywy w podejmowaniu t e m a t ó w w ł a s n y c h . Na tle pejzażu w y s t ę p u j ą bociany, dzikie kaczki, gęsi nad wodą, sceny myśliwskie, jelenie, sarny, myśliwi, psy i t p . N a dalszym planie znajdują się niekiedy fragmenty architektury kościelnej i miejskiej, z a b u d o w a ń wiejskich, góry, skały i t p . Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h należą drzewa szpilkowe, głównie świerki, a z liściastych brzozy i wierzby, rzadko krzewy. Znaczna część scen roz­ grywa się na tle neutralnym. Są to głównie przedstawienia świętych — zwłaszcza M a t k i Boskiej w otoczeniu kwiatów, Anioł Stróż i t p . W postaciach ludzkich zachowuje się ujęcie frontalne, w zwierzęcych natomiast boczne. Kompozycje są często symetryczne lub dążące do symetrii. K o l o r ó w u ż y w a się bardzo ż y w y c h i kontrastowych. P r z e w a ż a barwa nie­ bieska, zielona i biała, podkreślana czernią, ciemną zielenią brązom lub ciemnoniebieskim rysunkiem. W bukietach kwia­ t ó w i kwiatach w pejzażu u ż y w a się również koloru czerwo­ nego, żółtego i p o m a r a ń c z o w e g o . W r a ż e n i e perspektywy osiąga się głównie drogą zmniejszenia elementów, znajdują­ cych się na dalszym planie, l i y s u n c k jest na ogół płaski, jedynie w n i e k t ó r y c h wypadkach, j a k np. przy malowaniu drzew lub postaci ludzkich albo zwierzęcych, zaznacza się dążność do modelunku b r y ł y za p o m o c ą światłocienia. Wszystkie sceny są w zasadzie bardzo banalne i schema­ tyczne. Do w y j ą t k ó w należą te, w k t ó r y c h wykonawca zrywa z gotowymi wzorami i wypowiada się bardziej samodzielnie, jak w n i e k t ó r y c h pracach —- Janina Bujak, Maria Saj i AnieJa Białek. Omawiane makaty m a j ą rozmiary stosunkowo duże, ok 1—1,5 m długości i ok 70— 100 cm szerokości. Zawiesza się je najczęściej w izbach nad łóżkami, wzdłuż ich dłuższych b o k ó w , czasem po dwie lub t r z y razem, niekiedy również w kuchniach a nawet w sieniach (tu przeważnie o tematyce świeckiej). 144 T (1963 r.) Od makat malowanych w y s t ę p u j ą c y c h t y l k o w nie­ k t ó r y c h okolicach — bardziej rozpowszechnione lecz mniej ciekawe są m a k a t k i wyszywane, k t ó r e znaleźć m o ż n a niemal w k a ż d y m domu. P o j a w i ł y się one na wsi na p o c z ą t k u bie­ żącego wieku. Wieszane są zarówno w izbach j a k i w kuchni, w pobliżu pieca i szafek na naczynia, nad nocnymi szafkami koło łóżek i obok okien, przy umywalkach i ok­ nach, nad ś ł a b a n k a m i i t p . Wykonywane są one przez młode dziewczęta, zwykle z lnianego, cienkiego p ł ó t n a . Wzory wy­ szywane na nich zdobywano są za p o ś r e d n i c t w e m szkoły, od sąsiadek i znajomych, czasem otrzymywano z zagranicy (USA, Francja). W ę d r u j ą one z r ą k do r ą k na kalkach, z k t ó r y c h odrysowuje się wzory ołówkiem na płótnie, a na­ stępnie przy pomocy różnokolorowych nici wyszywa. Przed­ stawiają one zazwyczaj gospodynie przy kuchni, owoce na talerzach, bawiące się dzieci, k o t k i , bociany i t p . Scence to­ w a r z y s z ą zwykle rymowane napisy w rodzaju: ,.Gdzie go­ spodyni dobrze warzy, tam się wszystkim darzy", „ D o b r a gospodyni t y m się chlubi, że gotuje co m ą ż l u b i " i t p . M a k a t k i wyszywane nie m a j ą oczywiście z a u t e n t y c z n ą ludowością nic wspólnego, a wzmianka o nich służy jedynie dla dopeł­ nienia obrazu sytuacji związanej z doborem elementów wy­ korzystywanych obecnie do dekoracji w n ę t r z a . I n n y m rodzajem ozdób t y p u makat są formy makatek wykonywano z lnianego p ł ó t n a lub aksamitu względnie pa­ p i e r k a m a j ą c e k s z t a ł t y kwadratu, p r o s t o k ą t a , serca lub rombu. N a przygotowanym tle nakleja się, maluje a czasem również wyszywa bukiety k w i a t ó w , k w i a t y ułożone w kole lub półkolu, papugi, gołębie, k o t y i t p . Do malowania na płótnie u ż y w a się zwykle farb olejnych a na papierze nakleja się ozdoby, lub maluje farbami wodnymi. M a k a t k i takie wykonywane są najczęściej w dwu identycznych egzempla­ rzach. Zawiesza się je zwykle symetrycznie nad szafkami nocnymi s t o j ą c y m i przy łóżkach, a czasem nad łóżkami. Wcześnie, bo już po I wojnie światowej, weszły w użycie analogiczne ozdoby makatkowe, w k t ó r y c h m o t y w y z pra- �sowanej słomy nakleja się na g r u b y m papierze, jedwabiu lub aksamicie ( H a d y k ó w k a , Chorzelów, K ł o p a c z k a , Ćmolas). Wykonywano ono b y ł y jak i poprzednie stosunkowo często i znane są w zasadzie na c a ł y m , omawianym terenie. Dziś w y c h o d z ą powoli z użycia. M a k a t y takie notowano są rów­ nież w Lubelskiem i na P o d l a s i u . Słomę p r z e z n a c z o n ą do naklejania, w celu zmiękczenia gotowano a potem prasowano. Naklejano ją n a s t ę p n i e na przygotowany uprzednio k o n t u r rysunkowy. Oprócz słomy stosowano też niekiedy kolorową, sfałdowaną bibułę albo barwny papier (Łętownią, Siodlanka). M a k a t y wieszano zwykle za jeden z rogów obok łóżek, okien, lustra i t p . I c h treść b y ł a analogiczna do makatek malowanych. Wzory czerpano z książek, pism ilustrowanych i k a r t świątecznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m weszły u L a s o w i a k ó w w życie również o z d o b y z s z y s z e k , zaszczepione t u , jak sugeruje Zofia Barbara Głowa z Powiśla D ą b r o w s k i e g o " . N a papierze pakunkowym rysuje się najpierw k o n t u r y za­ mierzonego wzoru a n a s t ę p n i e przygotowane z szyszek świerkowych lub jodłowych łuski naszywa się szeregami Po skończonej czynności podkleja się pod spodem dla usz­ tywnienia d r u g ą lub trzecią w a r s t w ę papieru. W y s t ę p u j ą c ą poza n a s z y t ą ł u s k a m i płaszczyznę papieru obcina się po l i n i i k o n t u r u , a gotowe ozdoby zawiesza lub przykleja pojedyn­ czo lub parami na ścianie. Ozdoby p r z e d s t a w i a j ą dość realistycznie postacie jele­ n i , saren, zajęcy, wiewiórek, k o g u t ó w , papug i t p . Spotyka się je najczęściej w powiecie kolbuszowskim, tarno­ brzeskim, częściowo we wscli. części pow. mieleckiego, rza­ dziej w niskim i leżajskim. W powiecie mieleckim, częściowo w kolbuszowskim oraz zachodniej części tarnobrzeskiego, uzyskano dane, że w n i e k t ó r y c h domach sylwetki zwierząt robiono z łusek szyszek oraz wyklejono jo t a k ż e z m a ł y c h zwitków b i b u ł y . T y m sposobom m o ż n a b y ł o u z y s k a ć ozdoby 18 11. 11. Makatka. W y k . w W o l i Zarezyckiej, kupiona w Le­ żajsku. ] 1 . 12. Fragment dekoracji ściany. W y k . J . Bujak. Ł ę t o w n i ą , U . 13. 14. Malowanka na papierze. W y k . M . Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. bardziej efektowne, gdyż istniała możliwość doboru barw i wzbogacenia n i m i powierzchni. Uzupełnieniom dekoracji izby są t o r b y na grzebienie li w i a t y d o n i c z k o w e , s z t u c z n e k w i a t y sta­ wiane we flakonach na stole oraz drobne przedmioty, głów14 ii 145 �П. 15. Malowanka na papierze. W y k . Czesława Rusin. Górno, pow. Kolbuszowa. I I . 16. Malowanka na papierze. W y k . Wła dysław Sarama. P r z e d b ó r z , pow. Kolbuszowa. Wł. Muzeum w Rzeszowie. I I . 17. W n ę t r z e Jadachy, pow. Tarnobrzeg. nie o charakterze p a m i ą t k a r s k i m . T o r b y na grzebienie weszły w użycie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pod w p ł y w e m zwy­ czajów miejskich. Mają k s z t a ł t k w a d r a t ó w , r o m b ó w lub serc. Do ich wykonania u ż y w a się p ł ó t n a lnianego i sztywne­ go papieru, z k t ó r y c h się wycina p o ż ą d a n ą formę a n a s t ę p n i e przyszywa się lub nakleja na z e w n ą t r z kieszeń. T o r b y płó­ cienne ozdabia się haftem z kolorowych nici lub naszywanymi aplikacjami a papierowe -— kolorowymi naklejankami. Mo­ 146 t y w a m i zdobniczymi są k w i a t y na łodyżkach, bukiety, szlaczki geometryczno i t p . M o t y w y zwierzęce spotyka się rzadko. Do toreb papierowych wykorzystuje się gufrowaną bibułę lub glansowany papier a w w y p a d k u braku odpo­ wiedniego koloru zabarwia się papier farbami wodnymi lub kredkami. K w i a t y wykonuje się zazwyczaj za p o m o c ą na­ klejania jednego lub k i l k u egzemplarzy o analogicznym kształcie, lecz coraz mniejszej formie. Czasem stosnjo się �również ozdoby bardziej w y p u k ł e , wykonano z b i b u ł y . Postacie p t a k ó w lub innych zwierząt otrzymuje się często przez naklejanie o m ó w i o n y c h powyżej makat. T o r b y na grzebienie i na inne, zwykle krawieckie dro­ biazgi, zawiesza się w izbach pod lustrami lub obok nich, albo przy oknach, jeśli stoi t a m maszyna do szycia. K w i a t y , stawiano na parapetach okien lub przed oknami na ławkacłi i stołach, hodowane są od czasu zaniku izby dymnych i wprowadzeniu do w n ę t r z a więcej światła oraz ogólnego wzrostu dbałości o e s t e t y k ę . O k w i a t y trosz­ czyły się przede wszystkim dziewczęta i gospodynie. Posia­ danie; dobrze utrzymanych i dobrze wyhodowanych k w i a t ó w było często s p r a w ą ambicji. W n i e k t ó r y c h okolicach wierzono bowiem, że k w i a t y „nie w k a ż d y m domu choą się h o d o w a ć " ( K o m o r ó w ) . Sadzono je w doniczkach, starych garnkach glinianych lub żelaznych albo drewnianych skrzynkach. Doniczki lub naczynia z kwiatami stawiano zwykle tak gęsto na oknie, że zasłaniały niemal 3/4 jego światła. Wykorzy­ stywanie ław, stołów i użycie kwietników związane było m i ę d z y i n n y m i z chęcią pozbycia, się z p a r a p e t ó w okien w i l ­ goci, której sprzyjała obecność na nich k w i a t ó w oraz z dąże­ niem do rozjaśniania w n ę t r z a i z b y . 20 N o w y m sposobem ozdabiania w n ę t r z izb i pokoi jest stawianie na stołach lub rzadziej na szafach, k w i a t ó w we flako­ nach. Są to zazwyczaj k w i a t y sztuczne, wykonane z kolorowej b i b u ł y . Dość często u ż y w a się też zasuszonych slomianek. K w i a t y świeże pojawiają się rzadko. Wykonanie k w i a t ó w z bibuły należy do dziewcząt. Posługują się one w t y m celu drutem, k t ó r y jest owijany skrawkami zielonej b i b u ł y z przy­ mocowanymi do niego listkami, p ą c z k a m i i kwiatami. Do najczęściej wykonywanych należą róże, georginie i chryzante­ m y . Często spotyka się formy nie mające odpowiedników w naturze. Zwyczaj stawiania k w i a t ó w we flakonach na stole jest p r z y j ę t y bezpośrednio z w n ę t r z drobnomieszczańskich, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m był szeroko stosowany i trwa w zasadzie do dziś. Coraz częstsze są obecnie we w n ę t r z a c h różnego rodzaju drobne przedmioty o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , nabywane głównie przez młodzież w r ó ż n y c h miejscach wycieczko­ wych, na odpustach, przywożone z wojska i t p . Przeważają t u zwłaszcza pseudoludowo, tandetne wyroby snycerskie w rodzaju rameczek, podstawek pod zdjęcia, politurowanych jeleni, ostów, głów górali, figurek gipsowych i t p . W y r o b y te produkowano jodynie w celach zarobkowych w y p a c z a j ą estetyczne upodobania wsi i ograniczają jej włas­ ne możliwości. R e a s u m u j ą c należy podkreślić, że zdobnictwo w n ę t r z w domach mieszkalnych wsi wideł Wisły i dolnego Sanu jest stosunkowo ubogie i czasowo późne. Po I wojnie światowej przemiany b y ł y na ogół powolno. W 2. poł. X I X w. wzrost dbałości o e s t e t y k ę mieszkań wiązał się przede wszystkim z zanikiem w n ę t r z k u r n y c h i wprowadzeniem do bielenia ścian wapna, co pozwoliło znacznie podnieść higienę w n ę t r z . W t y m okresie d o m i n a n t ą d e k o r a c y j n ą izb były przedmioty kultowe, głównie obrazy. Wokół nich właśnie rozwijały się różno formy dekoracji z choiny, papieru i b i b u ł y . Poza przedmiotami o znaczeniu religijno-kultowym i dewoeyjnym w y s t ę p u j ą jednocześnie ciesielsko zdobione tragarze i przypinane do p o w a ł y p a j ą k i . Na p o c z ą t k u bieżącego wieku zjawia się jak się wydaje, z kierunku zachodniego sąsiedztwa terytorialnego, wycinan­ ka z papieru i bibuły. Ta forma ozdoby nie rozwinęła się t u jednak poważniej i brak jej zdecydowanego oblicza pozwa­ lającego na w y o d r ę b n i e n i e jakiejś ogólnej, specyficznej cechy, poza m o t y w e m trójliścia z okolic Mielca. F o r m y pa­ j ą k ó w różnicują się. Rozwijają się ich liczne odmiany ży­ randolowe. J e d n o c z e ś n i e tragarz, t r a c ą c swą d o t y c h c z a s o w ą funkcję, zostaje usuwany, a resztki jego częściowo religijnej, częściowo magicznej dekoracji, przejmuje jedna z n o ś n y c h 147 �belek stropu. Zaczyna pojawiać się głównie pod wpływem z e w n ę t r z n y m , dekoracja „świętego k ą t a " . Wykonywanie „ ś w i a t ó w " z „obrzędowego chleba" (opłatka) t k w i ć będzie jeszcze mocno w obrzędowości Bożego Narodzenia. Po I woj­ nie światowej więź z t r a d y c y j n ą ludowością w zakresie w n ę t r z zaczyna dość szybko s ł a b n ą ć . Do głosu d o c h o d z ą coraz wyraźniej w p ł y w y zewnętrzne a głównie miejskie. Zmienia się u k ł a d obrazów. Rozwija się malarska dekoracja ścian, zaczyna się w p r o w a d z a ć papierowe; naklejanki, poja­ wia się p a j ą k krystaliczny,a staro formy stopniowo zamie­ rają. Malowane „ d y w a n y " , m a k a t k i wyszywane, ozdoby z naklejanej słomy, z szyszek, torby na grzebienie — to również nowe elementy wiążące się z w p ł y w a m i zewnętrz­ n y m i . W y k o n a w c y wnieśli inwencję w ich treść i formę, k t ó r e często nie m a j ą cech jednoznacznie ludowych, a t y m bardziej regionalnych. Ceehy takie n i k n ą coraz bardziej po I I wojnie światowej, kiedy już nie tyle w p ł y w y miejskie, ale przede wszystkim pseudoludowa i pseudoartystyczna produkcja fabryczna i rzemieślnicza dociera szeroką falą na wieś. Są to różnego rodzaju oleodruki, obrazki i f i g u r k i o treści religijnej, „ o b r a z y " z jeleniami, łabędziami i t p . oraz f i g u r k i , obrazki i inne przedmioty o charakterze p a m i ą t ­ karskim. Z dawnych elementów dekoracyjnych nie wiolo pozostaje już we w n ę t r z a c h . Późniejszo zestawy obrazów zanikły. P o z o s t a ł jeden większy egzemplarz w złoconych ramach, zawieszony nad zostawionymi razem ł ó ż k a m i , a obok niego k i l k a m a ł y c h odpustowych o b r a z k ó w i foto­ grafii. P a j ą k i wykonuje się, rzadko, ściany maluje się przy pomocy wałka, wyszywa się stereotypowo m a k a t k i , na stole stawia się flakon ze sztucznymi k w i a t a m i i t p . Obawa przed „ s t a r o ś w i e c k o ś c i ą " k a ż e n a b y w a ć czesi--> przedmioty wbrew zdrowemu rozsądkowi. W rezultacie gusty artystyczne k s z t a ł t o w a n e w ten sposób nie rokują zdecydowanych zmian na lepsze. Nadzieja leży w szerokiej akcji, zmierza­ jącej do hamowania k o l p o r t a ż u tandety i popierania oddol­ nych również i wiejskich zdrowych inicjatyw artystycznych. W n ę t r z e c h a ł u p y wiejskiej p r z e o b r a ż a bię w tempie d o t ą d niespotykanym. Adaptacja elementów zdobnictwa I I . 18 J e l e ń , ozdoba z szyszek, pow. Mielec i w ogóle sztuki do t y c h zmienionych warunków', wymaga czasu. Trudno powiedzieć co z tradycyjnych elementów i w jakiej formie będzie mogło się ostać. PRZYPISY 1 N a podstawie informacji ok. 1870 r. w kilkunastu wsiach (Wola R a n i ż o w s k a , Wola Zarczycka, WiorzawiceŁ ę t o w n i a , J a ś l a n y , K o m o r ó w , Giodlarowa, Brzoza K r ó l . T u s z ó w Nar., Miechocin, Kopcie, Stale, Lipnica) było jesz­ cze około 40% chat kurnych, ok. 1900 r. już t y l k o k i l k a pro cent, a t u ż po I wojnie światowej we wszystkich wymionio nych wsiach zaledwie 24 kurne chaty jak p o d a j ą infor­ matorzy. M a t e r i a ł y archiwum Prac. Badania Szt. L u d . IS P A N w Krakowie. 3 Z. B . Głowa, Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, nr 1/2. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w , 1962, s. 39. F . K o t u l a , Klocek drzeworytniczy z Woli Zarczyckiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1949, nr 7 -8, s. 243. Klocek ten o d k r y l i pracownicy Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Zawieszanie obrazów w kącie przeciwległym do drzwi wejściowych praktykowane jest w Polsce wsch. na terenach s ą s i a d u j ą c y c h z ludnością r u s k ą i gdzieniegdzie w polskich Karpatach (Orawa). K ą t ten zwany przez nie­ k t ó r y c h Słowian „ ś w i ę t y m " jest j a k piszo Roman Reinfuss (op. cit., s. 23) wg wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a starym miejscem k u l t o w y m , gdzie s k u p i a ł y się dawniej opiekuńcze duchy domostwa, wyplenione później w czasach chrześcijań­ stwa. Ś l a d y k u l t u „świętego k ą t a " odkrywa t e ż niekiedy 2 4 5 6 7 archeologia w wykopaliskach z czasów wczesnośrednio­ wiecznych, jak np. w s ł y n n y c h wykopaliskach opolskich. T. Seweryn, Podlaźniki, K r a k ó w 1932, s. 61. L u d nadrabski np. ten o b r z ę d o w y chleb nazywa „ p o k a r m e m dla D z i e c i ą t k a Jezus" (J. Świątek, Lud nadrab­ ia, K r a k ó w 1893, s. 66). T . Seweryn, op. cit., s. 24. R. Reinfuss, op. cit. i a m ż e , s. 42. J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955 s. 110. Z. B . Głowa, op. cit. l i . Reinfuss, op. cit., e. 42. '« Miejscowości wyliczane na podstawie danych archi­ w u m Prac. Badania Sztuki Ludowej P A N w Krakowie oraz w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w autora. Mfttorialv archiwum Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Tamże. "> Z. B. Głowa, op. cit. Do najczęściej uprawianych roślin doniczkowych n a l e ż a ł y : , hortensja, pelargonia, m i r t , rozmaryn, fuksja, chryzantemy, oraz geranie. J. Słomka wymienia ich cztery: pelargonię, chryzantemy, rozmaryn i giranie (w: Pamiętniki włościanina, w y d . I I . Tow. Szkoły Ludowej w K r a k o w i e [bez d a t y ] , s. 59. 8 9 1 0 11 1 2 , J 1 4 15 1 7 18 2 0 Tot: St. Deptuszewski — il. 1, 6, 9; E . Frankowski — il. 8; J . Furdyna — il. 4, 5, 10 — 12; J . Świderski — il. 2, 3, 7, 13—18. Tablice wykonał J , Furdyna 148 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e29808ed8c87a6b50164c6cbdc8921f9.pdf 5cb7519807337a0ece89dfa774839125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:297 Title A name given to the resource Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.31-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W DWLJOZIESTOPJF;CIOLECIE ETNOGRAFII POLSKIEJ Lud, t. 53, 1969 1". JOZEF BURSZTA ETNOGRAFIA W ĆWIERĆWIECZU POLSKI LUDOWEJ ORGANIZACJA - TENDENCJE - KIERUNKI BADAA Jubileusz 25-lecia Polskiej RzeczYlpospolitej Ludowe1j, który właśnie obchodzimy, jest okazją do refleksji, do czynienia podsumowań i do swoistego bilansu na różnych odcinkach życia społeczeństwa polskiego, także w nauce, tutaj konkretnie - etnografii. Dwadzieścia pięć lat w dziejach jednej dyscypliny naukowej może być różne. Może to być dużo, może też być i niewiele. Gdybyśmy tak ten okres 25 lat przymierzali wstecz, to moglibyśmy uzyskać takie np. okresy: lata 1914-1939, a więc w zasadzie okres międzywojenny z najbardziej typowymi dla niego osiągnięciami syntetyzującymi w opracowaniach: A. Fischena, J. S. Bystro,nia, S. Poniatowskiego i K. Moszyńskiego. Wcześniejsze dwudziestopięciolecie objęłoby mniej więcej lata 1880-1914, znamienne działalnością trzech ośrodków etnograficznych: lwowskiego (Lud), warszawskiego (Wisła, J. Karłowicz) i kraikowskiego (Akademia Umiejętności). A znów wcześniejszy jeszcze okres - lata 1855-1880 - to dominująoa na polu etnograficznym ,postać O. Kolberga i j~go seria Ludu, itd. Każdy z takich i innych okresów w dziejach polskiej etnografii stwarzał różne warunki jej rozwoju i różnie się do tego rozwoju przyczynił; były okresy powolnego rozwoju, były lata stagnacji czy, odwrotnie, niezwykłych osiągnięć. W żadnym wszJakże z takich dotychczasowych dwudziestopięcioleci nie nastąpiły tak wielkie i znamienne, tak różnorodne i wszechstronne, a zarazem tak przyśpieszone przeobrażenia, ja1k w 25-leciu Polski Ludowej; wielkie różnorodne i wszechstronne, gdyż dotyczyły nie tylko samej nauki, jej org1anizacji, bazy ludzkiej, metodologii i problematyki badawczej, 'ale - co właśnie znamienne - także przedmiotu tej nauki - ludu i jego kultury; przyśpieszone, gdyż nigdy jeszcze w dziejach narodu polskiego nie nastąpiło w ciągu zaledwie 25 lat tyle jakościowych przeobrażeń, zmieniających do gruntu zarówno strukturę społeczeństwa, jalk i obraz jego kultury. �32 JÓZEF BURSZT A Etnografia jest nauką o życiu i kulturze terytorialnych grup ludzkich, przede wszystkim o kulturze żywej, aktualnej. Przedmiot ten stał się tymczasem bardzo zmienny i coraz trudniej uchwytny. Już niemal przed półwieczem nasz sławny etnolog, B. Malinowski, pisał: "Etnologia znajduje się w smutnej i absurdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, polegającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać właściwe narzędzia badawcze i chce już przystąpić do opracowywania wyznaczonych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola badawczego, i to znika z niezwykłą szybkością" (Argonauci zachodniego Pacyfiku ..., wyd. polskie, 1967, s. 13). Stwierdzenie to można odnieść szczególnie właśnie do naszej polskiej rzeczy·wistości w okresie po ostatniej wojnie. Istotne cechy kultury ludowej, równoznacznej niemal w naszych, polskich warunkach z kul turą wsi, kulturą chłopską, na początku tego okresu to jeszcze: zdecydowana dwuklasowość społeczeństwa polskiego i jego kultury, gdy ok. 70% ludności mieszkającej na wsi T€lprezentowało kulturę tradycyjną, chłopską, traktowaną dotąd przez elitarną klasę społeczeństwa ja-ko kultura "gorsza", "niższa" i zawsze przeciwstawiana kulturze elitarnej, jako "wyższej", "lepsrej" itd.; to jeszcze zamknięcie wsi w jej własnych opłotkach, w tradycyjnym, niemal natumlnym systemie gospodarowania a prymitywnej, niskiej technice, w kręgu tradycyjnej sfery życia zbiorowego i wyobrażeń, przy zasadniczym odcięciu spraw wewnętrznych wsi od szerszego świata i przy braku z tym światem szerszych kontaktów itd., ttd. Jakże natomiast odmienny obraz mamy w końcu 25-lecia: kilikumilionowy odpływ ludzi ze wsi do miast i przemysłu; masowy udzia'ł młodzieży wiejskiej w szkolnictwie zawodowym i ogólnym; modernizacja i technicyzacja gospodarstwa wiejskiego; zasadniczy postęp w warunkach codziennego żyda i jego gruntowna modernizacja przy szerokim udziale ludności wsi w kulturze masowej - itd. W efekcie takich przeobrażeń nastąpiło nie tylko zasadnicze wyrównanie się kultury wsi z kulturą ogólnonarodową ale i fakt, że to, co dotąd było okreśLane jako kultura ludowa (w sensie tr-adycyjnym), odeszło czy odchodzi szybko w przeszłość stając się w gruncie rzeczy coraz więcej kategorią historyczną. Stało się jasne, że te wszystkie procesy zmian i w efekcie kategorialnie odmienna zupełnie sytuacja, jaka powst.ała w zakresie życia i kultury podstawowych warstw pracującego ludu w okresie Polski Ludowej, musiała w jakiś sposób rzutować na same losy etnografii, ,na jej przedmiot, metody, orientacje metodologiczne itd. Spoglądając więc wstecz na ubiegłe 25-lecie wypadnie przyglądnąć się nie tylko przedmiotowym zmianom w obrębie samej etnografii, ale także i temu, czy i w jakiej mierze zmiany te korespondowały z bieżącymi potrzebami życia. Jest �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 33 to tym bardziej wskazane, że etnografii - w jej szewkim ujęciu nie można ograniczać tylko do dyscypliny naukowej, skupi'ającej ścisłe jeno grono specjalistów. Jest bowiem faiktem, ·że poza fachowymi ośrodkami uniwersyteckimi, akademickimi i muzealnymi, czynne zainteresowania etnograficzne miały i mają dość szerokie rzesze amatorów i różnego pokroju dział-aczy. Trzeba też pamiętać, że wiele dziedzin tradycyjnej kultury ludowej sta'10 się w omawianym okresie przedmiotem praktycznego zainteresowania zarÓ'wno; poEtyki kulturalnej państwa, wielu instytucji społeczno~kulturalnych w ramach szerokiej kultury masowej, jak też wreszcie żywego nurtu indywidualnych upodobań estetycznych. Tej swoistejotoc~ki, jaką zyskał przedm,iot zainteresowań etnografii kultura ludowa - nie spotykamy na ogół przy przedmiocie badań innych dyscyplin naukowych. To oczywiście musi w jakiś sposób rzutować nie tylko na same naukowe zainteresowania etnografów, ale także na ich praktyczne stanowisko życiowe. To może stanowić też swoiste kryterium dla stanowiska etnografów w tym pierwszym i drugim zakresie spraw. Stan, rozwój i sytuacja w powojennej etnografii polskiej były przedmiotem już kilkakrotnych omówień przy różnych okazjach (zob. zestawienie ważniejszych pozycjibibliografic:wych w końcu artyku'łu). Tam też może czytelnik znaleźć poźądane szczegóły, na które tu oczywiście bralk miejsca. Ponieważ niektóre działy etnografii są w niniejszym tomie Ludu omówione w bardziej szczegółowych artykulach A. Kutrzeby-Pojnarowej, M. Frankowskiej i M. Znamierowskiej-Priifferowej, które to artyikuły dają wystarczające z:bNżenie do kolej'nych problem6w - ograniczymy się w tym, wstę'Pnym niejako artyikule do niektórych, uzupełniających punktów widzea'lia, mając głównie na uwadze: zarys ogólny tych dziejów, zasadnicze linie rozwojowe i ich osiągnięcia w zestawieniu z konkretmymi potrzebami. W tym ogólnym ujęciu nie :będzie oczywiście chodziło o przyczepianie laurelk ale o to, 'by z rzeczywistego dotychczasowego przebiegu .spraw uwydatnić możliwie jasno konsekwencje pnaktyczne i ,postulaty a'la przysZ'łość. W tym ogólnym zarysie chcielibyśmy poszukiwać odpowiedzi na następujące główne kwestie: 1. jakie nastąpiły zmiany organizacyjne polskiej etnografii i jak one rzutowały na rozwój samej nauki; 2. jakie zmiany ,nastąpiły w głównych u1kierunkowaniach teoretyczno-metodologicznych i w jakiej mierze korespondują one ze współczesnymi wymaganiami; 3. jakie są najważniejsze kierunki prac badawczo-naukowych, ich istotne osiągnięcia i potrzeby; 4. ja1ki był, jest czy nawet powinien być stosune.k samej nauki do u;powsze.chniającego się zjawiska, które nazwiemy tu folkloryzmem. 3 - Lud, t. 53, 1969 �34 JOZEF BURSZT A I W organizacji polskiej etnografii mamy wyraźne cztery piony: Ikatedry uniwersyteckie, zakłady i pracownie naulkowe w ramach organizacyjnych Polskiej Akademii Nauk, specjalistyczne towarzystwa naukowe z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym na czele, czy też ośrodki etnograficzne w ogólnych i regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, wreszcie - jako ostatni pion - muzea etnograficzne czy też działy etnogr'aficzne w muzeach ogólnych. W powojennych zaś dziejach polskiej etnografii wydziel,ają się dwa główne okresy: do 1954 r. i po tym okresie, Ikiedy dzięki stworzeniu Instytutu Historii Kultu~y Materialnej PAN w grę weszły nowe formy organizacyjne badań nau1kowych oraz nowe stanowiska i tendencje badawcze i teoretyczno-metodologiczne. Okres pierwszych kilku lat powojennych wypełniła wytężona odbudowa uniwersyteckich ośrodków etnograficznych. Już w r. 1944 powstaje w Lublinie Katedra Etnografii i Etnologii pod kierunkiem Józefa Gajka, tam też reaktywuje się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jedyna powszechna org1anizacja polskich etnografów, która zaczyna odtąd po raz pierwszy w swych dziejach obejmować swą działalnością cały obszar kraju. Z ram też tego Towarzystwa wychodzi dość wcześnie szereg ogólnopolskich inicjatyw etnograficznych. W zniszczonej Warszawie posiadającej przed wojną kilka katedr typu etnograficznego, powstaje zupełnie od nowa Zakład Etnografii UW pod kierunkiem Witolda Dynowskiego. Podobnie w Poznaniu Eugeniusz Frankowski doprowad~a do wskrzeszenia Instytutu Etnologii UP., obok powstałego na krótko (B. Stelmachowska) Zakładu Etnografii Słowian Zachodnich. W Krakowie, z którym wojna obeszła się względnie łaskawie, Katedrę Etnografii Słowian tworzy Kazimierz Moszyński przesiedliwszy się tu z WHna, a Kazimierz Dobrowolski reaktywuje Seminarium Etnologii i Socjologii, przemianowane później na Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii. Powstają następnie zakłady etnograficzne w dwóch następnych, dotąd nieuniwersyteckich ośrodkach: w Toruniu (Boże.na Stelmachowska) i w Łodzi (Kazimiera Zawistowicz-Adamska). Tworzy się także uniwersytecki ośrodek etnograficzny we Wrocławiu (przejściowo Roman Reinfuss, potem Adolf Nasz, od 1953 także Józef Gajek). We wszystkich ośrodkach, prócz jedynie Krakowa, wyposażenie zakładów i ikatedr etnograficznych musiało być stworzone zupełnie od nowa, w takich też warunkach podjęto zarówno prace badawczo-naukowe jak i dydaktyczne. Do końca 1948 r. etnografia tworzy oddzielną sekcję kształcenia studentów w ramach tzw. nauk antropologicznych, jest ona też tzw. �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 35 przedmiotem pobocznym dla studium geografii, historii sztuki i socjologii i niektórych kierunków filologii, wg programu przedwojennego. Już jednak w 1950 r. wprowadza się, obok studiów etnograficznych starego typu, kształcenie studentów w ramach tzw. Studium Historii Kultury Materialnej, na trzech tylko uniwersytetach: warszawskim, krakowskim i poznańskim. Studium to 'łączyło ściśle archeologię z etnografią i kładło nacisk - zgodnie z ówczesnymi tendencjami na (zaniedbaną dotąd w znacznej mierze) historię kultury materialnej. Po kilku latach Studium HKM zostaje zastąpione dwoma odrębnymi kierunkami - archeologią i etnografią. Odtąd etnogPaiia zaczyna być nauczana według jednolitego, zmienianego zresztą i ulepszanego co pewien czas programu, aż na 6 uniwersytetach, poza więc wymienionymi także na łódzkim j lubelskim. I chociaż ostatnio nauczanie etnografii zostało ograniczone do 4 uniwersytetów {przejściowo nawet do trzech), to sam fakt, że stanowi ona u nas odrębną sekcję uniwersytecką należy uważać za okoliczność bardzo pomyślną. Wiadomo przecież, że nie jest tak w wielu krajach europejskich, gdzie etnografię złączono z innymi dyscyplinami, zwłaszcza z filologią i historią. Okazuje się ponadto, że obawy Komisji Planowani'a o swoistą "nadprodu1kcję" młodej kadry etnografów - co uwidacznia się we wprowadzaniu corocznie na nie1których uniwersytetach studiów przemiennych - jak dotąd, nie sprawdzają się. Absolwenci etnografii znajdują joaiksię okazuje - dość szerokie możliwości zatrudnienia nie tylko w placówkach ściśle etnograficznych, ale także - i może przede wszystJkim w rozwijających się dynamicznie instytucjach społeczno-kulturalnych, do czego zresztą, z racji swego przygotowania, są chyba najbardziej predestynowani. F-aikt ten rzutuje w ja1k.iś :sposób na sam iprogram kształcenia etnograficznego. Jest charakterystyczne, że żaden z uniwersytedkich ośrodków etnograficznych nie doszedł do stworzenia własnego organu wydawnicrego (jak to jest np. w archeologii). Cała produkcja nauikowa tych ośrodków była przejmowana bądź przez serie wydawnicze PTL, Etnografię Polską, publikacje muzealne czy też wydawnictwa o charakterze ogólnym. Powstały co najwyżej (jaik np. w Poznaniu) etnograd'iczne serie wydawnicze w ramach wydawnictw uniwersyteckich. Etnografia zresztą nie miała nigdy takiej pomyślnej aury społecznej ja np. 'archeologia, która cieszyła się maksymalnym niemal uznaniem, ostatnio głównie z racji swej funkcji w obchodach Tysiącleda Państwa Polskiego. alPinia społeczna w wartościowaniu etnografii wydaje się od pewnego czasu zmieniać na korzyść, co jest chyba zjawiskiem nieco złożonym; wiązać się to zdaje takźe ze zmianą· wartościowania samej ikultury ludowej. �36 JOZEF BURSZT A PolsJkie Towarzystwo Ludm~nawcze (do 1951 Zarząd Główny w Lublinie, w latach 1951-1953 w Poznaniu, potem we Wrocławiu) było co najmniej przez 10 powojennych lat jedyną ogólną organizacją etnografów i wyłącznym zorganizowanym reprezentantem tej nauki na zewnątrz. Ono było też jedynym forum wymiany myśli, dyskusji przedmiotowych i teoretycznych, podejmowania szerszych akcji badawczych omz szerokiej dzia"lalności wydawniczej, pod wieloletnim efektywnym kierownictwem prof. J. Gajka. Na czoło wysuwa się ta ost'atnia działalność. Warto tu więc przypomnieć i uporządkować odnośne fakty. Tak więc tuż po wojnie PTL wznawia zasłużone c7Jasopismo etnograficzne Lud jako swój organ, ponadto uruchomiło względnie wznowiło po kolei szereg serii wydawniczych, a mianowicie: 1. Prace Etnologiczne - od 1947 T., wyszło tomów 9. Seria obejmuje - jak wiadomo - prace z zakresu etnogl'afii powszechnej; 2. Prace i Materiały Etnograficzne - od 1934 r., łącznie tomów 26 (w tym po wojnie tomów 21). Zawierają one zazwyczaj prace zbiorowe dotyczące etnografii regionalnej oraz różne monografie tematyczne; 3. Atlas Polskich Strojów Ludowych od 1949 r. Dotąd ukazało się 29 zeszytów z różnych regionów Polski; 4. Archiwum Etnograficzne od 1951 r., dotąd tomów 30, wydawanych powieliaczowo (malą poligrafią) a zawierających prace o różnym charakterze źródłowym (np. źródła do strojów ludowych, kwestionariusze, bibliografie, biografie i monografie tematyczne); 5. Biblioteka Popularna - od 1958 L, dotąd tomów 4; 6. Literatura Ludowa - od 1957 r., nieTegul'arnie wychodzący 2-miesięcznik jako jedyne c7Jasopismo fallklarystyczne pod red. J. Krzyżanowskiego; wyszło roczników 10; 7. Łódzkie Studia Etnograficzne - od 1959 r., rocznik, pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej w Łodzi, dotąd tomów 10; i wreszcie 8. Dzieła Wszystkie O. Kolberga. Jest to seria specjalna, zainicjowana - jaik wiadomo - już w pierwszych latach po wojnie, do jej realizacji przyszło jednak dopiero w ramach obchodów TysiącJeda Państwa Polskiego. Od 1962 T. do jesieni r. 1969 wyszło łącznie tomów: 50, ca,łość, 'będ.ąca w ikoile'jnym OIpracowani1u,pr'zewidziana jest na 80 romów. Wszystlkie te serie wydawnicze, z których aż 8 powstało w okresie omawianym, - nadal kontynuowane, choć różnie można je w szczegółach oceniać - są niewątpliwie dużym osiągnięciem organizacyjno-wydawniczym PTL, wysuwającym tę organiz'ację wśród innych analogicznych w Europie na jedno z naczelnych miejsc. Czołową rolę pełniło czasopismo Lud aż do uk'azania się drugiego - Etnografii Polskiej. Na jego łamach miały miejsce także w okresie przełomowym lat 19491953 podstawowe dyskusje metodologiczne nad charakterem etnografii �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 37 w aspekcie współczesnej myśli naukowej i nowoczesnych potrzeb społecznych. Właśnie PTL organizowało wiele takich konferencji (do 1952 r. odbyło się ich 6), przyswajało również, szczególnie w tym właśnie okresie, osiągnięcia i metody etnografii radzieckiej. Gdy zaś w wyniku swoistej organizacji polskiej nauki nastąpił rozdział poszczególnych dziedzin kultury ludowej o czym jeszcze wspomnimy - między Instytut Sztuki, Instytut Badań Literackich i Instytut Historii Kultury Materialnej kładący nacisk na badania tej właśnie dziedziny kultury - Towarzystwo Ludoznawcze było, jako to słusznie zaznaczył J. Gajek (Lud, t. 43), jedyną platformą łączącą całość problematyki etnograficznej i utrzymującą żywy kontakt zarówno ze specjalistami innych dziedzin (językoznawstwa, antropologii, filologii, historii kultury itd.), j-ak też z szeroką rzeszą miłośników swojszczyzny - z regionalistami, krajozlnawcami i różnego ,autor'amentu etnografami - amatorami. Poświęciliśmy sporo miejsca omówieniu działalności PolsIkiego Towarzystwa Ludoznawczego jako najbardziej dla etnografii polskiej zasłużonej ogólnopoilskiej organizacji społeczno-kulturalnej o wyłącznym profilu etnograficznym. Nie należy jednak zapominać, że pewną etnografkzną dział,alność badawcw-naukową i wydawmiezą spotkać moż·· na zarówno w regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, jak też i w specjalistycznych towarzystwach naukowych. Te pierwsze jak np. Pozmańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Lubuskie Towarzystwo Naukowe i inne - wyłoniły oSitatnio specjalne komisje etnograficzne z własnym planem badawczo-naukowym. Ale nawet i wtedy, kiedy takich komisji nie ma, etnografia regionalna znajduje w nich od czasu do czasu swe miejsce, w niektórych, jak np. w Rzeszowie, Gdańsku, wybitne. Zależy to od lokalnych okoliczności, a zwłaszcza od zainteresowań ich członków czy pracowników. Podobnie jest w specjalistycznych towarzystwach naukowych, do których często właśnie przechodzi po studiach młoda kadm etnografów. Można tu wymienić: Instytut Zachodni, Instytut Zachodnio-Pomorski, Instytut Bałtycki w Gdańsku, Instytut Śląski w Opolu, czy - ostatnio wydzielony w Olsztynie z Towarzystwa "Pojezierze" - Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Rozwijająca się ostatnio dość żywo działalność takich ośrodków (nie zawsze, co prawda własnymi siłami etnograficznymi lecz często zapraszanymi z zewnątrz) zasługiwałaby już na osobne omówienie. Jest oczywiste, że kierunek działalności tych ośrodków jest do pewnego stopnia odbiciem sytuacji panującej w etnografii uniwersyteckiej i akademickiej, czy w działalności muzealnej. Kolejnym pionem organizacyjnym polskiej etnografii są zakł-ady �38 JOZEF BURSZTA Polskiej Akademii Nauk. Pierwsza ogólnopolska konferencja metodologiczna etnografów ,w Krakowie (17-19 II 1951), zorganizowana przez PTL i zapoczątkowująca teoretyczną reorientację etnografii, uchwaliła wprawdzie powołanie w obrębie Polskiej Akademii Nauk odrębnego Instytutu Etnograficznego, do jego jednaik powstania mimo kilku jeszcze późniejszych i nawet najnowszych prób - dotąd nie doszło. W obrębie natomiast powołanego z końcem 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN wydzielono z początkiem 1954 r. Dział IV tegoż Instytutu (kier. prof. W. Dynowski) jako akademicką reprezentację etnografii polskiej. Po pewnych zmianach organizacyjnych w skład tego Działu wchodzą ostatnio następujące zakłady i pracownie: Zakład Etnografii POJWszechinejw Warszawie (kier. prof. W. Dynowski) z podległą .jemu Pra'cownią Etnografii Powszechnej w Poznaniu {doe. M. F,ranlkowslm); Zakład Polskiego Attlasu Etnograficznego we W!rodawlu (prof. J. Gaj~k) - agenda przejęta zPo1skiego Towarzystwa Ludoznawczego; Zakład Etnografii Polski w Krakowie (prof. M. Gładysz) ze specjalną w obrębie tego Zakładu Pracownią Etnografii Karpat; Zakład Etnografii Polski w Warszawie (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) z podlegającą jemu formalnie Pracownią Etnograficzną w Łodzi (prof. K. Zawistowicz-Adamska), w ramach zaś tej ostatniej specjalny Zespół Badania Kultury Robotniczej (Ikier. prof. K. DobrowolsJki). Łącznie zatem 7 zakładów i pracowni z zespołem. Organem Dzia'łu zostało czołowe dzisiaj czasopismo etnograficzne w Polsce Etnografia Polska (od 1958, dotąd tomów 12), prace zaś pracowników drukuje się w serii Biblioteka Etnografii Polskiej (dotąd tomów 16). Cechą szczególną rozwoju stosunków w okresie powojennym jest oderwanie niektórych dziedzin kultury ludowej z zakresu organizacyjnego etnografii i przydzielenie ich odrębnym instytutom. Tak więc folklor słowny stał się przedmiotem badań odrębnego zakładu dla badań literatury ludowej, wchodzącego w ramy organizacyjne Instytutu Badań Literackich PAN (kier. prof. J. Krzyżanowski i dr H. Kapełuś). Z pracownią tą związana jest redakcja czasopisma PTL Literatura Ludowa. A znów folklor muzyczny i sztuka ludowa objęte są badaniami Instytutu Sztuki PAN, przez dwie odrębne pracownie, a mianowicie: Pracownia Badań Sztuki Ludowej (prof. R. Reinfuss: niejako organem tej pracowni jest kwartalnik Polska Sztuka Ludowa, od 1947 r.). Drugą jest Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym (kier. uprzednio doc. M. Sobieski, ostatnio mgr .T. Sobieska). Ostatnim wreszcie, czwartym pionem organizacyjnym polskiej etnogr.afii są muzea. Należy tu wyróżnić samodzielne muzea etnograficzne oraz oddziały etnograficzne typu ogólnego. Samodzielnych muzeów �Etnogra/ia w ćwierćWieczu PoLski Ludowej 39 etnograficznych mamy w Polsce 7, ·a to w: Warszawie, Krakowie, Toruniu, Poznaniu, Wrocławiu i w Sanoku; można tu doliczyć także łączOiI1ez archeologicznym muzeum w Łodzi. Więikszość z nich ma swoje wydawnictwa ciągłe: Zeszyty Muzeum Etnograficznego w Warszawie (wyszło zeszytów 7); Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie (od 1966, wyszło tomów 3) oraz tamże seria Prac i Materiałów; Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; Roczniki Etnografii Śląskiej i Zeszyty Etnograficzne we Wrocławiu oraz Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (od 1957, wyszło tomów 12). Drugim typem są muzea wielodziałowe. Dział etnograficzny znajduje się przy sporej części muzeów lokalnych, których liczba zresztą szybko z każdym niemal rokiem rośnie. Niektóre z nich mają swoje, choć nieregularne, periodyki wydawnicze (Bytom, Rzeszów, Opole, Olsztyn, Białystok, Kielce, Sz'czecin). Od pewnego czasu panuje duże ożywienie w ,tworzeniu muzeów skansenowskich. Istnieją one, nie/kiedy w zalążku, w Toruniu, Sanoiku, Zubrzycy Górnej, Olsztynku, Klukach (pow. Słupsk), Opolu, Nowogrodzie Łomżyńskim i we Wdzydzach Kaszubskich; tworzą się w: Po~naniu, Zielonej Górze, Szczecinie i w killku jeszcze innych ośrodkach. O działalności muzeów informuje szczegółowo artykuł prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej. Interesuje nas w tej chwili ten zasadniczy fakt, że zarówno samodzielne muzea etnograficzne jak i takież oddziały w muzeach ogólnych -prócz swoich wielostronnych funkcji - stały się, przynajmniej znaczna ich część, bardzo poważnymi placówkami naukowymi a cennym regionalnym profilu badawczo-naukowym i dokumentacyjnym, częstokroć wręcz odkrywczym. Przykładów można by dać wiele, aż do takich niezwyklecharakterystyc~nych i twórczych postaci, jak np. doc. dr A. Chętnik czy doc. F. Kotula. Ta strona działalności muzeów, zwłaszcza właśnie regionalnych, zasługiwałaby również na specjalne omówienie. Na całość więc dorobku etnografii polskiej w ciągu ostatnich 25 lat dorobku niewątpliwie ogromnego składa się ogólna suma osiągnięć wszystkich tych czterech jej pionów organizacyjnych. Jest to suma złożona dość mechanicznie, gdyż z części, z których każda rozwijała się w znacznej mierze od siebie niezależnie; każdy pion bowiem, podlegający innym organom zwierzchnim, wypracowywał swoje plany badawczo-nauikowe we własnych ramach, bez koordynacji z innymi pionami, a nawet jeśli chodzi o ośrodki uniwersyteckie bez ich uzgadniania między mniejszymi jednostkami organiz,acyjiI1ymi tego samego typu. Trudno by powiedzieć, czy suma tego dorobiku byłaby większa czy mniejsza, lepsza czy gorsza, gdyby losy organizacyjne potoczyły się inaczej, a więc gdyby cały zakres przedmiotu badań _ �40 JOZEF BURSZT A kultura ludowa, jeśli chodzi o nasze, polskie warun!ki - podlegał muś jednolitemu ośrodkowi planującemu i koordynacyjnemu. to na pewno dorobek inny. Faktem pozostaje, że taka j'ak u nas organizacyjna nauki etnografii nie ma - biorąc w całości odpowiednika w innych krajach. jaikieByłby postać swego II Równolegle z omówionymi zmianami orgHnizacyjnymi w naszej etnografii następowały znamienne przeobrażenia w tendencjach, ukierunkowaniach i prądach teoretyczno-metodologicznych. Zasadnicze zmi'any można ująć w następujące punkty: 1. przeżywanie się i wygasanie różnorodnych "szkół" z okresu międzywojennego przy równoczesnym dużym wkładzie starszego pokołeni'a etnografów w początkach okresu w ogólny dorobek naukowy; 2.ożywione dyskusje metodologiczne nad przedmiotem, celami i metodami etnografii w celu dostosowania jej do zupełnie zmienionej po wojnie sytuacji i potrzeb; 3. zasadnicze oparcie tej nauki o założenia metodologiczne materializmu dialektycznego i historycznego, przy równoczesnym znacznym zainteresowaniu osiągnięciami etnografii zachodniej; 4. planowanie badal1 i ich znaczne ożywienie. Tuż po wyzwoleniu, w 1945 roiku, na czoło wysunęły się pilne potrzeby badawczo-terenowe na Ziemiach Odzyskanych. Należało w pierwszym rzędzie ukazać z jednej strony obraz etnograficzny polskich grup ludnościowych na tych ziemiach, z drugiej przedstawić etnograficzne postulaty w odniesieniu do sposobu zasiedlenia tych obszarów ludnością polską. Etnografowie wzięli aktywny udział w kolejnych sesjach Rady Naukowej dla Zagadniel1 Ziem Odzyskanych, na których przedstawiono (K. Dobrowolski) swoiste dezyderaty w sprawie procesu zasiedlenia tych ziem, jakie wynikały z typu kultury grup osadników. W ramach zaś szeroko zakrojonych prac Instytutu Zachodniego w Poznaniu, publikującego serię wydawniczą Ziemie Staropolskie, a także w serii specj1alnych publikacji i artyikułów, opracowano obrazy kultury ludowej polskich grup autochtonicznych na Pomorzu Zachodnim i Wschodnim (B. Stelmachowska, M. Znamierowska-Priifferowa, E. Sukertowa-Biedrawina), Ziemi Lubuskiej (A. Kutrzeba) i Śląska Dolnego (M. Gładysz, J. Ligęza i inni). Tak się jednak niestety sprawy ułożyły_ że etnografowie - mimo planów i zapowiedzi - nie podjęli (jak np. socjologowie czy demografowie) dość wcześnie badal1 nad kapitalnymi �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 41 procesami osadnictwa, ,adaptacji i integracji kulturowej społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich w celu uchwycenia tych procesów in statu nascendi. Badania takie rozpoczęto właściwie dopiero od roku ok. 1960 (ośrodek poznański, wrocławski, opolski, później też dals7Je), kiedy to pierwszą, najciekawszą bodaj fazę tych procesów trzeba było już w znacznej mierze rekonstruować. Nawiasem mówiąc, etnografia ówczesna (jeśli już użyjemy takiego personifikującego zwrotu), zorientowana według międzywojennych "szkół", nie był'a przygotowana (poza, oczywiście, kierunkiem badawczym K. Dobrowolskiego) do podjęcia tego typu badań. 'Nie dziwne więc, że w stosunku do Ziem Zachodnich ograniczono się na długo do dokumentacji jedynie tradycyjnej kultury ludowej. J est zrozumiałe, że w pierwszych latach po wojnie, w okresie odbudowy placówek i warsztatów naukowych, etnografia polska mogła odbudować się na dorobku międzywojennym i do tego dorobku ukierunkowanego zresztą według różnych "szkół" nawiązała. Do głosu doszli uczeni starszego pokolenia, choć część z nich w czasie wojny zginęła. Nie dożył końca wojny Adam Fischer, zginął z rąk okupantów czołowy polski przedstawiciel wiedeńskiej sZ:koły kulturowo-historycznej i twórca jej "polskiej" odmiany - Stanisław Poniatowski. Jego jednak teoretyczne i materiałowe rozprawy drukowane są w Ludzie (1947, 1948). Klasycznym reprezentantem założeń metodologicznych tego kierunku poz,ostał nadal Jan Czekanowski, czołowy antropolog i twórca polskiej szkoły 'antropologicznej, zwolennikami stali się także inni (J. Gajek, E. Bulanda). Właśnie w obrębie tego kierunku powstał projekt opracowania Polskiego Atlasu Etnogmficznego jak też i Atlasu Strojów Ludowych, do realiz.acji Iktórych - jak wspomniano - przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a potem zakład PAN. W pierwszych latach po wojnie prezentuje swój syntetyczny dorobek historyk kultury, socjolog i etnograf, prof. J. SL Bystroń, w postaci głównie dwóch podręcznikowych prac: Kultura ludowa (wydanie II) i Etnografia Polski {ł1947). Jest charakterystyczne, że słabo przejawia się teoretyczna myśl anglosaskiego kierunku funkcjonalnego, stworzonego przecież przez Polaka, B. Malinowskiego. Poza informującymi ,artykułami (E. Bulanda - 1945, F. Mirek - 1947 i J. Obrębski) nie ma poważniejszych opracowań. Nie stworzono też ani w tym czasie, ani później, żadnego wzoru monografii regionalnej w oparciu o teorię tego kierunku. Podlegnie on zresztą wkrótce ostrej krytyce. Niektóre z dawnych ukierunkowań, jak np. fenomenologiczny (C. Baudouin-Courtenay-Jędrzejewiczowa w Wilnie, po wojnie w Londynie) nie przejawiły się w ogóle, inne (np. psychologizm E. Frankowski) tylko przez pewien C7Jas. �42 JOZEF BURSZT A Okresu przedwojennego sięga kierunek metodologicz.ny wypracowany przez K. Dobrowolskiego, zwany integralnym. Powstał on jednak raczej w obrębie socjologii i w tych ramach w gruncie rzeczy jest on uprawiany, bafdzo zresztą aktywnie i produktywnie. Również w okresie przedwojennym skrystalizował K. Moszyński, czołowy polski etnolog, swój teoretyczny kierunek tzw. ewolucjonizmu krytycznego, czego wyr'azem jest przede wszystkim jego monumentalne 3-tomowe dzieło Kultura ludowa Słowian (1929-1939). Dał temu teoretyczne podstawy także w okresie omawianym (1947-1949). • Dalszych kilka powojennych lat dziejów polskiej etnografii znamienne jest (od strony teoretycznej) dość gwałtowną krytyką przejawów niektórych kierunków etnologii zachodniej. Najbardziej ostra krytyka, wynikająca jednak w znacznej mierze z racji politycznych, skierowana została właśnie na funkcjonalizm. Z drugiej znów strony niektóre dawniejsze i współczesne kierunki etnologii 'anglosaskiej i ameryJkańsikiej stają się przedmiotem solidnych opracowań, ale socjologów (J. Lutyńskiego, A. KłoskowsJkiej). Równolegle pojawia się coraz więcej opracowań informujących o etnografii radzieckiej. Piszą na jej temat J. LutyńsJki, E. Frankowski, J. Kulczycki, T. Wróblewski, wydaje się tłumaczenia pmc S. A. Tokan~wa, S. P. Tołstowa, .1. Potiechina, M. Lewina i innych (Lud, t. 39), także dwóch prac zbiorowych: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952) oraz szereg wybranych artykułów składających się na wydany przez PTL zbiorowy tom Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953). Tym akcjom towarzyszą dyskusje i konferencje metodologiczne, zwłaszcza w obrębie PTL. Dzięki inicjatywie PTL m. in. doszło do zwołania 3-dniowej konferencji metodologicznej w Krakowie (1951), która dla dalszego ukierunkowania polskiej etnografii miała poważne znaczenie. Postanowiono tam m. in. położyć w badaniach nacisk .na dynamikę współczesnych przeobrażeń oraz na powiązania etnografii z życiem i budową socjalizmu. Uchwalono też powołanie Instytutu Etnograficznego w obrębie Polskiej Akademii Nauk. Chociaż wiele z postanowień i zapowiedzi miało jeszcze wówczas charakter raczej deklaraJtywny i werbalny (zob. Lud, t. 39), niemniej jednak - wraz zresztą z metodologiczną reorientacją całej wówczas polskiej humanistylki - zaznaczył się także w etnografii zasadniczy zwrot. Od tego też czasu przyjęło się używanie terminu "etnografia" na oznaczenie dwu dotąd wyróimianych nauk: ell;nogl'afii (nauki opisowej) i etnologii (nauki porównawczej, teoretycznej). Stąd też :pojęcie "etnografia" oznacza odrtąd za:równo naukę OIpisową o kulturze, j:ak i teoretyczną, choć jeszcze często do dzisiaj, niejako dla uwydatnienia tej drugiej strony, spotyka się używanie terminu etnologia. �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 43 W tym zwrotnym okresie w dziejach etnografii polskiej, do roku 1956, miało miejsce kilka konferencji metodologicznych i sprawozdawczo-planujących. Wytyczyłyo.ne zarówno kierunki jak i konkretny prognam badawczy. Wychodziły one wpierw z inicjatywy PTL, później PAN, która stała się z czasem głównym ośrodkiem organizacyjnym etnografii. Kilka kolejnych konferencji dotyczyło prac nad realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego (Pracownia we Wrocławiu pod kierunkiem prof. Gajka). Najważniejsza z nich, 6-8 VI 1956, z udziałem etnografów, języikoznawców, historyków, archeologów, -antropologów i geografów - oceniła stosowane w badaniach terenowych metody badawcze, siatkę punktów, hasła, opracowane już kartogramy, zagadnienie współpracy z innymi naukami przy realizacji atlasu -oraz przedyskutował-a założenia metodologiczne. W sprawie PAE powstała też spora już literatura. J'ak wiadomo, wyszły dotąd tylko 3 zeszyty PAE. W wydaniu następnych nastąpiły pewne zahamowania wynikające z różnorodnych przyczyn. Opracowywanie PAE jest jednym z niewielu zbiorowych przedsięwzięć etnograficznych, obejmujących teren całej Polski. Inne konferencje dotyczyły zagadnień metodologicznych całej etnografii. Najważniejsza z nich, zwołana przez PAN, miała miejsce w KraIkowie w dniu 23 IV 1956. Zgromadziła ona 80 etnografów z całej Polski, a dotyczyła oceny dotychczasowych dróg rozwojowych etnografii polsikiej oraz jej obecnych zadań na tle sytuacji etnografii w innych krajach oraz :konkretnych potrzeb i związków etnografii z innymi naukami (referat prof. Dobrowolskiego). Określono tam etnografię jako nauikę historyczną, badającą kulturę ludu pracującego, jej kształtowanie się i przeobrażenia. Przy wyznaczaiu jej współczesnych teoretycznych i metodologicznych podstaw widziano dwa podstawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rz-eczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określono jako podstawową domenę etnografii. Realizując te zadani-a, w etnografii powinno krzyżować się - jak mówił Dobrowolski - indywidualizujący i syntetyzujący (teoretyczny) punkt widzenia. Tezy powyższe były prezentacją wspomnianego integralnego ukierunkowania w etnografii, reprezentowanego przez K. Dobrowolskiego i jego "szkołę". To w gruncie rzeczy socjologiczne stanowisko (o cechach strukturalizmu empirycznego w hadaniu społeczności lokalnych) starło się na tej właśnie :konferencji z innym, mianowicie ewolucjonizmu krytycznego, reprezentowanego przez K. Moszyńskiego (wydawał on właśnie wówczas swoje wielkie dzieło: Człowiek. Wstęp do etnografii �44 JOZEF BURSZTA powszechnej i etnologii, 1958). Rz.ecz zrozumiała. Są to przecież dwa diametralnie różne i przeciwst,awne stanowiska metodologiczne w etnografii. Inna znów konferencja zasadnicza (20-23 III 1956) dotyczyła tylko placówek etnograficznych skupionych w PAN. Wytyczyła ona na wiele lat tematykę badawczą tych właśnie placówek, już zresztą uprzednio rozpoczętą. Placówki etnograficzne PAN podjęły następujące ważniejsze badania: 1. Opracowanie regionalnych monografii etnograficznych: wsi Siołkowice na Śląsku Opolskim (kier. M. Gładysz, wyszły 2 tomy, dalsze Wi opracowaniu); regionu kurpiowskiego (kier. A. Kutrzeba-Pojnarowa, wyszły 3 tomy pt. Kurpie. Puszcza Zielona). Planowano wówczas opracowanie kiliku jeszcze innych regionów, do pełnej realizacji tych badań jednak nie doszło. 2. Monografie tematyczne, jak: główne i dodatkowe zajęcia ludności wiejskiej w XIX i XX w. {kier. K. Zawistowicz-Adamska, wyszło kilka prac); rozwój narzędzi rolniczych na tle przeobrażeń s.połeczno-gospodarcżych i kulturowych wsi małopolskiej oraz współczesne kształtowanie się kultury mas pracujących (kier. K. Dobrowolski). Z tych zakresów wysz'ło drulkiem również wiele opracowań. J'ak okazuje się, placówki PAN podjęły - poza przejętym z PTL atlasem etnograficznym - tematy:kę badawczą zbliżoną do tej, jaką uprawiały i prowadzą ośrodki uniwersyteckie. Planowano wprawdzie opracowanie uniwersyteckiego podręc~nika etnografii, ale nie wyszedł on dotąd poza wstępne płanowanie. Nie udało się też dotąd działowi etnograficznemu PAN zorganizować ani jednej (poza badaniami kultury ludowej Karpat) międzynarodowej !konferencji (sesji) etnograficznej. Natomiast PTL ma na swoim koncie Międzynarodową Sesję Pomorzoznawczą w Szczecinie (1960), która była poważnym wydarzeniem. W ostatnich 10 latach badania w obrębie PAN rozszerzono o tematykę pozakrajową, a więc powszechną. Ośrodek warszawski (kier. W. Dynowski) podjął terenowe badania w Mongolii i zamkną\ je monografią Współczesna Mongolia i kilIkoma innymi ro~prawami. Pracownia Etnografii Powszechnej w Poznaniu (kier. M. Frankowska) podjęła niektóre zagadnienia etnograficzne Ameryki łacińskiej (Peru w XVI-XVII w., Meksyk). O tym kierunku badań informuje szczegółowo artyikuł M. Frankowskiej. W'łączeni'e etnografii w ramy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN spowodowało przez dłuższy okres czasu znaczną przewagę (niemal wyłączność) tematy:ki badawczej z zakresu kultury materialnej, notabene dotąd w etnografii polskiej mocno zaniedbanej. Zważyć przy tym należy, że kulturę materialną głównie badały też inne działy tego �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 45 Instytutu - archeologicmy i historyczny. Doprowadziło to do zaCleSnienia współpracy etnografów z przedstawicielami tych właśnie dwóch dyscyplin. W efekcie kultura materialna obszaru polskiego została bardzo dobrze opr'acowana, jak to wyn.tka z zamieszczonego niżej artykułu A. Kutrzeby-Pojnawwej. Liter,atura zarówno monograficzna jak i syntetyczna jest tu wręcz ogromna. Zaniedbano jednak przy tym :wacznie badania strony społecznej i umysłowej kultury ludowej. Niejako do odrobienia strat przystąpiono w ostatnich latach. W ostatnich też latach coraz czę-ściej :oaczynają pojawiać się zwłaszcza w czasopiśmie Etnografia Polska - artykuły o charakterze teoretyczno-metodologicznym, pis'ane zarówno przez pracowników PAN jak i uniwersytetów. Dotyczą one głównie dwóch spraw: 1. badania kultury współczesnej i społeczności lokalnych; 2. współczesnych kierunków w etnografii europejs1kiej i światowej. Ten ostatni dział jest jeszcze stosunkowo skąpo obsłużony. Coraz więcej natomiast pojawia się hadań nad tzw. współczesną rzeczY'wistością kulturową. Jeden ze zjazdów dorocznych PTL (Łódź 1967) poświęcony był wyłącznie tym zagadnieniom. Można wymienić tu następującą tematykę badawczą: przeobrażenia kultury wsi (społeczności lokalnych) pod wpływem procesów industrializacji i urbanizacji (sporo lokalnych badań w ośrodku łódzkim, krakowskim i poznańskim); wpływ kultury masowej; rozpad tradycyjnej kultury wsi; procesy adaptacji i integracji Ikulturowej wsi na zasiedlonych po wojnie polskich Ziemiach Zachodnich (szczególnie badania uniwersyteokie ośrodka poznańskiego) itp. Wszystkie te badania mają duże nachylenie socjologiczne i zbliżyły etnografię polską do zachodniej antropologii społecznej i kulturowej. Jest chara1kterystyczne, że wśród etnografów, zwłaszcza pokolenia mlodszego, przejawiają się dzisiaj tendencje do bardziej zdecydowanego samookreślenia się metodologicznego w sensie adekwatnego dostosowania etnografii do współczesnych potrzeb ~arówno w zakresie przedmiotów jak i metod badań; etnografia tradycyjna z jej przedmiotem - tradycyjną kulturą ludową i z dotychczasowymi metodami - znajduje się w swoistym kryzysie, podkreślanym wielokrotnie. Oderwane od organizacyjnego pionu etnografii dziedziny - literatura ludowa, folklor muzyczny i taneczny 01"lazsztuka ludowa - są przedmiotem badań o różnym natężeniu. Hist()rycy literatury (J. Krzyżanowski, St. Pigoń) opracowali teoretyczne podstawy literatury ludowej, zajmowano się różnymi jej gatunkami, wydano też nieco materiałów źródłowych, systematyki zaś doczekała się jedynie bajka ludowa (J. Krzyżanowski, 1947). Folklor muzyczny zaś i sztuka ludowa - j'ak żadne inne dziedziny - są przedmiotem systematycznych badań na terenie całej Polski. W wyniku wieloletnich badań zespołu �4(i JOZEF z BURSZTA M. i J. Sobieskich zebrano całego terytorium Polski ok. 60 tys. tekstów i mel-odii, niez,ależnie od teg.o Polskie Radio nagromadziło również swoje zbiory regionalne. Ukazało się z tego zakresu sporo -artykułów w różnych czasopismach muzycznych i innych, wydano sporo zbiorków regionalnych. Systematyczne jednak opracowanie tego ogromnego zbioru musiało zostać przesunięte na póżniej. Nieco inaczej jest ze sztuką ludową, nad czym należy się jeszcze nieco dłużej zatrzymać. Sztuka ludowa jest tym działem kultury ludowej, który został najlepiej bodaj w Polsce przebadany. Stało się to dzięki należytej organizacji badań i ich systematycznemu przez cały okres kontynuowaniu. Już w 1946 roku zostaje utworzony przy Ministerstwie Kultury i Sztulki specjalny Instytut Badań Sztuki Ludowej, a w rok potem powstaje odpowiednie pismo - Polska Sztuka Ludowa. W roku 1950 instytut ten, pod nazwą Sekcji Badani-a Sztuki Ludowej (potem wspomnianej poprzednio Pracowni w Krakowie), staje się częścią składową Państwowego Instytutu Sztuki (później: Instytutu Sztuki PAN). W wyniku przebadania całego niemal /te.rytorium POllski, Pracownia ta dysponuje około 80 tysiącami pozycji 'archiwalnych (protokołów badań i rysunków) oraz ok. 45 tys. zdjęć fotograficznych. Dzięki systematycznym badaniom narosła też w okresie powojennym bardzo obszerna fachowa literatura do wszystkich działów sztuki ludowej. Równolegle z badani,ami i akcją publikacyjną następowały swoiste przeobI'ażenia metodologiczne w poglądach i interpretacji sztuki ludowej. Pierwsze lata powojenne cechowały się różnorodnością poglądów panujących w okresie międzywojennym, z przewagą jednak stanowiska formalistycznego i psychologicznego: szukania w sztuce ludowej owego constans, a więc tego, co trwałe, niezmienne, co miało cechować tę sztukę na różnych obszarach kuli ziemskiej, niezależnie od warunków bytu, coś, co miało być wyznaczone typowymi cechami tzw. pierwotnej psychiki. Tendencje okresu powojennego przyczyniły się do precyzowania pojęcia sztulki ludowej i do powiązania tego zjawiska z historycznym podłożem oraz z konkretnym środowiskiem. Szeroką dyskusję metodologiczną rozpoczęła odbyta w 1949 roku konferencja metodal-ogiczna w Toruniu, następnie druga w Krakowie (na Wawelu) w 1950 roku, będąca pierwszą próbą rewizji dotychczasowych ;poglądów i metod wreszcie trzecia konferencja (1951, Jadwisin), która była prezentacją nowych założeń metodologicznych. Badania terenowe tej dziedziny kultury .wsi oparto o szczegółowo ro'zpracowa,ny kwe.s,tionariusz używany do badań kolektywnych, przy czym zjawiska sztuki ujmowano kompleksowo z naciskiem na ich zmienność w czasie i w konkretnych warunkach środowisika. Szczególnie duże znaczenie miały teoretyczne prace i artykuły K. Piwockiego. Dyskusja nad pojmowaniem sztuki lu- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 47' dowej, przy dalszej równocześnie eksploracji terenu trwa jednak nadal. Szczególne znaczenie w tej dyskusji ma zasadniczy artyikuł K. Piwockiego (Sztu.ka ludowa w nauce o sztuce, "Lud", t. 51, 1967) oraz specjalnie zorganizowana dyskusja metodologiczna w redakcji Polskiej Sztuki Ludowej (zob. nr 4, 1967). III Gdybyśmy tak mogli polożyć na stole tom bibliografii polskich prac etnograficznych za ostatnie 25-lecie (niestety, opracowanie bibliografii jest jedną z naj słabszych stron naszej etnografii) byłby to tom olbrzymi. Bo istotnie, naukowy dorobek etnograficzny jest ogromny i przewyższa wszystkie analogiczne okresy z ubiegłych czasów. Nie ma tu oczywiście miejsca na szczegółową analizę tego dorobku - w znacznej mierze funkcję tę spełniają dalsze artyikuły w niniejszym tomie Ludu. Można wszakże usiłować przedstawić ogólną charakterystykę tego dorobku przez jego uporządkowanie w pewne ilustratywne działy ogólne, a więc nie tyle przedmi{)towe, C{) zalkresowe. Z tego punktu widzenia mielibyśmy: 1. Opracowania dotyczące całeg{) terytorium etnicznego Polski. Określenie takie kryje w sobie z jednej strony prace, które stanowią syntezę kultury lud{)wej etnicum polskiego, z drugiej zaś specjalistyczne pr'ace analityczne dotyczące pewnych stron kultury tego całego etnicum, jak np. atlasy etnograficzne. Można więc rzec, że całego obsz'aru Polski dotyczyły (jeśli nie będziemy brać pod uwagę sztuki ludowej i folkloru muzycznego) jedynie badania dla opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego, które - jak dotąd - objęły tylko kulturę materialną. Chociaż pracownia wrDcławska opracowała tylko część kartogramów, to jednak już one stały się podstawą do ciekawych dociekań na temat zróżnicowania kulturoweg{) Polski (por. Lud t. 47, artykuły J. Gajka i innych). Należy więc sobie życzyć, aby praca nad PAF. jak najżywiej postępowała dalej. Być może, Atlas da solidne p{)dstawy do opracowania mapy etnicznej Polsiki. Jak wiadom{), próby ośrodka warszawskiego opracowania takiej mapy nie dały rezultatów i dotąd ostatnim osiągnięciem w zakresie zróżnicowania etnicznego i etnograficznego Polski jest opracowanie, J. S. Bystronia (1925). W zakresie etnograficznych podziałów reg.ionalnych Polski zresztą nie ma opracowanych d{)tąd w pełni podstaw teoretyczno-metod{)logicznych, od których przecież należałoby całe zagadnienie rozpocząć. �48 JOZEF BURSZTA W zakresie syntezy ludowej kultury tradycyjnej Polski posługujemy się również dotąd starymi, popularnymi podręcznik'ami etnografii Polski A. Fischera (1926), S. Poniat'owskiego {1934, ten notabene, w znacznej mierze dotyczy b. polskich terenów wschodnich), czy J. S. Bystronia (1947). Szkoda więc, że nowoczesny, uniwersytecki podręcznik etnografii Polski, o którym mówiło się często w ciągu minionego ćwierćwiecza, nie wyszedł dalej poza wstępne rozmowy i plany. Nie mamy też wyczerpującego opracowania historii naszej dyscypliny. Wydaje się więc, że te i inne IPodobnebraki ogólne powinny były stać się zadaniem zakładów etnograficznych PAN, a nie badania i prace przeważnie tego samego typu, j-akie mogą prowadzić i prowadzą ośrodki uniwersyteckie czy zgoła nawet muzea. Podobnie ma się sprawa z historią lkultury ludowej w Polsce. Istnieje dobra synteza, ale tylko kultury rolniczej, opracowana przez historyków (Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, dwa tomy, 1964, dalsze w opracowaniu), w zakresie natomiast całości dziejów jesteśmy zdani na dawno już przestarzałe partie w Dziejach kultury polskiej A. Briidknera oraz w odniesieniu do norw01żytnego oikresu tY'ch dziejów na Kulturę ludową J. S. Bystronia {1936, 1947). Istnieje natomi'ast już tak wiele drobnych, wycinkowych opracowań do dziejów tej kultury, że na nową ich syntezę można się jlUż dzisiaj pokusić. A ,pO/kusa jest naprawdę duża, jeszcze zaś większe zapotrzebowanie. Sytuację dla takiego opracowania ulatwia po części fa1kt, że niektóre dziedziny Ikultury mają już swoje zarysy. Obok wspomnianego Zarysu historii gospodarstwa wiejskiego mamy np. historię włókiennictwa, wstępny zarys historii osadnictwa wiejskiego i rozplanowań wsi {J. Burszta, 1958), .szereg opracowań history:ków: J. Topolskiego, B. Baranowskiego, S. Inglota, Z. Kuchowicza i wielu innych, spośród etnografów zwłaszcza T. Seweryna i innych. Istnieje też mnóstwo opriacowań regionalnych i lokalnych. 2. Monografie regionów etnograficznych. Rozumie się tu opracowania obejmujące cał.()śćkultury danego regionu (większego czy mniejszego), grupy etnograficznej czy nawet etnograficzne monografie wsi jako swoistych ekspozycji kultury regionalnej. Aczkolwiek zasięg terenowy t~kich monografii może być różny - od dzielnicy Polski i wojewódZ'twa do pojedynczej wsi -to Ijednak (gdy ohodzi o badanie kultury tradycyjnej, a o taką tutaj chodzi) reprezentują one zazwyczaj jednolity mniej więcej model schematyczny. Całość kultury ludowej jest tu, według ustalonego z dawna wzoru, podzielona na: materialną, spolecz:ną i duchową {umysłową), każdy z tych dzi'ałów na koleJne elementy kulturowe. W taki właśnie sposób wszelkie opisy kultur regionalnych dają się z sobą zestawiać i porównywać. Ten typ opracowań, mający dawną sw.()ją genezę i długą już historię, �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 49 był i jest dość żywo po ostatniej wojnie kontynuowany. Najpełniejszym wymzem takiego opracowania jest 3-tomowa Kultura ludowa Wielkopolski (1960, 1964, 1967), dalej Kurpie. Puszcza Zielona (1962, 1964, 3 tomy, nie obejmujące jednak wszystkich dziedzin kultury lecz raczej wybrane z przewagą materialnej). W podobny sposób mamy opracowane inne, mniejsze regiony (zapowiadane na Ikonferencj'ach etnograficznych opraoowania innych, większych regionów Polski nie zostały zrealizowane), takie jak ,np. W. Łęgi Ziemia Chełmińska (1951), zbiorowe opracowanie Nad rzeką Ropą (1965), ostatnio duża monografia R. Kukiera Kaszubi bytowscy - i wiele innych, zwłaszcza monografii powiatów czy podobnych obszarów nazyw,anych '(często wbrew falktom historycznym) "ziemiami". Jeśli chodzi o etnograficzne monografie wsi - zjawisko mniej częste niż w okresie międzywojennym - to sZiczytowym w swej dokładno\ŚciosiągnięCliem jem kilkwtomorwa (nie :zakończ,ona jeszcze) monografia wsi Stare i Nowe Siołkowice, pod kierunkiem i ;redakcją M. Gładysza. Taki sam typ monografii reprezentują np. Pracze. Wieś w powiecie milickim, J. PawłOlWslkie'j(1965, 1967). Nie miejsce tu zresztą na wymienianie wszystkich. Historię teg'o typu opracowań przedstawiła K. Adamus (Etnografia Polski, t. II), a niektóre teoretycZine ich problemy ujął zwłaszcza J. Topolski (Kwartalnik HKM 1966 nr 3). W stosunku do tradycyjnego typu i schematu talki'ch monogra1ii można mieć dzisiaj szereg zastrzeżeń charakteru metodologicznego, niemniej monografie te mają szczególną wartość }ako zwŁaszcz·a źródło faktograficzne do dalszych badań innego już typu, ta:kże do syntez etnograficznych. 3. Monografie tematyczne i problemowe. Są to oczywiście ze wszystkichopracowań najliczniejsze, idące w tysiące. Można je systematyzować w różny sposób. Z punktu widzenia jednak rozwoju naszej nauki w omawianym okresie, można je ująć naj,pr'ościej w dwie główne grupy: A) ograniczające się do badań tradycyjnej kultury ludowej; B) mające za przedmiot współczesne procesy społeczno-lkulturowe, pojmowane oczywiście także w ich aspekcie diachronicznym. Podział ten dyktuje taki rzeczywiście stan w tych opracowaniach. W grupie A) zatem mieszczą się wszystkie te opracowania etnograficzne i etnograficzno-historyczne, które dotyczą wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej według typowego podziału na kulturę materialną, społeczną i umysłową. Zostały one dość szczegółowo omówione w dalszych ,artykuł,ach niniejszego wydawnictwa, nie będziemy więc tu bliżej się nimi zajmować. Brak tu oczywiście szczegółowego omówienia badań nad literaturą ludową, folklorem muzycznym i tanecznym oraz sztuką ludof\vą. Są to sprawy do specjalnego omówienia 4 - LuCi. t. 'i:l. 1%'1 �50 JOZEF BURSZT A prz,ez odpowiednich specjalistów. Niech nam tu więc wystarczą uwagi poprzednio wymienione. Monografie, o jakich tu mowa, stanowią dość szeroką gamę stopni: od czysto opisowych, wąskich tematycznie i drobiazgowych, traktujących wybrane zjawiska w sposób oderwany od kul turowego kontekstu, do problemowych, ujmujących badany przedmiot w synchronicznym i diachronicznym powiązaniu z c'ałością konkretnej kultury. Odnośnie do tych pierwszych nasuwa się uwaga zupełnie innego charakteru, mianowicie sprawa potocznej opinii o nauce etnografii. Otóż z racji tego, że monografie pierwszego typu - owe opisowe i drobiazgowe - były w omawianym okresie produkowane dość licznie, one właśnie stały się podstawą oceny całej etnografii u niektórych osób postronnych, nie związanych z etnografią, choć niekiedy nawet wysoko wykształconych i usytuowanych - że oto etnografia to nauka tylko o reliktach, że zajmuje się takimi "problemami", jak "cyfrowane portki" itp. Tacy i inni, mając na uwadze tylko tego typu prace, a nie dostrzegając całej problemowości zjawisk i opracowań etnograficznych, uważali, że etnografia to nauika zdecydowanie przeżywająca się już. Mówię o tym tutaj dlatego, że są to dość powszechne opinie jeszcze dzisiaj. Może też i dlatego etnograHa - tak przecież nauka rozbudowana - nie doczekała się swego samodzielnego miejsca w P AN. Problemowe traktowanie zjawisk tradycyjnej kultury ludowej wiąże etnogr'afię z szeregiem nauk pokrewnych i pomocniczych. Ponieważ przedmi,ot - tradycyjna kultura ludowa - ma zasadniczy aspekt historyczny, podstawowymi metodami w rozwiązywaniu problemów stała się metoda historyczna sensu largo i filologiczna. B) Monografie tematyczno-problemowe mające za przedmiot tzw. współczesność, stanowią zupełnie inny typ badań etnograficznych. Etnografia polska (nie licząc oczywiście typu bad,ań prowadzonych jeszoze przed wojną pod Ikierorwlni'CtwemK. DobI1owolskiego) przestawila się częśoCiowona ten rodzaj badań stosunkowo niedawno, zasadniczo po wspomnianej uprzednio serii konferencji metodologicznych. Przyjmowanie się tego typu badań jest zresztą spmwą zupełnie świeżą, o czym świadczy m. in. tematyika sesji naukowej z okazji walnego zebrania PTL w Łodzi w 1967 r. (zob. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X, 1968). Metodologiczne dyskusje i polemiki toczą się i będą z,apewne trwały jeszcze długo, choć opracowani'a tego rodzaju ukazują się coraz częściej. Chodzi tu o takie badania, jak: rozpad tradycyjnej kultury ludowej i tworzenie się współczesnego oblicza kulturowego wsi pod wpływem procesów urbanizacji, industrializacji i kultury masowej; procesy adaptacji i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich; kultura współczesnych grup zawodowych (np. górników, chłopo-rabotni- �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 51 ków itp.). "Współczesność" pojmowana jest tu oczywiście szeroko i w pewnym sensie umownie, nie wyklucza to też historycznego ujmowania zjawisk; np. analizy przeobrażeń środowisk wiejskich, jakie prz.eprowadza ośrodek krakowski pod kierunkiem K. Dobrowolskiego, sięgają w głąb XIX w. Do tego typu badań należą nie tylko monografie nazywane tu tematyczno-problemowymi, ujmujące jeden jakiś, zazwyczaj bardziej typowy i "na czasie" aspekt kultury środowiska (te są najliczniejsze i najbardziej efektywne), ale takż·e (nieliczne dotąd) pełne monografie spoleczności lokalnych, badające całość współczesnej kultury tej społeczności, nie tylko kulturę tradycyjną· Oba te rodzaje badań opierają się (implicite, czy rzadziej explicite) o inne założenia metodologiczne, o inne też, niż w tzw. tradycyjnej etnografii, pojmowanie kultury. Przedmiotem badań nie jest tu już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultury ludzkości), lecz kultura konkretnej grupy lokalnej, najczęściej właśnie społeczności wiejskiej. Kulturę tę zaś w ślad za współczesnymi u1kierunkowaniami humanist~ki, a konkretnie za ustaleniami soc}ologii i antropologii społecznej czy kulturowej - pojmuje się nie jako sumę czy zbiór luźnych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na różnych dawnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonującą całość. Takie stanowisko nakazuje, przy badaniu wybranych aspektów ;kultury środowiska, mieć stale na uwadze jego fun1kcjonalną i strukturalną łączność z całym kontekstem kulturowym. Zrozumiałe zatem, dlaczego czołowi dyskutanci na konferencji metodologicznej w 1956 roku - prof. Dobrowolski i prof. Moszyński - nie mogli znaleźć wspólnej platformy porozumienia, każdy z nich bowiem wychodził z odmiennych z-ałożeń metodologicznych. Tego rodzaju badania przeobrażeń społeczno-kulturowych społeczności lokalnych leżą jak najbardziej na linii współczesnego 2lapotrzebowania społecznego. Dokumentują bowiem one m. in. kulturową stronę procesu tworzenia się współczesnego społeczeństwa w warunikach socJalizmu i powstawania nowoczesnej kultury narodowej. Jak kiedyś co wielokrotnie analizował J. Chałasiński - na kulturę narodu składały się dwie odrębne kultury: "wyższa", elitarna, "pańska" i "niższa", niżej wartościowana, Ikultura "chłopska", tak dzisiaj obserwujemy, w ślad za ogromnymi przemianami strukturalnymi społeczeństwa polsJkiego stapianie się obu nurtów w jednolitą kulturę narodową. W tym stapianiu się tradycyjna kultura ludowa w swym naturalnym środowisku gwałtownie rozpada się i zanika. Nie ginie jednak zupełnie. Właśnie obserwujemy z,namienny pr·oces: kiedy owa "kultura chłopska" staje się cor·az więcej kategorią historyczną i gdy nieaktualne stały się dawne �52 JOZEF BURSZTA pejoratywne o niej sądy kultura ta zaczyna być oceniana jako wartościowa, piękna i interesująca. I nie tylko wartościowana. Także wykorzystywana w pełni w życiu kulturalnym narodu. Jest to szeroki, współczesny ,proces, który możemy nazwać folkloryzmem. Widoczny jest on w programach radiowych, telewizyjnych, na scenach i estradach, w uroczystościach lokalnych, wojewódzkich i centralnych, w turystyce, w programa'ch zespołów teatralnych, pieśni i tańca, nawet w zespołach big-beatowych; widoczny on jest w masowej' produkcji przedmiotów użytkowych kierowanej przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego - itd. Proces ten polega po prostu na stosowaniu folkloru, a więc na wykorzystywaniu najlepszych i najpię:kniejszych wytworów kultury ludowej, przejmowanych już najczęściej nie wprost z życia ale z naukowej ich, :właśnie etnograficznej doikumerrtaojri, dla wzbogacenia i uprzyjemnienia życia kulturalnego wszystkich warstw narodu. Ten narastający niemal żywiołowo proces !(jest to zresztą współczesne zjawis/ko europejskie i światowe) w przedziwny sposób godzi ową tradycję ludową i tradycyjne kierunki badać etnograficznych - z badaniami współczesnych zjawisk kulturowych, gdyż stanowi przecież jeden z najbardziej interesujących 'aspektów tych zjawisk. Jak dotąd jednak, mało jest nauikowego zainteresowania etnografów tym zjawiskiem. IV W podsumowaniu tego nazbyt ogólnego i skrótowego przeglądu etnografii polskiej w ostatnim ćwierćwieczu nasuwają się nieodparcie zasadnicze stwierdzenia odnośnie zarówno do charakteru jej dotychczasowego dorobku, jak też wynik,ających z tego najpilniejszych potrzeb i zadań w najbliższej przyszłości. Sumaryczny dorobek etnografii polskiej (mamy tu na myśli zasadniczo etnografię Polski w sensie pols:kiego folklife research) jest niewątpliwie bardzo duży, jeśli go liczyć ilością opublikowanych pozycji. Przekr'acza on znacznie i wielokrotnie cały dotychczasowy dorobek etnograficzny wszystkich poprzednich okresów. Jest to dorobek tak duży, że pełne jego opanowanie przez jedną osobę w ciągu jej życia wydaje się już raczej trudno ,osiąg'alne. Ten duży dorobek ogólny budzi jednak poważne refleksje, zwłaszcza w zestawieniu z charakterem dorobku etnograficznego w innych :krajach (choćby np. w porównaniu ze Szwe·cją, gdzie. notabene, etnogra- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 53 fia jako dyscyplina uniwersytecka jest od polskiej zna,cznie młodsza}. Albowiem: 1) W dorobku tym uwidacznia się nie tyle jakieś jednolite planowanie w skali całego kraju - ile znakomita żywiołowość i przypadkowość, same w sobie pożyteczne jako spiritus movens w badaniach i zainteresowaniach tematycznych, ale przecież nie wystarczające. Stąd też ten ogólny dorobek jest w gruncie rzeczy, czy w przeważającej mierze, dość mechaniczną sumą indywidualnych wysiłków badaczy oraz poszczególnych ośrodków etnogr'aficznych, i jaJko talki nie za.5!p()ikajawielu istotnych potrzeb omawiaJllej dyscypliny. 2) Cechą omawianego okresu jest znaczna nierównomierność w opracowaniu poszczególnych dziedzin życia i kultury ludu. Są dziedziny jak kultura materialna - opracowane wszechstronnie i dość wyczerpująco, są inne znacznie mniej uwzględniHne czy nawet oa'łkowicie zaniedbane. Do tych ostatnich należy folklor sensu largissimo. W jego ramach dobrze przedstawia się - jak widzieliśmy - sztuka ludowa, w pewnej mierze folklor muzyczny, w szeregu natomiast innych dziHłów folkloru sytuacja wygląda wręcz żenująco. Niemal więc w ogóle nieruszone zostały takie rodzaje folkloru słownego, jak: zalklęcia, zagadki, twórczość ludowa związana z obrzędami, podania ludowe i legendy, satyra ludowa, twórczość widowisJkowa czy folklor dziecięcy. Sporadyczne były badania zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeii czy wiedzy ludowej. Istnieją tu więc do odrobienia ogromne obszary i dziedziny badań kultury ludu polskiego. 3) W dość rozstrzelonej i nierównie traktowanej tematyce badawczej ujawniała się nazbyt słaiba tendencja do opracowań syntetycZll1ych poszczególnych dziedzin życia i Ikultury ludu dotyczących całego polskiego terytorium etnicznego. Nawet tak preferowana dziedzina jak kultufia materialna, nie posiada syntetyzujących ujęć wielu działów kultury, np. budownictwa, odzieży, wielu dziedzin wytwórczości ludowej itp., a cóż dopiero mówić o większości dziedzin życia spo'łecznego i folkloru. Wydaje się, że opracowanie kolejnych takich tematycznych syntez jest warunkiem wstępnym dla oczekiwanej z dawna podręcznikowej syntezy etnografii Polski, stąd brak większości tych syntez tematycznych utrudniał realizację tej ogólnej syntezy. Ale nie tylko to. Odczuwa się brak także innych wstępnych a podstawowych opracowań: pojęć ogólnych i szczegółowej terminologii w zastosowaniu do potrzeb etnografii krajowej, preliminariów w zakresie założeń i podstaw teoretyczno-metodologicznych, słowni;k-a biograficznego, historii polskiej myśli etnograficznej nn tle ogólnym, historii badań r,egionalnych i innych itd. Te wszystkie potrzeby nie zostaną chyba nigdy w pełni opracowane na dotychczasowej drodze rozwoju żywiołowego i osiągnięć indywidual- �54 JOZEF BURSZT A nych. I chyba nazbyt wymownym jest fakt, że szereg zagadnień z powyższego zakresu, typowo etnogr-aficznych, zostało podjętych ;przez Iprzedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historii i socjologii. Chodzi talkże o to, by zainteresowania teoretyczne nie sprowadzały się tylko do indywidualnego hobby, ale były programem instytucjonalnym. 4) Wszelkie prace etnograficzne o charakterze syntetycznym wyma·gają istnienia dobrze postawionego archiwum czy archiwów dokumentacyjnych. Nowoczesne wymogi pracy naukowej zakładają możność korzystania przez wysoko kwalifikowanego pracownika naukowego z ł'atwo dostępnej pełnej bazy źródłowej, uporządkowanej według kryterium rzeczowego, czasowego i przestrzennego, aby mógł on główny swój wysiłek skoncentrować ·na opracowanie samego problemu. Sytuacja jest tymczasem daleka od ideału. Nie istnieje żadne centralne archiwum etnograficzne, co więcej, nie było ono dotąd nigdy na serio planowane. Tylko po części sprawę rozwiązuje archiwum etnograficzne stworzone przy Polskim Atlasie Etnograficznym we Wrocławiu, gdyż nastawione jest ono na określone, specjalne ccle. Świetnie zorganizowane i na europejskim poziomie postawione archiwum sztuki ludowej w Krakowie obejmuje tylko tę jedną dziedzinę, podobnie jak warszawskie archiwum folkloru muzy'cznego. A znów archiwizacja przy muzeach etnograficznych ma z regu'ły zasięg loikalny, zaiŚ dokumel1'taJoja przy katedrach i zakładach PAN ma zazwyczaj charakter specjalistyczny i ściśle zamknięty. Ogromne zbiory różnych etnograficznych wydawnictw źródłowych (nie mówiąc o szerokich rękopiśmiennych zJbiorach archiwalnych) czelmją nadal na dokumentacyjne rozpracowanie. Skutek jest oczywiście taki, że k'ażdy, kto chciałby przystąpić do jakiegoś syntetycznego opracowania przedmiotowego bądź ogólnego - stwarzać sobie musi sam wystarczającą bazę źródłową niemal od samego początJku. To zazwyczaj przekracza siły i zasoby jednostki. Nie dziwne zatem, że prace syntetyczne są tak skąpe, a opracowania mają w ogromnej większości cha·raikter regionalny i przyczynkarski. Jest zaś faktem, że w krajach sąsiednich (ZSRR, Czechosłowacja, NRD, kraje skandynawskie) sytuacja pod tym względem jest znacznie lepsza, niekiedy (np. w Szwecji) wręcz idealna. Jako curiosum można natomiast przytoczyć fakt, że jedno ze znakomitych polskich ar'chiwów prywatnych, gromadzone wysiłkiem całego życia, a które jego twórca chce oddać dla ogólnego użytku, nie znajduje jak dotąd, zainteresowania i opiekuna. 5) Etnografia należy do tego typu nauk, które rodziły się i rozwijały w obrębie organizmów państwowych i narodowych jako "etnografie ojczyste", nabierające stąd w 'obrębie niemallkażdego kraju cech swoistych, .gdyż przecież wiązały się one ściśle z życiem każdego z narodów. Stąd pochodzi m. in. - niespotykana w innych naukach - tak �L/nagrafia w ćwierćwieczu Polski 55 Ludowe] wielka różnorodność nazw na określenie tej dyscypliny. Nauka współczesna może natomiast rozwijać się tylko w ścisłych kontalktach z nauką światową. To jest oczywiste. Tymczasem kontalkty etnogr·afii polskiej z nauką europejską i światową przedstawiają wiel·e do życzeni.a. Podkreślaliśmy już, że w ciągu 25-lecia tylko raz była Polska miejscem szerszej, międzynarodowej konferencji etnograficznej (1960 r.). Alt i odwrotnie: udział polskich etnogr>afów w międzynarodowych spotkaniach i w międzynarodowych akcjach badawczo-naukowych bardzo szwankował. Można by tu np. przytoczyć całą listę międzynarodowych spotJkań w ostatnich kilku nawet latach, na których braikowało przedstawicieli właśnie tylko Polski. Nie jest też najlepiej ze wzajemną informacją międzynarodową. Ale jest to już specjalne zagadnienie. Z powyższego wszystkiego nasuwa się chyba jeden generalny wniosek Jest on :natury orgaUiimcyjnej. Należatoby ohyba, tak postawić organizację polsikiej etnografii, by móc jak najbardziej sensownie i celowo wykorzystać zapał, oddanie i wysiłki rozproszonych działań jeddnostek i lokalnych ośrodików dla zaspoikojeni,a przede wszystkim najbardziej palących potrzeb ca}.ej nauki etnografii w jej służbie dla narodu i państwa - i tak, by na 'następny jubileusz, 50-lecia Polski Ludowej, można było z pełną satysfakcją dorobek nasz'ej nauki ocenić. WYBRANA LITERATURA (zawiera tyliko pozycje o charakterze ogólnym) Adamus K., Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Biernacka M., a poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Bulanda E., Czy kryzys etnograficznej szkoły wiedeńskiej? "Lud", t. 45, 1960. a metodzie funkcjonalnej w etnologii. "Lud", t. 36, 1946. Burszta J., Analiza kultury w etnografii tradycyjnej a w badaniach nad współczesnością. Niektóre różnice. Tezy. "Łódzkie Studia EtnogI'afi:czne", t. X, 1968. Etnografia daniami a współczesność. na Ziemiach Folklorismus in Polen. Przegląd i perspektywy t. 49, 1965. Research in Cultural of Nieco refleksji metodologicznych w związku z ba- "Etnografia Polska", t. IX, 1965. "Zeitsch:r<ift fur Violkskunde", 1,969, nr 1. Zachodnich. badań etnograficznych Anthropology in na Pomorzu Western and Zachodnim. Narth-Western "Lud", Poland. W: Poland .at the 8th Internationa.l Congress of Anthropological and Ethnological Sciences. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1968. Czekanowska A., Badania nad myzuką ludową w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 4:J, 1956. Some J1spects Methodology. �56 JOZEF Dobrowolski K., Drogi rozwoju BURSZTA etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody "Etnografia Polska", t. I, 1958. Studia nad teorią kultury ludowej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. Sytuacja etnografii w Polsce. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Dynowski W., Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej. "Etnografia Polska", t. VIl, 1963. Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych. "Etnografia Polska", t. XI, 1967. Frankowska M., Problemy atlasu etnograficznego. "Lud", t. 38, 1948. Frankowski E., Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji t. 5, 1951. Gajek J., Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. "Lud", t. 41, 1954. Polski Atlas Etnograficzny. Lublin 1947. Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii. "Lud", t. 42, 1956. i związki Rola z innymi Polskiego naukami. Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Ku~1Jury Mąter1alnej", 19,57, nr 3/4. "Lud", t. 47, 1962. "Kw,a,rta1nikHistorii Etnograficznym. Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Lud", t. 44, 1959. Gajkowa O., Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-1ecia. "Lud", t. 51, 1967. Gładysz M., Międzynarodowa konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Jackowski A., Z zagadnień historii i metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji 1955, nr 3/4. Judenko K., Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud", t. 43, 1958. Karwot E., Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 43, 1958. Klimaszewska J., Kutrzeba-Pojnarowa A., Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 II 1951. "Lud", t. 39, 1952. Kopczyńska-Jaworska B., Badania karpackie Zakładu Etnografii Ul, oraz Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu i Pracowni IHKM Kutrzeba-Pojnarowa nej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. O potrzebie współpracy archeologów nr 2. Organizacja pracy we. "Etnografia Problematyka Karpat. Łódzkiego PAN w Łodzi. "Łódzkie Studia Etnogrąficzne", A., Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy graficznej etnograficznej z etnografami. w Polsce. Instytucje Etno- t. VI, 1964. etnograficz- "Wiedza i Życie", 1953, i wydawnictwa nauk'J- Polska", t. II, 1959. polskich prac etnograficznych "Etnografia Polska", t. VI, 1962. dotyczących terenów Zachodnich �Ku1tura wsi 57 wsi poLskiej i etnologii w Polsce. Kraków 1948. społecznych w studiach nad przeszłością Rozwój etnografii Wspólpraca nauk kultury materiaLna polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw i teraźniejszością "Etno- źródłowych. grafia Polska" t. XI, 1967. Z zagadnień daniach metodyki kultury Kutrzeba-Pojnarowa polskich prac etnograficznych. Czas i przestrzeń "Etnografia Polska", t. IX, 1965. A., Bieńkowski W., Aktualna pozycja etnografii "Kwartaln1k Historyczny", z. 6, 1956. w ba- ludowej. historycznych. Kwaśniewicz W., Dziesięć Ludowej. "Kwartalnik Etnograficzne badania lat działalności Historii Zakładu Kultury terenowe Etnografii w obrębie Ogólnej nauk UJ w Polsce Materialnej", w Karpatach 195,6, nr 2. Zachodnich w 1960 r. przez Ka- Polska", t. V, 1961. Kwaśniewski K., Etnografia w Polsce. Placówki i pracownicy. "Lud", t. 46, 1961. Lange R., Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce. "Lud", t. 51, 1968. Lutyński J., Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Łódź 1956. Malinowski T., Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Markowska D., Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Matusek M., Prace Zakładu Etnografii Słowian UJ na terenie Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Mirek Fr., Nowe kierunki antropologii kulturalnej, archeologii i antropologii fizycznej. "Lud", t. 38, 1948. Misińska M., Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Maliński B., Historia. Osobowość. Sztuka. Refleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966. Moszyński K., Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. "Lud", t. 38, 1948. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "KWlartafnik HLstCYrii Kultury Materialnej", t. IV, 1956. Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Etnografia Polska", t. I, 1958. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "Kwartalnik Historii Kultury M.at'el'ialnej", 1956, ,fiT 3. Stan i zadania etnografii polskiej. "Lud", t. 38, 1948. Nasz A., Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud", t. 43, tedrę Etnografii Ogólnej UJ. "Etnografia i Socjologii 1958. Obrębski J., Teoria pierwotnych. Ocena dorobku ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu społeczeństw "Przegląd Socjologiczny", t. 8, 1946. pol.skiej etnografii i etnologii "Lud", t. 39, 1952. Olszewska-Dyoniziak B., Funkcjonalny z punktu widzenia postępowej myśli spolecznej. osiągnięć współczesnej Pietraszek E., Etnogra,ficzna model antropologii konferencja analizy kultury w świetle niektórych "Etnografia Polska", t. X, 1966. metodologiczna. "Etnogr:8ifia ,Polska", t. I, i socjologii. 1958. Kultura ludowa i robotnicza grafia Polska", t. X, 1966. wobec współczesnej problematyki kultury. "Etno- �58 ANNA Piwocki K., O historycznej Sztuka ludowa Poniatowski genezie polskiej sztuki badania etnologiczne i metody genezy wytworów ich badań "Polska Sprawozdania nad sztuką ludową badań. kulturowych "Lud", t. 36, 1946. Reinfuss R., Stan badań nad polską sztuką ludową 1950, z. l. Stan ludowej. Wrocław 1953. w nauce o sztuce. "Lud", t. 51, 1967. St., Fakty Metoda KUTRZEBA-POJNAROWA i ich "Lud", t. 37, 1947. (Cz. L Mahavrata). w etnologii. w Polsce. "Pols~a Sztuka Ludowa", perspektywy na najbliższą przyszłość. Sztuka L1udoWla",1964, z. 4. z działalności naukowej i dydaktycznej Katedr i Zakładów Etnografii. Zestawili K. W. i T. S. "Lud", t. 50, 1966. Szurmiak-Bogucka A., Bogucki K., Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Topolski J., Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. (O potrzebie monografii integralnych). "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". R. XIV. nr 3, 1966. Trawińska-Kwaśniewska M., Zycie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud", t. 43, 1958. Zadrożyńska-Barącz A., Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Zawistowicz-Adamska K., Dawność i teraźniejszość w badaniach etnograficznych. "Lud", t. 43, 1958. Sesja Naukowa czesności. Polskiego Towarzystwa "Łódzkie Studia Etnograficzne", Ludoznawczego na temat współ- t. X, 1968 (tamże inne artykuły na ten temat). JOZEF BURSZTA ETHNOGRAPHY IN THE QUARTER OF THE CENTURY OF PEOPLE'S POLAND Summary On the occasion of the 25-th jubilee of the Polish People's Republic the journal Lud presents a view of evolution attaiments, and state of the Polish ethnography in its most important sections of this period. The paper, of general character, speaks about: the organization of science, tendencies of development, sets of investigations and on its background circumscribes the most important problems to be done in future. In the organization of Polish ethnography exist four divisions: 1) University chairs. In the period spoken about they came into being in six centers: Warsaw, Kraków, Poznań, Łódź, Wrocław, and Lublin. All have been educating students; in last time educating has been limited to 4 centers. The curriculum has been changed several times. The structure of chairs, which are investigation centers too, is a numerous one. 2) Departments and studies within the framework of the Polish Academy of Soiences, make 'up the IV-th Division of the Instituteof History of MateTial �KultuTa materialna wsi polskiej -Culture. There are eight of them in various towns. Some ranges of folk culture became distract in their organization and included into other institutes: folk-literature (oral folklore) into the Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences, folk fine arts and musical folklore into the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. 3) Social-cultural societies. A specialistic one is the Polish Ethnographical Society, existing from 1895, which after 1945 became more and more active. From among nine of the Society's series of publications seven came into being after last war. Also the Society, till coming to being in 1954 Departments of the Polish Academy of Sciences, represented Polish ethnography exclusively, conducted wide investigation and organization actions. Ethnographic activity in a narrower sphere is persued by local socia,land learned :sodeties. 4) Museums. There are seven independent ethnographic museums, among them some publishing their own series. Besides in about 100 local m1lJSeumsthereare ethno.graphic sections or ethnographic collections. A part of these museums is doing ethnographic research. In the beginning of post-war time in ethnography came out influences of old "schools" and methodological sets. Gradually succeeded methodological transposing to Marxistic base. The result of it is an enormous development of investigations especially of, abandoned to that time, material culture, which is to see as well in form of regional ethnographic monographs as in thematic monographs written in cooperation of ethnographers with historians and archaeologists. In last years the development of contemporary social-culture phenomenons is to be noted on one side, an increasing interest in theorretic-me'thod01o!¢cal problems on the other side. In the scope of fO'Iklo;re sy,gtematicaly have been inv'€stigated folk tales, history and systematics of fokloristics, other ranges of oral folklore are waiting for investigating. In the range of music folklore great collections from Poland have been gathered (about 60 thousands records) and a systematically investigation of them have been started. Far the best situation is presented in the range of folk art. Great collections are gathered and continually collecting of new is ac·companied by gradually monographic and ,gynthetIc in Vlestig.atin.g. In the domain of strict ethnographic monographs stand out: 1) monographs according to the whole area of the Polish territory, for instance the Polish Ethnographic Atlas and the problem of cultural differentiation of the country and thematic monographs; 2) monographs of ethnographic regions (Great Poland, Kurpie and other); 3) specialistic and problematic monographs dealing with traditional as well as with contemporary culture. At least the author touches folklorizm as a contemporary investigating phenomenon and points out most urgent problems in future: increasing of synthetic works, organization of ethnographic archives and increasing contacts of Polish science with world science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973fccd3aa9ecc14491313e55929d053.pdf bdc46674f9b645ec91510f4f9b1934ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:296 Title A name given to the resource Różne / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.672-690 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Literatura K l e m e n s i e w i c z: Na dwie rocznice prof. Tadeusza Lehra-Splawińskiego ("Język Polski", Kraków 1951, r. XXXI, s. 193-196). W. Kur a s z k i e w i c z: Czterdziestolecie dzialalności naukowej Tadeusza Lehra-Splawińskiego ("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 601-609). W. Kur a s z k i e w i c z: Siedemdziesięciolecie profesorów Tadeusza Lehr-Splawińskiego i Zenona Klemensiewicza ("Slavia Occidentalis", Poznań 1962, t. XXII, s. 336). T. M i l e w s k i: Badania Tadeusza Lehra-Splawińskiego nad kontaktami slowiańsko-germańskimi (ibid., t. II, s. 593-600). T. M i l e w s k i: Tadeusz Lehr-Splawiński jako lingwista ("Pamiętnik Słowiański", Kraków 1952, t. III, s. 21-26). T. M i l e w s k i: Tadeusz Lehr-Splawiński ("Tygodnik Powszechny", Kraków 1i965, nr 10 (8.41), 'z 10. III. 1965 r.). (Redakcja): Tadeusz Lehr-SpŁawiński: 20 IX 189,1 - 17 II 1965 ("Rozprawy Komisji Językowej", Wrocław 1965, t. V, s. 5-7). J. R u s e k i Z. Wag n e r: Bibliografia prac Tadeusza Lehra Splawińskiego za lata 1951-1961 ("Studia linguistica in honorem Thaddaei Lehr-Spławiński"; Warszawa 1963, s. 7-18). A. S i u d u t: Bibliografia prac naukowych T. Lehr-Splawińskiego 1911-1950 ("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 610-624). F. S t a w s k i: O Tadeuszu Lehr-Splawińskim ("Dziś i Jutro", Warszawa 1951, nr 38). Z. S t i e b e r: Tadeusz Lehr-Splawiński jako slawista i polonista ("Język Polski", Kraków 1962, r. XLII, s. 1-7). S. U r b a ń c z y k: Sp. Tadeusz Lehr-Splawiński: 20. IX. 1891 - 17. II. 1965 (Język Polski", 1965, r. XIX, s. 129-136). J. W i d a j e w i c z: Tadeusz Lehr-Splawiński jako historyk ("Pamiętnik Słowiański", Knaków 19i52, s. 7-20). Z. , �MIĘDZYNAHODOWA UNIA NAUK ANTHOPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTEHNATIONAL UNION OF ANTHHOPOLOGICAL SCIENCES AND ETHNOLOGICAL Hedakcja przypomina, że zgodnie z dawną uchwała Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, organ Towarzystwa winien informować ogól etnografów polskich o działalności Mi~dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. W związku z tym informuje też o nadejściu nowego biuletynu, zawierającego zmiany w składzie członkowskim M.U.N.A.iE. i podająceg'o do wiadomości skład Komitetu Wykonawczego '. KOMITET WYKONAWCZY Prezes Masao Oka, Tokio, Japonia; były prezes Henri Vallois, Francja; viceprezesi: J. Comas, Meksyk: M. Fortes, Cambridge, Wielka Brytania; V. L. Grottanelli, Rzym. Włochy; G. Olivier, Paryż, Francja; J. Schiiube, Kiel, NRF: IW. Steinitz,1 Bel'lin, NRD; P. C. Biswas, Delhi, India. Sekretariat Generalny: G. F. Debetz, Moskwa, ZSRR - były sekretarz generalny Mi<;dzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych w Moskwie (1964): P. Bosch-Gimpera, Meksyk - były sekretarz generalny M.K.N.A. i E.; S. Izumi. Tokio. Japonia - sekretarz generalny, Komitet Organizacyjny VIII M.K.N.A. i E. Science Council of Japan. Ueno Park, Tokio: L. Krader, Syracuse, Nowy Jork, USA. Maxwell School. S~'l'acuse Universit:v -- sekretarz generaln~'. WYKAZ POLSKICH CZŁONKOW M. D. N. A. i E. Comite National Polonais de l'Union Internationale et du Congres des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, Wroclaw, pl. Nankera 4, prof. clI' Józef Gajek, sekretarz. Instytut Historii Kultur~' Materialnej, \Varszawa. ul Długa 26, prof. dr Witold Hensel. Museum Archeologiczne i Etnograficzne, Łódź, pl. Wolności i4, prof. clI' Konrad JaŻdŻewski. dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Warszawa, prof. dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, pl. Nankera 4. Zakład Etnografii Ogólnej Uniwers~·tetu Ja~iellońskiego w Krakowie, ul. Straszewskie~o 27. prof. dl' Kazimierz Dobrowolski. 1 Por. :'1 - Lwi, LucI, t. ;11. l. LI, cz. cz. II. HIt;X l, s. 234-242. Wykaz nowych członków M. D, N. A. i E. �674 WYKAZ MIĘDZYNARODOWYCH CZLONKOW M. U. N. A. i E. Comittee for Urgent Research in Anthropology and Ethnology, prezes prof. dr R. von Heine-Geldern (Institut fUr Volkerkunde, Universitiitsstr. 7, Wien I, Austria), sekretarz generalny dr A. von Hohenwart-Gerlachstein (adres j.w.l, członkowie: prof. V. L. Grottanelli, Largo Arenula 26, Roma, Włochy; prof. dr Masao Oka, Anthropological Institute, Faculty of Sciences, Meiji University, Tokio. Japonia; prof. dr D. A. Olderogge, Institut Etnografii, Akademia Nauk SSSR, Uniwersitetskaja Nabereż 3, Leningrad V-164. Current Anthropology, 1126 East 59th Street, Chicago, Illinois 60637, USA, dr Sol Tax - redaktor. International Folk Music Council, 21, Bedford Square, London, W. C. 1, Wielka Brytania. Internattonal Afrkan InsUtute, Sto Dunstan's Chambers, 10.--11 Fetter Lane, Fleet street, London, EC 4, prof. C. Daryll Forde - dyrektor. Do druku przygotował Z. Kłodnicki �INDEKS OSOBOWY Abramowicz A. 99 Adalberg S. 600 Adamska K. patrz też Zawistowicz 476, 603 Antoniewicz W. 19, 31, 77 Armon W. 557 Azadowskij M. K. 146, 159 Bachmann A. 23, 26, 77 Bandarczyk W. K. 93-122 Baraniecki A. 8, 11, 72, 600 Baranowski B. 480 Barowa I. 43 Barszczewski J. 99 Bastian A. 172 Baumann H. 211, 220 Baumgarten K. 653 Baudoin de Courtenay J. 17, 75, 117 Bazielich B. 479 Bąk S. 665-671 Benedict R. 69 Benet S. 69 Berwiński R. W. 85, 366, 457, 458 Biegeleisen H. 10, 77 Bielicki T. 618 Bieńkowski W. 34, 70-82 Biernacki M. 12 Biesiekierski J. 54.5 Biruta (pseud. Derewińska) 110, 117, 118, 599 Bittner Szewczykowa Blajda Cz. 79 H. 43 34, * Blaszczyk S. 33, 88, 89, 479 Błoński R. 534 Boas F. 207-211 Bogoraz W. 564 Brensztajn M-. 362 Bronicz S. 33 Bruchnalski W. 16 Bruk S. J. 198-201 Brun W. 69 Bruckner A. 10, 13, 23, 85, 459 Bryk J. 26 Brzozowski F. 74 Bujak Fr. 19, 31, 77, 397 Bulanda E. 69, 480 Burszta J. 33, 40, 90, 481, 599-613 Bykowski P. 106 Bystroń J. S. 19, 21, 22, 31, 41, 74, 76, 85, 90, 386, 605 Bytnar M. patrz też Suboczowa 79 Cabalska M. 626-628 Carleton S. Coon 203-206 Cehak-Hołubowiczowa H. 23, 34 Chałubiński T. 661 Chardin P. T. 615-616 Chełmińska-Swiątkowska J. 68 Chętnik A. 76, 476 Chodakowski Dołęga (Czarnocki A.) 62, 123-164, 243, 455 Chybiński A. 19, 22, 31, 77, 420, 423, 468 Cichowicz H. 89 Cichowicz W. 479 * Patrz też str. 333-345. Indeksy "LUDU": tomy l-XXXIX: w tomie XL. tom XLI: str. 1423-1476. tomy XLII, XLIII, XLIV i XLV: w tomie tom XLVI: str. 636-667. tom XLVII: str. 687-697. tom XLVIII: str. 662-684. tom XLIX: str. 865-881. tom L: str. 775-792. XLV str. 613-660. �G7t) Ciecierski F. 521 Cierniak J. 77 Ciołek G. 226-227 Ciszewski S. 13, 17-19, Fischer A. 18, 19, 21-27, 456, 20, 66. 74. 76, 78, 220, 468 Cybulski N. 75 Czaplicka M. A. 563--565 Czaplicki W. 545 Czarnowski S. 77 Czasznicka Z. 29 Czechowska H. 116 Czekanowska A. 426 Czekanowski A. L. 195-197, 537 Czekanowski J. 7, 9, 18, 21, 22, 24, 2629, 31, 32, 35, 41, 55, 72, 76, 219-221, 232, 244, 648 Czerniewska K. 181-184 Czerny A. 118 Czerski J. 618-619 Czortkower 23 Cwirko-Godycki M. 72, 75 Damborsky J. 35 Daum H. 212 Damrosz J. 191, 192 Daszyńska-Golińska Z. 17 Davidson B. 649 Dąbkowski P. 392 Delimat T. 28, 44, 488 Derewińska patrz Biruta, 599 Dobrowolscy A. i T. 77 Dobrowolski K. 31, 34, 76, 78. 79, 481 Dobrowolski T. 77, 369 Dobrzycki S. 77 Doroszewski W. 31, 36 Dworakowski S. 68 Dybowski B. T. 10, 118, 193-5. 503, 539. 620 Dynowski W. 46, 80, 181, 245, 475, 479 Dygacz A. 479 Dzieduszycki W. 10 Erixon S. 374 Ehrenkreutz patrz też Jqdrzejowicwwa C. 19, 476 Erzepki B. 88, 89 Estreicher K. S. 11 Falkowski J. 23, 25. 26, 45, 77 Federowski M. 67. 74, 464. 499, 600 Fellń, ka E. ;:;32 45, .15, 76, 420. 605 Flizak S. 79 Franko I. 7, 8, 13, 17, 467 Frankowska M. 80, 244-247, 481 Frankowski E. 19, 39, 41, 66, 76, 90. 184, 185, 364, 472, 479 Frankowscy E. i M. 3:1 Frazer J. G. 365 Frenklowa G. 26 Forde D. 211 Gajek J. (J. G.) 8, 14, 23, 25-28, 34, 39, 44, 234-242, 80, 90, 244, 463, 187-188, 30, 31. 214, 229, 481. 505, 566, 606. 612 Gajkowa O, (O. G.) 7-60. 71, 219-221, 466 Gansiniec R. 22 Gansiniec Z. 480, 638-646 Gargas Z. 12, 17 Garyga B. 34 Gawin B. 43, 257-:346, 480 Gawełek F. 18, 74, 453. 466 Gawroński F. R. 13. 19, 145 Gavazzi M. 77 Gąsiorowski S. 77 Giller A. 536 Glinka J. ,566 Gloger Z. 64, 106, 115, 362. 464, 485-501 Gładysz M. 33, 80, 475, 47ą Gładyszowa M. 480 Głowacki S. 420, 4:30 Godlewski A. 245 Godlewski L. 69 Gołąb Z. 35 Gołąbek J. 68 (69\ Gorzycki K. 12, 1:3. 14 Gomme G. L. 13 Gołcbiowski B. 024-62'1 Grabowski J. :374, 479 Graebner F. 21 Greenberg J. H. 211 Gumieniuk A, 0:10-6:31 Gumplowicz 17 Gurgulanka M. 2ł) Gustawicz B. 17 Gruszecki M. J. I. .54.1 Haberlandt :\1. la, :1''1 H"jówna L. Kil �li77 Halb.~n L. 2/, 2B Harasymczuk R. W. 4:;, 420, 429, 632 Hensel W. 23!l Henzel T. 2;' Hertzówna A. 69 Hirsch Ch, 658 Hlawiczka K. 185-137, 427 Hnatiuk W, 12. 17, 638 Hoff B. 86 Hołowackij 638 Horak J. 77, 638 Holtker G. 212 Hryncewicz-Talko J. 74, 563 Hurynowicz A. 118 Hutschinson R. W. 638-646 Inglot S. 77 Iwaszkiewicz E. 104 Jachimecki Z. 77 Jackowski A. 478 Janik M. 12 Janowski A. 485 Januszkiewicz A. 527 Jaroszewicz I. 101 Jasiewicz Z. 197, 244, 481, 1326-627 Jastrzębski S. 558 Jaworczak A. 23, 25, 80 Jaworska B. 35 Jażdżewski K. 239 Jeleńska E. 110 Jędrzejewiczowa C. patrz też Ehrenkreutz C. 67, 68, 76, 4::0, 424 Jochelson W. 564 Jodłowski J. S. 545 .1udenko K. 34, 481 Kaczmarczyk K. 80 Kałeciak P. 247-251 Kalina A. 7-30, 33, 45, 55, 467 Kallenbach .1. 16 Kamieński-DJużyk A. 509 Kamiński M. 103 Karłowicz J. 7, 8, 17,45, 65, 71, 75, 113, 466, 587-600, 605 Karskij E. F. 98 Karwot E. 29, 480 Kibort I. 115, 393 Kielisiński W. 85 Kierski E. 84. 86 Kleiner J. 31 Klimaszewska J. 79, 80, 481 Klimek S. 23, 26, 77, 220 Klinger W. 19, 29, 77 Kłodnicki Z. 15, 26, 32, 193-201, 628-- 630 Knoop O. 88 Kobyłecki J. 527 Kohutnicka B. 245, 246 Kolberg O. 27, 31, 34, 36, 40, 63, 72, 74, 80, 83, 86, 117, 423, 461, 488, 598, 604 Kołessa A. 17 Kołessa F. 77, 638 Kołłątaj H. 62 Kon F. 558 Kopeć J. 518 Kopernicki I. 8, 72, 74, 600 Koranyi K. 23, 26, 35, 226-228 Kostanecki K. 76 Kostrzewski J. 19, 31, 89, 220 Kościński K. 89 Koszyk A. 37 Kotoński W. 35, 420, 425 Kotula F. 359 Kotwicz W. 566 Kowalczyk J. 44, 228-230 Kowalewska Z. 117 Kowalewski J. 525 Kowalska-Lewicka patrz też Lewicka A. 80 Kowalski T. 77 Kozietulski Cz. 80 Kozłowski L. 19, 22, 26 Konig W. 213 Krader L. 234, 235 Krajewska J. 69, 80 Krandżałow D. 35, 183-191 Krasoń S. 34 Krcek T. 362 Kroeber A. L. 207 Kreutz F. 9 Kryński A. 17 Krzywicki L. 19, 44, 63, 7l, 76, 177, 203 Krzyżaniak L. 245, 246 Krzyżanowski J. 3l, 34. 35, 476, 479. 621-624 Kubary J. S. 43, 165-180 Kucz M. 112, 118 Kuczyński A. 193-1~, 503-586, 619 Kunczyńska-Iracka A. 359 618- �678 Kunz L. 35 Kuraszkiewicz W. 222-225 Kuret N. 619-621 Kutrzeba-Pojnarowa A. patrz też Pojnarowa 72, 80, 184, 185, 463 Kwaśnicowa Z. 420, 424, 427, 430 Kwaśniewiczowa M. 34 Lagercrantz 646-647 Lange R. 215--219, 233, 415-452, 630 Laudowa H. 35 Laufer K. 212 Leciejewski J. 16 Lewicka-Kowalska A. 35, 39, 245 Lewicki M. 508 Lewicki T. 181-182, 244 Ligęza J. 33, 78, 479 Lilientalowa R. 69 Linde S. B. 63 Lintur M. P. 635-637 Lipiński J. 85 Łqga W. 79 Łętowski A. 112 Łopaciński H. 587-600 Łukaszewicz J. 85 Łysik S. 34 Maciejewski J. 184 Maciejowski W. A. 85 Magierowski L. 11 Majer J. 72 Majewski E. 65 Maksymowicz M. 155 Makuiski K. 182, 244, 619-621 Malicki L. 80 Malinowski B. 13, 77 Malinowski L. 8, 75 Malinowski T. 34 Malkowska K. 245 Małasz-Aksamitowa L. A. 123-164 Mannhardt 65 Manugiewicz J. 61-69, 80, 477 Martin R. 22 Matlakowski W. 362 Matusiak S. 17 Matyas K. 12, 108 Maurizio A. 19 Michalkiewicz 34 Mielczarska W. 90, 475 Mikławiec 17 Milewski T. 29, 39, 199, 222-225, 243- -244 Misińska M. 68 Mjartan J. 35 Młynek J. 10, 17, 114 Morawski Z. 10, 598 Moszyński K. 22, 31, 41, 66, 77, 79, 185, 188, 453, 456, 508, 602, 648 6:18-- Mulka E. 192 Murdock G. P. 211-212 Mydlarski J. 27, 31, 34, 220 Nagel S. 23, 26 Nahodil O. 35 Nartowski W. 16 Nasz A. 33 Naumann N. 366 Nehring W. 10 Neumann S. 649-658 Niederle L. 10, 23 Niemiłowicz W. 10 Niemojewski L. 547 Nitsch K. 18, 19, 30, :31. 41, 77 Nizińska J. 35 Nocoń R. H. 29 Nosek S. 230-232 NożYllska Z. 628-630 Obrębski J. 78 Oleksin S. 23, 26 Olszewic7. B. 245, 247, 2.52, 504 Olszewic7. W. 485-501 Panofsky E. 376, 377 Passendorfer E. 659-664 Pasznycki 45 Pawłowska J. 33, 34 Peesch R. 655 Perls H. 23, 25, 26 Pietkiewicz Cz. 67. 77, 78, 476 Pietkiewicz K. 29, 634-635 Pietkiewicz Z. 110 Piekarski E. 553 Pigoń S. 31 Piłsudski B. 66, 503, 559, 566, 563 Piotrowski R. 535 Piprek 69 Piwocki K. 359-389, 473, 479 Plezia M. 29 Pojnarowa A. patrz też Kutrzeba 481, 488, 602, 606 �679 Polivka J. 11 Polo nec O. 187-188 Poniatowski S. 19, 21, 22, 43, 66-70, 76, 77, 456, 464, 470 Popiel L. 23 Potkański K. 7, 16 Priifferowa-Znamierowska M. 39, 80 Przeworska-Rosen J. 69 Pulikowski J. 420 Pypin A. N. 127, 504, 595 Radzikowski E. 13, 17 Rebczyński W. 10 Rehmann A. 10 Rehor F. 10 Reichman B. 548 Reinfuss R. 30, 35, 80, 479 Reinfussowa Cieśla Z. 479 Rębacz M. 1\ Rieger M. 10 Rogalski-Dzierżykraj T. 239 Rogozióski-Szolc S. 64 Romańska R. G35-637 Rosiński B. 26 Rostafiński J. 77 Rozwadowski J. M. 76 Rudolph W. 6.56 Rypiński A. 100 Sarna W. 12 Sawicki L. 77. 83 Schmidt W. 21 Schmidt L. G.52 Schneeweiss E. 25, 77 Semkowicz W. 77, 392 Seweryn T. 36, 77, 78, 80 Sienidd L. 513 Sieroszewski W. 504, 549-552 Simiczijew K. 632-634 Skaziilska M. 245 Skarżyński T. 242 Smólski 17 Sobiescy J. i M. 33, 479 Sobieska J. 90, 481 Sobieski M. 34, 420, 462 Sochaniewicz K. 22 Sokolova V. K. 637-640 Soltys M. la Spiess K. 365 Splawiński-Lehr T. 31, 37, 41, 220, 222, 665-671 Starnawski J. 585---598 Steć 34 Steinitz W. 673 Stelmachowska B. 77, 90, 370, 478 Stęślicka W. 203-207, 615-618 Stęszewski J. i Z. 426 Stoiłow P. 77 Stoiński S. M. 79 Stoll O. 22 Stolyhwo K. 67 Stopa R. 39, 80, 243 Strelcyn S. 243 Strzelecki A. 9, 12-14, 465 Studyński C. 17 Suboczowa M. patrz też Bytnar M. 33 Sulimirski T. 26, 77 Sychta B. 79 Szczotka S. 33, 392 Szembekówna Z. 88 Szeptycka J. 88 Szuchiewicz M< 362 Szydlowski J. 94 Szyfelbejn Z. 34 Szyperski S. 34 Szyszkowski W. 16 Slaski 1<. 188-190 Śmiszko 23 Świerczyńska K. 211-212,' 649 Świętek J. 17, 74, 76, 397 Świrko S. 36 Tarko M. 41 Tetmajer W. 74 Thurnwald R. 211, 220 Treide D. 647-648 Turczynowiczowa M. 34, 40 Turkowski T. 620 Tylor E. B. 364 Tymieniecki K. 220 Tyszkiewicz K. 105 Twardowski K. 17 Udziela S. 7-10, 13, 16, 19, 23, 25, 45, 76 Vaclavik A. 69, 187 Vakarelski Chr. 69, 632 Vallois H. 8 Vinkevic B. I. 193-195 Waligórski A. 80, 182-183, Wallis S. 479 244 �680 Wakarelski. patrz też Vakarelski, Wasilewski L. 118 Wasilewski Z. 8, 598 Wasilkowski E. 23, 26 Wasylewski A. 17 Wawrzeniecki 11. 69 Weinert 11. 26 Weryho W. 113 Westermann D. 211, 220 Weyssenhoff J. E. 11 Węgrzynowicz L. 78 Wierciński A. 618 Windakiewicz S. 77, 448 Windakiewiczowa H. 17, 78, 448 Wisłocki J. 391-413 Witaszewski 11. 556 Witkowski 11. 542 Witort J. 10, 114 Wolski K. 34, 183-184 Wokroj F. 33, 566 Wozaczyńska A. 185-186 Wójcicki W. K. 85 Wróblewski S. 77 Wróblewski T. 33, 453-484 Wrzosek A. 72, 80 29 W~'py('h K 16:1-180. 212-214, (41)-- 648 Zaborski B. 78 Zajączkowski W. 79 Zaleski B. 534 Zambrzycka A. 35 Zawiliński R. 15--17. 7:3, 75, 76 Zawistowicz-Adamska K., patrz. też. Adamska 31. 68, 78 Zborowski J. 19, 35, 70, 77, 560, 662 Zdziarski S. 12, 13, 16 Zibrt c. 10, 594 Zieliński-Posem A. 245 Zieliński Z. 548 Ziełnica K. 201-203 Ziemnowicz M. 51 Zienkiewicz R. 96 Zierhoffer A. 33 Zimerman 11. 33 Zygler T. 233, 420, 430, 449, 479 Żmigrodzki 11. 10 Żurauski H. A. 119 Żyranik B. 68 Żywirska 11. 33 �INDEKS Afryka Afryka ETNO-GEOGRAFICZNY Zabajkalie 201, 203, 211-213, 648-651 - zach. 181-182 Buszmeni 182 Kenia 202 Plemiq Luo 182-183 Uganda 202 Ameryka Ameryka 244-247 Kolumbia 649 Azja Azja 201, 213, 214 Afganistan i Pakistan 183 Bajkał 193 Buriaci 521, 546, 563 Chałchasi 563 Chanty 521 Czukcze 513 Czuwasze 521 Eskimosi Grendl. 208 Ewenowie 521 Ewenkowie 196 Giliacy 513 Goldowie 504 Indonezja 203 Irkuck 195 Jakuci 512, 514, 520. 549-552 Kamczadale 519 Kamczatka 504, 513 Mongolia 563 Oroczoni 504 Ostiacy 547 Samojedzi 533 Syberia 193, 195-197. 503-586 Tatarzy 521 Tunguzi 511, 522, 529, 549, 563 563 243-244, Oceania: Oceania 214 Arch. Karoliny 172 Melanezja 200-201 Mikronezj'1 165-180 Ponape 173 Europa grupy etniczne: Celtowie 232-233 Germanie 233 Lapończycy 184 Łotwa' 536-637 Łużyce 191-193 Meklenburgia 652-660 Mińsk 93-122 Morawy 188-190 Prusy 185-187 Slovensko 187 Słowenia 621-623 Słowiunie 232-233 - pochodzenie 16 Wendowie (Sorbowie) 192 Polska: Galicja 9 Hala pod Wołoszynem 187 Karpaty 188-191 Kórnik 8'; Kraków 71-81 Lwów 7-47, 220, 226 Mazury 185-187 Podole zach. 608 - regiony 431-434 Poznań 83-90 Sucha lO Szczecin 37, 38 Tatry i Podhale 661-666 �682 Złaków 68 Warmia i Mazury 185-187 Wielkopolska 83-92, 453Ziemia Chełmińska 608 - Łemkowska 25, 45 - Malborska 608 Polskie grupy etniczne: Bojarzy Międzyrzeccy 608 Górale Beskidowi 608 Kaszubi 608 484 Księżacy 608 Kurpie 608 Wielkopolanie 608 Etniczne grupy sąsiadujące Białoruś 93-122 Huculi 45 Ruś Czerwona 9 - Szlachtowska 608 - Zakarpacka 638 Vaiasi, Wołosi 188-191 z polskimi: �INDEKS Adaptacja 411 Afrykanistyczna sesja 39, 243-244 Akulturacja Lapończyków 184 Amerykanistyczne seminarium 244 Ankieta Grabowskiego 401-402 - do badań nad tańcem 420 Antropologia amerykańska 207-211 - francuska 206 - perspektywy 206 Archetypy 379-380 Architektura ludowa 228-230 Atlas etnograficzny 30 Atlas językowy 29 - kultury ludowej 602 - - - w Polsce 475 - narodów świata 198--201 - polskich strojów lud. 29 Badania Boasa 208. 209, 210 - faktów kulturowych 22 - folkloru niemieckiego 657 - jqzykowe Połabszczyzny 222 - karpackie :35 - łużyckie 191-193 - Meckłenburgii 652-660 - nad prawem łudowym 227, 391-413 - - przemysłem ludowym 31 - Nil-Kongo 219 - Syberii 193-197, 503-586 - tańca ludowego 233-234, 415-452 - zespołowe 71 Badań etnograf. podstawy n, 7;;, 603 Bajki ludowe 598, 623--626 Ballady 637-6:19 Bibliografia 23, 43, 257-346, 437-449 - Kubarego 177-179 - ludoznawstwa 74 - Syberii 571-583 Broń Ostiaków 54;; - pasterska 18-188 RZECZOWY Budownictwo drewniane 230-231 - przedhistoryczne 231-232 Byliny 639 Chaty Tatarów 528 Chowaniec 407 Czasopism etnograficznych wykaz 567- 569 Definicja etnologii 14, 22 Dialekty Oceanii 179 Dom słowiański 19 Drzeworyt 370 Drzeworyty ludowe 362 Dzieje etnografii 61-70 - Towarzystwa Ludoznawczego 219, 247, 257 Ekspedycja afrykańska 219, 519 - Sibiriakowa 557 Encyklopedia staropolska 495 Etniczne granice 9 - grupy 605 - skład kontynentów 199-201 Etnografia białoruska 93--122 - bułgarska 29 - heroiczna 70 - Oceanii 69, 165-180 - Polski 14, 181-185 - sowiecka 197 - Syberii 507-586 Etnografii definicja 21 - osiągnięcia 477, 478, 481 - problematyka 73 - rozwój 72 Etnologii kierunki 22 - metodologia 14 - zadania 14 - znaczenie 21 7-61, �Ewolucja człowieka Ewolucjoniści 14 Folklo't 13, 65 - białoruski 92-163 --- jakucki 558 - slowiarlski 639-640 - taneczny 21.5-219, Kultur:-' zasadnicze 47-1 [Z\,\'estionariusze do tańca 617-618 23:3--234, 4]5-- 452 Geneza sztuki ludowej 383-388 - tańca 434 Gra ludowa stehvanie, 621-623 Granica mowy słowiańskiej 192 Grupy etniczne 609 - zawodowe 656 Gry i zabawy 460 Historia badań folklorystycznych Imion wybór 405 Indeks nazwisk, patrz 333-345 Integralności 453- ,595 Magia 29 Magiczne z3biegi 471 Mapa etnograficzna 15, patrz też at1a-: Materializm dziejowy 14 Materiały Dybowskiego 541 1edycyna ludowa 598 Melodic polskie 185, 187 Metoda historyczna w etnografii, 21. 470 indeks osobowy . zasada Labana system 42!l Literatura Azteków 225 -- folkjurydyczna 396-401 - ludowa łotewska 636-f\:17 --- --- Zakarpacia 6;17-(;39 Listy Chodakowskiego 1:3C, - r<~arłowicza 587-GOO Ludność nadbaltycl,a G51 Ludoznawstwa prądy 7, ]<l - wielkopolskie 83--92 Losoś u Indian 214 Lódź aleucka 546 484 - etnografii ruskiej Hodowla renów 530 fI oma erectus 204 - sapiens 205 4:)~: 614 Języki Afryki 243-244 Językoznawstwo 222--225 Języków świata rozmieszczenie Jurta Buriatów 523 Kancjonał Mazurski 185-187 Kierunki etnologii i etnografii 22 Kije grzechotkowe 187-188 Koczownicy Afganistanu 183-184 Kolonizacja wołoska 189 Komisja Etnograficzna 79 Konferencja atlasowa 30 Kontakty łużycko-polskIe 192 Kult niedźwiedzia 511 Kultura duchowa 453-484 - Ewenków 196-197 - kreteńska 640-648 - ludowa 22, 609 - - w piśmiennictwie 71 Kultury materialnej układ 22 - przeobrażenia 626-627 225 .- badań nad sztuką 359--389 - statystyczna 220 Metodyka tańca 421-423 Monografie etnograficzne 29 - regionalne 601-~6J 5 Muzea skansenowskie 228-230 Myślistwo syberyjskie 530 Naczynia z kory 544 Narody świata 198-201 Nauki antropologiczne 21 Niecenie ognia 648--649 Obrządek ciałopalenia 628-630 Odzież Tunguzów 531, 549 Ornament 365 Pasterstwo wołoskie 187-188 Pierwiastek ludowy 16 Pieśni białoruskie 599 - historyczne 639-640 - ludowe 40, 85, 460, 489, 65n - polskie na Białorusi 158-162 Plemię Kwakiutlów 208 Podania łotewskie 600 Polski atlas etnograficzny 1;(1" ',!' �Polów łososia 649-650 Postrzyżyny li Słowian 16 Pożywienie 19 - zach. Afryki 181- 182 Prasłowiańszczyzna 2:32-233 Prawo ludowe 407 - zwyczajowe 391-413 Przemiany wsi łużyckiej 191-192 Przemysł ludowy 14 Prz~'siqga na słońce 392 Has pochodzenie 203-205 - podział 205 Region 601-615 Regionalny ruch 614 Rośliny w wierzeniach 25 Rusałki 29 Rybacki sprzqt 655 Rzeżba ludowa 192, 362 Sanie Kamczadali 543 - Koriackie 543 Sesja Kolbergowska 39 - monografii regionalnej 601-615 Slawistyka 220, 221 Słownik Ewenów 538 - ludów Kamczatki 194 - narzeczy Kamczadalów 541 Sinant1lro)Jus w Peldnie 204 Spadkobranie 394 Systematyka pieśni 594 Szaman 530 Szkoła antrollołogiczna 1wow~ka 220. Szkoła antropologii spolecznej - funkcjonalna 469 - ikonograficzna 376 - wiedeńska 21, 22, 367 Sztuka ludowa 359-389 - Słowian 362 211 Tańce huculskie 45 - indyjskie 213 - ludowe 233-234 - polskie 630-632 - ukraińskie 632-63:) Tatuaż 173 - beduiński 213 Umowy dobrowolne 403 Więż etniczna Łużyczan 191 - terytorialna Luo 182-183 Wystawa etnograficzna w Pradze 9 - krajowa we Lwowie 10, 14 - - w Kołomyi 14 Wpływy rumuńskie w Karpatach 188-191 Zallowiedź śmierci 19 Zaprzęg dla psów 546 Ziemianki 518 Zwyczaje pogrzebowe 471 - spadkowe 395, 397 Źródła arabskie 181 - łacińskie i greckie 29 �SPIS ILUSTRACJI strona 1. Fotografia wstępu A. Maryańskiego do pracy: A. K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc . 2. Faksymilie strony tytułowej: L. S i en i c k i, Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego 3. Faksymile strony 13 Dokumentu osobliwego miłosierdzia . 4. Faksymile strony tytułowej: J. K o p e Ć, Dziennik podróży 5. Ilustracja z berlińskiego wydania Dziennika 6. Józef Kowalewski (1800-1878) 7. Faksymile strony tytułowej: J. K o b y ł e c k i, Wiadomości o S)Jberii i podróże 8. Chata Tatarów syberyjskich 9. Tunguzka na renie 10. Samojedzka odzież zimowa 11. Faksymile strony tytułowej: A. G i 11 e r, Opisanie zabajkaLskiej krainy 12. Aleksander Czekanowski (1830-1879) 13. Faksymile z zapils,ami słownikowymi A. Czekanowskiego 14. Jan Czerski (1845-1892) 15. Benedykt Dybowski (1833-1930) 16. Tablica na grobie J. Czerskiego 17. Szpital założony przez B. Dybowskiego na Kamczatce 18. Model koriackich sań 19. Model sań kamczadalskich 20. lKamczadalskie naczynia z kory 21. Model aleuckiej łodzi 22. Szle do zaprzęgania psów 23. Ostiak z nad Obi 24. Tunguz w zimowej odzieży 25. Wacław Sieroszewski (1858-1945) 26. Edward Piekarski (1858-1934) 27. Mikołaj Witaszewski (1857-1918) 28. Zjazd uczestników ekspedycji 1. M. SibiTiakowa 29. Feliks Kon (1864-1941) 30. Bronisław Piłsudski (1866-1918) . 31. Maria Antonina Czaplicka (1886-1921) 32. Władysław Kotwicz (1872-1944) . 33. Prof. dr Tadeusz Lehr-Spławiński . 509 514 516 518 521 525 527 528 529 531 536 537 538 539 540 541 .'542 54:, 54:3 544 545 546 547 548 549 553 555 556 553 559 563 565 665 �CONTENS I OF PART II Articles page Ksawery P i woc k i, Folk-art in Science About Art (Summary) . Juliusz W i s ł o c k i, Problematic of Investigations About Contemporary Law of Polish Villager's Environment and from Villages Derivatived (Summary) Roderyk L a n g e. The History of Investigations about Folk Dance in Poland (Summary) Tadeusz W rób l e w s k i, An Outline of History in Folk-Spiritual-Culture Investigations in Poland (Summary) . Wacław O l s z e w i c z, The Life and Works of Zygmunt Gloger . Antoni K u c z y ń s k i, The Contribution of Poles to Investigations about Peoples of Siberia (Summary) . .Jerzy S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim ~opaciński 1888-1903 Józef B u r s z t a, The Region and Regional Ethnographic Monographs. Problems and Investigations' Methods. (Summary) . II Reports and ela Stęślicka) (.!lntoni Nike Kur statji, pisma i dniewniki. Irkuck in njegov evropski okvir. Ljubljana 587 599 615 1963 Maku!ski) 619 Krzyżanowski) życie 621 . społeczne wsi. Warsaw 1964. Jasiewicz) 624 Maria C a b a l s k a, Zagadnienie obrządku ciałopalnego. Wiadomośd Arche· ologiczne 1964. (Zygmunt Klodnicki) Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połowy XVI w.). Poznań 1963 (Rod eryk Lange) . A. G u m i e n i u k, Narodne choreograficzne mistectvo Ukrainy. 1963 (Roderyk 503 618 stehvanje About Yugoslav Folk-Tales (Julian B. G o ł ę b i o w s k i, Kultura Izwestija 453 485 1956 Kuczyński) (Zbigniew 415 616 Neopublikovannyje e t, Ziljske (Krzysztof 391 reviews Pierre Teilhard de C h a r d i n, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grup~' zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda Stęślicka) . Man. A Monthly Record of Anthropological Science, London 1963 (Wan1. D. Ć e r s kij, 359 Lange) na Etnografskija 626 628 630 Institut i Muzej. Sofij a 1963 (Kole Simiczijew) 632 �tl88 Łatyszskije narodnyje aniekdoty. Riga 1961 (Ka.?irnier: Pictkiewicz) P W. L i n t u r, Narodnyje ballady Zakal'patija i ich zapadnoslavjanskije svjazi. Kijev 1963 (Henryka Romańska) V. K. S a k o l o v a, Istorija, folklor. iskusst\,O slavijanskich narodov Doklady sovetskoj delegaciji - V Meżdunarodnyj sjezd Slavistov. Sofia 1963, pages 461·-482 (Henryka Romai!ska) . R. W. H u t c h i n s o n, Prehistorie Crete. London 1962 (Zofia Gunsiniee) Sture L a g e re r a n t z, African Methods of Fire-l\1aking. Upsala 1954 (Konrad Wypyeh) styna Swierezyńska) Jahrzehnt 637 638 647 ()49 volkskunc11iche Forschung in :VIecklenburg (Siegfried Neu- mann) 649 III Edward P a s s e n d o l' f e r. Museum in Zakopane Museums About the Tatra i\Iountains T. Chalubiński 659 IV Ch l' o n ic s Memories about Prof. Dr. Tadeusz Lehr-Splawinski (Slallisław Bąk) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (Z ygmullt Klodnicki) 665 67:3 V Inedx of the LI-th volume List of plates Contens in English 635 649 Dietrich T r e i d e, Die Organisierung des indianischen Lachsfangs im westlichen Nordamerika. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa 1961 (KryEin (;34 Varia of Lud. par I and pat·t II (O. G.) 675 68f 687 �LUD 1895-1967 Tom Tom Tom Tom Tom Tom I, z. 1-4, za wk 1895, red. Antoni Kalina, s. 2'68 II, z. 1-4, za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376 III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388 IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina ,s. 4:i4 V, z. 1-4, za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392 VI, z. 1--4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udzialem Franciszka Kl'cek" i Jana Leciejewski·ego, s. 416 Tom VII, z. 1-4, za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. ~40 Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445 Tom IX, z. 1--4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428 Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potka1'lski i Seweryn Udziela, s. 172 Tom XI, z, 1-4, za rnk 1905, red. Karol Potkański i Seweryn Udzlela, s. 460 Tom XII, z. 1-4, za l'ok 1906, red. Józef Kallenbach, s. 348 Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski, s. 357 Tom XIV, z. 1-·4, za rnk 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407 Tom XV, z. 1-'!, za rok 1909, l·ed. Szymon lVIatusiak, .s. 373 Tom XVI, z. 1-4, za rok 1910, red. Adam Fischer, s. 432 Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303 Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240 Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam Fischer. s. 172 Tom XX, za lata 1914-1918, red, Adam Fischer, s. :,32 Tom XXI, za rok 1922, (seria If, t. 1), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. l'j8. Tom XXIII, za rok In'!, (seria II, t. II]), red. Adam Fischer, s. 183. Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240. Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V). red. Adam Fischer. s. 144· 18. Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), rEd. Adam Fischer, s. ~04. Tom XXVlTI, za rok 1929 (seria lI, t. VIII). red. Adam Fischer, s. 255. Tom XXIX, za l'Ok 1930 (seria 11. t. IX), red. Adam Fischer. s. 21!. Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X). red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180. Tom XXXlI, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196. Tom XXXIII, za lata 1934-1934 (seria II, t. XIl), red. Adam Fi,scher, s. leI). Tom XXXIV, za ro,k 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304. Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208. Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945, red. Józef Gajek i Tadeusz Sewcr:,-n. s. 502. n- Lud, t. 51, CZ, II, 1%8 �tiHO Tom XXXVII, za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627. Tom XXXVIII, za rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782. Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1'952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111 40.70,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480 Tom XLII, za I"ok 1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992 65.40,Tom XLIII, za I"Ok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 . Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 . 40.-' 40,Tom XLV, za Tok 1958-1959, red. Józef Gajek, s. 669 40,-Tom XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704 8.1,Tom XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708 85,Tom XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691 100,~Tom XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890 100.Tom L, za lata 19M-1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800 80,-Tom LI, za lata 1966-1967, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. fJ92 Tomy I-XXXVIII są wyczerpane. �Cena zł 40.-; .f· ./ / ) ( WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA latach 1895-1967 W LUD (1895-1967) Tomy I - LI PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - (193ł-196,) (194,-1967) VIII ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-196,) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7 czę:~~ V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-196,) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA (1958--196,) Tomy I - IV LITERATURA LUDOWA (195,-196,) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959 -196,) VIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-196,) wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, PL. NANKERA 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37080c77bd45d2cb5e00c204e79145d.pdf f0ee96cb9476796313d44d7c1ac599c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:333 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:295 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.650-671 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II, 1968 lIt K R o N I K A EDWARD PASSENDORFER O MUZEUM TATRZAŃSKIM IM. DRA TYTUSA CHAŁUBIŃSKIEGO * W tomie XLIX za rok 1963 czasopisma Lud ukazał się obszerny artykuł W. Jostowej o Muzeum Tatrzańskim, w którym autorka zgodnie z zakresem swych zainteresowań omówiła dział etnograficzny Muzeum pomijając dział przyrodniczy, który stanowi integralną część Muzeum i odgrywa niezmiernie ważną rolę w dziele popularyzacji wiedzy o Tatrach i Podhalu i był zawiązkiem Muzeum Tatrzańskiego. Ponieważ artykuł nie daje pełnego obrazu roli i znaczenia Muzeum Tatrzailskiego, wydaje mi się rzeczą konieczną uzupełnienie go poniższymi uwagami. Muzeum Tatrzańskie jak to zaznaczyła W. Jostowa powstało z inicjatywy A. Scholzego, wielkiego wielbiciela Tatr i dra T. Chałubińskiego. Scholze po zapoznaniu się z muzeum w Popradzie postanowił założyć podobne muzeum w Zakopanem. W roku 1888 przyjaciele dra Chałubińskiego chcąc uczcić Jego zasługi dla Tatr i Zakopanego, zakładają muzeum jego imienia. Na muzeum to złożył się zbiór ptaków i ssaków tatrzańskich zakupiony od A. Kocjana oraz zielnik mchów tatrzańskich i zbiór skał i okazów minerałów zebranych w Tatrach przez Chilłubińskiego. Jak z tego widać podstawą i zalążkiem muzeum były zbiory przyrodnicze. Dział etnograficzny powstał później jako uzupełnienie działu przyrodniczego. W ten sposób Muzeum stało się w całym tego słowa znaczeniu muzeum regionalnym obejmującym całość problematyki Tatr i Podhala. Zbiory przyrodnicze stale uzupełniane przez badaczy tatrzańskich zostały skatalogowane w 1895 roku przez A. Slósarskiego, wykazując niemal 9.000 pozycji. Była to już solidna postawa pod przyszły rozwój działu przyrodniczego. Muzeum Tatrzańskie mieszczące się początkowo w wynajętym pokoju a potem w specjalnie na muzeum • W XLIX tomie "Ludu", poświęconym działalności nieżyjącego już Dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, profesora Juliusza Z b o ro w s k i e g o, reda,kcja zamieściła artykuł o dziale etnograficznym i kulturoznawczym tego Muzeum (s. 751-776). Nie ulega Jednak wątpliwości, że ta Jednostronna perspektywa etnograficzna zatarła regionalistyczny punkt widzenia, a przecież Tatry i całe Podhale stanowią wyjątkowy region, uderzający ~"Wojąodmienn<lścią w zakresie kultury i region, którego kultura jest w sposób bezp<lśredni i uderzający powiązana ze środowiskiem naturalnym. Wzajemne powiązania działalności człowieka z otoczeniem na żadnym obszarze nie są tak widoczne jak w skalnych Tatrach i na całym Podhalu. W czasie, gdy redakcja zamawiała u W. Jostowej odpowiedni artykuł, nic jeszcze nie groziło jedności Muzeum Tatrzańskiego jako Muzeum regionalnemu. W obecnej sytuacji redakcja "Ludu" poczuwa się do obowiązku wydrukować artykuł prof. dr E. P a s s e n d a r f e r a, Członka Korespondenta Polskiej Akademii Nauk, gdyż w zasadzie podziela Jego poglądy i staje w obronie Muzeum Tatrzańskiego jako pełnego muzeum regionalnego. J. G. �660 Muzea wybudowanym drewnianym budynku, w roku 1922 znalazło pomieszczenie w pięknym murowanym gmachu według projektu S1. Witkiewicza i Fr. Mączyńskiego. W gmachu tym parter zajęły zbiory etnograficzne, gdy pierwsze piętro zostało przeznaczone na pomieszczenie działu przyrodniczego. Dział przyrodniczy składa się z dwu części: części geologicznej i botanicznozoologicznej. Zalążkiem działu geologicznego jak już wspomniałem była kolekcja minerałów i skał zebrana przez T. Chałubińskiego. Ze wzruszeniem bierzemy do ręki okazy zebrane przez Chałubińskiego i czytamy własnoręcznie przez niego pisane metryczki. Ze wzruszeniem, bo pamiętamy ileż to bezcennych zbiorów geologicznych polskich uległo zagładzie. Kolekcja Chałubińskiego nie była martwą pozycją. Interesował się nią jeden z naszych najwybitniejszych mineralogów .J. Morozewicz, który zapisał trwale swe nazwisko w nauce badaniami nad granitem tatrzańskim. Właśnie okazy w kolekcji Chałubińskiego stały się podstawą dla Morozewicza wyróżnienia dwu typów granitu w Tatrach. Szereg okazów ofiarowanych przez Morozewicza, przez pioniera badań paleobotanicznych Raciborskiego. oraz przez wybitnego krystalografa i mineraloga Z. Weyberga wydatnie zwiększył zbiór skał i minerałów tatrzańskich. Kolekcja ta jednak jakkolwiek skrupulatnie skatalogowana nie dawała właściwego obrazu budowy Tatr. Uczynił to dopiero wybitny geolog i artysta Mieczysław Limanowski, który uzupełniony przez siebie zbiór wkomponował w barwną opowieść o przeszłości geologicznej Tatr. W jego ujęciu kamienie nabrały wymowy, ucząc obserwacji i wyciągania właściwych wniosków. Koncepcję tę, dostosowaną oczywiście do obecnego stanu wiedzy o Tatrach i Podhalu, staraliśmy się utrzymać przy montowaniu obecnej wystawy. Okres międzywojenny to okres wytężonej pracy 'geologów w Tatrach. Wszyscy ci badacze w miarę jak pogłębiała się znajomość geologii tatrzańskiej wzbogacali zbiory okazami, które ilustrowały stan wiedzy współczesnej. Szczególne zasługi w tym zakresie położył wybitny geolog twórca nowoczesnej koncepcji o budowie Tatr Ferdynand Rabowski, który wzbogacił zbiory Muzeum szeregiem wartościowych okazów oraz współpracował przy ich racjonalnej ekspozycji. Na uwagę zasługuje fakt,. że Rabowski żywo interesował się problematyką etnograficzną i w latach 1922-28 gromadził zbiory etnograficzne z Podhala dla Muzeum. Olbrzymie zasługi w okresie międzywojennym położył dla Muzeum Konstanty Stecki początkowo nauczyciel gimnazjum miejscowego a później profesor Uniwersytetu Poznańskiego. K. Stecki botanik, miał bardzo szerokie zainteresowania. Zgromadził dla Muzeum nie tylko okazy botaniczne, ale również szereg bardzo cennych okazów geologicznych. O rozległości jego zainteresowań świadczy również fakt, że jest autorem pracy o malowidłach na szkle na Podhalu. Zasługą K. Steckiego jest również urządzenie w nowym gmachu pracowni przyrodniczej wyposażonej w niezbędny sprzęt laboratoryjny, co umożliwiało przyjeżdżającym w Tatry przyrodnikom prowadzenie badań naukowych. Dział geologiczny był stale przedmiotem troski wszystkich pracujących w Tatrach i na Podhalu geologów. Interesowali się nim i W. Goetel i syn tej ziemi Wł. Paw lica i K. Guzik i St. Sokołowski i wielu wielu innych. System jurajski i kredowy został wybitnie wzbogacony i rozbudowany dzięki pracy piszącego te słowa. Bogata kolekcja skamieniałości pokazuje bujne życie jakie panowało w tych okresach. Zaangażowany przez Muzeum dla uzupełnienia zbiorów E. Panow również wydatnie przyczynił się do powiększenia kolekcji geologicznej i doprowadzenia jej do właściwego poziomu. Wspomnieć również należy o subwencji fundacji Kórnickiej dla działu przyrodniczego, która umożliwiła usunięcie niektórych trudności. �Muzea 661 Okres powojenny zaznaczył się w historii Muzeum a zwłaszcza jego działu geologicznego szeregiem istntnych wydarzeń. Szczególnie ważnym było uzyskanie sumptem Muzeum Ziemi nowych gablot oraz zaangażowanie do przebudowy ekspozycji A. Michalika, który wydatnie przyczynił się do unowocześnienia wystawy. Na podkreślenie zasługuje również współpraca Zb. Korosadowicza, któremu dział geologiczny zawdzięcza piękną oprawę plastyczną. Dzięki przychylnemu stanowisku min. B. Krupińskiego Muzeum uzyskało fundusze z Państwowej Rady Górnictwa na zakupienie dwu gablot i urządzenie w nich wystawy obrazującej górnictwo i hutnictwo tatrzańskie. Urządzeniem tej wystawy zajął się St. Zwoliński. W ostatnich wreszcie latach w związku ze zjazdem Polsko Tow. Geologicznego w Tatrach, w którym brało udział ponad 100 zagranicznych geologów została przebudowana ekspozycja geologiczna przy wydatnej pomocy Zb. Wójcika z Muzeum Ziemi i uczniów piszącego te słowa, zgodnie z współczesnym stanem wiedzy o geologii Tatr i Podhala. Dział ten jak z tego widać powstał w wysiłku i sumptem wielu osób i wielu instytucji i jest wyrazem troski i pietyzmu wszystkich badaczy dla tego regionu naszego kraju i dla Muzeum Tatrzańskiego. Przechodząc do krótkiej charakterystyki struktury i założeń poszczególnych działów chciałbym podkreślić ich wysoką wartość poznawczą i dydaktyczną. Myślą przewodnią działu geologicznego jest pokazanie historii Tatr w ich zmiennych kolejach od momentu, kiedy w głębi ziemi krzepła gorąca masa, magmą zwana z której zrodziła się naj twardsza skała Tatr granit, po okres dzisiejszy. Szereg plansz, profilów i odpowiednio dobranych okazów pokazuje jak barwną i urozmaiconą była przeszłość geologiczna Tatr, jak zalewały je morza, jak wyłaniały się w nich wyspy, które ulegając niszczeniu przez fale i rzeki dostarczały materiału na powstanie piaskowców i zlepieńców. Każdy taki okres jest ilustrowany okazami skał i zestawem skamieniałości zwierząt, które wówczas żyły. Ich rekonstrukcje pozwalają na wytworzenie sobie obrazu jak wyglądały one za życia. Szereg pięknych fotografii pokazuje naj ciekawsze typy krajobrazowe, które tym skałom zawdzięczają swe powstanie. W ten sposób urządzona wystawa pokazuje, że kamienie mówią, należy tylko ich mowę rozumieć. Każdy z okresów ma popularnie i barwnie napisaną historię wydarzeń, jakie wówczas na terenie Tatr się rozgrywały. Ostatnim okresem niezwykle ważnym w historii Tatr to epoka lodowcowa kiedy wreszcie uformowało się ostatecznie iCh oblicze. Na modelach pokazano jak Tatry wyglądały w czasie epoki lodowej, kiedy doliny wypełniały lodowce, a jak po ustąpieniu lodów, kiedy doliny zostały rozorane głęboko przez lodowce i kied~' powstałe w epoce lodowej misy skalne zamieniły się w piękne jeziora. Epoka lodowa nawiązuje już do czasów dzisiejszych, pod koniec bowiem tej epoki wgłąb Tatr wtargnęła roślinność i zawędrowały zwierzęta. Obraz więc dzisiejszego świata roślinnego i zwierzęcego może być zrozumiany dopiero na tle przemian geologicznych jakim Tatry ulegały. Ważnym wydarzeniem w końcowych etapach historii Tatr było powstanie jaskiń budzących tak żywe zainteresowanie szerokich mas. Jedna z gablot i instruktywne plansze poświęcone zostały tej tak interesującej problematyce speleologicznej. Ostatnim wreszcie działem ekspozycji geologicznej jest historia tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa. Pokazano tutaj na licznych planszach, wykresach i dokumentach ten tak interesujący rozdział epopei skalnego Podhala. Pokazano jak z nadludzkim wysiłkiem górnik wydzierał ziemi skarby mineralne, jak w prymitywnych warunkach prażył rudę, jak powstawały różne wyroby z żelaza, które w owych czasach rozchodziły się daleko i szeroko. Całe to zagadnienie jest zrozumiałe dopiero na tle budowy geologicznej Tatr z której można dopiero wyczytać, gdzie i w jakich warunkach tworzyły się owe �662 Muzea rudy, które z takim trudem wydobywano z głębi. Dział geologiczny Wląze się w ten sposób wyraźnie z działem botaniczno-zoologicznym który jest niejako jego rozwinięciem w dobie obecnej oraz człowiekiem, pokazując jak na bazie znajomości budowy geologicznej terenu moźna było wydobywać z ziemi cenne kruszce. Część botaniczno-zoologiczna zajmuje drugą połowę pomieszczenia na pierwszym piętrze. Mieści ona w sobie wystawę botaniczną i zoologiczną. W części botanicznej pokazano rozmieszczenie roślinności w pięciu piętrach roślinnych według stref wysokościowych oraz eksponowano cały szereg roślin suszonych przestrzennie, odpowiednio pokolorowanych, dających dobre wyobrażenie o ich naturalnym wyglądzie. Szereg fotografii krajobrazowych dobrze ilustruje poruszone wyżej zagadnienia. Podobną strukturę posiada dział zoologiczny. Przedstawiono w nim rozmieszczenie zwierząt również według stref roślinnych oraz cały szereg zwierząt tatrzańskich wypchanych, pomieszczonych w dużych gablotach oszklonych. Brak miejsca nie pozwala niestety na właściwe rozmieszczenie wszystkich okazów, tak :że wiele z nich musi być przechowywanych w magazynach. Dział przyrodniczy jak z tego przedstawienia widać stanowi zwartą organicznie ze sobą połączoną całość, a w połączeniu z działem etnograficznym stanowi przykład dobrze pomyślanego i logicznie skonstruowanego muzeum regionalnego, w którym wszystkie elementy regionu od jego budowy geologicznej poprzez szatę roślinną i świat zwierzęcy do człowieka i jego kultury stopione zostały razem pokazując te wszystkie elementy we wzajemnej zale:Żności. Dział przyrodniczy Muzeum budzi olbrzymie -zainteresowanie zwiedzających i stanowi bodaj:że największą jego atrakcję. Tatry bowiem są jedynym na obszarze ziemi naszej regionem o charakterze alpejskim, gdzie występuje szereg zjawisk o niespotykanej gdzie indziej wymowie i dlatego w Tatry i do Muzeum Tatrzańskiego prowadzimy rzesze naszych studentów, by pokazać im prawdy geologiczne, ukryte gdzie indziej głęboko w ziemi a tu odsłonięte wspaniale na ścianach skalnych. Dział geologiczny Muzeum budzi tak:że bardzo :żywe zainteresowanie geologów zagranicznych odwiedzających Tatry czy to z okazji różnych zjazdów geologicznych czy indywidualnie. Wszyscy oni wyra:żają się z dużym uznaniem o zbiorach i koncepcji ich ekspozycji. Muzeum Tatrzańskie dzięki swemu doskonałemu poło:żeniu w centrum miasta obok domu turystycznego i Dworca Tatrzańskiego jest tłumnie odwiedzane przez liczne rzesze turystów. Niemały udział mają tu wycieczki szkolne, dla których dział przyrodniczy jest dużą bardzo atrakcją Dobrze urządzone Muzeum spełnia bardzo ważną rolę dydaktyczną; szczególnie silnie uwydatnia się to w naukach geologicznych. Dobrze zorganizowana ekspozycja pokazuje jak z obserwacji prostych często zjawisk wyciąga się logiczne wnioski, jak te zjawiska szeregują się w pewne wydarzenia a te z kolei mówią o historii danego 1I:rajobrazu. Krajobraz staje się zrozumiały jako wyraz powiązanych ze sobą przemian. Zwiedzający muzeum po zapoznaniu się z wyłożonymi tu okazami będzie próbował sam czynić pewne obserwacje i wyciągać właściwe wnioski. Jest to szczególnie ważne w wypadku dorastającej młodzieży dla której wybór zawodu w tym właśnie precyzuje się wieku. Dziś gdy geologia odgrywa tak istotną rolę w gospodarce, gdy krajowi potrzeba dobrze do swego zawodu wyszkolonych geologów, dobrze postawiona wystawa geologiczna może rozbudzić zamiłowania naukowe i skierować ku studiom geologicznym. Jest to tym ważniejsze, :że geologii w szkole średniej nie ma a Muzeum Tatrzańskie jest właściwie niemal jedynym w kraju muzeum regionalnym, gdzie dział geologiczny istnieje. Muzeum Tatrzańskie było w okresie przed pierwszą wojną i w okresie międzywojennym centrum bardzo intensywnego :życia naukowego. Tu koncentrowały �Muzea 663 się myśli wszystkich którzy pracowali na terenie Tatr i Podhala, wszystkich czy to humanistów czy przyrodników. W opar.ciu o Muzeum Tatrzańskie działała Sekcja Przyrodnicza i Sekcja Ochrony Tatr Towarzystwa Tatrzańskiego. Muzeum Tatrzańskie udzielało stypendiów na badania geologiczne. Korzystali z nich Weyberg i Limanowski. Zupełnie swoistą a niezmiernie cenną pomocą w badaniach naukowych było udzielanie gościny w gmachu Muzeum pracującym na terenie Tatr i Podhala pracownikom naukowym. Korzystali z niej bardzo licznie i humaniści i przyrodnicy. Materiały do mej pracy habilitacyjnej zbierałem w Tatrach mieszkając w Muzeum. Obecnie Uniwersytet Warszawski współpracuje w zakresie badań fitofenologicznych Tatr i Podhala z pracownikami naukowymi Muzeum. Badania przyrodnicze są więc jak widzimy kontynuowane i prowadzone w ramach działu przyrodniczego Muzeum. Na podkreślenie zasługuje również żywa działalność popularyzatorska działu przyrody żywej. Wyraża się ona urządzaniem czasowych wystaw poświęconych różnym ciekawym zjawiskom w zakresie życia roślin i zwierząt. Wystawy takie były pokazywane w Bukowinie, Jabłonce i Podczerwonym. W planie przewidziano pokazanie tych wystaw w szergu zapadłych wiosek góralskich, gdzie nigdy żadnych wystaw nie było. Eksperyment z wystawą objazdową okazał się bardzo udaną akcją oświatową, jak świadczy duża frekwencja odwiedzających. W tej chwili są czynione intensywne starania powołania do życia w Zakopanem Towarzystwa Naukowego. Towarzystwo takie powinno było istnieć już od szeregu lat. Cały szereg ośrodków o znacznie mniej intensywnym życiu naukowym i kulturalnym ma swe towarzystwa naukowe a jedynie Zakopane będące od lat ośrodkiem intensywnych badań naukowych towarzystwa takiego nie posiada. Towarzystwo Naukowe obejmujące swym zakresem wszystkie dyscypliny zajmujące się Tatrami i Podhalem musi znaleść swe oparcie o Muzeum Tatrzańskie. Towarzystwo winno mieć swój organ, jego redakcja winna znaleść się w Muzeum, które w ten sposób właśnie spełni swą rolę ośrodka badań naukowych. Muzeum posiada obszerną bibliotekę ,tak humanistyczną jak i przyrodniczą, która daje doskonałe oparcie dla działalności przyszłego Towarzystwa Naukowego. SIedząc rozwój Muzeum Tatrzańskiego nietrudno zauważyć wielką dysproporcję między rozwojem działu etnograficznego i przyrodniczego, dysproporcję środków którymi dysponują oba działy i dysproporcję obsady personalnej. Dział przyrodniczy mimo wielkiego - jak starałem się wykazać znaczenia - posiada" zaledwie jednego kustosza z działu przyrody żywej. Dział geologiczny nie ma i nie miał nigdy fachowego kustosza. Tak jak przed 60-ciu laty opiekują się nim pracujący w Tatrach geologowie, tak jak przed 60-ciu laty znoszą na plecach okazy, uzupełniają zbiory, piszą do nich kartki. Mimo wielkiej i coraz większej roli jaką odgrywają nauki geologiczne nie udało się jakoś do tej· pory przełamać oporów czy niechęci w stosunku do nauk geologicznych w muzeach. Naród geologiczny jest jednak uparty i wytrwały. Wierzymy mocno, że wreszcie i dla nas zaświta słońce i wreszcie uda się uzyskać etat kustosza geologa i że wreszcie dla tego działu traktowanego tak po macoszemu zacznie się nowa era. . Tym optymistycznym akcentem mógłbym zakończyć mój artykuł, gdyby nie uporczywie powtarzające się ostatnio pogłoski o zamiarze likwidacji działu przyrodniczego w Muzeum Tatrzańskim. Pogłoski te są tak nieprawdopodobne, że trudno w nie uwierzyć, ale ponieważ w Polsce dzieją się często rzeczy nieprawdopodobne z wybitną szkodą dla polskiej kultury, niepodobna przejść nad nimi do porządku dziennego. Jako uzasadnienie planów likwidacji działu przyrodniczego w Muzeum Tatrzańskim, podaje się zamiar urządzenia podobnego działu w sie- �664 MlIzea dzibie Parku Narodowego Tatrzańskiego. Jest to grube nieporozumienie. Inne zupełnie cele ma regionalne Muzeum Tatrzańskie, a inne muzeum w Parku Narodowym Tatrzańskim. Muzeum w Parku winno być poświęcone problematyce ochrony przyrody. Cały dział geologiczny typu takiego tak jest w Muzeum Tatrzańskim jest tam zupełnie niepotrzebny i byłby zbędnym balastem, który odwodziłby zwiedzającego od głównego celu jakim winna być ochrona przyrody tatrzańskiej. Zamiast tego działu wystarczy zupełnie mapa petrograficzna na której zaznaczono by główne typy skalne dla zrozumienia procesów glebowych, jakie rozwijały się na terenie Tatr doprowadzając do powstania takich czy innych rodzajów gleb. Na wystawie należałoby pokazać w pięknych dużych okazach najważniejsze typy skalne a nad nimi piękne fotografie typów krajobrazowych z zaznaczeniem, jakie czynniki doprowadziły do ich powstania. W dziale przyrody żywej w moim przekonaniu głównym akcentem powinien być las, jego ochrona. zagadnienia klimatyczne. Zapewne Park Narodowy ma w tej dziedzinie swoje plany, nie mnie o nich się wypowiadać. Nie ulega jednak żadnej wątpliwości. że obie wystawy winny być zupełnie różne i innym służyć celom. Wystawy te nawzajem mogłyby się uzupełniać, co winno być zaznaczone w odpowiednim miejscu w obu wystawach. Doskonale to zagadnienie rozwiązali nasi pobratymcy z południa gdzie obok muzeum w Parku Narodowym poświęconym ochronie przyrody istnieje cały szereg muzeów z działami przyrodniczymi czy wręcz muzeów przyrodniczych, czy geologicznych w Popradzie, w Świętym Mikulaszu. w Hradku, w Rużomberku itd. Zapewne u podstawy tych planów likwidacji działu przyrodniczego Muzeum Tatrzańskiego leży chęć uzyskania pomieszczeń na pierwszym piętrze na cele działu etnograficznego. Ale czy wobec szeroko zakrojonych planów urządzenia skansenu gdzie różne obiekty znajdą znacznie lepszą oprawę niż w gmachu Muzeum, jest rzeczą sensowną dążyć do dalszej rozbudowy działu etnograficznego. Zamiary likwidacji działu przyrodniczego Muzeum Tatrzańskiego są tak pozbawione cienia uzasadnienia, byłyby tak szkodliwe dla idei Muzeum Tatrzańskiego, że chyba po gruntownej rozwadze całego zagadnienia zostaną chyba zaniechane. Gdyby jednak mimo wszystko plany miały być zrealizowane to w pierwszym rzędzie należałoby z frontonu gmachu Muzeum usunąć napis Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego a z hallu usunąć jego popiersie. Bo tak okaleczone Muzeum miałoby minimalny związek z Tatrami a już żadnego z Chałubińskim. Byłby to akt tak bezprzykładnego braku pietyzmu dla wielkiego człowieka i wielkiego przyrodnika jakim był T. Chałubiński, że przeciwko takiej decyzji podniósłby się zgodny i zdecydowany protest nie tylko wszystkich przyrodników, ale i wszystkich miłośników Tatr i Podhala. Podobny akt godziłby w sposób jaknajbardziej istotny w ideę Muzeum Tatrzańskiego i stałby w jaskrawej sprzeczności z intencjami i wolą wszystkich osób i instytucji, których pracą i sumptem powstał dział przyrodniczy Muzeum, a którzy rozumieli go zawsze jako integralną część regionalnego Muzeum Tatrzańskiego. Nad tym nie wolno przejść do porządku dziennego. Miejmy jednak nadzieję, że te zamiary pozostaną tylko w sferze pogłosek, należało to w moim przekonaniu jednak odpowiednio naświetlić. Miejmy nadzieję, że Muzeum Tatrzańskie zachowa swój charakter muzeum regionalnego szerząc miłość dla najpiękniejszego zakątka naszej ziemi. �ZE WSPOMNIEŃ O TADEUSZU LEHR-SPŁA WIŃSKIM Tadeusz Lehr-Spławiński pochodził ze wschodnich kresów Polski, ale życie swoje związał zasadniczo z Krakowem. W Krakowie zdobywał o{f r. 1909 wykształcenie uniwE'rsyteckie w zakresie filologii słowiańskiej i klasycznej, a także historii. Studium starożytnej greki i łaciny stanowiło dla niego doskonałą podbudow~ do prz~'sz!~'ch badań historyczno-porównawczych. W dziedzinie języko- PROF. DR TADEUSZ LEHR - SPŁAWIŃSKI znawstwa s!o\',;iańskiego i polskiego nauczycielami jego byli: Jan Łoś, Kazimierz Nitsch i Jan Rozwadowski. W r. 1913 przebywał także na studiach w Wiedniu, pracując nad językiem staro-cerkiewno-słowiańskim pod kierunkiem W. Vondraka i nad językiem chorwacko-serbskim u M. Resetara. Stopień doktora filozofii uzyskał w r. 1913 po napisaniu pracy Studia nad akcentem pomorskim, z mapą ("Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności", Kraków 1913, t. VI, s. 359-451). Po ewakuacji Krakowa jesienią 1914 r. uczył w gimnazjum sanatoryjnym w Zakopanem, gdzie rozpoczął pracę nad gramatyką tzw. języka połabskiego. Po odsunięciu się frontu na wschód wrócił w 1915 r. do Krakowa i był dalej nauczycielem gimnazjum. Ale już w r. 1917 habilitował się na podstawie pracy Ze studiów nad akcentem slowiań·· skim (Kraków H117, "Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności", nr l, stron IV + 92). �666 Kronika W r. 1918 otrzymał nominację na profesora w uniwersytecie w Czerniowcach na ·Bukowinie. Katedry tam jednak nie objął, gdyż niedługo potem Austria się rozpadła, a Bukowina przypadła Rumunii. Po wypędzeniu Niemców z Poznania, co nastąpiło pod koniec grudnia 1918 r., zorganizowano w tym mieście uniwersytet, który otwarto w maju 1919 roku. T. Spławiński, jako profesor nadzwyczajny, objął w nim katedrę filologii słowiańskiej. Wespół z profesorem M. Rudnickim i innymi pracownikami poznańskimi, szczególnie historykami i archeologami, przyczynił się do założenia i zorganizowania Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego, który podjął prace naukowo-badawcze nad zachodnią Słowiańszczyzną. Organem Instytutu było wychodzące dotąd czasopismo "Slavia Occidentalis" (obecnie do druku idzie 27 tom). Naukowa działalność członków tego Instytutu znana jest w całej Polsce jako niezmiernie żywa, nastawiona na rzetelne badania stosunków między Słowianami i Niemcami w przeszłości, przy czym stanowisko polskich uczonych było nieraz wręcz odmienne, niż niemieckich. Nic więc dziwnego, że hitlerowcy po wkroczeniu do Poznania, ze szczególną zaciekłością (cum furia theutonica) niszczyli wszystko, co w Instytucie zastali, nawet rękopis i skład gramatyki pomorskiej (Pomoranische Grammatik) F. Lorentza, który był przecież Niemcem z Pomorza. T. Spławiński przebywał w Poznaniu stosunkowo niedługo (niespełna 3 lata). Ale i w tym krótkim okresie jego praca pedagogiczna nie przeszła tu bez echa. Spod jego kierowniczej ręki wyszedł w Poznaniu ks. P. Gołąb i A. Tomaszewski. Obaj ci pracownicy dali znaczny wkład przede wszystkim do badań nad dialektami polskimi: ks. P. Gołąb na Śląsku, A. Tomaszewski (później docent Uniwersytetu Poznańskiego) w Wielkopolsce. Niestety obaj w sile wieku zostali barbarzyńsko zamordowani przez hitlerowców w obozach śmierci. Tymczasem jesienią 1921 r. zawakowała w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie katedra języka polskiego i filologii słowiańskiej, opróżniona przez prof. H. Ułaszyna l, który się przeniósł do Poznania. Jako kandydata na to stanowisko wysunięto T. Spławińskiego. Ale sprawa jego mianowania przewlekała się dość długo. Profesor zjawił się we Lwowie dopiero wiosną 1922 r., w trzecim trymestrze r. ak. 1921/22. Jako profesor zwyczajny filologii słowiańskiej sprawował zastępczo także kierownictwo katedry filologii ruskiej (do końca września 1925 r.) i języka polskiego (do marca 1926 r.). Wykłady i seminaria ruszczyzny przejął J. Janów, z języka polskiego H. Gaertner. Seminarium słowiańskie wraz z katedrą 'języka polskiego i filologii ruskiej mieściło się w starym gmachu pojezuickim przy ul. Św. Mikołaja 4. Na pierwszym piętrze, w prawym skrzydle głównego korytarza znajdowały się dwa p;:>koje, z których większy był czytelnią i salą ćwiczeń, mniejszy zaś zajmował profesor, pr.zy czym mieściła się w nim także biblioteka zakładowa. Okna zakładu wychodziły na Ogród Botaniczny. Spławiński zorganizował w ostatnim trymestrze roku ak. 1921/22 bardzo nieliczne seminarium słowiańskie. Dostali się tam studenci zaawansowani, którzy w r. 1920/21 przeszli przez seminarium prof. Ułaszyna 2. Prócz tego ogłosił proseminarium języka polskiego jako przygotowanie do przyszłego seminarium. Nie było rzeczą łatwą dostać się na seminarium, a nawet na proseminarium. Profesor I Katedrę tę miał od 1916-19114r. A. A. Kryński, od 1915-1920 Kazimierz Nitsch. • Wcześniej właściwie młodzieży w Uniwersytecie Lwowskim nie było, gdyż przebywała ona we frontowych formacjach wojskowych. Pierwszym normalnym po wojnie rokiem akademiekim we Lwowie był rok 1000/21,który zresztą roz'poczęto ze znacznym opóźnieniem. �Kronika 667 dobierał sobie kandydatów według tego, kto miał lepsze kwalifikacje. Aby otrzymać pozwolenie profesora na wpisanie jego seminarium do indeksu, trzeba się było wykazać znajomością gramatyki opisowej języka polskiego (przynajmniej według podręcznika L Steina i R. Zawilińskiego), znajomością języka łacińskiego i greckiego w zakresie szkoły średniej, zdać specjalne kolokwium z fonetyki opisowej języka polskiego (według artykułu T. Benniego) oraz z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Poloniści uczyli się wtedy jeszcze z książki A. Leskiena: Handbuch der aLtbuLgarischen Sprache (Heidelberg 1919). Zdarzało się, że ktoś się z jakimś kolokwium pospieszył, wtedy miał pierwszeństwo przed innymi w dostaniu się na proseminarium. Profesor przyjmował 25 osób (tyle miał miejsc w sali ćwiczeń), tyle też mniej więcej na seminarium języka polskiego, przez które musiał przejść każdy polonista. Oprócz tego odbywał kilkoosobowe seminarium słowiańskie. Seminaria i ćwiczenia prowadził trochę szkolarskim sposobem, ale jedynie skutecznym. Każdy z uczestników mógł być w każdej chwili wezwany do odpowiedzi przy tablicy. Było to denerwujące, bo wiedzy językoznawczej z braku profesora młodzież uprzednio wiele nabyć nie zdążyła. Ale taka metoda była mobilizująca, każdemu bowiem szło o to, żeby się wobec profesora i audytorium koleżeńskiego nie zbłaźnić. Profesor wysłuchując niejednokrotnie nonsensów, nie gniewał się nigdy (w przeciwieństwie do prof. K. Nitsche), tylko w sposób dobroduszny wykazywał wezwanemu brak wiadomości i umiejętności myślenia językoznawczego. Mimo tego niemal ojcowskiego tonu potknięcia takie nie należały do przyjemności 3, .zwłaszcza że przytrafiały się wobec profesora, którego rozległa wiedza budziła podziw i szacunek, ale też dużo obawy. Bo Profesor choć na seminariach zwykle pobłażliwie traktował niedociągnięcia w odpowiedziach, był bardzo wymagający, gdy szło o pisemne ćwiczenia (wypracowania co tygodniowe, referaty, prace) i surowy przy egzaminach. W pierwszym roku pracy we Lwowie Profesor prowadził ćwiczenia proseminaryjne z języka polskiego sam, rzadko powierzając tę funkcję asystentkom. Były nimi wówczas: J. Wójcikówna (Ffanhauserowa) i J. Dalborówna (Żlabowa). W ich miejsce od stycznia 1923 r. starszym asystentem został dr J. Janów, z czasem mój serdeczny i wierny Przyjaciel, który w czerwcu 1925 r. wyhabilitował się u prof. Spławińskiego i A. Gawrońskiego, po czym pracował jako zastępca profesora, a od jesieni 1928 r. jako profesor nadzwyczajny filologii ruskiej 4. Profesor Spławiński przebywał we Lwowie do 1929 r. Jego działalność pedagogiczna dała bardzo poważne wyniki. Stanowią je: habilitacja J. Janowa i szereg promocji doktorskich. Pierwsze u niego we Lwowie zdobyły tytuł doktora filozofii p.p. J. Heydzianka (Pilatowa) i M. Rytarowska (Słuszkiewiczowa). Stało się to w listopadzie 1925. Trzecim doktorem był S. Bąk (czerwiec 1926 r.), potem: Bazyli Lew, J. Zarzycki, a spośród studentów, którzy odbyli seminarium języka polskiego w r. 1926/27: W. Kuraszkiewicz, T. Milewski, B. Moroń, S. Papierkowski, z póź, Któregoś dnia wyrwał kol. H., młodego, ale bardzo inteligentnego i poważnego polonistę, któremu się tam coś przy rekonstrukcji formy prasłowiańskiej poplątało. Profeso.r podszedł do tablicy i rzekł cicho, ale tak, że wszyscy słyszeli: "Niech p.an siada i wstydzi się, że z pana taki nieuk". Chłopak spłonął, mało mu krew z twarzy nie trysła. Tym razem opinia profesora była mylna, bo to był bardzo solidny student, bardzo dobry jako historyk literatury . • Zmarł w Krakowie, w grudniu 1952 r.; por. T. Lehr-Spławiński: Śp. Jan Janów, "Język Polski" (Kraków 1954, r. XXXNI, s. '1-3); Dorobek naukowy Jana Janowa w Zakresie językoznawstwa słowiańskiego, "Pamiętnik Słowiański" (Wrocław-Poznań 1955 za r. 1954,s. 71-75). �668 Kronika niej szych zaś - H. Batowski. Z tego grona wyszło sześciu pracowników wyższych uczelni (wśród nich najwybitniejszą indywidualnością był śp. Tadeusz Milewski). Wspomnieć też trzeba jeszcze o innych. Pomijając S. Jaszuńskiego, który w seminarium Spławińskiego pracował tylko przez 4 trymestry (od kwietnia 1922 do czerwca 1923), po czym przeniósł się do Krakowa 5, do grona uczniów Spławińskiego należą w pewnej mierze: P. Rybicki (z wykształcenia polonista, obecnie wykłada socjologię), 1. Dąmbska (obecnie profesor filozofii), a przede wszystkim profesorowie: Jerzy Kuryłowicz i Eugeniusz Słuszkiewicz. Rybicki i Dąmbska, przeszli tylko rok seminarium języka polskiego (Rybicki w 1922/23, Dąmbska w 1925/26 r.). Kierownikiem i opiekunem naukowym Kuryłowicza i Słuszkiewicza był zasadniczo prof. A. Gawroński. Ale i ze Spławińskim byli oni w stałym kontakcie, uczęszczając na niektóre jego wykłady i biorąc udział w niektórych jego seminariach (np. w seminarium języka litewskiego w trzecim trymestrze 1923/24 i przez cały rok 1924/25). W rok po śmierci J. Łosia (1928 r.) Spławiński przeniósł się na równorzędne stanowisko do Krakowa. Z Krakowem związał się już na resztę swego życia. Tu w latach 1935-1937 był dziekanem Wydziału Humanistycznego. Tu w 1939 r. reprezentował szczątek polskiej władzy, jako ostatni przedwojenny rektor Almae MatTis Jagellonicae, co się skończyło wywiezieniem ogółu pracowników naukowych Uniwersytetu do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen pod Berlinem. Dziewięciu z nich nie wróciło w ogóle, niektórych: śp. M. Małeckiego, śp. T. Milewskiego, śp. W. Semkowicza, S. Urbańczyka itd. zesłano do Dachau. W Krakowie, po wojnie, wiosną 1945 r. Spławiński jako nadal urzędujący rektor reaktywował Uniwersytet Jagielloński. Tu wreszcie w 1965 r. swego żywota dokonał i na zawsze w Krakowie spoczął. Spławiński, jako profesor, wykładowca i wychowawca studiującej młodzieży cieszył się wielkim i' szczerym uznaniem. Wychowywał młodych ludzi, pozostawiając im dużo swobody, wzbudzając w nich przez to samodzielność myślenia. Podsuwał im nieraz własne tematy do opracowania i cieszył się, gdy kandydat potrafił się zdobyć na swoją własną koncepcję w rozwiązaniu zagadnienia. Profesor porad udzielał, ale wśród ówczesnych studentów, przynajmniej we Lwowie, ugruntował się pogląd, że częste udawanie się o poradę do profesora nie jest wskazane. Osobiście w sprawie mojej pracy doktorskiej byłem u Profesora dwa razy. Pierwszy raz w styczniu 1923 r., gdy mu przed~ożyłem temat i perspektywy pracy 6. Temat Profesor chętnie zaaprobował, a co do perspektyw - to one niewątpliwie ulegną modyfikacji w miarę dysponowania zasobami materiałowymi. Drugi raz byłem w maju tego samego roku, kiedy mu przedstawiłem część zebranego materiału. Profesor przejrzał go dość dokładnie i oświadczył, że z tej cZl~ści materiału wynika, że właściwie pojąłem temat i jego zakres i że praca niewątpliwie przyniesie nowe dane do znajomości dialektów polskich. A potem w lecie 1925 r. oddałem mu gotową pracę, którą przyjął bez zastrzeżeń. Metoda ta - jak widać - dla profesora wygodna, dla kandydata może niekiedy była dość ryzykowna, ale praktyka wykazała, że dała dobre wyniki. Mogły i były oczywiście jeszcze inne sposoby wychowywania, surowsze, które utrzymywały studentów w pewnych karbach zewnętrznej dyscypliny. Metoda Spławińskiego okazała się trafną w stosunku do studentów o pewnej dyscyplinie wewnętrznej. Ona tę , Poległ jako oficer do spraw politycznych w wojnie domowej w Hiszpanii. 'Od Profesora otrzymałem temat pracy magisterskiej w maju 1923 1', (zob. Pami~tnik żOłnierza-legionisty, Katowice 1930, Wydawnictwa Muzeum Województwa Ślą_kiego, dzi31 II, nr l, strona 48+1 mapka). �Kronika 669 dyscyplinę wzmacniała i pogłębiała, gdyż rozległa i głęboka wiedza Profesora, wysoki autorytet, jakim się cieszył, sprawiały, że student dokładał wszystkich sił, by nie zawieść okazanego mu ze strony Profesora zaufania. W czasie, gdy pełniłem przy jego katedrze (po J. Janowie) funkcję asystenta (w latach 1925-1928) i tu stosował podobny system. Przez kilka posiedzeń seminaryjnych obserwował, jak sobie asystent radzi z materiałem ćwiczeniowym, ingerując w tok ćwiczeń przez rzucanie dodatkowych pytań, poszerzających problem. Przekonawszy się, że asys1tent jakoś potrafi wybrnąć zzawHoś·ci historyczno-porównawczych, puszczał go "na bystre wody", tj. zostawiał mu najczęściej dużą swobodę, wpadając dla kontroli od czasu do czasu. Gdy mu ktoś zwrócił uwagę, że właściwie asystent nie powinien samodzielnie prowadzić seminarium, że to nie jest zgodne z obowiązującymi przepisami, odpowiedział: "Asystent ma po to kwalifikacje, że by mógł właśnie pracą studentów na seminarium pokierować. Tego się musi nauczyć i do tego przyzwyczaić. Bo asystent do ustawiania książek na półkach nie jest asystentem". Również sprawę kolokwiów (z fonetyki opisowej, gramatyki polskiej, staro-cerkiewno-słowiańskiej) pozostawiał najczęściej asystentowi. Miałem więc sporo roboty, zwłaszcza od marca 1926 r., kiedy katedrę języka polskiego objął H. Gaertner. Byłem asystentem urzędowo przy katedrze filologii słowiańskiej i języka polskiego, a pełniłem tę funkcję nieurzędowo z przyjażni i przywiązania do Janowa także przy katedrze filologii ruskiej. Praca była i trudna i bardzo odpowiedzialna. Ale starając się ją należycie wykonać, zyskałem przez to bardzo wiele, nie tylko pod względem naukowym, lecz także w dziale dydaktyki uniwersyteckiej. Póżnym latem 1928 r. losy nas rozdzieliły. Ja znalazłem się jako nauczyciel szkoły średniej na Sląsku, Spławiński po roku przeniósł się do Krakowa. Wraz z nim przenieśli się do Krakowa jego dwaj uczniowie: W. Kuraszkiewicz i T. Milewski. Kontaktu ze sobą nie zerwaliśmy jednak nigdy, z wyjątkiem okresu wojennego. Ale nie w dosłownym znaczeniu. Wprawdzie w tym czasie nie korespondowaliśmy ze sobą, jednakże wiedziałem, że Profesor przebywa w Wyszmontowie (koło Opatowa). Nawet gdy w moich stronach zaczęło się robić "ciasno i gorąco", miałem zamiar "ulotnić się" właśnie w kierunku Wyszmontowa. Przypadek tylko zrządził, że obrałem kierunek wprost przeciwny. Po wojnie jednak te kontakty się zacieśniły. Chętnie zgodził się wziąć udział w moim przewodzie habilitacyjnym. Po jego zakończeniu, ściskając się ze mną, rzekł z uśmiechem: "Niezmiernie się cieszę, że pana wreszcie wykończyłem". Był to jeden z piękniejszych dni w moim życiu. Profesor odznaczał się dużą pracowitością, jeśli idzie o jego własną pracę naukową. Był wtedy jeszcze młody i pełen sił. W wykładach uniwersyteckich z czasem już taki systematyczny nie był, na co złożyły się różne przyczyny. Wykłady powtarzał co jakiś czas, ale co roku starał się dać jeden nowy wykład. To go zmuszało do przemyślenia i przetrawienia pewnego kompleksu zagadnień. W ten sposób stopniowo przepracowywał system językowy polszczyzny, małoruszczyzny, połabszczyzny, czeszczyzny, serbszczyzny a nawet litewszczyzny itd., co w sumie po szeregu lat złożyło się na to, że Profesor mógł zabierać poważnie głos w problematyce językowej wszystkich języków słowiańskich, a także niesłowiańskich. To rozległe opanowanie przedmiotu, co z uznaniem podkreślił K. Nitsch 7, umożli~ wiły przede wszystkim niezwykłe zdolności Profesora, łatwość opanowywania ma- 7 W recenzji rozwój, Warszawa książki T. Lehr-Splawińskiego: Język polski. Pochod.zenie, 1947 (zob. "Język polski", Kraków 1947, r. XXVII, s. 152b). powstanie. �670 Kronika teriału językowego, umiejętność wiązania faktów jednorodnych i wykrywania przyczyn procesów i zjawisk językowych, tj. to, co powinno cechować komparatystę. Toteż jego twórczość naukowa obejmuje około 400 pozycji. Mimo wieku i długotrwałej choroby, która wracała w różnym nasileniu, choć słabła intensywność jego pracy dydaktycznej, która go nużyła, naukowo był bardzo czynny. A zdawał sobie z tego sprawę, że nie daje w pełni tego, co by mógł dać. W czerwcu 1950 r. rzekł do mnie z rozbrajającą szczerością: "Gdybym więcej dosiadywał nad różnymi kwestiami, niewątpliwie napisałbym znacznie więcej. Ale niby po co?". Zadziwiająco szybko postępował jego rozwój naukowy, co wśród uczonych jest zjawiskiem dość wyjątkowym. W r. 1922 był już profesorem zwyczajnym, nie mając skończonych 31 lat. Sam w czasie swego pięknego jubileuszu w 1961 r. wyznał, że w swej karierze naukowej miał dużo szczęścia. To zapewne prawda. Ale życie się mu po różach nie układało. W r. 1934 utracił żonę, p. Marię z Kopystyńskich Spławińską. Zmarła niespodzianie po przebytej operacji. Osierociła troje dzieci, z których naj starszy syn był dzieckiem bardzo nieszczęśliwym, chorym od urodzenia na niedomykanie zastawek sercowych. Był on dla rodziców przedmiotem największej troski i zmartwienia. Chowali go, strzegli z tą myślą, że katastrofa nadejść musi. Istotnie zmarł on tuż po wojnie po paromiesięcznej, ostro przebiegającej chorobie, mając 26 lat i ukończone studia prawnicze. Że to tak długo się odwlekało, stało się dzięki troskliwej opiece rodziców i usilnym zabiegom lekarzy, którzy to gasnące życie - w miarę wiedzy i sił ludzkich podtrzymywali. Wszystko to,' jako też kilkumiesięczny pobyt w Sachsenhausen, niepewność jutra w czasie okupacji musiało się odbić na zdrowiu Profesora, który do najzdrQwszych typów nie należał. W czasie spotkań z nim mogłem jednak podziwiać jego spokój i pogodzenie się z losem. Po śmierci p. Spławińskiej dzieci straty matki materialnie właściwie nie odczuwały. Ale oczywiście brakło im opieki i ciepła matczynego. On w miarę możności starał się im matkę zastąpić. W grudniu 1964 r. otrzymałem jego ostatni list. Nie czuł się dobrze, ale wyrażał nadzieję, że jeszcze zdoła się skrzepić i dokończyć zaczęte prace. Niestety, stało się inaczej. Śmierć jego stanowi ciężką i bolesną stratę dla polskiej lingwistyki i żałobą okryła szerokie grono jego przyjaciół. Spławiński cieszył się wielkim szacunkiem jako uczony i człowiek, ale nie był indywidualnością, nastawioną bojowo. Nie potrafił (czy nie chciał) nigdy niczego stawiać na ostrzu noża. Szczególnie był lojalny i unikał starć z tak impulsywną indywidualnością, jaką był jeden z jego mistrzów i kolegów - K. Nitsch. Ale ci, co się z nim stykali, znają jego przyjazną postawę wobec ludzi i życzliwość oraz zrozumienie ich spraw i kłopotów. Nie szczędził ludziom pomocy i "popychał" ich - wedle możności - na drodze mądrego kompro~isu. To była jego polityka "współżycia". Nie była ona może efektowna, ale wydaje się, że w istniejących warunkach dawała pewniejsze, choć powolne wyniki. Tylko tą drogą kilku -"woich uczniów wprowadził w kręgi uniwersyteckie. Poza opracowywaniem różnych zagadnień szczegółowych, w których uwzględnił materiał ze wszystkich języków słowiańskich (o słowiańskich samogłoskachnosowych, o przestawce spółgłosek płynnych na obszarze Słowiańszczyzny, o akcencie i jakości intonacji prasłowiańskich 8 itd. itd.) interesowała go połabszczyzna, sprawa , Akcentem słowiańskim i iloczasem zajmował się J. R a z wad o w s k i (por. Historyczna fonetyka, "Język polski i jego historai" , Kraków 1915, t. l, s. 199-332 i w Gramatyce języka polskiego, Kraków 1923, s. 68-107), ale właściwie dopiero Spławiński podjął szczegółowe studia nad tym najtrudniejS'z~/m \\' gramatyce słowiańskiej zC1gadnieniem. Drugim akcentologiem w Polsce jest J. KlIl'ylowicz. �671 Kronika liturgii starocerkiewno-słowiańskiej w Polsce, geneza polskiego języka literackiego, a przede wszystkim problem pokrewieilstwa języków słowiańskich i różnicowanie się prasłowiańskiego systemu gramatycznego, co doprowadziło do wyodrębnienia się poszczególnych grup językowych i poszczególnych języków słowiańskich. Ich bliższe, wzajemne związki omówił w kilku pracach (o związkach połabsko-pomorsko-polskich, o pokrewieństwie języków ruskich itd.), wskazując na podstawie danych z dialektologii historycznej na podobieństwa i różnice w ich rozwoju. Dawnej (prasłowiańskiej) dialektologii poświęcił wiele uwagi, a wyniki badań w tym kierunku oraz w zakresie archeologii, etnografii słowiańskiej itd. wyzyskał znakomicie w swej syntetycznej pracy O pochodzeniu i praojczyźnie Slowian (poznań 1945) i w popularno-naukowej książeczce Początki Słowian (Kraków 1946). Przez dokładne poznanie i ustalenie struktury językowej Słowiańszczyzny i wzajemnych związków między poszczególnymi językami dążył do naświetlenia najbardziej charakterystycznych przejawów kultury słowiańskiej, która znajduje swe odbicie w faktach językowych. Jego osiągnięcia naukowe, przynajmniej w niektórych kierunkach, np. w zakresie dialektologii, etnogenezy Słowian itd. należy szerzej omówić osobno 9. Stanislaw " Artykuł ten jest które autor \vygłosił 25 wrześnirl 1!16:; 1'. Bąk pewn~~ nlodyfikacją wspomnienia pośn1iertnego o T. Lehr-Spławińskin~. na z'jf'ździe Polskiego To,\\rarzystwn Ludozn3\VC7cgo \V Przemyślv~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/874b0ae7492bf1030c2b436d87609368.pdf 37e9cffaa9e8a070aadea5314b7c80ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:332 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:294 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.615-659 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. S P R A Pierre Teilhard "7 O Z D A N I A I t. 51, cz. II, 1968 R E C E N Z J E de Chardin, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grupy zooloInst. wyd. Pax, 1962, s. 150. Przekład J. i G. Fedorowscy. Dokoła osoby P. T e i l h a r d a de C h a r d i n tworzy się obecnie atmosfera kultu, stworzono nawet termin "teiłhardyzm" dła określenia pewnego prądu filozoficznego pełnego optymizmu usiłującego godzić ewolucjonizm z doktryną katolicką. Jezuita P. Teilhard de Chardin (1881-1955) był zarówno teologiem jak znakomitym archeologiem, którego prace terenowe wniosły cenne materiały do nauk antropologicznych. Jego liczne prace filozoficzne (np. Le phenomime humain, 1955, L'.Ilvcnir cle l'homme, 1959, Le groupe zoologique humain, 19'56 i inne) ukazały się pośmiertnie, ponieważ za życia autor miewał trudności z Kongregacją Świętego Officium zarzucającą mu zbyt dowolną interpretację dogmatów. Po śmierci Teilharda powstał Komitet Naukowy (między innymi Julian Huxley, G. H. R. von Koenigswald, A. Malraux, C. Cuenot itd.), który wydał wszystkie jego prace. W tłumaczeniu polskim otrzymujemy "Człowieka", jest to trzecia wersja pracy "Fenomen ludzki" i uchodzi za najbardziej reprezentatywne dzieło Teilharda. Autor stoi na gruncie ewolucji. Świat nie jest układem statycznym lecz dynamicznym. W procesie ewolucji zdarzają się "skoki jakościowe". Do tej pory możemy stwierdzić kilka takich zjawisk krytycznych. Pierwszym było powstanie życia na Ziemi (tzw. punkt witalizacji), następnie pojawienie się człowieka w drodze ewolucji z najwyżej uorganizowanych zwierząt (tzw. punkt uczłowieczenia "hominizacji"). Obecnie jesteśmy w fazie ewolucji człowieczej. Nasza przyszłość polegać będzie na zespalaniu się w coraz bardziej spoiste organizacje społeczne ogarniające coraz większą część ludzkości. Wreszcie dojdzie do jednej totalnej społeczności ogólnoziemskiej. Ta ewolucja wymagać będzie pewnych ofiar. Człowiek musi się wyrzec egoistycznego indywidualizmu, zyska natomiast spotęgowanie wartości związanych z pojęciem osobowości ludzkiej (personalizacja). Człowiek jest "panem stworzenia" ale nie w sensie ujarzmiania wszystkiego, co istnieje, lecz w sensie odpowiedzialności za dalszy przebieg ewolucji. Wraz z pojawieniem się człowieka pojawiła siG świadomość i wolna wola, czyli wchodzą w grę czynniki etyczne. Człowiek wierzący powinien zdaniem Teilharda wzniecać w sobie entuzjazm dla doskonalenia świata doczesnego. W tym aspekcie dawne pojęcia wymagają rewizji. Być pobożnym znaczy dziś według Teilharda doskonalić własną pracą świat, który stworzył Bóg. Miłość bliżniego osiąga spełnienie w dążeniu do powszechnego postępu społecznego, do pełnej socjalizacji. Zachowanie czystości to sublimacja namiętności egoistycznych i kierowanie ich ku powszechnemu dobru. Potrzebna jest nowa formuła świętości. Praca ludzka jest święta jako przygotowanie wielkiego dzieła doskonalenia świata. gicznej ludzkiej. �616 Sprawozdania i recenzje Prace TeiJharda de Chardin nie są łatwe do czytania. Także przeloł.ona na język polski książka "Człowiek" musiała nasunąć tłumaczom wiele trudności. Autor ma styl zabarwiony emocjonalnie, przy tym pelny metafor i upiększeń stylistycznych o niezaprzeczonych walorach poetyckich ale nieraz niejasny. Dla przyrodnika przywykłego do precyzji wyrażeń styl Teilharda może być nawet nieczytelny. Niemniej należy lekturę książek Teilharda de Chardin zalecić tym wszystkim, którzy pragnęliby pogodzić światopogląd religijny ze zdobyczami nauk przyrodniczych. Jak wiadomo obawa przed "herezją" wstrzymywała niejednego przed akceptacją ewolucjonizmu. Dziś dzięki publikacjom katolickiego autora Teilharda de Chardin można tezy Darwina przyjąć bez obaw. Leży w tym niewcjtpliwie wielki walor tych książek. Wanda Stę.~licka MAN. A Monthly Record of Anthropological Science, Royal Anthropological tute, London 1963, vol. LXIII, art. od nr 1-266. Insti- Czasopismo "Man" jest organem poświęconym antropologii światowej. Król. Instytut Antrop. w Londynie dąży do tego, by swymi wpływami objąć wszystkie środowiska poświęcone naukom antropologicznym we wszystkich krajach. Ma to być coś w rodzaju międzynarodowej stolicy antropologicznej świata. W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych A. P. powstało wydawnictwo poniekąd konlmrencyjne p.n. Current AnthropoLogy, kierowane przez Sol Tax'a. Niemniej za angielskim "Man'em" przemawia tradycja kilkudziesięciu lat (omawiany rocznik jest 63). Ponadto ma angielska antropologia utrwałone od dawna kontakty z wszystkimi kontynentami. W tej sytuacji raczej nie obawia się amerykańskiej konkurencji. Czasopismo "Man" ukazuje się jako miesięcznik w jedno-arkuszowych zeszytach. Godna podkreślenia i naśladownictwa jest ogromna punktualność pojawiania się kolejnych numerów. Szata zewnętrzna, papier, ilustracje i układ graficzny są bez zarzutu. Bardzo wygodny dla czytelników jest zwyczaj numerowania poszczególnych pozycji w każdym zeszycie, przy czym numeracja ta jest ciągła dla bieżącego rocznika. W ten sposób bardzo łatwo odszukać każdą publikację i równocześnie unika się nieporozumień w cytowaniu literatury, Treść jest urozmaicona i podzielona na stałe w każdym zeszycie działy. Poszczególne publikacje są niewielkie obejmując najwyżej 3-4 str. (in 4°). Działy są następujące: Artykuły oryginalne, nekrologi, sprawozdania z posiedzeń i prac Król. Inst. Antropol., krótkie doniesienia i komunikaty, korespondencja z czytelnikami, recenzje literatury fachowej. Każdy z tych działów uwzględnia wpierw publikacje o charakterze ogólnym, następnie publikacje dotyczące poszczególnych kontynentów, Afryki, Ameryki, Azji, Europy i Oceanii. Cały rocznik 1963 zawiera w swych 12 zeszytach 266 poszczególnych pozycji. Byłoby niemożliwością wszystkie kolejno omówić. Spośród prac oryginalnych szczególną uwagę zwraca artykuł D. R. H u g h e s a (nr 172) o poligenicznych lub wieloczynnikowych zmiennych u człowieka i przywracaniu równowagi genetycznej (PoLygenic or muLtifactorial variables in Man: redressing the balance). Praca ta jest z tego względu szczególnie interesująca, że autor powołuje się między innymi na publikacje polskie młodych antropologów T. Bielickiego i A. Wiercińskiego. Zagadnienia genetyczne są dla antropologii bardzo ważne, bez znajomości procesów dziedziczenia u ludzi trudno mówić o rasogenezie, która jest podstawą rozważań z zakresu etnogenezy. Obecnie badacze ustalili, że proces ewolucji polega na zmianach częstości genów w populacji. Zachodzi �Sprawozdania i recenzje 61. pytanie, czym są wywołane zmiany częstości genów, a więc jakie są przyczyny i jaki jest mechanizm ewolucji? Powstał w związku z tym nowy aparat pojęciowy i od czasów Darwina pierwszy rzeczywisty krok naprzód w badaniu procesó"" ewolucyjnych. Rozważa siQ trzy główne mechanizmy ewolucji: mutacje, selekcję i tzw. "ucieczkę genów" (drift). Jest wysoce prawdopodobne, że geny decydujące o kształcie głowy, twarzy, nosa, barwie skóry, oczu i włosów oraz o wzroście także ulegajc1 mutacjom. Ponieważ są to cechy poligeniczne, ich dziedziczenie jest trudne do zbadania. Łatwiejsze pod tym względem są np. cechy serologiczne o charakterze monogenicznym, jakkolwiek zjawiska mutacyjne mogą tu sprawiać wielkie trudności. W literaturze światowej podaje się kilkaset stwierdzonych przypad·· ków mutacji genowych u człowieka, szczególnie w grupach serologicznych. \Vszyst·· kie te fakty dowodzą, jak trudne zadanie stoi przed antropologiem chcącym prowadzić badania genetyczne u ludzi. Pozostaje właściwie badanie cech morfologicznych i statystyczne ich opracowywanie. Ten tradycyjny już tok postępowania jest p.arazie najłatwiej dostępny dła antropologii i daje naj pewniejsze rezultaty. Również genetyczny charakter- ma praca (nr 22) o sierpowatych krwinkach u mieszkańców Indii. Autorem jest R. S. N e g i, antropolog prowadzący biometryczne zdjQcie ludności indyjskiej (Tlw incidence of sickLe ceLL trait in Bastar II). Sierpowaty kształt krwinek poznano w tropikalnej Afryce. Jest to forma powstała wskutek mutacji genowej. Krwinki kształtu sierpowatego są wybitnie upośłedzone w procesie oddychania, ale dają odporność przeciwko malarii. Jeśli dziecko dziedziczy zmutowany gen zarówno po ojcu jak po matce, umiera wcześnie wskutek niedotlenienia. Gdy jednak dziedziczy zmutowany gen wyłącznie po jednym z rodziców, a drugi otrzymuje w postaci normalnej, wówczas ma większe szanse przeżycia niż osobnik mający po obojgu rodzicach "normalne" czyli niezmutowane geny. Wskutek tego sierpowate krwinki utrzymują się wśród populacji narażonych na zarażenie malarią. Praca Negi omawia przypadki tego rodzaju wśród ludności indyjskiej. Prace oryginalne nie ograniczają się oczywiście do spraw biologicznych. Spośród 19 tytułów 1 ma treść filozoficzną (marksizm), 4 dotyczy sztuki, 3 zagadnień biologicznych, 6 etnologii, 5 paleoantropologii. Wachlarz zagadnień jest dość duży. W krótszych notkach i komunikatach urozmaicenie jest tak sarno duże. Na ogółem 45 pozycji 18 dotyczy etnologii, 11 biologii, 5 spraw organizacyjnych, 3 pałeoantropologii, 5 sztuki i 3 metod. Niezwykle ciekawy jest dział korespondencji z czytelnikami. W roczniku znajdują się 32 pozycje tego typu. Korespondencja dotyczy np. publikacji ogłoszonych w czasopiśmie "Man", co do których czytelnicy wypowiadają różne uwagi polemizując niekiedy ze sobą w kolejnych wypowiedziach. Inne wypowiedzi dotyczą różnych spraw interesujących antropologów całego świata. Taka trybuna czytelników stanowi moment scalający wszystkich antropologów skupionych dokoła czasopisma. Dział korespondencji jest możliwy oczywiście tylko w periodyku ukazującym się często i punktualnie, w przeciwnym bowiem przypadku wypowiedzi traciłyby szybko aktualność. Zaznaczyć wypada, że w amerykańskim czasopiśmie Current Anthropology dział przeznaczony dła "trybuny czytelników" stanowi istotną część wydawnictwa. Jeśli się jednak porówna poziom wypowiedzi, wówczas przyznać trzeba wyższość czasopismu "Man". Dział korespondencyjny cechuje tutaj oględność i kultura wypowiedzi, jakkolwiek polemiki bywają dość zasadnicze. Na osobną wzmiankę zasługują recenzje. Omawianie literatury zajmuje większość tekstu w każdym numerze. Autorami recenzji są z reguły aktywni pracow- �618 Sprawozdania i recenzje nicy naukowi często o głośnych nazwiskach. Poziom recenzji jest wobec tego bardzo wysoki. Jeśli artykuł drukowany w dziale prac oryginalnych czy krótkich doniesień dotyczy większej publikacji książkowej, omawianej oprócz tego w dziale recenzji, tytuł jest opatrzony gwiazdką. Ten łatwy sposób pozwala się czytelnikowi zorientować, że dodatkowych informacji może poszukać wśród recenzji. Na najwyższą ocenę zasługuje opracowanie redakcyjne całości czasopisma. Przejawia wielką troskę o czytelnika starając się ułatwić mu zarówno lekturę jak poszukiwanie informacji. Warto by było niektóre z tych sposobów przenieść na grunt polski. Wanda I. D. Cerskij, Neopublikovannyje statji, pisma i A. J. Cerskom, pod red. S. W. Obruciewa, 1956, s. 369, fot. 7, rys. 21. Stęślicka StatU o J. D. Ćerskom, Irkuckoje Izdatelstwo, Irkuck i dniewniki. Kniznoje Z uwagi na skromną ilość prac poświęconych zagadnieniu wkładu Polaków w badania Syberii, warto w tym miejscu odnotować ciekawą książkę o Janie Czerskim (1845-1892). Publikacja ta wydana w Irkucku staraniem Wschodnio-Syberyjskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR stanowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu badaczowi, który za udział w powstaniu styczniowym wcielony został do wojska rosyjskiego i tylko dzięki swym zainteresowaniom naukowym zwolniony został z zesłańczej służby w I-szym Zachodnio-Syberyjskim batalionie liniowym w Omsku, aby z ramienia Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego prowadzić badania nad budową geologiczną okolic jeziora Bajkał. W toku tych prac odbył on szereg wypraw do Kraju Zabajkalskiego, w Sajany, w Góry Wierchojańskie w dorzecze Indygirki i Kołymy. Poszczególni autorzy stworzyli wielozagadnieniową monografię poświęconą działalności polskiego badacza Syberii, którego działalność naukowa nie znalazła dotąd należytej oceny w literaturze polskiej 1. Całość książki podzielona jest na cztery zasadnicze rozdziały, z których pierwszy "Znaczenie naukowych prac J. D. Czerskiego" (str. 9-94) zawiera szereg oddzielnych opracowań różnych autorów. W opracowaniach tych przeprowadzono ocenę prac badawczych J. Czerskiego w zakresie zoologii, paleontologii i meteorologii oraz zestawiono nazewnictwo geograficzne i przyrodnicze związane z jego imieniem. Archeologa zainteresuje napewno zamieszczony w tej części artykuł omawiający zasługi polskiego badacza, który pierwszy odkrył na przedmieściach Irkucka paleolityczne stanowiska archeologiczne i sam je wyeksplorował dostarczając cennego materiału wykopaliskowego w postaci krzemiennych grotów i wiórów (str. 55-60). Złożony zespół autorów opracował poszczególne zagadnienia ne materiały znajdujące się w archiwach, bibliotekach i muzeach kiego. Bogata korespondencja Jana Czerskiego prowadzona z F. Szmidtem, N. Witkowskim oraz z Rosyjskim Towarzystwem w oparciu o liczZwiązku RadziecA. Czekanowskim, Geograficznym za- 1 Polska literatura dotycząca J. Czerskiego nie jest liczna, a zawarte w niej wiadomości sprowadzają się do ogólnych stwierdzeń na podstawie, których trudno jest przedstawić jego zasługi w dziedzinie nauk przyrodniczych i w etnografii. Z bardziej wartościowych opracowań wymienić należy: T u I' k o w s k i T., Czerski Jan (1845-1892), Polski Słownik Biograficzny, t. IV, s. 343-347, Kraków ,1938. T a l k a - H I' Y n c e W i c z .T., Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, Przegląd Współczesny. t. IX" nr 6, s. 357-377, 1924. D Y b a w s k i B .. Pamiętnik od roku 1862 zaczqwszy do roku 1878. Lwów 1930, s. 424-425. �Sprawozdania 619 i recenzje wiera szereg szczegółów biograficznych oraz rzuca pewne światło na zagadnienie wkładu Polaków w badania Syberii. O istnieniu niektórych rękopisów nie wiedzieli autorzy wcześniejszych opracowań, bądź też nie posiadali możliwości ich wykorzystania. Właśnie omówieniu tych źródeł poświęcona jest druga część pracy zatytułowana - "Nieopublikowane materiały J. D. Czerskiego - artykuły, listy, dzienniki" (str. 95-322). Zebrane w jedną całość rękopiśmienne materiały polskiego badacza-zesłańca dotyczą wielu zagadnień. Szczególnie interesujące wiadomości kryją się w dzienniku, który pisany był podczas ekspedycji północnej w latach 1891-1892. Dane te dotyczą jednak spraw związanych z obserwacjami geologiczno-geograficznymi, które były głównym celem tej wyprawy. Inne materiały znajdujące się w tej części pracy zawierają interesujące wiadomości z zakresu polskich badań na obszarze Syberii oraz pewne szczegóły na temat szamanizmu u Jakutów. Mało znane zagadnienie jakim jest wkład J. Czerskiego w badania nad kulturą tubylców Syberii opracowane zostało w książce przez S. W. Obrucziewa syna znanego badacza północnych rejonów Syberii i osobistego znajomego polskiego badacza po niewoli W. A. Obrucziewa (str. 242-259). Warto jednak w oparciu o to opracowanie oraz o wskazane w nim materiały dokładnie omówić zasługi J. Czerskiego w dziedzinie badań etnograficznych, które prowadził on podczas swych wypraw naukowych. Problem ten jest do tej pory mało znany w polskiej literaturze dotyczącej zagadnienia wkładu Polaków w badania Syberii i kultury jej tubylców. Rozdział trzeci "Wspomnienia o J. D. Czerskim" (str. 323-353) posiada mniejszą wartość, chociaż stanowi cenne dopełnienie ogólnej charakterystyki J. C z e 1's k i e g o. Szczególnie wspomnienie W. A. Obrucziewa - "Moje spotkanie z Czerskim" (str. 323-324) zawiera interesujące wiadomości o jego pracach naukowych prowadzonych nad Bajkałem i w Kraju Zabajkalskim. Cenne są również wspomnienia B. Dybowskiego o J. Czerskim oraz inne wyjątki z' jego pamiętników, które znalazły się w tym rozdziale jako "Wyjątki z dziennika" (str. 337-342) 2. Właśnie te wspomnienia podkreślają znacznie wartość prac badawczych J. Czersikego dla poznania Syberii. Kontynuatorem prac badawczych rozpoczętych przez J. Czerskiego był jego jedyny syn, który do ogólnej wiedzy o Syberii wniósł również niemały wkład należycie oceniony w ostatniej części książki zatytułowanej "Naukowa działalność A. 1. Czerskiego" (str. 354-368). Sumując uwagi dotyczące książki należy podkreślić, że stanowi ona jedyne jak do tej pory żródło w którym tak wielostronnie potraktowano ocenę zasług badawczych J. Czerskiego. Szkoda tylko, że brak mapki przedstawiającej trasę syberyjskich wędrówek polskiego zesłańca pomniejsza w pewnym stopniu jej atrakcyjność. Antoni Niko Kuret, Ziljsko Książka Niko sowi i historycznej wśród słoweńskich kiej) znanych pod sie których młodzi i 'Zamieszczone Kamczatce, Część Mehvanje in njegov evropski okvir. Kuczyński Ljubljana 1963. Kureta, znanego etnografa słoweńskiego, poświęcona jest opianalizie gry ludowej "stehvanje", do dziś jeszcze popularnej mieszkańców doliny Zilii (na granicy jugosłowiańsko-austriacnazwą Zilian. Gra ta ma charakter zawodów sportowych w C7.ajeźdźcy winni przebić zawieszoną w powietrzu tarczę przy pow r. książce Podróż Z wyjątki pochodzą z pracy: D y b o w s k i Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. B.. O Sybel'yi �(;;30 Sprawo=clania i. recenzje mocy trzymanej w ręku dzidy. Owej grze towarzyszy wiele ceremonii i czynności, w których biorą udział prawie wszyscy mieszkatlc;I: wsi, a nawet i sąsiedzi z pobliskich okolic. Fakt oryginal.ności tej gry i jej występowanie jedynie u Zilian interesowalo etnografów już od dawna. Pierwsze jej opisy znane są z początków XIX wieku, lecz naukowe zainteresowanie się tym elementem kultury duchowej datuje siC; dopiero od roku 1934, \v którym to Austryjak G. Graber opublikował pierwsze szersze studium na ten temat. Próbował on udowodnić w nim nienieckość tego elementu kulturowego. Ale już w rol<u nastqpnym folklorysta slowe{lski F. Marolt, na podstawie przekonywujących dowodów, uzasadnił jej słoweóski charakter. Niestety obaj ci autorzy, jak twierdzi N. Kuret, analizując ową grę ludową próbowali "Wyjaśnić jej genezG poprzez szukanie analogii do obrzqdów opisywanych przez Mannhardta i Frazera, a zaklasyfikowanych jako pozostałości kultu drzew. iegdyś nawet traktowano tę grę jako pozostałość po zwyczajach Bunnów i Awarów. Oczywiście takie poglądy nie dadzą się utrzymać w świetle nowszych badań. Autor omawianej pracy rozpatrzył kwestię pochodzenia tej gry w zupełnie inny sposób. Przede wszystkim prześledził on w dostępnej łiteraturze naukowej opisy wszystkich gier sportowych zarówno z epoki starożytnej jak i ze średniowiecza i czasów nowożytnych, aby wśród nich znaleźć elementy podobne do "stehvanja". Jak się okazało, najwięcej analogii znalazł on w organizowanym w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej turniejach, w czasie których należało rozbić osadzony na palu cel (w postaci garnka, tarczy, beczki itp.) rozbijając go i niszcząc. Często cel ten miał postać kukły dziwacznie ubranej, przypominającej Turka lub murzyna. Stąd Niko Kuret wyciąga wniosek, że opisywana przez niego gra jest pewnego rodzaju pozostałością po tradycjach walk z Saracenami i Turkami w czasie wypraw krzyżowych i nieco później. Ciekawy jest przy tym fakt, że niegdyś podobne gry i turnieje były zabawami wyraźnie szlacheckimi i dopiero w XVII i XVIII stuleciu zostały one przez szlachtę porzucone, stając się odtąd integralnym elementem kultury ludowej. Mamy więc w tym wypadku ciekawy przyczynek do historii przechodzenia elementów kulturowych od warstw wyższych do niższych. W jednym z rozdziałów Niko Kuret podkreśla fakt, że Zilianie zdają sobie sprawę z wyjątkowości tej gry i potrafią wykorzystywać ją jako element folklorystyczny przyciągający turystów. W związku z tym wielokrotnie organizowano ją specjalnie w celu uświetnienia pewnych uroczystości ogólnopaństwowych. Odpowiednie zespoły prezentowały ją również i poza granicami regionu, a przede wszystkim w Ljubljanie. Przechodząc do ogólnej charakterystyki omawianej książki należy stwierdzić, że stanowi ona przykład analizy pewnego elementu kulturowego na szerokim tle porównawczym. Nie na darmo tytuł książki brzmi "Zilijska gra ludowa "stehvanjc" na tle europejskim". Jednakże porównawcze potraktowanie tego tematu możliwe było jedynie dzięki historycznej i typologicznej analizie tego zjawiska. Stąd w pracy Kureta znajdujemy dokładne opisy odmian tej gry, wyliczenie jej wszystkich akcesoriów, szczegółowe omówienie okoliczności w jakich się odbywają, jak również szereg ilustracji przedstawiających przebieg calej gry. W specjalnym uzupełnieniu zamieszczono teksty przyśpiewek i pieśni towarzyszących różnym etapom tej gry oraz oryginalne teksty literackie, w których jest mowa o zabawach i grach przypominających słoweńskie "stehvanja". Dzięki bogactwu literatury cytowanej przez autora oraz wnikliwej analizie zebranego materiału otrzymaliśmy książkę mającą wielkie walory poznawcze i metodologiczne. Stanowi ona klasyczny przykład solidnej monografii poświęconej �SJ.1,.alL~()zrlaniCl wybranemu lić mianem elementowi monografii Ii:! I i recen:je kultury, monografii ,którą genetyczno-kulturowej. naj dokładniej dałoby Krzysztof .JULIAN się okreś- Makulski KRZYŻANOWSKI W KRAINIE BAJKI JUGOSŁOWIAŃSKIEJ Jugosłowiańska bajka ludowa, z wielu względów niezwykle interesująca, mało jest znana poza obrębem swej ojczyzny. Dopiero ostatnie łata przyniosły zmianę i w tej dziedzinie. Ukazał się więc przepiękny tom angielski, zawierający umiejętnie dobrane i pięknie ilustrowane jej okazy l. Nastąpił po nim daleko skromniejszy wybór polski, również ilustrowany, przeznaczony jednak dla czytelnika o małych wymaganiach, ani bowiem tłumacze ani wydawcy słowem choćby nie wspomnieli, skąd wybrane teksty pochodzą? Ostatnio wreszcie pojawił się tom, który niewątpliwie stanie się podstawą wszelkich tłumaczeń dalszych i przyczyni się walnie do upowsźechnienia bajki jugosłowiańskiej na szerokim świecie. Opracowała go Maja Bocković Stu1li, czołowa folklorystka chorwacka, lderująca Instytutem Literatury Ludowej Akademii Nauk w Zagrzebiu, wydała go zaś Macierz Chorwacka w serii "Pięć wieków literatury chorwackiej". Książka, odbita bardzo starannie, na doskonałym papierze, ozdobiona pomysłowymi rysunkami Branki Hegedusića, może iść o lepsze z tomem angielskim, bijąc go znakomitym aparatem naukowym. M.B.S. mianowicie, jak M. Bosković Stulli w tekście się podpisuje, dała nie tylko dobry wstęp i wzorowe komentarze, ale dołączyła również rozprawę językoznawcy Bratoljuba Kłaića o gwarach, które w książce występują i tegoż współpracownika nieodzowny słownik wyrazów gwarowych 3. Jednym słowem Narodne pripovijetke w omawianym wydaniu przedstawiają się wręcz imponująco w sensie merytorycznym i formalnym, artystycznym i naukowym, odpowiadają bowiem najwyższym wymaganiom czytelnika zarówno zwyczajnego, jak fachowego miłośnika i badacza twórczości ludowej. Pani M.B.S. usiłowała czytelnikowi temu ukazać kanoniczny, obszerny zestaw serbskochorwackich tekstów bajkowych, zarówno dawnych jak nowoczesnych. Zebrała ich pokażną ilość, bo 172 pozycyj, zaczerpniętych ze źródeł dawniejszych, drukowanych, i nowych rękopiśmiennych, przez nią samą utrwalonych na taśmie magnetofonu i dostępnych jedynie w zapiskach archiwalnych. Całość zbioru rozpada się na dwie grupy, 114 bajek i anegdot, oraz 58 opowiadań, określonych terminem "Predaje", znaczącym tutaj zarówno podania historyczne i topograficzne, jak bajki wierzeniowe. Dzięki temu całość ta daje dobre wyobrażenie o charakterze jugosłowiańskiej prozy ludowej, przede wszystkim serbskiej i chorwackiej, słoweńska bowiem reprezentowana jest tu skąpo, macedońska zaś i czarnogórska do tomu nie weszła, ze względów zapewne językowych. Bogaty ten materiał ułożono w sposób zgodny z powszechnie uznawanymi dzisiaj zasadami bajkoznawstwa nowoczesnego, a więc wedle systematyki międzynarodowej Aarne-Thompsona (The Types of the Folktale, 1961), z modyfikacjami dla bajek wierzeniowych Christiansena (The Migratory Legends, 1958). Równocześnie l N. C u r C i j a - P r o cl a n o v i ć, y u g o s l a v F o l k - T a l e s. Illustrated by d e l - M 011 roe. London, Oxford University Press, 1%0. 'D. j B. C I R L j ć, Bajld spod pigwy. Ilustl'owai J. M. Szancer, Warszawa, nik, 19(;2. ':\'1. B o s k Ov ić S l li l l i. Na1'oane pripovijctke, zagreb, Matica Hrvats!<a Ki J. d- Czyte.l- Zora, 196;!. �6:32 Sprawozdania i recenzje jednak materiał ten dobrano tak, by odpowiadał on charakterowi serii, w której tom się ukazał; stąd mimo iż główny nacisk pada tu na teksty nowe, czytelnik otrzymuje anegdotę, wydobytą z komedii Marina Ddića (nr 76), renesansowego rówieśnika naszego Mikołaja Reja, następnie bajki zapisane przez klasyków, Serba Wuka Karadzića i Słoweńca Stanka Vraza, następnie przez folklorystę dubrownickiego, W. BogiSića (nr 30), a wreszcie cały zespół dobrych zbieraczy bajek ludowych w w. XIX i XX. Uzasadnienie takiego ujęcia znaleźć można we wstępie, gdzie autorka zaakcentowała doniosłość bajki ludowej jako wyrazu jedności narodu jugosłowiańskiego, występującej stale w jego dziejach, niezależnie od jego kolejnych przynależności państwowych. Oprócz uwag wstępnych ich autorka każdą z bajek zaopatrzyła w precyzyjny komentarz bibliograficzny a niekiedy i rzeczowy. Czytelnik dowiaduje się tutaj, skąd pochodzi dany tekst, jakie ma on warianty w zbiorach dawniejszych, jakie wreszcie miejsce zajmuje w systemie międzynarodowym. Innymi słowy informacje te lokalizują daną pozycję w środowisku bajkowym zarówno jugosłowiańskim jak światowym. I właśnie tutaj, w tej pionierskiej pracy występują pewne kłopoty, z których kilka przynajmniej zasługuje na specjalną uwagę. Najosobliwszy z nich dotyczy frantowskiej czy sowizdrzalskiej humoreski "Lukavstvo OmiSana (nr 82), szelmostwa trzech spryciarzy, pochodzących, jak wskazuje tytuł, z miejscowości Omiszal na wyspie Krk. Wyruszają oni łodzią wzdłuż brzegu i docierają zgłodniali do jakiegoś miasteczka, by się posilić, i to za darmo, nie mają bowiem grosza przy duszy. Pierwszy, spotkawszy dziewczynę z bochenkiem chleba, prosi, by mu przyniosła drugi, a on na nią zaczeka. Otrzymawszy bochenek do potrzymania znika z nim bez śladu. Jego kompan zjawia się z butelką wina, którą zdobył w podrumie (winiarni) w taki oto sposób. Upuściwszy korek, skłania karczmarkę, by palcem zatkała otwór w beczce, sam zaś ulatnia się. Frant trzeci kupuje ryby i, przedstawiając się jako brat księdza, każe sprzedawcy pójść na plebanię po zapłatę. Komentarz odsyła tutaj do wątków Aarne-Thompsona T 1525L + 1526A i in., i odsyła całkiem błędnie, bajka bowiem o trzech frantach nie ma z danymi pozycjami niczego wspólnego. Trudność polega tu na tym, że systematyka bajki o trzech frantach nie zna. A chodzi tu o pozycję nie byle jaką, choć zagadkową. Już mianowicie w średniowiecznej Francji krążyły gadki o trickach złodziejskich, wiązanych z osobą Franc;ois Villona, za jego bowiem utwory uchodziły wierszowane opowiadania o łotrzykach, pomysłowo zaopatrujących się w chleb, wino i ryby, ale opowiadania te, znane jako Repues tranches, traktowały każdy kawał oddzielnie. Folklor polski, a jak się obecnie okazuje, również jugosłowiański, trzy kawały związał w cykl trój członowy. Człon czwarty to podejście gospodyni, która frantom przyrządziła ryby. Poczynają oni spierać się, kto ma zapłacić, każdy oświadcza gotowość, wreszcie wybór zdają na zaskoczoną kobiecinę; każą jej zawiązać sobie oczy i schwytać lub uderzyć polanem któregoś z nich, on zaś dług ureguluje. Oczywiście wymykają się, ona zaś, wedle wariantu chorwackiego, uderza własnego męża. Facecja ta w Polsce znana jest z pięciu wariantów, to też w Polskiej Bajce Ludowej uznałem ją za wątek samodzielny, oznaczony jako T 1550. Za słusznością takiego zabiegu przemawia obecnie stwierdzenie, iż Jugosławia ma ten wątek w czterech wariantach, że tedy jest on znany na odległych od siebie terytoriach i nie wątpię, że poszukiwania dalsze wykryją go zapewne na Węgrzech lub w Rumunii, lub nawet w obydwu tych krajach. Systematyka polska okazuje się pomocna w kilku innych jeszcze wypadkach, w których folklorystka chorwacka nie odpoznała bajek znanych również poza Jugosławią. Najciekawszy z nich to facecja "Likarnija babi" (nr 74), gdzie żebrak za- �Sprawozdania i recenzje 623 leca chorej staruszce tanie lekarstwo na jej dolegliwości: "U zrni od zwona zuka, od mazge mlika, od crne krave rika i zejicego trka, pa stuci sve zajedno stinok na stini, privij i proći će biti bolest". Recepta ta, w Jugosławii podana w r. 1905, w Polsce pojawiła się już w r. 1447 w postaci: "Zajaczeho skoku, marmuroweho oleje, zwonoweho zwuku dobud, budesz zdraw". Sowizdrzalski ten koncept, pochodzenia niewątpliwie czeskiego, przez odkrywcę, A. Brucknera poczytany za przysłowie, jest najwidoczniej fragmentem facecji, która w postaci pierwotnej zachowała się w folklorze jugosłowiańskim. W związku z tym zaklasyfikowanie go jako T 1296 nie jest chyba słuszne. Wypadek drugi, to humoreska "Da je stvoriti sve ljude" (nr 114), której odpowiednik polski ("Gdyby, szczyt strachu") oznaczyłem jako T 2294, a która polega na piętrzeniu niemożliwości: "Gdyby wszystkie góry byly masłem, a doliny kaszą, gdyby człowiek to zjadł i dąb złożony z wszystkich dębów ściął siekierą złożoną z wszystkich siekier, to dopiero byłby huk". W Kleinere Schriften R. K Ó h l e l' a, niedostępnych w Warszawie, znaleźć można więcej takich dziwów, wraz z wiadomością o ich kolebce, folklorze żydowskim. Wypadek trzeci to ucieszne "Kazanie w Trogirze" (nr 98); miejscowy ksiądz mówi, jaka będzie jego odpowiedż, gdy na sądzie ostatecznym usłyszy pytanie, co zrobił z swą owczarnią. Będzie ona prosta: dostały mu się nie owce i jagnięta, lecz kozy i capy. Jej odpowiednik polski to kazanie sławnego proboszcza-kawalarza w Nowym Sączu, księdza Machaczka, ekskapelana wojskowego. Na sądzie bożym będzie się tłumaczył, że parafianie jego składali się nie z owiec lecz z świń. Do systematyki polskiej facecji tej nie wprowadziłem, znam ją bowiem jedynie z przekazu ustnego, na tekst jej zaś drukowany dotąd nie trafiłem. Pozycja ta zaś interesująca, wywodzi się ona bowiem może z austriackiego folkloru wojskowego, unieśmiertelnionego w przygodach Szwejka a sięgającego od Wisły po Jordan. Skoro zaś wspomniało się przed chwilą folklor żydowski, warto dodać, iż historyjka "Mudri Salamun i sestra", gdzie mądry król Izraela sprawdza podstępem, iż jego prześliczna siostra ma zamiast jednej stopy ośle kopyto, wywodzi się z opowieści o Salomonie i Sabie, "królowej gęsiej nóżce" (la reine pedauque). W znanym zbiorze Bin Goriona (Der Born Judas 3, s. 38) królowa z Saby ma tylko nogi szpetnie owłosione. Na zakończenie wreszcie jedna jeszcze uwaga ogólniejsza. W partii podaniowej zbiór jugosłowiański przynosi bajki wierzeniowe takie jak "Mali viStac" (nr 151), o zdemaskowaniu "podciepka" czy "odmieńca", a więc dziecka podrzuconego przez dziwożony, następnie bajkę o poszukiwaczach pieniędzy, które "kwitną" w noc świętojańską (nr 133), o Wili źonie (nr 124) i inne, doskonale znane u nas. Jeśli do tego dodać, iż mamy tam dokładny odpowiednik humoreski osieckiej o powieszeniu kowala, choć ślusarz zawinił (nr 86), która nam wydaje się tworem naj zupełniej rodzimym, oraz wypadki omówione poprzednio, jak facecja o trzech głodnych frantach, czy kazanie trogirskie, okazuje się, iż świat bajek jugosłowiańskich wykazuje dużo opowiadań doskonale znanych u nas, a wybieram pozycje rzadkie, dla których odpowiedniki nie łatwo jest znaleźć. Do tego dochodzą pokrewieństwa innego rodzaju. Wśród fraszek tak zwanego Anonima-Protestanta, który żył równocześnie z Kochanowskim jest sprośna humoreska "Scort. J. M. Księdza Biskupa" (nr 75); w Szkicach węglem Sienkiewicza znowuż, w rękopisie, w druku • .J. SL B Y s l r O li, Przysłowiu poLskie, Kraków 1932. 'Anonima-Protestanta XVI wieku, EroLyki, Fraszki, Obrazki, Erotyki. wyd. I. Chrzanowski, Kraków 1932, 84. '" F. S. Kra u s s, Anthropojyteia. Leipzig 1904, 1 s. 5 nr 6. H. Sienkiewicz, DzieLa. Warszawa 1952, LIII, 270. ~ Krauss j.w.s. 503 nr 369. �Spra U.10 ?.:c1 ania i recenzje bowiem cenzura kawał ten wykreśliła, jest facecja o kobiecie, którą napastuje nocujący u niej żołnierz-cudzoziemiec, a ona mężowi tłumaczy, iż nie może się bronić, bo nie zna obcego języka. Odpowiedniki ludowe w obu wypadkach znależć mo~'la w tomie Anthropofyteia, w którym dziwaczny miłośnik pornografii w folklorze, F. S. Krauss zebrał bogate materiały jugosłowiańskie. Przypuszczam, że tego rodzaju zaskakujących faktów ustalić by można sporo, zwI. w dziedzinie facecjonistyki. Odpowiednie studia porównawcze doprowadzą więc może z biegiem czasu do powstania w obrębie folklorystyki europejskiej wyodrębnionej grupy zjawisk słowiańskich, do tego zaś odległego w tej chwili stadium zbliżają nas prace stosujące nowoczesne metody badawcze, a do nich należy właśnie Narodne pripovijetke. Julian Krzyżanowski B. Gołębiowski, 1964, s. 140. Kultura życie społeczne wsi. Biblioteka .,Zarzewia", Warszawa Problematyka współczesnych przeobrażeń kulturowych, która coraz więcej miejsca zajmuje w planach i wynikach badawczych poszczególnych ośrodków etnograficznych, wymaga rozszerzenia tradycyjnej dla etnografii bazy źródłowej. Jednym z nowych rodzajów źródeł godnych uwzględnienia w związku z zaangażowaniem się etnografii w badania nad współczesnością jest materiał prasowy, w tym również publicystyka, dająca wielokrotnie pierwszą, nieraz twórczą i głęboką próbę interpretacji opisywanych zjawisk. Recenzowana praca to przykład publicystyki wartościowej poznawczo i pogłębionej. Z posłowia dowiadujemy się, że książkę wypełniły artykuły poprzednio opublikowane w "Argumentach", "Przeglądzie Kulturalnym", "Tygodniku Kulturalnym" i "Wsi współczesnej". Publicystyczny charakter wydawnictwa podkreśla sam autor, stwierdzając w posłowiu, że "...więcej w nim znaków zapytania, poszukiwań za odpowiedzią niż odpowiedzi bezspornych ...". Pracę otwiera rozdział "Przemiany kultury na wsi polskiej". Przedmiotem zainteresowania B. Gołębiowskiego jest w nim proces kulturalnej unifikacji wsi i miasta, przezwyciężania kultur regionalnych na rzecz bardziej jednolitej kultury nowoczesnej. Interesująco wypadła próba charakterystyki przyczyn wyjątkowo złożonego a nawet konfliktowego przebiegu tego procesu na wsi polskiej. Złożyła się nań, zdaniem autora, duża przepaść między kulturą "ogólnonarodową" a kulturą ludu wiejskiego bezpośrednio przed okresem dynamizacji przeobrażeń, nieprzygotowanie kultury masowej w okresie natężenia przeobrażeń kulturalnych wsi w latach 50-tych do wypełnienia ówczesnych zadań wobec wsi oraz sprzeczność ośrodków aktywnych w przekazywaniu treści kulturowych: państwa i kościoła. Etnografa szczególnie zainteresuje tutaj próba charakterystyki kultury właściwej przedwojennej wsi polskiej, którą autor nazywa "ludową". Kształtowały ją, jak słusznie podkreślono, prymityw życia i następstwa zamkniqcia środowisk w warunkach na poły naturalnej (nie "naturalistycznej", Z. J.) gospodarki drobnochłopskiej. Nie można się jednakże zgodzić, kiedy autor pisze: " ...rozrośnięte formy kultury ludowej tego typu były specyficzne dla kultury wschodniej". Poza niekonkretnością sformułowania - nie wiemy jaką "kulturq wschodnią" autor ma na myśli, błqdne jest użycie kryterium geograficznego tam, gdzie potrzebne są jedynie kryteria rozwoju gospodarczo-społecznego. Dla etnografa w tym fragmencie książki interesujące będzie również stwierdzenie, że konfliktowy charakter zderzenia kul- �Spf'owozdania i recenzje 625 tu:rychłopskiej i mas'owej złagodziła polityka państwa progmmowo przyswaJaJąca nowym treściom kulturalnym, przekazywanym nowymi śI'odkami przekazu, pOSitępowe elementy kultury ludowej i regionalnej tradycji kulturalnej. Zarówno w rozdziale pierwszym jak i następnych autor wykorzystuje m. in. materiały nadesłane na konkurs pamiętnikarski rozpisany w roku 1961 przez Z. M. W. wspólnie z instytucjami naukowymi i wydawniczymi, który przyniósł blisko 5 i pół tysiąca prac napisanych przez młodzież wiejską. Spożytkowanie pamiętników wprowadza interesujący materiał o wartościach źródłowych. W rozdziale II "U kolebki kultury socjalistycznej" autor przedstawia konflikt między nowymi potrzebami kulturalnymi przede wszystkim młodzieży wiejskiej a brakiem tych potrzebu starszych mieszkańców wsi. Dobrze udokumentowane rozważania nad sytuacją teatru amatorskiego a szerzej nad problemem aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i współtworzenia dóbr kulturalnych na współczesnej wsi stanowią wartościową część pracy. Ostatni rozdział "Zycie współczesne a kultura" wypełnia omówienie przeobrażeń w postawach młodzieży wiejskiej, do którego to tematu nawiązywano już w poprzednich rozdziałach. Autora interesują tu m. in. przyczyny ucieczki młodzieży ze wsi, problemy wiejskiej inteligencji i czytelnictwo na wsi. Niekonsekwencje konstrukcyjne pracy - wynik zestawienia w niej artykułów przygotowanych jako samodzielne publikacje, prowadzące do powtarzania zagadnień i mała precyzja niektórych tytułów i tutaj męczą czytelnika. Przykładem niefrasobliwości autora ustalaniu tytułów może być tytuł książki: "Kultura i życie społeczne wsi", mylnie informujący o jej zawartości. Czytelnik oczekuje wykładu systematycznego choć oczywiście z konieczności skrótowego a otrzymuje zbiór wypowiedzi na temat tylko nielicznych zagadnień zapowiedzianych w tytule. W związku z treścią książki zakwestionować należy użycie terminu "kultura", jakże przecież szerokiego i wieloznacznego. Jeszcze większe wątpliwości budzi zastosowanie w tytule określenia "życie społeczne". Książkę wypełniają szkice z zakresu przeobrażeń kulturalnych na wsi współczesnej i taki winien być jej tytuł. Ocena celowości wydrukowania pracy B. Gołębiowskiego w bibliotece "Zarzewia" i skierowania jej w ten sposób do rąk młodzieży wiejskiej nie należy do kompetencji etnografa. Najprawdopodobniej lepiej o przeobrażeniach kulturowych na wsi informowałaby napisana przystępnym językiem praca popularno-naukowa. Publicystycznym szkicom B. Gołębiowskiego niepodobna jednakże odmówić poważnych walorów; doskonałej znajomości niektórych poruszanych zagadnień i pasji w naświetlaniu skomplikowanej problematyki wiejskiej. Przed oddaniem ich jed-· nakże do rąk masowego czytelnika należałoby choćby poprawić nie zawsze porządny język wykładu: "...traci na zasadności..." (s. 7) itp. i t'iprościć go: " ...determinanty społeczno-kulturowe ukształtowania osobowości społecznej jednostek o różnych motywach identyfikowania się z określonymi wartościami kultury ...", (s. 22) itp., itp. Przystępując do końcowej o~eny recenzowanej książki uznać należy za zdecydowanie bardziej wartościowe te jej fragmenty, w których poddano analizie konkretne przejawy kulturalnego życia wsi od ogólnych rozważań o istocie przeobrażeń kulturowych, będących nie zawsze dostatecznie uporządkowanymi sprawozda- w niami z literatury. Bogato udokumentowane omówienia kulturalnych potrzeb wsi czynią pracę B. Gołębiowskiego etnografa. 18 ~ Lud, t. 51. cz. lI, 1968 Zbigniew Jasiewicz przeobrażeń w zakresie interesującą również dla �626 Sprawozdania Maria Cabalska, Zagadnienie obrządku t. XXX, zesz. 112, 1964 r., s. 18-42. i recenzje ciałopaLnego. Wiadomości Archeologiczne, Autorka postawiła sobie za zadanie "przedstawić własną koncepcjG dotyczącą początków ciałopalenia oraz dróg rozchodzenia się tego obyczaju" (s. 20). By osiągnąć tak nakreślony cel - przeanalizowała etnograficzny i archeologiczny materiał faktograficzny z obszaru Azji, Afryki, obydwóch Ameryk, Australii i Oceanii. Zagadnienie dotyczące dróg i sposobów rozchodzenia się pochówku ciałopalnego w Europie przedhistorycznej omawia autorka w oddzielnej pracy pL "Cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej w Kuśmierkach w powiecie częstochowskim a zagadnienie początku i rozpowszechniania się zwyczaju palenia zmarlych (Przegląd Archeologiczny t. XVIII). Przeważająca część zebranego przez autorkę materiału pochodzi z pracy U. S c h l e n t h er, Brandbestattung und SeeLengLaubcn (Berlin 1960) oraz z artykułów P. M. Ktistera i E. Doerra, zamieszczonych w Anthroposie. Z prac polskich autorów wykorzystano nieogłoszoną drukiem pracę T. Mars~ewskiego, "Pochówki przez tzw. porzucenie zwłok na obszarach dawnej i współczesnej Afryki i Azji", pominięto natomiast ilustrowany mapami artykuł A. L. Godlewskiego. "Obrzędy przy zgonie, rodzaje pochówków i wiara w byt pośmiertny wśród Polinezyjczyków (Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, t. I, 1960), omawiający w sposób, co prawda, bardzo pobieżny i niekompletny zagadnienie form pochówków na obszarze Oceanii. Przy opracowywaniu materiału autorka posługuje się metodą porównawczq oraz, w wąskim zakresie, metodą kartograficzną. Utarło się przekonanie, że zwyczaj ciałopalenia rozwinął siG niezależnie ocl siebie na różnych obszarach kuli ziemskiej. Jednakże ostatnio niektórzy autorzy (G. Childe, C. F. C. Hawkes, T. Voigt) skłonni są przypuszczać, że zwyczaj ten wywodzi się z obszaru Mezopotamii. M. Cabalska w oparciu o łokalizacjG czasowoprzestrzenną znalezisk archeologicznych oraz w oparciu o najstarsze źródła pisane, zawierające wzmianki, dotyczące ciałopalenia na obszarze południowo-wschodniej Azji, również dochodzi do przekonania, że obrządek ciałopalny bierze swój początek na obszarach Mezopotamii, gdzie powstał w trzecim tysiącleciu p.n.e. Stąd zwyczaj ten, zdaniem autorki, rozszedł się po całym świecie. I tak do Afryki dotarł on z Azji Przedniej bądż też z południowo-wschodniej Europy drogą morską przez Gibraltar i dalej wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, albo doliną Nilu. Do pozostałych obszarów świata obrządek ciałopalny dociera z Indii wraz z hinduizmem a nast~pnie wraz z buddyzmem. Wyjątek stanowią tu Chiny, gdzie sporadycznie stosowano ciałopalenie już w IV w. p.n.e., podczas gdy buddyzm dotarł do granic Chin dopiero około 65 r. p.n.e. Natomiast "odnośnie całego lądu amerykańskiego pragnę podkreślić pisze autorka że obrządek ciałopałny prawdopodobnie dostał się tutaj z centrum azjatyckiego, a szczególnie z Indii, drogą transpacyficzną. Archeologiczne dane poświadczają go dła czasów ok. 300 1'. przed n.e. Wią<:ałoby się to z okresem nasilenia rozpowszechniania się buddyzmu, a z nim ciałopalenia. Na ten czas przypada w Indiach panowanie cesarza Asoki (lata 274-237 przed n.e.). Buddyzm promieniuje wtedy na bardzo rozległe tereny i nie jest zupełnie wykluczone, że jakaś misja buddyjska dotarła przez Pacyfik do ujścia rzeki Gila" (s. 37). Jeżeli zważyć, że buddyzm dotarł w 250 r. p.n.e. na Cejlon, około r.5 r. p.n.e. do Chin (gdzie rozwinął się znacznie w wiekach IV-V n.e.), w latach 372-384 do Korei, 400-500 do Birmy, Sumatry i Indochin, w latach 540-570 do ,Japonii (M. Cabalska podaje, że buddyzm dotarł tu już w IV w. n.e.) a około 650 r. n.e. na Tybet~ �s·prawozdania i recenzje 627 to przypuszczenie autorki o tak wczesnym reJSIe misji buddyjskiej do zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej na trasie prawie 10000 km staje się mało prawdopodobne. Sądzę, że bardziej realne, ale mimo to nadal mało prawdopodobne, byłoby przypuszczenie, że zwyczaj ciałopalenia został przeniesiony do Ameryki Północnej przez przypadkowo tam zagnanych burzą lub prądem morskim. żeglarzy chińskich, ponieważ Chińczycy znali ten zwyczaj już w IV w. p.n.e. Może więc zwyczaj ciałopalenia powstał w Ameryce Północnej niezależnie od wpływów z Azji, bądź też dotarł tam nie z buddyzmem, lecz np. wcześniej z Azji północno-wschodniej. Zastanawiając się nad genezą pochówku ciałopalnego autorka pisze: "czy ciałopalenie i towarzysząca mu ideołogia niszczenia ciała i narodzi.1 duszy powstała na gruncie kultury sumeryjskiej, czy też odwrotnie. Więcej mamy przekazów odnoszących sil:; do kultur i wierzeń z terenu Sumerii, a to dzięki zabytkom pisanym.. Fakt ten raczej każe przypuszczać, że ta interesująca ideologia związana z wiarą w nieśmiertelność i niezależną od ciała duszę bierze swój początek wśród kapłanów sumery jskich ...•• (s. 24). Wywód ten jest mało przekonywający. To, że właśnie w sumeryjskich żródłach pisanych są pierwsze - najstarsze wzmianki o ciałopaleniu, nie jest równoznaczne temu, że ciałopalenie wywodzi się z Sumerii. Drugim dowodem, popierającym przypuszczenie, że obrządek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii, ma być według autorki fakt, że najstarsze znaleziska archeologiczne urn grobowych pochodzących z III tysiąclecia p.n.e. a zawierających przepalone szczątki ludzkie znaleziono w Nippur. Ten drugi argument autorka mimowoli podważa sama stwierdzeniem, że "istnieje cały szereg obrządków pogrzebowych (w tym także i ciałopalnych - przyp. Z. K.) nie pozostawiających po sobie żadnych śladów w postaci konkretnego grobu" (s. 18). Tak więc może być prawdą, że pochówek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii w III tysiącleciu p.n.e., ale nie dowodzą tego argumenty przytoczone przez autorkę. Na s. 20 M. Cabalska pisze, że "dzięki zebranemu materiałowi etnograficznemu mogłam uzupełnić, ożywić i wytłumaczyć szereg zjawisk, znanych nam ze znalezisk archeologicznych, oraz dopomóc w ten sposób do zrozumienia ich sensu ideologicznego i funkcji w całokształcie życia spoleczno-obyczajowo-religijnego". Już etno((rafom, posiadającym o ileż bogatszą od archeologów bazę źródłową, trudno interpolować i interpretować zasięgi określonych typologicznie wytworów kulturowych, a jeśli zważyć jak dalece moglo się zmienić oblicze kulturowe ludów na przcstrzeni kilku tysiqcy lat, należy tego rodzaju porównania traktować bardzo ostrożnie. Poza tym w powyższej cytacie niezbyt fortunne wydaje mi się sformulowanie "życie społeczno-obyczaj owo-religijne". Również na s. 31 autorka użyła terminu "kręgi kulturalne" zamiast przyjętego w polskiej literaturze etnograficznej terminu "krl:;gi kulturowe", a na s. 19 zamiast "materiał faktyczny" należało raczej użyć zwrotu .,materiał faktograficzny~'. W całym niemal artykule autorka krytykuje pracę U. Schlenther zarzucając jej m. in. brak systematyki. Ten sam zarzut należałoby postawić również M. Cabalskiej, która systematykę formalną i funkcjonalną pochówku ciałopalnego' zastąpiła prawie zupełnie opisem form tego rodzaju pochówku u różnych ludów w rozbiciu na poszczególne kontynenty. Brak precyzyjnej systematyki w pewnym stopniv zaważył na jakości i możliwości wnioskowania. Podobna uwaga dotyczy braku materiałów archeologicznych z obszaru Australii i Oceanii. Do innych uchybień należy błędne podanie w przypisie, że praca K. Moszyńskiego, "Ludy pasterskie" została wydana w roku 1952 zamiast prawidłowo w 1953 r., poza tym tekst na cytowanej str. 232 dotyczy w całości obróbki materia- �628 Sprawozdania i recenzje łów u Scytów anie jak podaje autorka, form pochówków u ludów pasterskich Azji północnej. Mimo wymienionych braków artykuł M. C a b a l s k i e j stanowi interesujący przyczynek do badania mechanizmu dyfuzji i migracji wytworów kulturowych w oparciu o źródła archeologiczne i etnograficzne. Zygmunt Klodnicki Z. Nożyńska, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połowy XVI w.). Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu, zeszyt 6, 1963, s. 5-118. Praca obejmuje okres dziejów tańca w Polsce o bardzo nikłej dokumentacji. Dlatego ma ona z konieczności charakter hipotetycznej rekonstrukcji tych dziejów, głównie w oparciu o publikacje z dziedziny historii i literatury. Autorka przeprowadza niekiedy analogie w oparciu o materiały z archeologii i etnografii, a w tym też z życia ludów pierwotnych. Często też odwołuje się do syntetycznych, generalizujących prac C. Sachsa, Eine Weltgeschichte des Tanzes i V. Junka, Handbuch des Tanzes. Oprócz tego uwzględnia wszystkie ważniejsze opracowania z dziedziny historii tańca w Polsce, charakteryzując je i krótko oceniając. Na tym tle niesłusznym się wydaje samo tylko wyszczególnienie (s. 81) obszernego rozdziału o tańcach ludowych Słowian w pracy K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian. Przeprowadz:ona w nim w sposób nowatorski analiza obszernego, starannie dobranego materiału rzeczowego wymagałaby specjalnego podkreślenia w tym zestawie. Zresztą autorka w dalszych rozdziałach pracy często się na tę właśnie pozycję powołuje. Pewną nowością zastosowaną w tej pracy jest próba periodyzac.ji historycznej dziejów tańca w Polsce (w oparciu o prace T. Manteuffla, R. Pilata i .J. Krzyżanowskiego. Tytuły rozdziałów: I. Tańce w życiu obyczaju Prasłowian i Słowian-Od pradziejów do połowy IX wieku. II. Tańce w Polsce wczesno-feudalnej - Od połowy IX wieku do połowy XII wieku. III. Tat'J.ce w Polsce w epoce feudalnej Od połowy XII wieku do polowy XV wieku. IV. Tańce w Polsce na przełomie epoki feudalizmu i kształtowania się demokracji szlacheckiej - Od polowy XV wiE'ku do polowy XVI wieku). Autorka próbuje umocnić swoje rozważania na temat dziejów tańca w Polsce i wskutek słabej jego dokumentacji w tym okresie rzutuje je na ogólne tlo historyczno-społeczne. Mimo to odczuwa się brak jakiegoś istotnego powiązania części tekstu traktujących o historii samego tańca z tymi danymi historycznymi, które w rezultacie stanowią małe, wydzielone referaty z dziedziny archeologii i historii Słusznie chyba autorka w kilku miejscach pracy zaklada, że postać wielu tflllców. szczególnie obrz~dowych mogla zachować si!; w formie malo zmienionpj w ciągu wielu póżniejszych epok i dotrwać nawet do naszych czasów (w postaci reliktowej) w obrębie tańców wiejskich. Jednak w dalszym ciągu pracy stosunkowo mało spotyka się przykładów zaczerpniętych z opisów folkloru tanecznego w Polsce, a potraktowanych porównawczo. Tym bardziej rzuca się to w oczy, ponieważ omawiając pracę archeologa Marringera l, autorka szczególnie podkreśla poczynione przez niego porównania malowideł paleolitycznych z formami tańców ludów prymitywnych. Sama jednak poczyniła niewiele nawiązań do aktualnie istniejącego jeszcze folkloru tanecznego w Polsce. Wydaje się, że przytoczenie 1 J. M a r r i n g e r, L'homme prehistorigue et ses dieux. Paris I!J58. �Sprawozdania i recenzje 629 większej ilości takich przykładów lub wręcz oparcie na tym materiale całej analizy materiałów historycznych, mogłoby dopiero zabarwić te suche i krótkie wzmianki o tańcach zaczerpnięte z kronik, a niekiedy nawet może je przekonywająco uzupełnić i przede wszystkim poprawniej odczytać. Bowiem analiza materiałów tanecznych z terenu wsi polskiej umożliwiłaby najlepiej uchwycenie mechanizmu powstawania form tanecznych, przeobrażeń zaznaczających się w nich na przestrzeni czasu i przykładowe uchwycenie obrazu tańca w jego naturalnym środowisku. Ten brak powoduje, że chociaż praca obfituje w dużą ilość cytatów, w ich opracowaniu autorka nie zdołała wyjść wiele dalej poza komentarze faktów poczynione już przez wszystkich dawniejszych autorów opracowań historycznych tańca w Polsce. Stan wiedzy opolskim folklorze tanecznym jest co prawda niedosta,teczny ze względu na brak szeroko zakrojonych naukowych badań terenowych i publikacji z tej dziedziny. Ale mnóstwo przykładów dałoby się wybrać z opracowań etnograficznych XIX i XX w., z dziełami Kolberga na czele. Z publikacji muzykologicznych zostały wykorzystane tylko te, które bezpośrednio dotyczą zapisów melodii tanecznych omawianych przez nią okresów historycznych. A przecież wiele prac muzykologicznych z dziedziny folkloru muzycznego nawiązuje do dawniejszych okresów historycznych i wiele też wnosi do dziejów tańca wiejskiego w Polsce (tacy autorzy jak np. Bielawski, Czekanowska, Kamieński, Norlind, Stęszewscy, Windakiewiczowa itd.). Autorka zdaje się też apoteozować "lud polski" zakładając, że właśnie szczególnie ten lud pomiędzy wszystkimi Słowianami odznacza się "przywiązaniem do tradycji", "gościnnością" i "uczciwością obyczajową" (s. 46). Właśnie ta ostatnia cecha ludu polskiego miała sprawić, że tańce dawnych Polaków odbywały się ..bez rozwiązłości i nadmiernej swobody obyczajowej", a upomnienia w tym względzie i nagany udzielane przez średniowiecznych kaznodziejów polskich w kazaniach i zakazy wypowiadane przez biskupów w ustawach synodalnych są w ocenie autorki - po prostu niesłuszne! (s. 46). Autorka przeprowadza zresztą kilkakrotnie taką niepotrzebną obronę polskich tańców ludowych przed zarzutem występowania w nich cech rubasznych, "nieprzystojnych". Również wiadomości podane przez kroniki ruskie, wyraźnie podkreślające występującą w tańcach rozwiązłość obyczajową, autorka przypisuje wyłącznie Słowianom wschodnim. Oczywiście trudno byłoby zakładać, że zwyczaje Słowian wschodnich pokrywały się ze zwyczajami Słowian zachodnich. Ale też trudno przypuszczać, że były one aż tak bardzo odrębne. Wiele elementów folkloru tanecznego w swych najdawniejszych formach wykazuje wielkie podobieństwa wśród Słowian. Na jakiej więc zasadzie wolno przesądzać, że tańce Słowian zachodnich (a szczególnie ludu polskiego) miały oblicze "moralne" w stosunku do .,niemoralnych" tańców Słowian wschodnich? Zdarza się również, że wnioski słabo poparte materiałowo autorka często wypowiada nie w formie przypuszczeń, lecz wręcz stwierdzeń. Np. w omówieniu tańców w Polsce wczesnofeudalnej (połowa XI wieku - do połowy XII wieku) na próżno szukalibyśmy wśród przytoczonych cytatów źródłowych pewnego potwierdzenia, że w czasie świąt wiosennych na pewno odbywały się masowo tańce. Zródła te mówią tylko o "zabawach" i tu można już tylko domyślać się występowania tańców. Podobnie mylne wnioski wyciąga autorka w stosunku do tańców określonych przez cytowane w pracy źródła (z 157 or.) jako "pomorskie" (s. 90). Trudno jednak na tej tylko podstawie wnioskować, że w tym okresie występowały już w Polsce tańce "regionalne" w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. �630 Sprawozdania i recenzje Omawiając występowanie tańców obcych na terenie Polski, autorka ogólnikowo stwierdza (s. SI), że "o ludowych tańcach niemieckich uprawianych przez dziewczęta i kobiety wspomina także Księga Henrykowska". To stwierdzenie jest niepełne, bo cytat z Księgi Henrykowskiej (XIII/XIV w. Śląsk) przytoczony przez samą autorkę w innym miejscu pracy (s. 56) wyrażnie wskazuje na to, że były to tańce niemieckie wykonane przez osadników niemieckich, a więc nie może to świadczyć o rozprzestrzenianiu się tych tańców w Polsce. Nie można się też chyba zgodzić z tym, że określenia "taniec" i "rej", pochodne z określeń niemieckich "Tanz" i "Reigen" (s. 13) są wyłącznie bezpośrednim rezultatem ówczesnej kolonizacji niemieckiej na terenie Polski (XIII w.). Nazwy te równie dobrze mogły się przedostać do Polski łącznie z jakąś kolejną metodą taneczną, ogarniającą zresztą często większe połacie Europy. Przecież i dzisiaj mówi się potocznie "twistować" na określenie formy tańca, która jest w Polsce importem, a nie jest związana z ruchem migracyjnym obcej ludności. Również tylko na podstawie napotkanej w żródłach nazwy łacińskiej saltationes (s. 69) autorka stara się dowieść, że zakazy synodalne zabraniały duchownym uczestniczenia w skocznych tar'1cach. Tymczasem łaciński termin saUatio oznacza przede wszystkim ogólnie pojętą czynność tar'1czenia i w takim ogólnym znaczeniu został on prawdopodobnie w żródle tego typu użyty. Nie bierze też w pracy pod uwagę możliwości ekspansji polskich tańców na teren Europy. A przecież bywały okresy mody na "polskie tańce", dobitnie poświadczone w źródłach muzycznych np. XVI i XVII wieku. Pomimo tych różnych braków praca ta jednak jest pierwszym, całościowym zestawieniem skrzętnie zebranych przyczynków źródłowych do dziejów tar'1ca tego okresu w Polsce i zarazem próbą ujęcia ich w jednolitym ciągu historycznym, i za ten fakt należą się autorce słowa wdzięczności. A. Gumieniuk, Narodne choreograficzne mistectt:o Ukrainy. reograficzna Ukrainy), 1963, s. 236, il., przykłady nutowe. Roderyk Lange (Ludowa sztuka cho- Praca o charakterze wyczerpującej monografii na temat ukraińskiego tańca ludowego została oparta o analizę tekstów pieśni tanecznych, choreografii i muzyki tanecznej. We wstępie autor omawia w układzie chronologicznym dotychczasowe opracowania dotyczące tar'1ca ludowego Ukrainy i charakteryzuje wnikliwie poszczególne pozycje. W tym szeregu praca Harasymczuka 1 o tar'1cach huculskich została chyba jednak oceniona w sposób niedostatecznie uważny. Jest to przecież monografia materiałowa stanowiąca wyjątkową pozycję w skali europejskiej w zakresie etnografii tar'1ca. Autor zarzuca jej, obok szeregu innych usterek, niedostatek opisów słownych i brak możliwości dokładnego rozszyfrowania treści symbolów literowych, którymi Harasymczuk operuje. W pracy Harasymczuka odczuwa się istotnie brak opisów ruchów bardziej sprecyzowanych. Ale te które są, w niczym nie ustępują opisom tańców, zawartym w samej monografii Gumieniuka. Przeciwnie - Harasymczuk dopełnia je tabelami rysunków poszczególnych ruchów tanecznych w kolejności ich wykonania, tabe- 1 R. W. H a r a s y m c z u k, Tańce hUcu!Hkie. Lwów 1939. �Sprawozdania 631 i recenzje lam i rytmów tanecznych i licznymi fotografiami autentycznych wiejskich tancerz·y. Symbole literowe zaś stosowane przez niego, nie mają nic wspólnego z bezpośrednim opisem tańców i są odpowiednikami motywów zestawianych w schematach analizy formalnej, podobnie jak to ma miejsce w analizie muzycznej. Autor sugeruje, że należałoby przyjąć metodę opisu, opartą o zunifikowane nazewnictwo taneczne i ustalony sposób opisywania określonych ruchów, tak jak to proponował Werchowyneć 2. Zaraz potem jednak autor zwraca uwagę na fakt, że tak pomyślany opis zajmuje bardzo dużo miejsca. Np. taniec trwający 5-7 minut w czasie swego wykonania zajmuje w opisie około 2 arkuszy druku. Blisko połowE:; z tego zajmuje opis techniki wykonania poszczególnych ruchów. A więc wątpliwa jest chyba przydatność takiego systemu utrwalania tańca. szczególnie, jeżeli weżmiemy pod uwagę jego zastosowania w krajach, gdzie rodzimy jE:;zykopisującego jest nieznany. W pierwszym rozdziale pracy autor kreśli różne koncepcje genezy tańca i opowiada się stanowczo za teorią Buchera 3, według której taniec wywodzi się z pracy. Jest to jednak moment wysoce dyskusyjny i wcale nie rozstrzygnięty. Rozdział drugi traktuje ogólnie o strukturze ukraińskich tańców ludowych. Między innymi omawia w nim autor w sposób ciekawy adaptacje tańców obcych narodów. Sugeruje on (s. 35), że lud pracujący łączy się w walce przeciw wyzyskiwaczom ma wysokie poczucie internacjonalizmu i z tego względu chętne przyjęcie znajdowały na Ukrainie tańce innych narodów, jak np. amerykański "two-step" lub francuski "kadryl". Zdaje się jednak, że te tańce opanowały pierwej całą Europę i bardzo złożonymi drogami docierały na wieś ulegając licznym przeobrażeniom i należy przypuszczać, że ich występowanie na Ukrainie łączy się również ze zjawiskiem przenikania modnych, atrakcyjnych treści kulturowych. W następnych trzech rozdziałach następuje analiza tekstów pieśni korowodowych i tanecznych, struktury choreograficznej i muzyki tanecznej na Ukrainie. I tu rzuca siQ w oczy fakt, że w pracy bądż co bądź o charakterze choreograficznym najlepszą dokumentację materiałową ma rozdział traktujący o muzyce (liczne przykłady nutowe), niezłą jest też dokumentacja tekstów. Natomiast rozdział poświęcony choreografii ogranicza się do krótkich opisów słownych, a wśród licznych ilustracji brak fotografii autentycznych tancerzy wiejskich obok wielu zdjęć scenicznych ujęć tańca ludowego w wykonaniu Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca. Ostatni rozdział w sposób interesujący omawia zastosowanie ukraińskich tańców ludowych w widowiskach różnego rodzaju. Autor sięga do sztuki tanecznej dawnych skomorochów, do pochodów zapustnych z "kozą" itp., w których taniec odgrywa dużą rolę. Omawia dalej tańce ukraińskie w teatrze kukiełkowym i utworach dramaturgii klasycznej i wreszcie tańce ludowe w repertuarze współczesnych zespołów tanecznych. W sumie praca Gumieniuka wszechstronnie omawia problem tańca ukraińskiego i jest cenną pozycją w studiach nad folklorem tanecznym. Roderyk , w. o K. We r c h o w y n e ć, Teoria narodnoha ukraińskoha B Lic h e r. Arbeit und Rhytmus. Leipzig 1896. tanka. Poltawa Lange 1920. �632 IZWESTIJA s. 426. Sprawozdania NA ETNOGRAFSKIJA i recenzje INSTITUT I MUZEJ, kniga VI, Sofija 1963. Utarta tradycja obchodzenia jubileuszów wybitnych naukowców objęła jak najsłuszniej i nestora etnografii bułgarskiej Profesora Christo V a kar e l s k i e g o. który w 1963 r. obchodził 65 rocznicę swoich urodzin. Bułgarska Akademia Nauk, gdzie prof. Vakarelski pracował przez czterdzieści lat, poświęciła mu VI tom swego Biuletynu Instytutu i Muzeum Etnograficznego. Christo V a kar e l s k i należy do tych wyjątkowych uczonych bułgarskich. który całe życie poświęcił etnografii swego narodu. Dziś nazwisko jego znane jest na całym świecie. Urodził się 28. XII. 1896 r. w wiosce Momina Klisura w okręgu Pazardżika. W 1918 r. ukończył gimnazjum i udał się na studia slawistyczne do Sofii. W 1923 r. ukończył je i przez trzy lata nauczał w gimnazjum w Panagjuriste, Pazardżiku, Pomanie i w Samokowie. Na tych terenach, gdzie dotąd kwitnie tradycja świetnych pieśniarzy ludowych, u młodego nauczyciela obudziły się zainteresowania etnograficzne. Zamiłowanie do kultury ludowej sprowadziło go w latach 1926/27 na Uniwersytet Jagielloński. Tu słuchał wykładów wybitnych etnografów polskich: Eugeniusza Frankowskiego i Kazimierza Moszyńskiego, a także Stanisława Poniatowskiego w Warszawie. W Polsce wzbogacił i pogłębił swoją wiedzę, aby wrócić do ojczystego kraju i zacząć pracować w Muzeum Etnograficznym w Sofii. Podczas wojny prof. dr Vakarelski został dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Skopje. Przez ten czas wędrował po Macedonii - ojczyżnie eposu bohaterskiego o Królewiczu Marku i innych bohaterach ludowych i zbierał materiały etnograficzne. W latach 1945-1948 był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Sofii, pracował też w sekcji kultury materialnej Instytutu i Muzeum Etnograficznego Bułgarskiej Akademii Nauk. Sylwetkę prof. dra Christo Vakarelskiego trafnie określa prof. Petr Dinekov w przemówieniu, wygłoszonym 27.III.1962 r. na uroczystym posiedzeniu Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych i Muzeów, które zostało zamieszczone w jubileuszowym t. VI "Izwestija (s. 5-15). Prof. Dinekov dokonuje analizy bogatej działalności naukowej Vakarelskiego oceniając wysoko jego dorobek naukowy i oryginalność licznych prac, opublikowanych w czasopismach naukowych bułgarskich i zagranicznych oraz w osobnych wydaniach książkowych. Prace te budzą dziś zainteresowanie wśród badaczy kultury materialnej i duchowej Bułgarii. Szeroki wachlarz zagadnień etnograficznych znalazł swoje odbicie i w licznych pracach Vakarelskiego, ogłoszonych w językach obcych, niemieckim, fińskim, węgierskim, rumuńskim, polskim, szwedzkim i greckim. Prof. Vakarelski przebywał w Finlandii, Rumunii i na Węgrzech. Opanował języki tych narodów oraz język albański, aby korzystać z literatury naukowej tych krajów. W tej literaturze szukał wspólnych cech i wzajemnych wpływów sąsiadujących ludów bałkańskich. Według Dinekova dwie są podstawowe właściwości, na których spoczywa umiejętność pracy badawczej Vakarelskiego: bogactwo zebranego materiału oraz dobra znajomość literatury naukowej ("Izwestija", t. VI, 1963, s. 10). Ch. Vakarelski jest świetnym znawcą historii etnografii i folklorystyki bułgarskiej. Jest on autorem wielu prac i przeglądów bibliograficznych, dotyczących rozwoju etnografii bułgarskiej; zebrał i zbadał olbrzymi materiał, związany ze wszystkimi dziedzinami kultury ludowej Bułgarów. Bardzo ciekawe są jego prace, dotyczące wpływów kultury starożytnych plemion, zamieszkujących kiedyś na ziemiach, gdzie w VI i VII w. osiedlili się Słowianie południowi. Zmieszanie się tych kultur ludowych jest ulubionym tematem profesora jubilata. �Sprawozdania i recenzje 633 Zakochany w kulturze polskiej przetłumaczył "Chłopów" Władysława Reymonta na język bułgarski. Dinekov zalicza prof. Vakarelskiego do takich twórców etnografii bułgarskiej, jak Ivan Sismanov, D. Matov, M. Arnaudov, A. P. Stoilov i St. Romanski. Z materiałów, zamieszczonych w VI t. "Izwestij", warto wskazać na wykaz wybranych materiałów bibliograficznych, ogłoszonych przez prof. Vakarelskiego. Autorka wykazu K. Kr'stjanova podaje prace naukowe Vakarelskiego, ogłoszone w latach 1927-1962 (w okresie tym wydrukował on 900 prac, w których rozpatrywane są wszystkie dziedziny z zakresu etnografii Bułgarii). Jednak nie mogła podać w tym wykazie monumentalnej monografii Etnografia Bułgarii, którą wydało pod redakcją prof. dra J. Gajka - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze z cennym wstępem, oświetlającym działalność naukową autora. Analogiczna monografia drukowana jest w NRF. Prof. Vakarelski jest również doskonałym znawcą folkloru bułgarskiego; wraz z B. Angelovem wydał kilka tomów bułgarskiej liryki i epiki ludowej. Jako członek kolegium redakcyjnego 12-tomowego zbioru "B'lgarsko narodno tvorcestvo", wydanego przez Związek pisarzy bułgarskich, przygotował i wstępem zaopatrzył t. III, który ukazał się w 1961 r. Tom ten zawiera bułgarskie i macedońskie ludowe pieśni historyczne (672 s.). Wraz z M. Arnaudovem w 1962 r. przygotował V tom tego zbioru, zawierający ludowe pieśni obrzędowe (664 s.). Obecnie prof. Vakarelski pracuje nad etnografią bułgarską, którą ma zamiar wydać w języku bułgarskim w przeszło 10 tomach. Tom VI "Izwestij" zawiera pięć rozdziałów: etnografia historyczna, antropologia i demografia (s.27-71), gdzie m. in. znajdujemy artykuł Iv. Batklieva o rodzinnej wsi prof. Vakarelskiego. Rozdział o kulturze materialnej (s. 71-235) zawiera prace: G. Stelmacha, Socjalno-ekonomiczne oraz czynniki historyczne powstania typów w osiedlach wiejskich na Ukrainie, L. Kunza, Związki rozwojowe między kulturą ludową i zmianami własności ziemskiej, W. Jakobeita, Zagadnienie intensyfikacji współpracy międzynarodowej na polu europejskiej etnografii agrarnej, M. Znamierowskiej-PrUfferowej, O potrzebie intensyfikacji muzealnych badań terenowych i o specjalizacji muzeów etnograficznych, J. Balaszy. Sterty snopów zbożowych i sposób ich liczenia na basenie karpackim, L. K. Kawacza, Przeróbka mleka owczego przez Węgrów transylwańskich w Rumunii, G. Fechejra, O periodyzacji tureckich pamiętników rzemieślniczych na Węgrzech XVI i XVII w. W rozdziale ,.Ustrój społeczny i kultura duchowa (s. 241-291) znajdują się rozpraw~': M. Koswena (Moskwa), Patronimia, P. Petrovica (Belgrad), O zagad. nieniu imion chrzestnych, N. Gagna-Torna (Leningrad), Ręczniki obrzędowe u Słowian Wschodnich i ludów Nadwołżańskich. W rozdziale "Etymologia i terminologia ludowa", warto wspomnieć o pracy R. Bernarda (Paris), Etymologie bulgarskie. Ostatni rozdział poświęcony jest folklorowi. Znajdujemy tu rozprawy Jios. Matla (Graz), Kwestia metody stosowanej przy badaniach epiki ludowej u Słowian Południowych i Wschodnich, L. Vargyasa (Budapeszt), Kontakty węgiersko-bułgarskie w folklorze, I. Dujceva, Bizantyjsko-słowiańska wzajemność w dziedzinie twórczości ludowej. Jest to pierwsza bodajże próba tego typu pracy, w której autor przytacza przysłowia greckie, jakie można spotkać w folklorze ludów słowiańskich. W. Sokołowa (Moskwa) pisze O niektórych właściwościach pieśni historycznych i gatunków prozaicznych, �634 Sprawozdania i recenzje B. Putiłow (Leningrad), 1z historii ba~ady słowiańskiej, St. Stojkova w artykule Nieznana wersja pieśni ludowej o Muradzie i Marii l. Tom zamyka monografia R. Kacarovy, Ludowy teatr kukiełkowy. Jest ona bogato ilustrowana i zaopatrzona w zapis nutowy. Kole Simiczijew ŁATYSZSKIJE NARODNYJE G. Gorskij. Wyd. A. N. Łatw. ANIEKDOTY SSR; Institut wyboru dokonał K. Arajs, tłum. jazyka i litieratury. Riga 1963, s. 278. Olbrzymie materiały z dziedziny folkloru łotewskiego zostały zgromadzone w drugiej połowie XIX w. przez folklorystów łotewskich. Największe zasługi mają w tym Krisjanis Barons (1835-1923), który zebrał i wydał w 1894-1915 r. ośmiotomowy zbiór pieśni obejmujący 217996 pozycji (Latvju Dainas) oraz A. Lerhis Puskaitis (1859-1903), który zgromadził i opublikował w 1891-1903 r. zbiór podań i bajek w ilości 6002 pozycji pt. Latviesu tautas teikas un pasakas. W rezultacie nieprzerwanych badań w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej w archiwach folklorystyki łotewskiej w Rydze znalazło się 2,7 mil. pozycji folklorystycznych, z których 1 mil. dotyczy pieśni, około 90 tys. bajek i podań ludowych oraz 30 tys. anegdot. Z tych to materiałów opracował w 1929-1930 r. i wydał duży zbiór ludowych anegdot łotewskich P. B irk e t s w dziele pL Latvie.~u tau.tas anekdotes, I-IV, 1929, 1930. Następna publikacja z tej dziedziny ukazała się w 1960 1". opracowana przez K. Arajsa pt. Latviesu tautas anekdotes. Wydany przez Łotewską Akademię Nauk w 1953 r. tomik ludowych anegdot łotewskich w języku rosyjskim jest częściowo wyborem ze wspomnianych wyżej publikacji P. Birketsa, K. Arajsa a także z materiałów archiwalnych Sekcji Folklorystycznej Instytutu języka i literatury Akademii Nauk Łotewskiej SRR. Do omawianej publikacji zostały włączone przede wszystkim utwory pochodzące z okresu feudalizmu łotewskiego lub związane treściowo z tym okresem. Przy wyborze materiału w tomiku w języku rosyjskim nie zostały uwzględnione te pozycje z poszczegórnych żródeł. w których występująca w anegdotach w jqzyku łotewskim gra słów nie dawała pożądanego efektu w tłumaczeniu rosyjskim. Dobrany materiał anegdotyczny obrazuje określoną jedność tematyczną i charakteryzuje się swoistą formą artystyczną. Znajduje w nim odbicie humor i satyra narodu łotewskiego, związana zawsze z aktualnymi przejawami życia w danym okresie a ostrze jej skierowane jest zawsze przeciw złu społecznemu lub przeciw złym postqpkom poszczególnych ludzi. Cały materiał jest podzielony na cztery rozdziały, poświqcone odrębnej problematyce społecznej. Zjadliwy żart i kpina ludowa szczególnie ostro atakuje. dziedziców (133 poz.) i duchowieństwo (195 poz.). W dalszych czqściach zbiorku czytelnik poznaje anegdoty, których treścią są stosunki pomiędzy gospodarzem i parobkami (86 poz.). W części ostatniej są anegdoty, poświęcone wzajemnym stosunkom chłopców i dziewcząt w życiu rodzinnym oraz dzieciom (145 poz.). W zależności od treści anegdoty poszczególnych rozdziałów posiadają odrębny wyraz artystyczny, który ogólnie charakteryzuje się prostą i jasną kompozycją· Chociaż utwory tego rodzaju przy tłumaczeniu na język obcy zawsze tracą na l Aulorka sIara się udowodnić, że żona Murada-Mara była Bułgarką, a serbską Marią Branković. W sprawie pochodzenia lej Marii, jak wiadomo. uczonymi bułgarskimi i jugosłowiańskimi jeszcze nie wygasły. nie księżniczką zatargi między �sprawozdania, ti3i') i recenzje wartości - mają one wielkie znaczenie poznawcze. W anegdotach bowiem znajdują swe odbicie mądrość, doświadczenie i humor ludowy, świadczą one o życiu duchowym ludu, jego normach etycznych i poglądach estetycznych. Kazimierz W. P. Lintur, Narodnyje lVIeżdunarodnyj 1963, 60 s tron V Sjezd ballady Slavistov, Zakarpatija i ich Izd. Akademii Pietkiewicz zapadnoslavjanskije Nauk Ukrainskoj SSR, svjazi. Kije\' W latach 1939-1943 P. Lintur przeprowadzał badania nad folklorem Rusi Zakarpackiej. Zapisał blisko 400 pieśni ludowych. Na podstawie zebranego materiału okazało się, że jeszcze dziś popularne są tam pieśni balladowe i miłosne. Spiewają je przeważnie kobiety, znają starsi mężczyżni, w mniejszym stopniu młodzież. Wśród zebranych przez autora pieśni około 150 posiada wątki nie powtarzające się, pozostałe są wariantami wątków znanych. Analiza tekstu wykazała, że okolo 260 pieśni zaliczyć można do grupy starszej pochodzeniem, pozostałe - do grupy młodszej. Pieśni - wg autora - chronologicznie starsze, wykonują śpiewacy starszego pokolenia, pieśni młodsze - młode kobiety, dziewczęta i chłopcy. . Pieśni balladowe o archaicznych wątkach są bardziej popularne w północnych i wschodnich regionach Rusi Zakarpackiej, pieśni tematycznie młodsze - w za·· chodnich i południowych regionach. Pieśni starsze posiadają większą ilość wariantów, młodsze - mniejszą. Nowatorstwo, dar improwizatorski cechuje w większej mierze wykonawców śpiewających nowsze pieśni, stare utwory nie uległy daleko idącym zmianom w treści i formie. Autor uważa, że zebrane pieśni najlepiej sklasyfikować wg czasu ich pochudzenia. Wg autora najwcześniejszą jest warstwa mitologiczna. Powołuje się ona na N. Andrejewa, który właśnie do niej zalicza ballady ludowe. Z materialów zebranych na Rusi Zakarpackiej wynika, że pieśni balladowe o człowieku zamienionym w drzewo, ptaka, o kazirodztwie, o otruciu brata przez siostrę, o narzeczonym-nieboszczyku, o otruciu synowej przez teściową, należy właśnie zaliczyć do najstarszej warstwy. Ballady zakarpackie wspomnianego typu łącznie z ukraińskimi stanowią jedną grupt;. Cechy wspólne, jakie je łączą, wskazują na to, że powstały one w tym okresie, kiedy nie istnial jeszcze podział na Slowian wschodnich, południowych i zachodnich. Autor tezę tę opiera na badaniach historyczno-porównawczych zakarpackich, ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich, polskich, słowackich i czeskich. Omawia wybrane przez siebie przykłady idąc śladami Andrejewa i Horaka. którzy twierdzą, że w pieśniach o motywie przemiany człowieka w drzewo odbijają sit; pierwotne wierzenia w magiczną moc słowa. Do pieśni archaicznych należą również te, w których głównym wątkiem jest konflikt kazirodczy. Pieśń o takim temacie zapisal autor we wsi Prislop w 1940 r. Jest to wątek bardzo stary, znany w starożytnej Grecji a następnie w całej Europie. Wg autora analiza historyczno-porównawcza tekstów wschodnio-słowiańskich pozwala wysunąć tezę. że rozpowszechnienie się tej pieśni biegło od wschodu ku zachodowi. Inna zapisana przez P. Lintura ballada (około 30 tekstów) mówi o rodzinnej tragedii. Siostra truje brata, który stanął na drodze ku jej osobistemu szczęściu. Autor wskazuje na podobieństwo tematyczne wymienionej ballady z bajką znaną jako "zverinoje moloko" (zwierzęce mleko), w której siostra, względnie matka, �686 spra wozdanża i recenzje zakochana w przywódcy rozbójników stara się otruć brata lub syna. Z chwilą rozpadnięcia się ustroju rodowego i powstania nowych stosunków społecznych motyw otrucia brata staje się niezrozumiały. W nowszych wariantach pieśniowych żona truje męża. Chóralne wykonanie tej pieśni wskazuje też na fakt jej dawnego pochodzenia. Autor wysuwa tezę, że pieśni ukraińskie są starsze od polskich, słowackich i czeskich. Dowodem tego może być pełniejsza treść pieśni ukraińskich od zachodnio-słowiańskich, specyficzny koloryt, głębsze przedstawienie obrazów i dynamiki akcji. Na rusi Zakarpackiej popularnością cieszą się również opowiadania o zmarłych, lecz autorowi nie udało się w czasie badań zapisać ani jednej pieśni balladowej o tym temacie. Istnieją stare zapisy Holovackoho, Hnatiuka, KoBesy i Pawłowicza, są to warianty tego samego wątku pieśniowego. Po przeprowadzeniu analizy wątków -nad wymienioną wybraną serią zakarpackich pieśni balladowych autor doszedł do następujących spostrzeżeń i sformułowań: 1) pieśni te powstały w epoce rozpadu ustroju rodowego, we wczesnej epoce feudalnej i zatrzymały się w ich treści stare wierzenia w magiczną moc słowa i wiara w animi= otaczającej ludzi przyrody; 2) pieśni te były rozpowszechnione na całej Słowiańszczyżnie - fakt ten pozwala wysnuć wniosek, że wymienione poprzednio wątki znane były w czasach wspólnoty słowiańskiej zanim doszło do rozpadu na trzy główne grupy. Według autora większa część wątków balladowych powstała w epoce feudalnej i dotyczy wielu nowych stron życia społecznego ludu. Z tego okresu pochodzą ballady, których tematem jest poszukiwanie "trójziela", mającego przynieść szczęście, otrucie chłopca przez zazdrosną dziewczynę, otrucie synowej, zawiedziona dziewczyna - zawitka topiąca nieślubne dziecko, mąż zabijający żonę za namową kochanki, bondarówna i pan Kaniowski, żona r-ozbójnika. Stosując metodę historyczno-porównawczą autor doszedł do następujących wniosków: pieśni balladowe pochodzące z okresu feudalnego popularne na Rusi Zakarpackiej są w mniejszym stopniu znane w folklorze zachodnio-słowiańskim niż ballady archaiczne. Wymienione pieśni pochodzące z epoki feudalnej występują na całym terytorium Rusi Zakarpackiej i z rdzennie ukraińskimi tworzą wspólną grupę. W folklorze polskim i słowackim najczęściej spotyka się pieśni o następujących motywach: uwiedziona dziewczyna topi nieślubne dziecko, żona rozbójnika, śmierć żołnierza na wojnie, dziewczyna przebrana za żołnierza, pani pana zabiła. Są to zachodnio-słowiańskie zapożyczenia w twórczości ludowej Rusi Zakarpackiej. P. L i n t u r podkreśla, że wiele trudności nastręcza badaczom systematyka ballad ludowych, szczególnie najnowszego pochodzenia. Autor posługuje się w swych badaniach metodami wypracowanymi przez J. Horaka; do utworów najmłodszych pochodzeniem stosuje klasyfikację tematyczną. Analiza treści i formy ludowej pieśni balladowej pochodzącej - jak określa autor z epoki kapitali=u, wykazuje że: w nowych pieśniach mówi się już o stosunkach ekonomicznych panujących w danym środowisku; tematem ich jest praca robotnika; występuje zaostrzenie się stosunków społecznych; pojawiają się motywy satyryczne; pojawia się świadomość twórcza nieznanego artysty; tradycyjny anonimowy styl pieśni zaciera się, a na czoło wysuwa się indywidualność nieznanego autora. Zasadnicze =iany jakie zaszły na Rusi Zakarpackiej w XIX i XX w. odbiły się w kulturze materialnej i duchowej tego obszaru. Szczególnie ożywi la się więź �Sprawozdania 637 i recenzje z zachodnimi Słowianami. Na Ruś Zakarpacką spłynęła nowa fala pieśni słowackich, a gdzie niegdzie także polskich i czeskich. Autor zebrał ponad 160 pieśni balladowych i miłosnych z najnowszego okresu. Z nich około 100 posiada oryginalne niepowtarzające się wątki. Charakterystyczną cechą najnowszych ballad ludowych jest to, że w introdukcji odczuwa się wzrost świadomości twórczej autora. Rezultatem badań i analizy ideowo-twórczej tych pieśni są wyniki do jakich doszedł autor. Stwierdza on, że istnieją: wątki archaiczne (wg Andrejewa: tzw. "warstwa mitologiczna", wątki warstwy starszej) epoka feudalna, i wątki warstwy nowszej (epoka kapitalizmu). Historia wzajemnych związków, wpływów i zapożyczeń przedstawia się następująco. W okresie najdawniejszym istniały wśród Słowian wschodnich i zachodnich wspólne pieśni liryczno-epickie. Wtedy też pojawiły się wspomniane już wątki o motywach animistycznych. W epoce feudalnej w poszczególnych etnicznych grupach słowiańskich zaczęły się rozwijać własne pieśni balladowe, które w chwili obecnej stanowią zrąb poetycki twórczości ludowej wszystkich słowiańskich narodów. W epoce kapitalizmu pieśń ludowa nosi więcej cech wspólnych na skutek wzajemnego przenikania się i zapożyczeń niż w okresach poprzednich. Stosowana metoda badań historyczno-porównawczych nad formą i stylem pieśni balladowych ukraińskich, zakarpackich, słowackich, czeskich i polskich pomogła ustalić wspólne cechy jakie łączą twórczość epicką Słowian. Badania tego typu są obecnie głównym zadaniem współczesnej folklorystyki. Praca L. Lintura nie jest pierwszą z tego zakresu. Badaniami nad wspólnymi związkami i zapożyczeniami w folklorze słowiańskim prowadzili i prowadzą nadal J. Horak, K. Horalek (Czechosłowacja) B. Putilov, D. Balasov, 1. Zemcovskij, A. Pozdnejev, A. Sojmonov, P. Ochrimenko (ZSRR i USSR). Nad rumuńską pieśnią ludową i jej związkami z folklorem słowiańskim prowadzi badania naukowe 1. Talo!? i M. Pop. Tym samym problemem zajmuje się autorka niniejszej recenzji. Na zakoilczenie zaznaczyć należy, że w pracy P. Lintura nie ma dokładnie określonych okresów historycznych a chronologia zawieszona jest w próżni. Pod uwagę należałoby przyjąć fakt, że np. epoka feudalna na Rusi Halickiej, w Polsce i na Czechach rozpoczyna się i kończy w różnych stuleciach, to samo można powiedzieć o epoce kapitalizmu na tych obszarach. Hcnryka V. K. Sokolova, w JolkI01'ZC ludów Doklady sovetskl)j s. 461-482. Romańska jJclcl1ych )lralvid!ou:okiach w T02WOjU pze:ml historyczliyclt Istorija. folklor, iskustvo slavijanskich narodov delegaciji - V Meżdunarodnyj sjezd Slavistov, IX, Sofia l!l63. O slowiań~kich. Pieśni histor.vczne zachowały się w najpełniejszej formie u Słowian wschodnich i poludniowych, natomiast brak ich u Słowian zachodnich, a w małym stopniu i u Ukraińców. Autorka na wybranym materiale wykazuje niektóre cechy ich rozwoju oraz omawia ich specyfikę. Treść tych pieśni uzależniona jest od konkretnych faktów jakie miały miejsce w określonych epokach. Byliny i pieśni junackie poczęły się pojawiać w momencie tworzenia się dużych wczesnośredniowiecznych feudalnych państw słowiańskich, jak Ruś Kijowska, królestwa Serbii i Bułgarii. Piewcy ludowi, tworzący byliny i pieśni junackie, przedstawiając zdarzenie lub �638 sprawozdania i recenzje jego fragment, podkreślali w nich nie to, co indywidualne i osobiste, ale to co typowe i specyficzne dla. epoki, posługując się gotowymi schematami i formułami. Z biegiem czasu zmienił się jednak typ przedstawianego bohatera; w średniowieczu był nim przeważnie szlachetny rycerz, w okresach późniejszych (np. XVIII w.) pojawiają się w pieśniach bohaterowie - żołnierze, kozacy, hajducy, nawet "szlachetni" zbójnicy. W XIX w. zanikają historyczne pieśni bohaterskie, lecz proces ten postępuje powoli. Przetworzone pod względem formy i treści dają nowy typ - epicką pieśń żołnierską. Na zakończenie autorka podkreśla, że z końcem XIX w. pojawia się nowa forma, która niejako jest daleką odroślą dawnego eposu historycznego - jest to proletariacka pieśń historyczno-rewolucyjna. Henryka R. W. Hutchinson, P.rehistoric Crete. Romańska London 1962:, s. 373. Książka daje pełny i udokumentowany zarys dziejów i rozwoju kultury Krety od epoki neolitu tj. od 5000 r. p.n.e. do VI w. p.n.e. Książkę swoją uważa autor za uzupełnienie książki Pendleberyego The Archeology of Crete, 1939, który zajmuje się szczegółowo minojską i helleńską sztuką na Krecie, ale nie porusza zagadnień, jakie autor przedstawił w rozdziale l, 3, 4 i 9. Tablice chronologiczne poprzedzają wstęp, w którym autor kreśli dzieje Krety. Wykopaliska na Krecie podjęto dopiero w dwóeh ostatnich dekadach XIX w. Twórcami archeologii kreteńskiej są trzej ludzie: dr Joseph H a z z i d a k i s, założyciel miejscowego archeologicznego towarzystwa Syllogos, profesor Frederigo H a l b h err, który prowadził pierwsze wykopaliska włoskie na Krecie i Sir Arthur E van s, który odkopał pałac Minosa i odkrył wielką minojską kultur~ Krety epoki brązu, a także jej neolityczną epokę. W rozdziale l (s. 31-44) autor omawia geologi~, geografi~, klimat, florę i faunę Krety. Położenie geograficzne tej długiej górzystej wyspy, bGdącej naturalnym pomostem między Europą i Afryką oraz między Europą i Azją zrobiło z niej ośrodek przenoszenia wpływów kulturalnych ze starych cywilizacji do barbarzyńskiej Europy, a równocześnie kolebką pierwszej cywilizacji europejskiej. Minojskie osiedla rozmieszczone byly na alluwialnym podłoźu i łupkowych dolinach. Rzadko są położone wyżej niż 100 m nad poziom morza, co świadczy o potędze minojskiej marynarki. W okresie Homerowym i geometrycznym, kiedy piractwo było modnym zawodem, wsie rozprzestrzeniły si~ na wyższe doliny i zbocza wzgórz. Piractwo przetrwało do okresu klasycznego, wzmogło siG w okresie hellenistycznym. W I w. p.n.e. wytępił kreteńskich piratów lVIetellus Creticus i Pompeius i znowu nastał tam pokój i dobrobyt aż do najazdu Arabów w 825 r.Z zasobów mineralnych misja Rockefellera stwierdziła występowanie na Krecie rudy żelaza, miedzi, gipsu, manganu, talku, węgla brunatnego, cyny, nadto kamieni szlachetnycb, złota, srebra, platyny, magnetytu, szmerglu, grafitu. W lasach rosły drzewa cyprysowe, które dostarczały budulca okrętowego, poza tym dęby, drzewa chleba świętojańskiego, migdały i in. Rozdział 2 (s. 45-55). Epoka kamienna. W okresie starego kamienia nie stwierdzono istnienia człowieka na Krecie. Stwierdzono natomiast istnienie wielkiego i małego słonia, małego dzika, hippopotama, kozy (agrimi i ibex). ie znaleziono wołu (Bos primigenius). Pierwsi mieszkańcy neolityczni na Krecie pojawili się �Sprawozdania i recenzje 63~ ok. 3000 r. p.n.e., a może i wcześniej. Przybyli drogą morską z Azji Mniejszej na prymitywnych łodziach, przez Dodekanez i Cyklady. Posiadali ceramikę dobrze zrobioną, wypalaną na wolnym ogniu, zdobioną dekoracją rytą. W średnim i póżnym okresie neolitu ludzie żyli w domach budowanych i suszonej cegły, większość jednak w jaskiniach. W domach znajdowało się miejsce na ognisko. Siekiery znaleziono z nefrytu, hematytu, ostrza strzał z obsydianu, sprowadzanego z Melos. Z póżnego neolitu posiadamy plastykę, gliniane statuetki siedzących w kucki kobiet i zwierząt (krowy, kozy, psa, gołębia). Kobiety tęgie uważane są na południu za piękne i zdrowe, szczupłe za słabe. Rozdział :5 (s. 55-90). Kreteńska ludność, język, pismo. Autor używa słowa minojski na określenie ludu zamieszkującego Kretę w okresie brązu, nie jako określenie etniczne. W okresie brązu mówiono na Krecie co najmniej jednym językiem niehelleńskim. Evans zauważył, że wiele miejscowości o nazwach niehelleńskich w Grecji, na Krecie i w Azji Mniejszej zakończone na -ss os, -n do'>. -nda, - nda, - ntha były wielkimi kulturalnymi centrami, np. Halikarnassos, Labraunda, Assos, Perinthos, Korinthos, Tiryns, Knossos, Tylissos, Karpassos i in. Blegen i Haley (AJA 1928, s. 14:-159) ustalili Da podstawie nazw, że ludy te pierwsze używały metali na lądzie sLalym. S,ar0żytili Grecy wiedzieli, że na Krecie znajdowały się ludy mówiące językiem barbarzyńskim, tj. niegreckim. Homer w Odysei wymienia (ks. IX) Achajów, Eteokretów, Kydoniów, Dorów, Pelazgów. Z ludów mówiących językiem niegreckim Eteokreteńczycy zachowali na Krecie swoją identyczność i język aż do czasów rzymskich, a ich miasto Praisos było niepodległe aż do 140 r. p.n.e. Pelazgów uważa się za lud morski podobny do F'ilistynów. Herodot mówi o Atenczykach, że byli Pelazgami zanim zostali shellenizowani. Prawdopodobnie Pelazgowie i Kydonowie, którzy mieszkali wokół miasta Kydonia, mówili językiem niehelleńskim. Mieszkańcy Krety w epoce brązu należeli do rasy śródziemnomorskiej: mieli wzrost średni, cieńkie kości, długie głowy. W epoce wczesnego brązu pojawił się też element rasowy taurycki (armenoidalny) o wyższym wzroście i krótkich głowach. Szerokogłowi mieszkailcy zachodniej Krety są uważani za potomków Dorów. Dzisiaj Kreteńczycy są średniogłowi, Grecy lądu stalego krótkogłowi. Anatolijski element etniczny istniał na Krecie od neolitu. Pismo hieroglificzne, które zapożyczyło pewne znaki z Egiptu, rozwinęło się w okresie wczesnominojskim III (2250-1950), co ustalono na podstawie pieczęci. W okresie średniominojskim I pojawiają się złożone napisy w tym piśmie, a w okresie średniominojskim II pojawiają się pieczęcie z hieroglifami klasy B. Hieroglify rzucają światło na kulturę ówczesną, pałace, narzędzia pracy, np. radło i in. Ok. 1700 r. w Knossos, a nieco wcze3niej w Phaistos po piśmie hieroglificznym znalazło się w użyciu pismo linearne, oznaczone przez Evansa jako pismo linearne A. Gliniany dysk z Phaistos z tekstem hieroglificznym jest zagadką. Kreczmer przypuszcza, że dysk może być karyjskim dokumentem. Pismo linear.,. ne B w Knossos zajmuje miejsce pisma linearnego A ok. 1450 r. p.n.e. W piśmie linearnym B posiadamy wiele krótkich tekstów na tabliczkach glinianych znalezionych w Knossos, w Pylos, w Mykenach. Do r. 1950 uczeni uważali pismo linearne A i B za napisane w jednym języku prehelleńskim, lecz po odkryciu Elegena (1939) tabliczek w Pylas uważano za możliwe, że pismo linearne B jest greckie. Nad odczytaniem pisma linearnego B pracowali Stawell, Persson, Mylonas, Sundwall, Alice Kober, Emmet Bennett, Ventris i Chadwick. Punktem zwrotnym w badaniach stały się w 1952 r. prace Ventrisa. Ventris ustalił symbole i sporządził ich tablicę, na której podstawie odczytał większość dokumentów i stwierdził, że w piśmie linearnym B jest transkrybowana archaiczna forma języka �640 Sprawozdania i recenzje greckiego, którą nazwał mykeńską, a która w wielu wypadkach jest podobna do dialektu eposów Homera. Matematyka minojska rozwinęła się w zależności lub zapożyczyła w Egipcie. Miała za podstawę system decymalny. Służyła do prowadzenia rachunków i określenia miar. System decymalny jest gorszy od duodecymalnego. Sumerowie połączyli oba w seksadecymalny. Grecy i Rzymianie poszli za minojczykami. Nie mieli symbolu na zero. Rozdział 4 (s. 91-123). Minojska marynarka, handel i komunikacja. Najwcześniejsze łodzie były prawdopodobnie wydrążone z pnia drzewa cyprysowego lub też jak w Egipcie predynastycznym plecione z trzcin. Wielkie okręty wojenne pojawiają się na pieczęciach ok. 2000 r. p.n.e. Posiadają wysoko wystający dziób i niską rufę oraz maszt centralny z ukośnymi żaglami jak okręty egipskie z czasów XVIII dynastii. Okręt poruszano przy pomocy obu gafelbaksztabów, przymocowanych do górnej rei. Sterowano wiosłem obracanym na osi przy pomocy krótkiej wertykalnej rączki. Stałe wiatry etezyjskie, dzisiaj zwane meltemi wykorzystywano przy opływaniu z Krety do Egiptu wzdłuż wybrzeża Palestyny i Syrii przez Cypr i z powrotem przez Dodekanez. Święte barki ukazuje złoty pierścień z Tirynsu. Posiadały maszt centralny, który wychodził ze środka kabiny prostokątnej. Jest to mykeńska odmiana łodzi, może nieznana na Krecie, podobna do starych typów łodzi Mezopotamii. Kupieckie statki posiadały prawdopodobnie pokład i były poruszane żaglem. Okręty wojenne posiadały małe platformy z przodu i z tyłu i były poruszane wiosłami. Minojskie porty były usytuowane przy przylądkach, zwykle też tam, gdzie kilka mil od brzegu znajdowała się wysepka. Czy kupcy w nawigacji posługiwali się gołębiami jak Noe i Summerowie w III tysiącleciu p.n.e., nie wiemy. Homer tego sposobu nie wspomina. Jason natomiast wypuszcza gołębie, aby przekonać się czy Argo przepłynie. Krótki i plastyczny opis budowy okrętu mamy w V ks. Odyssei. Handel Kreta prowadziła z Egiptem, Syrią, Cyprem, Cykladami. Kreteński i mykeński handel z Zachodem rozwijał się wzdłuż brzegów Adriatyku. Transport lądowy na Krecie. Jucznym zwierzęciem był osioł domowy. Wprowadzenie wozów z kołami Child datuje w Mezopotamii na ok. 3000 r. p.n.e., w Indiach ok. 2500 r. p.n.e., na stepach centralnej Azji ok. 2500 p.n.e., w dolinie Orontesu ok. 2000 p.n.e., na Krecie i w Anatolii ok. 1900 r. p.n.e., na lądzie Grecji europejskiej w 1550 r. p.n.e. Gliniany model wozu z Palaikastro pochodzi z ok. 1900 r. p.n.e. Wóz wojenny w Mykenach ukazuje stela nagrobna z ok. 1550 r. p.n.e., transport konia na łodzi gemma z 1450-1400 r. p.n.e. Wóz z czterema pełnymi kołami ciągniony przez osła jest prawdopodobnie wynalazkiem Summerów. Kasyci udomowili konia, zdobyli Babilon i zrewolucjonizowali taktykę wojenną przed połową II tysiąclecia p.n.e. W XVI w. wóz wojenny z czteroszprychowymi kolami dostał się do Grecji może od Hetytów. Jeżdżono na koniach w XIII w. Do przenoszenia osób służyły lektyki. Rozdział 5 (s. 123-136). Sztuka minojska. Sztuka epoki brązu na Krecie różniła się od współczesnej sztuki Azji Mniejszej i od sztuki neolitycznej na Krecie. Neolityczna sztuka była surowo abstrakcyjna. Człowiek, zwierzę, ptak, ryba, kwiat jeśli byli przedstawiani stawali się szybko wzorem. W okresie wczesnominojskim na Kretę przybyły małe grupy osadników z różnych stron, każda ze swoim stylem ceramiki. Fuzja nastąpiła w początkach okresu średniominojskiego. Można wskazać pokrewieństwo ceramiki okresu wczesnominojskiego z Vasiliki z Anatolią, ceramiki z Pyrgos z ceramiką cykladzką. Przeważają wzory liniowe, zygzaki, trójkąty, pasy, linie półkoliste koncentryczne, biegnące spirale połączone �Sprawozdania i -recenzje 641 liściarni, wzory motyli. Naturalizm w sztuce powstał w Messara. Wydobyte tam z grobów pieczęcie z kości słoniowej ukazują prymitywne rysunki przedstawiające ludzi, zwierzęta (lwy), ptaki, skorpiony, ryby, nawet okręty, wzory meandra, spirale. W dekoracji ceramiki ujmowano wzory w pasy horyzontalne, lub w pasy ukośnie skręcone. Dekorowano też całą powierzchnię naczynia jednym rysunkiem lub kilkoma rysunkami od siebie niezależnymi. Plastyka figuralna. Pod koniec okresu wczesnominojskiego III zwyczaj rzeźbienia rączek pieczęci z kości słoniowej w kształcie zwierząt lub ptaków zanika. W okresie średniominojskim drobną plastykę figuralną przedstawiają figurki mężczyzn, kobiet i zwierząt, znalezione w owalnym domu w Chamaizi i figurki z groty Petsofa. Pieczęcie rżnięto w twardych kamieniach przy pomocy świdra, piłki i rylca. Wynalazek linearnego pisma ułatwił porozumiewanie się, a pieczęcie stały się mniej potrzebnym luksusem. Rozdział 6 (s. 137-160). Okres wczesnominojski. Neolityczna kultura na Krecie przechodzi w kulturę metalu, najpierw miedzi, potem brązu pod wpływem infiltracji małych grup ludzi z południa i ze wschodu, gdzie miedź i brąz już od dawna były w użyciu. Epokę między neolitem a epoką żelaza na Krecie A. Evans nazwał minojską od legendarnego króla Knossos Minosa i podzielił na trzy okresy wczesno- średnio- i późnominojska, każdy z trzema podokresami. Evans ustalił też dla nich chronologię, która opierała się na synchronizacji ze współczesnymi kulturami Egiptu i Mezopotamii, opracowanej przez E. Meyera. W związku z dalej postępującymi badaniami tych kultur poprawki do chronologii Evansa wprowadzili Matz i Hutchinson, który w książce swojej podaje wszystkie trzy chronologie. Z początkiem okresu wczesnominojskiegD I ludzie żyli w jaskiniach, domów było mało (Mochlos, Hellenes Amariou). Wyspa Komo była portem Mochlos. Ceramika (z Pyrgos i Pelos) ma kształty i ornamentykę podobną do anatolijskiej. Z okresu wczesnominojskiego II znamy mało narzędzi i broni metalowej. Przedmioty miedziane, nieliczne, dobrze datowane pochodzą z grobów okrągłych z Messara, z Mochlos i Koumasa. 'Dom na Wzgórzu' w Vasiliki jest najbardziej luksusową budowlą tego okresu, prototypem późniejszych budowli w Knossos, Phaistos i Mallia. Składa się z prostokątnych pomieszczeń i długich przejść, jak labirynt Minosa o aglutynowanej architekturze. Inne pojedyncze domy posiadały tylko dwa, trzy lub cztery pomieszczenia. W dolinie Messara przy osiedlach budowano z kamienia łączonego z gliną groby okrągłe, tholosy. Wydobyto tam wiele biżuterii, pieczęcie, wazy kamienne i ceramikę (dzbany z dzióbkiem, filiżanki, małe hydrie, askoi w kształcie ptaków i in.). Ceramikę dekorowaną liniami tego okresu znaleziono też w Vasiliki. Wazy kamienne, wycięte ze steatytu, porfiru, wapnia, marmuru są najwspanialszym osiągnięciem artystycznym Kreteńczyków. Pod koniec okresu wczesnominojskiego III stwierdzono upadek w pomyślnie dzięki rozwijająt:emu się handlowi z Dodekanezem, Syrią, Cyprem, Egiptem wschodniej części Krety. W tym okresie wysuwają się na pierwszy plan Knossos, Phaistos i założony Tylissos. Rozdział 7 (s. 161-198). Okres średniominojski (1590-1550 p.n.e.). Z początkiem 2000 r. p.n.e. na Krecie stwierdzono rewolucję urbanizacji z równoczesnymi wpływami starych cywilizacji Mezopotamii, Syrii, Anatolii, Egiptu. Rozpoczęto budowę pałaców w Knossos, Mallia, i w Phaistos. Może wówczas część Krety tworzyła związek lub była pod jednym panowaniem. Główne i biedniejsze dzielnice miast okresu średniominojskiego znamy z Palaikastro i Mallia, wille i zamożniejsze domy z Tylissos i Gypsadhes. Zasadę budownictwa przedstawia 'dom na wzgórzu' z Vasiliki z okresu wczesnominojskiego II. Wokół domu centralnego wznosili budowle 19 - Lud, t. ;;1, cz. II, 19G8 �M2 Sprawozdania i recenzje krewni lub poddani. Na Krecie planowano w miastach poszczególne budynki lub grupy budynków, nie jak w współczesnym Egipcie całe miasta. Stąd w miastach dostrzegalny układ ulic mniej lub więcej koncentryczny. Pałac w Knossos wzniesiono na wzgórzu Kephala. Czworoboczny dziedziniec główny otoczony został blokami, które Evans nazwał insulae. Na dziedziniec prowadziły bramy, główna od strony północnej. Pomieszczenia ceremonialne, położone na zachód od dziedzińca pochodzą z pierwszego okresu pałacu, pokój tronowy z okresu póżnominojskiego II, lecz pod podłogą prowadzącego do niego korytarza mozaika z kolorowych kamieni pochodzi z okresu średniominojskiego III. Bezpośrednio po stronie południowej znajduje się sala z kolumnami, a za nią repositorium sakralne z okresu średniominojskiego III B (1600-1500 p.n.e.), lecz wschodnia krypta kolumnowa pochodzi z pierwszego okresu pałacu. Zachodnia część wcześniejszego pałacu wysunięta jest raczej w stronę dziedzińca zachodniego. Była ona połączona z centralnym dziedzińcem i z zachodnim. Mieszkalne pokoje leżały po stronie wschodniej centralnego dziedzińca. Zbudow3ne na pagórku tworzyły rodzaj teras. Połączone były wschodnio-zachodnim korytarzem z klatką schodową na zachodnim krańcu, która prowadzi do centralnego dziedzińca. Portyk z okresu średniominojskiego IB (HlOO-1850) na południowym krańcu pałacu łączy go z drogą południową prowadzącą do Messary. Z tego okresu pochodzi też owalny dom z Chamaizi z centralnym dziedzińcem, którego forma uwarunkowana była położeniem na wzgórzu. Dom A z Vasiliki rozrastał się według potrzeb przez dobudowywanie prostokątnych izb; jest przykładem aglutynacyjnej architektury. Okres średniorninoj·· ski II (1850-1750 p.n.e.) jest uchwytny w Knossos i Phaistos w ceramice i w udoskonaleniach architektury pałaców. Na pół niezależne insulae pałacu okresu poprzedniego z otwartymi przejściami zostały połączone w jedną strukturę. W cZGści północnowschodniej pałacu zbudowano pomieszczenia na królewskie składy ceramiki, które zawierały najwspanialsze jej polichromowane- okazy, i osobny magazyn pithosów. Na zboczu wzgórza po stronie wschodniej powstała dzielnica mieszkalna, przebudowana w okresie średniominojskim III. Wyobrażenie o wyglądzie minojskiego miasta dają szczegóły mozaiki miejskiej, znalezionej w warstwie średniominojskiej II B. Są tam przedstawione dwu i trzypiętrowe domy z oknami i płaskimi dachami. Okres średniominojski II kończy się ok. 1700 r. p.n.e. prawdopodobnie trzęsieniem ziemi. Zniszczenia odbudowano. Pałac w Knossos przebudowano. Za dziedzińcem zachodnim wzniesiono lożę, w której król mógł przyjmować deputowanych, a dalej znajdowała siG ,przestrzeń teatralna', zamknięta długimi schodami łączącymi się pod kątem prostym, analogiczna jak w pałacu Phaistos, gdzie odbywały się zgromadzenia i uroczystości. Innowacją tego okresu w architekturze pałaców jest regularne stosowanie otworów na światło, w Knossos zwykle na jednym końcu pomieszczenia, w Phaistos i Hagia Triada na środku. Charakterystyczną cechą jest doskonała kanalizacja mieszkalnych bloków pałacu, w szczególności urządzenia łazienki królowej. Mamy podstawy przypuszczać, że pałac był dwupiętrowy. Ściany jego zdobiły freski, które w okresie średniominojskim III osiągnęły swój szczyt. Obok naturalistycznych fresków, np. delfin w megaronie królowej, artyści tworzą freski płaskorzeźbione i miniaturowe przedstawiające tłum w sposób impresjonistyczny. Sam pałac Minosa w Knossos był ośrodkiem produkcji fajansu, jak wskazują na to znalezione tam figurki fajansowe bogiń z wężami, modele sukien, pasy, naczyńka i in. Autor omawia szczegółowo pałac w Mallia, cmentarz Mallia, Chrysolakkos, oraz znajdującą siG obok pałacu dzielnicę mieszkalną drobnych domów, wzniesionych przy brukowanej uli- �Sprawozdania i recenzje 643 cy, zaopatrzonej po obu stronach w dreny. Równie wspaniałe były pałace w Gournia i Phaistos. Rozdział 8 (s. 199-231). Religia minojska. Autor omawia prehelleńskie elementy w kreteńskiej religii, narodziny Zeusa, Kuretów, śmierć Zeusa, minojskie demony, minojskie boginie, 'panią zwierzyny, 'pana zwierzyny', węża jako domowe bóstwo, epiphaniQ w postaci ptaka, heroiny kreteńskie Ariadnę i Europę, kult drzew i kolumn, święte żródła, kaplice w pałacach i domach, minojskie przybytki domowych bóstw, podwójny topór, ołtarze i rogi poświęcenia, kult zmarłych, rytuał pogrzebowy, typy grobów i in., myleńską religię na Krecie. Rozdział 9 (s. 232-266). Społeczne i ekonomiczne życie, rzemiosło i rolnictwo. Trudniej zrekonstruować stosunki społeczne i polityczne od ekonomicznych na podstawie żródeł archeologicznych. W epoce neolitu widzimy rozwój gmin wiejskich. W Knossos pod koniec neolitu rozwinęła się gmina w małe miasto handlowe. Tholosowe groby w Messarze, budowane od okresu wczesnominojskiego zanikają pod koniec okresu średniominojskiego I lub II, a pojawiają się groby jamowe, co wskazuje na zmiany polityczne. Z osłabionej organizacji szczepów wyłaniają się dynastie z królami - kapłanami, którzy budują pałace w Knossos, Phaistos i Mallia. Na lądzie w Grecji, wiemy na podstawie Iliady, że organizacja szczepowa załamała się w czasach wojny trojańskiej. Homera 'wiek heroiczny' wydaje się prawdziwy. H. M. Chadwick (The Heroic Age, 1912) pierwszy dał charakterystykę społeczną wieku wędrówek i niepokojów. Myres w swoich badaniach wskazał na przerwy w tradycji ludowej: około 1400 r. p.n.e., 1260 r. p.n.e. i 1100 r. p.n.e. Pierwsza data odpowiada katastrofie, która spotkała minojską Kretę. ostatnia inwazji Dorów na Peloponez. Data 1260 r. odzwierciedla prawdopodobnie infiltrację Frygów do Azji Mniejszej i jej konsekwencję upadek. państwa Hetytów oraz ustalenie dynastii Pelopsa w Grecji. Myresa data 1400 zgadza się z datą 1410, którą podaje dla starszego Minosa marmurowa kronika paryjska. Te ustalenia jednak nie pomagają nam wiele w zrekonstruowaniu dziejów Krety minojskiej przed 1450 r. Dla przypuszczenia, że w społeczeństwie minojskim był matriarchat, a co najmniej następstwo po kądzieli (matrilinear), podstawy są bardzo słabe. Opiera się je na analogiach Karów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu do 4 w. p.n.e., i Likiów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu, co Herodot (VI 37) uważa częściowo za zwyczaj kreteński, częściowo za karyjski. W prawie gortyńskim syn wolnej matki i niewolnika był wolnym. Achajowie Iliady i Odyssei wszyscy podają swoje pochodzenie po ojcu z wyjątkiem dwóch Epeiotów, których Nestor po matce nazywa 'Moliones'. Faktem jest, że na Krecie król jako dowódca armii i zastępca Boga wykonywał wielką władzę. Na Krecie znany był ośmioroczny cykl kalendarzowy, który pozwalał korelować rok księżycowy i słoneczny. W dalszej części rozdziału autor omawia ekonomie wsi, rośliny uprawne, pożywienie, polowanie, które na Krecie było bardziej sportem niż zajęciem, hodowlQ, rolnictwo i jego narzędzia, eksport oliwy i wina, rzemiosła zwykłe, jak brązownika, murarza, cieśli, garncarza, producentów żywności, kupca, żeglarza, wożnic, poganiaczy mułów, rzemiosła luksusowe jak glyptyka, malarza fresków, rzeżbiarza w kości słoniowej, złotnika, wytwórcy fajansów, wytwórcy \vaz kamiennych. Związek luksusowego rzemiosła z pałacami królów odzwierciedla historia o Dedalu i Minosie. Przemysłowe centrum, w którym produkowano nieluksusowe przedmioty odkryto w Gournii. W metalurgii wykorzystywano bogate miejscowe źródła surowca, z którą łączy się produkcja broni zaczepnej i obronnej. O społecznej strukturze minojskiego społeczeństwa mówi architektura miast. Pałac Minosa był otoczony mniejszymi pałacami, które go naśladują. Nie ma �644 Sprawozdania i recenzje śladów na Krecie tej prymitywnej dekoracji miast południowej Mezopotamii, nie ma też śladów jakiegoś systemu ghetta. Małe domy biednych mieszczą się z tyłu pałaców i bogatych will. Społeczna swoboda płci była duża. Kobiety chodziły wydekoltowane i brały udział razem z mężczyznami w społecznych widowiskach, ubrane w kostium męski występowały w sporcie jako torreadorzy. System rządów musiał być teokratyczny, podobny do egipskiego. Proletariat nie miał żadnych praw i był uciskany podatkami. Pq.yjmuje się istnienie średniej klasy i niewolnictwa. Nie było kast. W okresie póżnominojskim społeczeństwo Knossos się mykenizuje rządzone przez greckich książąt. Skład jego znamy z odczytanych tabliczek pisma linearnego B: 1. anax - władca, 2. lawagetas - naczelny wódz, 3. teIE:stai - feudalny baron, 4. hierewes - kapłan, 5 - damiowergoi - wieśniacy i rzemieślnicy, 6. douloi - niewolnicy. W doryckiej społeczności okresu archaicznego na Krecie w miastach miejsce wodza armii typu lawagetas zajmował stratagetas. Nie było króla lub barona. W miastach rządzili urzędnicy zwani kósmoi lub titai przy współudziale rady i zgromadzenia ludu. Muzyka i tańce były związane z religijnymi ceremoniami i świętami. Klasyczne ludoznawstwo przypisywało Kreteńczykom wprowadzenie do Grecji nome, hymnu solowego do Apollina, paeanu, hymnu chóralnego, hyporchema, chóralnego śpiewu i tańca. Znano kościany róg, harfę trójkątną, siedmiostrunową lirę, podwójną fujarkę, formingę i sistrum. Minojczycy uprawiali boks i akrobacje na byku. Znane były deski do gry sumeryjskiego pochodzenia. Rozdział 10 (s. 267-299). Zmierzch Knossos i wzrost potęgi Myken. Póżnominojski okres (1550-1400) na Krecie nie ukazuje żadnych oznaków upadku, chociaż Kreta przeżyła w drugiej ćwierci XVI w. p.n.e. wielkie trzęsienie ziemi. W pałacu Minosa przeprowadzono rekonstrukcje, naprawy i ulepszenia. Wzniesiono mały pałac z kolumnowym wejściem i peristylowym dziedzińcem, gdzie znaleziono wspaniały ryton w kształcie głowy byka wyrzeżbiony w czarnym steatycie ze złoconymi rogami z jedną zachowaną żrenicą z górskiego kryształu, obrzeżonego czerwonym jaspisem. Na południowym zboczu wzgórza Kephala wzniesiono za pałacem czteropiętrowy dom, a między dziedzińcem palacu Minosa i królewską drogą łączącą przestrzeń teatralną z małym pałacem dom fresków, siedzibq szlachty lub książąt. Dom ten daje obraz w jakim zdumiewającym stopniu luksus osiągali ludzie mniejszymi środkami. Zachowane fragmenty fresków są doskonałe. Fauna potraktowana naturalistycznie na tle stylizowanej flory i skał, przedmiot egzotyczny i egiptyzujący, technika wykonania minojska. Do tego okresu należy płaskorzeźbiony fresk przedstawiający 'kapłana-króla' z portyku pałacu Minosa i wzór sufitu składający się z rozet i spiral na niebieskim tle, nadto freski przedstawiające młodzieńca niosącego ryton, oficera na czele gwardii i tzw. paryżankę. Wysoki poziom utrzymuje ceramika póżnominojska tak pod wzglqdem wykonania jak i techniki dekoracyjnej wzorów jasnych na ciemnym tle i ciemnych na jasnym tle geometrycznych i roślinnych, roślinno-zwierzqcych morskich, oraz rozmaitości form. Wazy steatytowe znamy z pałacu w Hagia Triada i z fragmentów znalezionych w Knossos. Kulturę późnominojską obrazują też pałace w Nirou Khani, Pseira, Gournia, Hagia Triada, tholosowy grób na Kephala w Knossos i królewski grób świątynny w Knossos. W okresie póżnominojskim II (1450 r. p.n.e.) w Knossos miejsce pisma linearnego A zajęło pismo linearne B, co wskazuje, że i może wielka część Krety środkowe były pod panowaniem achajskiej dynastii. Wielu uczonych przyjmuje mykeńskie wpływy na Krecie w sztuce. Autor uważa pojawiające się nowe cechy w sztuce kreteńskiej za dalszy rozwój szkoły knossyjs-kiej, może pod obcymi wpływami, ale nie mykeńskimi. �Sprawozdania l recenzje 645 Rozdział 11 (s. 300-316). Upadek minojskiej Krety: Mykeńskie imperium. Prawie równoczesne zniszczenie stwierdzono ok. 1400 r. p.n.e. w Knossos, Phaistos, Hagia Triada w Messara, Tylissos, Amissos, Nirou Khani, Mallia, Pseira, mniejsze trochę w Palaikastro i Zakro. Przyczyną katastrofy było prawdopodobnie trzęsienie ziemi, wywołane wybuchem wulkanu na Therze. W ciągu XVI w. Achajowie skolonizowali żyzne partie wyspy, a Minojczycy o ile nie dostali się do niewoli zbiegli w góry, gdzie założyli nowe miasta Axos, Prinias, Karphi, Vrokastro, Effendi Kavousi. Achajowie mykeńscy wypierają ich z handlu z Zachodem już w XVI w. a od XV w. w handlu z Egiptem i Cyprem. W większości minojskich centrów odbudowano kaplice domowe. W pałacu w Knossos odbudowano dwa pomieszczenia, a w nich kaplice 'bogini domostwa', zwaną przez Evansa kaplicą podwójnych toporów. Sprawia to wrażenie, że ponowne opanowanie nizin Krety przez Minojczyków zapoczątkowane zostało przez kapłanów. Te małe kaplice przypominają najprostszą formę megaronu i są poprzednikami naj prostszej formy świątyni czasów klasycznych tzw. templum in antis. Były wyposażone w drobne figurki bogiń, ale z gliny lub z brązu, nie z fajansu i kości słoniowej, nadto w wazy kamienne, lampy. Ceramika tego okresu, dzbany puchary, filiżanki, larnaksy i in., zdobiona jest motywami stylu pałacowego okresu poprzedniego. Dostrzegalny już wtedy wpływ Grecji lądowej wzrasta. W luksusowej sztuce okresu póżnominojskiego trudno odróżnić prace minojskie od mykeńskich. Freski odkryto w różnych miejscach na lądzie stałym, lecz nigdzie na Krecie, z wyjątkiem fresku na sarkofagu z Hagia Triada. Okres ten zamyka wędrówka ludów XII w., najazd Frygów na Azję Mniejszą, a ludów morskich na Egipt, o której pewne świadectwa doszły do nas w żródłach pisanych hetyckich oraz w archeologii. Rozdział 12. Dorycka kolonizacja, wpływy orientalne, powstanie państw miast. Infiltracja Dorów na Kretę musiała nastąpić jedną generację po usadowieniu się ich na Peloponezie. W procesie hellenizacji Krety wielka ilość Minojczyków została wchłonięta w nowe państwa jako niewolnicy i poddani, bardziej niezależny element w górach utworzył nowe osiedla Karphi, Vrokastro, Kavousi, subminojskie w charakterze. Karphi była osadą podobną do Gournia, małym miastem handlowym. W sanktuarium znaleziono minojskie statuetki kultowe 'bogini domostwa' z gliny. Wzdłuż drogi prowadzącej z Karphi na równinę Lasithi budowano w tym okresie (1050-950 p.n.e.) małe tholosowe groby. Vrokastro zbudowane na wzgórzu w sposób minojski. Domy położone wzdłuż ulic z jednej strony drenowanych zdradzają w swojej strukturze megarony, element achaj ski. W Vronda (Góra grzmotów) Kavousi, może było sanktuarium kreteńskiego Zeusa Velchanosa. W pobliżu odkryto grotę Eilethyi. Ceramikę subminojską (1075-1025 p.n.e. Furumark, 1020-970 p.n.e. Brock) wydobyto z grobów Erganos, Vrokastro, Milatos. Kontynuuje ona w kształtach i dekoracjach minojską, lecz już nie jej wysoki poziom. We wczesnogeometrycznych grobach w Knossos z 970-9'20 r. p.n.e. obok ceramiki subminojskiej znaleziono importowaną z Aten. Z bronią żelazną idzie w parze ciałopalenie, nieznane w okresie subminojskim, grzebanie występuje jeszcze sporadycznie. Przejście do kultury geometrycznej autor ilustruje na ceramice i budownictwie Lato, Dreros, Prinias. Lato wzniesione w VIII w. w siodle górskim ukazuje centrum miasta greckiego, tzw. agorę, w jego naj prymitywniejszej formie. Jego prytaneion zdaniem autora można uważać za następcę minojskiego pałacu, do którego wchodzono po schodach od jego przestrzeni teatralnej. Leżał on przy trapezoidalnym placu, gdzie w środku znajdowała się cysterna, a za nią prostokątny budynek, otwarty w stronę placu, gdzie może była stołówka miasta, jak w tholosie w Atenach. Architekt Lato uświetnił wejście do prytaneionu dwiema �646 Sprawozdania wieżami. 735-650 każdego i recenzje Na zakończenie autor omawia orientalizację kultury Krety w latach p.n.e. oraz rozkwit plastyki doryckiej Krety w VIII i VII w. p.n.e. Do rozdziału autor podaje obszerną bibliografię przedmiotu. Zofia Sture Lagercrantz, African Methods of Fire-Making. liensia, X, Upsala 1954, s. XVI + 78, ił. 16, map. 7. Studia Gansiniec Ethnographica Upsa- Korzystając ze wskazówek i informacji ponad czterdziestu światowej sławy uczonych oraz z materiałów, pochodzących z 22 muzeów etnograficznych autor analizuje afrykańskie metody niecenia ognia. Należy podkreślić, że tytuł dzieła nie odpowiada w pełni jego zawartości, wykracza ono bowiem zasięgiem daleko poza Afrykę i właściwie jest to praca o sposobach niecenia ognia na tle metod afrykańskich. Owocem kilkuletnich badań, w czasie których autor wykorzystał około 300 pozycji bibliograficznych (w tym: J. Czekanowskiego l, K. Moszyńskiego 2) jest praca w pelnym tego słowa znaczeniu - porównawcza, przy czym niepoślednią rolę odgrywają materialy z terenów skandynawskich. Autor omawia kolejno: 1) Świder ogniowy w jego najprymitywniejszej formie (podkładka i wrzeciono), występujący głównie w Indonezji, Polinezji i Afryce: 2) Świder o położeniu poziomym, najpospolitszy na terenach słowiańskich, wyjątkowo występujący na kontynencie afrykańskim, zajętym przez plemię Hova, nie występującym w Australii, ale poza tym szeroko rozpowszechniony; 3) świder łukowy, nie znajdujący szerszego zastosowania w Afryce jako "rather against the rules of the game", lecz obejmujący tereny słowiańskie, skandynawskie, Indonezję, Azję i półn. Amerykę; 4) świder korzystkowy, nie znany, poza Madagaskarem, w Afryce, sporadycznie występujący w Szwecji, Slawonii i Białorusi, w Azji u Samojedów, Jakutów i Czukczów, stosowany do celów obrzędowych również w Północnej Ameryce i Australii, lecz nie występujący w Połudn. Ameryce; 5) piłę ogniową, nie znaną w dolinie Nilu, a występującą w Libii, Fezzie, Tunisie, Algerii, Kongu i Kamerunie, w Europie, Indiach, Indonezji, Malace na Filipinach i Nowej Gwinei, na Pacyfiku oraz sporadycznie w Australii; 6) rylec ogniowy, uchodzący za naj starsze narzędzie do niecenia ognia, znane w Afryce tylko na Madagaskarze, a poza nią w Europie, Indonezji, Polinezji i Australii; 7) pił<:: cięciwową, obcą Afryce, a znaną w Europie, Indiach, na Bali, Borneo i na Filipinach; 8) pompę ogniową - fire syringe - produkt cywilizacji europejskiej, eksportowaną w różne części świata, obcą Afryce; 9) niecenie ognia przy pomocy stali i kamienia o światowym zasięgu. Na koniec omawia przemiany kultumwe, wynikające z zastosowania zapałek do niecenia ognia. W rozważaniach nad typologią afrykańskiego świdra ogniowego autor dochodzi do wniosku, że świdry ogniowe na terenie afrykańskim bardzo szybko zanikają, a w części zachodniej kontynentu już niemal zanikły. Znajdują one zastosowanie sporadycznie do wzniecania ognia obrzędowego. Na ogół jednak zabiera się ogień na wyprawy, lub pożycza się go. W nielicznych wypadkach wzniecanie ognia stanowi wyłączną domenę mężczyzn, jak np. u Masajów w Kenii, u Kambów, Isam- 1 dition J. C z e k a n O W s ki, Wissenschajt!ic/1e ErgebniSse der Deutschen 190718. Leipzig 1917. Zob. też W głąb Lasów Aruwimi. Prace Wrocław 1958, s. 404, ryc. 73 f. , K. M o s z y ń s k i, Kultura Ludowa SLow1an. Kraków 1929. t. I, Zentrat-Afl'ika etnologiczne. s. 236 i nast. ExpeVI, t. �Sprawozdaniu 647 i recenzje bów, lub czarowników. Zdaniem autora świder ogniowy w swojej najprymitywniejszej formie występuje obok form bardziej rozwiniętych (starożytny Egipt, między Zandami, Bagbami, Babuami i i., w połdn. Afryce i na Madagaskarze). Jego zasięg wskazuje na archaizm zjawiska, a w stosunku do Madagaskaru również na jego wschodnie pochodzenie. Godny uwagi jest fakt, że bardziej rozwinięte formy świdra znajdujemy także w Indiach, Indonezji i Połudn. Ameryce. Świder ogniowy poziomy występuje w dwóch odmianach, najczęściej obok siebie, obejmuje znaczny zasięg i wskazuje na wschodnie pochodzenie. W rozdziale dającym przegląd historyczny (Historical Survey) autor zaznajamia czytelnika z licznymi teoriami (D. Davidson, F. Petric, J. Mc Guire, F. Speiser, H. Bauman, J. Maes, K. Birket-Smith, H. Freudenthall, K. Moszyński i in.) o powstaniu, rozwoju i rozprzestrzenianiu się różnych typów narzędzi do wzniecania ognia, lecz "nie proponuję - pisze - dyskusji, czy punkt widzenia D. Davidsona, że świder ogniowy mógł rozwinąć się w późnym Pleistocenie na azjatyckiI;n kontynencie, jest słuszny czy też nie". Cenny jest materiał ilustracyjny, przedstawiający liczne odmiany świdrów ogniowych w czasie eksploatacji oraz mapy zasięgów narzędzi do niecenia ognia w Afryce, Indonezji i Polinezji. African Methods of Fire-Making jest niewątpliwie najcenniejszą z dotychczas znanych pozycji do zagadnienia świdra ogniowego i jako taka zasługuje na uwagę etnologa. Konrad Wypych Dietrich Treide, Die Organisicrung des indianischen Lachsfangs im westlichen NordVeroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Heft 14, Akademie-Verlag, Berlin J965. s. 170, ilustr. 6, tab!. 3, map 6. amerika. Drugą publikacją przez Julius-Lips-Institut charakterze gospodarczo-etnograficznym, przygotowaną jest Organizacja indiańskiego poŁowu Łososia w zachodniej /lmeryce Północnej '. Dorzecza Columbii i Sacramento są najbogatszymi w ryby IV zachodniej Ameryce Północnej obszarami, na których indiańska ludność jeszcze na przełomie XIX i XX w. w głównej mierze utrzymywała się z myślistwa, zbieractwa, a przede wszystkim z rybołówstwa łososi. Indianie osiadli na obszarze północnej Ameryki byli typowymi przedstawicielami pierwotnej gospodarki zbieraczo-Iowieckiej szczególnego typu, który kształtował sposób życia oraz kulturę subarktycznych i umiarkowanych obszarów Eurazji i Ameryki Północnej, a na niektórych izolowanych obszarach utrzymał się do dziś. Omawiając organizację połowu łososia oraz rolę przodownika, wybieranego czasowo, zwanego principaL man, chief, headman u różnych szczepów indiańskich autor dochodzi do wniosku, że centralne i wschodnie dorzecze Columbii jest zamImiętym obszarem takich połowów, choć i w środkowym dorzeczu rzeki Snake i półn.-zach. Kalifornii typ ten występuje. Ze względu na to, iż sezon połowów we wschodniej Columbii trwał znacznie krócej niż w regionach przybrzeżnych Pacyfiku, należało nie tylko okres połowów intensywnie wykorzystać, lecz także wyzyskać pozostałe źródla żywności, jak myślistwo i zbieractwo dzikich roślin. Płytkość rzek oraz ukształtowanie ich zezwalały na stosowanie jazów, tym bardziej, że na czas połowów w dorzecze ściągały okoliczne szczepy, co zapewniało dostaI Zoh. omó\vieni.e o pierwszej pracy: "Lud", t. 50, cz. 1, Wrocław J966, s. 328-329. �648 Sprawozdania i recenzje teczną siłę roboczą. Łososie, złowione we wspólnych jazach zostawały równo dzielone pomiędzy wszystkich obecnych, także i nie zatrudnionych przy wspólnych łowach. Miejsca połowu były nadto miejscem spotkań i zabaw. Wspomnieć należy i o tym, że funkcja tzw. przodownika nie ograniczała się tylko do technicznej organizacji pracy i podziału połowu, lecz pełnił on nadto rolę stróża porządku w grupie. O ile połowy w jazach i zastawach stanowiły wspólną własność, podlegającą podziałowi, o tyle łososie łowione w sieci, workowate kłonie, wiersze, kosze oraz włoki, nie podlegały podziałowi. Tabelaryczne zestawienia kwalifikacji i społecznej funkcji przodownika i organizacji połowowej o zadaniach techniczno-organizacyjnych, autorytecie przodownika, magiczno-religijnych zabiegach o zapewnienie polowu u poszczególnych szczepów, pozwalają stwierdzić przenikanie wpływów kulturowych i ustalić szlaki przejściowych migracji. W części drugiej omawiana jest organizacja połowu przez stałych przewodników wspólnoty (Anfiihrer der Gemeinschaft), wpływowe osoby względnie naczelników rodów w regionach przybrzeżnych Pacyfiku, w dorzeczach Columbii, Klamath i Sacramento, w których odbywają się wiosenny i letni lub wczesnojesienne ciągi łososia. I tu podstawę pożywienia stanowiło zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo. W czasie wiosennego ciągu łososia stosowano sieci, jesienią budowano jazy, lecz tylko w ramach rodziny lub grup spokrewnionych, a nie na okres połowów tworzonych wspólnot. Przodownicy wspólnot często wystc;powali jako właściciele "owner" przedsiębiorstwa połowowego. Tytuł prawny omawianego przodownika obejmował funkcję technicznego kierownika, nadzór nad podziałem połowów oraz reprezentację 'grupy na zewnątrz. W aneksach do pracy autor przedstawia: 1) przegląd etnograficznej literatur~' omawianego tu obszaru, w której oprócz "przodowników łososiowych" występują jeszcze "przodownicy łowcy" (bliżej nieokreśleni), przodownicy w polowaniu na: zwierzynę płową, bawoły, niedżwiedzie, kozice, antylopy, gryzonie, ptactwo wodne oraz "przodownicy zbieracze" (roślin jadalnych); 2) wędrówki łososiów i ujmuje szlaki wędrowne kartograficznie, omawia i ujmuje graficznie wielkość połowów: 3) wykorzystanie ciągów łososiów przez indiańskich rybaków. Praca D. Treidego jest dalszą próbą ujęcia zagadnień etnograficznych z punktu widzenia ich znaczenia gospodarczego. Wysunięcie zagadnień gospodarczo-technicznych na plan pierwszy stawia przed etnografem nowe problemy, dotąd nie zawsze dostatecznie doceniane. Przedstawiona w omówionej postaci praca budzi jednak pewne zastrzeżenia i wątpliwości w celowość aż tak gospodarczego ujmowania lub rozgraniczania problemów etnograficznych z pominięciem aspektów tzw. kultury społecznej i duchowej. Wyrażona tu wątpliwość wydaje się tym bardziej uzasadniona, że autor w innym miejscu 2 problemy te omawia. Nasuwa to myśl o mechanicznym podziale pracy ze szkodą zarówno dla omawianego tematu jak i dla czytelnika a szkoda. Zarówno jedna jak i druga część pracy D. Treidego zasługują na uwagę ze względu na zebrany bogaty materiał faktograficzny jak i nowatorski sposób ujęcia. Konrad 2 Zob. "Lud", t 51, cz. l, Wrocław 1967, s. 214. Wypych �Sprawozdania Basil Davidson, Eddy Werfel Stara Afryka na nowo 649 i recenzje odkryta. PIW, Warszawa 1961. Przekład "Tematem mojej książki jest historia tej części Afryki, która leży na południe od Sahary, oraz jej ludności na przestrzeni półtora tysiąca lat poprzedzających erę kolonialną. Jej celem jest przedstawić z grubsza, w granicach obecnego stanu wiedzy, niektóre najważniejsze cechy życia i cywilizacji afrykańskiej, tak aby można było lepiej się zorientować co do początków i tła historycznego dzisiejszej Afryki". W ten właśnie sposób autor mówi o swojej książce. Praca jego jest wnikliwym studium o historii części Afryki, opartym o badania, także najnowsze, z zakresu archeologii i historii. Na kartach książki odżywają ludy i kultury dawno zaginione i zapomniane. Wraz z autorem ze zdumieniem odkrywamy prawdę o starej kulturze afrykańskiej, o jej wartościach, wzlotach i upadkach. Do niedawna sądziliśmy, że w głębi tego kontynentu żyją plemiona prymitywne, które ubogie swe umiejętności przejęły od narodów o wyższej kulturze. Na podstawie naukowych dowodów autor burzy przekonanie o prymitywności Afrykańczyków. Wyłania się przed nami obraz plemion, narodów i państw zorganizowanych, które podlegając w ciągu wieków wielu najazdom, migracjom i wpływom - potrafiły jednak przekształcić je na swój wyłączny "afrykański styl", wytwarzając własne elementy kulturowe. Dotyczy to zarówno technologii wydobywania i obróbki żelaza, wcześniej nawet złota, miedzi i cyny, jak również organizacji handlu, uprawy ziemi, organizacji społecznej i państwowej, jak i przejawów kultury w sztuce i religii. Okazuje się, że to, co mieliśmy za "prymitywne" - przy głębszej analizie i znajomości rzeczy ujawnia swą wartość kulturową. Odkrycia archeologiczne i badania historyczne ostatnich lat obaliły mit o barbarzyństwie i dzikości Afryki. Davidson rzeczywiście odkrywa po raz drugi Afrykę. Po jej pierwszym geograficznym odkryciu, jest to odkrycie historyczne. Autor przyznaje, że wiele z tych problemów czeka jeszcze na wyjaśnienie na drodze dalszych poszukiwań, wielu też wyjaśnić już się nie da. Nowe, niezależne państwa afrykańskie dzisiejszej doby zaczynają swą historię od nowa. Ale pamiętać trzeba, że te nowe dzieje mają swoją bogatą kartę w przeszłości, że wyrastają na gruncie starej kultury i tradycji. Praca Davidsona opatrzona jest obszerną bibliografią, dotyczącą poszczególnych rozdziałów, pozwalającą zapoznać się z materiałem źródłowym. Indeks ułatwia orientację, a liczne ilustracje w tekście dają chociaż częściowy pogląd na to, jak wiele jeszcze odczytać można ze śladów i pozostałości po ludach, o których zapomnieć nie wolno. Krystyna Swierczyńska EIN JAHRZEHNT VOLKSKUNDLICHE FORSCHUNG IN MECKLENBURG "Wenn man sich einmal, in einigen Jahrzehnten vielleicht, mit der Geschichte del' deutschen Volkskunde unserer Jahre besehaftigen wird, dann wird man vielleicht auch festellen, daB es sich um eine Bllitezeit der Volkskunde von Mecklenburg gehandelt hat. Nie vorher sind wohl soviele BUcher liber meeklenburgisehe Volksliberlieferungen erschienen, von den Bauernhausern bis zu den Marchen haben die versehiedensten Gebiete in den letzten Jahren ihre zum Teil sehr griindlich erarbeiteten Darstellungen gefunden" l. Diese Feststellung aus berufenem Munde 1 Leopold S c h m i d t in: "bsterreichische 1964. S. 309. Zeitschrift fUr Volkskunde". N.S. 18. �650 Sprawozdania i recenzje veranlal3t uns, in gedriingter Form eine Dbersicht iiber die wichtigsten Veroffentlichungen der letzten Jahre zur Volkskunde in Mecklenburg zu geben. In Mecklenburg war nach dem zweiten Weltkrieg die Situation fUr einen Neubeginn in del' zur Zeit des Nationalsozialismus schwer kompromittierten volkskundlichen Wissenschaft besonders gilnstig. Der grol3e mecklenburgische Volkskundler R. Wossidlo (1859-1939) 2 hatte dem Regime keine Zugestiindnisse gemacht, sondern sich auf sein grol3angelegtes folkloristisches und ethnographisches Sammelwerk konzentriert - mit dem Ziel objektiver Dokumentation. Aus den rund zwei Millionen handschriftlichen Notizen seines gewaltigen Zettelarchivs, das er hinterliel3 und das die Wirren des Krieges mit geringfiigigen Verlusten iiberstand, trat den Fortsetzern seines Werks ein nahezu geschlossenes Bild des Volkslebens in Mecklenburg seit der Mitte des 19. Jahrhunderts entgegen. Hier konnte unmittelbar angekniipft werden. Das geschah -nachdem 1953 an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin ein Institut fiir deutsche Volkskunde (Leitung: W. Steinitz) gebildet und ihm 1954 eine Wossidlo-Forschungsstelle in Rostock (Leitung: P. Beckmann, ab 1959 K. Baumgarten) angegliedert worden war 3 - sowohl durch weitere Forschungen im Terrain aIs au ch durch die systematische Auswertung des angehiiuften Sammelmaterials. AIs Ziel aller Bemiihungen kristallisierte sich dabei eine sehr weitgespannte Forschungsaufgabe heraus: die umfassende Untersuchung und Darstellung der Lebensweise und der kulturellen Leistungen des werktiitigen Volkes auf dem Gebiet Norddeutschlands (in den Grenzen der DDR) wiihrend der letzten Jahrhunderte. Dazu konnten im Verlauf eines .Jahrzehnts erste Beitrage vorgelegt· werden. Den breitesten Raum nahmen Forschungen zur L e b e n s wei s e und Kultur der ba u e r l i c h e n B e vol ker u n g ein. Diese Arbeiten konnten auf zwei zusammenfassenden Darstellungen 4 und einer Reihe von Einzeluntersuchungen 5 zur Agrargeschichte aus der Sicht des Historikers aufbauen und kombinieren stets die Resultate von Archivauswertung und Feldforschung G Das bemerkenswerteste Ergebnis bildet eine in Gemeinschaftsarbeit entstandene agrarethnographisch-volkskundliche Studie zur bauerlichen Gesamtsituation vOl' dem Dreif3igjahrigen "Vgl. "Zeitschrift Geburtstag S. 3-7. daiu: Paul B e c k m a n n: Das Lebenswerk Richard WossicLLos. In: fUr Volkskunde". 56. 1960, S. 1-11. - Wolfgang S t e i n i t z: Zum 100. Richard WossidLos. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 5. 1959. 3 Vgl. dazu: Doris S t o c k m a n n: Aus der ilrbeit des Instituts fiir deutsche VoLkskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu BerLin. In: "Demos". 1. 1960, Sp. 114-122. - Dieselbe: Z działaLności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. In: "Etnografia Polska". 4. 1961, S. 385-391. 4 Friedrich M a g e r: Geschichte des Bauernt-ums und der BodenkuLtur im Lande MeckLenburg. Berlin 1955. Paul S t e i n m a n n: Bauer und Ritter in Mecklenburg. Schwerin 1960. 5 Die beiden wichtigsten sind: Gerhard H e i t z: Fcudales BauernLegen i11 MeckLenburg .... In: "Zeitschrift fiir Geschichtswissenschaft". 8. 1960, S. 1342-1377.Derselbe: Die soziaLi:ikonomische Struktur im ri.tterschaftlichen Bereich Mcek Lenburgs ... In: "Beitrage zur deutschen Wirtschaftsund Sozialgeschichte des 18. und 19. Jahrhunderts". Berlin 1962, S. 1-80. G Karl B a u m g a l' t e n, Siegfried N e u m a n n, Ulrich B e n t z i e n: Die FeLdforschung der WossidLo-Forschungsstelle. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 8. 1962, S. 4.06-410. �SJJTawozdania fi51 i recenzje Krieg 7. Untersucht sind hier neben den Hiiusern und Wirtschaftsgebauden der. Bauern VOl' allem die Feld- und Viehwirtschaft, die Arbeitsgeriite sowie die okonomische und rechtliche Lage". Unter den einzelnen Realien der bauerlichen Lebenswelt galt das grof3te Interesse dem Haus 9, dessen baugeschichtliche Entwicklung hinsichtlich der Gefugekonstruktion 10 und Raumaufteilung seit dem 13. Jahrhundert weitgehend erhellt werden konnte, wobei besonders die Forschungen K. Baumgartens hervorzuheben sind. Neben einer Reihe von AufsiHzen zur Methodologie der Hausforschung ", zu einzelnen besonders bemerkenswerten Einzelgebauden 12 und zu regional charakteristischen Haustypen 13 sind hier VOl' aHem zwei Bucher zu nennen, die eine erste Uberschau vermitteln ". Die meisten diesel' Arbeiten zeichnen sich durch das Bemuhen aus, das heutige Nebeneinander des re zen ten Altbaubestandes in seinem historischen Nacheinander zu erfassen, die Abhangigkeit der Gebaudeentwicklung von den wechselnden okonomischen und sozialen Gegebenheiten aufzuzeigen und das Haus nicht nur aIs gebautes, sondern VOl' allem in seiner Funktion aIs bewohntes Gebaude 15 zu begreifen. Daneben B a u m g a l' t e n, U. B e n t z i e n: Haf und Wirtschaft der Ribnitzer Berlin 1963. :: Vgl. dazu ergiinzend auch: U. B e n t z i e n: Pferde und Ochsen als Spann7 K. Bauern. vieh in del' mecklenburgischen Landwirtschaft Val' dem DreijJigjiihrigen Krieg. In: "Zeitschrift fur Agrargeschichte und Agrarsoziologie". 12. 1964, S. 21-28. K. B a u m g a l' t e n: Das mecklenburgische Bauernhaus um 1600. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 231-246. 9 K. B a u m g a l' t e n: 90 Jahre mecklenburgische Bauernhausforschung. In: " eue Mecklenburgische Monatshefte". 2. 1957, S. 11-16. Derselbe: Probleme del' Niedersachsenhaus-Forsehung in. Mecklenburg. In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 1. 1955, S. 169-182. III K. B a u m g a l' t e n: Das Dreistdnderhaus in Mecklenbu,rg. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 1. 1956, S. 32-36. - Derselbe: Zur Entwicklung des Geriistes im mecklenburgischen HaUenhaus. In: "Forschungen und Fortschritte". 37, 1963, S. 205-211. II K. B a u m;!, a l' t e n: Sl.udies of Rural Buildings in Mecklenburg. In: "Technology and Culture". 5. 1964, S. 234-240. Derselbe: Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung. In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Zur Frage einer cthnographischen Hausforschung in Deutschland. In: "Europa et Hungaria". Budapest 1965, S .189-195. Derselbe: Stratigraphische Untersuchungen. ill der deutschen Hausfor.~chung. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreB fUr Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). " K. B a u m g a l' t e n: Der Zuckerhut von Pantow auf Ri.igen.. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 1. 1961, S. 202-215. Derselbe: Das Bechelsdorfer Sclwlzenhaus. In: "Mitteilungen des Instituts fur Denkmalspflege" - Arbeitsstelle Schwerin. 15. 1963, S. :37-47. J:l AnncJiese K l' e n z l i n: Probleme geographischer Hausformen.forschun.g gezeigt am Deispiel cles norddeutsclwn Einheitshauses. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Ernst-Moritz-Arndt-Universitat. Mathematisch-naturwissenschaftliche Reihe". 4. 1954/55, S. 629-641. Christa K u p f e r: Aus der Geschichte des Hauernhauses in Siidwestmecklenburg. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift del' Humboldt-Universitat. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 6. 1956/57, S. 215-220. - K. B a u m g a l' t e n: Riigens "Zuckerhii.te". In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 5. 1959, S. 74-86. 14 ,Johann Ulrich F o l k e l' s: Haus und Haf deutscher Bauern. Bd. 3: Mecklenburg. Munster 1%1. - K. B a u m g a l' t e n: Das Bauernhaus in Mecklenburg. Berlin 1965.. - Vgl. dazu auch: Derselbe: Das mecklenburgische Niedersachsenha1Ls des ausf/ehcnclerl 18. Jahrhunderts. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Geselschafts-und sprachwissenschaftliche Reihe". 4. 1954155, S. 199-205. 15 AIs erste Einzelstudien hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Diele und Dreschen in; H al!enhaus. In: "Zeitschrift fur Agrargeschichte und Agrarso- mecklcn burpischen �652 Sprawozdania i recenzje galt - und gilt - die Aufmerksamkeit den WohnverhiHtnissen del' landwirtschaftlichen Arbeiter 16, den agraren Wirtschaftsgebauden, VOl' allem del' Scheune. Uber die eine erschopfende, au ch metbodisch richtungweise Monographie erschien 17, und der Nutzung der liberkommenen Gebaudesubstanz in der Gegenwart IB. ZU diesem weitgespannten Problemkreis befinden sich mehrere erganzende Studien im Druck; hingewiesen sei jedGch nur noch auf ein umfassendes Kompendium des Bauernhauses und der bauerlichen Wohnkultur 19 in Mecklenburg. das Baumgarten gegenwartig vorbereitet. - Ais Vorarbeiten zu einer Darstellung des Bauernmobels wurden zwei Aufsatze publiziert, die sowohl charakteristische StUcke beschreiben ais auch einen ersten historischen AbriI3 der Entwicklung der bauerlichen Moblierung geben 20. Flir die bauerliche Tracht existierten diese Vorarbeiten bereits, so daI3 sie zu einer Monographie kompiliert werden konnten 21. - Auch libel' das bauerliche Arbeitsgerat wurden erste Dbersichten erarbeitet, die im wesentlichen eine Beschreibung der vorhandenen lVIuseumsexponate und Hinweise auf den frUheren Gebrauch diesel' StUcke geben 22. Weit fortgeschritten sind die Untersuchungen libel' die Hauptbodenbearbeitungsinstrumente Haken und Pflug, die in Dberwindung einer isoliert geratetypologischen Betrachtungsweise im Zusammenhang mit den wirtschaftsund sozialgeschichtlichen Gegebenheiten erforscht werden. wobei unter Auswertung del' Ergebnisse aller in Frage kommenden Fachdisziplinen (Archaologie, Geographie, Geschichte, AgrarOkonomie. Ethnographie usw.) neben den Geraten die Menschen, die diese Gerate produzierten und mit ihnen arbeiteten. im Mittelpunkt der Betrachtung stehen. Nach mehreren Einzelstudien, die sich geographisch auf einen Teil des Untersuchungsgebiets beschranken 23 oder sachlich nul' Teilaspekte in den Vordergrund rucken 2" wird von ziologie". 13. 1965. S. 28-34. - Derselbe: Erntefest und HaUenhaus in MeckLenburg. In: "Zeitschrift fUr Volkskunde". 61. 1965, S. 74-85. 16 K. B a u m g a l' t e n: Die iHteren Landarbeiterkaten in MeckLenburg. Vortrag auf dem Deutschen VolkskundekongreI3 in Marburg 26.-30.4.1965 (Ms.). 17 K. B a u m g a l' t e n: Zimmermannswerk in MeckLenburg. Die Scheune. Berlin 1961. 18 K. B a u m g a l' t e n: Zur Frage der Bewahrung liindLicher Jlltbauformen in der DDR. In: "Arbeitskreis fiir deutsche Hausforschung". Bericht uber die Tagung in Heppenheim vom 26.-30.8.1959 (1960), S. 148-151. - Derselbe: Nur ein alter Katen. "In "Alte Bauten im neuen Dorf". Teil 1. Berlin 1963, S. 9-19. 19 Vgl. aIs ersten Beitrag hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Die Tischordnung im aUen meckLenburgischen Bauernhaus. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 11. 1965, S. 5-15. 20 Walter B o l' C h e l' s: Das Bauern- und FischermóbeL auf Hiddensee. Ummanz, dem Darj3 und Monchgut. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 1. 1961, S. 184-201. S. N e u m a n n: Lade und Koffer im biiuer[ichen MobHiar WestmeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965. S. 123-136. 21 Hans Heinrich L e o p o l d i: MeckLenburgische Volkstrachten. Teil I: "Bauerntrachten". Leipzig 1957. 22 Rudolf W e i n h o l d: Biiuer[iches Arbeitsgeriit in den Museen MeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 87-108. (Ralf Wen d t): BauernkuLtur in Mecklenburg. Bd. 1: "Das Arbeitsgerat". (Schwerin 1963). - Vgl. auch: Hans Friedrich R o s e n f e l d: Urtiimliche Holzbearbeitung nach Wort, Sache und Brauchtum diesseits und jenseits der Ostsee. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 2. 1956, S. 147--178. 23 U. B e n t z i e n: Der Pflug auf der Insel Rugen. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 203-223. Derselbe: Von aLten PfLiigen und Haken in der Uckermark. In: "Heimatkalender fUr den Kreis Prenzlau". 9. 1966. S. 119-123. 24 U. B e n t z i e n: TraditioneLle und moderne Pflugtypen in NorddeutschLand im 19. Jahrhundert. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreI3 fiir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10. 8. 1964 (Ms.). - Derselbe: Landmaschinentech- �Sprawozdania i 1'ecenzje fio3 Bentzien gegenwartig eine umfassende Monographie darliber abgeschlossen. Seine Forschungen beziehen in starkern Malle neben dem Bauern den Landarbeiter mit ein"" und vermittelten dabei auch zum ersten Mal einen Eindruck von den Veranderungen, die in den letZJten hundert Jahren die Technik in del' landlichen Lebenswelt hervor,rief "G. Ahnlich vielseitig und intensiv wiederum basierend auf ausgedehnten Erhebungen im Terrain 27 waren die Forschungen zur L e b e n s we l t d e l' K li s t e n b e v Cil k e l' u n g. Auch hier ist aIs wichtigstes Ergebnis ein in Kollektivarbeit entstandenes Buch zu nennen, das eine geschlossene Darstellung del' Genossenschaftsfischerei auf del' Insel Rtigen gibt ~g. Behandelt werden namentlich die Entwicklung und Struktur del' Fischerdorfer, die Organisation und Funktion del' Kommtinen sowie die Gerate: die Netze und Boote und deren Handhabung. Von den Autoren hat sich R. Peesch VOl' allem mit dem Problem der Fangtechniken und ihrer Tradierung beschaftigt 29, wobei er interessante kulturelle Wechselbeziehungen im stidlichen Ostseeraum nachweisen konnte 30, wahrend W. Rudolph besonders die Formen und die Entwicklung des Fischerbootes 31 und seiner Bemannung:l~ untersucht hat. Neben dem Fischer gelten seine Forschungen auch dem U. nik in Mecklenburg. In: "Jahrbuch fUr Wirtschaftsgeschichte". 1965. Teil III, S. 54-81. Derselbe: Die Ochsenhiike'r. In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Der Riiker. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 11. 1965, S. 16-34. lS U. B e n t z i e n: Die mecklenburgischen "Drescher" und die Einfii.hrung des Maschinendrusches. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 10. 1964, S. 25-42. - Vgl. auch Anm 24. "" U. B e n t z i e n: Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevolkerung. Diss. (Ms.) Berlin 1961. ~7 Reinhard P e e s c h: Die Inventarisationsarbeiten des Instituts fiir deutsche Volkskunde der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin auf dem Gebiete der materiellen Kultur. In: ,,4. Arbeitstagung tiber Fragen des Atlas der deutschen Volkskunde". Bonn 1964, S. 140-148. Derselbe: Die volkskundliehe Inventarisatioll der Fischereigeriite und der Fischerboote an der deutschen O.~tseekiiste. In: •.Lud". 49. 1965, S. 55-64. ~" R. P e e s c h: Die Fischerkommiinen auf Riigen und Riddensee. Mit einem Beitrag tiber die Boote einem Beitrag libel' die Berlin 1961. 2" Vgl. R. P e e s c h: -215. Derselbe: Ein der Gewasser Hausmarken um Rligen von Wolfgang auf Hiddensee von Karl R u d o l p h und E b b i n g h a u s. Matschop. In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 209altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen El.be twd Ode7·. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 11. 1965, S. 137-155. - Derselbe: ZUT Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung. Vortrag auf dem Deutschen Volkskundekongrel3 in Marburg 26.-30. 4. 1965 (Ms.). :!lI R. P e e s c h: Kulturstromungen in den Kiistenzonen der siidlichen Ostsee. In: ..Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 3-29. :lI W. R u d o l p h: Eine Obergangsform vom Einbaum zum Plankenboot an der deutschcn Ostseekiiste. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 8. 1962. S. 30-52. - Derselbe: Die Obergangsformen zwischen Einbaum und Plankenboot an der s'iidlichen Ostseekiiste. Diss. (Ms.) Berlin 1965. Vgl. auch: Derselbe: Sydsvenska biittyper i Pommern och pa Riigen. In: "Blekingeboken". 37. 1959. S. 56-68. - Derselbe: De pommerske aledrivkvaser og deres betydning for Danmark. In: "Handelsog S0fartsmuseets arbog". 20. 19tH, S. 49-89. Derselbe: Konieczność prowadzenia dalszych badań nad lodziami na Zalewie Odrzańskim. In: "Materiały Zachodnio-Pomorskie". 8. 1962, S. 335-346. - Derselbe: Die Boote vom Garder und Leba-See. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 225-234, auch in: "Zeszyty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki ludowej". 2. 1961, S. 53-62. Vgl. auch Anm. 28. �Sprawozdania i recenzje Schiffer und dem Bootsbauer. Eine Monographie uber die rugische Schiffahrt vermittelt ein plastisches BUd des Lebens und der Arbeit beider Berufsgruppen wahrend der letzten Jahrhunderte 33, und mehrere Aufsatze behandeln einzelne Abschnitte der Schiffahrts- 34 und Schiffbaugeschichte 35 sowie charakteristische Schiffstypen 36. Kennzeichnend auch fur die meisten dieser Untersuchungen ist wieder die ausgesprochen volkskundliche Fragestellung, die hinter den greifbaren materiellen Gegebenheiten stets den Menschen sieht :17. Ein Handbuch der volkstiimlichen Boote in Norddeutschland befindet sich in Vorbereitung. Fur die wichtige Erforschung der h a n d w e r k l i c h e n B e r u f s g r u p p e n auBer der des Fischers ist kennzeichnend, daB bisher vornehmlich die technische Seite ihrer Arbeit behandelt wurde: die des Bootsbauers bei Untersuchungen uber Boote 3H, die des Zimmermanns -bei Studien zur landlichen Volksarchi tektur 39, die des Tischlers bei Erhebungen zum Mobe140, die des Stellmachers und Schmieds im Zusammenhang mit der agraren Gerateforschung 'l. In allen diesen Fallen waren die Realien und nicht die Berufsgruppen Ausgangspunkt der Untersuchung. Aber au ch die er sten Studien zu einzelnen Handwerksberufen wie dem des Leinewebers 42, Papiermachers 43 oder Mullers 44 beschaftigen sich starker mit dem Werk aIs mit den Produzenten 45. Hier harrt noch ein weites Arbeitsfeld der Bearbeitung 4H. W. R u d o l p h: Altere EntwickLungsstufen der ilrbeitsgeseUung auf kleinell In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965, S. 229-244. 33 W. R u d o l p h: Die InseL der Schiffer. Rostock 1962. 34 W. R u d o l p h: Die Anfange der Wndlichen Frachtschiffahrt auf der InseL Riigen. In: "Hansische Studien". Berlin 1961, S. 322-331. Derselbe: 100 Jahre rugenscher Baderdampfschiffahrt. In: "Neue Mecldenburgische Monatshefte". 2. 1957, 32 Fischerbooten. S. 238-245. 35 W. R u d o l p h: "Greifswald-Stralsunder Rugenscher Jahrbuch". Schiffbau auf der Werft zu Seedorf. In: 2. 1962, S. 257-272. Derselbe: Zur GeGreifswaLd und AnkLam. In: Ebenda L 1961, schichte des Eisenschiffbaues in S. 66-75. 36 W. R u d o l p h: Die Schiffstypen der Gewassern der InseL Rugen. In: "Deutsches S. 129-154. Wnd!ichen Jahrbuch Frachtschiffahrt fur Volkskunde". in den 4. 1958, Margarete R a s s o w: Fischersprache und Branchium im dem Darj3 und der unteren Od er. Berlin 1958. 38 Vgl. Anm. 31, 33, 35 und 36. 3" Vgl. Anm. 10-14 und 17. 40 Vgl. Anm. 20 41 Vgl. Anm. 22-26. 42 Thea R e i c h a r d t: Das Werk der Leineweber in MeckLenburg und Vorpommern im 18. und 19. Jahrhundert. Diss. (Ms.) Berlin 1965. - Rudolf Stundl: Fischerteppiche. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 2. 1957, S. 104-109. 43 Alfred E b e r l e i n: Papier, Papiermacher, PapiermiihLen in. MeckLenburg. 37 Lande Vgl. dazu ferner: zwischen In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftJiche Reihe". 7. 1957/58, S. 11-25. 44 Hans B e l t z: WindmuhLen in MeckLenburg. In: "Natur und Heimat". 1953, S. 202-205. Dagegen vgl.: Irmgard R e h f e l d: Sprache und voLkskundLiche Geltung des Wasser- und WindmuHers im ehemaligen Pommern. Diss. (Ms.) Greifswald 1960. 45 Lediglich um einen Bildband, der zudem am Titel vorbeigeht, handelt es sich bei: Ernst S e h a f e r: MeckLenburg un.d sein Handwerk. Berlin 1963. 46 Vgl. auch R. P e e s c h: Das Dorfhandwerk in Schwedisch-Vorpommern gegen Ende des 17. Jahrhunderts. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 199-208. �Sprawozdania i recenzje 655 Das gilt auch fur die B r a u c h f o r s c h u n g. Am besten untersucht ist das Arbeitsbrauchtum der Fischer 47 und der Bauern und Landarbeiter bei der Feldbestellung 4". Das hausliche Brauchtum des Bauern im Alltag und beim Erntefest hat von Seiten der Hausforschung erste Darstelluńgen gefunden 49. Weitere Studien beschaftigen sich mit Brauchen zu Fastnacht und Pfingsten 50; aber bis zu einer historisch fundierten, sozial gegliederten Ubersicht tiber das Brauchtum in Mecklenburg - unter Verwertung iilterer Forschungsergebnisse 51 ist es noch weit. Am unmittelbarsten an das Lebenswerk Wossidlos kniipfte die E r z ii h If o r s c h u n g an. Dabei gin g es einmal darum, die zusammengetragenen Schatze an Erzahlgut durch eine Publikation der bffentlichkeit zuganglich zu machen, zum anderen um die Erhellung des sozialen Gehalts und der sozialen Funktion der ErzahlUberlieferung. Die grofite Aufmerksamkeit galt der Sage. Fur sie liegt mit uber 30000 Aufzeichnungen das reichhaltigste Material vor, aus dem mehrere Sammlungen vorwiegend popularen Charakters 52 und eine Edition des sozialkritischen Sagenguts .1:1 erschienen sind. Diese Sozialkritik in der mecklenburgischen Sage ist namentlich von G. Burde-Schneidewind sehr grundlich erforscht worder;, wobei sie zu aufschluJ3reichen Ergebnissen uber die Sage aIs QueUe fur das Geschichtsbild des Volkes 54 und aIs volkstumliches Medium fi.ir eine weltanschauliche Stellungnahme'" gekommen ist. Ferner liegen Aufsatze uber den Sagenkreis Vgl. Anm. 28-30, 32 und 37. Vgl. Anm. 23-24. 4" Vgl. Anm. 15 und 19. •W Walter I h r k e: MeckLcnburgische Fastnachtsbrauche. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 6. 1960, S. 453-465. Derselbe: Pfingstbriiuche der mccklcnburgischen Hirten. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 1. 1956, S. 82-84. - Vgl. auch: Fritz A d l e r: Alte Verlobungsund Hochzeitsbriiuche in pommerschen Stiidten. In: "Baltische Studien". N. F. 43. 1955, S. 47-64. 51 Z. B. Richard Wo s s i d l o: Altmecklenburgische Sitten tmd Brauche. In: "Mecklenburg". Wismar 1925, S. 197-219. 52 Otto Kro p l i n: Hundert Sagen aus Wismar und seiner Umgebung, Wismar 1956. Heinrich Alexander S t o 11, Klaus H a 11 a c z: Vom Riiuber Viting und andere Sagen aus Mecklenburg und dem Spreewald. Berlin 1956. - Hans V i c k: Sagen und Erziihlungen aus Boizenburg. Hagenow 1956. - Derselbe: Sagen und volkskundliche Uberlieferungen aus dem Kreise Hagenow. Schwerin 1959. - Albert B u r k h a r d t: Sagen und Miirchen der Insel Rugen. Berlin 1957. - Derselbe: Vineta. Sagen und Miirchen vom Ostseestrand. Rostock 1965. O:J R. W o s s i d l o, Gisela S c h n e i d e w i n d: Herr und Knecht. llntifeudale Sagen aus Mecklenburg. Berlin 1960. '4 G. S c h n e i d e w i n d: Ein historisches Ereignis des 17. Jahrhunderts in Mecklenburg und seine Vberlieferung in der Volkssage. In: "Internationaler Kongrel3 der Volkserzahlungsforscher in Kiel und Kopenhagen (1959)". Berlin 1961, S. 378-384. - Dieselbe: Zu einigen antifeudalen Sagentypen. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 159-165. - Dieselbe: Die Volkssage aIs historisehe Quclle. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreJ3 fUr Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). Vgl. auch. Paul B e c k m a n n: Mecklenburgische Rechtssteine in der Vberlieferung des Volkes. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 5. 1955/56, S. 135-141. - Arno S c h m i d t: Der Mordstein von Pasewalk. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 135-140. 55 G. S c h n e i d e w i n d: Der Sagenkreis um den meeklenburgischen Gutsherrn Georg Haberland. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 8-43. Dieselbe: Die Volkserziihlung bei Fritz Reuter. In: Fritz R e u t e r, Eine Festschrift zum 150, Geburtstag. Rostock 1960, S. 156'-:170. - Aus den Forschungen G. Schneidewinds schopfen die Studien: Charlotte H i r s c h: Die Volkssage aIs llusdruck der Sozialkritik der mecklenburgischen Landbevolkerung. Diss. (Ms.) Berlin 1960. - Dieselbe: Sozialkritik in der mecklenburgischen und pommerschen Volkssage des 19. Jahrhunderts. In: "Lud". 49. 1965, S. 9-19. 47 4" �656 Sprawozdania i recenzje um das slawische Kultzentrum Rethra 56 und Uber ProbIerne des Sagenstils 57 VOl'. Gegenwartig wird im Rahmen der Arbeiten flir einen europaischen Sagenkatalog eine Bestandsaufnahme des mecklenburgischen Sagenguts durchgeflihrt 5B. - Durch die Herausgabe einer Auswahl 'der von Wossidlo gesammelten Marchen 59 konnte eine region ale LUcke im BUd der deutschen MarchenUberlieferung geschlossen werden. Und die von S. Neumann publizierten BUcher und Einzelstudien tiber den Schwank geben eine umfassende Ubersicht tiber den Stoffreichtum des Schwankguts in Mecklenburg und ordnen es zu Themenkreisen GO, analysieren seine soziale Aussage und stellen sein Leben in del' Erzahltradition dar 61, wobei den Schwanken unter dem Erzahlgut der Gegenwart G2 besondere Aufmerksamkeit gilt. Die Sammlung und Untersuchung des lebendigen Erzahlguts beschrankt sich jedoch nicht auf die klassischen Gattungen 63, sondern bezieht auch die Alltagserzahlung mit ein G4. tiber das Sprichwort in del' sprachlichen Volksilberlieferung Mecklenburgs 65 ist eine groBere Arbeit im Entstehen. Durch diese Forschungen hat Mecklenburg seinen Platz aIs neben Schleswig-Holstein besterforschte deutsche Erzahlgutlandschaft, den es dem Wirken Wossidlos verdankte, bis heute behalten. Abel' gerade diese gilnstige Forschungslage hat andererseits erkennen lassen, wie wenig die traditionelle Erzahlforschung das Phanomen Volkserzahlung wirklich ausgeleuchtet hat, so daB selbst hier noch viel zu tun bleibt. Uber die beliebtesten Stoffe und Melodien des mecklenburgischen Vol k s- 56 Paul B e c k m a n n: Die Rethra-Sagen in Mecklenburg. In: "Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde". 5. 1959, S. 44-73. 57 P. B e c k m a n n: Sprachliches in mecklenburgischen Sagen. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 81-85. 58 Vgl. dazu: Gisela B u l' d e - S c h n e i d e w i n d: 2ur Katalogisierung historischer Volkssagen. In: "Acta Ethnographica". 13. 1964, S. 27-41. 59 R. W o s s i d lo, P. B e c k m a n n: Kreuzbube Knud und andere mecklenburgische Marchen. Berlin 1955. - R. Wo s s i d l o, Gottfried H e n /3e n: Mecklenburger erzahlen Marchen, Schwanke und Schnurren. Berlin 1957. 60 R. Wo s s i d l o, S. N e u m a n n: Volksschwanke aus Mecklenburg. Berlin 1963, 3. erganzte Aufl. 1965. Ein 2. Bd. im Druck.) Gl S. N e u m a n n: Soziale Konf[ikte im mecklenburgischen Volksschwank. Diss. (Ms.) Berlin 1961. Derselbe: Der mecklenburgische Volksschwank. Berlin 1964. G2 S. N e u m a n n: Schwank und Witz. In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 328-335. Ders·elbe: Die doppelten Prugel (AT 791). In: Marchen del' europaischen Volker". Bd. 5. MUnster 1964, S. 167-171. 63 S. N e u m a n n: ALtiiberlieferte Erzahlstoffe im mecklenburgischen Al.ltag der Gegenwart. In: "Die Freundesgabe". 1963. Heft 1, S. 39-44. Vgl. auch: U. B e n t z i e n: Elemente der modernen Technik in der mecklenburgischen Volksdichtung. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 12. 1963, S. 669-682. 64 S. N e u m a n n: Die heutige Erzahliiberlieferung und folkloristischc Sammelarbeit in Deutschland. Vortrag auf dem 7. Internationalen Kongre/3 flir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). - Derselbe: Arbeitserinncrungen als ErzahlinhaLt. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Yolks Kunde". 12. 1966, S. 177- -190. Ansatze bei: W. I h l' k e: Wie sich der mecklenburgische Volksmund tiber die geseLlschaftliche Spannung aujjert. In: "Wissenschaftliche Annalen". 5. 1956. Beiheft S. 140-148. S. N e u m a n n: John Brinckman und das mecklenburgische Sprichwort. In: "Festschrift zum 150. Geburtstag von John Brinckman". Giistrow 1964, S. 21-25. G5 fruhere �Sprawozdania i recenzje 657 l i e d s gibt eine kleine, aber umsichtig zusammengestellte Sammlung Auskunft 66. Daneben entstanden drei Studien zu einzelnen Liedern, die fruchtbare Ansatzpunkte fUr weitere Untersuchungen zur Liedgeschichte und zum Volksgesang aufzeigen 67. Ein welterer Aufsatz befaI3t sich mit der bislang vernachliissigten musikalischen Seite der Volkstiinze, bei denen kriiftig mitgesungen wurde 68. Dber die Vol k s s p r a c h e Mecklenburgs wurde die erste giiltige geschichtliche Darstellung erarbeitet 69. Die Mundart ist auch heute noch so lebendig, daI3 ihr Gebrauch und ihre Anpassungsfiihigkeit an die Ausdrucksbediirfnisse der Gegenwart zu interessanten Untersuchungen angeregt haben 70. Das von H. Teuchert herausgegebene mecklenburgische Mundart-Worterbuch gibt nicht nur eine Dbersicht Uber den lexikalischen Bestand, sondern verspricht nach seiner Fertigstellung gleichzeitig ein verliiI3liches Nachschlagewerk auch zur Volkskunde Mecklenburgs zu werden, denn es ist in vorbildlicher Weise bemUht, in der Volkssprache zugleich das Volkstum zu erfassen 71. Diese Dbersicht zeigt die Vielseitigkeit der volkskundlichen Forschungen in Mecklenburg wiihrend des letzten Jahrzehnts 72, die zu dem eingangs zitierten Hans E r d m a n n: VoLksLieder aus MeckLenburg. Schwerin 1960. U. B e n t z i e n: Das Riigianische WolfsLied. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 58-68. - Derselbe: "Von StraLsund, seggt he, nah OHfiihr, seggt he ... " Zur Geschichte eines VoLksLiedes. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 2. 1962, S. 273~280. Renate W i n t e r: Ein cines StraLsunderWachtLied. In: Ebenda 3. 1963, S. 141-152. (i3 H. E r d m a n n: Zur musikaLischen Praxis des meckLenburgischen VoLkstanzes. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 2. 1956, S. 212-225. 69 Hermann T e u c h e r t: Entwurf einer meckLenburgischen Sprachgeschichte. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 197-202. - Derselbe: Beitriige zur Geschichte der meckLenburgischen Mundart. In: "Jahrbuch des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung". 82. 1959, S. 207-236. 70 Hans Joachim G e r n e n t z: Niederdeutsch gestern und heute. Berlin 1964. - U. B e n t z i e n: Warter der modernen Technik in der meckLenburgischen Mundart. In: "Jahrbuch des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung". 87. 1964, S. 87-106. 71 R. Wo s s i d l o, H. T e u c h e r t: MeckLenburgisches Warterbuch. Bd. 1-4. Berlin/NeumUnster 1942-1965. 72 In der Zeit zwischen Niederschrift und Veroffentlichung dieses Berichts sind noch die folgenden, in den voraufgehenden· Anmerkunden nicht genannten Arbeiten erschienen: Volksarchitektur: K. B a u m g a r t e n: Der Ummanzer Bauernhof des 17. Jahrhunderts. In: "Greisfwald-Stralsunder Jahrbuch". 5. 1965, S. 279-300. Derselbe: MeckLenburg-vorpommersche Durchgangshiiuser des 18. Jahrhunderts. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966), S. 123-133. - Derselbe: Das Bauernhaus im Rostocker Raum. In: "Der Rostocker Raum, die Stadt Rostock und ihr Hafen". Leipzig 1966, S. 239-256. - Derselbe: Tradierung im Werk des meckLenburgischen Zimmermanns. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. 12. 1966, S. 365-367. - Landwirtschaft: R. W i n t er: Zur biiuerLichen Butterbereitung im ehemaLigen Pommern. In: Ebenda S. 312-333. Fischerei: R. P e e s c h: Das Geriit in der ArbeitsweLt des Fischers. In: Ebenda S. 26-36. - Derselbe: Die KniittstOcke von Bergen auf Rugen. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966) S. 113-116. W. R u d o l p h: Handbuch der voLkstiimLichen Boote im astLichen NiederdeutschLand. Berlin 1966. Handwerk: Kiithe R i e c k: Das GiirtLerhandwerk in StraLsund. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 6. 1966, S. 163-205. - Brauchtum: K. B a u m g a r t e n: NachbarschaftshiLfe beim WndLichen Hausbau in MeckLenburg.ln: "Deutsches Jahrbuch fUr Volksunde". 13. 1967, S. 16-26. - Volksdichtung: S. N e u m a n n: Ryszard WossidLo a badania Literatury Ludowej w Niemczech. In: "Literatura Lu-'(i(i 67 20 - Lud, t. 51, cz. II, 1968 �658 Sprawozdania i recenzje Urteil gefiihrt haben. Dabei war jedoch gleichzeitig auf die noch bestehenden Liicken in der Forschung hinzuweisen, die es imf absehbare Zeit nicht zulassen, die Ergebnisse der Einzeluntersuchungen auf den verschiedenen Gebieten zu einer umfassenden Volkskunde von Mecklenburg zusammenzufassen. Siegfried Neumann dowa". 10. 1966, S. 27-35. - Derselbe: Das Sagwort in Mecklenburg um die Mitte des 19. Jahrhunderts im SpiegeL der Mundartdichtungen Reuters und Brinckmans. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 12. 1966, S. 49-66. G. B u r d e- S c h n e i d e w i n d: Ergebnisse der Zusammenarbeit tschechoslowakischer und deutscher FoLkLoristen atLf dem Gebiet der SagenkataLogisicrung. In: Ebenda S. 76-78. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1555c5f5dbc4c3ce4b87adb9a51a56a4.pdf c0aa784f782977134976e6fd1ea8f6bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource regionalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:293 Title A name given to the resource Region i regionalne monografie etnograficzne / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.599-614 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 31. cz. U. 1963 JOZEF BURSZTA REGION I REGIONALNE PROBLEMY (REFERAT MONOGRAFIE ETNOGRAFICZNE I METODY BADAŃ WYGŁOSZONY NA XLI WALNYM ZJEŹDZIE LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU, DNIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA 21 X 1966 R.). Tytuł mego referatu można by sformułować nieco inaczej, bardziej może wyraziście i jednoznacznie, jako: "W sprawie założeń, podstaw teoretycznych i metod badań regionów etnograficznych". Cała sesja naukowa z okazji XLI Walnego Zjazdu PTL jest poświęcona - jak wiemy regionalnym monografiom etnograficznym; dobrze zatem chyba będzie, jeśli na początku tej sesji uświadomimy sobie kilka podstawowych, wyjściowych niejako faktów. Dadzą się one ująć w kilka zasadniczych grup: 1) jakie jest w dawniejszej i nowszej etnografii polskiej rozumienie pojęcia "region" i jakie są kryteria jego wydzielania; 2) jaki jest zasadniczy profil (czy profile) opracowań nazywanych "regionalnymi monografiami etnograficznymi"; 3) jakie cele czy zadania stawia się tym opracowaniom, i wreszcie 4) jaki jest stan samowiedzy metodologicznej towarzyszący etnograficznym badaniom regionalnym i odnośnym syntetycznym ich ujęciom. I Posługiwanie się pojęciem regionu nie jest właściwe tylko samej nauce etnografii czy - używając tytułowego określenia naszego Towarzystwa - ludoznawstwu. Posługuje się nim szczególnie geografia i geografia ekonomiczna, posługują się nim też inne nauki, jak archeologia, językoznawstwo itd. Jest ono też w powszechnym użyciu we współczesnej praktyce administracyjnej, w zarządzaniu i planowaniu gospodarczym, w akcji społeczno-kulturalnej itp. W każdej z tych dziedzin nauki i praktyki pojęcie regionu jest swoiste, specyficzna jest też �600 JOZEF BURSZTA w etnografii sama historia zainteresowań regionalnych oraz znaczenie, jakie miały i mają dla tej nauki badania regionalne. Jest charakterystyczne, że jak z jednej strony refleksje o charakterze regionalnym rozumiane jako wyczucie różnych różnic (językowych, V-lyznaniowych, gospodarczych czy w ogóle kulturowych) dzielących jedne społeczeństwa czy grupy terytorialne od innych - towarzyszyły z dawna opisom o charakterze etnograficznym, tak z drugiej strony pojęcie "regionu" nie jest związane ściśle z samym powstaniem etnografii jako nauki, ani też nie towarzyszy stale dalszemu rozwojowi tej dyscypliny. Przecież dla ewolucjonizmu schematycznego XIX w. tego właśnie, który stworzył etnografię jako dyscyplinę naukową (rozumianą jako etnografia i etnologia łącznie), pojęcie regionu było zgoła obce. Przedmiotem tej nauki stało się od razu społeczeństwo ludzkie w ogóle i kultura ludzka w ogóle w ich stadiach i etapach rozwojowych. Chodziło o uchwycenie ich praw rozwojowych, ich ewolucji w czasie, niezależnie od miejsca na kuli ziemskiej. Owszem, stwierdzano różnice w rozwoju i stanie społeczeństw i kultur na różnych punktach lmli ziemskiej (coś jakby ró~:nice regionalne sensu largissimo), ale te różnice przekładano zgoła na inny język naukowy, mianowicie jako różnice szczebla rozwojowego, jako swoisty w y z n a c z n i k c z a s u w rozwoju kultury. Słusznie pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa, że "zagadnienie regionu etnograficznego nie jest tematem nowym w etnografii. Zrodziło się ze zdobytego z potocznej obserwacji przekonania o niejednolitości zjawisk kulturowych, jakie występują w tym samym czasie VI różnych punktćlch przestrzeni w tym samym społeczeństwie" 1. Ale pojęcie regionu i odpowiadających jemu badań etnograficznych nie da się znów, z drugiej strony, jednoznacznie związać z uznaniem przestrzennego zróżnicowania zjawisk kulturowych. Dla prof. K. Moszyńskiego, twórcy pierwszego w Europie tego typu wydawnictwa, jakim był Atlas kultury ludowej 10 Polsce, autora m. in. pracy pod znamiennym tytułem: Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce - region etnograficzny, dla którego miał przecież ogromne zrozumienie, nie był bynajmniej podstawą wyjścia. Co więcej - jest nawet dyskusyjne, czy był on celem dojścia. Interesowały go fakty kulturowe i ich zespoły w ich szerokich zasięgach i zróżnicowaniach przestrzennych. "Nadrzędnym i ostatecznym celem etnografii - pisał Moszyński - (... ) jest przyczynić si€·; do wykrycia praw generalnych rządzących rozwoj em kultury w ścisłym związku z rozwojem człowieka, jako jej wytwórcy i nosiciela", zas "niższym w hierarchii celów - pisał dalej Moszyński - ale bezwzględ1 a A .. K u t:' z Eob a - P W~P()lcZCSii-C MazQŁl1gzll. o.i 11 a etnoqraficzne \V: g,trpil'. PI/sze?o 1" o w a, prace Zie)ol!a Zagac/H1eilic icrcl'.()1('(! It. n. il([. HIt]:? rcuiOlW O/)S.:'(/ r:?'c ". 2:\-2fi. w etnografii polskiej J!()/'/(J('IIO-n;s('1lorl"ic(!IJ �H.eąi-on i. 1'e910Tlulne nl011,ograj'ie nOl etnogro.iiczl1C nie niezbędnym dla osiągnięcia celu ostatecznego, jest rekonstrukcja historii konkretnych kultur poszczególnych ludów oraz, w ścisłym a to oparciu, rekonstrukcja historii kultury w ogóle ... " 2. Czy w tych ujęciach mieści się pojęcie regionu jako p a l a b a d a ń etnograficznych? Niewątpliwie tak, przecież sam Moszyński jest autorem pracy Polesie wschodnie (Warszawa 1928). Ale czy region jest u niego (prócz pola) także p r z e d m i o t e m b a d a ń? Chyba już nie. Bo pole badań - to możliwość uchwycenia wielu zjawisk etnograficznych na określonym terenie (w regionie) i możliwość ich odniesienia do analogicznych zjawisk zachodzących na szerszym obszarze, zaś region jako przedmiot badań implikuje już w sobie (uprzedzając dalsze wywody) jakąś ustrukturyzowaną jedność przestrzenną będącą jako całość obiektem badawczym 3. II Zainteresowania przestrzennym zrozmcowaniem kultury ludowej w Polsce, podziałem kraju na mniejsze jednostki kulturowe - regiony czy etnograficzne grupy regionalne - przejawiają się już od początków etnografii polskiej. Ujawniają się one zarówno w programach badawczych, w ustalaniu samego podziału etnograficznego kraju, jak i w opracowaniu etnograficznych monografii regionalnych. Kapitalne wyczucie zróżnicowania kultury ludowej miał Hugo Kołłątaj, kiedy zalecał badania tej kultury według podziału na prowincje, ziemie czy powiaty. Pierwszy podział regionalny ustalił w 1830 r. Łukasz Gołębiowski, kiedy to lud polski (jeden z trzech "rodzajów chłopów", obok ludu ruskiego i litewskiego w granicach dawnej Rzplitej) dzielił na: "Krakowiaków, Kujawiaków albo Wielkopolanów, gmin lubelski, sandomirski, Podlasianów i Mazurów mieszkańców równin, tudzień Górali, Hucułów ... " 4. Zatem, prócz Hucułów, ustalił on 7 regionalnych grup etnograficznych, rozumianych także jako regiony. Znakomite odbicie tych ugrupowań regionalnych znajdujemy u W. Pola jako poety w jego Pieśni o ziemi naszej i w jego pracach jako geografa i etnografa. Prof. K. Zawistowicz-Adamska pisze zdecydowanie, że W. Pol "jest pierwszym autorem, , K. M o s z~' li s k i, I'VicklórclcytYC2llC d/a prac Po/ski.cqo .ll/asll Etnogra- "Etnografia Polska" t. l. 1958, s. 59. •1 Rozróżnienie obu tych po.i<,'ć w zastosowaniu do badRo po.ied~·ncz."('h w>:i, zob.: J. T () P o I ski. Problemu m,et.odologicznc monograficznych bodań wsi . ..K\vartalnik Historii Kultury Materialnej" R. XIV, nr 3, J960, s. -l29. l L G () l C' b i ()w ~ l; i. Llld polski.. je!!/) :W.llC?o.l<'. ::nllOoo'lI/. \\'\"d. lI. Lwó\~' fiez /lego. 1 ~JB.j. ~. J Ci. �602 .TOZEF BURSZTA który Z całą świadomością dążył do wydzielenia terytorium etnograficznego, zamieszkanego przez określoną grupę ludnościową, wyodrębniającą się zespołem cech kulturowych uwarunkowanych środowiskiem geograficznym i stosunkami narodowościowymi" 5. W przygotowaniu i opracowaniu materiałów do etnograficznej regionalizacji Polski pierwsze miejsce należy się oczywiście O. Kolbergowi. Jego monumentalny Lud jest przecież pierwszym i jedynym konsekwentnym, mniej lub więcej pełnym opisem wszystkich regionów etnograficznych tak, jak to Kolberg założył. Wiemy dobrze, że za podstawę podziału etnograficznego Polski przyjął on historyczno-geograficzne prowincje Polski: Wielkopolskę z Kujawami, Śląsk, Pomorze, Mazowsze i Małopolskę. W dalszych jednak podziałach przyjął dodatkowe kryteria: dawne województwa, ziemie, granice gubernii, księstw czy jednostek administracyjnych stworzonych przez zaborców. Zdawał sobie jednak sprawę z tego, że - jak pisze w przedmowie do SandomieTskiego " ... określona w ten sposób prowincjonalność nie może ściśle być ujętą w karby narzucone jej przez polityczne podziały i rozgraniczenia; wkracza ona nierzadko w ościenne powiaty i a dalsze zawadza, to znów ścieśnia się w grupy gmin blisko siebie leżące. Wiadomo, że naturalnymi przegrodami rodów i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wszelkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten, utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów" 6. O. Kolberg nie tylko przeprowadził podział ziem polskich na regiony etnograficzne - podział, który w znacznej mierze posiadał dalszą wartość użytkową - ale także w przeprowadzonym opisie poszczególnych regionów uwzględniał te kompleksy zjawisk, które powodowały kształtowanie się różnic kulturowych już w obrębie wydzielonych regionów, a więc takie, jak: napływ ludności etnicznie obcej, wpływ kultur i ludów sąsiednich, a więc dyfuzję kulturową, wpływ Kościoła i tzw. warstw wyższych na treści kultury ludowej itd. Stąd też Kolberg nie zadowalał się podziałem obszaru Polski na zasadnicze regiony kulturowe, ale w obrębie tych stosował dalsze podziały na mniejsze jednostki, które określilibyśmy dzisiaj subregionami. Przykładem może być Wielkopolska (W. Ks. Poznańskie) czy Mazowsze. Te subregiony określał dość ściśle, nie starał się jednak a dokładne, linearne odgraniczenie jednych regionów od drugich. W wielu też wypadkach zachodzą one wzajemnie na siebie. Nie można oczywiście na tym miejscu przedstawić historii badań nad 5 wej, 6 K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Wincenty PoL Warszawa 1966, s. 121. O. K o l b e r g, Dzieła wszystkie, t. 2, s. 6-7. badacz kultury Ludo- �HegLull i rcyionalne monografie etno9rafic?ne regionalizacją etnograficzną Polski, nie o to też w gruncie rzeczy chodzi. Wystarczy wspomnieć o ważniejszych usiłowaniach i wynikach oraz uwydatnić cechy ustalanej kolejno regionalizacji. Warto więc może przypomnieć, że w 1900 1'. Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności wystąpiła z inicjatywą stworzenia polskiej mapy etnograficznej, do realizacji której jednak nie doszło. Duże ZP.8czenie miał syntetyczny zarys etnograficzny ziem polskich opracowany przez J. Karłowicza w pracy pt. Lud zamieszczonej w zbiorowym dziele Polska. Obrazy i opisy (1906). W okresie międzywojennym zagadnienia regionalizacji etnograficznej Polski podejmują niemal równocześnie dwaj wybitni uczeni: A. Fischer i J. St. Bystroń. Pierwszy w swym znanym podręczniku Lud polski wywodzi zróżnicowanie etnograficzne nie tyle z dawnych podziałów administracyjnych, co przede wszystkim plemiennych i językowo-historycznych, na podstawie których wyodrębnia 8 tzw. "grup etnicznych" (WielIwpoIanie, Łęczycanie, Sieradzanie, Kujawianie, Pomorzanie, Ślązacy, Małopolanie i Mazurzy) 7. U Fischera zatem zasięg podstawowej "grupy etnicznej" (szczepowej) jest równoznaczny z podstawowym, zasadniczym podziałem regionalnym. W obrębie jednak tych grup szczepowych wyróżnia Fischer grupy drobne i odmiany lokalne (np. Pałuki, Porzeczanie, Chazaki, Taśtaki, Borowiacy itd.). Od tej samej strony - zasięgów wielkich grup plemiennych i grup mniejszych - podszedł do regionalizacji Polski J. Sto Bystroń. Opierając się o doskonale opracowaną metodę filologiczną i historyczną posługuje się nie tylko analizą obiektywnych cech etnograficznych (strój, budownictwo, gwara i in.), ale także danymi pomocniczymi, a więc nazwiskami czy przezwiskami grup lokalnych. Z pierwotnych swoich zamiarów wyznaczenia regionom granic linearnych Bystroń zrezygnował' stwierdziwszy, że terytoria graniczne przedstawiają stan przejściowy. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że widział on konieczność badań o charakterze atlasowym jako podstawę do ścisłej regionalizacji Polski. "Aby móc wyznaczyć z całą pewnością i ścisłością grupy etnograficzne na ziemiach polskich - pisał Bystroń - należałoby najpierw mieć mapy najdokładniejsze zasięgów terytorialnych poszczególnych składników kulturalnych, np. budownictwa, ubiorów, sprzętów, zwyczajów itd., potem dopiero skonstatować w jakich zespołach te składniki występują i wreszcie określić terytorium grupy" 8. Wykreślenie terytorium grupy etnograficznej jest dla Bystronia podstawą wyjściową dalszych badań. "Nauka o terytorium etnograficznym podkreśla on A. F i s c h e r, Lud polski, Lwów, Warszawa, Kraków 1926, s. 12 i nast. J. Sto B y s t roń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego, KrakÓW 1926, s. 4. s. 119. 7 H �(;04· JOZEF BURSZTA wyraźnie - musi poprzedzić studium kultury ludowej. Zanim przystąpimy do badania poszczególnych działów kultury, musimy zapoznać się z grupami, które zamieszkują terytorium nas interesujące i które tworzą j podtrzymują tę kulturę" 9. Ustalił on też 7 tzw. podstawowych grup pierwotnych (prócz kresowej), które z kolei podzielił na etniczne grupy zasadnicze i grupy mniejsze, łącznie ponad 60 grup (część z nich poza obecnym terytorium Polski). Po tej linii szły badania J. Gajka nad składem etnicznym Pomorza 10. Ustalenia te mają dziś w znacznej mierze wartość historyczną wobec ogromnych zmian, jakie zaszły w demograficznym układzie Polski po II wojnie światowej. Są one jednak nadal ostatecznym osiągnięciem etnografii polskiej w stosunku do dawnego terytorium państwowego. W okresie Polski Ludowej mamy - jak wiadomo - do czynienia z dwoma kierunkami prac w zakresie regionalizacji Polski. Jednym jest schemat regionalizacji przygotowany zespołowo pod kierunkiem doe.' dr A. Kutrzeby-Pojnarowej w Zakładzie Etnografii Polski IHKM PAN. O tej pracy może poinformować sama doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Drugim rodzajem pracy a zarazem znacznym osiągnięciem, innej zresztą skali i odmiennego typu, to dwa zeszyty Polskiego Atla'su Etnograficznego opracowane pod kierunkiem prof. dr J. Gajka w Zakładzie PAE PAN. Prof. Gajek, w oparciu o ok. 300 opublikowanych i pozostających jeszcze w rękopisie skartografowal1. przestrzennych zasięgów poszczególnych wytworów kultury ludowej, głównie materialnej, opracował wstępny, syntetyczny zarys regionalizacji Polski w postaci oznaczenia 7 zespołów terytorialnych w Polsce, inaczej "specyficznych areałów kulturowych" 11. Do tych zagadnień będę miał możność jeszcze wrócić. Może nazbyt długo zatrzymałem się nad scharakteryzowaniem niektórych wysiłków zmierzających do ustalenia podziału terytorium polskiego na regiony etnograficzne. Przypomnienia te były jednak chyba potrzebne. Okazuje się, że ustalenie regionów etnograficznych jest jednym z najtrudniejszych zadań. Trzeba tu krzyżować z sobą wiele przekrojów dwóch - powiedzmy - ciągów: chronologicznego i przestrzennego (geograficznego), oba zmieniające się stale w czasie i wymagające olbrzymiego wręcz zasobu faktograficznego, często jednak już dzisiaj w terenie niedostępnego. Jak widzieliśmy, do wyznaczenia etnograficznej regionalizacji Polski dOcllOdzi się dwoma różnymi metodami. .Jedna to to, jaką nojpcłnie,i B y s t l' ()!'t, Wstęp do J. G a.i E'k, Skl,ad ci'nicZ'lI.l} .J. SI. l' Hna. R. :~.nr 1-2 J: .J. C;' a j ("l\:, ,%1. " 16-'-209. (9-10). Studio uncl 1./((l.():CI/(ltr~lw(l H'ieikit'!lo ,'!JfoptOulf(o:'itą polskicqo, POlllorzo .. (cpifJllu;i'zru'.irt wyd. ,T(>},a II. Warszawa Pomol>ka", Pnj, ... oi.ę; ... Lud" H139. Toru"l t. 47. �1{eyiu1! i re~t(}nallle TIu.JHografit' et H04raficz"e stosował J. St. Bystroń: historyczno-etnograficzna z uwzględnieniem także metody socjologicznej (samookreślenie grupowe). Druga to właśnie metoda kartograficzna, zastosowana w PAE, metoda niewątpliwie precyzyjna, ale opierająca się na zupełnie innych od tamtej założeniach. W tej chwili nie chodzi o to, by określić wzajemny stosunek obu tych metod, ich efektywność i przydatność czy też o to, by uwydatnić różnice w ich podstawowych założeniach. Chodzi nam w tej chwili tylko o stwierdzenie, że obie mają na celu m. in. wyznaczenie zróżnicowania terytorium polskiego w zakresie ludowej kultury tradycyjnej w postaci ustalenia jego tradycyjnych regionów kulturowych jako właśnie pola czy przedmiotu regionalnych badań etnograficznych. III Już pobieżny rzut oka na dzieje etnografii polskiej wykazuje, że konkretne badania regionalne toczyły się równolegle i w znacznej mierze niezależnie od studiów nad l ustaleniem podziałów regionalnych. Powstają więc tu dwa zasadnicze pytania: 1) jaki obierano zakres terytorialny monografii regionalnych: w jakiej więc mierze kierowano się zasięgiem grupy pierwotnej, czy tzw. zasadniczej (Bystroń), czy też grupy mniejszej, pochodnej; inaczej: jak wyznaczano zasięg terenowy badań, ów właśnie region i czym w istocie ten region był; 2) jaka była typowa treść merytoryczna etnograficznych monografii regionalnych, jakie były stąd cele naukowe stawiane tym badaniom regionalnym, czy istniało tu może jakieś stopniowanie celów - i jakie? Dużo czasu musielibyśmy użyć dla scharakteryzowania choćby ważniejszych opracowań. Jest ich mnóstwo. Niech nam wystarczą wyrwane przykłady, względnie tylko ogólna ich charakterystyka, z konieczności nazbyt pobieżna. O. Kolberg stworzył niewątpliwie pierwszy wzór klasycznej monografii regionalnej zarówno co do wyznaczenia regionu, jak i treści merytorycznej monografii. Wzór ten działał szeroko i długo, naśladowany był jednak rozmaicie. Jeśli więc chodzi o sam zasięg obieranego do opisu regionu, to panuje tu znakomita różnolitość. Zależało to od konkretnych warunków: możliwości terenowych danego badacza, jego przygotowania i zamiłowań regionalnych, atrakcyjności opiS)"""anego terenu itp. Można tu zastosować pewne stopniowanie. Tak ",1ięc mamy opisy etnograficzne miasta i jego okolicy. Przykładem - S. Udzieli Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, lub A. Saloniego Lud przeworski, czy W. Łęgi Okolice Świecia. Matel'iały etnograficzne. Badania takiej ..oko- �(jOn JOZF.F BURSZTA licy" pokrywają się niekiedy z obszarem powiatu. Mamy następnie niejasne zazwyczaj określenie "ziemi", które rzadko nawiązuje do historyczno-geograficznego pojęcia terytorialnego o tej nazwie. W. ł--,ęga swoje dwie pełne monografie nazwał: Ziemia chelmdiska'. Prace i materiały etnograficzne, drugą, starszą, Ziemia nwlborska. Wiadomo zaś, że w geografii historycznej dawnej Polski nie było "ziemi malborskiej". Innym przypadkiem zakreślenia regionu badawczego, już szerszego, to dowolny wybór kilku sąsiednich powiatów, nie stanowiących często ani żadnej jednostki geograficznej, ani historyczno-kulturowej. Przykładem mogą być prace J. Szembek-Szeptyckiej P1'zyczynki do etnografii Wielkopolski i uzupełniająca tę praca Z. Szembek, Dalsze p1'zyczynki do etnogmfii Wi.elkopolski - obie, mimo tytułu "przyczynki", stanowiące typowy przykład ówczesnych monografii regionalnych. W obu chodzi o teren kilku powiatów południowej Wielkopolski a więc o teren dostępny do badań obu siostrom Szembek. Idąc dalej po tej linii dochodzimy do obszaru województwa, rzadko zresztą branego za pole badań regionalnych. Rzadko również podejmuje się określony region geograficzny czy jego część (np. J. Gajek Zarys etnograficzny zachodniej części Podola). Ulubionym natomiast obiektem badań regionalnych jest większa lub mniejsza etnograficzna grupa regionalna. Już w połowie XIX w. L. Delavaux pisał o Góralach Beskidowych. Przykładów nowszych może być bardzo dużo: L. Krzywicki Kurpie, A. Chętnik Kurpie czy najnowsze opracowanie Kurpie. Puszcza Zielona, dalej A. Pleszczyński Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne, A. Chmielińska Księżacy (Łowiczanie), R. Reinfuss Ruś Szlachtowska' czy opracowania Kaszubów (F. Lorenz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński Kaszubi. Kultura ludowa i język) itd. Rzecz znamienna, że w wyborze i zakreślaniu regionu nie podejmuje się na ogół rozróżnień regionalnych O. Kolberga. Bodaj czy nie jedynym, jak dotąd, wyjątkiem są badania kultury ludowej Wielkopolski, podjęte (i właściwie już zakończone) w naszym ośrodku (Kultura ludowa Wielkopolski t. I-II, tom III w druku). Z dokonanego wyżej szkicowego przeglądu etnograficznych monografii regionalnych wynika jeden zasadniczy wniosek: oto brany za pole badań teren jest ogromnie rozciągły, a przy jego wyborze nie było jednolitego kryterium. Gdybyśmy za -monografię regionalną uznali zbiorowe, wielotomowe dzieło pod kierunkiem i redakcją prof. M. Gładysza Stare i Nowe Siolkowice (a tak przecież trzeba to uznać), to zasięg terenowy monografii regionalnych rozciąga się od jednej gromady po dawną historyczno-geograficzną prowincję (Wielkopolska) 12. Wśród tej różnorodno12 Można na tym miejscu zaznaczyć, że szeroko zakrojone i przeprowadzone kompleksowe badania karpackie nie są badaniami regionalnymi w sensie tu rozumianym. Są to badania wieloregionalne i zarazem wielotematyczne. �H.(~~;i()H i (euio1wl.1'/e mUlll.'f)ruf'e etn()yra}ic:ll(~ ()O'l ści można jednak zauważyć kierowanie się dwoma podstawowymi kryteriami wyboru wyznaczającymi dwa rodzaje prac. Wybiera się więc, po pierwsze, jako przedmiot czy pole badań określoną g r u p ę e t n 0g r a f i c z n ą, mniejszą lub większą, zajmującą mniejszy czy wi~kszy teren, bardziej lub mniej jednolitą kulturowo (od Bojarów Międzyrzeckich czy Mazurów Wieleńskich po Kurpie czy Kaszuby). Polem badań jest, po drugie, mniej lub więcej umownie wykrojony t e r e n: wsi, gromady, współczesnego powiatu (nazywanego często "ziemią"), kilku sąsiadujących powiatów, całego współczesnego województwa czy da'vvnej prowincji. Teren taki może stanowić wycinek z większego obszaru zajętego przez jedną grupę etnograficzną, może też przekraczać zasięg przestrzenny jednej grupy, obejmować ich kilka itp. Powstają stąd więc - jak wspomniałem - dwa rodzaje monografii: 1) taki, którego treść stanowi k u l t u r a l u d o w a regionalnej g r u p y etnograficznej (czy etniczr:ej); 2) taki rodzaj, który zawiera mniej lub więcej systematyczny opis k u l t u r y l u d o w e j danego t e r e n u (regionu). Pewna różnorodność istnieje także w zakresie treściowym monografii regionalnych. O. Kolberg stworzył tu pewien wzór sekwencji materiałowego opisu, był on jednak naśladowany w różnym stopniu. Utarł się tradycyjny podział: na kulturę materialną, społeczną i duchową. W tym zakresie jednak widzimy dużą różnicę między XX-wiecznymi iJ. współczesnymi monografiami regionalnymi. Monografie dawniejsze, pisane często przez nie przygotowanych do tego amatorów, nie-zawsze obejmowały wszystkie: dziedziny kultury ludowej, traktując je wyborczo. Manierą ówczesną nie zwracano większej uwagi na kulturę materialną, kładąc nacisk głównie na treści folklorystyczne. Nie przedstawiano też zazwycwj historii grupy czy regionu i nie dawano opisu środowiska geograficznego oraz historii zagadnień osadniczych. Z uporem zaś przedstawiano cechy antropologiczne opisywanej grupy i cechy osobowości (charakterologiczne) jej członków. Jeśli zaś chodzi o opisy samych działów kultury, to mają one z reguły charakter statyczno-opisowy. Celem tych monografii był bowiem sam opis pełni ginącej już kultury tradycyjnej, przynajmniej niektórych jej dziedzin. Chodziło głównie o jej dokumentację. Były to też w gruncie rzeczy "materiały etnograficzne", co często znalazło swoje odbicie w tytule. Były takimi nawet i wtedy, gdy zawierały w podtytule oznaczenie: "studium". Chcąc podać choćby najbardziej ogólną charakterystykę współczesnych etnograficznych monografii regionalnych należałoby zauważyć, że towarzyszy im zarówno inny, nowoczesny warsztat naukowy jak i zwiększona znacznie samowiedza metodologiczna. Współczesne monografie re- �608 JÓZEF BURSZTA gionalne nie są już z reguły niemal dziełem jednego badacza. Wymagania współczesnego opisu tak wzrosły, że zanika już uniwersalny etnograf, znający się na wszystkich dziedzinach kultury i biorący się do ich analitycznego opracowania. Są to więc zazwyczaj badania i opracowania zespołowe, w których biorą udział już specjaliści: obok typowego, "rasowego" etnografa, posiadającego już pogłębioną znajomość wybranych dziedzin kultury, bierze w nich udział folklorysta, muzykolog, językoznawca, historyk gospodarczy, socjolog itp. Jest to zgodne z charakterem etnografii jako nauki, mającej nazbyt obszerny swój zakres przedmiotowy, łączący się bardzo ściśle z szeregiem sąsiednich dyscyplin naukowych. Stąd opisy poszczególnych dziedzin uzyskują pogłębienie od strony technologii, typologii czy funkcji. Jest to też zgodne ze współczesnym, integratywnym spojrzeniem na kulturę, jako skomplikowaną, ciągle zmienną, ale strukturalną i funkcjonalną jedność unormowanych zachowań ludzkich i wytworów tych zachowań. Stąd też poszczególne działy czy elementy kulturowe traktowane są w zarysie ich historycznego rozwoju, przeobrażeń a także zaniku, rozpadu. Poszczególne zjawiska traktuje się też zarówno w ich wzajemnym powiązaniu, jak i na tle i w związku z środowiskiem geograficznym i ze społeczno-gospodarczymi dziejami regionu. Takim badaniom i opisom towarzyszy też świadomość bliższych i dalszych celów. Poza zwykłą dokumentacją kultury tradycyjnej i współczesnej regionu, tak potrzebnej nie tylko ze względu na dobro nauki czy ewentualne wykorzystan~ opracowań etnograficznych w regionalnym ruchu kulturalno-oświatowym, ale także zamierzonej, przyszłej syntezy etnograficznej Polski - analiza kultury regionalnej powinna dać niezbędne dane do teorii kultury. IV Wróćmy jeszcze do niektórych zagadnień regionalizacji, regionu, kultury regionalnej i samej regionalnej monografii. Sprawy te bowiem nie są dotąd jeszcze nazbyt jasne. Mówić o regionie, terytorium etnograficznym czy grupie etnograficznej oznacza zarazem uznawanie przestrzennego zróżnicowania kultury ludzkiej w jej poszczególnych czy choćby niektórych elementach. Oznacza to chyba także, że poszczególne regiony czy grupy etnograficzne posiadają jakąś swoją specyfikę, czymś wyznaczoną. Dążenie do wyjaśnienia tego zróżnicowania, do uchwycenia czynników determinujących te różnice oraz specyfikę kultury regionalnej -- staje się podstawowym powodem badań i opracowań regionalnych. W postępowaniu badawczym jednym z pierwszych niepokujq ..ch �Heqioll i Teylonl1lHe mlHworllfie et.nogTaIiczne GOg problemów jest bliższe czy nawet ścisłe wyznaczenie granic regionu jako określonej swoiście jedności czy zespołu tradycyjnych elementów kulturowych. Widzieliśmy z kilku przykładów, że w praktyce badawczej postępowano w tym zakresie - zwłaszcza dawniej - dość niefrasobliwie. Wybór regionu można więc porównać do nakładania na teren jakby szklanego klosza o większej czy mniejszej średnicy, dość przypadkowej, a następnie na obserwowaniu i opisywaniu tego, co się w granicach zamkniętych tym kloszem dzieje. Zachodzi więc pytanie - czy wolno nam tak region wydzielać, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami? Pamiętamy bowiem o tym, jak . J. St. Bystroń domagał się takiego postępowania, aby badania kultury ludowej rozpoczynały się od mniej więcej ścisłego wyznaczenia wpierw samych regionów, aby więc regiony były punktem wyjścia badań, a nie ich punktem dojścia. U podłoża tego postulatu leży bowiem przekonanie, że istnieje określona regionalna integracja podstawowych zjawisk społeczno-kulturowych, że etnografia ma wszędzie do czynienia z obszarami czy areałami 'społeczno~kulturowymi jako jedno'stkami i jednościami strukturalnymi - a te właśnie powinny być w całości przedmiotem makroanalizy. Postulat ten znalazł swoje uzewnętrznienie na krako\vskiej konferencji metodologicznej w 1956 r., kiedy to zaplanowano jed-· nolite mniej więcej badania poszczególnych regionów całej Pol ••ki. Tu wracamy znów do początku zagadnienia: jak te regiony wyznaczyć? Jakie są kryteria ich obiektywnego wydzielania? Można by dużo mówić na temat ewentualnych "zapożyczeń" regionalizacyjnych z innych nauk. Można by więc brać za podstawę wyjścia regiony geograficzne jako te, które w przeszłości stanowiły i w znacznej mierze tworzą i dzisiaj zasadnicze warunki dla gospodarki a stąd i dla konfiguracji kulturowej. Można by, dalej, wychodzić - jak to już było wspomniane - od dawnych jednostek geograficzno-historycznych (dzielnic, województw, ziem itd.). Można by też usiłować nawiązywać do podziałów językowych (narzeczy, dialektów, gwar). Okazało by się jednak przy bliższym wejrzeniu, że żaden z tych podziałów regionalnych nie jest dla wymagań "regionu etnograficznego" adekwatny: regiony geograficzne (fizyczne) stanowią tylko pewne warunki i tło kształtowania się kultury, ale nigdy nie wyznaczają jej typu w sposób konieczny i jednoznaczny; regiony historyczno-geograficzne są tylko częściowo przydatne, gdyż w nowszych czasach zasadniczo się one zatarły; regiony językowe znów nie pokrywają się z innymi zjawiskami kulturowymi. Należałoby szukać oczywiście - i to w pierwszym rzędzie -- etnograficznych wyznaczników regionalnych. Tymi mogłyby być więc wspomniane poprzednio grupy etnograficzne ustalone w dawniejszej i nowszej etnografii. Jest to jednak znów zawodne, gdyż: 1) nie zostały li - Lud. l. ol. ''z. II. l~oH �610 .JOZEF BURSZTA one terytorialnie ściśle wyznaczone; 2) są one dzisiaj już w znacznej mierze kategorią historyczną; 3) około 1/3 obszaru współczesnej Polski (Ziemie Zachodnie i Północne) wymknęłaby się spod regionalizacji. W poszukiwaniu jakichś obiektywnych kryteriów etnograficznych w wydzieleniu regionu odwołujemy się znów do osiągnięć Polskiego Atlasu Etnograficznego, a więc do kartograficznych ustaleń zasięgów przestrzennych poszczególnych tradycyjnych elementów kultury chłopskiej. Ich wzajemne pokrywanie się, krzyżowanie i wyłączanie może ukazać w efekcie zarysowanie się - od tej właśnie, obiektywnej strony - etnograficznej regionalizacji Polski. Znamy pierwsze ustalenia syntetyczne J. Gajka w tym zakresie, z których wynika 7 polskich areałów kulturowych w zróżnicowaniu tradycyjnej kultury chłopskiej. Niewątpliwie są to ustalenia ważne, ciekawe i frapujące. Nasuwa sir: tu jednak dalszy problem. Prof. Gajek świadomy jest tego, że za pomocą analizy setek skartografowań uzyskuje się w efekcie regionali.zację w sposób mechaniczny, że taki region wyłania się wtedy, gdy zasięgi wielu zjawisk zdołają się pokryć w sposób dość jednoznaczny. Z drugiej strony stwierdza, że region jest nie jednością mechaniczną. ale żywą, że wyznaczają go także żywi ludzie kategoriami swoich zachowań, postaw i swej świadomości zbiorowej. W tej kwestii znajdujemy u Gajka znamienną wypowiedź, że oto uzyskany podział na areały kulturowe odpowiada "świadomości ludzkich zbiorowisk regionalnyco" , inaczej "poczuciu wspólnoty" a zarazem "poczuciu różnic regionalnych" 13. Są to jednak stwierdzenia innego już rzędu, nie wynikające zapewne z samych kartogramów P AE, ale uzyskane inną drogą. Wyniki atlasowe stanowić mogą istotnie pierwszy pewny punkt wyjścia do regionalizacji etnograficznej. Uzyskujemy tą drogą tylko podziuł pierwszej niejako kategorii, podział na makroregiony, słusznie też nazwane nie regionami, ale "areałami kulturowymi". W ramach tych siedmiu areałów należałoby poszukiwać przy pomocy także innych metod i kryteriów dalszych podziałów na właściwe regiony etnograficzne i dalsze subregiony, w czym skartografowania mogą odegrać znaczną rolę pomocniczą. Umożliwiają one wiązanie metody kartograficznej z geograficzną, a więc tą, która pozwala na zestawienie faktów etnograficznych (ich formy i funkcji) z warunkami środowiska geograficznego, przez co możemy uściślać wnioski uzyskane na podstawie samej metody kartograficznej. Możemy znów, dalej, wiązać te fakty kulturowe z warunkami historycznymi życia ich nosicieli ludu -, a więc stosować metodę historyczną, historyczno-genetyczną i historyczno-porównawczą. Ale czy uzyskamy tą drogą ścisłe wydzielenie regionów etnograficznych? Chyba nie, a może tylko w niektórych wypadkach, 13 J. G a j e k, Studia nad etnograficzną regionalizacją ..., op. cit., s. 169. �Region i regionalne monografie etnograficzne 611 przy szczególnym złożeniu się różnorodnych czynników. Jak wiemy, regiony ustalano dawniej na podstawie kilku zaledwie, najbardziej ewidentnych cech: stroju, budownictwa, jakichś innych szczególnie wyróżniających cech, w tym nazwy czy przezwiska. Kiedy jednak brano jako kryterium dalsze - samookreślenie się grupy (kryterium socjologiczne), to zasięg przestrzenny objęty tym kryterium nie pokrywał się często z zasięgami wyznaczonymi przez kryteria obiektywne. Podobnie jest i dzisiaj. Możemy więc powiedzieć, że ścisłe i jednoznaczne wydzielenie tradycyjnych regionów etnograficznych na podstawie obiektywnych wyznaczników kulturowych jest bardzo trudne a nawet wręcz (poza pewnymi wyjątkami) niemożliwe. Pojedyncze kryteria takich regionów wyznaczyć nie mogą, suma zaś kilku kryteriów daje wyniki rozbieżne. Region etnograficzny jest zatem kategorią raczej umowną. v A jednak region kulturowy istnieje. Istniał on dawniej jako swoista synteza tradycyjnych elementów kulturowych, do charakteru której usiłujemy dotrzeć za pomocą rekonstrukcji układu i konfiguracji tych elementów. Region kulturowy istnieje też i dzisiaj. Jest faktem ogólnie znanym, że w efekcie olbrzymich przeobrażeń naszego współczesnego życia zatarły się w znacznej mierze i zamazały tradycyjne regiony kulturowe, a powstały i na naszych oczach powstają regiony nowe, nie mające nieraz nic wspólnego z regionami dawnymi. Powstają nowe jedności terytorialno-kulturowe z własnym swoim ośrodkiem skupienia i organizacji, czy będzie nim miasto wojewódzkie, powiatowe, czy centrum ośrodka przemysłowego. Takim regionem staje się np. Ziemia Lubuska czy Koszalińskie, takim też na "starych ziemiach" staje się np. Kieleckie w jego współczesnych granicach. Te nowe całości regionalne oparte są w swej jedności czy wyodrębnianiu się już nie (czy nie tyle) o formalne różnice elementów kulturowych, ale o zgoła inne wyznaczniki. Podstawowym wyznacznikiem staje się coraz silniej - jak to wykazała dyskusja tocząca się wokół Kongresu Kultury Polskiej - szeroko pojmowany n o w y r u c h r e g i o n a l n y, nowy regionalizm, przejawiający się w wielu sferach życia zbiorowości terytorialnych czy społeczności lokalnych, zwłaszcza w ruchu społeczno-kulturalnym. Tworzą się nowe więzie społeczne, nowe wzory zachowań i w ogóle nowe formy i wzory kulturowe. Trudno zresztą analizować tutaj bliżej to nowe zjawisko, owe - jakby to nazwał E. Paukszta - "wszystkie barwy regionalizmu". �t>12 JOZD' BURSZ TA Dla współczesnej etnograficznej monografii regionalnej nie jest istotne ani ścisłe, linearne wyznaczenie granic regionu, ani konieczność wzięcia pod badania całego, wyznaczonego w jakiś sposób regionu, ani też wymóg przebadania wszystkich dziedzin kultury według jej tradycyjnego podziału. Monografie regionalne mogą być różne. Może to być - jak np. w badaniach ośrodka łódzkiego - jakiś jeden problem, jakieś jedno, najbardziej typowe zjawisko, badane na tle i w związku z całokształtem życia i kultury obranej jednostki regionalnej. A jednostką tą może być jedna wieś, jedna społeczność wiejska, może nią być kilka wybranych wsi, może nią też być cały współczesny region (neoregion). Chodzi bowiem nie o to, aby - badając jedną społeczność wioskową (czy małomiasteczkową) - dać jej mikroanalityczny opis, jako właśnie tylko opis. Chodzi o to, aby badaniem kierowała z a s a d a i n t e g r a l n o ś c i. Zasada ta wymaga, aby poszczególne fakty i zjawiska traktować nie w oderwaniu od siebie i od ich całego otoczenia, ale w ścisłym ich strukturalnym i funkcjonalnym związku; odpowiadać więc na pytania nie tylko: "co" i "gdzie", ale też i: "jak" i "dlaczego"? Szukać więc wyjaśnienia faktów nie w nich samych, ale w innych, z nimi związanych. Zasada ta wymaga i tego, aby opisując jakiś mały wycinek treściowy czy terytorialny (wieś) - umieć odnosić ten wycinek nie tylko do całości kultury tej jednostki, ale i do szerszej jedności terytorialnej, której dany wycinek jest tylko ekspozycją; umieć więc uzyskane z mikroanalizy wyniki odnosić z ram badanych jednostek do szerszego regionu, do większych więc całości. Wówczas to mikroanalityczna monografia określonej miejscowości staje się zarazem monografią regionalną, gdyż z p r z e d m i o t u badań staje się ona zarazem p o l e m b a d a ń regionalnych. W ramach więc takiej integralnej monografii regionalnej mamy skojarzenie obu punktów: punktu wyjścia i punktu dojścia. JOZEF BURSZTA THE REGION AND REGIONAL ETHNOGRAPHIC MONOGRAPHS. PROBLEMS AND INVESTIGATIONS' METHODS. SUMMAHY In discussion about regional ethnographic monographs in the very beginning one should take into consideration the problem of methodologic consciousness accompaning the only meaning of the comprehension on one side, and its merits sphereand scientific purposes set up to regional monographs, on the other side. Regional investigations accompanied permanently the history of Polish ethnography. Their connections with ethnographic schools and theories were lax. TI1e~' �Region i -regionalne monogra ..fi.e etnograficzne 613 just resulted out of ascertaining differentiation in cultural phenomena in space and from the necessity of documentation about condition of folk-culture. Hence the region was conceived and chosen differently too: as a single village, the terrain of a district or a province, geographical region, or, most often, as an ethnographic regional group. Tests of precise appointing ethnographic regions were based on different criterions and did not give positive results. A precise appointing of the borders of the region is not indispensable neither in monographs of documentary type nor in those works, dealing with cultural structure of the region. In both cases it means, to have - investigating a smaller part of the terrain the methodologic possibility of delivering investigations' results to greater cultural unites of space character. The principle of integrality should guide modern regional investigations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc705206b8fdf4a98dcf9f20987048f8.pdf dcf35728a3fc064041eb1001c179ce30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:291 Title A name given to the resource Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.503-585 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II. 1903 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLAKÓW W BADANIA NAD LUDAMI SYBERII I ICH KULTURĄ WSTĘP Interesującym lecz słabo opracowanym zagadnieniem jest wkład Polaków do badań nad ludami Syberii i ich kulturą. Konieczność opracowania tego tematu w granicach historii etnografii polskiej jest widoczna, gdyż znaczny dorobek Polaków w tej dziedzinie nie jest jeszcze \V pełni znany ani też doceniany w nauce krajowej, a także nie liczy się z nim prawie nauka światowa. Trudno jest wymienić choćby jedną pracę etnograficzną traktującą o obszarach północno-wschodniej Syberii, której autorzy 'Powoływaliby się na fakty z'awarte w licznych pamiętnikach polskich jeńców wojennych i !politycznych wygnańców z okresu od XVII-XIX stulecia. W wielu wypadkach relacje te posiadają oryginalny char<lkter i zawierają prawdziwy obraz inwentarza kulturowego z interosującego nas obszaru. Zdarza się nieraz, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegli się ;przecież i późniejsi podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że materiały nagromadzone w pamiętnikach polskich zesłańców z XVII i XVIII stulecia posiadają niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych zachodzących wówczas na Syberii. Z problematyką tą łączą się liczne .pamiętniki jeńców wojennych i politycznych zesłańców, a także artykuły i rozprawy, które powstały \V oparciu o pobyt i badania etnograficzne na Syberii. Istnieją względnie istniały ciekawe rękopisy i bogate zbiory etnograficzne wiążące się z tym mało opracowanym zagadnieniem l. Myślę więc, że ten ogólny I Z ważniejszych rqkopisów wymienić należy: B. D y b o w s k i "Cnoty i wierzenia Kamczadali", rps. Bib!. im. Ossolińskich we Wrocławiu, nr inw. 7200/II; B. P i ł s u d s k i, L. S z t e l' n b e l' g "Giliatskie teksty", rps. Arch. Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, fond. 282, nr 142 oraz B. P i ł s u d s k i, Les Polonais en Siberie", rps. Arch. Bib!. Polskiej Akademii auk w Krakowie, nr inw. 2798; �ANTONI KUCZY NSKI przegląd polskich badań nad ludami Syberii pozvi/oli przyszłemu bad'JczO\,vi zorientować się w wartości tych materiałów oraz ich przydatności do dalszych .studiów z zakresu etnografii i historii Syberii, Dotychczasowy dorobek historii etnografii polskiej na ten temat ograniczD się głównie do prac związanych z dziejami Polaków na Syberii. Do nich zaliczyć należy interesującą książkę Z. L i b 1" o \\' i c z a, (1884), wymagającą dzisiaj wielu sprostowań i uzupełnień oraz przestarz':l1e opracowanie M, .J a n i k a, (1924) stanowiące nadal naj obszerniejszą pozycję z tego zakresu. Pewne wiadomości wynotować również można z artykułów: L. Tatomira, (1865), W. Sieroszewskiego, (1911) .T, T a l k i - H r y n c e w i c z a, (1924) i S. P a w ł o w s k i e g o, (1925), Wreszcie istnieją dwa artykuły poświęcone wyłącznic temu problemowi. Pierwszy z nich jest powierzchownym przeglądem polskich baclal1 nad ludami Dalekiego Wschodu i Azji Środkowej, (M. Kor b c c k a, L M os z y ń s k a, L Ok r u s z k o, 1954), drugi natomiast pióra S. Kał uż Y Jl. s k i e g o, (1966) omawia szczegółowo \vkład Polaków w poznanie etnografii Jakutów. W wykazie tym uwzględnić równi('ż należy sło\\7niki: E. Maliszewskiego i B. Olszewicza, (1925--1927). S. Z i e l i ń s k i e g o, (1932) zawierające bog:lte wiadom·ości z za1<rcsLl polskich badań etnograficznych nu Syberii, bibliogrufię pumiqtników polskich E. M a l i s z e w s k i c g o, (1928), El takż:.: pracę rnugisterskCl autora artykułu poświęconą ocenie polskich lT!<..ltcria1<'lw do etnografii Kamczatki 2. tenże: Album fotografii z Syberii i Sachalinu z objaśnicniami Er. Piłsudskiego tamże nr inw. 2799: ,.Korespondencja Br. Piłsudskicgo z lat 100:'i··_·190H: tamże nr ;'l\\'. 4646; "Listy i bruliony listów Br. Pilsudskiego do ró'ln~'('h osób", t3m:~e. nr inw. 4647; St. P o n i a t o w s k i Material~' z wyprav,,-y nauku\'.-ei cifJ kraju G[)ldó\\' i Oroczonów znajdują się vv posiadaniu Archiwum PTL \\'C Wroci::lwiu. nr inw. 293-293. Dokładne informacje w tej sprawie patrz: St. P o n i a t o w s k !. ,.Dziennik wyprawy do kraju Galdów i Ol'oczonó\\" w 1914 roku". (wstępcrc z"olDtrzyla i do druku przygotowała B. Heidenrcichl, Lud. l. :ill, 1961i, s. 7-1~O: W. S i e r o s z e w s k i, Rc:kopis drugiego tomu monografii u .Jrlkutach (w .icz~·ku rosyjskim) znajduje sic: w zbiorach Arch. Akademii Naui, ZSRIl w Leningradzie: mikrofilm tego rękopisu jest w posiadaniu Bib!. 1 arodowc.i w Warszawic, S~·g'1. 1\'1[. :\. 161: A. S z y m a 11s k i, "Materiały jakuckie ... ". rps :\ rcll. T'olsk ie.: Akademii Nauk w Warszawie sygn. III - 24. Zbiory etno.graficztle: z ('ic!owsz~'l'h kolekcji etnograficznych wymienić należ~' tę, którą przywiózl z Kamczatki B. D yb o \\' ski. Dokładne informacje w tej sprawie znajduje! si(; \\.: ,.Katalog wysta\\'\' ctno;uaficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w WarszCl\,·ie". ! He;!. Wi~'ksZil czcić z tych zbiorów znajduje się obecnie w !Vluzeum Narodowym w Krakowie. TaL:l' Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada zbiory z tcrenu S~'bcrii, ".: sklad klÓl'\'ch wchodzą eksponaty z kolekcji kamczackiej R. D,\'bowski('go. - A. K u c z y ń s k i, "Etnograficzny obraz Kamczatki w świetle pfJhkicll badac'z", podróżnikóv" i zeslal1ców polit~·czn::ch". prac? !11Cll(istC'r~krłnapisana w K3- �y",'/.dad Po[a/()w do bada,! nad Ludami Syberii )J ic więc dziwnego, że wiele specjalistycznych bibliografii w nUnImalnym tylko stopniu uwzględnia, a nieraz całkiem pomija polskie źródła do historii i etnografii Syberii. Uwaga ta odnosi się do bibliografii A. Ternowskiego, (1893), A. N. Popowa, (1932) i R. J. Ker n e r a, (1939). W pewnym stopniu sprawy te uwzględnia .-'1.. :\T. P Y P i n w "Istorji russkoj etnografii", (1892, t. IV, s. 313-323) or<1Z bibliografie: W. 1. M e ż o w a i M. 1. S i b i r jak o w a, (1891) i R. Jakobsona. G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, (1957), a także najnowsze wydanie "Istorji Akademii Nauk SSSR", (1964, t. II). Przed autorem przystępującym do opracowywania tego zagadnienia stoją drukowane i niewydane rękopisy, pamiętniki oraz drobne artykuły rozsypane w licznych czasopismach, których wartości źródłowej nikt jeszcze nie ocenił. Istnieje wprawdzie wiele popularnych artykułów o polskich badaczach Syberii ale większość z nich jest mniej lub bardziej udaną kompilacją bądź wierną kopią faktów zawartych w poprzednich opracowaniach. Artykuły te ograniczają się przeważnie do podania skrótowej biografii poszczególnych postaci,a tylko w małym stopniu uwzględniają osiągnięcia i treści etnograficzne zawarte w ich IDmiętnikach czy pracach. W artykułach tych wymienia się przeważnie W. Sieroszewskiego, B. Dybowskiego, J. Kowalewskiego, J. Czerskiego, A. Czekanowskiego, a więc badaczy których wkład w poznanie Syberii ZO:'Lll już wielokrotnie przedstawiony, natomiast ulegli prawie zapomnieniu A. Kamieński-Dłużyk, L. Sienicki, J. Kopeć, K. Lubicz-Chojecki, F. Ciecierski, A. Junuszkiewicz, J. Kobyłecki, J. Żyskar, A. SzymCl11ski, B. Pilsudski, R. Błoński, E. Piekarski, A. Giller i inni, których prciCC posiadają duże wartości dla etnografii. Zagadnienie polskiego dorobku w zakresie etnografii Syberii wiąże sic z historią jej kolonizacji i ówczesną polityką rządu rosyjskiego. Należy tu jednClk rozróżnić kolonizację samorzutną od rządowej i dobrowolnq od przymusowej. Kolonizacja samorzutna rozpoczęła się w pierwszym okresie gospodarczego opanowywania Syberii, kiedy to przenikające coruz dalej na wschód oddziały kozackie zakładały tam wypadowe stanice, przeksztulcanc kolejno na większe osady, a potem miasta. W ten spo:,ób powstał Tobolsk (1587), Tiumicó. (1588), Tomsk (1604),' Ketsk (1603), Irkuck (1661) i inne miasta syberyjskie (W. A. Aleksandrov, 1964, G. F. Miller, 1941. W. 1. Szunkov, 1941, W. 1. Szunkov, 1946, N. M. Jaclfj:1CCV, Prawie teci:·:o:e :J:"';:. 1946). równocześnie z tą kolonizacją rozpoczęła Etnografii Ogólnej i Slo'vvian Uniwersytetu dr J. Gajka. Wrocław 19G2. się kolonizacja Wrocławskiego rzą- pod kierunkiem �50G ANTONI KUCZYŃSKI dowa przeprowadzana na mocy postanowień administracyjnych (P. L Bucinskij, 1889, s. 185). Odrębne miejsce w procesie po~nawania i opanowywania Syberii zajmowała kolonizacja "zesłanych na osiedlenie". Osadzanie na tych obszarach Iprzestępców praktykowano od pierwszych lat ich podboju, ale dopiero w roku 1769 'po zastąpieniu w Rosji kary śmierci katorgą fala zesłańców zaczęła gwałtownie rosnąć. Wśród tej kategorii zesłańców wyróżnić należy: zwyczajnych przestępców i kryminalistów, od skazanych na osiedlenie jeńców wojennych i politycznych wygnańców. W okresie od XVII-XIX wieku rząd carski zsyłał na Syberię nie tyłka przestępców rosyjskich lecz także jeńców z wojen polsko-rosyjskich, uczestników powstań narodowych oraz członków wszelkich patriotycznych związków. Zsyłki te posiadały charakter celowej akcji kolonizacyjnej mającej podnieść na wyższy poziom gospodarczy syberyjskie prowincje rosyjskiego imperium. Bardzo często z zesłańców tworzono specjal'ne oddziały, które v/ysyłano na podbój nowych ziem i do pobierania podatku tzw. "jaSdku". W roku 1648 car Aleksander Michajłowicz spodziewając się napadu hord kałmuckich na Tobolsk, powierzył ważny odcinek obrony szczególnej pieczy oddziałowi złożonemu z jeńców polskich (Z. Librowicz, 1884, s. 33). Z warstwy kolonistów po niewoli wywodzą się też liczni badacze Syberii i jej ludów. Siły oraz wiedza zesłańców zużywały się na Syberii dla dobra jej mieszkańców, a polscy jeńcy wojenni i polityczni wygnańcy, odegrali rzeczywiście poważną rolę w podniesieniu na wyższy poziom gospodarczy wielu prowincji. O wpływie Polaków na syberyj.skie rolnictwo pisze W. S i e r a s l e ws k i podając występowanie polskiego nazewnictwa nad rzeką Leną "polska daroga", "poIskaj a polana", "poIskaj a pasznia" (W. Sieroslc:v;ski, 1928,s. 11). Pogląd ten podziela również Z. Librowicz stwierdzając, że: ,,( ... ) Stan rolniczy był naj liczniej reprezentowanym przez Polaków. W wielkim okręgu iszymskim tobolskiej guberni nie było ani jednej znaczniejszej wsi. VI której nie możnaby pokazać było kilku lub kilkunastu, czasami kilkudziesiccit.: polskich dworów. (. .. ) Pod względem materialnym rolnicy byli dobrze posta'Nieni. Przyzwyczajeni do pracy na roli przy mniej dogodnych warunkach \\' kraju, spotykali trudności tylko w 2-3 latach zanim się zdołali zastosować do ·.vymagań syberyjskiego klimatu" (Z. Librowicz, 1884, s. 181-182). Nade wszystko jednak, znana jest humanitarna działalność polskich zesłańców wśród ludów Syberii. Wielu z nich zjednało sobie ludność tubylczą serdecznym współczuciem dla jej niedoli. Gdy do jednej z wiosek jukagirskich dotarł W. Sieroszewski, a jej mieszkańcy dowiedzieli się, że jest on Polakiem zaczęli się do niego zwracać ,,(. .. l ze wszystkimi swojemi biedami: przynosili do napraw~' zepsuta 01'011. pytali o radę co do wędzenia i soleni8 ryb, rząd ali bym uzdrawiał ich ślep'~ów, �Wkład Polaków do badań nad lwiarni ;;07 Syberii leczył ich chore kobiety i nie wierzono, że tego wszystkiego uczynić nie mage; "wszakżeś ty Polak" mówili Jukagirzy i Jakuci zdziwieni i dotknięci moją odmową. Polak wg. ich mniemania był to człowiek "ze złotymi palcami", który wszystko wiedział i wszystko umiał" (W. Sieroszewski, 1928, s. 16). J ak więc widzimy z pobytem Polaków na Syberii łączy się szereg zasług ekonomiczno-społecznych niezależnych zupełnie od przyczyn, które go wywołały. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że wśród tej liczby zesłańców byli i tacy, którzy pod tym względem działali bezwiednie. Szukając korzyści głównie dla siebie przynosili jednak korzyści i temu społeczeństwu wśród którego wyJpadło im żyć. Po tych uwagach o charakterze wstępnym przejdźmy z kolei do szczegółowego omówienia wkładu Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą. Wąskie ramy tego artykułu nie pozwalają na szersze przedstawienie procederu carskich zesłań na katorgę lub osiedlenie. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym terenem wszelkiego rodzaju zsyłek, a przez długie stulecia takie też było jej przeznaczenie. Po każdym stłumionym powstaniu nowe rzesze (polskich patriotów wysyłane były na wschód i północ, "do bardziej oddalonych obszarów państwa" - jak głosiła oficjalna formułka w sentencji wyroku. Wśród polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców znalazło się wielu światłych ludzi, którzy opisali jak najdokładniej miejsce swego pobytu, co przyniosło ogromne korzyści nauce. W celu dopełnienia ogólnej historii polskich badań etnograficznych nad tubylczą ludnością Syberii całość dalszego opracowania podzielona jest na cztery działy; w których oprócz wyczerpującego omówienia tekstów źródłowych przedstawiono pobieżną charakterystykę poszczególnych fal zesłańczych i wywodzących się z nich autorów relacji o ludach Syberii. POLSKIE WIADOMOŚCI Z ZAKRESU DO KOŃCA XVIII ETNOGRAFII SYBERII WIEKU Przy okazji omawiania polskich badań nad ludami Syberii warto zaznaczyć, że pierwsze kontakty Polaków z obszarami Azji datują się od czasów najazdów mongolskich (tatarskich) na Europę i Polskę w XIII wieku. Zapewne już wtedy, wzięci w jasyr mieszkańcy ziem polskich odbyli daleką wędrówkę w głąb Azji. Właśnie najazdy mongolskie na obszary wschodniej Europy były bezpośrednim powodem poselstwa papieskiego do chana mongolskiego. W roku 1245 papież Inocenty IV przyjął na audiencji pożegnalnej mnicha J a n a z Pl a n o C a r p i n i. We Wrocławiu do poselstwa dołączył franciszkanin miejscowego zakonu B e n e d y k t P o l a k, nazywany w podróżniczej relacji Jana z Plano, Benedictus de Polonia. Droga członków poselstwa wiodła przez Kijów, wybrzeżami Morza Czarnego i Azowskiego, w pobliżu ujścia Wołgi mi- �;J08 ANTONI KUCZYŃSKI nęli oni osadę Chadżi Tarchan, gdzie po upływie półtora wieku powstała stolica nowego chanatu: Astrachań. Dalej przechodzili przez stepy zamieszkałe przez Kazachów, koło Jeziora Aralskiego, wzdłuż Syr-Darii przez Turkiestan, Dżungarię i pustynię Gobi. Swe interesujące obserwacje spisali mnisi w tzw. "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami", której redagowanie zajęło im trzy miesiące pobytu na dworze papieskim. Zawarte w niej fakty zgodne są ze źródłami chińskimi, arabskimi, perskimi, a szczególnie z Dżami at-Tawarich (Zbiór Kronik) Raszid ad-Dina, historyka perskiego na służbie mongolskich władców Iranu z końca XIII i początku XIV wieku Oraz anonimową kroniką mongolską z 1240 roku znaną pod nazwą "Mongołun Ni'ucza Tobcza'an" ("Nieoficjalna Historia Mongołów"). Wiadomości dostarczone przez członków wspomnianego poselstwa były dla ówczesnej Europy pierwszymi autentycznymi relacjami o państwie wielkiego chana, o ludach i obszarach Azji Centralnej. "Historia Mongołów zwanych inaczej Tatarami" zawiera szereg interesujących wiadomości o zwyczajach i obyczajach tego narodu, podaje organizację armii i wojsk'a, historię państwa mongolskiego, fizjonomię ludów mongolskich, położenia kraju oraz kontakty Mongołów z innymi narodami. Te interesujące informacje krążyły w średniowieczu w 'wielu odpisach. Ich tłumaczenia istnieją w języku włoskim, francuskim, holenderskim, angielskim, rosyjskim i 'Polskim :ł. Dalsze kontakty Po}aków z obszarami Azji łączą się ze wspomnianą już kolonizacją rosyjską. Jeńcy z wojen polsko-rosyjskich stunowili poważny procent nowych mieszkańców Syberii. Wśród tej grupy zesłaJ'J.:, Do dnia dzisiejszego nie ustalono kto jest autorem "Historii Mongolów zwanych inaczej Tatarami". Formalnie jest ona znana pod nazwiskiem Jana z Plano C a r p i n i. Pod nazwiskiem Benedykta Polaka nie istnieje żadna piśmienna relacja z poselstwa do Mongolii pochodząca z jego 1'<:;11.1. Wiadomo jest, że B e n ed y 11.t P o l a 11. złożył na dworze papieskim w Lyonie "cenne w swych szczegółach sprawozdanie ustne, utrwałone w pergaminach z XIV wieku, przechowywanych w bibliotekach narodowych w Wiedniu i Paryżu" (Wyd. zbior. "Polska i Polacy w cywilizacjach świata", t. l, zesz. 3, 1939, s. 233). W tzw .. r({kopisie Colbertowskim w Bibliotece Narodowej w Paryżu na końcu "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami" Jana z Plano Carpini znajduje siC; krótkie streszczenie ustnej relacji Benedykta Polaka pochodzące z niewiadomej reki (E. Kar w o t, "Benedykt Polak w Mongolii", Poznaj Świat, nr. 5, 1962, s. l:l). Krytyczne W~'danie relacji Benedykta Polaka przygotowywał prof. M. L e w i c k i jednak nie doszło ono do skutku z powodu śmierci profesora (K. M o s z y I1 s 11. i, "Czlowiek. Wstc:p do etnografii powszechnej i etnologii", 1958, s. 133 - przypis ili' 50). Bezwartościowe tłumaczenie tej relacji ukazalo się kilkakrotnie drukiem w jqzyku polskim. Po raz pierwszy opublikował je M. W i s z n i e w s 11.i, "Historia literatury polskiej", t. II, 1840, s. 208-233, potem przedrukował je L D a n i e l e w s 11. i w książce: "Sybir. Pamiqtniki Polaków z pobytu na Sybirze", Chełmno 1864. �Wklad PoLaków do badań nae; ludami Syberii ców znana jest postać Nicefora C z e r n i c h o w s k i e g o, jeńca z wojen polsko-rosyjskich prowadzonych przez Zygmunta III. Osiedlony początkowo w Jenisiejsku, a potem w Ilimsku od roku 1652 kierował N. Czernichowski warzelnią soli w Ust' - Kutsku nad górną Leną. Po Vyarym;y, wh1zienia UlosJdewskiego Tniast i Juiejsc Ada.Jllll Kamieńskiego. I:\,dąc łll'tt'U kitli!: łaty w <lelHokll.ch u ks.. Piotra H.<i~I.)"]ltki('f'tOl widtc l.a::.J Ul (JI.Wgn przez (.dn{lwi{'nil~ k\)~ci()ł'a. g(·:nhiekit·go. Jcdm'tw t najdt1'Guil'J~t)'ch ,i naji,i-':~l:l('J~l.y(h <;,trukturą w WidkiO\:j l'lJl~l. 1.naiazłt:m w jt~ip bllilh:tI.:cc grulx'. Sih"a H{'/~Dl, klt)fe ~flb}wnł ~ubic Z(~lt:mown.nia ..\ugust~"l lIt jakiś $zladitic wiclkolK1.1~l.i. u'ft()r'wflin et y )o;juga suu'osty kOl\nnitkieg(', l'{llliu$kh~gQ. lliędlY innemi cie. l.:ltwn}Ji r:t:tczami, mit'i<z\,;:4ccmi t;i~ w OOĆ) k~it:d't(~,zDalazł f;,j~:Ł.,k:i;c uiłlk~y d)'B.t)'U'''l Adani,t J{R.mieilskjt'gi)~ k~6ry hędlJe ni(~ZlIWj}linie teIacyą z' poh~tu Polaków nn Syhcryi. Podwdi.i bowiem l k,il~'y .naj•. pit'(Wt\lC drukfl\v:H.li' pllUJłttniki s:.-lJir~h:j(l:Km'(J]a l\cnlQwskie•. go i j~';H:rała Kopcia, (.(lf}O$t~ !'<,ie ~l()f'iero do tlrugtt'j p{)hwy wieku" Kill, Hit'fl/nim l\ajsirwio: w ~;woim ź.\'wocj(~ bł .• \ndl"l\~jan(jbnH Iy',tryż' HI,:,4c,) 'lf5ł)()mi~ il<Jj<)C(/ rH!,li'hizit mo~J;l~w~kifll w\ ł.ll~·t za Ah;ksf:gO Jlith:~jłowit.v...• '\ w latach Hi54i lfi;.l\ w)'m;Cfiill O, KawtCl.y!\skicg\.). Tt)wnn}':~Jwa JezuS<;)WC'JOl który z N'ow(tgród •. h" IJnrwJ.n by! flit :-;Jberlą,< PO'w\ułlljlj. ~ie I\~. f{~iJ~jc\\'icl na O. Bt.lnMławtl 'kl>~t'l\Y-.,ki('gl} T j" kViI")' tji~n,ł hbt"')~ prowin-rji Ht('\\";~i.:i('j ~w(,'g-c Z&H-OtlU, iJodajc u t!, KawCClyill-kim. "jh~t:lm "ycil:'fl'JAł jak ;-;it ~tJmtf!d llO-POy;tót do Litwy pl'f.eo lh~dl to :,;am we Właji,lluręczn}'ch ł'tlll.dttJlik:H.~,b obszt!ł1Iifj skn'Ś-Hł," (Dtiejc hl. Hu. 'JOli :-,lr 2~1.) ?-:~m te pamif;toil..i u:ezuau(', 'lie wiCr.1-Y.uawet, c:J.y i gtltię był)' d.rtJ. ł..ow:'mt~. W biblio[cee O . .llr~wlla 1H1;t~'isk:1 O. l\'llWCfi)'rłskiego nie DlS. Dya....,·ut.z "i\.'e łiaruil.'iJskkgo bftJli~ uajdawnirj£14 l';lmi:}.1k4 ~1nlltków poł3ki,,'b ue. Sybinr. h.... kod;~, 1.e. kOllłll, i którćj niukj::.zć \\ yt.ł:UJlC !lpOf1,,'t.dl.{)l.lC~ pcloa bł,.dów i Pnetro-u,:ń, tak JA' u:orM t.rudno o rozumienie, ~ic Wllt.~UJlł)rze<-iet, t.c rzec: ta, nAwet uJ< jak je;!, zajmie tz)'!.ającyc.h. Wiitl'l. 12. Kv:ut/li(J 1074. j Ryc. 1. Fotografia wstGPu A. Maryańskiego do pracy: K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia moskiewskie'Jo miast i miej.~c spisany przez... Poznań 1874. A zabiciu wojewody Ilimska, który znieważył mu siostrę (czy żonę?) 'vvyruszył z grupą jeńców nad Amur gdzie odbudował ruiny chińskiego Alhazimu i stworzył miniaturowe "państewko", uniezależniając jego okolice od wzmożonych wpływów chińskich. Alhazim nie istniał długo . .Jego centralną rolę zmniejszył ostatecznie traktat nerczyński (1689), a dalsze losy "polskiego ambasadora" rosyjskiej kolonizacji nad Amurem nikną w mroku dziejów póżniejszych ekspansji. Sława N. Czernichowskiego i pamięć o nim jako "mądrym chanie" przetrwała w kronikach chińskich, jak też dochowała się wiadomość o tym, że rząd bogdychana korespondował z nim, nie tylko po chińsku, ale i po polsku (S. Zieliński, 1932, s. 70-71) 4. 4 W świetle istniejącej zbyt w~'raźnie. W źródłach literatury postać N. Czernichowskiego nie rysuje sic tych istnieją pewne róźnice biograficzne nasuwające �.")10 ANTONI KUCZYŃSKI Co się tyczy najwcześniejszych polskich relacji z zakresu etnografii Syberii, to przegląd ten rozpocząć należy od Adama K a m i e ń s k i e g o -D ł u ż y k a, o którym nie wiemy więcej ponad to, co sum o sobie napisał w "Dyaryuszu". Wzięty do niewoli rosyjskiej 20 października 1657 r. podczas bitwy z wojskami kniazia Jurija Dołgorukiego "pod Basią między Uchłami" 5, wywieziony został na Syberię gdzie podzielił los większości ówczesnych mu zesłańców - wcielony do oddziału wojskowego zajmował się podbojem nowych ziem i zbieraniem podat~u tzw. "jasaku". Po 4-letnim pobycie w Rosji i na Syberii wrócił do kraju, gdzie napisał "Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego", wydany przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu "Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Rażyńskiemu .... ", Poznań 1874. Oryginał "Dyaryusza" nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca ks. A. Maryański pisze we wstępie: "Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, (... ) znalazłem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta III jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kO!paniokiego, Ponińskiego. Między innemi (... ) w onej księdze, znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberyi" ("Dyaryusz więzienia .... ," s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku i jego "Dyaryuszu" spotykamy w wielu publikacjach (A. N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316, Z. Librowicz, 1884, s. 34-36, S. Zieliński, 1932, s. 201-202, ale często określa się go jako "krótki, skąpy w dane faktyczne" (polski Słownik Bibliograficzny, 1939 1946, t. V, s. 200). Ostatnio jednak etnograficzna wartość tego "Dyaryusza" została oceniona przez B. L Polcwoja z Irkucka (1965, t. V. s. 122-129), S. Kałużyńskiego, (1965) oraz Z. Jasiewicza, (1966). Należy jednak podkreślić, że A. Kamieński-Dłużyk jest pierwszym Polakiem, który pozostawił w swym "Dyaryuszu" opisy: Wogułów, Tunguzów, Jakutów, Czukczów i Giliaków. O Wogułach :pisze on że: konieczność wnikliwszej korekty poglądów na temat kolonizacyjnej działalności tego zesłańca. Sprawa ta nie jest łatwa gdyż należałoby wykorzystać wspomniane kroniki chińskie, a także zbiory starych syberyjskich archiwów, w których być może kryją się nieznane wiadomości z tego zakresu. Literatura dotycząca N. Czernichowskiego: M. D u b i e c ki, "Osadczy w ziemi Mandżu", Tygodnik Ilustrowany. nr. 358-365, 1874, tenże: "Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1884, tenże: "Osadczy ziemi Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1901, wyd. II, Z. Librowicz, op. cit. s. 15-28; T. T u r k o w s k i, "Czernihowski Nicefor", Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1938, t. IV, s. 342-343. 5 Data ta podana jest mylnie. Bitwa nad rzeką Basią odbyła się w r. 1660. �Wkład Polaków do badail nad ludami Syberii fill .,Mają W lesie koczowiska, zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, oglen dzien ; noc gore w kominie. Pieców nie mają, ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, "00 kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale łuk nasz. Poty m go zjedzą, a głowie siG jego modlą, która zawsze w koczowisku w kącie stoi, s:atkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją. l:dko siG lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (DvarytEz wiGzienia ... s. 381). Informacja ta chociaż ogólnikowa zawiera jednak wiele cennych spostrzeżeń wśród których na szczególną uwagę zasługuje wzmianka a kulcie niedźwiedzia. Wspomniane tu przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapewnianie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci niedźwiedzia stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii o charakterze religijno-magicznym, wspólny dla wielu grup etnicznych Syberii u których występował kult tego zwierzęcia. W ten sam sposób postępują i Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia, czynem tym obwiniają ludzi, lub twierdzą, że śmierć jest dziełem przypadku spowodowanego przez samo zwierzę (A. F. Anisimow, 1958, s. 108). Inne strony "Dyaryusza" zawierają informacje o Ostiakach, którzy prowadzili koczowniczy tryb życia, łowili ryby w sieci z włókien pokrzywy. polowali na dzikie gęsi i kaczki. N ajdokładniej jednak opisał polski zesłaniec Tunguzów z okolic górnej Angary i dolnej Leny. Jego zdaniem byli oni wybornymi strzelcami, polowali przy pomocy łuków, hodowali renifery, których stada dochodziły u nich do 1000 sztuk. Zmarłych chowali ina drzewach, żyli w wielożeństwie, a twarz pokrywali tatuażem. A oto fragmenty samego "Dyaryusza" podające szczegóły o Tunguzach i ich kulturze: ..Ci Tungusi lud lekki, z łuku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie wlóczą siG od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą w pół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha wyjąwszy cielęta, jedzą. Każdej rzecz:,' nie przepuszczą, lubo najbrzydszej. Żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni stada wielkie po 1000 i więcej. Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszukiwają takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny; tedy temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci, i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ów jeleń domowy z nim igra, i tak ów powróz na niego zarzuci i upląta go tak, że się ze sobą biedzą, a potym gospodarz, albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczyw:;zy tego jelenia, z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić" (Dyaryusz więzienia ... s. 284). Jadąc dalej w kierunku z Jakutami, którzy północnym zetknął się autor "Dyaryusza" ..Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B~'ki bardzo wielkie chowają, a nosy ich przewleczone, jak u niedźwiedzia, także i u krów. Wszystko jeżdżą na nich, a konie jedzą, jako psi; niczym się nie �512 ANTONI KUCZyNSKI brzydzą, nigdy się nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z lukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydla, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. Ci ludzie posiedli tq Leno i hriegi jej. Tam: się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje wiqcej jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa niesłychana moc, ale poganie nie umieją ith zażywać: tak jak psy jedzą. Co większa, pióra oskublszy, u kogo jest kotie!. to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieńmi parzą w dzieżkach albo korytach. bez soli. strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają, ani co grzech jest nie wiedzą. Na koniach białogłowy jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach, jak talerze srebrne, na czole noszą krągi, a na szyi srebrne i miedziane obręcze. Tak jak mężczyzny chodzą w skórach jeleniach i wołowych, sierści'j do ciała, a drugą na wywrot. Łuki mają długie, wyżej człowieka, a ciqciwy !'Ze .. mienne" (Dyaryusz więzienia ... s. 385-386). Przytoczone tu wiadomości są prawdziwe, a choć spora ich część ,\,~"maga komentarzy, znajdują one potwierdzenie u późniejszych badaczy (D. A. Kocniev, 1899, W. L. Priklonskij, 1896, W. Sieroszewski, 1900, S. A. Tokariev, 1945 i inni). Na dalszych stronach "Dyaryusza" zamieszczona jest informacja o ludzie, którego nazwy autor !nie podał. "Tam nad morzem - pisze on - są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo siq w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset. To największy pan. który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z córkami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole, albo inne piękne zwierzęta. Lud prosty; nic innego nie mają prócz psów. Poganie, bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z djabłami z ust w usta mOWlą: jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijó\\', kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. Ci ludzie mieszkają nad rzeką Lamą G, która wpada w morze, jakb:-' w koniec Zimnego Morza" (Dyaryusz więzienia .,. s. 386-387). Wnosząc z etnicznego układu Syberii w XVII stuleciu była to ludność jednego z licznych wówczas plemion tunguskich - Kiłarów, Ujganów, Godnikanów i innych - rozsiedlonych wówczas w dorzeczu Lamy (B. O. Dołgich, 1960, s. 379 - 386 oraz mapa na końcu książki). Dalsze informacje A. Kamieńskiego-Dłużyka wymagają jednak poważniejszych sprostowań. Pisząc o Czukczach podaje on, że są oni wysocy, noszą długie brody i: "... chodzą jakby Barnardyni w kapturach; u każdego paciorki w rqku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad lokieć, ale lud bardzo bitny. Kraje tam bardzo piękne, ciepłe i obfite. ale nam tam dlu~() nie dali popasać" (Dyaryusz więzienia ". s. 387). Pewne szczegóły opisu oraz nazwa ludu wskazują, że rzeczywiście mamy tu do czynienia z Czukczami, ale skąd się wzięły u nich długie G Chodzi tu o rzekę Ochotę wpadającą do Morza Ochockiego, nazywano często Lamą (W. P. Polewaj, op. cit., s. 127). którą w XVII \\', �Wic/ad Polalcuu; do !)a<lU1' nad ludami Sybuif :113 szable przy boku na "kształt starych kordów" i długie brody, których raczej Czukczowie nigdy nie zapuszczali. Kwestia t<1pozosta~e jeszcze nie wyj<1śniona 7. Pisząc o Giliakach wspomina A. Kamieński-Dłużyk, że: "Jeżdżq na niedżwiedziach i tak nimi kierują jak u nas kOlimi, ale im obrzvna.ic) paw.okcie i z~b:-' wybierają, a karmią ich na stajni, jak woly, i jedzą ich także." ("Dyar~'usz więzienia ... " s. 387). Informacja ta nie jest w pełni prawdziwa. Prawdą natomiast jest, że Giliacy hodowali niedźwiedzie, które potem zabijali i zjad<1li je \v celach kultowych. Oceniając wartość materi<.lłów etnograficznych z<1wartych w "Dyaryuszu" podkreślić należy, że są one w prz2ważającej części pr<1wdziwe, zgodnie z notatką, którą zamieścił sam autor w jego zakończeniu: "Ten mój dyaryusz napisany przeze mnie niccj nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję". ("Dyaryusz wiE;zienia ...", s. 388). W odniesieniu do wiadomości z zakresu etnografii ściśle opisO\vej, dodać należy jeszcze inne pamiętniki polskich jeńców wojennych z XVIII w., którzy już w owym czasie przemierzyli olbrzymie obszary Syberii. Drugim z kolei autorem wspomnień z syberyjskiego wygnania był Ludwik S i c n i c ki (l677-?). Wzięty do niewoli. po kapitulacji Bychowa (1707) zastal wraz z bratem Krzysztofem Sieniekim wywieziony do Moskwy, a potem na Syberię do Tobolska. Po półrocznym pobycie w tym mieście przeniesiono ich do Jakucka, dokąd przybył tylko Ludwik, gdyż brat jego zmarł w drodze wkrótce po wyruszeniu z Tobolska. Przebywając na zesłaniu w latach 1707-1722 .poczynił L. Sienicki szereg trafnych spostrzeżeń o życiu napotkanych ludów, a najwięcej o Jakutach. Obserwacje swe zawarł w wydanej po powrocie książce: "Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego , Wilno 1754, której wartości jako źródła etnograficznego nikt jeszcze w pełni nie ocenił. W odniesieniu do Jakutów uczynił to ostatnio S. Kałużyński podając szer,eg bardzo trafnych komentarzy do zawartych w niej opisów kraju i ludzi (S. Kałużyński, 1966, s. 173-174). . L. Sienickiego uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. O Jakutach pisał on że: 7 Z krótkiego opisu przytoczonego w "Dyaryuszu" wnosić należy, że byli to prawdopodobnie Czukcze. Biorąc jednak pod uwagę terytorium ich rozsiedlenia \V XVII wieku (B. O. D o I g i c h, op. cit., s. 549-578 oraz mapa na kOl1CU książki), a także niezbyt dokładne określenie obszaru na którym oddział A. Kamieńskiego zostal l'ozbity przez "Czuchczów", sprawę tę należy uznać za nie \Vv·jaśnioną· 11 - Luci, l. .,1, cz. II, I%H �514 ANTONI KUCZYŃSKI bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samey udają siG na głębokie puszcze y dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków, gronostajów, popielic, łosi, jeleni, żubrów, niedźwiedzi, wilków, (... ) y inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza gdzie zabiją tam jedzą, 'skóry wynosząc do domów, temi dań Carowi płacą, y co im trzeba kupują, pieniGdzy nie mają, (. .. ) y tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią siC; łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków, y inszych nieczyst~'ch zwierząt, ~.,I(UMENT ~1aoił:tWSIuDZIA IJOSKIiGO . .... eudo..tnie I Jfal"i6fkieySch, Pewnego SII1~' Cb"alc~ Iwergo 'L~~ <Tn KOSCIOl.A CHRYSTUSOWEGO PoqJĄGAIĄCY, .z "3~Jad;m;'i&-;r~h ionrrotverryilIac~od3¥:,ch miedz}' naul'a Kosclola Pow£aechaego Karolłl::klcgo, i podaniem ll'JOlJslonlln roz.um<:OlludzkIm ~ulalkiey.Kalwińr"i~y, l.iIec:klc:y, y LOoJeh 'I tey KŚJ~dr.e wyrażonych y c~~nlonJchSek~ y ~ YJ'lp~"'fI;"ł;l1tł 41 ,..,.;.,.U4'19ł .''foJłi •.•.'Jii.80 PaII/!W4 "at •..} Wl'łgctJ.(ł.i<J, blrd.cb jolst •.! so!iI1!~CJ~h~ dla dltciJ01lJ"tg<J .f't'ir'iru r~:. tJ" 'al 1"Q"'1"6 Sttl4ab 04 Jtd ••,;", P4WPU1OfgO Xc-iCiofJ "J"c''''. ,'o ~,1CIJ#łx "p"rfi. ex(itiq~.• "i~UJia!1(i"I(Jići i,iq~y,b) ~ ...•...• (,;,., 1t d•.•• b 1'ltywJ., Ta. WYCHODZĄCY~ "t'/rld;..... •• \toll.Nt!! Mo Ww.,b<,}'<* ll"~ :101.,. l'aA*l... • 1 J .••• J I.. '~Shn""" Ryc. 2. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwefJo miŁosierdzia bOiikicgo ... Wilno 1754. Fa],s~'milc stroll." tytułowej które (. .. ) jedzą, latem zbierają jagody, porzeczki CZl'l'wonc :,. czarne, czernicC' albo pijanice, brusznice, które w obfitości tam siG rodz,), (... ) na wiosnc kopi~1 różne korzenie, gotując sobie na zim~ dla wiktu, a naywiqccy na WiOSll~ zdzierają korę sosnową, z którey szarą y zieloną naybarżiej funduje] i zapasuj<). Żal' mają tyle, wiele mogą przekarmić, a kupuje] u jey krewnych. (... l a jeśli sic nicpodaba, znowu drugiemu przedają, ( ... l Za boga maie] łabcclzia, a na mieysc\i popów Szamanów maią, którzy czarnoxicską naukc umieiq, ~i ubrawszy sic w żelazne karaceny biją w bcbny, a na te bcbnienie pr'zychodzi diabeł w postaci labedzia, y rozmawia z Szamanem jako człowiek, powiadajc]c każde] rzecz o które1 sic go Szaman pyta, co się ma urodzić, kto ma umrzeć:, ~. jakie kto ma mieć szczc;ście w strzelaniu, w łowieniu ryb~' y inszych okolicznościach, a .l(d~· który zacho- �W/<lacl PoLaków do badań nad Luciami Syberii 515 ruje, mówią że ich Szastan zieł. Ci Jakuci, od Ruskich ludzi, którzy za nich Carowi jesak, to, jest dań płacić podeymą się, z wielką ochotą chrzczą się po Rusku a gdy ich oycowie chrześni odjadą do Jakucka, (... ) znowu wracaią się do lasów swoich, Jakuckie zwyczaje stare przyjmują" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... s. 11-12). L. S i e n i c k i dał więc obraz kultury Jakutów bardzo zbliżony do tego jaki rysują późniejsi badacze W. Sieroszewski, E. Piekarski i inni. A ponieważ to co napisał zawiera również i .parę mylnych sądów, przeto jego wywody o szwedzkim pochodzeniu Jakutów mają dla nas i to znaczenie, że dają świadectwo ,,'panującemu wówczas przekonaniu o nieautochtonicznym pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną" (S. Kałużyński, 1966, s. 174). "Ten Jakucki naród - pisze on - odmienny jest y ubiorem, od wszystkich tameczn:.·ch narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś nakształt Szwedzkiego, tylko wsz:"stko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rospory. O Jakutach tych powiadaj'1, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a niechcąc ciężarów znosić, (. ... ) na statki wodne powsiadawszy na morze puścili się, y wiatra-' mi przeniesieni do Jakucka, wysiadszy, Tunguzów, którzy na ten czas y Jakucką ziemię trzymali wybiwszy y wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu tam osiedli;" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... , s. 11). Wzmianka o szamaniźmie jakuckim zestawiona z wiadomością, że za "boga mClją łabędzia" wymaga pewnych komentarzy. W szamaniźmie tego ludu nic istniało wyraźnie sprecyzowane pojęcie najwyższego bóstwn, stąd też chodzi tu zapewne o ducha zjawiającego się podczas obrzędu szamańskiego. Duch ten występował więc pod postacią łabędzia, gdyż w przekonaniu jakuckich szamanów duchy te zjawiały się jako zwierzętn. Wnioskować o tym można z dalszej części teJ<stu: "przychodzi diabeł \V postaci łabędzia y rozmawia z Szamanem jako człowiek" (S. Kałużyński. 1966, s. 174). Pomimo paru błędów i niedokładności materiały etnograficzne L. Sienickiego są nadzwyczaj cenne. Z jego relacji widać wyraźnie jak dalece interesowała go egzotyka syberyjska. Wprawdzie znalazł się on na Syberii współcześnie z Ph. J. Strahlenbergiem, szwedzkim jeńcem spod Paltawy. ale swą książkę wydał nieco później od niego (1754), stąd też zaszczytne miano prekursora studiów ałtajskich przypadło temu pierwsz(,mu autorowi "Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und Asia ... ·. Stockholm 1730. IN źródłach historycznych dochowały się liczne wiadomości o innych Polakclch, którzy już w XVII wieku znaleźli się na Syberii. Ks. Jędrzej K a w c c z Y ń s k i (?-1667), jeden z pierwszych, ;;ma'nych w historii Polnków, którzy wywiezieni byli na Sybir, pozostawał 10 lat na wygnaniu, CIwrócił prawdopodobnie z A. Kamieńskim-Dłuży;kiem (S. Zieliński, 19~2, " 208-209). Następny z Polaków Ignacy K o s a r z c w s ki �516 ANTO przedostał się na początku XVIII (J. Pertek, 1957, s. 279 i przy,pis ków na Kamczatce był Dymitr cica Jana Pawłu0kiego zesłanego (Z. Librowicz, 1884, s. 29-30, A. ~/ .... I KUCZYNSKI w. z Kamczatki na Wyspy Kurylskie nr 2), () jednym z pierwszych osadniP a w ł u c k i, wnuk polskiego szl,)chll1a Sybir za rządów Zygmunb III N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316). 04$" )(+ )t -tIS'" . 'ł ".....te ...' ..J... i.. ·.~.ll.m pok~zvje, it mocni.eYI.l..')' ;'.. m .. ~drtzy jelt od wrzy' IUdell"bOte\\! Rui/deh, Y ol'OI:Jada nam, wfllilki! prlyfzłt ~~~1nam I'?tr:e!:>nc •. ~o co fi~ go pyr_my; czego Rufc;r bo1\l.wlt,un7nl~ me wll'71" y me tnQ~.. . ."J'rt):i'th lei p1"'''y ~il.1C Z t3~y ~;;m'l!k~wle do)alruck\ dla ~tac(ltj~d.ni ~m)Wj,¢l :)mutf.;'w,: prze,;! rr1;Jk:em łal.utow 'Ze'S:z\~'tC-]łpO:1-potu it T Ul.1g:I:l1ml !"lerl.,~tłlt., Je(,~n )ę~Yj( mlcll, ,edne cenmonict\%ymal., )nbal'.l.c. Od~lellje no~;II,a gdy TanJ:4%iprzez JakC'towz Jakucluey Z,eml wJ~n:łnJ, ~l11o(ko~"e nad tnor:r.em lodowatym l .• mł nn\\'anpn 'U.cflka,,,e)', wYPrd!i~ lif !lied"li y jaKo ""ini prl)' f"ojc)'d~wney p(ll!cifyi h, umy"ali, 31e 'y nat! Jalluumi jui lry""lfowJć zaczynali, J Sdyu)' hyli Mc:!kic'I'fcy btii. z 1\(0")'. I1~P3dflj lli:po<Jb~!i ~'1ku!Qw.)ptwnrebt -fi!trnc.d um~ldkaml !11cotrzymah jaJ .•ucl; pkQZ 'I tC'-~'I., b.1o ~U~,pod wl.dziI ~1o~Jewlk. •. IC oł~a """'<!:I: 7-l'1l.i., jC{:nakic gclilc hę tyJkO'lC)'CóJ,.lrod7e h~ ZJUJjJli/. ej OJf'MkJlt j""'" • "'." N..-.J I.••••,•••• naJ L~J1J •• IJ. "'tlI<", ~a Za t41n1udhowic_ maja", ?a__hcgJ J:L.dz\\ ildiia .bj;ałC'tv mQrikiego, od Jakmow h;~m:iUHv;_~a:;. to Jdr~ ~~J!"~OXI~nua n:nlcz)'\"rz)' iJt ('id da:\t1lJch :ra-ńgt:~_Q:w fJ~ oCIOlcm1J, }ccz te blfd)', ktore Drl fwoich l'r',odlow mieli za na, 1.pr7~ prawdę, y (!Ol,,! o .;ebie tl'Z1rr,a:i_. N:d.l~wijc z J(or3c~.i(go narodu Rl.litJ hldiir przy· lo\·icili Amanato\\,) 1'1,) .iefł,:.co Lt:3CZl1j(lf7~'ch 'Z tlgo naroc!u ludti \\'iię1]ch W at:efzt,~!bQ \"'anuli,., i. ma len n!y na.od co rok dań Cal'owi~"JpracJć. Ten oarod taki. of"b;i~'cgo jell jętyk:ł, , uhi.or irtJ+ł fOIm~ mt, •• kic ~ 1);6r z",;.r;~c]ch. Z..,idC3\\,O,6 pofzcdłąl'lpr.)'patf'l)'t' im,gdi.ir mm"m wielu lloi~ym. :t. bOku'n'Jl,o,jtży,12 świnia" l;<órry my "Ol ftt.iOCl hog. ui<-,hlk"(' Jf.ia hifll~&. "•••.j/"'g •. ~.rtfTOJ ·ow. i.•• r.~ nicuwó1Źali. At.r. n K O......• tii ~ .•. k·.'.\).b.c1.,'.wfZy (\linię, upadł n. iicm't ••.ób.iiC, ie j'~l1\ilfz~\lfunec;;l)O/ll.()baC1,Jl tu f"'ego bog.•, o kt6rym jak ' tać gdiie go J jak wi'Hid, cu. l" _.1-": • • • • l i.ilłi •.• n11J1 .H' '" tYmzno'w ta:< h~ wraca a jwjma, '~n'i'ów woM, n~<en C7.as uOf.umicii;my, ,i~,tó .<\11,,"io\ vf1.yiedy onego pob-l3Jijwy mu lakfrom()tna,li'rośna, y {zprtna ~tory""d3C S!\\Ql'qćidcm wfzy. lllna;ryic!\nk.,ftym być muli, ale l1llry'cb zWyGJajow, 6.i~i<t;o"'·- .sOU"' ~ "g' Ryc. 3. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwego miłoboskiego ... Wilno 1754. Faksymile strony 13. sierdzia Nie byli to jedyni Polacy na Syberii. Już w drugiej połowie XVIII w. przybywa na jej obszary znaczna liczba konfederatów barskich, z których część osiedlono w Orenburgu (dzisiejszy Czkałow), pozostałych w Tobolsku i jego okolicy. W grupie tej był również Karol Lubicz C h oj e c k i (około 1760-?) wzięty do niewoli po zdobyciu Krakowa w 1768 roku. Wcielony do oddziałów kolonizujących Syberię przybywał początkowo w Tobolsku, a potem w Omsku i nad granicą chińską. Po powrocie do kraju wydał wspomnienia "Pamięć dzieł polskich podróż inic'P0myślny sulkces Polaków przez urod'zonego Karola Lubicz Chojeckiego". Warszawa 17898, zawierające dokładny opis wędrówki. Jakkolwiek 'wia" Pamif,'tnik K. L u b i c z C h o j e c k i e g o doczekał się dwu nastf,'pnych w:;dal1: wyd. II, Warszawa 1790, wyd. III, Chełmno 1864. �Wkład Polaków clo badali naci luciami Syberii G17 domości etnogrClficzne przekazane przez K. Lubicz ChoJeckiego dotyczą w szczególności Kirgizów, to jednak posiadają one niepomierne znaczenie dla etnografów zajmujących się rekonstrukcją XVlII-stowiecznych układów ludnościowych na obszarze Syberii. Historyka za1nteresują napcwno informacje K. Lubicz Chojeckiego ukazujące przebieg powstania chłopskiego w Rosji pod przywództwem Jemieliana Pugaczowa. ::\ajgłośniejszą jednak sławę pozostawił po sobie konfederat barski :VL.lllrycyAugust B e n i o w s k i (1746-1786), człowiek uważany przez jednych za Polaka przez drugich za Węgra. Urodzony w Werbowie na Węgrzech, odziedziczył na Litwie majątek .po stryju. Walcząc po stronic }.:;onfederacjidostaje się do niewoli rosyjskiej. Zesłany początkowo do Kazania, a potem do Bolszerecka na Kamczatce, wywołał tam bunt i uciekł na zagarniętym statku. Swe pełne burzliwych ,przygód życie opisał w: "Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego z francuskiego tłomaczona", 4 tomy, Warszawa 1797 H. Chociaż w pamiętniku tym roi się od fantastycznych opisów prz~:gód doświadczonych przez autora, to jednak zawarte w nim skąpe dane etnograficzne nic stoją w sprzecznoś·ci z relacjami innych autorów. Mimo uzasadnionych wątpliwości co do jego przynależności narodowej (choć osobiście uważa go autor za Węgra) informacje te winny być zawsze uwzględnione w wykazie źródeł do etnografii Syberii. Pod koniec XVIII stulecia sporo etnograficznych obserwacji poczynił gen. wojsk kościuszkowskich Józef K IQ P e ć (1762-1827) zesłany nn Kamczatkę po klęsce maciejowickiej. Szlak jego zesłańczej wędrówki prowadził przez Moskwę, Kazań na Tobolsk do Irkucka, a ,potem rzeką Leną do JClkucka skąd wiódł dalej lądem do Ochocka, następnie morzem na Kamczatkę. Wydany po śmierci jego "Dziennik podróży JózefClKopciCl przez całą wzdłuż Azyą, lotem {lądem) do portu Ochotska oceClnem przez wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki ..., Wrocław 183'710, zawierCl nie tylko opis Kamczatki (gdzie przebywał na zesłaniu) ale także i innych obszarów Syberii z jej ludami. Relacje .J. Kopcia o mies~kańcach Kamczatki stanowią cenne dopełPamiqtnik M. A. B e n i o w s k i e g o doczekał się szeregu wznowień i obcojt;zycznych tłumaczeń. Pierwsze jego wydanie opracowane zostało przez M a g e 11 an a i ukazało sit; w Paryżu w 1791 r. pt.: "Voyage et memoires de Maurice Auguste, com te de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ", Pari~ 1791, poczem nastąpiły tłumaczenia na język angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, węgierski, słowacki i inne. Polski przekład dokonany był z francuskiej edycji Magellana i wydany został w Warszawie 1797 r. Ostatnie, skrócone polskie wydanie tYl:h pamiqtników ukazało się w 1898 r. w Krakowie jako - "Dziennik podróży hr Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce". :I' Późniejsze wydania tego pamiętnika z pewnymi zmianami w tekście i tytule ukazał~' siG: Berlin 1863; Chełmno 1865; Berlin 1868; Lwów 1881; Paryż 1887 (z przedmową A. Mickiewicza); Lwów 1899; Lwów 1906. �518 ANTONI KUCZYŃSKI nienie do prac S. P. Kraszeninnikova (1755), G. W. Stellera (1774), J. Lessepsa (1790), G. Langsdorffa (1812) i G. SaryCieva (1820). Brak zainteresowania "Dziennikiem" ~rawia, że zawarte w nim materiały etnograficzne nie doczekały 'się jeszcze w pełni naukowego opracowania. W minimalnym stopniu w odniesieniu do Jakutów uczynił to S. Kałużyński (1966, s. 174-175), a do Kamczadali A. Kuczyński li. "Dziennik" Józefa Kopcia, jako źródło etnograficzne, dostarcza wicie ciekawego materiału. Obok opisów Ó Ż I' P 9 D'8 JÓZEFA KOPCIA C.U." lI"7;DU:i AnĄ, LOn:~ł OD PoIlttOCrtO; ocE.~;'Ilm 1'1\ZE1. WYSPY lm"USlUE DO :'nisz~:,l łl.HłC1.UKJ,'Zl'ł»l"\lłN.~l'riwn.l't nO T£GÓi 1'011111'\,\ l'.\łACH ł JtLE"il.tCn. TSliA w wnoel.AWIU" --_. -- dz~akresu 'k~ltury tmaterhial~efjodnajUjemy na Jego s ronac In ormacje tyczące się kultu'ry społecznej i duchowej. A oto tyl!ko niektóre z jego relacji a Kamczadalach i ich kulturze: "Mieszkani.a ich pisze autor .,l... ) sc~ istnymi z.iemnymi norami. Jurta '" je~t to długa i szeroka sala wykopana w zŁem;. której ściany wewnątrz drzewef:1 ~;'I odziane; w pośrodku takiej sali je:;t komin ,na którym ni'eustannie ogiell si~ pali. Luft czyli otwór jest tylko jeden pr:lktykowany w tym miesz.ka.niu, służy on za okno i komin do wyprowadzania d:,.mu. Otwór tak,owy jest zwierzchu, wchocl:,i się więc do jurty z góry po wschocla('l)" (Dziennil{ Józefa Kopcia ... , 1863. s. ['Ja). I Kamczadale mieszkali przed\? Ryc. 4. J. K o p e Ć, Dziennik powszystkim na wybrzeżach morskich lróży... Wrocław 1837. Faksymile i w dolinach rzek. Utrzymywali sit~ strony tytułowej. z rybołówstwa, 'Polowali na ssaki morskie i lądowe oraz na ptactwo wodne. Właśniee w "Dzienniku" J. Kopcia odnajdujemy informacje nu ten temat, który oprócz tego .przedstawia sposób łowienia soboli. Wg. niego wygląda to w ten sposób że myśliwi Patrz przypis nr 2. Na ogół wszyscy wcześniejsi badacze i podróżnicy określali stożkowe szałasy o dachu wspartym na ziemi oraz ziemianki i półziemianki wspólną dla nich nazwą "jurta". Dlatego należy wyjaśnić, że właściwą jurtą jest kopulasty przenośny szalas kryty wojłokiem lub skórami, którego ściany boczne wykonane są z gotowych elementów konstrukcyjnych o kształcie prostokątnych, drewnianych kratownic utworzonych z płaskich szczebelków ukośnie ułożonych w stosunku do ziemi i przecinających się pod kątem. Szczeble połączone w miejscach skrzyżowania przy pomocy rzemieni tworzą kratownicę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu 11 12 �Wkłarl Polukow rio badań nad ludami Syberii GI9 ,,(. .. ) mając znaczną ilość pas tek wcześnie przygotowanych, zebrawszy dostateczną ilość żywności i wiele psów (... ) wyruszają na polowanie. Mają już oni z 'doświadczenia nabytą wiadomość, gdzie najwięcej soboli; przybywszy do ich siedlisk zastawiają owe pastki na drzewach z przywiązanymi do nich pieczonemi rybami. Sobole przeskakując z drzewa na drzewo (... ) wpadają w te pastki i już z onych dobydż siG nie mogą. Zostawiwszy tak rozstawione pastki na kilkanaście dni, sami z psami swemi idą \v lasy cedrowe, wypędzają sobole na drzewa i biją je z łuków ztGPionymi strzałami, trafiając w same łebki, aby skór nie popsuć ... " (Dziennik Kopcia ... , 1863, s. 155). Równie interesujący jest opis -polowania na ptactwo wodne: "Placem tego myślistwa są brzegi rzeki i strumieni oraz sitowia, slowem, miejsca wód wszelkich wpadających do morza. Na takowy cel, ani wiele zachodu, ani prac, ani przemysłu nie trzeba. Zastępując bowiem z psami naprzeciw biegu wody, tysiące osieroconych piskląt na brzeg wypędzają i miotłami biją. Ten niekosztowny rodzaj myślistwa przynosi Kamczadalom znakomity artykuł letniego polowania" (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 148. Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo wodne była wg. relacji autora jesień. W okresie tym wiązali Kamczadale ,,(. . .) siatki z trawy tam znanej, a uwiązawszy ową do dwóch wielkich drągów zastawiają je po rowach i wąwozach, które będąc pomiędzy górami zachodzą do pobliskich jezior, na których obszernych przestrzeniach różnego rodzaju i gatunku ptastwo przebywa: jadłem tego ptastwa są po większej części wodne orzechy, przez co tak jest tłuste, że wysoko nad wodę wznieść się nie może. Pospolicie bywa, że te niezliczone krocie ptastwa na noc dla słodkiej wody zbliżają się do ujścia wpadających rzeczek i strumieni między wspomnianemi wąwozami, gdy już wcześnie zastawione są sieci. Zbliżywszy się do tych punktów zasadzki, wpadają przynajmniej po kilka kóp razem w zarzuconą siatkę, gdzie miotłami ogłuszone, a nareszcie ukręceniem głów poduszone bywają. Noc każda podobnego połowu wielki plon Kamczadalom przynosi, a że tak wielkiego mnóstwa tłustej zwierzyny zjeść nie podobna, robią przeto z niej zapasy na czas zimowy i wiosenny." (Dziennik Józefa Kopcia .... , 1863, s. 150-151). Sporo miejsca poświęcił również Józef Kopeć kulturze duchowej Kamczadali. Jego relacja o obrządku pogrzebowym stanowi cenne dopełnienie do innych wiadomości związanych z formami 'pochówków u ludów Syberii. Po śmierci Kamczadala pisze on ,,(. .. ) nakładają wielkie stosy suszonych cedrów na 3 lub 4 sązme wysokości od ziemi, na tak ułożone rusztowanie kładą zwłoki nieboszczyka i wszelkie ulubione jego sprzęty, a mianowicie zbroję, łuki, strzały i łyżwy. Szamanka czyli sybilla z rozczochranemi włosami i w dziwacznym ubiorze, trzymając w jednej ruchomemu połączeniu ściany jurty można wydłużać, obniżać oraz wyginać. Dlatego też jurta złożona z paru powiązanych ze sobą kratownic posiada kształt kolisty, a nie wieloboczny. Konstrukcja kopulastego dachu wspiera się głównie o ściany boczne. Takie formy przenośnych pomieszczeń mieszkalnych typowe są dla ludów pasterskich Azji Środkowej. Zatem mieszkanie Kamczadali opisane przez J. Kopcia nie jest jurtą, ale typową dla tej strefy klimatycznej ziemianką. �ANTONI KUCZYŃSKI ręce palme:, a w drugiej ogień, z rykiem niedźwiedzim w sZ~'bkim biegu zbliża siG do stosu i tenże podpala. ( ... ) Poczem sybilla zebrawszy popioły zmarłego, rozsiewa je na wszystkie strony odsyłając je bogom" (Dziennil< Józefa Kopcia ..... , 1863, s. 145). Z innych wiadomości zamieszczonych w "Dzienniku" zasługują na uwagę interesujące obserwacje a Czukczach, o 'których .T. Kopeć pisał, że podobni są jurty ,,(... ) do innych hord azjatyckich, mają oni na zimę jak Kamczadzale swoje na lato zaś ze skór lub z kory ... " (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 183). Nie ustrzegł się jednak pol-ski zesłaniec pewnych błędów, wynikających na jprawdopodobniej ze zbyt wielkich uogólnieó. Jego uwaga o jurtach Czukczów jest tr{)chę nieścisła, gdyż 'porównując ją z mieszkaniem Kamczadali miał on chyba na myśli ziemiankę, a nie przenośny szałas typu jurty. Również troszeczkę niejasną jest informacja jakoby Czukcze używali też renów do jazdy wierzchem. Wiemy dzisiaj dokładnie, że ludy, które nie znały dojenia renów, nie praktykowały też używania ich jako zwierząt jucznych ani pod wierzch. Byli to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, u których reny służyły jalko zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Czukcze i Koriacy (G. M. Vasilevic, M. G.Levin, 1951, s. 63-87). W dalszych partiach "Dziennika" odnajdujemy informacje () J akutach. "Naród Jakutów jest to lud pasterski posiadający niezliczone prawie trzody bydląt i stada koni; natura w tern miejscu odpowiada sposobowi życia, ofiarując im pastwiska wygodne i obszerne; zboża tu prawie nie znają: chleb zaś ich jest bardzo ciekawie sporządzany z kory drzewa zwanego listwinica, podobnego bardzo do naszej jodły. Trzecia kora tego drzewa wysuszona i utarta mięsza się z częścią mąki żytniej, którą dostają bardzo drogo od Rossyjan \V Jakucku zamieszkałych; dwie pierwsze kory tego drzewa nie są zdatne do tego użytku. Mic:so bydlęce wędzone, a niekiedy i końskie są takoż ich powszechnym pożywieniem, majq oprócz tego od swych trzód dostatek nabiału" (Dziennik Józefa Kopcia ... 1863, s. 96). 0 W innych częściach "Dziennika" zamieszcza .T. Kopeć informacje o Ewenach, Buriatach, Chantach, Czuwaszach i Tatarach. Wiadomości te posiadają bezSiporną wartość, chociaż ze względu nu czas ich {)publikowania nie stanowiły już rewelacji dla nauki rosyjskiej. Pamiętać jednak należy, że przy współczesnym rozwoju badań nad etnografią Syberii stanowią one poważny sprawdzian przy rekonstrukcji XVIIIstowiecznej kultury tych ludów. Równie interesujące wiadomości etnograficzne zawiera "Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 'przeora Dominikanów wileńskich ...", Lwów 1865. Ks. Faustyn C i e c i e r s k i (1760-1832) zesłany został na Sybir za udział w spisku przygotowującym powstanie, które ogarnąć miało �W/dud Pulaków c/o badań nad ludami Syberii ~ .".j..,.' .y~~ ..•~ ~~~-;~~. Ryc. 5. Ilustracja z berlińskiego niepewne) do tekstu J. Kopcia, wydania (1863) Dziennika (autorstwo ryc. opisującego drogę powrotną z Kamczatki. wszystkie trzy zabory. Sądzony w Petersburgu, skazany został na "Imuty i katorżną robotę". Osiedlony w Daurii zwracał baczną uwagę na życic religijne i obyczaje ludności tubylczej. Dużą ilość cennych dla nas fragmentów w tym "Pamiętniku" zawdzięczamy wyrazistemu opisowi wrażeń z zesłańczego szlaku, Tak więc pisząc a Tunguzach podaje F. Ciecierski, że zajmują się oni hodowlą reniferów, których stada przepęd ,"ają z miejscu na miejsce. Charakteryzując ich wygląd zewnętrzny podaje on, że nie różnią się oni od Buriatów i innych ludów Azji . ..Oczy maleńkie czarne. nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, usz:,' \\'ieJkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto ScI cechy prawic ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po tra\\'ie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, li dlatego jeźli który z zasłanych uciecze. Tunguzy zaraz go wyśledzą" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865. s, 80). "Lata swoje liczą - oni - na śniegi: przeżyłem powiada Tunguz, śniegów czyli zim t.de a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach, Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem siC; nie różnią od jurt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, lub z powodu rus- �ANTONI KUCZYNSKI kich (... ) wówczas pędzi z sobą i całą swą trzodę. (. .. ) Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształtnie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy" dorodniejsza młodzież męzka. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familii mieszkanie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte, zbierają tylko ku potrzebie mleko. Mężczyżni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Interesowały również F. Ciecierskiego kwestie związane z obróbką surowca, łowiectwem, transportem i komunikacją, z odzieżą, a materiał dostarczony przez niego na ten temat liczy się w ogólnej statystyce źródeł do etnografii Tunguzów. Z informacji przekazanych przez niego wynika, że ,,(. .. ) każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają psy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania srebra i innego metalu. (... ) W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi, sztuki srebrne wyobrażające ich bożyszcza oraz strzały nabijane srebrem" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Przytoczone powyżej informacje nie stoją w sprzeczności z innymi materiałami zebranymi przez późniejszych badaczy i podróżników (F. Muller, 1882, N. Kostrov, 1355, C. Hiekisch, 1879, S. Sestin, 1898). Przejeżdżając przez Zabajkale zetknął się F. Ciecierski z Buriatami, o których pisze na kartach "Pamiętnika". Podane przez niego 3zczegóły z życia tego ludu zgodne są z wiadomościami innych autorów (M. KroI, 1896, 1. A. Mołodych i P. E. Kułakov, 1896, N. 1. Razumov, 1899, A. Termen, 1912), i raz jeszcze potwierdzają prawdziwość zawartych w "Pamiętniku" faktów. JUTta Buriatów pisze on składa się z koliście ustawionych żerdzi pokrytych skórą. "Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny kociołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buriaty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi. w kociołku grzeją wodę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865 s. 85). Obok tych wiadomości wymienia F. Ciecierski ,sporo innych, jak np. o handlu z kupcami rosyjskimi, o ubiorach, o pożywieniu, o piciu wódki i jej wytwarzaniu. W drodze z Niżnego Nowogrodu do Tobolska zetknął się autor "Pamiętnika" z Czeremisami i Czuwaszami, ludami mieszkającymi w do- �Wkla(1 Polaków do badań nad IlL(/<lmi ;123 Sybe;'ii rzeczu Wołgi i Kamy, Nie wchodząc głębiej w analizę wiadomości o ich kulturze podkreślić należy bezsprzeczną zasługę !polskiego zesłańca, który w skrótowej formie potrafił przekazać szereg istotnych szczegółów z życia tych ludów. Powyższe relacje należą do pierwszych polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii. Przytoczone opisy stanowią tylko małą część materiałów zgromadzonych przez polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu XVII~XVIII stulecia. Takich opisów można by jeszcze wiele wymienić. Wydaje się jednak, że te, które zostały wybrane i przytoczone, w wystarczający sposób ilustrują 'przydatność polskich źródeł do rekonstrukcji dawnych form kulturowych ludów Syb2rii. Przedstawieni zesłańcy - to byli żołnierze, względnie spiskowcy walczący o wolność Polski. Wszyscy przeszli twardą szkołę życia, nic też dziwnego że niedola ludzka bardziej zaznacza się w ich pamiętnikach, aniżeli katalog faktów kulturowych. Dostarczony przez nich materiał zbierany był bezwiednie, bez większych studiów nad nim. Wszystkich ich uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura ludów syberyjskich. Obserwując te różnice przekazali o nich tylko naj ciekawsze wiadomości odrzucając szereg istotnych dla etnografii szczegółów, które przy współczesnym rozwoju wiedzy o historii i ludach Syberii stanowiłyby cenne informacje prawie sprzed trzystu lat. Wymienieni autorzy potrafili jednak podać wiele ciekawych informacji posiadających do dzisiaj niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych i kulturowych na Syberii. Szkoda jednak, że materiał ten nie jest jeszcze uwzględniany w pracach poświęconych tym problemom. ETNOGRAFIA SYBERII W PRACACH POLSKICH AUTOROW PIERWSZEJ POŁOWY XIX-GO STULECIA Już pierwsza połowa XIX w. dopełnia liczby Polaków na Syberii. Okres wojen napoleońskich był początkiem masowej deportacji, która rozwinęła się szczególnie po powstantu listopadowym (1831). W całej historii nauki trudno jest Zlnaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska prawie przez cały okres XIX stulecia. Wyroki sądów carskich uderzały wtedy z 'całą surowością w ,postępowe środowiska nauki polskiej. Wileński proces "Filomatów i Filaretów" (1823) był tragiczną zapowiedzią szeregu późniejszych represji, które dotknęły postępowe warstwy ówczesnego społeczeństwa polskiego. Po powstaniu listopadowym zamknięte zostały �ANTONI KUCZYNSKI dwa uniwersytety ~ warszawski i wileński, rozwiązano Wars~awskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które w roku 1304 powołało specjalną Komisję do badań ludu litewskiego. Zabór rosyjski pozbawiony był wyższej uczelni polskiej aż do pierwszej wojny światowej, nie licząc kilkuletniego egzystowania Szkoły Głównej w Warszawie w latach sześćdziesiątych. Uczeni polscy bardzo często na obczyźnie szuka li możliwości do rozwinięcia swych prac badawczych. Inni zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi. Spora część członków tajnych stowarzyszeń postępowych i uczestników powstania listopadowego pozostawiła ciekawe pamiętniki z syberyjskiej tułaczki. Przechodząc jednak od najwcześniejszych źródeł polskich z zakresu etnografii Syberii, podkreślić należy, że zawarte w nich materiały są o wiele ciekawsz'e od informacji pochodzących z pierwszej połowy XIX stulecia. Te ostatnie są bardziej fragmentaryczne i nic zawierają już tak cennych dla etnografii wiadomości, chociaż zasługują bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w literaturze polskiej. Dalszy chronologiczny przegląd polskich relacji o ludach Syberii rozpocząć należy od ks. Tadeusza M a s z e w s k i e g o (l731~1343), który na początku XIX stulecia udał się jako misjonarz na Syberię, skąd powrócił w 1821 r. Podróżując w celach misyjnych dotarł nad Bajkał, gdzie zetknął się z Tunguzami i Buriatami. Jego "Opis Syberji" zamieszczony w "Miesięczniku Połockim" (1312) oraz "Wyjątek z lisL! opisującego podróż z Irkucka do Nerczyńska", drukowany również w "Miesięczmiku Połockim" (l308) zawierają nicco informacji o napotkanych ludach. Jako misjonarza interesowała go szczególnie kultura duchowa tubylców, o której przekazał trochę wiadomości. Tak jak i poprzedni autorzy również i ks. T. Maszewski nie był oczywiście badaczem w ścisłym znaczeniu, ale podróżnikiem ~ misjonarzem, który opisał swoją peregrynację i spotkane ludy. W pierwszej pał. XIX w. ważną postacią dla historii etnografii i orientalistyki polskiej jest znakomity badacz ludów mongolskich Józef K a wal e w s k i (1801~1878), zesłany na osiedlenie w Kazaniu, po procesie "Filomatów i Filaretów", do których grona należał. Już jako student uniwersytetu wileńskiego odznaczał się J. Kowalewski wielkimi zdolnościami lingwistycznymi. Stąd też od pierwszych chwil zesłania zabrał się do nauki języków Bliskiego Wschodu. Wkrótce opanował arabski, perski, turecki i tatarski, a potem język mongolski, mandżurski, tybetański i sanskryt. Podróżując po środkowej Syberii gromadził materiały językowe i etnograficzne. Interesował sit; ustrojem społecznym ludów Dalekiego Wschodu, zbierał wiadomości do historii tych obszarów, badał pierwotne wierzenia Buriatów. J. Ko- �Wkład PoLQkuw <Lv badań nad Lu<Lami Syberii 525 walewski był do połowy XIX stulecia jedynym znawcą północnego buddyzmu i kultury szczepów mongolskich, i bez przesady można powiedzieć, że to właśnie on położył trwałe podstawy pod późniejsze badania ludów mongolskich i ich kultury. Odbył on dwie wyprawy naukowe w doliny rzek Tamczy i Selengi, a a swych eksploracjach pisał, że zawsze musiał: ,,(...) wdzierać się na urwiska skał, żeby wynaleźć koczowiska i pod okopciałymi jurtami szukać ludzi, zaznajomić się z lamami, z nimi razem jeździć na nabożeństwa do świątyni i klasztorów, wszędzie wydobywać odwieczne rękopisa, ślęcząc nad nimi w dzień i w nocy; a tymczasem z ogoloną głową, zawinięty w szlafrok mongolski, musiałem poprzestawać na miseczce herbaty ..." (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 137-138). Główne zainteresowania J. Kowalewskiego koncentrowały się wokół Mongolii, ale przebywając na Syberii oddaje się w całej pełni studium nad jej ludami. Mieszkając wśród Buriatów, poznał ich język, obyczaje i niedolę. "Żyję tu między Józef Kowalewski (1800-1878) dobrymi Buriatami, pisał on zawsze gotowymi ku pomocy w moich zatrudnieniach naukowych. Z nimi czytam, rozmawiam, a wolne chwile przypędzam w przyległych koczowiskach, świątyniach, podczas nabożeństwa lub biesiad przyjacielskich. Wszędzie jednostajną znajduję uprzejmość za uprzejmość. Skromny mój stół nie zamknięty przed gośćmi stepowymi, z którymi dzielę się kawałkiem chleba, łopatką baraniny i miseczką herbaty. (...). W murowanych gmachach, wytwornych salach za własny grosz trudno ujrzeć tyle ujmujących przychylności, ile na twarzy ubogich moich sąsiadów, z radością niosących ostatnią odrobinę dla przybysza" (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 138). Uznając zasługi badawcze polskiego zesłańca w dziedzinie mongolistyki ówczesne władze carskie mianowały go zarządzeniem z dnia 23 lipca 1833 r. profesorem filologii mongolskiej na Uniwersytecie w Kazaniu. Lata od 1833-1850 są najbardziej twórczym okresem działalności naukowej i pedagogicznej J. Kowalewskiego. W tym czasie wydaje �ANTONI KUCZYŃSKI on trzy prace: .,Dictionnaire mongol-russe-fran<;ais", Kazań 1844-1845, "Krat'kaja gramatika mongolskaja kniżnago jazyka", Kazań 1835 O'faz "Mongolskaja chrestomatija", Kazań 1836-1837. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek związany był J. Kowalewski z rosyjskimi placówkami naukowymi, nie zerwał jednak łączności z krajem i nauką ,polską. Po zaproponowaniu mu profesury w Warszawskiej Szkole Głównej (1862) powrócił do kraju. Jego dorobek naukowy przywieziony z Kazania był ogromny. Obejmował on szereg przygotowanych do druku prac, a wśród nich: "Badania a buddyjskiej chronologii", "Historia literatury mongolskiej", "Hi:storia buddyzmu", "Gramatyka porównawcza mongolsko-turecko-fińska", "Próba mongolskiego źródłosłowu", "Podróż do Mongolii i Chin w latach 1828-1831", 6 tomów, "Historia Mongolii", 3 tomy, "Biografia Dżonkawy, reformatora buddyzmu w Tybecie", "Biografia Ozoja Pandity" oraz "Biografie Dalaj Lam tybeckich". Prace te nie ukazały się jednak drukiem. We wrześniu (dnia 19) 1863 roku z okien domu, w którym mieszkał J. Kowalewski, dokonano ~amachu bombowego na namiestnika carskiego F. Berga. Wówczas to w odwet za ten czyn władze wojskowe nakazały spalić wszystkie ruchomości mieszkańców tego domu. Razem z fortepianem F. Chopina -rzucono na stos pod pomnikiem M. Kopernika bezcenne rękopisy prac J. Kowalewskiego. Zrozpaczony właściciel udaje się wtedy do pałacu namiestnikowskiego. Powraca z rozkazem zaprzestania palenia. ZmartwiOlUy szuka wśród popiołów prac swego życia, ale co udało mu się wydobyć z popieliska nie wiadomo. Zmartwiony klęskami osobistymi, nie może już J. Kowalewski wkroczyć w wir wydarzeń politycznych. Obce mu stały się ideały młodości. Nie interesuje się zupełnie po"\vstaniem styczniowym i obojętnym wzrokiem przygląda się jego upadkowi. Złamany na duchu, przedwcześnie zniedołężniały, umier:l w roku 1878. Jeszcze w czasie podróży J. Kowalewskiego po Syberii, podczas których gromadził materiały etnograficzne o Tunguzach i Buriatach wyo. buchło w kraju 'powstanie listopadowe. W okresie tym stykał się on z nowymi transportami jeńców-powstańców, pędzonych na zesłanie. W jednej z takich grup był przyjaciel A. Mickiewicza, Adolf .J a n u s z·· k i e w ic z (1803-1857), zesłany do Wiatki, a ,potem do Tobolska skąd przeniesiony został do Iszymia. Przebywając na zesłaniu gromadził materiały etnograficzne. Od roku 1841 mieszkał w Omsku, gdzie pracował w kancelarii naczelnika Kirgizów sybirskich. Stąd też odbył trzy wyprawy na te-ren dzisiejszego Kazachstanu: pierwszą w r. 1843, drugą w r. 1845, trzecią najdbuższą w r. 1846 . .Jego "Listy ze stepu Kirgiskiego pisane do rodziny i przyjaciół w 1846 r." ukazały się w Bibliotece Warszawskiej, 1859 r., t. I-III, a dziennik wyprawy, uzupełniony lista- �WkŁad POLaków do badań nad Ludami 527 Syberi.i mi do rodziny i znajomych, wydany został dwukrotnie jako: "Żywot Adolfa Januszkiewicza i jego listy ze stepów Kirgiskich", (1861 i 1875). Ostatnio dziennik ten przetłumaczyła na język rosyjski F. Iwanowna Stiekłowa z uniwersytetu w Ałma-Acie (J. Odrowąż-Pieniążek, 1966). Zawarte w nim wiadomości posiadają znaczenie dokumentu historycznego gdyż dowiadujemy się z nich o przyjęciu Wielkiej Hordy Kaza{;hów pod pakf;l;uhm41Ćt/ nowanie rosyjskie. Wartość dziennikCl (f) wzbogacają mClte-riały etnograficzne odnoszące się do Kazachów, Tatarów i Kirgizó",,·. Chociaż relacje te dotyczą głów; r";)«l!e, a"'ł~ ,,;)g1ło nie ludów Azji Środkowej, należy jed""'-.,1: nak pamiętnć, że posiadają one duże zna,. L~l"«jl IS:!!. UJ:!:.!.lR33.1JiHI. czenie przy odtwarzaniu związków kulturowych sąsiadujących ze sobą grup etnicznych, u w tym z obszaru Syberii. TlMll. Ciekawe wiadomości o Syberii i za= mieszkujących ją ludach podaje również ,Józef Kobyłecki (1801-1867), oficer urtylerii, który za odmowę walki przeciw powstaJ'lcom w 1831 r. przoniesiony został do Moskwy, a potem do ToboIsk". Jego książkn: "Wiadomości o Syb(Tyi i podróże w niej odbyte w latach 1B:31, 1833, 1B34 przez J. K., t. I, II", wyd,1nJ \'.' Warsz<i\vie 1837 r. zawiera sporo : i/\" i l' •• hrqI\:V~""St£"Fi.;;:;Ł'n informacji z zakresu etnografii i jako pierwsza w literaturze polS'kiej próba monograficznego ujęcia na temat Syberii, Ryc. 6. J. K o b y ł e c k i, zasługuj c nu nieco szersze omówienie. Wiadomości o Syberii i podróże.. Warszawa 1837. Fa.,Wiadomości" J. Kobyłeekiego przyksymile strony tytułowej. noszą taki obraz .kultury ludów Syberii, jaki rvsuje ówczesna literatura przedmiotu. W wielu jednak wypadknch jego relucje zawierają nieco błędów, graniczących z etnograficzną fantazją. Ustel'ki te, które łatwo się zauważa nic przekreślają jednak trudów autora piszącego we wstępie, że przejeżdż".1ąc ,,(...) kilkakrotnie od 1831 roku, w przeciągu lat czterech z po wołaniCl służby, średnią i południową Syberyją, aż do samych granic państv,;a chiJ'lskiego, zbierałem w tych podróżach z troskliwością dla własnej pamięci to wszystko, co tylko od światłych mies~kaJ'lców znsiągnąć mogłem: o zwyczajach, religii, sposobie życia ludzi okolicy \V której się znajdowałem i najodleglejszych nawet stronach; takowe f �538 ANTO I KUCZYNSKI wiadomości starannie zebrane (...) w wolnych od obowiązków chwilach. sprawdzałem Z opisami rozmaitych Autorów" (Wiadomości o Syberyi .... 1837, przedmowa). W pierwszych partiach "Wiadomości o Syberii" formacje o Tatarach. Zakres tematyczny tych szeroki. Dotyczą G:ne szczegółów z zakresu zClmieszczone są inrelacji jest bardzo kultury materialnej, spolecznej i duchowej. Oto jak brzmi opis Clutora, dotyczący budownictwa mieszlwlncgo: "Domy bogatych tatarów są obszerne połączone niekiedy gankami, zwykle tak wzniesione nad poziom. iż po kilkunastu stopniach do nich wstępować trzeba, zawierają onc' ,.;:ilka komnat (...) obszerne pod\\'órze :>parkanione, zabudowane jest 'amusami i magazynami; biedi1i2jsi 5tawia,ią podobnie wzniesione zamieszkania, ale o jedne,; tylko niewielkiej izbie, do której pro\\·2.dzą Ryc. 7. Chata Tatarów syberyjskich (auz podwórza szerokie o:!kryte \\'schotor rysunku niezidentyfikowany). J. K o:!y, tworząc przed drzwiami galery~ b y ł e c k i, Wiadomości o Syberii i pobez poręczy; podłoga jednej połowy dróże ... Warszawa 1837. izby wzniesioną jest na pół arszyna, na niej rozpostarte są wypra\\'ne skóry, leżą bez porządku poroz.rzucane poduszki, odzienia i wojłoki, i to t\\'orz~' leżankę familii tatarskiej; tam starce i dzieci rozciągają się niedbale po cal\'ch dniach" (Wiadomości o Syberyi..., 1837, s. 70-71). Opisana tu chata Tatarów syberyjskich, a więc tobolskich, jenisiejskich, kuźwieekich, Kaczyńców i Sagajców to kleć G prastarej konstrukcji slegowej, występującej do niedawna na Polesiu, Białorusi, Wielkorusi, Finlandii, Skandynawii i Szwajcarii (K. Moszyński, 1927, s. 482). Jest to niewątpliwie typ prastary, występujący obok konstrukcji na sochę i ślemię. Ciężar dachu spoczywa tu na slegach tj. belkach wspartych o szczytowe ściany budynku wypełnione coraz to bardziej zwężającymi się belkami zrębu. Co się tyczy wiadomości a innych pisał J. Kobyłecki, że: ludach Syberii, to a Ostiakach ,,(... ) wzrost mają średni, twarz rumianą, włosy i oczy czarne: są po większej części bałwochwalcami; żony sobie kupują, (. .. ) zatrudnieniem Ostiaka jest r~'bołówstwo, z którego robią sobie zapasy na rok cały; latem rozkładają ,\\'e "czumy" nad brzegiem ulubionej rzeki, zarzucają siecie, wyciągają je i z pra\\'dziwą żarłocznością rzucają się na ułowioną rybę pożerając ją surową" (Wiadomości o Syberyi ..... , 1837, s. 160). �\V/. ...lttd Puletkóu: (lu bada?'l nad ludami Suber}i Dalej następują szczegóły dotyczące magazynowania ryb na zimę, pożywienia oraz opisy ubiorów, a także wiadomości z zakresu kultury duchowej. Sto5unkowo najdokłctdniej opisał J. Kobyłecki Tunguzów, podając szereg wiadomości o ich gospodarce, kulturze społecznej i duchowej w obrębie której -najwięcej miejsca poświęcił obrzędom szamańskim. Oto jak w relacji autora wygląda ubiór Tunguza: "Głównym ubiorem Tunguza, jest kurtka .,chuń·' podobna do dawnej Hiszpańskiej, 'zrobIona z wyprawnych skór jelenich, lub sukna, obszyta jest na wszystkich szwach i po brzegach, zamiast wyłogów szeroką paciorkową taśmą z wypustkami, z jedwabnej materyi, z pod tych obszywek wychodzi po brzegach sukni, [randzJa z grzywy koziej, biała lub czerwono malowana. Obuwie, buty "unty" są dwojakie, jedne krótsze z zapięciem, drugie zaś równie długie jak u Samojedów, okrywają gołenie i zawięzują się rzemieniami, robią je z jeleniej skóry. Spodnie odzienie "chorki" podobne jest do Ostiackiego i Samojedzkiego, ale bez futra i nakrywa się krótką jubką "siln.ie". Od szyi do jubki, wisi napierśnik, a na nim poprzyszywane różne kółeczka; mala żelazna fajka "sanRyc. 8. Tunguzka na renie (auga", krzesiwko "neka", tytuń "chara", siarka, tor rysunku niezidentyfikowan:I'). hupka, nóż i inne drobiazgi, wszystko razem J. Kobyłecki, Wiadomości ... WarIV skórzanym lub sukiC'nnym chińskim woreczszavra 1837. ku. Na głowie noszą czapeczkę "awon"; na plecach kołnierz ze strzałami, łuk w sajdaku. W ręku trzymają (...) oszczep myśliwski i gwintówkę. Buty, kurtka, napierśnik, pas, czapka i sajdak obszyte są roznokolorowemi paciorkami w deseń; kołczan zaś staraniem uprzejmej Tunguzki, najpyszniej bywa ozdobiony. Ubiór kobiety prócz uzbrojenia, zupełnie jest taki sam ,jak u mężczyzny, tylko że bogaciej bywa wyszyty kolorowemi pacioreezkami, także i czapka zgrabna, lekka, lejkowata, obszyta futerkiem i mająca u góry otwór, przez ktar . ,. przepuszczany jest pęk rozpuszczonych włosów" (Wiadomości o Syberyi ..., 1837, s. 191--192). W innych partiach "Wiadomości" wymienione są szczegóły o tatuowaniu twarzy, o obrządku pogrzebowym, tańcach i ceremoniach szamańskich. "Szaman pisze J. Kobyłecki - wymaga od przychodzącego po radę w chorobie, łub chcącego wiedzieć przyszłość swoją, aby w zapytaniach proszącego, była zupełna prawda, otwartość i szczerość, a nadewszystko ufność. (. .. ) Ubiór Szamana, zrobiony jest z jeleniej skóry, na nim pozawieszane są dzwonki, szpony orła, skóry z wężów, rzemienie. blaszane figurki i różnego rodzaju brzękadła. Na nogach nosi "unty" z nóg renifera. W czasie Szamaństwa, zwykle odbywa swe tarlce i szamotania siG koło ogniska, przez które skacze; wyciąga ręce, przekrzywia 12 - Lud. t. ;)1, cz. II, 196H �;-;30 ANTONI KUCZYŃSKI usta, przewraca oczy, w ciągłym ruchu utrzymuje wszystkie członki i ciało całe, pot strumieniem spływa po jego twarzy; głos ma przeraźliwy i przenikający; nakoniec pozbawiony czucia pada na ziemię; (. .. )mówią źe w tej chwili obcuje z duchami, potem przepowiada" (Wiadomości a Syberyi .... , 1837, s. 198-200). Wiadomości we. Oczywiście szamana, która te chociaż bardzo powierzchowne są jednak prawdzipominięto tu szereg szczegółów dotyczących działalności opierała się na wierze, że całe swoje nadprzyrodzone umiejętności czerpie on od wielu duchów opiekuńczych i pomocniczych. Co do stwierdzenia, że podczas ceremonii szaman "pozbawiony czucia pada na ziemię", to chodzi tu a ten moment misteriów szamańskich, kiedy ekstaza tańczącego dochodziła do punktu kulminacyjnego, i rzeczyv\7iście padał on na pewien czas półprzytomny lub nioprzytomny na ziemię. Moment ten traktowano jako najważniejszy punkt obrzędu, wierząc że jest to chwila wędrówki duszy szamana do krainy duchów pomocniczych i opiekuńczych (A. F. Anisimov, 1951, s. 187-215). Dalsze informacje J. Kobyłeckiego o ludach Syberii północno-wschodniej są bardzo skąpe. Pisząc a Jukagirach, Czukczach i Koriakach, ograniczył się on do !podania ich głównego zajęcia hodowla reniferów lub myślistwo wraz z 'Polowaniem na ssaki morskie (Koriacy i Czukcze) - oraz przybliżonego określenia rejonów w których oni zamieszkiwali. Bardziej d~kładnie opisał autor Kamczatkę i zamieszkującą ją ludność (Kamczadale). Podane przez niego wiadomości są powtórzone za S. P. Kraszennikowem i G. W. Stellerem, autorami dwu najwcześniejszych prać a tym półwyspie i jego mieszkm'lcach (S. P. Kraszennikaw, 1755, 'Pierwsze wyd., G. W. Steller, 1774, pierwsze wyd.). Pisząc a Kamczadalach podaje autor, że ich głównym zajęciem podczas lata jest: .,(. .. ) łowienie ryb, suszenie ich i przewożenie z brzegów morza do własnvch siedzib, oraz przysposabianie żywności dla psów używanych do jazdy: kobiety wyprawiają i czyszczą ryby, albo zbierają różne potrzebne zioła. W jesieni mqżczyzna bije ptastwo i zimą chodzi za sobolami i lisami, wiąże sieci, sporządza sanie i zwozi drzewo; żony zaś przędzą w domu. Skoro tylko nastąpi wiosna, a rzeki rozpuszczą i oczyszczą siG z lodu, zaraz Kamczadale do połowu morskich bobrów, wyder i innych zwierząt płyną w morze ... " (Wiadomości o Syberyi ..... , 18:31, s. 206-207). Pozostałe wiadomości na temat etnografii Kumczadali dotyczą kultury społecznej i duchowej. \'1 skrótowej formie przedstawił autor zwyczaje związane z zawieraniem związku małżeńskiego, które już wcześniej opisane zostały przez S. P. Kraszennikowa. Sumując uwagi na temat etnograficznych obserwacji J. Kobyłeckiego, podkreślić należy, że książka jego zasługuje bez wątpienia na uwagę. jako pierwsza w literaturze polskiej próba pewnej syntezy na temat �Wkła([ Polak()w do bada?'z naci ludami Syberii Syberii i jej mieszkańców. Nie ustrzegł się w niej autor szeregu błędów, które v."ystępują również w ówczesnej literaturze przedmiotu. Niceo informacji o Syberii zabajkalskiej zawierają wspomnienia Wincentego M i g u r s k i e g o (1815?-1863), zatytułowane "Pamiętniki z Syberii", Lwów 1863. Jako Ipowstaniec 1831 r. wyemigrował on początkowo do Francji, skąd przybył do kraju jako emisariusz. Uwięziony przez władze carskie zesłany został do Uralska (1835), następnie mieszkał w Nerczyńsku, a potem w Irkucku. Z Syberii powrócił w 1859 roku. J ego ,Pamiętniki" nie zasługują jednak na szersze omówienie, gdyż zawarty w nich materi,jł etnograficzny nie posiada tak oryginalnego charakteru jak relacje przytoczone powyżej. Równie ogólnikowe i fragmentaryczne są matcriClły etnograficzne zawarte w książce: .,\Vspomnienia z czasów pobytu w cytadeli warszawskiej i na Syberji", Lwów 1876. .Jej autor Konstanty Wa lick i (1805-1863) był członkiem nieudanej wyprawy pClrtyzanckiej z Galicji do Królestwa Polskiego, którą dowodził pułkownik Józef Zaliwski. Pojmany przez wojska rosyjskie zesłany został w 1833 r. na Sybir, początkowo do Omska, a potem do Irkucka. Do kraju powrócił w r. 1845. Brak miejsca nie Ryc. 9. Samojedzka odzież poz\vaL nCl szersze omawianie treści zimowa (autor rysunku nie"Wspomnień", tym bardziej, że jest ona zidentyfikowany). ,T. Kobymałowartościowa dla rozpatrywanych tu łecki, Wiadomości ..., Warszawa 1837. zagadniel'l. W skład ciekawszych postaci polskich zesłańców, którzy interesowali się etnografią Syberii wchodzi Ewa z Wendorffów F e l i ń s k a (1793-1859), pisarka zesłana na Sybir w 1839 1'. w związku ze sprawą Szymona Konarskiego. Osiedlona początkowo w Berezowie, a od 1841 r. w Saratowie, napisała obok paru po\vieści .,PClmiętniki z życia", Wilno 1856 oraz "Wspomnienia z podróży po Syberji ,pobytu w Berezowie i Saratowie spisane przez Ewę Fe1il1ską", t. I-II, WarszClwa .1852, zawierające nieco uważnych informacji a Ostiakach i Samojedach. Oto mały fragment z jej relacji mówiący o pożywieniu Ostiaków: ,,(. .. nie można sobie wyobrazić, jakiemi obrzydliwościami Ostjacy karmią sic pospolicie. Pomijam surową rybq, która jest pierwszym przysmakiem wszystkich kla.'; tamtejszych mieszkańców. Ostjacy jedzą surowe mięso i krew, kiszki, �532 ANTONI KUCZYŃSKI zdechliny, zgniłe mięso i śmierdzące ryby. Żadne mięso jakiegokolwiek ptaka nie jest przez nich wyłączone. Lisy, wrony, wiewiórki, sroki, wszystko u nich zarówno dobre" (Wspomnienia z podróży po Syberyi ..... , t. I, 1852, s. 124). Całość materiału etnograficznego zawartego we "Wspomnieniach" jest bardzo przemieszana. Opisy kultury materialnej łączą się z zagadnieniami z zakresu kultury duchowej i społecznej. Nie umniejsza to jednak wartości relacji, które w dużej mierze zgodne są z relacjami innych autorów. Pisząc o zawieraniu związku małżeńskiego podaje autorka, że Ostiacy ,,( ... ) zwykle kupują swoje żony; jednak ten obrzęd mniej jest formą handlową niż obrzędem grzeczności i wspaniałości. Żona im drożej zapłacona, tem jest zaszczytniej dla niej jak dla jej rodziców i narzeczonego. Rodzice bogaci choć biorą kałym czyli zapłatę za córkę, dają jej wszakże pewną wyprawq czy to w renach, czy też w futrach pewnej wartości, ubodzy zaś ograniczają się bardzo małym kałymem. Żona ubogiego Ostjaka nie kosztuje go czasem więcej nad wartość rena. (. .. ) Według religii szamańskiej, którą wyznawali dawniej i dziś jeszcze wyznaje znaczna część Ostjaków, wielożeństwo jest dozwolone;" (Wspomnienia z podróży po Syberyi .... , t. I, 1852, s. 175). Bliższa analiza tych wiadomości wskazuje, że znajdują one potwierdzenie w literaturze poświęconej 'przedstawieniu kultury Ostiaków (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Podobne informacje podała E. Felińska o Samojedach, którzy KOczowali wówczas ,,(. .. ) ponad brzegami oceanu Lodowatego, poczynając od gór Urałskich, aż do rzeki Leny. Ziemia którą oni zajmują jest nizka i bagnista z tej przyczyn~'. las nawet nie porasta, to jest, nie ma gatunków drzew wysokich, tylko łozy. Nie mają więc Samojedy obfitego opału jak Ostjacy, ani las nie służy im za ochronę od zimna. Cienkie patyki z łóz są ich jedynym opałem, namiociki ze skór renów rozbite na śniegu, schronieniem przeciw ostrym mrozom. Te namiociki mają kształt ostrosłupów, nazywają je czumy. Samojedy przenoszą je z miejsca na miejsce kilka lub kilkanaście razy do roku, według potrzeby wskazanej przez myślistwo lub rybołówstwo. (. .. ) Samojedy żyją jedynie z rybołówstwa i polowania: utrzymują także większą ilość renów, któremi się karmią w czasach nieszczęśliwych łowów, lub gdy rybołówstwo niepomyślne" (Wspomnienia z podróży po Syberji .... , t. J, 1852, s. 177). Informacje E. Felińskiej o Samojedach odpowiadają w dużej mierze opisom innych autorów. Ten niezbyt szczegół<JIWY opis przenośnego szałasu wymaga dodatkowych uzupełnień. Otóż za powszechną formą mieszkania służył Samojedom przenoŚ'l1Y stożkowy szałas, składający się z żerdzi złączonych u góry, pokryty w lecie korą brzozową, w zimie skórami Teniferowymi lub łosiowymi. Wewnątrz znajdowało się ognisko. Ponad nim na wysokości około 1,5 m. przechodziły dwie poprzeczki na których zawieszano metalowe kotły do gotowania strawy (E. D. Prokofieva, 1956, s. 618). �Wkład POlaków do badań nad ludami Syberii 533 Na zakończenie należy także dodać, że zauważyła również E. Felińska różnice językowe pomiędzy Ostiakami, a Samojedami, którzy pomimo zbieżności kulturowych należą do dwu odrębnych grup językowych: samojedzkiej i ugryjskiej (Atłas Narodow Mira, 1964, s. 22-23, T. Milewski, część II, zesz. I, 1948, s. 200-205, E. D. Prokofieva, 1956, s. 610 i 571). Ciekawą postacią w dziejach polskich zesłań politycznych pierwszej połowy XIX stulecia jest Eugeniusz Ż m i j e w s ki (1816-1885), uczestnik ruchu konspiracyjnego organizowanego przez Szymona Konarskiego. Aresztowany przez władze carskie (1838) wywieziony zostaje na Sybir, do katorgi nerczyńskiej. Zwolniony z :katorgi, musiał osiedlić się na Syberii. Od tego momentu roz'począł ,poszukiwania złota w pustyni witymskiej kraju Zabajkalskiego między Wierchnoudyńskiem a Barguzinem. Potem wędrował w okolicach górnego Jeniseju, w górach Sajańskich i nad brzegami Leny i Ol~kny. Po powrocie do kraju w 1856 r., wydał "Sceny z życia koczowniczego", 3 tomy, Warszawa 1859-1862 oraz .,Daurja. Z moich wspomnień syberyjskich", Wiek (Warszawa) 1884, nr 291, 295; 1885, nr 7 i "Z moich wspomnień. Żegluga po Lenie i podróż po puszczach oleknińskich", Wiek (Warszawa) 1883, nr 178. ,Jego wspomnienia nie zawierają wiele materiału etnograficznego. Są to bardzo luźne urywki O Tunguzach i ich zajęciach myślistwo, łowienie ryb, hodowla reniferów. O Buriatach pisał E. Żmijewski, że są oni "szczepem ludu mongolskiego" i mówią jego językiem. Dzielą się na rody" (... ) pod zarządem naczelnika rodu stojącego; ten nietylko jest głową familij i, lecz zarazem wykonywa nad wszystkimi jej członkami pewien rodzaj władzy administracyjno-sądowniczej. Niektóre z tych rodów posiadają prawo pierwszeństwa nad innymi. (. .. ) Naczelnikiem całego pokolenia, czyli wszystkich rodów, jest tak zwany Tajsza, którego władza jest dziedziczną w jego domu. Rada stepowa złożona z Zajsangów, czyli ze starszych z każdego rodu i pod prezydencją Tajszy zostajqca jest pośredniczką między pokoleniem i rządem cesarstwa, wykonywa rozporządzenia tego ostatniego, rozstrzyga spory między członkami różnych rodów zachodzące i wydaje rozmaite urządzenia wewnętrznych stosunków całego pokoleni" dotyczące" ("Sceny z życia koczowniczego"). Pozostałe informacje z zakresu etnografii są bardzo ską:pe i nie zasługując na wnikliwszą analizę. Dodać tu tylko nnIeży, że są one zgodne z innymi wiadomościami zawartymi w literaturze przedmiotu. Innym Polakiem zesłanym za sprawę Sz. Konarskiego był Bronisław Z a l E S k i (1819-1880), przebywający od roku 1847 w orenburskich batalionach karnych. W czasie 'pobytu na zesłaniu zwiedził on zachodnią część Syberii, a w latach 1848-1855 brał udział w trzech wyprawach: w gór:-! Uralu, do Turkiestanu i Chin. Jego książka "La vie des steppes Kirghises, descri!ptions, recites et contes", Paris 1865 nie dotyczy jednak Syberii, więc dajemy o niej tylko wzmiankę. �ANTONI KUCZYŃSKI W r. 1840 zesłany zostaje na dwa lata katorgi Rafał B ł o 11 s ki (1817 ?). Wywieziony początkowo do Tary, potem do Ekateryneńskich Zawodow, zamieszkał pod koniec zesłania we wsi Uj kolo Tary. gdzie zetknął się z Ostiakami. Jego wspomnienia "Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego przez niego samego w Rzymie opisany \\. 1865 r.", Kraków 1867, zawierają nieco szczegółów z zakresu etnografii Ostiaków. Wiadomoś'ci te chociaż fragmentaryczne nie stoją jednak w sprzeczności z relacjami innych autorów (G. Novickij, 1884, M. A. Kastren, 1858). W związku z tym warto przytoczyć obszerniejszy wyciąg z tych wspomnień: Ostiacy pisze R. Błoński ,,(. .. ) są ludem na pół dzikim, życie prowadzą koczujące. (. .. ) "-lajd 3woich duchowników czyli Szamanów, którzy przychodzącym o porade;, gdzieby ,ie dało napotkać kosztowną na polowaniu zdobycz, wróżą. Odbywa sie; to tak: Szaman upaja siC; dymem z ziół, poczym gdy go wiążą, rzuca się konwulsyjnie na ziemi i po niejakim czasie uspokaja się, i jak przez sen mówi o odległości miej.oca i stronie, gdzie siC; zwierzę znajduje. O obrzędach religijnych nic dokladncg0 od nich dowiedzieć się nie można: t.o tylko jcst wiadomym, że jeżeli kto 7. nich umrze zawijają go w rogóżki, kładąc mu przy boku łyżkC; i miskę, i zawie . ;zaj'j na drzewie. Lud ten żywi się mięsem, z zabitych zwierząt bez wylączeni<1 rodzaju. Zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód kI'C\\' WYS~'5a, a potem zjada surowe mięso. Zwyczajnie zaś je gotowane bez żadn~'ch przypra\\' i soli. Odzież jego i obuwie skład3 się ze skór zwierzęcych, a nic\\'.\'prawn~'ch szerścią do wierzchu szytych żyłami tych samych zwierząt, lub z w:"c;trzności zrobionymi nakształt strun nitkami i igłą kościaną. Ostjak włosy ma na głowie po połowie rozgarnięte z warkoczem w tyle. Twarzy jest śniadej, plaskiej, Ni.[~d\· się nie umywa. Poluje po ogromnych śniegach na łyżwach, wyrobion\'ch z cienkich desek brzozowego drzewa, Są one długości dwa i pół łokcia. ~)odbite ,.c spodu skórą z łosiowych lub jełenich nóg szerścią ułożonych do przodu - szerokości zaś na ćwierć łokcia - końce ich z przodu zachylone - na środku j\'Ź\V\" są urządzenia do stawiania nóg" (Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego .. 1867, s. 29-30). W innych partiach 'pamiętnika znajdują się krótkie wiCldomosci o sposobach polowania na niedźwiedzie, lisy, wilki i różnego rodz8ju ptactwo, Relacje te chociaż skąlpe świadczą jednak o etnograficznych zainteresowaniach autora, który w krótkim czkicu ,podał zwięzłą charakterystykt; paru zagadnień z 'zakresu kultury Ostiaków. Dla dopełnienia obrazu polskich relacji o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o autorze zesłańczych wspomnień Rufinie P i o t l' o W s k i m (1806-1872), który po upadku powstania listopadowego wyjechał do Francji. Wróciwszy do kraju j£lko emisarjusz Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, uwięziony zostaje przez władze carskie i zesłany na Sybir (1843), skąd udało mu si,~ zbiec, Początkowo mieszka w Paryżu, następnie przenosi się do krćiju. Swe przygody z zesłania opisał w "Pamiętnikach z pobytu na Syberjl". Po- �W/da<l Poln/"'>u.; <lo b(u!llń lIa<1 ludami Syberi.i znal1 18GO-1861, które zawierają bardzo mało materiału etnograficznego. Wiedza etnograficzna R. Piotrowskiego ogranicza się w .,Pamiętnikach" do podania paru małowartościowych szczegółów o Kirgizach, Czerkiesach i Kozakach. ,Jeszcze bardziej ogólne wiadomości podaje on o Ostiakach, Tunguzach, Jakutach, Czukczach i Kamczadalach. Stąd też ..Pamiętnik" jego bardziej zainteresuje historyka polskich zesłal1 politycznych aniżeli etnografcI. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach polskie relacje o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia. Wiadomości te przeważnie skąpe zasługują jednak na uwagę jako jedne z wcześniejszych w dziejach naszej etnografii. Nie dziwmy się jednak autorom tych relacji, którzy przebywając wśród ludów Syberii tak mało napisali o ich kulturze. Wyjąwszy .T. Kowalewskiego wszyscy z nich nie posiadali tak gruntownych studiów jak on. Ich zainh,resowania badawcz1:' kształtowały się na obczyźnie, a że nie obce im były ideały romantyzmu. stąd w większości cytowanych pamiętników zawarty jest chociaż maly pierwiastek syberyjskiej egzotyki. Zesłanie i ciągła tułaczka nie sprzyjały gromadzeniu materiału z zakresu etnografii więc tylko to co pamięć przywiozła do kraju znalazło swój wyraz w wydanych po latach wspomnieniach. POLSCY BADACZE LUDÓW SYBERII W DRUGIEJ POŁOWIE I ICH KULTURY XIX WIEKU Druga połowa XIX stulecia, a właściwie okres po powstaniu styczniowym dostarcza Syberii wielu polskich badaczy po niewoli. Ważnym momentem w historii tych badal1 było założenie w r. 1846 Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu oraz powołanie w r. 1B51 Syberyjskiego Oddziału tego T0warzystwa w Irkucku, z inicjatywy którego \vielu polskich zesłańców prowadziło prace naukowe. Od tego rr.omentu obok ruchliwych kupców, śmiałych awanturników, politycznych względnie wojennych wygnal1ców zaczęły pojawiać się na Syberii coraz częstsze wyprawy naukowe. Druga połowa wieku XIX ożywia na Syberii życic kulturalne i badania naukowe. W odróżnieniu od okresu wcześniejszego, kiedy vv'szystkie poczynania badawcze (ekspedycje naukowe) przychodziły z zewnątrz, teraz zaczęła się ujawniać działalność kulturalna sił miejscowych. Na podstawie bogatych i różnorodnych materiałów, gromadzonych w miarę upływu lat, zaczęła powstawać bogata syberyjska literatura historyczno-geograficzna. Powoli odsłaniały się tajemnice nieznanych obszarów i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. Poważny udział w poznawaniu tych tajemnic posiada nauka polska. �,1,3G ANTONI KUCZYŃSKI Przegląd polskich badań nad ludami Syberii i ich kulturą rozpoczniemy w tym okresie od luźnych relacji Agatona G i 11 c l' a (1831-1887), ceni<mego publicysty i historyka, zesłanego nad Bajkał do karnych batalionów w r. 1853. Przebywając na zesłaniu poczynił A. Giller szereg interesującwch spostrzeżeń o życiu i kulturze ludów z którymi się zetknąl. O sprawach tych pisał w listach do brata Stefana Gillera, który zebrawszy je podał do Biblioteki Warszawskiej ja:Jw "Listy z Syberyi Agatonil Gillera", tamże, Warszawa 1856, t. 2, s. 186-192 oraz t. 4, s. 623-638. Materiał etnograficzny zawarty w "LisZABA.TKAL8KIEJKIłAINY tach" nie jest bogaty i dotyczy Buriatów, Czeremisów oraz Czuwaszów. W SYBERYJ O wiele wartościowsze informacje z tego zakresu odnajdujemy w książce A. Gillera - "Opisaniezabajkalskiej krainy", Lipsk 1867. Praca ta stanowi również interesujący zbiór wiadomości odnoszących się do zagadnien poli tYCl'Jl1o-społecznych zachodzących na obszarach Zabaj'kala w drugiej połowie J{IJ{ stulecia. A. Giller przebywając na zesłaniu gromadził 'stare pieśni, podania poetyckie, interesował się zwyczajami i obrzędami religijnymi Buriatów i ludów tunguskich. Interesujące są jego U I'1i li: ,.,\ lJ spostrzeżenia na temat szamanizmu. Zarejestrował on nieco szczegółów z zakresu praktyk magicznych towarzyRyc. 10. A. G i 11 e r, Opisanie zabajkalskiej krainy... Lipsk 1867. szących szamanowi podczas wprowaFaksymile strony tytułowej. dzania się w stan ekstatycznego podniecenia, mającego na celu nawiązanie łączności ze światem duchów. Oprócz tego zgromadził skromny materiał językowy, który wydał po latach W. Ziemacki jako - "Słowniczek oroczyńsko-polski A. Gillera", Lingua Posnaniensis, 1953, t. IV, ;:~-< s. 337-338. Kończąc te skromne uwagi na temat etnograficznych materialóvi A. Gillera, podkreśłić należy, że ja'1~kolwie'knie był on badaczem w pełnym znaczeniu tego słowa, to zgromadzony przez niego katalog L,l!dów kulturowych zasługuje na nieco szersze omówienie na co nie pozwnlają ramy tego artykułu. �Wkład Polaków do badań naci Luciami Syberii 537 ,lednym z powsz~hnie znanych Polaków, który zesłany został na Sy.bcrię za udział w powstaniu styczniowym był Aleksander C z e k an o \V s k i (1830-1876). O życiu i pracy tego zesłańca napisano wiele artykułów, ule w każdym z nich pominięto jego zainteresowania etnografią Syberii. Jedyny wyjątek w tym względzie stanowi praca zbiorowa wyduna w Związku Radzieckim. Jej tytuł brzmi: "A. L. Cekanowskij, Sbornik nieopublikowannych materiałow", "A. L. Cekanovskogo stati o jego naucnoj rabotie". Irkuck 1962. Znajdujący się w niej rozdział: "Etnografii~eskije nabljudienija i lingvistićeskijc zapisy A. L. C~kanovskogo", s. 47-54 sumuje jego dorobek w tej dziedzinie. Podróżując po Syberii spostrzegł A. Czekanowski, że Ewenkowie z okolic rzeki Olenick koczujący głównie po terytorium zamieszkiwanym przez Jakutów pozostawali pod wzmożonym wpływem ich kultury. Zebrał on także bogaty materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi do opracowania małego słownika: "ALexander CZ$anowski's Tungusisches Worterverzeichniss. Herausgeg. von A. Schiefner". Bull. Ac. Sc., t. XXIV, 1878, s. 89-146. O wiele cenniejsze mateAleksander Czekanowski (1830-1879) riały zgromadził A. Czekanowski z dziedziny geologii Syberii, ale spmwy te nie należą już do tematu niniejszego opracowania. Dzięki staraniom Towarzystwa Geograficznego przeniesiono go do Petersburga, gdzie miał opracowywać te materiały. Lata ciężkiej pracy zesłańczej doprowadziły twórczy umysł badacza do depresji. PopcInił samobójstwo przez otrucie, w momencie gdy otworzyły się przed nim możliwości systematycznej pracy naukowej, możliwości rozwinięte przez rząd, który przed laty zesłał go do katorgi w okolice Bratskiego Ostroga nad Paduńskimi kataraktami rzeki Angary. Podobne zasługi w poznaniu geologii i paleontologii Syberii przypisać nalu;-- Janowi C z e r s k i e m u (1845-1892), zesłanemu po upadku powstania styczniowego. Wcielony początkowo do oddziału wojskowego, bez pr<lwa awansu miał wędrować J. Czerski do karnych batalionów na ..kr&j świata" do Błagowieszczeń.ska nad Amurem. Na szczęście \V Omsku wówczas maleÓ'kim syberyjskim miasteczku - skończył się �ANTONI KUCZY:\,SKI okres jego wędrówki. Pozostał tu jako żołnierz batalionu Iortc:c'Zl1ego, a po przeniesieniu ,się do Irkucka (1871) poświęcił się badanion, geologiczno-geograficznym. Od roku 1883 pracował w Petersburgu ogłaszając wiele prac z zakresu geologii Syberii. Zmurł ,podczas wypraw~' do północnej Syberii w roku 1892 i został ,pochowany 30 km od miejsca śmierci, w uroczysku Omołon na wysokim brzegu Kałymy. Literatura polsku nie posiada do tć;'j pory wyczerpującego opracowania na tl:rnat życia i pracy naukowej .T. Czerskiego. POW8.Żniejsze artykuły z tego zakresu istnieją \\. języku rosyjskim, a ostatnio ukazdla sie nawet obszerna monograIia pod red. S. '.1./. Obrucieva - ,,1. D. Cerskij nieopublikovannyje sta ti, pisma i dnievniki. Stil ti (J 1. D. Cerskom i A. Cerskom", Irkuck 1956. Książ .. ka ta zawiera także pewną czc;ść nie wydcwych dotychczas materiałów polskiego badacza. W ich skład wchodzą równiez ..Etnograficeskie zamietki", s. 242-259 pochodzące z okresu jego jakuckiej ekspedycji Notatki te dotyczą szamanizmu u .Jakutóv:. lecznictwa, pieśni i opo\viadań. :'vbteriaJ~' językowe zgromadzone przez .T. CZt'rskiego podczas tej wyprawy opracownnc został," oddzielnie przez G. V. Tropina, juko "Lingvisticeskie nabljudienija 1. D. Cu,;kogo". Sbornik trudov po filologii, vyp. III. tilnn .. Ryc. 11. Faksymile z zapisami słownikowymi języka Ude1 958, s. 207-222. Ewenów. A. C z e k a n o wGłośną sławę w dziejach polskie!' badań s k i, Dziennik podróży (rkp). Syberii pozyskał Benedykt Dyb ow sk l (Zbiory Archiwum Akademii (1833-1930). Urodzony w rodziniesrednioNauk ZSRR). zamożnej szlachty kształcił się początkowCl w mińskim gimnazjum a potem na Uniwersytecie w Dorpucic. Wrocławiu i Berlinie_ W roku 1862 zostaje profesorem zoologii w Wars73-,vskiej Szkole Głównej. Ścisła współpraca z Rządem Narodowym w okresie po·· wstania styczniowego zaprowadziła go na syberyjskie wygnanie gdzie przebywał w latach 1865-1877. W okresie tym przeprowadza B. Dybowski badania nad florą i fauną Bajkału, których wyniki przynoszą mu sławę naukową. Odbywa szereg wycieczek po Kraju Zubajkalskim, ;) najgłośniejszą z nich jest zwiedzenie Kraju Amurskiego i Ussyryjskiego. Po uwoJinieniu, przybywa B. Dybowski do kraju, ale nie bawi tli długo (od sierpnia 1887 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to usilne poszuki- �Wkład Polaków do badali nad lv"elami Syber:i wania za pracą gwarantującą mu możliwości rozwoju badań naukowych, pracą której jako darwinista nie mógł znaleźć. Zrozumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca. Postanawia za wszelką cenę zrealizować swe poprzednie zamiary wyjazdu na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rasyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, gdzie przebywa przez cztery lata (1879-1883). W roku 1884 jest już B. Dybowski we Lwowie, gdzie otrzymuje katedrę zoologii po zmnrłym profesorze Szymonie Syryjskim. Do kraju nic wracał nasz podróżnik z pustymi rę!wmi. Wiózł ze sobą bogatą kolckc.i(~ przyrodniczą i cenne zbiory etnograficzne 1:1. Omówioniu życia i pracy naukowej B. Dybowskiego poświęconych jest wiele artykułów patrz S. Zieliński, 1932, s. 93-99 oraz K. Kowalska, A. Mikłaszewska Mroczkowska, 1960 ale w każdym z nich pominięto jego zasługi w zakresie etnografii. Przebywając na Kamczatce nie poprzestawał B. Dybowski na przypisanych mu obowiązJan Czerski (1845-1892) kach. Z własnej inicjntywy czynił o wiele więcej. Oddany pracy lekarskiej rozwinął w całej pełni działalność humanitarną. Troszczył się o zabezpieczenie bytu ludności, dziesiątkowanej przez choroby weneryczne zawleczone tam wraz z "cywili]: K . .J u r k i e w i c z, "Wystawa etnograficzno-przyrodnicza D-ra Dybov,skiego", ]<josy, 1884, t. ;J8, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207-208, rys.!. F. S u l i m i r s k i, "Wystawa zbiorów prof. B. Dybowskiego", Kurier warsz., 1884, nr. 456, s. 1-2, tenże "Dr. Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów", Wl{drowiec, 1884, rocz. 22, s. 79-80, 86-87. "Katalog wystawy etnograficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w Warszawie", Warszawa 1883, Toż: Lwów 1885 oraz patrz przypis nr 1. Katalog wystawy jest pracą anonimową, bez miejsca i roku wydania. Dane pochodzą z opracowania: K. K o wal s k a, A. NI i kła s z e ws k a - M l' o C z k o w s k a, "Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne", Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. �CJ40 ANTONI KUCZYNSKI zacją"; domagał się .poszanowania kultury tubylców, ich języka i obyczajów, :protestował przeciwko rabunkowej gospodarce myśliwskiej. Trzeba też podkreślić, że we wszystkich swych wspomnieniach idealizuje nieco B. Dybowski ludność Kamczatki, przedstawiając czasy, gdy była ona ,,.cywilizacją ludzką nie popsuta". Ten kult dla "dziJldch" przypomina w pewnym stopniu idee J. J. Rousseau (1712-1778), piszącego na temat pierwotnej niewinności, swobody, dobroci i szczęśliwości człowieka nie zepsutego jeszcze przez cywilizację. Okres kamczacki w życiu B. Dybawrskiego to nie tyIko praca lekarska i walka o prawa ginącego narodu, ale także ciągłe badania naukowe. Przebywając na półwyspie gromadził materiał antropologiczny, zoologiczny, etnografic~ny i językowy. Około 10 tys. zebranych przez niego wyrazów kamczada,lskich i koriaekich opracował na jego prośbę 1. Radliński wydając: Benedykt Dybowski (1833-1930) "Słownik narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", PAU. Wydz. Filologiczny Roz. Seria II, Kraków 1892-189514. Autor ten wykorzystał także materiały etnograficzne B. Dybowskiego w swej pracy "Przeszłość w teraźniejszości", Warszawa 1901 oraz w artykule "Stosunki etnografic~ne na krańcach wschodniej Azji", "Wszechświat" 1895, nr 65, 89, 99, 115; nr 44-45, 47-48, 50; 1897, nr 22-23. Sporo wiadomości etnograficznych zawierają także listy B. Dybowskiego pisane z Kamczatki do W. Taczanowskiego, opublikowane w czasopiśmie "Wszechświat", 1883, t. 2, s. 417-422 oraz inne prace i artykuły 15. 14 I. R a d l i ń s k i, "Słowniki narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", Polska Akademia Umiejętności. Wydz. Filologiczny. Rozprawy, Ser. II, vol. 1-3, Kraków 1892: toż samo ukazało się jako oddzielne odbitki, Kraków 1892-1894; vol. 7, Kraków 1895: toż samo jako oddzielna odbitka, Kraków 1895. IS Z ważniejszych opracowań B. Dybowskiego zawierających materiały etnograficzne wymienić należy: "O Syberyi i Kamczatce", Warszawa-Kraków 1912, "Wyspy Komandorskie. Odczyt miany na posiedzeniu Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu w marcu 1884", Kosmos 1885, rocz. 10, s. 1-30, 48-68, 113127, 168--180, 224--229, 436-458, tabl. ID, mapa 1. Oddzielna odbitka s. 106, Toż w streszczeniu w języku rosyjskim: "Soobscenie o Komandorskich ostrovach", łzv. Rus. Geogr. Obsc., 1884, t. 20, s. 196-201, "Z Syberyi i Kamczatki", Tydzie11 1900, �\VJ{/ad rio Pola/.u)H) badań nad luclan1i SybArii Materiały etnograficzne zgromadz·one przez B. Dybowskiego podczas wyprawy kamczackiej są niezwykle cenne. Na czoło wysuwają się tu zabytki kultury materialnej - odzież, modele letnich i zimowych mieszkań kamczadalskich, modele sań i łodzi, plecione kosze, sprzęt łowiecki, drobne rzeźby koriackie wykonane z kości morsa - opracowane częściowo przez A. Kuczyńskiego 16. Przebywając na Kamczatce prowadził B. Dybowski szczególowy dziennik. Niestety zaginął on podczas wojny i trudno dzisiaj odtworzyć z niezlicznych notatek historię tej wyprawy. W wydanym pod koniec życia pamiętniJku pisał on: "gdyby mi starczyło zdrowia, pragnąłbym jeszcze oglosić pamiętniki moje o Kamczatce i Kamczadalach, czyli o kraju i narodzie najciekawszym i ;naj'sympatyczniejszym w Azji", ("Pamiętniki Dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878", Lwów 1930, wstęp). Jednym z mniej znanych polskich badaczy Syberii był MikoRyc. 12. Tablica na grobie J. Czerskiego (uroczysko Jąża nad Kołymą) z napisem: łaj Witkowski (1843-1892), "Znakomitemu badaczowi Syberii i Koorganista z wykształcenia, urołymy, Indigirki i Jany, geologowi i geodzony w Moszarzu (czy Moszagrafowi Iwanowi Diemientowiczowi Czernie?) na BiałorU'si. Zesłany za skiemu - 1845-1892 - od wdzi<;cznych udział w powstaniu styczniowym potomnych". przebywał początkowo w OłOlllce, maleńskiej osadzie w kręgu bałagańskim, gdzie pracował przy wyrębie lasu. Przeniesiony do Irkucka w 1873 r. zetknął się 'tam z J. Czerskim, z którym odbył szereg wycieczek o charakterze geologicznym. Penetrując brzegi i wysepki Angary zwrócił M. Witkowski uwagę na małe pagórki, które po rozkopaniuo:kazały się 'kurhanami z epoki neolitu. Przerocz. 9, s. 7-8, 103-104, 10-16, 110-111, 31-32, 127-128, 39-40, 134, 181-192, 199-200, 207-208, ilustracje. cowaniu: K. Kowalska, JG Zbiory dotyczące 46-48, 143-144, 55-56, 63-64, 151-152, 160, 71-72, 168, 87-88, 175-156, 95, 183, Dokładniejszy wykaz znajduje siG w opraA. Mikłaszewska-Mroczkowska, op.-cit. Kamczatki opracował A. Kuczyński, patrz przypi$ nr 2 i 13. �ANTONI Ryc. 13. Szpital - leprozorium KUCZYNSKI założony przez B. Dybowskiego na Kamczatce. prowadzając eksplorację tych stanowisk ogłosił szeregg artykułów "Sledy kamennogo vieka w dolinie r. Angary", IVSORGO, t. 20, nr 1 _. 2, 1889, "Kratkij otcet o raskopkie mogił kamiennogo pierioda wIr·· kutskoj gub. na levom bieriegu r. Angary", IVSORGO, t. 11, nr 3 - 4, 1880 i inne 17, które spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Trudno jest dzisiaj ocenić w należyty sposób zasługi badawcze M. Witkowskiego. W literaturze polskiej brak jest na ten temat materiałów, a skromny artykuł B. Dybowskiego -- "Wspomnienie biograficzne o archeologu i powstańcu polskim Mikołaju Witkowskim", Swiatowit, t. XII. za rok 1924/1928, s. 1 - 4, bardzo ogólnie omawia to zagadnienie. Ostatnio jednak archeolog irkucki P. P. Horoszych przygotowuje monografię o tym polsldm archeologu - samouku, i dopiero po jej ukazaniu się będziemy mogli powiedzieć w jakim stopniu interesow<lły M. Witkowskiego zagadnienia etnograficzne. W odniesieniu do dziejów polskich badań Syb::.:rii w drugiej połowie XIX stulecia ważne są materiały etnograficzne zebrane przez innego uczestnika powstania .styczniowego Albina K o h n <l (1820-1880). A. Kohn pojmany z bronią w ręku pod Ruszkowem w woj. poznańskim, podzielił los innych powstańców i razem z nimi odbył długą drogę do katorgi. Jego "Listy z Syberji" opublikowane w czasopiśmie Sobótka, 1871 zawierają nieco informacji z zakresu etnografii Syb::rii. O wiele 17~. 'IT Irkutskoj L V i t k o v s kij, "Otcet o raskopach mogił kamiennego vieka gub. na levom bieriegu 1'. Angary". Ivz. IVSORGO, 188, t. 11. nr 3-4. �Wkład Po[aków do badań nad [udami Syberii G43 cicku',':5za pod tym względem jest książka A. Kohna opracowana wspólnie z R. Andree'm "Sibirien (und das Amurgebit). Geschichte und Reiser:. Landschaften und Volker zwischen Ural und Beringstrasse", Lipsk HJ76. Praca ta zawiera szereg uważnych informacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej, dotyczących głównie Jukagirów Czukczów, Koriaków, Kamczadali i Giliaków. Oczywiście nie jest Ryc. l·L :\Iodel koriackich sań renifel·o\\"\·cl:. Kolekcja B. Dybowskiego [I!uzeu:" Etnograficzne, Kraków, ni" irl\Y 10159. Fot. i\. I<'uczyński. Ryc. 15. Model sań kamczadalskich do Laprzęgu psów. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 18 982. Fot. A. Kuczyński. ona wolna od pewnych usterek, wynikających ze zbyt wielkich uogólnieJ1. Pobyt na zesłaniu pozwolił A. Kohnowi poznać dokładnie stosunki etniczne na obszarze Syberii co przy pogłębieniu zdobytych wiadomości istniejącą wówczas literaturą pozwoliło mu na trafną ocenę zaobserwowanych zjawisk. Warto więc zaznaczyć, że na'kreślony w książce obraz kultury wymienionych grup etnicznych zgodny jest z innymi opracowaniami z tego zakresu, a wspomniane powyżej usterki nie ujmują jej \\ar'losc:. Z wużniejszych zagadnień poruszonych w tej książce wymienj~· l': cbsz::r etnograficzny, myślistwo i rybołóstwo, hodowlę reniferów. trunsport i komunikację, budownictwo, zawieranie małżeństwa i szamanizm. Dopełniając obrazu polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii wspomnieć również należy o licznych materiałach zawartych w pamiętnikach zesłańców po powstaniu styczniowym. Jeśli w dwu poprzednich rozdziałach poświęcono stosunkowo dużo miejsca charakterystyce podobnych wiadomości, to uczyniono tak dlatego, że większość z wymienionych pamiętników uległa już prawie zupełnemu zapomnieniu. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że przedstawione powyżej relacje zasługiwały bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w naszej literaturze. Tymczasem etnograficzne relacje zawarte we wspomnieniach powstcUl.CÓWz 1863-64 r. nie są już tak ważne dla rekonstrukcji katalo- �ANTONI KUCZYNSKI gu wytworów kulturowych poszczególnych grup etnicznych z obszaru Syberii, gdyż ich ogólnikowy charakter oraz czas opublikowania przesunął je na plan dalszy w istniejącej literaturze przedmiotu. Stąd też uwagi te jak również wąskie ramy artykułu wydają się być dostatecznym uzasadnieniem tłumaczącym dalszy układ opracowania, w którym zrezygnowano z przytaczania obszerniejszych wyciągów z tych źródeł. Przegląd tych materiałów rozpoczniemy od Juliana B i e s i e k i e rsk iego (1838-1910), powstańca z 1863 r. zesłanego do kraju Ostiaków. Jego "Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Narymie", ukazały się w "Kalendarzu Myśliwskim" za rok 1904. Ryc. 16. Kamczadalskie naczynie Nakreślony w nich obraz polowań jest z kory brzozowej, służące do przebardzo interesujący. Dużo uwagi pochowywania owoców. Kolekcja B. święca w nich autor broni łowieckiej. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzpodając między innymi, że przez długi ne, Kraków, nr inw. 18982. Fot. A. Kuczyński. okres posługiwali się Ostiacy łukiem. który wy,party został przez strzelbę. Znane też im były sidła i samostrzały, a także kopie, którymi dobijali zranione zwierzę. Te spostrzeżenia o myślistwie Ostiaków nie stoją w sprzeczności z relacjami innych autorów, którzy pisali o kulturze tego ludu (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Interesujące, chociaż skąpe wiadomości z dziedziny etnografii Syberii zebrał Ferdynand Władysław C z a p l i c k i (1828-1886), uczestnik powstania 1863 r. Przebywając na zesłaniu interesował się on kulturą Ostiaków, Buriatów i Tunguzów, a swe spostrzeżenia zawarł w dwu książkach: "Na Irtyszu", Kraków 1869 i "Obraz Syberyi przez F. M. Władysława Czaplickiego", Kraków 1871. Jego relacje są bardzo fragmentaryczne, a najciekawsze z nich to informacje o transporcie i k{)munikacji, budownictwie i rybołówstwie. W sumie jednak nie przedstawiają one większego znaczenia dla studiów etnograficznych nad obszarem Syberii. Równie fragmentaryczne zawarte są we wspomnieniach (1814-1892), zatytułowanych: wiadomości na temat etnografii Tunguzów Michała Jana Ignacego G r u s z e c k i e g {) "Z podróży po wschodniej Syberyi", Ty- �WkŁad })OL(ll\()W cia badań 'lulc1 lllcl(ln~i Syberii godnik Mód i Powieści, 1873, nr 17-32. Autor relacji zesłany został na Sybir za udział w powstaniu styczniowym, a osiedlony początkowe w miejscowości DwIe nad Angarą podróżował potem po północno-wschodniej Azji interesując się zoologią, botaniką i etnografią Tunguzów. Jeśli idzie o treść informacji z zakresu etnografii, to składają się na nią okruchy z wielu dziedzin: - budownictwa, łowiectwa, ubioru, transportu i komunikacji. Nieporównanie więcej aniżeli wymienieni wyżej wszyscy trzej autorzy zasłużył się dla poznania interesujących nas zagadnień, zesłuniec Ryc. 17. Model aleuckiej łodzi obciągniętej skórą. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 19014. Fot. A. Kuczyński. polityczny Jan Stanisław Jodłowski, autor ksiąŻ1ki: "Wspomnienia z Dalekiej Północy przez J. J.", K'rosno 1909 oraz opracowania "Myślistwo w Syberyi. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej. Przez J. J.", Lwów 1886, odb. z czasopisma "Łowiec". J. Jodłowski przedstawia w relacji swojej interesujący obraz z dziedziny życia codziennego Tunguzów i Ostiaków. Sam autor nie podróżował wiele po Syberii, ale przebywając stale wśród wspomnianych ludów poczynił szereg ciekawych spostrzeżeń z zakresu myślistwa, rybołówstwa, budownictwa, pożywienia, transportu i komunikacji. Jeśli już mowa o myślistwie to stwierdzić należy, że materiał z tej dziedziny jest naj liczniej reprezentowany we wspomnieniach. Na baczną uwagę zasługują też informacje na temat komunikacji pieszej, w których podaje autor dokładny wygląd nart używanych przez Ostiaków i Tunguzów. Tak więc wartość tych opisów zasługuje bez wątpienia na uwagę etnografów. Interesujące wiadomości z zakresu kultury Buriatów zawarte są we wspomnieniach Ludwika Ż y c h l i ń s k i e g o (? - 1891), zesłanego na obszary zabajkalskie za udział w powstaniu styczniowym. Jego wspomnienia zatytułowane: "Wrażenia i przygody zesłanego na Sybir Wielkopolanina. Buriaci lud mongolskiego pochodzenia", Poznań 1883, zawierają ciekawy opis zwyczajów i obyczajów ludu, wśród którego wy13 - Lud. t. 'iI, cz. If, 1968 �SLG ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. ] 8. Szle do zaprzęgania psów na Kamczatce. Kolekcja Etnograficzne, Kraków, nr inw, 13992. Hys. B. Dybovv'skiel(o, Muzeum A. Kucz)'óski p<1dło mu żyć. Dzięki lekturze tych wspomnień' wiadomości o kulturz(~ Buriatów znacznie się powiększyły w literaturze polskiej. Dodać prz\' tym należy, że są one cennym dopełnieniem do pracy ks. Mikołaj,) Kał u s z Y ń s k i e g o, zesłańca po powstaniu styczniowym, który przez długi okres przebywał w gubernii krasnojarskiej wśród Buri;ltÓ·vV . .Jego pamiętniki ,,2 Syberji. Burjaci stepu tunkińskiego. Wieś Tunku i pobyt w niej kapłanów polskich", drukowane były w czasopiśmie "Warta", PoznaJ1 1878, nr 197 203. Jako duchowny zwracał M. Kałuszyński lJWagę na kulturę duchową Buriatów, stąd wspomnienia te zawierają naj liczniejszy materiał z tego zakresu. Brak miejsca nic pozwala na zajęcie się szczegółami, relacje obu autorów należą do lwtegorii wnikliwszych źródeł z zakresu etnografii Buriatów. Przy tej sposobności należy również wspomnieć o innych zesłał1ci1ch, którym choć krótkie, ale nieraz bardzo interesujące informacje o ludach Syberii zawdzięczamy. Do nich należą: Jan S i w i ń s k i 18, ks. Jan C h Y 1 i c z k o w s ki 19 i inni mniej znani 20. W tym .samym mniej więcej czasie podróżował po Syberii literat Ludwik Ni e m o j e w sk i (1832-1902). Jego 'peregrynacje obejmowały obszar Syberii środkowej, stąd też w opracowaniu "Obrazki Syberyi '" Autor pamiqtnika: "Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane przez Jana SiwiI'lskiego zesłanego w roku 1863 na ośm lat do robót katorżniczych w kopalniach Nerczyóskich Kraju Zabajkalskiego w Syberyi", Kraków 1905. ", J. C h y l i c z ko w s k i, "Syberja 'pod względem etnograficznym. adminirolniczym i przemysłowo-handlowym", Włocławek 1898. 2U Do nich należą: S. K l' U P s k i, (pseud. Purk X.l, "Lużne karty pamiętnika zbiega z Sybiru", Lipsk 1874; H. S a m b o l' S k i, "Wspomnienia z powstania 1863 r. i pobytu na Syberyj i", Warszawa 1917; K. S z w e r n i c ki, "Wyjątki z dziennika podróż)' odbytej w krajach amurskich w prowincji irkuckiej do spełnienia posłu~ duchownych katolikom od dnia 26. III. 1859 do dnia 25. I. 1860", (w) Pam. Rel. MoraIn." 1861, ser. lI, t. 7, p. 161-189,281-300,397-421; E. Tabeóska, "Z doli i niedoli. Wspomnienia wygnanki", Kraków 1897; S7.. T o kar z e \V s k i, "Ciernistym szlakiem "pamiętniki z więzieó robót ciężkich i wygnania", Warszawa 1909: tenże: "Na tułactwie", Warszawa 1:=111oraz inni wymi2nie:1i w ksicr~ce: 1\1. .J a n i k, "Dzieje Polaków na Syberii". Kraków 1928 i Z. Z i e l i ń ~ k i. "MaI." slo\-\'nik pionieróv: polskich kolonialnych i morskich", Warszawa 19:32. �Wkład Polaków do badań nad ludami SybCTii przez Ludwika Niemajewskiego", Warszawa 1875, najwięcej materiału odnosi się do Tunguzów i Buriatów. Mimo trudnych warunków podróży czynił on nieu.stannie obserwacje i notował spostrzeżenia, dzięki którym jeden z rozdziałów tej książki zatytułowany: "Studia etnograficz:ne" przedstawia z całą dokładnością wszystkie szczegóły z zakresu kultury ludzi, wśród których przebywał. Opisując Tunguzów podaje L. N i c Hl o .i e w s k i Wiadomości t y2zące się zwyczajów i obyczajów, języka, szamanizmu, obrządku pogrzebowego, leczenia chorych oraz szereg innych szczegółów z dzie:iziny kultury materialnej i społecznej. Podobne wiadomości odnoszą się do Buriatów i Giliaków. Wiadomości swe uzupełniał L. Niemoje"vski istniejącą wówczas literaturą przedmiotu. Stąd też jego relacje noszą nieraz charakter komplikacji. Dotyczy to szczególnie opisów kultury ludów północno-wschod.niej Syberii, z którymi polski podróżnik nie był w częstym kontakcie. Niemniej jednak trzeba zaznaczyć, że bezpośrednia obserwacja wzbogacona literaturą złożyła się na jeszcze jeden ciekawy obraz kultury syberyjskich tubylców. Z żalem trzeba więc stwierdzić, że informacje L. Niemajewskiego dotyczą nieRyc. 19. Ostiak z nad Obi (autor rywielu grup etnicznych z obszaru sunku niezidentyfikowany). J. Jodłowski, Wspomnienia.... Krosno 1909. Syberii okrywając cieniem niewiedzy jeszcze sporo innych mieszkających tam ludów. Oprócz wspomnianej książki napisał L. Niemajewski jeszcze parę innych artykułów z zakresu etnografii Syberii, które uzupełniają nieraz zawarty w niej materiał. Do nich należą: "Ludy podbiegunowe", Wędrowiec, 1875, nr 280, 281, 299 - 301, 309 - 312; "Z nad granicy chińskiej, urywek z listu", Tygodnik Ilustrowany 1870, nr 128, 149. 155, 1B71, nr 187, 188 i inne. Równic dokładne wiadomości o niektórych zawdzięczamy współczesnemu L. Niemojewskiemu SbWO'lNi R e i c h m a n o w i (1848 - ?). Studiował miesztkańcach Syberii podróżnikowi, Bronion przez pewien okres �548 ANTONI KUCZYŃSKI przyrodę w Warszawskiej Szkole Głównej. Mając możliwości wyjazdu na Syberię udał się tam w celach podróżniczych. W swych wspomnieniach - "Z Dalekiego Wschodu - wrażenia, obrazki i opisy z dobrowolnej podróży po Syberii", War,szawa 1881, zawarł wiele interesujących szczegółów o ;przyrodzie, geografii, kopalniach złota, miastach i osadach. Materiał etnograficzny reprezentują w tej książce fragmentaryczne opisy z zakresu kultury materialnej - budownictwo, transport i komunikacja, pożywienie, łowiectwo oraz inne tyczące się kultury społecznej i duchowej np. szamanizm. Dane te dotyczą szczególnie ludności tunguskiej. Z wędrówki tej przywiózł także B. Reichman bogate materiały. które posłużyły mu do napisania obszernego artykułu: - "Samojedzi. Studium etnologiczne", Wszechświat 1882, nr 13, 20 - 21, 28, 31 - 32, 34, 36 38. Lud ten zamieszkuje z dawien dawna rozległe obszary tundry i laso-tundry, rozciągające się od białomorskich wybrzeży półwyspu Kanin aż po skraj półwyspu Tyjmyr i ujście Chatangi. Studium to oddaje w pełni obraz kultury tego ludu. Odnajdujemy w nim opisy pomieszczeń mieszkalnych tj. przenośnych szałasów krytych skórą. Ten rodzaj mieszkania wyznaczała istniejąca u Samojedów forma gospodarki, którą stanowiła hodowla renów i polowanie, a także drobne rybołówstwo. Na szczególne podkreślenie 'Zasługuje fakt, że w opracowaniu tym spotykamy oprócz opisu także refleksje na temat przyczyn takiego stanu kulturowego. W sumie więc opracowania obu autorów L. Niemojewskiego B. R e i c h m a n a są .skromnym początRyc. 20. Tunguz w zimokiem późniejszych badań, które rozwinęły się wej odzieży (autor tysunku w ostatnim trzydziestoleciu XIX stulecia. nie zidentyfikowany). J. J 0dłowski, Wspomnienia ... Polskie badania etnograficzne na terenie Krosno 1909 Syberii w ostatnim trzydziestoleciu ubiegłego wieku (1870-1900), obejmują dzieła Wacława Sieroszewskiego, Adama Szymańskiego, Edwarda Piekarskiego, Mikołaja Witaszewskiego i Sergiusza Jastrzębskiego, a więc autorów doskonałych opracowań o Jakutach i ich kulturze. Nie są to oczywiście jedyni Polacy, których notuje historia etnografii Syberii. Do najbardziej znanych postaci zesłańców Polaków, którzy prowadzili badania etnograficzne na obszarach Jakutii należy autDr wielu powieści podróżniczych, utalentowany pisarz Wacław S i e r a s l C w- �WIc/ad PO!Clków do bCldCl(' nad !udClmi Syberii ;>49 s k i (1858-1945). Urodzony na Mazowszu w Wólce Kozłowskiej, doświadczył wiele w okresie swego długiego życia. Ojciec jego prześladowany za udział w powstaniu styczniowym zmuszony był wyjechać zagranicę, wkrótce też posiadłość rodzinna została skonfiskowana. Nieco później zmarła matka. Wychowując się pod opieką rodziny, ukończył pięć klas gimnazjum. Prześladowany 'Za działa:lnGść wkółtkach samokształceniowych, przerwał dalszą naukę i rozpoczął pracę w charakterze robotnika kolei warszawsko-wiedeńskiej. Od tego momentu datuje się jego ""ewolucyjna działalność wśród robotników 'skupionych wokół kółek socjalistycznych organizowanych przez L. Waryńskiego. Za pracę tę zostaje aresztowany (1878) i zesłany do Jakutii, gdzie przybył na wiosnę 1880 r. Osadzony ,początkoWG w Wierchojańsku próbował W. Sieroszewski ucieczki, za co IprzeniesiGno go do oddalGnego 'O kilkaset kilGm£tró\v od Kołymska uroczyska Jąża. Następnie mieszJkał w II ułusie Bajagantajskim nad rzeką Ałdan, skąd przeniósł się do ułusu Namskiego w sąsiedztwie Jakucka. Od roku 1892 pozostawał w Jakutii na prawach osiedleńca, mając przez to możliwość swobodniejszego podróżowania po jej obszarach. Zainteresowanie Jakutami i ich kulturą zrodziło się u W. Sieroszewskiego już od pierwszych chwil pobytu na ziemi jakuckiej. Przemierzając kilkakrotnie J akutię \V różnych kierunkach, gromadził zabytki kultury materialnej, robił notatki etnograficzne, poznawał zwyczaje i obyczaje narodu \vśród którego wypadło mu żyć. W porozumieniu z A. Szymańskim rozpoczął systematyczne badani:.! etnograficzne zbierając materiał terenowy. Większość z tych zbiorów zginęłu bezpowrotnie podcz<u Kilkakrotnych rewizji i przymusowych Wacław Sieroszewski (1858-1945) przesiedleń, resztę przekazał do muzeum w Jakucku oraz przedstawił Wschodniosyberyjskiemu Oddziałowi Irkuckiego Towarzystwa Geograficznego, skąd otrzymał obietnicę druku pracy o etnografii Jakutii. Dalsze uzupełnianie materiałów terenowych zajęło mu cztery lata, tak że dopiero w roku 1896 ukazało się wyczerpujące i dobrze ilustrowane studium - "Jakuty. Opyt etnogra- �;;50 ANTONI KUCZYNSKI ficeskago issledovanija", t. I, St. Petersburg 1896 21, za które otrzymał złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz pozwolenie na powrót do kraju. Jeszcze przed ukazaniem się tej monografii ogłosił W. Sieroszewski parę artykułów, dając się poznać jako wytrawny znawca etnografii .Tnkutów 22. W sumie jego rozprawy z tego zakresu z3jmują czołowe miejsce w naukowej literaturze jakutoznawczej. Szereg uczonych wyrażało się o nich w słowach wysokiego uznania, chocinż nie brakło też sądów zbyt surowych. J·eden z ówczesnych recenzentów jego książki. etnograf N. Charuzin pisał o niej jaJko o naj pełniejszym i najbnrdziej naukowym dziele "z zakresu etnografii Jakutów", a także uważał ją Z:I "najwybitniejszą pracę w zakresie etnografii Rosji z wyd'lnych w ostatnich latach" (Etnograficeskoie Obozrienie, 4, 1896, s. 170, 172). Nicco odmiennego zdarua jest inny uczony, znawca etnografii Jakutów V. lonov który w artykule - "Obzor literatury po vierovanijam jakutov", Żivaja Stadna, XXIII, 1914, vyp. 3 - 4, s. 317-372, zarzuca polskiemu badaczowi wiele kardynalnych błędów w -pisowni i tłumaczeniu wyrazów jakuokich. Uwaga ta jest bardzo słuszna, gdyż jak wspomina S. Kałużyński, "pisownia przytaczanych form, wyrazów i przekładów jakuckich nie jest bynajmniej naj mocniejszą stroną monografii Sieroszewskiego, natomiast acena całej pracy jako 'kompilacji i książki, ncl którą nie można się .powoływać bez sprawdzenia danych, która zawiera 21 W języku polskim książka ta ukazała się w Warszawie w UlGO t'. jako: "Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wrażenia i notatki", drugie wydanie poiskie poprawione i rozszerzone wyszło w 1936 1'. także w Warszawie, a wyd. trzecie ukazało się w Krakowie w 1961 1'. - oba wznowienia w ramach edycji dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. Istnieje także angielska wersja tej książki:: The Yakuts. Abridged from the Russian of Sieroshevski by W. G. Sumner (revised and completed by W. Sieroshewski), "The Journal of the Anthropological Institute", Vol. 31, January - June 1901. Przygotowany przez autora drugi tom monografii miał się ukazać w 1902 r. Rosyjski rękopis tego tomu (nie wykończony \V calości) znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. Mf. A. 161. Należy także wspomnieć o tym, że Sto Poniatowski jadąc z wyprawą naukową do Kraju Nadamurskiego spotkał się w maju 1914 r. z E. Piekarskim (spotkanie miało miejsce w Petersburgu), z którym omawiał zamiar nowego wydania monografii o Jakutach. W dziele tym widział E. Piekarski wiele błędów, wynikających z niedostatecznego opanowania języka. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze St. Poniatowski -drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski" (St. P o n i a t o w s k i, 1966, t. 50, s. 78-79). Z powodu braku innych wiadomości na ten temat trudno jest dzisiaj ustalić o ile tą sprawą zainteresowano autora monografii o Jakutach - W. Sieroszewskiego. 22 Do nich należą: "Jakutskaja svadba", Żivaja Starina, 1894, vyp. 3-4: ..Soobscnie o bracnom sojuzie jakutov", Izv. IRGO XXXI/2, 1895 i inne. �WkłacI Po!ak,)w do bad((); naci 11u!ami Syberii wiele informacji wątpliwych itd. wydaje się stanowczo zbyt surowa" (S. Kałużyński, 1966, s. 186). Przyjmując krytyczne uwagi V. Ionova i S. Kałużyńskiego podkreślić jednak należy, że choć autor monografii był tylko samoukiem o doskonałym talencie pisarskim, potrafił jednak zgromadzić liczny materiał etnograficzny, względnie dobrze go uporządkO',vać i wybrać z niego rzeczy n8jistotniejsze. W dziele tym uwzględnił W. Sieroszewski ewolucjonistyczny punkt widzenia, ale w szczegółowych rozważaniach typu etnogenetycznego doceniał znaczenie migracji i dyfuzji kulturowej. Stąd w monografii, która nic jest suchym opisem z8obserwowanych faktów znajdują odbicie różne kierunki i metody etnologiczne. Całość opracowania napisana z wielkim talentem literackim, stanowi także z8jmującą lekturę dla przeciętnego czytelnika, a przy tym jest też dziełem, które do dziś najpełniej ujmuje szereg zagadnień z zakresu etnografii .Jakutów. Osobny rozdział w badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego stanowi jego udział w wyprawie naukowej na wyspę Hokkaido w r. 1903, gdzie zCljmował się gromadzeniem materiału na temat życia i kultury mieszkających tClm Ajnów. Badania te przerwane zostały na skutek wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904~1905), tak że ich rezultat zamknął się ostCltecznie w niewielkiej książce ~ "Wśród kosmatych ludzi", Warszawa 1927, (pierwsze wyd. książkowe). N a zakończenie tego ogólnego szkicu o badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego należy jeszcze dodać, że cenne materiały z tego ZClkresu znajdują się w jego licznych utworach literackich, które doczekały się kilkakrotnych wydań 23 • .Jednym z mniej znanych Polaków, który z'ljmował się badaniami etnograficznymi na obszarze .Jakubi był Adam S z y m a ń s k i (1852~ ~1916), znany czytelnikowi polskiemu przede wszystkim jako pisarz i publicysta. Urodzony na PodIa siu w rodzinie szlacheckiej, mieszkał potem w Warszawie gdzie odbywał studia na wydziale prawnym. Aresztowany za współpracę z polskimi organizacjami politycznymi (1878) zesłany został do Jakucka, gdzie zetknął się się z W. Sieroszewskim, który przybył tam a parę miesięcy później od niego. Po czteroletnim pobycie w Jakucku, przeniesiono go do Kireńska, a potem do Bałagańska. Od roku 1885 mieszkał w gubernii kostromskiej, a po powrocie do kraju osiadł w Krakowie. Omówieniu życia i naukowej działalności tego ba- 23 Należą tu: "Na Daleki Wschód. Kartki z podróży", Warszawa 1904; "Mandżuria" - reportaż, po raz pierwszy drukowany w cyklu: "Przez Syberię i Mandżurię do Japonii" w "Tygodniku Ilustrowanym", 1903, nr 38, 42, 43, 45, oraz 1904, nr 1-5 i inne, patrz: edycja dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. �ANTONI KUCZYŃSKI dacza pOsvv'1ęcony jest popularny artykuł H. Obuchowskiej Pysiowej "Polski badacz ziemi jakuckiej", Problemy, nr 5, 1957. Wyniki prac badawczych A. Szymańskiego nie są liczne, <.l większość ze zgromadzonych przez niego materiałów dotyczących Jakutii i jej ludów pozostaje do dzisiaj w formie r~kopisów, które znajdują się w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie jako "Materiały Adama Szymańskiego" III 24. O rękopisach tych pisał Z. Piedos w artykule zatytułowanym ,,0 materiałach jakudkich Adama Szymańskiego w zbiorach Archiwum PAN w Warszawie", Przegląd Orientalistyczny, nr 2, 1962, stwierdzając że pewna ich część "zasługiwałaby na opubliJkowanie". Znając treść tych materiałów przychylam się do sądu Z. Piedosa z zaznaczeniem, że rękqpisy te należy wydać w całości uzupełniając je dodatkowymi przypisami. Część swych materiałów zebranych wśród Ja:kutów opublikował A. Szymański w artykule "PiSca jakutov", Izv. VSOIRGO, XVI. 1-2, 1885 oraz w paru innych o których wspomina A. N. Pypin, (1892, s. 319) i P. P. Chorosich, (1924). Warto tu także wspomnieć o jeszcze innym jego artykule - "Proischożdienie i dejstvitiel'noie znacenie slova "tungus", Etnograficeskoie Obozrienie, 1905, gdzie z wyrażonymi przez niego poglądami polemizuje E. Piekarski, (Etnograficeskoie Obozrienie. 3-4, 1906). Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o innej interesującej pozycji A. Szymańskiego "Z jakuckiego Olimpu. Jurdiuk Ustuk Us. Baśl1", Kraków 1910, s. 149, z której wynika, że nie obcy mu był język i folklor jakucki. Współczesnym W. Sieroszewskiemu i A. Szymańskiemu polskim badaczem kultury JakEtów był Edward P i e kar s ki (1858-1934), urodzony w szlacheckiej rodzinie mającej swe posiadłości w Piotrowiczach powiatu ihumeńskiego, byłej gubernii mińskiej. Początkową naukę odbywał E. Piekarski w gimnazjum w Mińsku, potem w Taganrogu i Czernihowie. Studia wyższe rozpoczął w Instytucie Weterynaryjnym w Charkowie, gdzie nawiązał ścisłą wspMpracę z organizacjami politycznymi. Zagrożony aresztowaniem porzucił Instytut, a pojmany przez władze carskie w roku 1881 skazany został na 15 lat katorgii, zamienionej mu z powodu złego stanu zdrowia i młodego wie~u na zesłanie do Jakutii, dokąd przybył jeszcze w tym samym rokupóźmą jesienią. Osiedlony w Inaslegu Igidej'sikim Boturuskiego ułusu - miejscowości oddalonej od Jakucka o około 250 km. zbudował sobie E. Piekarski mały domek i założył gospodarstwo. Szybko pozyskał zaufanie otaczających go Jakutów. Wkrótce po osiedleniu ożenił się z Jakutką. Podyktowana koniecznością nauka języka jakuokiego przekształciła się u naszego rodaka w systematyczną pracę nad gromadzeniem materiału �Wkład Polaków do badmi nad ludami Syberii Ji/3 słownikowego. Trudności i niepowodzenia w tym względzie pokonywał On z wielkim uporem. E. Piekarski nie posiadał przecież wykształcenia filologicznego ani językoznawczego. Na zesłaniu dQpiero studiował prace z tego zakresu. Cel był jeden. Zgromadzić liczny materiał językowy, a potem opracować słownik. Korzystając ze współpracy miejscowego duchownego prawosławnego, D. D. Popova oraz 'Zesłańca politycznego, etnografa rosyjskiego V. M. lonova, zebrał E. Piekarski tak liczny materiał. że Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zdecydował się na wydanie opracowanego przez niego słownika. Wkrótce też zezwolono mu przcnlesc się do Jakucka (1889), gdzie gromadził dalsze materiały do ' '. słownika, Od roku 1904 korzystał I E. Piekarski ze stypendium nauko(. wego Rosyjskiej Akademii Nauk, a \\' rok później, przybył do Petersburp, gdzie mieszkał do chwili śmierci. pracując na różnych stanowisk<lch w zakładach naukowych lVIuzE:umRosyjskim, Muzeum Antropologii i Etnografii. Ro;~ 1907 przynosi mu niebywały sukct's. Po wielu latach żmudnej prac:-' ukazuje się jego pomnikowe dzieło: "Slovar jakutskogo jazyka", lVydan:-' w Petersburgu. Następne zesz:-'t:-'tego słownika, liczącego 1929 stron dużego formatu (in quarto, tekst \\' dwóch kolumnach), ukazały się \'-' latach 1907-1930. Edward Piekarski (1858-1934) Słownik ten opracowany jest z niezwykłą starannością. Uwzględnił w nim autor pokrewieństwo niektórych wyrazów z językami tureckimi, uwzględniając także zapożyczenia mongolskie, tunguskie i rosyjskie. Większość haseł zawiera obszerne informacje z zakresu etnografii. Rozbudowany system przypisów dokumentuje prawdziwość przytoczonych wiadomości, dając przez to możliwość do ich łatwiejszej konfrontacji z obszerniejszym kontekstem. Nie pomija też E. Piekarski bogatego materiału toponomastycznego i onomastycznego, zamieszcza przezwiska, przekleństwa i zwroty "nieprzyzwoite". Wszystko co zanotował w terenie i zgromadził z innych źródeł, znalazło miejsce w słowniku. Słownik ten stanowiący efekt prawie 50-u lat żmudnej pracy zyskał >- �5;1(i ANTONI KUCZYNSKI przybywał w latach 1907-1909. Od r. 1909 mieszkał ponownie w Rosji, początkowo w Odessie, potem w Petersburgu, gdzie pracował w Muzeum Rosyjskim, a następnie (od r. 1914) w towarzystwie ubezpieczeniowym "Wołga", W okresie rewolucji październikowej (1917) stoi na uboczu wydarzeń politycznych. Wkrótce wyjeżdża do Moskwy, gdzie umiera 21 czerwca 1918 r. zdala od przyjaciół i znajomych. Przebywając wśród Jakutów zgromadził M. Witaszewski liczny materiałetnograficzny, który tylko w części zdążył opracować. Z uwagi na wąskie ramy artykułu nie jestem w stanie przytoczyć wszystkich jego prac, które w dokładny sposób zestawił W. Armon, (1961, s. 150-152). Ryc. 21. Zjazd uczestników ekspedycji L M. Sibiriakowa w styczniu 1895 1'. Siedzą od lewej strony: drugi - F. Kan, piąty - M. Witaszewski, siódmy - E. Piekarski, dziesiąty - S. Jastrzębski. Z tych które nie mogą jednak być pominięte wymienić należy: "Jakutskije matieriały dla razrabotki voprosov embriołogii prava", drukowane po raz pierwszy w latach 1908-1909 jako dodatek do "Izviestii Vost-Sib. Otdieła IRGO, przy czym z niewiadomego powodu ich druk został przerwany na s. 114. Drugie wydanie uzupełnione rękopisem ukazało się w Leningradzie w r. 1929. Zagadnieniem specjalnym, którym interesował się M. Witaszewski, był szamanizm. W jednym z opracowań poświęconych temu zagadnie- �Wk/ucI Polak<iw rlo barla,i narl !Udami Syber;; niu "Matieriały dla izucenija samanstva u jakutov", Izv. Vost.-Sib. Otdieła IRGO, 1890, vyp. 2, s. 36-48, dał wnikliwą analizę ceremonii szamańskich, przy czym zwrócił szczególną uwagę na kult .pewnych gatunków zwierząt, wywodzący się z dawniejszych przedszamańskich wierzeń totemistycznych. Oceniając dorobek M. Witaszewskiego podkreślić należy, że większą część zgromadzonych materiałów nie zdążył on opracować. Niemniej jednak dorobek ten powinien być zawsze uwzględniany w etnografii i historii Jakutów. Fakty nagromadzone przez niego, stawiają go na czołowym miejscu wśród badaczy stosunków zwyczajowo-prawnych tego ludu. Jednym z mniej znanych badaczy kultury Jakutów był Sergiusz J as t r z ę b s ki (1857-1931 r.), urodzony w Charkowie, w polskiej rodzinie pochodzenia szlacheckiego. Za udział w rosyjskim ruchu rewolucyjnym skazany zostnł na 10 lat katorgi, z których sześć przesiedział w więzieniu. W roku 1886 osiedlony został w Jakutii, gdzie przebywał do roku 1896. Właśnie z tego okresu datują się jego badania etnograficzne i językoznawcze . .Jako członek ekSlpedycji naukowej 1. M. Sibiriakowa, podróżował w latach 1894-1895 po kraju Jakutów gromadząc materiały z za'kresu etnografii i folklorystyki. Główną zasługą S. Jastrzębskiego jest dokładne zbadanie języka jakuckiego i opracowanie jego gramatyki ("Gramatika jakutskogo jazyka", Irkuck 1900, wydanie II - ukazało się w r. 1938). Drugą dziedziną, którą interesował się S. Jastrzębski był folklor jakucki. Opracowane przez niego - "Obrazcy narodnoj litieratury Jakutov", Leningrad 1929, zawierają liczne poematy epickie (jak ołongho - epos bohaterski), pieśni i bajki. Zebrane w tej książce teksty, są tym bardziej cenne ponieważ w literaturze jakutoznawczej sprawa folkloru była zawsze niedostatecznie opracowana. Wyniki prac badawczych S. Jastrzębskiego zapewniły mu trwałe miejsce w naukowej literaturze przedmiotu o czym pisali: B. 1. Ubrjatova, Jakuck 1945, s. 15-21, S. A. Tokariev, 1948, nr 2, s. 191 i inni. Bardzo mało znane są w historii etnog,rafii :polskiej prace badawcze nad ludami Syberii, prowadzone przez Feliksa K o n a (1846-1941), zesłanego na katorgę, a potem na osiedlenie w J akutii, za polityczną dzia·łalność w szeregach "Pierwszego Proletariatu". F. Kan zajmował się głównie etnografią Tuwińców (Sojotów), ale jako członek naukowej ekspedycji 1. M. Sibiriakova (1894-1896) zgromadził wartościowe materiały dotyczące Jakutów. Praca polityczna w WKPb nie pozwoliła mu na systematyczne opracownnie rozpoczętych badań, stąd większość art y- �ANTONI KUCZYŃSK[ kułów, które ogłosił .pochodzi z okresu przed rewolucją październikową. W ich skład zaliczyć należy: "Priedvariticlnyj otcet po ekspedicii v Urjanchajskuju ziemlju", Izv. Vost.-Sib. otd. IRGO, t. XXXIV, wyp. 1, 1903. "Chatyn Arinskoie skopceslwic siclenie", tamże, t. XXVI/4-5, 189G i inne 24, które wymienia S. I. VćlllStajn, 1965, nr 4, s. 116-128. Polskim badaczem kultury ludów Syberii był również Bronisław P i ł s u d s ki (1866-191H), którego zasługi w tej dziedzinie, często współczesnym nieznane, dziś prawie mpełnie poszły w niepamięć. Jako student uniwersytetu w Petersburgu, zamieszany w spisek na car:l Aleksandra III (1845-1894), zesłany został w 1'. 1886 na 15 lat katorgi na Sachalinie. Od tego momentu datują się jego zainteresowania etnografią Ajnów i Giliaków. Przebywają-c wśród tubylców Sachalinu pozyskał B. Piłsudski ich zaufanie, a przez Giliaków nazywany był bratem. Częste kontakty z ludnością wśród której wypadło mu żyć rozbudziły w nim zainteresowania jej językiem, Feliks Kon (18=4-19'l1) zwyczajami i obyczajami. Rozpocząl gromadzenie materiału etnograficznego a przychodziło mu to tym łatwiej, że nabyta znajomość trzech języków (giliacki, oroczoński, ajnoski) pozwalała mu na obywanie się bez tłumacza. W tym czasie zaczyna też publikować wyniki swych bac.ań. Starannie opracowany artykuł: "Nużdy i potriebnosti sachalińskich giljakov", IRGO, Priamurskij Otd. Zapiski, vyp. IV, nr 3, 1898, s. 1-23, otwiera mu drogę do dalszych prac badawczych. W roku 1899 zostaje kustoszem muzeum we Władywostoku, pełniąc jednocześnie funkcję sc·· kretarza władywostockiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Zdobycie stałego zatrudnienia pozwoliło B. Piłsudskiemu na usystematyzowanie zebranych przed laty materiałów, uzupełnienie bra"4 Do nich należą: "Fizjologiceskie i biologiceskie dannyje o jakutach", stanowiące dopełnienie do artykułu D. 1. Melikova pt. "Vażnejsyje promysły i zanjatija żitielej Kolymskago okruga", Minusinsk 1899; "Ekpedicija v Sojotiju", Sob. soc .. t. 3. Moskwa 1934 i inne wydane w ramach dzieł zbiorowych F. Kona. �Wkłacl Polaków cia baclań naci Ludami SyberiL ków ; glębsze studia etnograficzne. W roku 1903 wspólnie z W. Sieroszewskim wyruszu on nu wyspę Hokkaido, w celu zbadania pod względem językowym i etnograficznym zamieszkałych tam Ajnów. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japOllskiej (1904-1905), która zastała ich TIn Hoklwido powracają dwaj polscy badacze-zesłańcy do kraju. Po przyjeździe do Polski, nie mógł jednak B. PHsudski powrócić na \Vilellszczyznr~,do Zulowa w pow. święciańskim. Zatrzymał się w Krakowie z myślą, że tutaj będzie mógł opracować Swe materiały etnograficzne. Przeliczył się jednak. Brak stalego miejsca zatrudnienia towarzyszy mu przez caly okres krakowski. Bory-kając sil~ z trudnościami finansowymi nie Z3niedbuje jednak B. Piłsudski swych zainteresowań ludoznawczych. Przebywając na Podhalu prowadzi badania etnograficzne oraz zakłada \V roku 1911 sekcjf; dnograficzną, przy Towarzystwie Tatrzaóskim w Zakopanem 25. W okresie tym poznaje się z Juliuszem Zborowskim, który pisze o nim w Ziemi (1934, nr 1-4, s. 1) jako o "miłośniku Podhala, grasującym w Nowym Targu i okolicach". Mieszkając na przemian raz w Krakowie, raz w Zakopanem opracowuje B. Piłsudski swe zbiory sachalińskie. Bronisław Piłsudski Korzystając z wydatnej pomocy językoznawcy (1866-1918) Jana Rozwadowskiego przygotowuje do druku pracę o folklorze i języku Ajnów- "Materials for the Study of the Ainu Language and Folk-Lode", Kraków 1912, stanowiącą do dnia dzisiejszego podstawowe opracowanie z tego zakresu. Drukuje również parę artykułów na łamach czasopisma etnograficznego "Lud" "Szamanizm u tubylców na Sachalinie", Lud, 1909, t. 14, s. 261-274 i tamże 1910, t. 16, s. 117-132 oraz "Poezja Giliaków", tamże 1911, t. 17, s. 95-12:3 i "Trąd wśród Giliaków i Ajnów", tamże, 1912, t. 18, s. 79-91. Z braku miejsca nie jestem w stanie nie tylko omówić jego artykułów, ale nawet przytoczyć większości z nich, które częściowo zostały zestawione przez K. Zawistowicz (1930) i R. Jakobsona, G. Hi.ittl-Worth, J. F. Bebbe, 1957, s_ 87 i IDO, Tu dla wyjaśnienia dodam tylko, że artykuły te rozrzucone są po wielu czasopismach: "Żivaja Starina", "Anthropos", "Globus", .,""'olk-Lore" i "Bulletins et Memoires Francuskiego Towarzystwa Antropologicznego" . ce. Sp:'a\\'ie tej poświęcony jest artykuł ~udoznav-.-st\\'a i muzealnictwa na Podhalu:" Tatrzań,k;ego (l911-H119). (Maszynopis). J. Z b o r o w s k i e g o "Z dziejów Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa �5GO ANTONI KUCZYNSKI Wyniki prac badawczych B. Piłsudskiego zapewniły mu szeroki rozgłos w ówczesnych środowiskach etnograficznych w kraju i za granicą. Niestety jednak, brak studiów uniwersyteckich był główną przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie go na uniwersytecie w Krakowie. W okresię pierwszej wojny światowej wyjeżdża on z kraju, przebywcl początkowo w Szwajcarji, a potem w Paryżu, gdzie umiera śmiercią tUlgiczną 1918 roku. Drukowany dorobek B. Piłsudskiego nie jest wielki, ale to co napisał stanowi bez wątpienia poważną wartość w literaturze przedmiotu. N a jego pracę o kulcie niedźwiedzia powołuje się badacz tego problemu A. F. Anisimov, (1950, s. 309, 313-314, 318), a na opracowanie '-' tubylcach Sachalinu M. G. Levin, (1958, s. 123-124). Patrząc na badania naukowe B. Piłsudskiego musimy zawsze pamiętać, że opublikowane prace są tylko częścią bogatych materiałów zgromadzonych na Sachalinie i Hokkaido. Niezależnie od materiału etnogruficznego zebrał on także teksty starych podań, baśni i pieśni, które posiadają duże znaczenie dla folklorystyki. Część tych zbiorów z zakr<::su języka i folkloru Giliaków odstąpił B. Piłsudski, L. Szternbergowi, rosyjskiemu zesłańcowi, z którym zaprzyjaźnił się i badał wspólnie kulturę tego ludu. Zapisane przez B. Piłsudskiego cztery poematy giliackie weszły w skład zbioru L. Szternberga - "Matieriały po izuceniju giliatskogo jazyka i folklora", St. Petersburg 1908, który tylko w przedn:owie do pracy zaznaczył ich pochodzenie. Część zebranych przez B. Piisudskiego materiałów pozostała w rękopisie i znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, w zespole fond 282, pod nr 142 jako Piłsudski B. i Szternberg L. - "Teksty giliackie" (I. S; Vdovin, 1954, s. 163, R. Jakobson, G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, 1957, s. 100). Osobne dzieje przeszły wałki fonograficzne z pieśniami Ajnów, które przywiózł B. Piłsudski do kraju. Uważane przez pewien czas za zaginione odnalazły się o czym pisze J. Bańczerowski w artykule "Zapisy fonograficzne Ajnów", Biuletyn Fonograficzny, 1964, VI, s. 91-96. Przebywając wśród tubylców Sachalinu starał się nasz rodak polepszyć warunki ich życia, domagał się poszanowania ich kultury, zwalczał przekupstwo i łapownictwo carskich urzędników. W jego luźnych notatkach zachowała się wzmianka, będąca odbiciem jego stosunku do ludności miejscowej. Według niej "tam gdzie inni badając smutne ginące szczepy niosą ujarzmienie, niech [Polacy] w imieniu Polski niosą im największy skarb ludzkości: serdeczne współczucie poparte czynem", (cyt. za M. Korbecką, L Moszyńską, 1.0kruszko, 1955, s. 423). Zamykając omówienie badań nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o Wacławie Was i l e w s;-;:i m, myśliwym i podróżniku, który w latach 1880-1882 przebywał w Kraju �Wkład PoLaków do badan 'wd Ludam! Syberii Ussuryjskim. Opisy przygód oraz spostrzeżenia etnograficzne, florystyczne i faunistyczne zawarł on w książce pt.: "Z krańców Sybiru. Zapiski myśliwego i turysty", Warszawa 1886. Książka ta nie posiada jednak większego znaczenia dla etnografa. W. Wasilewski ogranicza się przede wszystkim do nakreślenia ówczesnej sytuacji gospodarczej niektórych ludów tungusko-mandżurskich; siląc się przy tym na sensacyjność, która często zaciera fakty ważne dla etnografa. Równic mało interesującego materiału etnograficznego zawierają wspomnienia podróżnicze Pawła S a p i e h y (1860-?), który będąc szambelanem cesarza Austrii wyruszył jesienią 1888 r. z Konstantynopola aby zwiedzić kolejno Aden, Cejlon, Singapur, Japonię, archipelag Riu-Kiu i Mongolię. Powracając do kraju przejeżdżał P. Sapieha przez Irkuck, a zwiedziwszy jego okolice nosił się z z9.miarem powrotu na Syberię w celu poznania gór Sajańskich, Ałtaju ·oraz etnografii Sojotów i Kałmuków, (Misye Katolickie, 1890, IX, s. 85-86). Wyprawa ta nie doszła jednak do skutku, a jego książka "Podróż na Wschód Azji 18881889 r.", Lwów 1B99 zawiera skromny materiał etnograficzny dotyczący Buriatów. Kończąc rozważania na temat polskich badań etnograficznych nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia podkreślić należy, że ich rozwój nie odbywał się w sposób ciągły i zamierzony. Przyczyny, które wiązały si~ z pracami na tym polu nie zmieniły się wcale w ciągu trzech stuleci. Stąd też większość wcześniejszych informacji z zakresu etnografii Syberii znajduje się w pamiętnikach jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu od XVII--XIX stulecia. Dopiero pod koniec wieku XIX kiedy Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne rozpoczęło prowadzenie badań etnograficznych przy pomocy więźniów politycznych zesłanych na Syberię, na czoło tych zasłużonych postaci wysunęli się Polacy, a wśród nich W. Sieroszewski, E. Piekarski, B. Piłsudski i inni. Badania te chociaż rozwinęły się na obczyźnie w warunkach niejako przymusowych doprowadziły do poważnego rozszerzenia wiadomości o etnografii Syberii. POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE NA SYBERII W XX WIEKU Historia polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii XX wieku jest wyjątkowo skąpa. Niemniej jednak i w tym okresie odnotowujemy wybitne sukcesy w dziedzinie poznania kultury syberyjskich tu by lców. O ile wcześniejsze badania wiązały się zawsze z dziejami carskich zesłań, o tyle w wieku XX mamy doczynicnia z zamierzonymi badaniami i wypruwami etnograficznymi. \V l~ -- Lud. t. ;;1, C7.. II, 1~1(j(: �ANTO I KUCZYŃSKI Przegląd ten rozpoczniemy od Juliana T a lik o - H r y n c e w i c z a lekarza, antropologa i podróżnika, profesora antropologii na Uniwersytecie Jagiell'Ońskim w latach 1908-1933. Początki jego pracy naukowej łączą się z prowincjonalną praktyką lekarską w Zwinogrodzie, skąd wraz z żoną Krystyną - towarzys~ką prac naukowych przenosi się na pogranicze Chin w obwodzie Zabajkalskim, gdzie pozostaje przez siedemnaście lat (1891-1908). Pełniąc obowiązki lekarza okręgowego organizował J. Talko-Hryncewicz wy;prawy naukowe o charakterze ekonomiczno-przyrodniczym. Interesował się przy tym etnografią ludów Zabajkala, zwłaszcza Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Gromadził materiał antropologiczny przeprowadzał badania antropometryczne oraz rozkopał szereg cmentarzysk na obszarze północnej Mongolii i Zabajkala. Po powrocie do kraju (1908) został kierownikiem katedry antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie stopniowo opracowywał zgromadzone na Syberii materiały. W wyniku swych badań ogłosił O'koło 300 prac w języku polskim, rosyjskim i francuskim, z których część .poświęcona jest ludom Syberii. Badania J. Talko-Hryncewicza pozwoliły w pewnym stopniu rozwiązać skomplikowane problemyetnogenetyczne na obszarze Syberii oraz rzuciły nieco światła na związki kulturowe niektórych grup ludności tunguskiej. Sprawom tym poświęcił parę prac między innymi: "K'antropołogii Zabajkalija i Mongolii. Buriaty, Tunguzy, Chałchasy", Russ. Antr. Żurnał, t. X/2, 1902, "K'antropołogii Tunguzov", Trudy Priamursl\:. Otd. Imp. R. Geogr. Obsc., t. 7/3, 1904, "Matieriały do paleoetnołogii Zabaj'kalia", PrO'tok. Troickosav.-Kjachtins. Otd. Priamursk.Otd., t. 3/8, 1899 oraz "Przyczynek do kranjologji ludów pół.-wsch. Azji. Czaszki Kamczadałów, Koriaków i Aleutów", Spr. z pos. i czynn. Ak. Um., Kraków 1909, nr 3, i inne 26. Materiały zawarte w tych pracach stanowią ciągle aktualne źródło wiedzy o ludach Zabajkala i ich kulturze. Wiele cennego materiału etnograficznego zebrała Maria Antonina C z a p l i c k a (1886-1921), utalentowana badaczka wybijająca się na czoło polskich eksploratorów Syberii. Jako stypendystka l(asy im. Mianowskiego odbywała studia etnologiczne w Anglii. Tam też wykładała etnologię - początkowo na uniwersytecie w Oxfordzie; potem w Londynie i Bristolu. W latach 1914-1915 prowadziła badania terenowe n:1 (1850-1936), ",; Do nich należą: "K' antropologi; Tunguzov. Troiskic chamnegan\·. Anlrop:Jlogo-etnołogieeskij oeerk", Trudy Trojskovsavsko-Kjachtskogo otd. Priamurskago otd. RGO., St. Petersburg 1905; tenże: "Bronislaw Piłsudski jako badac? Dalekiego Wschodu", Naprzód, nr 112-115, 1920 r.; tenże: "Polacy jako badacz.e Dalekiego Wschodu", Przegląd Współczesny, 1924, t. 9. �\Vklad PoLaków do badal?' nad Luciami Syberii ij()3 Syberii jako uczestniczka wyprawy naukowej finansowanej przez uniwersytet: filadelfij ski i oxfordzki. Jej zainteresowania badawcze szły w kierunku wyjaśnienia wspólnoty kulturowej ludów turańskich, a prócz tego zajmowała się etnografią Tunguzów i Samojedów. Prace w tej dziedzinie przyniosły jej uznanie w nauce światowej i nagrodę Murichsona przyznaną przez Royal Geographical Society w 1920 r. Czytelnik polski zna przede wszystkim jej pierwsze artykuły ogłaszane w "Ziemi" "Stanowisko etnografii w dobie dzisiejszej", 1911, t. 11, s. 193 -195, 209-211 i drugą pt.: "Piorun w wierzeniach różnych ludów", 1912, t. :3, s. 754-756, 770, 772, natomiast rzadziej styka się z syntetycznymi opracowaniami zamieszczonymi w 13-tomowej ćmgie1skiej encyklopedii religii (Encyclopaedia of Religion and Ethics) J. Hastingsa, a także z "My Siberian Year", London 1916 i innymi 27. Przedwczesna śmierć M. A. Czaplickic.i zmarła w 1921 r. zamknp'lu ważny rozdział w dziejach naMaria Antonina Czaplicka (1886-1921) szej etnografii, jakim było nawiązanie do odległych tradycji polskich badań Syberii tak chlubnie rozpoczętych w warunkach zesłania i niewoli. Jej badania były pewnym nawiązaniem do prac uczonych rosyjskich W. Bogorazo i W. Jochelsona, którzy zajmowali się wyjaśnieniem zagadnienia czy "czerwonoskórzy" Ameryki są bliskim odłamem miesZikańców wschodniej i północnej Azji. Sprawy te nurtowały wielu uczonych, a znany antropolog czeski A. Hrdlicka odbył w raku 1912 podróż badawczą na Syberię. w wyniku której opublikował krótką rozprawę naukową: "Remains in Eastern Asia of the Race that poeopled America", Washington, Smithsonian Miscelaneous Collections, Vol. LX, No. 16, Publication No. 2159, Washington, 1912 podważającą tezę o autochtonicznym pochodzeniu Indian Ameryki. " Należą tutaj: "Aboriginal Siberia. A study in Social Anthropology", Oxford 1914 oraz "The "rnfluencc of Environment upon the Religious Ideas and Practices of the Aborigines of Northern Asia", Folk-Lore, vol. XXV, 1914. �ANTONI KUCZyNSKI Kruchość podstawy źródłowej na której można by się bylo oprzeć rekonstruując etnografię tych obszarów, stanowiła wówczas jedną z głównych przyczyn powstania dużej mozaiki :poglądów na temat etnogenezy "czerwonoskórych" Ameryki. Dla wyjaśnienia tej kwestii potrzebne były badania antropologiczne ludów mieszkających jeszcze dalej od Indian, aniżeli Czukcze, Koriacy i Kamczadale. Należało więc: przebadać grupy etniczne znad Amuru Giliaków, Goldów i 01'0czonów. A. Hrdlicka pracujący wówczas w Smithsonian Institution w Waszyngtonie zainteresował tymi badaniami St. P o n i a t a w s k i eg a (1884-1944), który już 10 maja 1914 r. wyjechał z ramienia tego Instytutu do Kraju Nadamurskiego *. Celem wyprawy było odnalezienie "pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych ,pokrewnych Indianom amerykańskim" (St. Poniatowski, "Dziennik wyprawy". II, 1914, s. 1). Badania etnograficzne w północno-wschodniej Syberii prowadzone przez W. Bogoraza i W. J ocheIsona wykazały istnienie związków kulturowych pomiędzy zamieszkałymi tam Koriakami, Czukczami i Kamczadalami, a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. "Jednakże same tylko kulturalne związki pisze St. Poniatowski nie mogły być uważane za wystarczające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdz~nie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszlułymi Czwkezami i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyf1ku nie mogły być sil:nym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludó-,\' do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi a ludami sybc~ryjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi (St. Poniatowski, "Dzlennik wyprawy", II, 1914, s. 1). Cel wyprawy zaprDwadził więc polskiego badacza do kraju Goldów i Oroczonów wśród których 'zgromadził on ciekawe materiały antropologiczne i etnograficzne. Roz;poczęcie wojny (1914) zmusiło go do powrotu. 8 sierpnia 1914 r. wyjeżdża St. Poniatowski z Kraju Nadamurskiego i przez Chabarowsk, Nikolsk Ussuryjski, Irkuck oraz Moskwę dociera do kraju. Materiały z wy'prawy leżały długo w rękopisach. Lata okupDcji hitlerowskiej tak nieszczęśliwe dla Profesora uniemożliwiły mu całkowicie ich opracowanie. Aresztowany przez Gestapo, przebywał na Pawiaku, potem w obozie koncentracyjnym Majdanek koło Lublina, a przewieziony do Litomierzyc - obóz w Sudetach - zmarł 5 czerwca 1944 r. '" Patrz: S. P o n i a t o w s k i, "Dziennik wyprawy ...", ogłoszony w t. L ..Ludu". �"Vklacl Po Ul!{Ó v: cia baclań nad ludami Syberii 56:) .r ak zwykle w takich chwilach działalność ludzi dobrej woli, spowodowała ze cenne rękopisy zostały uratowane. Zaraz po wojnie weszły one w skład Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, i dzięki staraniom prof. .J ózcfa G a j k a doczekały się opublikowania. Wartość tych materiałów została wnikliwie oceniona przez autorów opracowania (F. Wokroj, 1966, J. Glinka, 1966), natomiast "Dziennik wyprawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku" przygotowała do druku B. Heidenreich (1966). Innym Polakiem zajmującym się wprawdzie głównie mongolistyką był Władysław K o t w i c z (1872-1944), który po odbyciu studiów w zakresie języka mongolskiego, mandżurskiego i chińskiego, na Wydziale Języków Wschodnich w Petersburgu zasłynął jako wybitny wawca dialektów mongolskich. W roku 1900 zostaje on docentem filologii mongolskiej a po rewolucji październikowej wykłada filologię mandżurską na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu w Leningradzie. W tym też czasie zajmował sil: badaniami starych tekstów tureckich. mongolskich i tunguskich przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z tej dziedziny. W roku 1923 po·wraca WI. Kotwicz do kraju gdzie obejmuje stanowisko pro·fesora mongolistyki na Uniwersytecie we Lwowie. Od tego czasu pełni też funkcję redaktora Rocznika Orientalistycznego wydobywając na światło dzienne Władysław Kotwicz (1872-1944) rękopisy B. Piłsudskiego, które zamieszcza na łamach tego pisma. Głównym przedmiotem zainteresowań tego wybitnego naukowca pozostawał jednak zawsze język mongolski stąd też wszystkich bliżej zainteresowanych jego osobą odsyłamy do istniejącej na ten temat literatury. TClk w naj ogólniejszych zarysach przedstawiają się dzieje powstania polskiego piśmiennictwa z zakresu etnografi Syberii. W krótkim artykule, nie sposób było wyliczyć i omówić szczegółowo szeregu drobniejszych informacji z tej dziedziny. Sprawom tym musiałoby się poświęcić o wiele �566 ANTONI KUCZYŃSKI więcej miejsca by wspomnieć o Bronisławie Grą b c z e w s k i m, Czesławie W r oc k i m, Aleksandrze G z o w s k i m i innych. Rola Polaków w tej dziedzinie zakończyła się z chwilą zaprzestania zsyłek carskich ale pisząc o ty;ch zagadnieniach należy zawsze pamiętać o pionierach, dzięki którym odległa od ich stron rodzinnych Syberia zbliżała się do świata, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszkujących ją grup etnicznych. Historia tego kraju przeżywającego obecnie okres intensywnych zmian gospodarczych, zaczyna się m. in. od relacji polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z epoki caratu. Oni to właśnie wnieśli trwałe podstawy w dzieło poznania tych obszarów, które stały się dla nich drugą ojczyzną. WYKAZ SKROTOW Czasopisma zagraniczne A BAC BMSAP EO ESRGO F-L G IOAIEIKA IIRGOPOZ IPORGO IRKPISIVA IVSOIRGO M PTKOP RAŻ RB RES SE SMAE SMC SSb. STPF Anthropos. Wien. Bulletin de l'Academie imp. des Sciences de St. Petersburg. Petersburg. Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris. Paris. Etnograficeskoie Obozrienie. Moskwa. EŁnograficeskij Sbornik Russkago Gieograficeskago Obscestva. st. Petersburg. Folk - Lore. London. Globus. Braunschweig. Izviestija Obscestva Archeologii, Istorii i Etnografii pri Imperatorskom Kazanskom Universitete. Kazań. Izviestija Impel'. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Priamurskij otd. Zapiski. Chabarowsk. Izviestija Priamurskago Otdiela Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Izviestija Russkago Komiteta po izucenji Sred. i Wostocnoj Azji. = IzviesŁija Vostocno-Sibirskago OŁdiela Impel'. Russkago Gieograficeskago ObScestva. Irkutsk. Moskvitjanin. Moskwa. Prot. Trojtskosavsko-Kjachtinskago Otdielenija Priamurskago. Russkij Antropołogiceskij Żurnal. St. Petersburg. Russkoje Bogastvo. Revue d'Etnographie et de Socjologie. Paris. Sovietskaja Etnograf ja. Moskwa-Leningrad. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii. Moskwa-Leningrad. Smithsonian Miscellaneou Collections. Vashington. Sibirskij Sbornik. St. Petersburg. Sbornik Trudov po Filologii. Ulan-Ude. �Wkład sv SVop. TJAFL TJAI TKPIJASSR TPOIRGO TTSKORGO UJ VO ZCORGO ŻS. Polaków do badań KM KW L LP MP N OR P PF PC PP Pr. PRM PS PW RO RSWFAU S Sb. Sf. luciami Syberii 567 Sibirskij Viestnik. ~- Sibirskije Voprosy. The Journal of American Folk-Lore. - The Journal of the Anthropological Institute. London. Trudy Komissji po Izuceniju Jakutskoj ASSR. Leningrad. - Trudy Priamurskago Otdieła Imper. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Trudy Trojtsko-savsko-kjachtinskago Otdieła Russkogo Giegraficeskago Obscestva. Chabarowsk. Ungarische Jahrbucher. Budapest. -= Voctocnoje Obozrienie. Zapiski Citinskago Otdieła Russkago Gieograficeskago Obscestva. Zivaja Starina. St. Petersburg. o c oo~ Czasopisma BASC BF BW DzLi EP GL CLi. 'Z KL Kł. nad polskie Bulletin Acad. Sc. Cracovie. Kraków. Biuletyn Fonograficzny. Poznań. Biblioteka Warszawska. Warszawa. Dziennik Literacki. Lwów. = Etnografia Polska. Wrocław. Gazeta Lekarska. Warszawa. Gazeta Literacka. Warszawa. Kosmos. Lwów. Kurier Lwowski. Lwów. -- Kłosy. Warszawa. Kalendarz Myśliwski. Warszawa. Kurier Warszawski. Warszawa. Lud. Lwów, Lublin, Poznań, Wrocław. Lingua Posnaniensis. Poznań. Miesięcznik Połocki. Połock. Naprzód. Kraków. Orli Lot. Kraków. Przyrodnik. Lwów. Pamiętnik Fizyograficzny. Warszawa. -- Przegląd Orientalistyczny. Warszawa. Przyroda i Przemysł. Warszawa. Problemy. Warszawa. Pamiętnik Religijno Moralny. Poznaj Swiat. Warszawa. Przegląd Współczesny. Kraków. Rocznik Orientalistyczny. Lwów. Rozprawy i Sprawozdania wydz. Fil. Akademii Kraków. Swiatowit. Warszawa. c= Sobótka. Poznań. Sfinks. Warszawa. Umiejętności. �568 SPCZAlJ SZDZPO T TI TlVIP W Węd. Wi. Wszo WŻ Z ANTONI KUCZYŃSKI Sprawozdania z posiedzeń i czynności Akademii Umiejętności. Kraków Szkice z dziejów polskiej orientalistyki. Warszawa. Tydzień. Dodatek literacko-naukowy do Kuriera Lwowskiego. Lwów. Tygodnik Ilustrowany. Warszawa. .. Tygodnik Mód i Powieści. Warszawa. Warta. Poznań. Wędrowiec. Warszawa. Wiek. Warszawa. Wszechświat. Warszawa, Wilno, Kraków. Wiedza i Życie. Warszawa. Ziemia. Warszawa. �BIBLIOGRAFIA Armon \V. 1961 I'oLvki borlacz .Jokutów Bal'lczCl"(;',"',kiJ. 1964 Znp"!! fonoomficzne - Mikołaj El', t. IV. Witaszewski. BF, t. IV. lljnów. Beniows;;;j :\1. A. 1i9i I-!!sroria podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szLachcica poLskiego Clicrsh:iC'f/O z francuskiego tłomaczona. Warszawa. 4 tomy, wyd. I. 1898 Dziclioik podróży ; .\jrycC'. Kraków, BiesiekicL';,j 1904 hl' Maurycego llugusta Beniowskiego na i wę- Syberii, llzji wyd. ostatnie. .J. myśliwskie \V'<p0Illniellia z pobytu w Narymie. KM. Błoński R. 18Gi [Job!!' UJ Ciecierski 1Rri:) Syberyi Rafala r. Kraków, I/(/ 1\(;,; BLuńskieoo przez niego samego w Rzymie opisany !C, Pn Hne! ilik xir;dza Ciecierskieoo joCi; .i('f/o i lowarzyszów iSO!. Lwów. przeora jego Dominikanów przygody, doznane wiLe'ńskich, na Sybirze w zawiera- latach 1797- Chojecki 1189 1\:. Pom icc' rlzieL polskich, ;(arula iH'PU Lubicz Iconfederat podTÓż i niepomyślny Polaków 1790 Poiak 18lH miejsca wyd. .Vicu:ola Karola Lubicz Chojeckiego 1768-1776. (w) Sybir. ków z pobytu na Sybirze. T, 1. Chełmno. mo~(' () buncie Ch:-'liczkuw,ki 189S przez sl~kces Moskwę urodzo- na SybeTyę zaprowadzony. Razem wiado- Bez zaznaczenia Puhaczewa. Pamiętniki Pola- J. Syberja porl wzoLędem etnograficznym, lll!Js!.owo-lIalldLowym. Wloclawek. Czaplicka przez Warszawa. Chojeckiego. administracyjnym, mLniczym prze- :\1. A. 1911 StaliO/cisko 1912 Piorun 1914 Thc etnooraJii w dobie w wierzeniach Influcnce różnych dzisiejszej. Z, t. 2. Z, t. 3. ludów. of Environment upon the Religious Nart/wrn F-L, vol. 25. ~1borioin('s of 1914 .'\bnriqinal, Siberia. 1910 MU Siberian Year. llsia. II Study London. in Social l-lnthropology. Ideas and Oxford. Practices of th.e' �570 ANTONI 1921 Siberia, Sibiriaks, Siberians. and Ethics". Vol. II. Czaplicki Na Irtyszu. 1871 Obraz ed. "Encyclopaedia of Religion Kraków. Syberyi przez F. M. Władysława Kraków. Czaplickiego. M. 1874 Osadczy 1884 Obrazy 1901 In: J. Hastings, F. 1869 Dubiecki KUCZYNSKI w ziemi i studia Osadczy ziemi TJ, nr 358-365. Warszawa. Mandżu. historyczne. Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy studia War- historyczne. szawa. Dybowski 1877 B. Aleksander PP, t. 4. Czekanowski. IVSOIRGO. t. 8, nr 1/2. (Wspólnie z J. Czerskim, patrz bibl. L. Zubasevej). 1BBO Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Kamczatki. PP, t. B. lB81 Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Petropawłowska w Kamczatce. PP, t. 9. 1881 Wyjątek z listu D-ra Dybowskiego z dnia 19 sierpnia br. Wsz., t. 1. 1877 Aleksander 1882 Pieresielenie Lavrentević Cekanovskij. sieviernych oleniej na ostrovie B. I. Dybovskogo iz Pietropavlovska nr 3. 1883 Urywek z listu D-ra Dybowskiego ser. 2, t. 3. 1883 Wyjątki z listów D-ra Dybowskiego t. 2. 1885 Wyspy Komandorskie. ficznego Odczyt w Petersburgu Beringa. ot 4 oktiabrja do P. Wł. (lz castnogo na posiedzeniu D-ra t. 13, GL, rocz. 18, Taczanowskiego. z Pietropawłowska miany pisma 1882 g.). IVSOIRGO, Wsz., na Kamczatce. Towarzystwa Geogra- 1884. K, rocz. 10. rosyjskim: Soobscenie o Komandorskich w marcu 1912 Toż samo w streszczeniu ostrovach. lIRGO, t. 20 za rok 1884. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 7. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 8. O Syberii i Kamczatce. Lwów. Odbitka z dodatku literacko-naukowego do Kuriera Lwowskiego - Tydzień. Z Syberii i Kamczatki. T, rocz. 9. Odczyt o Kamczatce. (Streszczenie odczytu wygłoszonego w Towarzystwie przyrodników polskich im. Kopernika. T, rocz. 12. O Syberii i Kamczatce. Część 1. Podróż z Warszawy na Kamczatkę. Kraków. 1913 Wspomnienia 1899 1900 1900 1900 1904 nami. 1916 1918 Pobyt 1930 przeszłości półwiekowej; we Władywostoku. (w) "Sybir. pt.: O Syberii Jest to wyjątek z książki Próba przesiedlenia rza 1928 z pomyślna Kamczackiego. Wspomnienie czterdziestu kilku Tyci- S, t. Pamiętnik Dra renów z Obrazy i wspomnienia". Warszawa. i Kamczatce. Patrz poz. z 1912 roku. Kamczatki na wyspę Behringa [t] mo- P, t. 25. biograficzne kowskim, Lwów. objaśnione Lwów. o archeologu i powstańcu polskim Mikolaju Wit- 12. Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878. �Wkład Felińska 1852 PoLaków do badań nad Ludami 571 Syberii E. Wspomnienia z podróży po Syberyi, pobytu w Berezowie sane przez Ewę FeLińską. Warszawa. 2 tomy. w Saratowie spi- Giller A. 1856 1867 Listy z Syberii Agatona Gmera. BW, Opisanil? Zabajkalskiej krainy. Lipsk. t. 2 i 4. Glinka J. 1966 Somatoskopia i somatotypologia ności Goldów i Oroczonów. Gruszecki M. L 1873 Z podróży po wschodniej Janik M. 1928 Dzieje Polaków Januszkiewicz (konstytucjonalna) grup nadamurskiej lud- L, t. 50. TMP, nr 17-32. Syberyi. na Syberii. Kraków. Kirgiskiego pisane A. 1859 Listy ze stepu t. 1-3. 1861 Zywot Adolfa i przyjaciół do rodziny i jego Listy ze stepów Januszkiewicza w Kirgiskich. 1846 r. BW, Paryż. Jasiewicz Z. 1966 Pierwszy Jastrzębski Gramatika 1929 Obrazcy 1886 opis jakutskogo narodnoj Irkutsk. jazyka. literatury Leningrad. Jakutov. J. Myślistwo w Syberyi. Odb. z czasopisma 1906 PS, nr 3. Syberii. S. 1900 Jodłowski polski Wspomnienia z Wspomnienia tajgi Przez J. J. Lwów. jenisejskiej. "Łowiec". Odbitka z czasopisma z Dalekiej Północy. Sanok. z Północy. Przez J. J. Krosno. "Gazeta Sa- nocka". 1909 Wspomnienia Jurkiewic7 1884 K. Wystawa etnograficzno-przyrodnicza Kałuszyński M. 1878 Z Syberyi. polskich. Kałużyński 1966 Buriaci stepu D-ra tunkińskiego. Dybowskiego. Wieś Tunka Kł., t. 38. i pobyt w niej kapłanów W, nr 197-203. S. Polskie badania Kamieński-Dłużyk 1874 Dalekiej nad Jakutami i ich kulturą. SzDzPO, nr 2. A. moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Ka(w) Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli. Poznań. Dyaryusz więzienia mieńskiego. Karwot E. 1962 Benedykt Polak w Mongolii. PS, nr 5. Katalog ..... 1883 Katalog szawie. wystawy Warszawa. etnograficznej Praca i wysp Komandorskich bez miejsca i roku wydania. Kamczatki anonimowa w War- Dane po- �ANTONI KUCZYŃSKI chodzą z opracowania: K. K a wal s k a, A. M i k l a s z e w s k a - M l' a c zk a w s k a, Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne. Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. Katalog 1885 . Katalog wystawy etnograficznej wic. Lwów (Praca anonimowa). Kobyłecki J. 1837 Wiadomości a Syberyi przez J. K. Warszawa Kahn 1871 Kamczatki wysp Kom.andorskich i podróże w niej odbyte w latach 2 tomy razem oprawione. wc Lwo- 1831. 1832. 1833. 1834 A. z Syberyi. Listy Sb. Kahn A. Andree R. 1876 Sibirien (uncI das Volker zwischen Amurgebit). Ural und Geschichte uncI Reisen, Landsclwften Wid Lipsk. Beringstrasse. Kan F. 1896 Chatyn 1899 Fiziologiceskie - Arinskoie i biologieeskie skopceskoic 1903 Predvaritelnyj oteet ekspedicii po IVSOIRGO, t. 26/4-5. a jakutacl>. Minusinsk. sieknie. dannye v Urianclwjskuju zem1ju. IVSOIRGO., t. 36, vyp. 1. 19:34 Kopeć 1821 1821 18:37 Ekspedicija Sob. soc. Moskwa. v Sojotiju. J. GLi., nr 6. SX, nr 14 (Tłumaczenie artykułu zamieszczonego w Gazecie Literackiej). Dane pochodzą z: R. Jak o b s o n, G. H li t t l - W or t h. J. F. B e e b e, Paleosiberian Peoples and Lanfj1w(Jes. Bibliographir:al Guide. New Haven 1957, s. 132, paz. 3/2.52. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez calą wzdlu~ Lłzyą, lotcm [lądem] do Obyczaje Kamczackie. Kameatskie portu abyeaji. Ochotska, i stamtqd oceanem napowrót przez do tegoż wyspy portu 1863 Dziennik Józefa Kopcia BrY(Jadjera sporzqdzony. Berlin. czych 1865 Dziennik T. 1867 podróży. (w) Sybir. Dziennik czych podróży Józefa podróży Niewola Kopcia. 1906 1916 1955 pamiętników pamiętników Niewola wlasnych Sybir. przygody i ciekawe Niewola Korbecka po Syberji. i ciekawe wlasnych wlasnych Polskich Pamiętniki Paryż Józefa Kopcia brY(Jadiejra sporządzony. Berlin. 1881 Dziennik 1399 wojsk do Niższcj i jele n iach. z rozmaitych Polaków Kamczatki ·Wrocław. z pObytll n6t dorywna Sybirze. Chełmno. 2. 1868 Dziennik 1893 Kurylskie na psach przygody i ciekawe pamiętników Obrazy Polaków o i XX w. PO, nr 4. jenerala polskiego Józefa Kopcia pocllu(J je(Jo polskie(Jo Józefa Kopcia podlur; jer;o Józefa Kopcia podlug jego Lwów. jenerala Lwów. przygody jenerala polskiego ulożone. Lwów. i wspomnienia. M., Moszyńska Prace przedmowq A. Mickiewicza). PoLskich z TO.zmaitych. nót doryu:- Lwów. ulożone. ulożone. (Z wojsk (Józefa L, Okruszka ludach Azji Kopcia i innych). Warszawa. L Środkowej i Wschodniej na prze/omie XIX �WkłcH! Kotwicz 1934 Piekarski bac!uń nucI t. 10. l!leluml SybcI'il (1858-1934), RO, J. Kratkaja f/ramatika Kuczyński monf/olskaja kniżnago Kazań. jazyka. chrcstomatija. Kazań. monf/ol-rtLsse-franc;ais. Kazal'!. 183617Mongolskaja 1884/5 Dict.ionairc 1962 C!O WI. Edward Kowalewski 1835 Pulakr;w A. Etnof/raficzny obraz Kamczatki w świetle polskich badaczy, podróżnikótc Wrocław. Maszynopis. Praca magisterska napisana pod kierunkiem Prof. dr J. Gajka w Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. 1966 jHcksandcr Czckanowski Zycie i praca. Wsz., zesz. 4. 1966 Relacje gcn. Kopcia o Ludach Sybe1·ii. PS, nr 11. 1967 Jan Czerski wybitny gcolog i podróżnik polski 1845-1892. Wsz., zesz. i zeslańców Librowicz 1884 Z. Polacy w Maliszewski 1925 politycznych. Sybcrji. E., Olszewicz Podn;czny Kraków. B. słownik Warszawa. (Jcof/raficzny. -1927 Maliszewski 1928 E. Biblioqrafja pamiętników Polski polskich (Druki dotyczących. r~kopisy). Warszawa. J\Iaszewski T. 1808 Wyjątek 1812 Opis z listu Sy1Jerji. opisująccf/O podróż z Irkucka do Ncrczyńska. MP., t. 2. MP. lVIigurski W. 1863 Milewski 1948 z Syberji. Pamiętniki Lwów. T. Zarys of/ólncf/o. Cz~ść II, zesz. L Lublin-Kraków. językoznawstwa l'vIoszyński K. 1929 Kultura 1958 Człowiek. ludowa Zesz. l, Kraków. Słowian. W stęp do ctnof/rafii etnolof/ii. powszcchnej Wrocław-Kraków·-- Warszawa. Niemojewski L. 1870 Z nad f/ranicy 1871 Z nad f/ranicy 1871 Włóczęf/a 1875 Ludy 1875 Lekarzc Polski 1925 z listu. stcpowi. Syberyi Sladami nr 128, 149, 155. TI, nr 187-188. Tl, Wc;d., t. 3. nr. 280-281, W~d., Wqd., Ludwika H. ziemi badacz Odrowąż-Pieniążek Pawłowski z listu. Urywek po stcpach. Obuchowska-Pysiowa 1966 Urywek chińskicj. podbief/unowc. 1875 Obrazki 1957 chii~skiej. 299-301, Nicmojewskief/o. jakuckicj. Warszawa. Pr., nr 5. J. Adolfa Januszkiewicza. PS, nr 5. S. Podróżnicy polscy 309-312. t. 12. w okresie niewoli P, t. 2. �[j'j4 ANTONI Pertek 1957 J. Polacy na szlakach Piedos Z. 1962 a materialach w 1930 Gdańsk. świata. Adama Szymańskiego w zbiorach ilrchiwU'l1t P AN PO, nr 2. E. JakuŁsk. Petersburg-Leningrad. Przyslowia i przypowiastki jakuckie. RO., t. 2. Zagadki Jakuckie. RO, t. 4. Przyczynki do lecznictwa ludowego Jakutów. RO, t. 6. Kratkij Piłsudski russko-jakutskij Slovar 1907-1930 1925 1928 morskich jakuckich Warszawie. Piekarski 1905 KUCZYŃSKI slovar. jakutskogo jazyka. B. 1898 Nużdy i potriebnosti 1904 Gilyak Maiden's an Account of Island sachaLińskich of Investigations Sakhalin, Giljakov. (w) Hawes Song. with Charles among Notes IRGOPaZ, vyp. IV, nr 3. H., In the Uttermost East, Bein9 the Natives of Travel in and Russian Korea, Siberia, Convicts and of the Manchuria. New York. 1905 Otćet 1909 1909 Na niedźwiedzim Die Urbewohner pokomandirovkie 1909 Der Schamanismus nr 5. 1909 Uaccouchement, k i Orokam /ljnam bei der la grossesse Ainu - Stammen et l'avortement 1909 haline. BMSAP, t. 10. .c1borigeny o. Sachalina. 1909 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Rody, bremennast' 1910 ŻS, vykidysi, o. Sachalina. ziemcev Giljaków. Sachalin. chez les indigenes Sak- urody, bezplodie, i płodovitost u tu- bei den Bewohnern der Insel t. 17. Poezja Trąd 1912 Les signes de propriete des Aino. 1912 Materials of L, i Ajnów. Giliaków the study L, t. 18. RES. the Ainu language and folklore. 1912 /linu Folk-Lore. TJAFL, vol. 25. 1913 T/w Gilyaks and Their Songs. F-L, vol. 24, nr 4. 19:16 Pieśni liryczne Giliaków. (Ze spuścizny rc;kopiśmiennej RO, t. 12. 1860 de l'ile L, t. 14. L, t. 16. bliznecy, 1912 Piotrowski G, vol. XCV, t. 19. ŻS, 1911 for von t. 18. Schwangerschaft, Entbindung und Fehlgeburt Sachalin (Giljaken und Ajnu). A, vol. 5. wśród IRKPISIV A. Sachalina. święcie u Ajnów z wyspy Sachalin. Sf., t. 7-8. von Sachalin. G., vol. XCVI, nr 21. Craco\'. wydał WI. Kotwicz). R. Pamiętniki Polski. z pobytu na Syberji Rufina Piotl'Owskiego. Poznań. . 1935-1966 Polski Poniatowski Słownik Biograficzny. t. 1-12. St. wyprawy. (Do kraju GaZdów i Oroczonów w 1914 r.) Wstc;pem zaopatrzyła i do druku przygotowała B. H e i d e n r e i c h. L, t. 50. Purk X (Pseudonim właściwe nazwisko brzmi: S. K r u p s ki). 1874 Luźne karty pamiętnika zbiega z Sybirtt. Lipsk. 1966 Dziennik �Wklad Radlitiski 1891 ell! chaLect pres Diet iUII noire 18n. Slou'nik du nad narzeczu Kraków Ainos, ludami habitant Syberii L'iLe Choumclwu des KamtschadaLes Ludów dans habitant się jako le Long de La riviere oddzielna odbitka: Ze zbiorów Prof. Toż samo ukazało się jako de Kraków dr B. D Y b a woddzielne odbitki. Kamczackich. wal. 1-3. L'ArehipeL BASC. BASC. Toż samo ukazało "k i c g o. RSWFAU, 1393 des Kamtschatka. du diaLecte Kum/sclw/ku. 1892 badali do 1. Die/iunairc dC's KourHes 1892 Polaków 1892-1894. Diet.iulI noire dn diaLecte des Kamtschadales BASC. Toż samo ukazało Kom/schatko. habitant Ie Long de La riviere się oddzielnie jako odbitka: de Kraków 1893. 1895. Slou'nik 1895 sic jako oddzielna odbitka. Kraków SIO:<1I nki etnogrojinznc na krańcach narzeczy Koriaków 1896 Stos1IIIki RSWFAU, wschodnich. wal. 7. Toż samo ukazało 1895. wschodniej Azji. wschodniej Azji. Wsz., nr 65, 89, 99, 115. Wsz., nr 44-45, 47-48, etnoprajiczne na krańcach wschodniej le teraźniejszości. Warszawa. Azji. Wsz., nr 22-23. etnoowjiczne na krańcach ja 1897 19U1 Stosil nki Pr:es:łość Reichm21' 1381 B. Z DolekeplJ 18S2 Wschodu. Wrażenia, i opisy obrazki z dobrowolnej podróży po W<Jrszawa. Syberji. Samojec/.zi. Studium Wsz., nr 13, 20-21, etnologiczne. 23, 31-32, 34, 36-38. Samborski Hl1'! H. Wspomniellia ~ powstania z 1863 T. i pobytu na Warszawa. Syberyji. S<Jpieha P. Hl!)!) Porir6ź na HlsCP,ód Azji Lwów. 1888-1889. SienieJ.;:: L. 175'! Dokument !Jcu.·,J('fjO o.,;obliwego iilWJf; mi/osierdzia 11 clLwakę Boskiego, cudownie do Kościola Swego z kalwińskiej Chrystusowego sekty pociągaiący .... Wilno. Siel'Osze·,\·.~ld W. i va pcrujut jakuty. 1890 Kak 1893 ;akutskie piesni 1894 1894 JakllIskij Jaku!;/wja chleb. RB, nr 12. svaclba. ŻS, vyp. 1895 Soob~ćenie (:10 o i pievcy. braćnom SSb., vyp. 2. t. 24, vyp. 2. IVSOIRGO, 3-4. sojuze jakutov. !IRGO, t. 31/2. T. 1. st. Petersburg. i n.otatki. Warszawa. Th,' Y(/kuls. Abridged from the Russ-iun of Sieroshevski by W. G. Sumne,' (revised and completed by W. Sieroshevski). TJAI, vol. 31. Wychodztwo polskie w Rosji i na Syberii. (w) Pamiętnik wzniesienia i oc/sl.GI/żęeia pomników Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pnlaskiego tudzież po- 18nG JaklIty. Opyt etnografićeskago issliedovanija. 1900 Dwa lia,~cic lat lU kraju Jakutów. Wrażenia 1'101 i9il iqC:OII('gO z /q 1': Waszyngtonie lD2, \),'.'Hi<! kosmatych 1920 Or! pierwszych .\\' eJl'.;;;;'ZCl\Va. uroczystością pierwszego D.C. 1910 roku. w maju Ludzi. śLadów Kongresu Narodowego PoLskiego Polacy n.a Syberii, Chicago. Warszawa. polskości do wojny światowej. (w) �ANTONI Siwiński 1905 KUCZYNSKI J. Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane nego w roku 1863 na ośm Lat do robót skich kraju Zabajkalskiego w Syberyi. Sulimirski Wystawa 1884 Dr Benedykt Szwernicki zbiorów kuckiej dnia Szymański Prof. i wystawa KW, nr 455. Wqd., rocz. 22. jego zbiorów. z dziennika podróży odbytej w krajach do spełnienia posług duchownych 25. l. 1860. PRM, ser. 2. t. 7. amurskiclt katolikom 1905 Proischożdienie IVSOIRGO, Jakutov. Z jakuckiego Talko-Hryncewicz 1899 Materialy 1902 K t. 16. vyp. i diejstviticLnoie OLimpu. 1910 Ustuk sLova "Tungus". paLeontologii antropoLogii ZabajkaLia PTKOP, Buriaty, Zabajkalia. i Mongolii. t. 3/8. Tunguz~', Chalchas:i. Czaszki Kamc::uriu";"L·. K antropoLogii Tunguzov. Pr,zyczynek do kranjologii TPOIRGO, ludów t. 7/3. pól.-wsch. Azji. Pilsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. 1924 PoLacy jako badacze DaLekiego N, nr 112-, OL. nr 1. ,.~. PW, t. 9. Wschodu. L. Pamiętniki o Sybil'ze. Tabeńska E. 1897 Z doli i niedoli. Tokarzewski Ciernistym Witaszewski Wspomnienia szlakiem, szawa. N a tuLactwie. Przez DzLi., nr 79-84. tajgi pamiętniki z więzień, robót TI, t. 1. MongoLji. Sybiru. Zapisk i haystu, imyśliwerJo Warszawa. M. poriadkach otnosenija w sriedi 1890 Fakticeskije 1890 Matierialy dla izucenija jakutskoj sriedie izucenija semenstva 1890 Matierialy dla 1895 O mierach g upriadoceniju 1897 (w) Pamiatnaja kniżka jakutskoj lzobrażenija na skalach po riece 1906 Po tajgie za zolotom. matieriały k IVSOIRGO, t. 39. jakutskich jakutskoj narodnoj u jakutov. ziemLiepoLzovanija i pismam va, kazakov. rodovoj III. obsCiny. SSB. ,'yp. 2. IVSOIRGO. t. 21. IVOSOIRGO, vyp. :,:, sloviesnosti. nasieLenija obłasti. nr 3. OLiekmie. IVSOIRGO" Po dnievniku i N. A. Vitasevskij. Jakutskije i wygIlu I::. War- ciężkiclt Warszawa. do poziemicLn'ych nuilov Kraków. wygnanki. Sz. Wasilewski W. 1886 Z krańców 1908 Ko- SPCZA U, nr 3. i ALeutów. Bronislaw ° RAŻ. 10/2. Bronislaw 1885 EO. J. 1920 1911 1911 ir- 18;),0 c/o Kraków. Us. Baśń. 1920 1909 II!. 26. 1-2. zna cenie Jurdiuk do riaków 1865 w }Ji'o/t';ncji od ci Ilia A. Pisca Tatomir ,YnC?/JlI- Kraków. Dybowskiego. B. Dybowski 1885 1904 1909 ::('.'/0- i,''],; w kopalniach K. Wyjątki t. Ja lIa Siwińsk F. 1884 1851 przez katorżniczych avtora Jakutsko: oblasti. t. 27, nr 4, picrierabotali X. J, Ma- St. Petersburg. dLa razrabotki voprosov embriolo(Jii prava. P:';lożcnie �Wklac! 1908 Jakttt~kije matierialy k IVSOIRGO, 1908 Ziemsl.vo 1909 Brak 1909 dla v jakutskoj vid razrabotki ludami voprosov 577 Syberii embriologii prava. Prilożenie t. 40. i rodstvo Osobyj cIa bacIm; "ad Polak(;w oblasti. u jakutov. objazatielsl.va SVop., nr 23-24, ŻS, t. 18. v piervobytnom ~ti. pravie "ex EO, t. 21, donatione". vyp. 1. 1911 Iz obla~ti 1912 Osnovnyje piervobytnogo prat:ila Jakutskogo -1913 Jakutskije żenije). m.atierialy 1916 Jakutskije matierialy ziemli lOAIEIKU, okruga. 1915 EO, t. 23, vyp. psiclwnevroza. ra~priedielenija sobranyje 5. 1852-1891 gg. v 1-~. jakutov t. 28, vyp. v sobranyje u ŻS, t. 24, vY9. 1-~ gg. 1882-1891 tdusa Djupsjunskogo ŻS, (Prilo- t. 25, vyp. 4 (Prilo- żenije). 1917 Iz nablilldienije nad jakut.skimi .~am.anskimi SMAE, diejstvijami. t. 5. -1925 1929 S)Jo~oby rozlożenija i sbora 1929 Osnovnyje raspriedicLenija 1929 Jkutsko;Jo Jakutskije Witkowski 1880 1889 praviła podatiej v Jakutskoj ziemli okTuqa. TKPIJASSR, t. 4. matierialy dla razrabotki TKPIJASSR, obseynie. u jaku'ou embriologii t. 4. Djupsjunskogo ulusa TKPIJASSR, prava. t. 4, M. o roskopkic Kraikij oteet levom bieriegu Sledy kam.ie/mago r. .'1ngary. vieka moga kamiennogo perioda w IVSOIRGO, t. 11, nr 3-4. v dolinie r. Angary. IVSOIRGO, Irkutskoj t. 20, nr gub. na 1-2. Wokroj F. 1966 Ludność nadamurska w świetle niatowskiefJo. L, t. 50. antropologicznych materialów Stanislawa Po- Wolicki K. 1876 Wspomnienia Zaleski 1865 z czasów w cytadeli i na Sybcrji. warszawskiej vic rles Zawistowicz steppes Kirghises descriptions, znakomity polski recites et contes. Bronislaw Zieliński Pr., nr 2. orientalisl.a. Pilsudski (21. X. 1866 - 17. V. 1918). WŻ, zesz. 1. slownik lacze pionierów zdobywcy, i pisarze polskich badacze, migracyjni. kolonialnych eksploratorzy, 1958 15 - L. (Pseudonim, właściwe nazwisko Wspomnien.ia z Syberji. Lwów. brzmi:: oroczońsko-polski t. 51, cz. II. 1% - Ludoznawcza Podróżnicy, pamiętnikarze, Adolf Jankow~ki). W. Slownik Lud, i morskich. emigranci Warszawa. Zielonka Ziemacki Sekcja S. Maly krywcy, 1886 Paris. K. Zborowski J. 1934 Wspomnienia. Z, rocz. 24, nr 1-4. 1966 Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). (Maszynopis). 1932 L\vów. B. La Zawadzki W. 19.)2 JózC'f KowalC'wski 1930 pobytu A. Gillera. LP, t. 4. oddzia- �578 A. TO Zmijewski I KUCZYNSKI E. Sceny z życia koczowniczego. 3 t. Warszawa. 1883 Z moich wspomnień. Zegluga po Lenie i podróż po puszczach Wi., nr 178. 1884 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 291, 295. 1885 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 7. 1859-1862 Zychliński L. 1883 Wrażenia i przygody zesłanego pochodzenia. Poznań. golskiego CYTOWANE W ARTYKULE 1964 nasieLenie Voprosy 1951 Samanskije stva. isto7'ii Sibirii XVII religii ateizma. t duch i po vozzri.enijam Evienkov Z ZAKRESU SYBERII. naca/a v. Moskwa. XVIII Moskwa. Evienkov i totemisticeskije v istoriko-gienieticeskom die/!ija piervobytnych verovanij. Bruk S., L, Apenćenko V. S. (Ppraca 1964 Atlas narodov mira. lVIoskwa. 1889 istoki sama/!- izucienii i probliemy proischoż- Moskwa-Leningrad. zbiorowa pod redakcją). P. L Zasielenije Sibiri i byt piervych jej zasielnikov. Charkov. Charuzin N. 1896 Rec. książki W. S i e r o s z e w s k i e g o, Jakuty. Opyt etnogratićeskago dovanija, I .St. Petersburg 1896, zamieszczona w czasopiśmie EO, 4. Chorosich 1924 mon- t. XIII. SMAE, Religija Bucinskij AUTOROW lud A. F. 1950 1958 I HISTORII Buriaci V. A. Russkoje Anisimov WieLkopolanina. PRACE ZAGRANICZNYCH ETNOGRAFII Aleksandrov na Sybir oleknińskich. isslc- P. P. Jakuty. Opyt ukazatielja istoriko-etnologiceskoj ..., Irkutsk. litieratury Obrucieva 1962 S. V. (Praca zbiorowa pod red.). A. L. Cekanovskij sbornik nieopublikovannych skogo stati o ego naucnoj rabotie. Irkutsk. Obrucieva S. V. (Praca zbiorowa pod red.) 1956 I. D. Cerskij nieopubLikovannye stati, skom i A. Cerskom. Irkutsk. matierialov pisma dnievniki. A. Stati L. Cekanov- o I. D. Cer- Dolgich B. O. 1960 Rodovoj Hiekisch 1879 Die i plerniennoj sostav narodov Sibiri v XVII viekie. Moskwa. C. Tungusen. Eine Ethnologische Monographie. Inaugural Dissertation. sto Petersburg. Hrdlicka 1912 A. Remains in Eastern nr 16, Publication Asia ot the Race that nr 2159, Washington. peopled America. SMC., vol. LX, �Wkład Polaków do badań nad ludami G79 Syberii Ionov V. 1914 Obzor Wieratury po verovanijam ŻS, t. XXIII, Jakutov. vyp. 3-4. Ostrovitjanova K. V. (Praca zbiorowa pod red.). 1964 lstorija Akademii Nauk SSSR., t. II. Moskwa-Leningrad. Jadrincev 1882 ~. M. Sibir Jakobson 1957 G., Beebe J. F. R., HUttl-Worth Peoples and Bibliographical Languages. Guide. New Haven. M. A. Etnografieeskie ESRGO, i nabljudienja zamieeania i Ostjc.kach dach vyp. izvlieenne iz ego o Łopariach, putievych Karelach, vospominanij Samoieg. 1839-1844 IV. R. Kerner 1939 St. Petersburg. kolonija. Poleosiberian Kastren 1858 kak Nor/hoes/ern a Selected Asia, on China, Russia Mongolia, and and Japan, Eastern Siberia, Bibliography. with Contributions Special in Oriental Jakutov. Kazań. Reference and to to the Korea, European. Relations Manchuria, 2 vols. Berkeley: 1803-1807. Frank- Uni\·. of. California. Kocniev D. A. 1899 Ocerki Kostro\' juridieeskogo by/a N. M. t. III, nr. 11, kn. 1. Tomsk. 1855 Enisejskie Tungusy. 1872 Norymskij kraj. Kraszennikov S. P. 1949 Opisn nie ziemli Kameatki. KroI :\1. 1896 O zabnjka!skich Buriatach. Langsdorf! 1812 Moskwa-Leningrad ZCORGO, vyp. 1. G. H. Bemerkungen aus einer Reise um die Welt in den Jahren furt. Lesseps J. 1790 Journal historique cle M. ! ecomte du voyage de La Peyrouse jrn nc;oises au port Saint-Piere en France. 2 parts, Paris. Meżov V., Sibiriakov ... depuis Finstant & St. Paul employe dans ou it a quitte du Kamtschatka jusqu'a. l'expedition les fregates son arrivee I. Sibirskaja 1891-1903 de M. de Lesseps ... Bibliografija. Ukazatiel knig statiej a Sibiri. 3 tomy, St. Petersburg. Miller G. F. 1937 lswrija Sibiri. 1941 Istorija Sibiri. Molodych 1897 t. l, Moskwa - Leningrad. t. 2, Moskwa - Leningrad. 1. A., Kulakov lllus/rirrovannoje P. E. opisanie by ta nasielenja sielskogo irkutskoj gub. Piotrograd. MUller F. 1882 Unter Tungusen und Jakuten. Erlebnisse dition cler Kais. Russ. Gesellschaft geogr. und Ergebnisse in der Olenek Leipzig. St. Petersburg. Expe- �580 ANTONI Novickij 1884 KUCZYŃSKI G. Kratkoie o narodie opisanie St. Petersburg. ostjackom. Polevoj B. 1. 1965 Zabytyj istocnik swiedenij ma Kamienskogo Dłużika). po etnografii SE, nr 5. Sibiri XVII vieka. (O soCinenii /Ida- Popov A. 1932 Sieviernaja Archangielsk. BibLiografija. Poppe N. 1927 Eduard Priklonskij 1896 UJ, nr VII. Piekarski. V. L. Letopis jakutskogo kraja, po oficiaLnym sostavLennaja isioriccskim danym. Kostroma. Prokofieva E. D. 1956 Chanty 1956 Neńcy. Pypin A. 1892 Isiorija i Mansi. (w) Narody Sibiri, s. 570-607, Moskwa (w) Narody Sibiri, s. 608-647. Moskwa-Leningrad. Russkoj St. Petersburg, Etnografii. Leningrad. t. IV. Radlov V. V. 1907 SLovar Razumov 1899 jazyka, E. K. Piekarskim sostavL ... ŹS, vyp. IV. N. I. St. Petersburg. ZabajkaLie. Rybakov 1903 jakustkogo S. G. Armakskie tungusy. (SeLcnginskogo uiezda ZabajkaLskoj TTCKORGO, obLasti). t. VI, vyp. 1. Saryciev 1802 G. A. Putiesesivie fLota Kapitana tomu i Vostocnomu morju i Astronomiceskoj Schiefner Czekanovski's Steller G. W. 1774 Beschreibung Nahmen, Von bywsej pod nacaLsivom Sibiri, Ledovi- Gieograficeskoj fLoia Kapitana Tungusischcs Wortcrvcrzeichnis. Herausgegebe" BAC, t. 24. von dem Lande Lebensart Kamtschatka Strahlenberg 1730 Ekspedicii, casii osm i Lei, pri A. ALexander von. A. Schiefner. 1926 morskoj v prodłożenie s 178S po 1793 god. Sto Petersburg. BiLLingsa 1876 po sievierovosiocnoj Saryceva okieanu, und nach Kamtschatka, verschiedenen dessen Einwohnern, Gewohnheiten. Frankfurt deren Sitten, - Leipzig. Leipzig. Amerika. Ph. J. Das Nord - und bstLiche Theil von Europa und Asia ..., Stockholm. Sestin S. 1898 Tungusy, obitajuscje v vierchovjach r. Iro giLiatskogo jazyka jej pritokov. IPORGO, vyp. 3. Sternberg 1908 L. Matieriały po izuceniju foLkLora. Sto Petersburg. t. IV, �Wkłacl Polaków badań do nuci lUdami 581 Syberii Sunkov V. I. 1946 po istorii Occrki kolonizacji Sibiri v XVII - nac. XVIII v. Moskwa - Le- ningrad. Sunkov V. I. 1956 Occrki Termen 1912 Sriccli Ternovski 1893 po istorii zicmlicdielija Sibiri v.). Moskwa. (XVII A. Burjat i Zabajkalskoj gubiernii oblasti. St. Petersburg. A. Malicrialy Tokareiv Irkutskoj dlja bibliografii Sibirii. Tobolsk. S. A. 1945 Obśccstvicnnyj 1948 Vklacl stroj russkich Jakutov v. Jakuck. v XVII-XVIII w mirovoju ucennych etnograficeskuju nauku. SE, nr 2. Tropin G. V. 1958 Lingvisticcskic Ubrjatova 1945 STPF, vyp. III. B. I. Occrki Vajnstejn 1965 I. D. Cerskogo. nabljuclicnija istorii izuccnija jakutskogo Jakuck. jazyka. S. I. J1.ntropol09ićcskic i ctnograficcskic isslcdovanija Feliksa Jakovlevica Kona. nr 4. SE, Vasilevic G. M., Levin M. G. 1951 Tipy olcnicvodstva i ich SE, nr 1. proischożdienije. Vdovin I. S. 19.14 Istorja Zeleman 1907 izućcnja palcoazjatskich jazykov. Moskwa Leningrad. K. Otcct o diejatelnosti Imperatorskoj Akademii Nauk ... za 1907 god. Sto Peters- burg. Zubaśeva L. E. 1956 Bżbliografija ANTONI Irkutskoj Oblasti. Biologija. TNBIGU, nr 15. KUCZYŃSKI THE CONTRIBUTION OF POLES TO INVESTIGATIONS ABOUT PEOPLES OF SIBERIA The history of investigations about peoples of Siberia, which areas were annxed to Russia in the half of the XVII-th century, notes a lot of meri,t Polish names. These areas were used by the Russian empire as terrains of heaviest deportation, became a constrained native land of many Poles, at the beginning for participants of wars against Russia, and later insurgents, revolutionists or members of progressive secret associations. From their ranks arose a number of merit investigators of Siberia's land and peoples. The majority of them did not have any spccialistic education in these investigation's areas, in which their names were �582 ANTONI KUCZYŃSKI noted later. The years of deportation made more than one of these Poles famous specialists in the sphere of knowledge about Siberia and its peoples, and names like W. Sieroszewski (1858-1945), E. Piekarski (1858-1945), B. Piłsudski (1866-1918), M. A. Czaplicka (1866-1921) are well known in the history of ethnographic investigations in this area of Russia. Connected with this problem are numerous of diaries belonging to prisoners of war and political deported and also smaller articles, based on sojourn in Siberia. Their contents become in contemporary development of ethnography and history of this part of Asia historical sources, impossible to be replaced. The value of these relations depends on presenting Siberian's culture before the impact of Russian civilization, which changed them in a great manner in later years. In fact this material does not suit to independent analitic-comparative studies, but in many cases it completes in a real manner the rich Russian sources, contributing to solve a lot of problems in the sphere of Sibirian's ethnography. Meanwhile these relations are not known yet fully, neither appreciated in Polish science, nor did take them in consideration science in general. It happens, that observed phenomena were estimated in the prism of one's own culture, but from this fault did not preserve even later travellers, investigating exotic tribes in remote continents. It should be stressed here, that the materials concerning this sphere and belonging to Polish science property need interpolation by news, deriving from other, better methodological authors, but its undenial value depends on its objectivism and its authenticity. The first Pole, known to us was A. Kamieński-Dłużyk (?-1667), who leaved informations about the peoples of Siberia deported to the area of north-east Siberia in the half of the XVII-th century, where he stayed to the year 1661. After his return to Poland he wrote the Dayriusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc (Diary of Moscow's prison town and places ...), published onl~' 1874. This diary contains ethnographic materials about the Komi-Zyrians, Chantons. Mans, Siberian Tatars from the environs of Tobolsk, Ewenks, Jakuts and modest informations about the Giliaks and Czuks. The second Polish author of Siberian's remembrances, who stayed at the river Lena, was L. Sienicki (1677-?), colonel of the royal army, author of the memory Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego, y chwalcę ..., 1754 (A Document cudownie z kalwińskiej sekt y pewne- of Pecular Copassion of God, Marvellously from a Calvinistic Sects' Certain Servant and Praiser ..., 1754). The memory contains some important informations in the sphere of ethnography of Chants, Nens, Jakuts, Jukagirs and some informations about the colonization of Siberia. L. Sienicki stayed in Siberia together with Ph. J. Strahlenberg, a Swedish officerprisoner of war from the battle of Połtawa (1709 - the victory of car Piotr I about the Swedish King, Karl XII), who thanks to his observations published in the book Das Nordund Ostliche Theil von Europa und Asia ..., 1730, sometime earlier of the memories of L. Sienicki, is considered to be the precursor in Altaistic studies. In later years new deportees from Poland were sent to Siberia. About one of them, D. Pawłucki, we get to know from Russian sources informing, that in the half of the XVIII-th century he fought against the Czuks to subordinate them to the authority of the Russian state. From the huge number of Confederates of Barks (1768) leads out K. Lubicz-Chojecki, the author of memories Pamięć dzieł polskich, podróż i l1ie)Jomy.§lny sukces Polaków ..., 1754 (To the memory of Polish works, journey and unfavflUrable go sługę �Wkład POlaków clo badań nad luciami Syberii succes ..., 1754) containing relations about the Kirgiz. To just the same category of deportees belonged too M. A. Beniowski (1746-1786), a man considered by one as a Pole, by others as a Hungarian. His mer:1ories Historia podróży y osobliwszych. zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego ..., 1797, (History of travels and more peculiar events of the famous Polish and Hungarian nobleman ..., 1797) contain some informations about the Kamchadals and should be taken in consideration al ways in sources to Siberain's ethnography. At the end of the XVIII-th century to Kamchatka was deported the participant of Kościuszko's insurrection (1794) J. Kopeć (1762-1827). His Dziennik podróży ..., 1837 (Diary of travel..., 1837) contains some informations dealing with the ethnography of Siberia, and first of all about the Kamchadals. These informations are valuable complements to the works of: S. Kraszeninnikow (1755), G. Steller (1774), M. Lesseps (1790) and many others. Similarly interesting ethnographic informations contains Dziennik Xiędza Faustyna Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, 1865 (Diary of priest Faustyn Ciecierski prior of the Dominicans of Vilna), deported to the area of southern Siberia in the end of the XVIII-th century, and likewise the book of J. Kobyłecki (1801-1867), Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte ..., 1837 (Informations about Siberia and travels made there ..., 1837), establishing the first trial in Polish ethnographic literature of monographic approaching some informations concerning this part of the Russian empire. Among others more important Polish descriptions dealing with Siberia's peoples we have to mention the publication of E. Felińska (1793-1859), entitled Wspomnienia z podróży po Syberji..., 1867 (Memories from a travel in Siberia ..., 1867), the memoir of R. Błoński (1817-?) Pobyt na Syberii ..., 1867 (The sojourn in Siberia ..., 1867), the wark of J. Jodłowski MyśListwo w Syberii. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej, 1886 (Hunting in Siberia. Memories from the taiga of Jenisej) and an ample article of B. Reichman (1848-?) entitled Samojedzi. Studium etnologiczne, 1882. To complement the picture of Polish ethnographic investigations in the area of Siberia we have to mention A. Czekanowski (1833-1876), whose property in this field has been presented in the work il. L. Ćekanovskij sbornik nieopubl.ikovanych matieriałov A. L. Ćekanovskogo stati o ego naucnoj rabotie, 1961. Certain materials in the sphere of ethnography of Siberia gathered also J. Czerski (1845-1892), and his lingual collections had been worked out by G. Tropin, Lillr;vistićeskie nabljudienija J. D. Ćerskogo, 1958. The list of fewer known but highly merit investigators in the field of ethnography of Siberia opens B. Dybowski (1833-1930), who staying in Kamchatka in the character of a physician (1879-1883) collected interesting materials in this sphere. Of great scientific value are also his linguistic collections, concerning the Koriaks and Kamchats, published by J. Radliński Słowniki narzeczy ludów kamczackich, 1892-1895, (Dictionary of Kamchats' dialects). Also great merit in the sphere of ethnography in these areas we owe to W. Sieroszewski, the author of the monograph about Jakuts Dwanaście lat u; kraju Jakutów, 1900, (Twelve years in the country of the Jakuts) and some articles, which are fundamental works concerning these peoples. More or less in this time in the country of Jakuts there was E. Piekarski, whose investigative works in the sphere of linguistics brought him some scientific distinctions. His Slovar jakutsko[Jo jazyka, 1907-1930 (Dictionary of the Jakutian Language) does not have till nowadays an equal one and sets E. Piekarsld on the first place in the �58,1 ANTONI KUCZYNSKI international group of Jakuts' investigators. In later years with the ethnography of Jakuts dealed M. Witaszewski (1857-1918), S. JastrzQbski (1857 up to 1931) and F. Kan (1864-1941). In 1886 B. Piłsudski (1866-1918) has been deported to hard labour on Sakhalin, investigating the language and culture of Ainus and Giliaks. Among some articles published in different periodicals: Anthropos. Globus, Folk-Lore, Żivaja Starina, BuHetins et Memoires of the France Anthropological Society and others, especially attention should be payed to his work Material.~ for the Study of the Ainu Language and Folk-Lore, 1912, being a fundamental work in this sphere. The history of Polish ethnographic investigations made in Siberia in the XX-th century in exceptionally lean. There is to note the activity of J. Talko-Hryncewicz (1850-1936), and most of all the works of M. A. Czaplicka (1886-1921), who stayed in Siberia in the years 1914-1915. Her interests first of all concentrated to the ethnography of Tungus and Samojeds, and investigations in this sphere brought her the reward of Murichsan, admitted by the Royal Geographical Society. We have to mention here S. Poniatowski (1884-1944) too, who was doing 1914 anthropological and ethnographical investigations among Golds and Oraczans. These works have been done under the patronage of Smithsonian Institution in Washington and has been undertaken in connection with the well known in the beginning of the XX-th century theory, that the primitive (native) inhabitants of America - the Indians, trace their descent back to Asia. So, in a most common sketch looks the history of coming to life Polish writing in the sphere of ethnography of Siberia. The role of Poles in this sphere ended with the moment of discontinuance emperor's deportations, but we have to remember, that nowadays investigations in these areas begin with the attainments of Polish prisoners of war and political exiles in the period from XVII-th up to XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f045d95b3a4bf031ea82c709e0a250e.pdf a22fa289a818ceb70f11b37a3f2df756 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4256 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.123-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N К A X-XI * Imprezy folklorystyczne i regionalne Wrzesień 8 X — w Poznaniu o d b y ł I I I Turniej K a p e l Dudziarzy. się * 8 X — w WDK w Krakowie, w ramach Turnieju P o w i a t ó w zapre­ z e n t o w a ł y folklor swego regionu My­ ślenice, organizując t a k ż e spotkanie z twórcami ludowymi — Wiktorem Cwierzyńskim i M a r i ą W n ę k o w ą . Grudzień X I I - — w salonie Cepelii w K a t o ­ wicach o d b y ł się pokaz koronkarstwa. Zaprezentowano zarówno bogaty asortyment koronek koniakowskich j a k sam proces ich w y r o b u przez a r t y s t k i ludowe. Impreza, zorganizo­ wana przez Spółdzielnię „ A r w " wzbu­ dziła duże zainteresowanie publicz­ ności. Listopad 26 X — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarto w y s t a w ę prac Józefa Franusiaka ze wsi K o n i e m ł o t y , w o j . kieleckie. Organizatorami wystawy b y l i : W y d z i a ł K u l t u r y Prez. P R Ń w Kielcach, Świętokrzyski K l u b STL i redakcja „Chłopskiej D r o g i " . Na wystawie pokazano ponad 200 o b r a z ó w i kilkadziesiąt rzeźb Franusiaka z czego 20 obrazów i 4 rzeźby zakupione zostały przez M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie, a 10 obrazów przez p r y w a t n y c h kolekcjonerów. Z okazji wystawy wydano katalog, zawierający w s t ę p Barbary Erber, życiorys artysty, opr. przez Jerzego Pałysiewicza, spis prac i zdjęć. Wystawy i Konkursy P a ź d z i e r ii i k X -— z okazji inauguracji K o k u Kulturalnego w G d a ń s k u , otwarto we Wdzydzach Kiszewskich, pow. K o ś c i e r z y n a — w y s t a w ę sztuki ludo­ wej, k t ó r e j t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y ze­ społów folklorystycznych. 5 X I — w Opolu otwarto w y ­ s t a w ę prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z te­ renu Opolszczyzny zorganizowaną przez W y d z i a ł Kultury PWRN, W K Z Z i W D K . Pokazano 100 prac 51 a u t o r ó w . * XI — w krakowskim Klubie Dziennikarzy czynna b y ł a wystawa malarstwa L u d w i k a Holesza, g ó r n i k a z kopalni „Moszczenica". * 6 X I — w Muzeum w N o w y m Sączu otwarta została pokonkursowa wystawa pn „Współczesna sztuka l u ­ dowa powiatu s ą d e c k i e g o " , na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu ogłoszonego w marcu przez Spół­ dzielcze Zrzeszenie W y t w ó r c ó w Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ M i l e n i u m " w Krakowie. W konkursie uczestniczyły 34 osoby, k t ó r e nade­ słały 352 prace, w ś r ó d k t ó r y c h domi­ n o w a ł y haft i garncarstwo. J u r y p r z y z n a ł o nagrody i w y ­ różnienia. * 11 X I — w W D K w Koszalinie dokonano podsumowania konkursu p a m i ą t k a r s t w a i w y r o b ó w ludowych twórców. W y g ł o s z o n y został referat informujący o opiece resortu k u l t u r y nad s z t u k ą l u d o w ą na terenie woje­ w ó d z t w a oraz referat S. B ł a s z c z y k a pt. „Folklor i Folkloryzm". * X — w Poznaniu r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs wojewódzki na wyroby kowalstwa ludowego i artystycznego, zorganizowany przez W R N . * * 20 X — w salach Muzeum Święto­ krzyskiego w Kielcach otwarto wy­ s t a w ę prac zmarłego przed rokiem artysty ludowego Józefa P i ł a t a z D ę b ­ skiej W o l i . Zaprezentowano 180 jego rzeźb w drewnie i kamieniu z różnych okresów twórczości. Z okazji wystawy wydano bogato ilustrowany katalog ze w s t ę p e m Bar­ bary Erber. 19 X I — w Muzeum O k r ę g o w y m w Lublinie otwarto w y s t a w ę prezen­ t u j ą c ą prace n a d e s ł a n e na wojewódzki P r z e g l ą d Plastyki Amatorskiej. W Przeglądzie b r a ł o udział 63 auto­ rów, n a d s y ł a j ą c 141 prac. W czasie otwarcia wystawy o d b y ł o się spotka­ nie z redaktorem naczelnym „ P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j " Aleksandrem Jackowskim. freonuH«k^'Z&/ /Vg,0 lUeUo 1ЛШ,гМ/ I I . 2. A u t o p o r t r e t . W y k . J ó z e f F r a n u siak. K o n i e m ł o t y , pow. Staszów. * 19 X I — w P a ł a c u O p a t ó w w Oli­ wie otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej Polski p ó ł n o c n e j , na k t ó r e j zaprezen­ towano dorobek konkursu zorganizo­ wanego na p o c z ą t k u roku przez sopocki „ A r t - R e g i o n " i związek Spół­ dzielni C P L i A . N a konkurs w p ł y n ę ł o 390 prac n a d e s ł a n y c h przez 60 arty­ stów z 5 północnych województw: gdańskiego, szczecińskiego, koszaliń­ skiego, olsztyńskiego i bydgoskiego. J u r y , w skład k t ó r e g o wchodzili etnografowie z Warszawy, Torunia i G d a ń s k a oraz organizatorzy — przy­ z n a ł o n a s t ę p u j ą c e nagrody: Nagr. I o t r z y m a l i : Izajasz Rzepa z Redy i Aleksander Słomiński z D ą ­ b r ó w k i Nowej, w o j . o l s z t y ń s k i e ; Nagr. I I — Czesław W e n t k o w s k i z Kubarczewa, w o j . bydgoskie, Eugeniusz Michalski z U s t k i i Stefan Boguszew­ ski z K c y n i , w o j . bydgoskie; Nagr. I I I — W i l h e l m K u j a w s k i z Jasnej, 123 �pow. Sztum, E d m u n d Zieliński /, Orło­ wa, Władysława, Adryanowa, z Mogilna i W ł o d z i m i e r z Bukowski ze S ł u p s k a . * C P L i A . N a wystawie pokazano praco n a d e s ł a n e na konkurs p r o p o n u j ą c e 850 wzorów. Przyznano 69 n a g r ó d i wyróżnień. * X I - w P D K w Mrągowie, z ini­ c j a t y w y K l u b u Współczesnej Twór­ czości Plastycznej otwarto w y s t a w ę t k a n i n y ludowej i haftu. W wystawie u d z i a ł b r a ł y członkinie kół hafciar­ skich z Kosowa, Piecek, Marcinkowa i J o ł m u n i a . Pokazano hafty mazurskie i kurpiowskie, u k r a i ń s k i e i wileńskie na, serwetkach, obrusach i strojach ludowych. X I — - na Dworze Artusa w G d a ń ­ sku, za staraniem W D K i W K Z Z otwarta, została 11 W o j e w ó d z k a W y ­ stawa P l a s t y k i Amatorskiej, na k t ó r e j zaprezentowano 121 prac 63 a u t o r ó w . Nagrody o t r z y m a l i : Nagr. I — Maria F r o ł o w za cały zestaw prac; Nagr. I I — Wojciech Barzykowski i Wojciech Luliński oraz J a n Ż u k ; Nagr. I I I Andrzej Za­ wada. Ponadto przyznano liczne w y ­ różnienia. N a wystawie p r z e w a ż a ł y prace malarskie i rzeźbiarskie. * X I — w ramach akcji „ K u l t u r a ludowa dobrem n a r o d u " zorganizo­ wano w muzeum w Lubartowie wy­ s t a w ę prac rzeźbiarzy ludowych z te­ renu wojow ództwa. 28 X I — w Łęczycy rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na rzeźbę l u d o w ą , zorganizowany przez łęczyckie M u ­ zeum Regionalne, W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Ł o d z i oraz Ł ó d z k ą Roz­ głośnię Polskiego Radia, która, ufun­ dowała jedną z nagród. W konkursie uczestniczyło 15 t w ó r c ó w , n a d s y ł a j ą c 135 prac. Na­ grody o t r z y m a l i : Nagr. 1 — Ignacy K a m i ń s k i z Oraczowa., Bolesław Grab­ ski z Leśmierza, Filomena Roba­ kowska z W i t o n i i , Stanisław Walczak ze Szłapów. Nagr. I I - - Stanisław Pawlak z K o z u b , W a c ł a w Czerwiński z Świnic. Przyznano też 3 nagrody I I I i wyróżnienia. Grudzień 4 X I I — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarta została wystawa rzeźb a r t y s t y ludowego z Nowej Słupi — Aleksandra Kucharskiego. Organiza­ torami b y l i : Wydział Kultury PPRN w Kielcach, Świętokrzyski K l u b S T L , C P L i A , Stowarzyszenie D o m u Chłopa i redakcja „Chłopskiej D r o g i " . * 7 * 25 X I w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarto w y s t a w ę p n „ P r z e g l ą d Kolekcji Pa­ m i ą t e k K o p e r n i k a ń s k i c h " . zorganizo­ w a n ą przez Zjednoczenie Ogólnob r a n ż o w e Przemysłu P a m i ą t k a r s k i e g o 6 X I I — w Muzeum w Często­ chowie otwarta została pokonkursowa wystawa p n . „ L u d o w e w y r o b y ko­ walskie regionu częstochowskiego". W Konkursie uczestniczyło k i l k u ­ dziesięciu rzemieślników z miasta oraz p o w i a t ó w : kłobuckiego, myszkowskie­ go i częstochowskiego. W ś r ó d nadosłanych e k s p o n a t ó w p r z e w a ż a ł y przed­ m i o t y u ż y t k o w e przeznaczone do współczesnego w n ę t r z a : świeczniki, lampy, patery i t p , ale z n a j d o w a ł y się też obiekty charakterystyczne dla tradycyjnego kowalstwa ludowego j a k okucia wozów. Organizatorami konkursu b y l i : Muzeum w Częstochowie i W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Katowicach. Po otwarciu wystawy o d b y ł o się spotkanie a u t o r ó w i wręczenie n a g r ó d , k t ó r e o t r z y m a l i : M . Błaszczykiewicz ze wsi D u d k i , K . Grabara z K a w o d r z y G ó r n e j , T . Czarniak z pow. myszkow­ skiego, St. W i t a z Mokrej, J . Patrzyk z Częstochowy, A . B a r t n i k z Bargiel, F. G ó r n i a k z W ł a s n e j , J . M a ł y s k a z Kawodrzy Dolnej, J . Czajka ze Złochowic i J . F a j g ł a z C z ę s t o c h o w y . * 7 X I I - — rozstrzygnięty został X X X doroczny konkurs szopek w K r a ­ kowie, organizowany pod patronatem Muzeum Historycznego. Prace nade­ słało ponad 80 a u t o r ó w , z k t ó r y c h naj­ młodszy liczył niespełna 5 l a t a naj­ starszy — 77. N a d e s ł a n e szopki wy­ konane b y ł y z r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , j a k : papier, drewno, plastelina, za­ p a ł k i , jarzyny i andruty (!), zdobione k o l o r o w ą folią a l u m i n i o w ą . Rozmiary w granicach od k i l k u c e n t y m e t r ó w do 3 m e t r ó w . J u r y oceniało n a d e s ł a n e szopki w trzech grupach wielkościo­ wych. W grupie szopek d u ż y c h nagrody I o t r z y m a l i : Jan M a l i k i Tadeusz Gilbert. W grupie średnich — W i t o l d Głuch, w grupie szopek m a ł y c h - Aleksander Jurkiewicz i Maciej Moszew. Ponadto przyznano 8 n a g r ó d trzecich i kilkadziesiąt w y r ó ż n i e ń . Po rozstrzygnięciu konkursu, w dniach 8 X I I — 5 1 t r w a ł a wystawa 11. 3 — Szopki. W y k : Aleksander Jurkiewicz, W i t o l d Głuch, Tadeusz Gillert. 124 I �szopek w Muzeum H i s t o r y c z n y m m . K r a k o w a . Wystawa cieszyła się ogromnym zainteresowaniem. Noto­ wano d z i e n n ą frekwencję w liczbie 1000 osób. skie) — N a d e s ł a n o łącznie 350 prac. Na w y s t a w ę zakwalifikowano 80 prac, 32 a u t o r ó w . * X I I — w Dworze Artusa w G d a ń ­ sku czynna b y ł a I I wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zorganizowana przez W D K i W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę Związków Zawodowych. Na wystawie zaprezentowano 121 prac 62 a u t o r ó w w t y m : malarstwo, rzeźbę, grafikę. J u r y pod przewodnictwem prof. Kazimierza Śremkiewicza p r z y z n a ł o nagrody: nagr. I — M a r i i Frołow, nagr. I I — Wojciechowi Borzykow­ skiemu, Wojciechowi Lulińskiemn i Janowi Żukowi, nagr. I I I — Andrze­ jowi Zawadzie. •8 X I I — w Muzeum Kujawskim we Włocławku r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na współczesną s z t u k ę l u d o w ą K u j a w , zorganizowany przez Spółdzielnię Pra­ cy P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „ P r z y j a ź ń " AVO W ł o c ł a w k u . Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 16 X I I — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta została wystawa wycinanek Czesławy K o n o p k ó w n y z K a d z i d ł a , zorganizo­ wana staraniem M K i S , Wydziału K u l t u r y P W R N w Warszawie, M u ­ zeum Mazowieckiego w P ł o c k u , Zwią­ zku P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego oraz Towarzystwa P r z y j a c i ó ł Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Oprócz wycinanek zaprezentowano na wy­ stawie t a k ż e inne prace zasłużonej ludowej a r t y s t k i : papierowe bukiety, „ b y ś k i " . ozdoby koronkowe, t k a n i n ę i t p . Odtworzono t a k ż e fragment regio­ nalnego w n ę t r z a domu K o n o p k ó w . * * X I I — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie czynna b y ł a I V wystawa prac twoi'cow ludowych i p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Ziem Nadodrzańskich. W związku z w y s t a w ą , dn. 1 0 X 1 1 o d b y ł się w W D K do­ roczny zjazd t w ó r c ó w ludowych i pla­ s t y k ó w a m a t o r ó w z Ziemi Szczeciń­ skiej . * Z okazji wystawy wydany został katalog ze w s t ę p e m Aleksandra Bla­ cho wskiego. W dniu otwarcia wystawy, k t ó ­ rego d o k o n a ł wiceminister K u l t u r y i Sztuki Bogusław P ł a z a artystka o t r z y m a ł a o d z n a k ę Zasłużonego Dzia­ łacza K u l t u r y . X I I — w Muzom W o d z i s ł a w s k i m czynna b y ł a wystawa pn. „ R z e ź b a w w ę g l u " , na której pokazano prace ok. 50 rzeźbiarzy z w o j . katowickiego. Wystawę zorganizowała Spół­ dzielnia C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c z o ś c i P r z e m y s ł u Ludowego w Czechowi­ cach — Dziedzicach oraz miejscowe muzeum. * * X I I — w Galerii Dziennikarza we W r o c ł a w i u czynna była wystawa r y s u n k ó w H e n r y k a Kostrzewskiego, artysty samouka, k t ó r y od 14 r o k u życia zajmując się s z t u k ą osiągnął w swej twórczości d u ż ą dojrzałość a r t y s t y c z n ą i bogactwo warsztatu. Na n a s t ę p n e j wystawie w t y m samym klubie pokazano 7 malowideł P a w ł a Trybalskiego z Kamiennej G ó r y . malarza — amatora, k t ó r y od 1970 r. jest członkiem Z P A P , i którego prace wystawiane już b y ł y w N o w y m J o r k u , N R F i na Wyspach K a n a r y j ­ skich. X I I — z okazji o b c h o d ó w 50-tej rocznicy Z w i ą z k u Radzieckiego, w M u ­ zeum Górnośląskim w B y t o m i u otwar­ ta została wystawa ceramiki i tek­ styliów republiki Białoruskiej i U k r a i ń s k i e j . Prezentowane eksponaty pochodziły ze zbiorów własnych oraz z Muzeum we W r o c ł a w i u . Z okazji wystawy wydano ka­ talog zawierający wstęp Barbary Bazielich omawiający treść i cel wystawy oraz a r t y k u ł y c h a r a k t e r y z u j ą c e pre­ zentowane dziedziny sztuki ludowej obu republik, a t a k ż e spis e k s p o n a t ó w . * Polska sztuka ludowa za granicą X I I - - w sali B W A w Zakopanem czynna b y ł a wystawa rzeźb Edwarda Sutora. Zaprezentowano t u ok. 53 jego prac, z k t ó r y c h część zakupiło Muzeum Tatrzańskie. Z okazji wystawy wydano bo­ gato ilustrowany katalog ze w s t ę p e m Heleny Srodniawy. 14 X I I — w Zielonej Górze otwarto wojewódzką w y s t a w ę plastyki amatorskiej, na której zaprezento­ wano prace n a d e s ł a n e na I Woje­ w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Amator­ skiej, zorganizowany przez W D K i Lubuskie Towarzystwo K u l t u r y . W Przeglądzie uczesniczylo 45 ama­ t o r ó w z 5 p o w i a t ó w (Zielona Góra, Nowa Sól, Lubsko, Krosno Odrzań­ 8 X I I — w czasie „ D n i Polskich" w Rostocku o d b y ł y się m . in. w y s t ę p y zespołu ludowego „ K a s z u b y " z K a r ­ tuz, a w Domu K u l t u r y Stoczni „ N e p t u n " czynna b y ł a wystawa obra­ zująca s z t u k ę l u d o w ą Kaszub, Po­ wiśla, Żuław i Pomorza Szczeciń­ skiego. N a wystawie zaprezentowano r z e ź b y w drewnie i glinie, c e r a m i k ę , hafty i plecionki. X I I — Rawski Zespół Pieśni i T a ń c a GS „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " z Rzeczycy oraz Kapela Ludowa GS „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " z Nowego Miasta nad Pilicą gościły na w y s t ę ­ pach w J u g o s ł a w i i , w o k r ę g u Sobottica, gdzie s p o t k a ł y się z g o r ą c y m przyjęciom publiczności. * X I I — w tygodniku „ B u n t e I l l u strierte" (NRF) opublikowano serię zdjęć z krakowskiego konkursu szo­ pek. X I — w Wejherowie obchodzono jubileusz 5-lecia działalności Mło­ dzieżowego Zespołu Rzeźbiarskiego, założonego i prowadzonego d o t ą d przez rzeźbiarkę l u d o w ą , Otylię Szezukowską. * X l — uroczyście obchodziły j u ­ bileusz 20-lecia swej działalności re­ gionalne zespoły pieśń i i t a ń c a : „ G o r c e " z Kamienicy k. Limanowej oraz „ T a t r y " z GS Czarny Dunajec. W uroczystościach jubileuszowych obu zespołów uczestniczyli przedstawiciele władz terenowych i wojewódzkich, k t ó r z y wręczyli złote; odznaki zespo­ łowe i kilka indywidualnych. W sanatorium przeciwgruźliczym w Prabutach, ś w i ą t k a r z ludowy Sta­ nisław Żyrck rzeźbi postacie z „Chło­ p ó w " Reymonta. * 2 -4 X I I w Rzeszowie t r w a ł a Ogólnopolska Konferencja Folklory­ styczna Regionu Rzeszowskiego, zor­ ganizowana z inicjatywy Centralnego O ś r o d k a Metodyki i upowszechnienia K u l t u r y przez W y d z i a ł K u l t u r y Prcz. W R N , W o j . K o m i s j ę Związków Za­ wodowych, W D K i Muzeum Okrę­ gowe w Rzeszowie. W konferencji uczestniczyło 127 choreografów, kierowników i członków zespołów pieśni i t a ń c a oraz kapel ludowych. Inauguracyjny w y k ł a d wy­ głosił doe. Franciszek K o t u l a . W semi­ n a r i u m brali udział prof, dr J . Burszta, dr B . Linctte. Konferencji t o w a r z y s z y ł a wysta­ wa pn. „ O b r z ę d y doroczne wsi rze­ szowskiej". 1 5 X 1 1 — w G d a ń s k u odbył się doroczny zjazel t w ó r c ó w ludowych Ziemi G d a ń s k i e j , w czasie k t ó r e g o przyznano nagrody za dorobek arty­ styczny 1972. Nagrodę Wydziału K u l t u r y W R N o t r z y m a l i : Jadwiga Б inc. W dniu 24 grudnia 1972 roku z m a r ł nagle w wieku 62 lat długoletni dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u , doc. Józef Ligęza, zasłu­ żony badacz folkloru, zwłaszcza gór­ niczego, organizator życia naukowego i kulturalnego na Śląsku, członek wielu towarzystw naukowych i spo­ łecznych, a k t y w n y i zasłużony dzia­ łacz społeczny. Odznaczony b y l K r z y ­ żem Kawalerskim, Z ł o t y m K r z y ż e m Zasługi, Złotą O d z n a k ą Zasłużonego dla Rozwoju Województwa Kato­ wickiego, Medalom Dziesięciolecia P R L i N a g r o d ą W o j e w ó d z k ą . W oso­ bie zmarłego nauka i muzealnictwo śląskie u t r a c i ł y wybitnego z n a w c ę , działacza i eiddanegei dyrektora. opracowała Jadwiga Jarnszkiewicz 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b96a2667e2db71bf500e5b45b8106df.pdf 490bbb4cbc30ecd2017cd8297e6f0a08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource społeczeństwo pierwotne - teorie antropologiczne antropologia brytyjska kolonializm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2029 Title A name given to the resource Kilka refleksji na temat historii antropologicznych koncepcji społeczeństw pierwotnych i uwarunkowań towarzyszących ich powstaniu / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.55-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 19'>7 \\().IC1EClI DOlI Inst) tUI Etnologii Lnillersytel l'o7.JHlli AL i Antropologii Kulturowej illl. !\. Mickiewie/.a KILKA REFLEKSJI NA TEMAT HISTORII ANTROPOLOGICZNYCH KONCEPCJI SPOLECZEŃSTW PIERWOTNYCH I UWARUNKOWAŃ 'rOWARZYSZĄCYCH ICH POWSTANIU I Jednym z wyzwall, przed jakimi stanę1a wspókzesna humanistyka, w tym także antropologia, w okresie krytyki postmodernistycznej stało się podjęcie krytycznej rdleksj i nad dotychczasową praktyką badawczą N ie powinna ona jednak zmierzać w stronę autodestrukcji bądź kwestionowania niewątpliwego dorobku antropologii, lecz raczej ponownego jego odczytania i spojrzenia nail z perspektywy kulturoznawczej, w którym nacisk pada na prześledzenie różnych epizodów z dziejów tej dyscypliny na tle kultury, której jest ona integralną częścią. Dzit;ki temu można dostrzec, w jaki sposób w nauce tej jest konstruowany kulturowy obraz rzeczywistości i jakim podlega on uwarunkowaniom. Postulat podjt;cia tego rodzaj u refleksj i, nazywanej niekiedy metaantropologią2, cIotyczy zarówno niezwykle bogatego dorobku teoretycznometodologicznego antropologii, w tym zw1aszcza rozmaitych teorii kultury, jak również szeregu szczegółowych prac powstałych w ciągu jej ponacl stuletniej już dzisiaj historii. Jest on zatem adresowany clo wszystkich: metodologów i historyków nauki oraz bardziej empirycznie zorientowanych przedstawicieli ,.tradycyjnych" subdyscyplin antropologii, Sądzę, iż każdy badacz powinien świadomie ustosunkować sic,:do niego, Dla mnie, z racji moich wcześniejszych zainteresowaJl, szczególnie interesujące wydaje się ponowne przemyślenie i zreinterpretowanie teoretycznego dorobku tzw. antropologii powszechnej czy plemiennej, Mam oczywiście pełną I Niniejszy co/sM tekst powstal na podstawie mojej I konieczności rozprcl\\Y doktorskie.i) prezentujJ; w nim zatem pro\\adzon)ch analiz. co nickiedy może wywolywać nych ~'llk)\\. i.ywi.,: jednak nad/jej.,:. ;i.c już wkrótce \\ ićnia swojego antropologii" I lu rodzaj . .lego I.daniem, kultufll\\ym bogactwćm pora;ićk i z\\ yci.,:stw tamtejsz) ch dyscypliny nauki. zaintcrĆSlJ\Val'l". refleksji W. Ilurszta. Wojciech "w przyglądaniu świata. ale l3urs7.la określa jako si,\ jak na przestrzeni nić o to jednak aby zobaczyć Świadomość Illa prz)' lym l.,: wartość, tu i lćraz". loh.: tylko niektóre wyniki wcześniej wra;i.enie zbytniej arbitralności prezentowabJ;dę miał możliwość pełniejszego przedsta- stanowiska. : Proponowan)' siJ; pl. Antropologiczne koncepcje spolebrytyjskiej (nic publikowany maszynopis pracy IJienroll/yeil. Sludilllu :: !IislOrii antropologii przcdc naszą pr/.eszlośei ;ie poszerza wszystkim kulturową i wzbogaca chodzi, przeszlość i znajomość ,.spektrum C::y/anie kllltwy. Pięć szkiców, Lódź "antropologiczną historiJ; lat antropologia 'mierzyła' by uJrzeć poprzez dziedzictwa możliwych 1996, s. 143-144, pasmo pryzmal naukowego analiz naszego �56 świadomość, że tak rozległego zadania nie da sit; zrealizować w ramach jednego, choćby bardzo obszernego, opracowania. Tym bardziej nie jest to zatem możliwe w prezentowanym tu szkicu. Niemniej jednak sądzy, żc trud taki warto podejmować, choć każdorazowo winno się świadomie wyznaczyć jego zakres. W polskiej literaturze istnieją już znakomite prace analizujące antropologiczne koncepcje różnych dziedzin tzw. kultury pierwotnej (np. magicznoreligijnej czy językowej)'. Z tego też powodu, z niezwykle bogatego dziedzictwa antropologii plemiennej, zdecydowałem się rozważyć tylko jeden element. a mianowicie koncepcje dotyczące społecznego czy grupowego sposobu istnien ia, tj. organ izacj i i funkcjonowania wspólnot pierwotnych. Zagadn ien ia te. mające przecież podstawowe znaczenie dla całości rozwa;i.ail nad odmiennymi ludami i ich kulturą, mieściły się zawsze w głównym nurcie zainteresowall antropologii plemiennej. Uważam zatem, żc ich wydzielenie z szerszego kontekstu teoretycznego oraz osobne omówienie jest zabiegiem uzasadnionymI. Chciałbym jednak z całą mocą podkreślić, iż mam pelml świadomość faktu. że teorie dotyczące organ izacj i i funkcjonowan ia pierwotnych systcmów społecznych, dalej zwane przeze mnie po prostu koncepcjami społeczellst\v pierwotnych), zawsze były ściśle związane z wyobrażeniami dotyczącymi tak ważnych instytucji jak religia, prawo czy ekonomia pierwotna. Doceniając znaczenie tych ostatnich, zdecydowałem się je jednak pominąć. Wybór przedmiotu rozważail jednoznacznie ukierunkow<lł moje zainteresowanie w stronę antropologii brytyjskiej. Zadecydował o tym fakt. że najbardziej znaczące opracowania z zakresu teorii społeczcllstwa pierwotnego pc)\vstal) , Mam tu prY.ede wszystkim na myśli prace M. I~uehowskiego, "'agia . .Iejjilllkcjo I Slrttkllll'(/. U;\M. Poznań 1986 oraz W. Burszty. Ję::yk a jW//llra II' my.Y/1ellw/nglcne/. I'TI .. Wroela\\ 1986 4 1)0 podjęcia takiego zadania zachc;cają coraz licznicjszc \\ ostalnich latach prace. \\ których nacisk pada na uhistorycznienie i z'n:latywi/.Owanie procesu t\\or/.cnia antropologii poprzez osadzenie gu w szerukim kontekście politycznym, ekonomiCl.nym i spolcClnym danego czasu Mam tu na myśli m.in. pracc A Kupera (1988): II. Kuklick (19')!): T Lcwellena (1992): ;\ (1992); M. Flis (1988); L Leacha (1982. 1984. 1'18'1): M. Kempncgo \ 1'194): (1992) oraz wiele innyc!l. Wszystkie I.ainspiro\\·aly mnie do podj,,:cia wlasnych badali ;\ppaduraia J. Vincent w tym zakresie. -, Zdaję tywny sprawę, zarazem że termin slownika antropologicznego bardzicj. że próby go uwolnić historyczno-typologiczne mówiąc ślenic ukreślunej okrcśleniami Przyjmuję studiów formy organizacji pn ludzka nowożytnych. stanowi politycznych społecznej warlościujqcych. prostu. i ctnieznych, typ I.naczeniu wygodny Pamiętać i politYCl.ncj. t\1ll (por.: jednak lachO\vuj,[e termin kultury mi. \\ylączllic pierwotne 10 - odmienllY oJ stosuje; J'('l\\nicż okre- eb\'iwalcnl nalei.y. Leach. pragmatyczllY że spoleczellstwo reprezcntująca po prostu do sztucznym. si,,: zabicgicm w/gl,,:dami i pcjora- przcnikn,[ljuz się nicpowodzcnicm wylącznie W zbliżonym pierwotlll:". etnocentryCIn) len na IIwale \\')'daje zakoliczyly konotacji grupa tennin stosowania od jakichkolwiek "spoleczeJistwo na gruncie zjego siC; zatcm zorganizowana ma \\ydiwięk Jednak kieruję które w tym przypadku terminu śeie. zwłaszcza czenie uż.ycie w spoleezeJistwaeh .. plemię", przydługiego innymi znaczcnic. - picrwotnc" kontrowersje. i rezygnacja się na jego pl7.y czym pragnę znajdowanego liczne zastqpienia 1989). Decydując najogólniej "spoleczellstwo i może budzić pojc;ciO\\) że w innym tcn .Iest stosowany nieCl> knl1lck- na ozna- �57 \ kręgu tej wlaśnie szkoly narodowej. Stało się tak z kilku powodów. \, pierwsze. nakiy wskazać na podzialy instytucjonalnc w łonie nauki brytyj.kiej. w tylll zwlaszcza na brak pozaantropologicznej socjologii (zob.: Levi;trauss. 1970: Szacki, 1981: Flis. 1988). Po drugie, zainteresowanic problemayką społeczną silnie wiązalo się z uwarunkowaniami społeczno-politycznymi o\\arzyszącymi powstaniu i rozwojowi antropologii brytyjskiej. Wśród tych :zynllikó" pierwszoplanową rol~ odgrywał kontekst kolonialny (zob.: Ingold. 99·L s. xiii). Zainteresowanie socjologią ludów kolonialnych posiadało jednak, lbok historyczno-politycznego, także uzasadnienie teoretyczne. Otóż uczeni nyrJjscy sądzili. że wśród niewielkich. izolowanych i względnie prostych \spólnot plemiennych można odnalcźć takie same cechy, zjawiska i procesy ak \\ innych typach spoleczellstw. tyle tylko, że w fonnie prostszej, a przez to al\\ iejszej do i'.aobserwowania i interpretacji (zob.: Evans-Pritchard, 1964, ,. 56). Spo!cczności lokalnc żyjące na peryferiach świata nowożytnego trakto\ali zatem jako swego rodzaju laboratoria badawcze, w których można uchwy:ić uniwersalne cechy spo!cczei1stwa ludzkiego. Uczynienie z nich głównego Jrzedmiotu zainteresow,1I1 nie oznaczało więc marginalizacji antropologii, lecz Jrzcci,vnie. zarewnialo jej status prawdziwie humanistycznej dyscypliny lkademickiej. Retrospektywne spojrzenie na proces historycznego kształtowania się antroJOlogicznych wyobnlżell na tcmat społeczei1stw pierwotnych pozwala wyróżnić ;ilka następujących po sobie etapów: I. Okres dominacji paradygmatu historyczno-porównawczego (ewolucjolizm i dyfui'jonizm), w którym wykreowana została wizja społeczei1stw pier\ornych jako "żyjących przodków" ówczesnych Europejczyków. Obraz ten ;konstruowany na zasadzie antytezy społeczellstwa nowożytnego zakładał, 'e ludy plemienne istnialy jako całości organiczne, których funkcjonowanie Jpieralo się na związkach pokrewicllstwa. Cechował je ponadto brak organiza:ji politycznej (terytorialnej), prawa oraz własności indywidualnej. Podstawo\ymi jednostkami życia spolecznego były egzogamiczne grupy krewniacze pierwotnie dwie), powiązane ze sobą poprzez wymianę matrymonialną. NajJardziej rozpowszechn ionymi typam i małżeIlstwa było małżellstwo grupowe model australijski) i kuzynów przeciwległych (model melanezyjski). Klasyfi~aeyjną terminologi<; pokrewicIlstwa interpretowano jako pozostałość tej sytulej i. Aborygen i austral ijscy natom iast zostal i uznani za reprezentantów naj\eześniejszych etapów ewolucji. 2. Okres funkcjonalizmu strukturalnego (Radcliffe-Brown i strukturaliści Jksfordzey). w którym nastąpiła stabilizacja i udoskonalenie modelu ewolucjolistyeznego. Istotna ró7nica polegała jednak na tym, iż ówczesna antropologia Jdrzucila zainteresowanie historią, koncentrując uwagę na poznaniu współcze;nie żyjących ludów. Stało się ono możliwe dzięki metodzie intensywnych JadaIl terenowych. W ich świetle społeczellstwo pierwotne poczęło się jawić �58 jako doskonale zintegrowana i jednorodna całość podlegająca prawom funkcjonalno-strukturalnym, której każdy element wspóldzialal z. innymi slużąc podtrzymywaniu globalnego systemu społecznego. Synchroniczny obraz "plemienia jako organizmu" zakładał jego stabilność i równowagc;, a także grupowe i terytorialne ograniczenie. Funkcjonaliści podtrzyma Ii przekonanie swych poprzedników o nadrzędnej roli pokrcwiellstwa, które zapewniało trwa l) mechan izm integracj i i reprodukcj i społecznej, stanowilo podstawc; rckrutacj i członków grupy, było źródłem ładu prawnego i wyznaczało ramy funkcjonowania dla systemu gospodarczego. Szczególne znaczenie przypisywano prz) tym pokrewiellstwu rodowemu regulującemu całokształt stosunków na poziomie międzygrupowym. Unilinearne grupy pochodzeniowe uznane został) za podstawę organizacji społecznej większości plemion . .lej opisu dokonywano w kategoriach modelu segmentarnego opartego na materiale afrykallskim. 3. Okres narastającej krytyki koncepcji funkcjonalistycznej (Gluckman oraz "wczesny" Leach), w którym nastąpiło podważenic dotychczasowego sposobu konceptualizowania plemienia. Rewizja poglądów na temat sposobu istnienia ludów pierwotnych dotyczyła głównie założenia o ieh ..zamknlc;ciu", jednorodności i równowadze. W jego miejsce zaproponowano wyobrażcnie plemienia jako obszaru dynamicznie zmieniających się stosunków społecznych, cechującego się "otwartością" granic oraz stałą obecności~\ napięć i konfliktó\\ wewnętrznych. Drugi zarzut dotyczyłnadinterpretaci i znaczenia pokrewiellst II a prowadzącej do przekonania, iż systemy polityczny, prawny i ekonomiczny w sposób obiektywny podporządkowane były stosunkom krewniaczym. Pod\\3żono równ ież dom inującą wcześniej skłonność do ujmowan ia spoleczerlst\\ a jako rzeczywistości sui generis, samodzielnego bytu ponadjednostkowego. W holizmie wcześniejszych koncepcji upatrywano jednego ze źródeł rozbieżności pomiędzy statycznymi modelam i tworzonym i przez antropologó\\. a rzeczywistym obrazem nieustannie zmieniających siC;stosunków społecznych. W kOrlcu, postulowano także konieczność rozpatrywania badanych zjawisk w perspektywie diachronicznej uznając, że ludy pierwotne, tak samo jak wszelkie inne społeczności ludzkie, posiadają wlasllC:l historię i zmieniają si~ w czasIe. 4. Okres osłabien ia zainteresowan ia tradycyj n ie rozum ianą problcmatyh:a organizacji społecznej ludów pierwotnych i zwro!ll w stron<; badarl zorientowanych bardziej kulturoznawczo ("nowa antropologia"). Pewnym wyjątkielll na tle ogólnego regresu teoretycznego była próba reinterpretacji klasycznegcl modelu plemienia dokonana przez badaczy z \-;rC;gumarksizmu strukturalnego (Godelier, Friedman i Bloch). W proponowanym przez nich ujęciu zostala zakwestionowana teza głosząca, iż pokrewiellstwo stanowi nadrzędną determinantę całokształtu życia społecznego ludów plemiennych. Marksiści twierdzili bowiem, że w organizacji wszelkich społeczności ludzkich czynnikiem prymarnym jest zawsze ekonomia, w tym zwłaszcza stosunki produkcji. Jak zau'v'vażył �59 Jodelier, pokrewiel'lstwo jawić się może w niektórych spoleczel'lstwach jako iOl1linuj'lce. ak tylko wtedy, gdy pełni jednocześnie funkcję stosunków proJukcji. 5. Okres ZW'ltpienia w doniosłość i realność antropologicznych koncepcji Jlemienia (,.pó/.ny" Lcach, Kuper, postmoderniści), w którym pojawiają ;ię zasadnicze wątpliwości dotyczące możliwości adekwatnego poznania społe:zelistw repn:zentujących wspó!czynniki humanistyczne różniące się od nowo':- lnoeuropejsk ich. Dom inuje przekonan ie o nieuchronnic ctnoccntryczncj subiektywistycznej perspektywie postrzcgania i konceptualizowania badanych 'ja\\isk, \\Iskaluje siy na istnicnic epistemologicznych barier poznania antroJologiczncgo. kulturowy charakter sądów naukowych, w tym dotyczących Jlel1lienia. oraz ich zdeterminowanie przez szcreg czynników poznawczych pozapo/nawClych. Wyraźnie artykułowany jest postulat podmiotowej rckon;trukcji kultury, w którym nacisk kładzic się na konieczność świadomego llinil1lalizowania wplywu czynników etnocentrycznych, by w ten sposób zbli':-ć modele tworzone przez antropologów do modeli, jakimi operują podmioty Jadanych PI7.C1. nich kultur. \\' zarysowanych powyżej naj istotniejszych ctapach antropologicznego l1y~len ia o sposobie organ izacj i i !'unkcjonowan ia społeczelistw pierwotnych itaralcm siy wyeksponO\vać. z konicczności niezwykle krótko i ogólnie, ~,1\\arte w nich oceny merytoryczne i metodologiczne. Pragnąc ukazać drogę, aką reflcksja ta pr/.ebyla od początków istnienia antropologii aż po czasy lajn()\\Sze. Kolejnc koneercje zostaly przedstawione w taki sposób. aby pokalac. \\ jakim zakresic ustalenia zawarte we wcześniejszych ujęciach były wyko'7:- sty\\ anc w p\')źn icj szych. oraz jak byly one wzbogacanc i modyfikowane. ~jęcie takic puzwolilo punadto wyjaśnić mechanizm ciągłości i zmiany ., antropologicznym myśleniu o ,.Innych". Moim cekm nie jest jednak wylącznie historyczna rekonstrukcja teorii Jlemienia wypracowanych w ramach kolejno po sobie następujących szkół c\lretyclnych. Zadaniem. jakie mnie bardziej intcresuje, jest bowiem rozparzcnie wymiaru poznawClego dyskutowanych teorii. Innymi slowy, chciałbym 1\ skazać na przyClyny. które decydowaly o określonym sposobie konceptuali1lmania SPOkCldlstw pierwotnych w bezustannie ewoluującym dyskursie lntropologicznym. Podcjmując si~ kulturoznawczej rcinterpretacji dorobku szkoły brytyjskiej \\ zakrcsie teorii spolcC/elistw pierwotnych) stawiałem przede wszystkim J:-tanie o kulturowc ramy ewolucji oraz czynniki decydujące o trwałości , zmienności antropologicznych wyobrażell o plemieniu. W związku z tym wcisk mcj analizy zostal polożony na poszukiwanie uwarunkowali decydują::-ch o określonym sposobie ujmowania koncepcji plemienia. Pragnę od razu \\:-jasnić. ii. pr/ystypując do tak nakreślonego zadania odrzuciłem, zgodnie I dominującym d/.isiaj stanowiskicm, tczę () skrajnej autonomiczności praktyki �60 badawczej, skłaniając się w stronę przekonania o jej kulturowym charakterze. Równocześnie jednak daleki byłem od zaakceptowania poglądu o jednoznacznym przyczynowo-skutkowym zdeterm inowan iu działa Inośc i intelektual nej sytuacją polityczną, ekonomiczną czy społeczną!'. Ten swoiście antyredukcjonistyczny punkt widzenia sprawił, że analizowane teorie starałem sic.:odczytywać kontekstowo, poszukując przyczyn, które zadecydowały o ich ostatecznym kształcie. Powyższe stanowisko świadczy niedwuznacznie, iż naukc;:, w szczególności zaś antropologię, traktuję jako dziedzinę kultury, jako określony wieloma czynnikami wytwór danej epoki w danym miejscu. Znaczy to, że proponowane przez nią sądy stanowią nie tyle opis "rzeczywistości". w naszym przypadku "plemienia". lecz istnieją raczej jako pewne kreacje powstałe w wyniku zetknięcia się myśli europejskiej z nowymi dla niej zjawiskami społecznymi. Kształt tych kreacji uwarunkowany jest wieloma przyczynami i pozorna jedność przedmiotu nie prowadzi bynajmniej do jedności opisu i teorii. Spektakularnym tego przykładem mogą być dalece rozbieżne poglądy na temat spoleczel1stwa Kachinów przedstawione przez Levi-Straussa (1949), Leacha (1954) i Friedmana (1975). Wachlarz tych przyczyn jest szeroki i obejmuje zarówno czynniki pozna\\cze, jak i pozapoznawcze. Znaczenie pierwszych jest dość szeroko rozpoznawane i współcześnie badacze mają zwykle świadomość ich wpływu na treść wysuwanych przez siebie koncepcji. Jest zatem rzeczą oczywistą, że najczęstszym zabiegiem, do jakiego odwoływałem sil( poszukując uwarunkowaJ1 dyskutowanych teorii, była analiza dzieł antropologicznych rozpatrywanych na tle ogólnych założell teoretycznych obowiązujących w danym czasie lub uzn3\\anych przez danego autora. Nie ulega wątpliwości, ii. założenia teoretyczne i metodologiczne bezpośrednio rzutują na sposób postrzegania danego problemu, w tym przypadku plemienia, stanowiąc swego rodzaju przedsądy. które z góry niejako narzucają wnioski kol1cowe. Tym samym punkt wyjścia staje się nieświadomie częścią punktu dojścia. Każda tcoria musi być przy tym rozpatrywana w kontekście poprzedzających i następujących po niej poglądó\\ innych autorów. Sądzę, iż tylko w ten sposób można odtworzyć (a może \\Tecz stworzyć) historię danego zjawiska, w tym przypadku perypetii rozważali na temat sposobu istnienia społeczellstw plemiennych. Przykładu dostarcza tu choćby analiza prototypowego modelu plemienia stworzonego przez ewolucjonistów. Rozpatruj'lc go z perspektywy ówczesnych zalożeó teoretycznych i metodologicznych wyraźnie widać, w jaki sposób model ten podporządkowany zostal potrzebom poznawczym antropologi i historycznej. (,O dyskusji toczoncJ ki spokczlll:. hislorycznć dOglJlCIlń\F -learia na lt:mat stopnia dctcrminacji treści pOl.llallia 1l~lllk()\lcg() priCI. i kultuf"(l\\Ć pis/.ć obs/ćrnic M. KCll1pn: \\ pracI .ill/ro/iO/ogia spo/eel/a he~ ilieji. IFiS 1'/\1 . Warv,l\\a 1994. CI: 11Il!- h,·~ �61 Przypomnijmy. że badacze tacy jak Tylor, Maine czy Frazer, powołując się [la teorię ewolucji e.\plicife zakładali, że kultura i społeczer'lstwo europejskie ";'Ollca XIX wieku reprezentuje najwyższy poziom historycznego rozwoju ludzkości. Przckonanie to, będące sądem normatywnym, stanowiło element 3wiadomości ówczesnych Europejczyków. Innym jej elementem była wiara 1\ ideę postępu zakładająca ciągły, linearny, choć nierównomierny rozwój ,połeczny, postępujący od form naj prostszych, po wysoce złożone. Konse.;\\encją obu tych sc,dów było aprioryczne dzielenie ludzkości na "wyżej" ..niżej" rozwiniętą, wyrażające si~ opozycji MY versus ONI. W oczywisty ,posób owi "Oni" musieli. na gruncie przyjmowanych założer'l, różnić się od .Nas". To aprioryczne różnicowanie kultur i społeczer'lstw znalazło swój wyraz ,\ t""orzanych ciągach historyczno-rozwojowych. Skoro spolcczellstwo własne Jadaczy definiowane było przez występowanie takich wartości jak małżel1stwo llonogamiczne, własność indywidualna czy par'lstwo terytorialne, to "Innych" llusiały charakterYl.Ować te same cechy, tyle tylko, że opatrzone znakiem ljcmnym. Ludy pierwotne żyły więc w promiskuityzmie, cechował je brak ;tosunków własności oraz dominacja stosunków pokrewieJlstwa nad terytoriallymi (por.: Kuper. 1987, s. 6-7). Wszystkie te elementy stanowiły o istocie ?\\olucjon istycznego modelu plem ien ia. Warto może jeszcze dodać, że również zaintercsowanie kulturą Australij:zyków. tak typowe dla badaczy tego okresu, miało swe źródła w przyjmowalych przez nich zalożeniach. Światopogląd ewolucjonistyczny zakładał podział ;\\iata na cywilizowane, wysoko rozwinięte "Centrum" oraz pierwotne, repre'entujące niskie stadia rozwoju "Peryferia". Zamicszkujący odległe geografi:znie rejony imperium aborygeni musieli zatem wydawać się oświeconym )rzedstC\\vicielom metropolii szczególnie pierwotni. Opozycja MY i ONI znaj7 100\Clłatu swój nowy, przestrzenny wymiar Metodologia ewolucjonistyczna znakomicie ułatwiała realizację celów )(lznawczych ówczesnej antropologii. Klasyczni badacze powszechnie stoso\ al i procedurę naukOWe!, którą w uproszczeniu przedstawić można następująco: ocl\\olując się do respektO\.vanego światopoglądu oraz wiedzy wyniesionej , \\ueśniej prowadzonych studiów (np. z zakresu historii powszechnej, historii )(llist\\a lub prawa) konstruowano ogólne teorie dotyczące genezy i rozwoju \) branych instytucj i: ma/żelistwa, prawa czy stosunków własności; 2. towarzy.zyło temu odwoływanie się do dostc;pnych danych etnograficznych pochodzą::cl1 z r<'l:i.nych rejonów świata. Materialy te zestawiano ze sobą i porówl) \\ano poszukując podobieJlslw. W przekonaniu autorów miały one stanowić lodsta\\t; empiryczn'l potwierdzającą prawdziwość wcześniej wysuwanych eorii. Stosowanie zaś naukowej metody komparatystycznej zapewnić miało ich '\a h:III a I 111<:lal()('\..<:<:l1lrUI11"i ..pćryil:rii" J{ul'SIla i K. l'i;llk(l\\Ski ll<)1. roldl. I. (" 17-\7) II pracy: () C.'·111 \\ dyskursi<: antropologicznym of}()\riada anrrop%gic:::na obszernie piszą opowieść:, Warszawa �62 ostateczne zweryfikowanie i uwiarygodnienic. "Uczeni gabinetowi" nie dostrzegali przy tym, bo na gruncie pozytywistyczncgo modelu nauki dostrzegać wręcz nie mogl i, że danc ctnograficzne, którym i ilustrowa Ii swc prace pochodziły z bardzo nieraz odmiennych kontekstów kulturowych. Co wi~cej. pozostający w zaciszu swych college'ów badacze, zmuszeni byli do korzystania z przypadkowych często relacji misjonarzy, kupców i urzędników kolonialnych. Informacje uzupełniano niekicdy danymi pozyskiwanymi jako odpowiedzi na rozsyłanc ankiet/o Sytuację tę dałoby się obrazowo przedstaWIĆ jako układanie puzzli. Amropolog pochylał się nad stołem, w tym przypadku stronami swej pracy. z wyraźną wizją obrazka, jaki zamierzał stworzyć. Wi7,ja zaś była gcnerowana przez jego światopogląd i dostępną wiedzę. W tym czasie dostarczano mu zbiór elementów, tj. danych etnograficznych, które miały posłużyć cło wypełnienia pustego miejsca. Pamiętając o kształcie przewidywanej całości przystępo\\al do ich przeglądania. W trakcie pracy odrzucal łi-agmcnty kl()C'lcC się z ogólną ideą, pozostawiając tylko te, które pasowały do calości obrazu. Przekonan) o słuszności swej wi~ii nie przejmował się przy tym, iż nic zna miejsca pochodzenia "puzzli", ani tym, że pierwotnie były one c/ęści,! zupclnie innego obrazka. W razie konieczności można było poszczególnc elementy pominąć lub odpowiednio "przykroić". lwiel1czeniem żmudncj pracy bylo ulożcnic calości. która dokładnie pokrywała się z wcześniej zamierzonym projcktem W przel\onaniu badacza potwicrdzało to empirycznie prawidłowość wykonanej pracy. W ten sposób kształt modelu plemienia, antycypowany przez wcześniejsze założenia teorctyczne, pozostawał nienaruszony, co więccj .. Iyskiv"al \\alor prawdziwie naukowego, co z góry wykluczalo możliwość kwestionowania jego pra womocnośc i pozna wczcj. Powyższe uwagi trudno oczywiście uznać za wyczerpuj'lcc i 7 pcwnością rzetelna analiza wymagałaby prześledzenia wpływu wielu jeszcze czynnikc'm poznawczych, które decydowały o pojawieniu się i trwalości koncepcji ewolucjon istycznej. Z braku micjsca n ie jest to niestety możl iwc. Sądz~ jednak. że dotychczasowe argumenty potwierdzają wczcśn iej wyra:i.onc przekonan ie. iż założen ia teoretyczno-metodologiczne stanowią wcwnętrznc dctcrm inant) rozwoju teorii antropologicznych. Ich historia nie byłaby jcdnak pełna, gdyb) nie uwzględnić czynników pozapoznawczych. RozpiylOŚĆ tych czynników jest bardzo szeroka: od kontekstu politycznego po ccchy osobowc i temperamcnt badacza, od "ducha epoki" po fakt pobierania nauki u określonego ..mistrza". od przynalcżności do określonej szkoły antropologiczncj czy orientacj i teoretycznej po teren, na którym dana osoba prowadziła badania. Są to czynniki zewnętrzne, pozaepistemologiczne, które jednak również. okazują sit; istotne dla g W ten spusóh CZyŚĆ danych na temat elnogralii A. Kuper. s.1 O I-I 02. The Invenfion oj" Primifive lud{1\\ Australii Sociefv. hilllS/imllilfiillls /.gromad/il II! illI !/IIIsilIlI. np. Fra/er: /ob.: I.ondon I YXX. �63 zrodzonych w ramach ctnologii wyobrażell o świecie nieeuropejskim. Czynniki poznawcze łącz'l siy wiyc ściśle z pozapoznawczymi. Funkcja społeczna antropologii odgrywa niebagatelną roly w jej rozwoju, a wytwarzane przez nią teorie stają siy czyścią życia społcczcIlstw i to nie tylko tych, w których doszło do ich pc)\\stania, alc i tych badanych. Trudno jednoznacznie okrcślić w jakim zakresie splot warunków historyczno-politycznych, nastrojów społecznych i atmosfery intelektualnej mógł kształtować poglildy każdego z antropologów na sposób istnienia grup plemiennych. W konkrctnych przypadkach różna mogła być bowiem waga każdego z powyższych czynników. Ich identyfikacja nie jest zatem zadaniem prostym. tym bardziej, że w większości wypadków można się jedynie domyślać ich \\ pływu na podstawic gotowych już opracowaIl naukowych. Elementem pomocn iczym jest znajomość biografi i autorów poszczególnych koncepcj i, choć rzadko zdarza się by sami badacze dokonywali autorekonstrukcji procesu dochodzcnia do określonego stanowiska, jak to np. ma miejsce w przypadku Leacha ( 1984). ldaję sobie sprawy zc zlożoności i delikatności tak postawionego zadania. Przyznaję również, iż uwzględnienie wszystkich zasygnalizowanych okoliczności nie w każdym przypadku stało się możliwe. Jednak uważam, że właśnie taka idea swego rodzaju "zagyszczonego" opisu dać może w efekcie obraz, który przybliża nas do historii pojycia plemienia w dyskursie antropologicznym. Oznacza to, że analiza historyczna, teoretyczno-metodologiczna, społeczna i kulturowa winny iść ze sob'l w parze. Z takiej perspektywy wyraźnie widać, że o swoistości refleksji nad sposobem istnienia społcuellstw pierwotnych każdorazowo decydowały nie tylko za lożen ja teoretyczno-metodologiczne obowiązujące w danym okresie, bądź clkceptowane przez poszczególnych badaczy, lecz również czynniki pozapo1I1a\\cze. Przemiany teoretyczne towarzyszące zmieniającemu się kontekstowi politycznemu (kolonializm i jego późniejszy upadek) uprawiania "antropologii plemienia" dostarczają w tym względzie wyrazistej ilustracji. lwi,!zki antropologii z kolonializmem posiadają swą skomplikowaną histot·ic. która wymyka siy wszelkim próbom jednoznacznej oceny (por.: Kuklick, 1991 Nie ulega jednak wątpliwości, że brytyjska polityka Imperialna wy\\arla znaczclcy wplyw na rozwój tej dyscypliny, w tym również na kształt t"Ozwijanych w jej ramach koncepcji plemienia. Należy sobie bowiem uświadL1mić f~lkt, że stosunki pomiędzy antropologami a badanymi przez nich ludami \\ pisane były zawsze w szerszy kontekst uwarunkowaIl politycznych. Poza tym, \dadza kolonialna w bezpośredni sposób oddziaływała na lokalne systemy społeune, pośrednio ingeruj'lc tym samym w antropologiczny przedmiot po- t '. SInoki pr/cgl'ld Ja (cd.) .. III/limj!IJ!IJ."]· s(,II111\\isk na (emal "antropologia a kolonializm" illld l!/(' (·IJ!IJIlIU!l:"lIcolllll"r. London 1973. przynosi książka T. Asa- �64 znania. Przykład Nuerów, którzy na krótko przed badaniami Evans-Pritcharda zostali brutalnie spacyfikowani, nic jest w tym względzie odosobniony. Już powstaniu i utrwaleniu się koncepcji ewolucjonistycznej sprzyjało istniejące zapotrzebowanie społeczne. Ówczesna antropologia dostarczała społeczeństwu takiej wizji historii ludzkości i kultury, która w sposób "naukowy" mogła sankcjonować i legitymizować politykę imperialnej Anglii. Jak zauważa Leach, "doskonale współgrała ona z ctosem epoki europejskiej ekspansji kolonialnej i marszem na zachód osadników ameryk,1I1skich" (Leach. 1982, s. 16). Z całą pewnością nadużyciem byłoby stwierdzenie, że antropologia ewolucjonistyczna świadomie i wprost "pozostawała na służbie" imperializmu brytyjskiego. Nie ulega jednak wątpliwości, ż.e stworzona przez nią idea społcczellstwa pierwotnego stanowiła atrakcyjną pożywkę dla ideologii kolonialnej i nacjonalistycznej. Ugruntowany przez naukę pogląd, iż ludy pierwotne stoją na niższych szczeblach rozwoju pozwalał zaliczać je do świata natury i umacniał Europejczyków w poczuciu wyższości moralnej nad mieszkallcami odległych kolonii (por.: Kuklick, ) 991, s. 22). Polityczne uwikłanie antropologii szczególnie wyraźnie zaznaczyło się jednak w okresie międzywojennym, kiedy to miała miejsce wzmożona akty\\ność brytyjskiej polityki kolonialnej, a obszarem, na którym realizowano ją szczególnie intensywnie stała się Afryka. Dla rozwoju teoretycznej rcfleksji o plemieniu sytuacja ta miała poważne konsekwencje. Czasowa zbieżność narodzin i rozwoju funkcjonalizmu z ekspansją brytyjskiego kolonializmu była nieprzypadkowa. W latach trzydziestych badacze uzyskali wsparcie finansowe ze strony instytucji, które były szczególnie zainteresowane utrzymaniem i utrwaleniem porządku kolonialnego na terenach stosunkowo niedawno poddanych administracji brytyjskiej. Administracja kolonialna nie tylko finansowała badania terenowe, uznawane przez funkcjonalistów za warunek sine qua non pracy naukowej, lecz również gwarantowała etnografom swobodny dostęp do społeczeJlstw plemiennych. Pom()C i wsparcie ze strony miejscowych władz zapewnialy im ponadto poczucie bezpieczellst\\a wynikające z zajmowania uprzywilejowanej pozycji przcdstawicieli klasy rządzącej. Przychylność urzędników względem antropologów nie była jednak bezinteresowna. Wyniki badall antropologicznych interesowały administrację kolonialną z powodów czysto pragmatycznych. Z jednej strony oczekiwano. że mogą one dostarczyć wiedzy, którą dałoby się praktycznie spożytkować do sprawnego zarządzania podbitymi ludami, zwłaszcza zaś w realizowaniu polityki rządów pośrednich (zob.: Mucha, 1985, s. 226), z drugiej zaś - wykorzystywano je w celach ideologicznych (zob.: Gellner, 1995, s. 178). Kluczo\\e znaczenie miała przy tym odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie ludy te mogą być poddane kontroli, i jak, wobec braku sformalizowanych struktur politycznych, można nimi efektywnie zarządzać. Finansując badania terenowe �65 urzędnicy oczekiwali, żc antropologowie potrafią na pytania te odpowiedzieć. Przedstawiciele nauki upewniali ich z kolei, że tak jest w istocie (zob.: Grimsha\\ i Hart. 1994, s. 242-243). Prace czołowych przedstawicieli szkoły oksfordzkiej jednoznacznie wskalUją, że zapotrzebowanie ze strony sponsorów w poważnym stopniu wpłynęło 'la ich zainteresowania. Przedmiotem swych studiów uczynili oni społeczeń,t\\a aceti:t1iczne, a wysiłek badawczy skierowali w stronę poszukiwania źródeł ladu i integracj i społeczncj. W ten sposób ich zainteresowania zbieżne były 7. interesem władz. Z ideologią kolonializmu najbardziej być może współgrało \\ykreowane przez funkcjonalistów wyobrażenie plemienia jako statycznego, Lamkniętego i izolowanego organizmu nie podlegającego przemianom we\\nętrznym (zob.: Grimshaw i Hart. ł 994, s. 242; Kuper, 1987, s. 156). Włączenie się antropologii w politykę, często zresztą nieświadome, stwo·zyło tej raczej malo dotychczas popularnej nauce szansę na zdobycie silnej Jozycji akademickiej. Co wi'tcej, stawała się ona w ten sposób nauką stosowa1ą. której wyniki mogły znaleźć zastosowanie praktyczne. Z punktu widzenia 'OL\\OjU instytucjonalnego koegzystencja z kolonializmem była zatem dla lI1tropologii nader korzystna. Nie można jednak nie dostrzegać, że pociągała Jna także za sobą bardzo poważne skutki negatywne. Należały do nich niewątJli\\ie: gi<;boki regres teoretyczny, utrata, przynajmniej częściowa, niezależno;ci i autonomii poznawczej, a także - co stało się zapewne wbrew woli i inten:jom samych badaczy - uznanie antropologii za dyscyplinę "imperialną". Dodać jcdnak należy, że jakkolwiek gwałtowny rozwój badań terenowych, Jo\\slanie antropologii politycznej oraz instytucjonalny awans całej dyscypliny ;tały się możliwe dziyki mecenatowi administracji kolonialnej, to jednak sytuleja ta nic oznacza la, że antropolodzy stali się intelektualnymi lokajami kololializmu. Przeciwnie, w swych pracach niejednokrotnie dawali wyraz dezaproJacie względem niego i wyst'tpowali w obronie ludów plemiennych. Co więcej, o właśnie funkcjonaliści pierwsi wyraźnie sformułowali postulat relatywizmu ,ulturowego twierdząc, że analizowane przez nich zjawiska każdorazowo były Izależnionc od kontekstu, w którym występowały, oraz że tworzyły spójne ;ystemy, w których ramach istniała pełna współzależność pomiędzy poszcze;ólnymi elemcntami. W okresie postkolonialnym związki antropologii z polityką uległy istotnym lrzeobrażeniom. Przede wszystkim znacznie ograniczono fundusze na badania erenowe, co boleśnie ugodziło w podstawy metodologiczne nauki o kulturze, ;rając się przyczyml jej względnej stagnacj i i kryzysu 10. Ponadto, w całkowicie ldmiennych warunkach politycznych badacze natrafili na nie spotykane wcze,niej trudności. W powszechnym odbiorze społecznym antropologia uznawana in W.:dlug Kupna lo właśnie utrata możnych mecenasów była jcdną z przyczyn kryzysu nSl>tucionalncgo. IV jakim ;:nala;:la si.,: antropologia brytyjska IV latach siedemdziesiątych. Zob.: \. Kuper. JIi'Cd::.r chw:\'::'l/Ią a I'lIIYl1ą, Lódź 1987, ro;:dz. 8 (s. 241-253). �66 była za naukę imperialną, której przedmiotem byli "dzicy", czyli ludy posiadające prymitywną kulturę. Przekonanie to sprawiło, że władze wielu pallst\\ postkolonialnych niechętnie odnosiły się do antropologów, niekiedy uniemożliwiając prowadzenie badaJl, lub ingerując w ich przebieg (zob.: Kuklick, 1991. s. 192-193). O ile zatem uprzywilejowana pozycja badacza działała wcześniej na jego korzyść, o tyle w nowych warunkach, obróciła się przeciwko nienlll (por.: Gellner, 1995, s. 179). Historycy myśli społecznej zgodnie dziś podkreślają, że w obliczu przeobrażeó polityczno-społecznych, jakie z początkiem lat sześćdziesiątych zaczęły się dokonywać w Trzecim Świecie, antropologia zmuszona została do ponownego przemyślenia wielu swych podstawowych zalożeó teoretyczno-metodologicznych (zob. m.in.: Ingold, 1990; Kempny. 1994; Gellner. 1(95). Konsekwencją tej reorientacj i było zrewidowanie dotychczasowych poglądów na temat ludów plemiennych. Funkcjonalizm opierał się na przekonaniu, że przedmiotem badall antropologi i są proste, izolowane ludy pierwotne charakteryzujące się wewnętrzną spójnością i brakiem dynamiki. Dopóki trwał system kolonialny przekonanie to wydawało się uzasadnione. Jednak w zupełnie odmiennym kontekście politycznym legło ono w gruzach (zob.: Kempny. 1994. s. 89). Kategoria stabilnych i zamkniętych społeczeóstw okazała się całkowitą ilu/ją· Krach systemu kolonialnego w Afryce, tradycyjnym obszarze badaJl antropologicznych, obnażył fałszywość przekonania o stabi Iności i równowadze pierwotnych struktur społecznych. Z dnia na dzielI zaczęły one podlegać dynamicznym procesom modernizacyjnym, w których wyniku powstaly nowe narody i pailstwa, a wspólnoty plemienne zostały włączone w skład większych formacji politycznych. W tej sytuacji przedstawianie ich jako izolowanych i zamkniętych całości synchronicznych stało się niemożliwc. Prawa statyki społecznej okazały się bezradne wobec zmieniającej się rzeczywistości. Pojawiła się zatem konieczność zastąpienia dotychczasowcj teori i synchron icznej nowym podejściem, które by było zdolne uchwycić i zinterpretować zachodzące zmiany. W takich okolicznościach zrodziły się pracc Gluckmana ileacha. W miejsce systemowo-strukturalnego modelu spoJeczeóstwa wprowadziły koncepcję otwartego obszaru dynam icznych stosunków społecznych, na którym ścierają się sprzeczne wartości i interesy, a równowaga ma charakter czaso": i nietrwały (por.: Lewellen, 1992, s. 113). Era postkolonialna obnażyła słabość funkcjonal istyczncj tcori i plcm ien ia. W konfrontacji z dynamicznie zmieniającą się rzeczywistością rozwiał się mit o ich prostocie, stabilności i homogeniczności. Załamanie sit;: tych kanonicznych, jak dotychczas sądzono, aksjomatów społeczcllst wa pierwotnego zachwiało wiarą antropologów co do możliwości poznawczych strukturalnofunkcjonalnego badania form organ izacj i społecznej (zob.: Mach, 1989. s. 195). Co więcej, wobec fikcyjnego, jak się okazało, charakteru przyjmowanych przez �67 'unkcjonal istów zalożell, coraz wyraźniej zaczęto stawiać pytanie o wzajemne elacje pomi<;dzy teorią a rzeczywistością, Stało się ono szczególnie aktualne \ówczas, gdy badacze uświadomili sobie, że w nowym kontekście politycznym ch praca nic mogła być dłużej uważana za neutralną etycznie oraz wolną ld pozanaukowych implikacji. Najkrócej mówiąc, wobec zmieniających się l\\arunkowaJl politycznych zmieniała się również świadomość samych antroJologów (zob,: Kempny, 1994, s. 88-89). W nieuchronny sposób musiało się to ldbić na rewizji zalożeó leżących u podstaw pojęciowego modelu społeczeót\\ a pierwotnego. Byla to też z pewnością jedna z przyczyn odpowiedzialnych :a spadek popularności studiów nad organizacją społeczną ludów plemiennych. ~'o więcej. zainicjowana wówczas przez Leacha debata teoretyczna miała \krótce doprowadzić do zasadniczego przełomu w antropologicznym myśleniu l ..Innych" (zob.: Ingold. 1990. s. I). Obnażając słabość klasycznych teorii połeczel1stwa oraz "importując" na grunt brytyjski idee strukturalizmu franculiego. rzucił on swym kolegom intelektualne wyzwanie, apelując o ponowne lrzemyślenie koncepcji plemienia. Wszystko to ukazuje istotne znaczenie oddziaływania kontekstu historyczlo-politycznego na ewolucję antropologicznych wyobrażeó o społeczeI1stwach liemotnych. N ie można jednak zapominać, iż dodatkowym elementem, który \y\\ierał przemożny wpływ na teoretyczną konstrukcję przedmiotu badaó były akże czynniki subiektywne. Ich znaczenie, często niezwykle istotne, znacznie rudnicj jest jednak uchwycić. Mam na myśli osobiste doświadczenia autorów :olej nych koncepcj i, w tym zwłaszcza ich światopogląd, zarówno potoczny, jak Iaukowy. kształtowany w toku edukacji kulturowej i profesjonalnej. Wspo11I1iałemjuż wcześniej. że w tym kontekście postacią wyjątkową jest Leach, ,tóry pod kon icc swej kariery naukowej (Leach, 1984) świadomie zaczął pisać ) tym, co przez większość współczesnych mu antropologów pozostawało lieuświadamianc o obecności elementu subiektywnego we wszelkich fornach poznania antropologicznego. Uwagi te w dużym stopniu dotyczyły histoii poznania .Jnnego". Sądzę. że z tego powodu zasługują one na krótkie omó\ICnle. Leach w autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable in the ii.llorv ol British S'ocia/ Anthrop%gy wskazał na dwa elementy w swojej liografii - wykształcenie i pochodzenic społeczne, które ukształtowały jego yh\etkę naukową. W latach 1929-1932 studiował matematykę i inżynierię la uniwersytecie w Cambridge, a przeszło pół wieku później przyznał, e doświadczenie to wywarło przemożny wpływ najego późniejsze zainteresovan ia (Leach. 1984, s. 9). Antropologiczne prace Leacha dowodzą, że wyznanie to nie było pustą leklaracją. Przeciwnie, wydaje się, że proponowany przez niego sposób rozu[1icnia podstawowych pojęć, takich jak funkcja czy struktura, postrzeganie połeczellstw jako dynamicznych konstrukcj i mechanicznych oraz poszukiwa- �68 nie quasi-matematycznych wzorów strukturalnych - wszystko to było w jakimś stopniu inspirowane przez politechniczny punkt widzenia. Z racji swego ''''ykształcenia Leach znacznie bardziej interesował się wyjaśnianicm mechanizmów, dzięki którym systemy społeczne zdolne były, pomimo ciągłych przeobrażeń, zachowywać ciągłość i trwałość, aniżeli odkrywaniem szczegółó" budowy czy opisywaniem par1ykularności i wyjątkowości różnych ludó,\. Można także przypuszczać, że wykształcenie było jedną z przyczyn krytycznego stosunku do tradycj i funkcjonal izmu brytyjskiego, i to zarówno w wersJi Malinowskiego, jak Radcliffe-Browna. Dystansując się od dominujących wówczas wersji funkcjonalizmu Leach zbl iżał się jednocześn ie do kontynentalnego struktura Iizmu Lćvi-Straussa. choć - jak sam podkreślał - jego późniejszy "tlili" z teorią strukturalistyczną b: I pochodną zainteresował1 matematyczno-inżynierskich, a nie, jak si« nickied: sugeruje, wynikiem bezkrytycznego powielania cudzych poglądów (Leach. 1984, s. 18). Jeżeli wpływ edukacji specjalistycznej Leacha na kształt stworzonego przez niego modelu społeczeóstw pierwotnych wydaje się dość czytelny i stosunko\\o łatwo można go uchwycić, to znacznie mniej jednoznacznie przedstawia się próba wskazania, w jakim zakresie określała go jego pozycja społeczna (Leach. 1984, s. 2). Leach należał do pokolenia, którego czasy studenckie przypadły na przełom lat dwudziestych i trzydziestych. W Wielkiej Brytanii był to okres pogłębiającego się kryzysu wewnętrznego i zewnętrznego II. Jednym z dalekosiężnych skutków I wojny światowej było stopniowe załamywanie się projektu społeczel1stwa opartego na war10ściach konserwatywnych. Ówczcśni studenci w Cambridge, niemal bez wyjątku rekrutujący si<;:spośród absolwentów najbardziej prestiżowych szkół prywatnych, należeli do elity społcczcl1stwa brytyjskiego. Można by więc przypuszczać, że z racji zajmowanej pozycji to oni właśnie stanowczo będą się przeciwstawiać wszelkim zmianom. Tak jednak się nie stało. Przeciwnie, również w ich środowisku narastalo niezadowolenie z anachronicznego i niesprawiedliwego porządku społeczncgo, który \V ich oczach symbol izowała konserwatywna struktura uniwersytecka 12. Zdan jem Leacha, krytycyzm studentów wzmacniał dodatkowo fakt. iż jako obserwatorzy wewnętrzni, znający istniejący system niejako .,od podszewki" i stykając: się 11 W tym okresie dzynarodowej, wzrostu Wielka lecz Brytania prleżywala gospodarczego, wielkość nie tylko utracila również produkcj poważne i przemyslowcj Bylo to szczególnie widoczne na tle rozwijających nych i icmiec. Zob.: H. Kuklick, The Savage Antlll'opology 12 1885-1945, Cambridge Znakomitym korespondencja da rirtha. Zob.: "Cambridge świadectwem wewn.;trlnc oral wysokość rOlycj.; - na arcnie sradlo dochodu tcmpo nawdo\\ mi.;- .iei ego. siC; POl';!; ckonomicznych Stanów Ijcdnocz0Withill. The Social flisforv of8ritish Socia! ł 99 1. s. 22 nastrojów panujących wówczas Lcacha z Rosemary Firth. przyjaciółką R. Firth, A Cambridge Undergraduate' Anthropology" swą mocarstwow<\ trudności vol. 13, nu 3, 1989-1990 \V z dziccii\st\\'a środowisku i pll/nicIS/.ą Some j,'arlv I,ellers/i'ol/l (Spccial Issuc), s. 9-1 X. studcnckim .ie'';! /Oną Ra) mUIl- I,'dmulld I.ei/cil. �69 z nim na co dziell, byli pozbawieni złudzeó na temat panującego w nim ładu i harmonii. Wyrazcm buntu i dezaprobaty "młodych gniewnych" wobec konsenvatyzmu spo/ccznego stała się ożywiona działalność pol ityczna i sympatia dla poglądów lewicowych';. Z kolei protest przeciwko dominującej moralności purytaJlskiej manifestowal się w ogromnej popularności książek Bertranda Russella, które staly siy manifestem ideowym zbuntowanego pokolenia (Leach, 1984, s. 9). Doświadczenia okresu studenckiego określiły przekonania społeczne i polityczne Leacha, który do kOllca życia pozostał liberałem zaciekle zwalczającym wszelki konserwatyzm i ortodoksję, co nie pozostało bez wpływu na kształt uprawianej przez niego antropologii. Bez wątpienia współtworzyły one również przedsądy teoretyczne, zjakimi przystępował do badaJl obcych ludów. W takim rozumieniu proponowana przez niego wizja społeczeilstwa, jako dynamicznej struktury poddanej ciąglym napięciom i podlegającej stałym przekształceniom, może być odczytana jako świadectwo edukacj i kulturowej wyniesionej z okresu studenckiego. Co więcej, w swoim eseju Leach wielokrotnic podkreśla, że to właśnie zapatrywania społcczne ostatecznie zadecydowały o odrzuceniu przezell stabilnego modelu równowagi i zainteresowaniu problematyką dynamiki społecznej. Odróżniało go to wyraźnie od wielu wybitnych postaci brytyjskiego funkcjonalizmu (np. Firth, Fortes i Gluckman), którzy, jako przybysze z zell \\nątrz , zaakceptowali i zinternalizowali wartości, przeciwko którym wystęPO\\ ał (Leach, 1984, s. 12). Konkluzja Leacha była zatem nast~pująca: pozycja społeczna badacza i jego stosunek do konscrwatywnej doktryny społecznej, której ucieleśnieniem i ostoją był uniwersytet w Cambridge, kształtowały wizję porządku społecznego. z jaką przystępował on do badania ludów plemicnnych. Wszyscy, którzy aprobowali doktrynę konserwatywną opowiadali się po stronie badail synchronicznych i dowodzili, że naturalnym stanem wszelkich zbiorowości ludzkich jest stabilność i równowaga. Z kolei Leach, któremu bliższa była doktryna liberalna, odrzucal koncepcję ekwilibrium społecznego, postulował konieczność prowadzenia badaó diachronicznych i wskazywał na dynamiczny charakter procesow. spo Iecznyc Il I'.. :'--Jiezalcżnie od wątpliwości, jakie może budzić tak radykalne stanowisko, trudno oprzeć si<; wrażeniu, że edukacja kulturowa oraz specjalistyczna Leacha I; \\\;dlllg I.eaclw Ic"icowe sympatie ówczesnych studenlÓw Cambridge sprawiły. żc w cza- sie Ilojn)' donlllwej w Iliszpanii wi.:lu z nich wstąpi lo do Brygady MiJ;dzynarodowej, 7 ch~tniej CI:- lanych prz.Clnich teoretyków spolccznyeh był Marks (I.each. 1984. s. 9). II Fort.:s i (illlekan pochod/ili z /\fryki l'oludniow.:j. zaś Firth z Nowej Zelandii. " /aslilnilwiilć n:-ch 1\ B:-ć 11loie jego ")'bon·)\\ si.,: moina . .:zy wilgil. jaką Kszlaitowaniu opinie si.,: wlasnej na t.:n lemat i ich rzeC/.)'\listy u\lilgi te rz.lIcaj'lnowe śI\iatlo wpl)',,· sylwclki Lea.:h naukowcj są rodzajem był znaC/ni.: na wymiar przypisywał nic zoslala wtórn.:j mniejszy. pO/.nawcz.y znaczeniu pricz. racjonałizacji Naw':l formułowanych jeśli wątków niego przez. niego biografiez- wyolbrzymiona. wczcśniej lak bylo, a jednym dokonanych to z pcwnością konecpcji. �70 rzeczywIscle mogły wpłynąć na sposób. w jaki z czasem zaczął myśleć o dotychczasowych sposobach konceptual izovvan ia społcczel1stw pierwotnych. Możliwe jest również, że współkształtowały one założenia cpistemologiczne. z jakimi przystępował do badania obcych kultur. W każdym razie. także 'iVtym aspekcie Leach różnił się bardzo od swych poprzedników. Funkcjonal iści przywiązan i do klasycznej teori i rOZllan ia uznawal i. że doświadczenie empiryczne stanowi gwarancję obiektywności wiedzy naukowej. Za przekonaniem tym kryło się apriorycznie założenie. że zachowania. czyli ,Jakty empiryczne", istnieją w sposób realny i mogą być przedmiotem doświadczenia. Po etapie badał) terenowych antropolog przyst<;pował do uogólnienia swoich obserwacji. Tak powstały opis stanowił przesłankę do konstruowania modeli teoretycznych. Ich prawomocność poznawcza wynikała z obiektywności faktów empirycznych. Uzasadniony zatem wydawał się po.gląd, że teoria antropologiczna wprost korespondowała z rzcczywistością. Tego rodzaju empiryzm, dominujący w antropologii brytyjskicj do lat sześćdziesiątych, określany był przez Leacha jako przy/.iemny. W plaszczyźnie poznawczej był on bowiem oparty na z gruntu fałszywym zało/.eniu. że teoria w izomorficzny sposób przystawała do faktów. Leach nie podzielał tej optymistycznej wiary swych poprzedników i wskazywał, że kreowany przez nich obraz niezmicnnego porządku społecznego powstal w wyniku imputo'ivania badanym ludom wartości pochodzących z kultury własnej badaczy. Modele teoretyczne. w rodzaj u konccpcj i ekwi Iibri um czy segmentarnej struktury lineażowej, uznawał za konstrukty myślowe zrodzone w umysłach antropologów i dowodził, że nie mialy one wiele wspólnego z rzeczywistością. Wbre'i\ temu. że uważali się za empiryków to, jego zdaniem. byli konstruktywistami. którzy własne wyobrażenia udowadniali w tercnic. Fakty, na jakic tam natrafiali. interpretowali w taki sposób, by zgodne były z ich wizją świata. Nie dostrzegali przy tym, że zarówno obscrwacja uczestnicząca, jak jej opis i teoretyczne objaśnienie, zawsze obciążonc są osobowością badacza, mają więc charakter subiektywny (zob.: Leach, 1984, s. 22). Należy wyjaśnić, że przez "osobowość" rozumiał I,cach zespół przedsądó\\. z jakimi antropolog przystępował do badania rzeczywistości. Kształtowały się one w toku jego edukacji kulturowej, były wynikiem osobistych doświadczel). uwarunkowal1 spolecznych i historyczno-politycznych. a także indywidualnych predyspozycji intelektualnych. Przedsądy te w bezpośredni, choć na ogół nieuświadamiany, sposób wpływały na wizję przedmiotu badaó, rozstrzygał) o sposobie ich prowadzenia oraz ostatecznym kształcie proponowanych rozstrzygn ięć. Dlatego też, zdan iem Leacha, iluzją było przekonan ie empirykó\\ o istnieniu teorii wiernie odzwierciedlającej rzeczywistość. Przeniesienie europocentrycznych schematów myślowych na grunt bad3li antropologicznych zaowocowało powstaniem wielu fałszywych stereotypó\\ na temat społeczeóstw pierwotnych. W książce Socia! Anlhropo!o[{y (1982) �71 Leach wymieni! trzy najbardziej rozpowszechnione "mity". Pierwszy, dotyczący homogeniczności ludów plemiennych, drugi - ich rzekomo segmentarnej struktury i trzeci - ich mitopoetyczności (Leach, 1982, s. 142-145). Każdy z mitów zrodził siC; w wyniku włączania subiektywistycznych przedsądów do ustalel] o charakterze poznawczym. W rezultacie w antropologii wytworzył się obraz redukuj,\cy spoleczel]stwa pierwotne do statycznych, jednorodnych i segmcntarnych struktur zdominowanych przez system pokrewieóstwa. Z chwilą. gdy pogl'ld ten zdobył uznanie, cmpirycy zajęli pozycje konserwaty\\nc. Wykreowany przez siebie obraz stosunków społecznych uznal i za pnl\\dziwy i caly wysilck skicrowali ku temu, by wykazać, że tak jest w rzeczy\\istości. I nawet jeśli pojawiały się fakty, które stanowisko ich podważały, to konsenvatyści albo calkowicie je ignorowali, albo też - powołując się na statystykC; - wskazywali na ich marginalne znaczenie. Wląezanic sądów światopoglądowych do założer1 poznawczych antropologii zaowocowało taki.e utrwa len iem siC; obrazu "tradycyj nego" społeczet'Jstwa pierwotnego. Przymiotnik ,.tradycyjne" był, wcdług Leacha, wyrazem rozpo\\szechnionego przekonania o stabilności i niezmienności ludów plemiennych, sugerowal, że istnialy one poza historią i nic doświadczały kontaktu ze światem zewnętrznym (zob.: Leach, 1984, s. 14). Wyobrażenie to, sięgające korzeniami głęboko w historię europcjskiej myśl i fi lozoficznej, stanowiło istotny fragment przedsądów, z jakimi podejmowano badania terenowe. W oczywisty sposób sprZyjało powstaniu wszelkiego rodzaju modeli równowagi i - przynajmniej ~z'tściowo - bylo odpowiedzialne za bezradność antropologii wobec proble11at:k i zm iany spolecznej. Na tym jednak zafałszowan ie obrazu się nie kOll~zylo. Antropolodzy byli tak silnie przywiązani do mitu "tradycyjności" badalych przez siebie ludów, że rejestrując dane terenowe w sposób nieświadomy ~Iilllinowali ze swych prac wszelkie elcmenty postrzegane przez nich jako .obce ", nietradycyj ne. .Ieśl i natomiast zdarzało się, że były dostrzegane, o zawsze przedstawiano je jako obce i podkreślano ich destrukcyjny charakter Leach, 1989. s. 35). Opracowując materialy terenowe antropolog nie tylko usuwał z nich .\SZ) stko, co nie odpowiada lo wyobrażeniu o "tradycyjności", lecz również :alkowicie pomijal kontekst w jakim zostaly onc zgromadzone. Nic miało ~atelll szczególnego znaczenia, że np. większość informatorów Radcliffe3rowna była pacjentami szpitala dla chorych wenerycznie, a blisko 95% mateiałów etnograficznych dotyczących Indian Ameryki Północnej zgromadzonych :05ta10 w rezcrwatach (Leach. 1989, s. 44). N iezależnie od wszystkiego, .f~lkty·· bron iIy si<; si lą swej autentyczności. Dla większości badaczy zupełn ie lalllralnc bylo równic/. takic prowadzenie narracji, jakby w terenie nie byli ud/.1l1i z krwi i kości, lecz niewidzialnym medium, przekazującym czytelniko\ i obiektywny obraz rzeczywistości. N ie dostrzegal i przy tym, że sama ich �72 obecność mogła mieć wpływ na informatorów oraz na sposób, w jaki interpretowali różne aspekty swojej kultury (Leach, 1989, s. 39). Wyobrażenie "tradycyjnego" społeczel1stwa pierwotncgo było więc dla Leacha fikcją, kreacją stworzoną przcz antropologów, którzy nie potrafili uwolnić się ze swych etnocentrycznych przedsądów i konsckwentnie przedstawiali badane ludy tak, jakby żyły poza historią, w idealnym, nic zmieniającym się świecie. Tymczasem, jego zdanicm, nic istniały żadne przcsłanki, by tak rzeczywiście było. Niezmienny system kulturowy stanowić by musiał całkowitą anomai ię. Leach kwcstionując kolejne mity narosłe wokól spolcczCllstw pierwotnych podważał wiarę w możliwość obiektywnego poznania antropologicznego. Pod konicc życia, gdy sceptycyzm tcn był najsilniejszy, skłonny był uważać. że wszelka etnografia jest fikcją, to znaczy, nie mówi wprost o obiektywnej rzeczywistości. Dla Leacha nie był to jednak powód do podważania wartości prac antropologicznych, lecz jedynie przestroga, by uświadamiać sobie własne ograniczenia. Równicż tą drogą można bowiem - jak twierdził - dowiedzieć się czegoś o ludziach i ich kulturze (Leach, 1984, s. 22). W ten oto sposób badacz. który rozpoczynał swoją karicry jako kontynuator tradycj i empiryzmu brytyjskiego dotarł na pozycję określaną dziś jako postmodernistyczną. W pewnym sensie ewolucja ta możc symbolizować drogę, jaką w swojej ponad stułetniej historii przebyła antropologiczna reflcksja nad społcczel1stwami pierwotnymi. Wyobrazić ją można jako drogy po spirali. Punktem wyjścia było pytanie o sposób istnienia i funkcjonowania społeczcl1stw pierwotnych. Towarzyszyła temu ufność, że nauka jcst w stanic udzielić obiektywnej odpowiedzi. Kolejne etapy to coraz bardzicj zaawansowanc pod względem teoretycznym próby znalezienia takicj odpowiedzi. Doprowadziły one w efekcie do punktu, w którym poddano w wątpliwość dotychczasowe ustalenia i wyjściowe pytanie ponownie stało się aktualnc. Tym razem odrzuca się jednak naiwną wiarę, iż sięgając po coraz bardziej wyrafinowane narzędzia anal ityczne zdolni jesteśmy dotrzeć do obiektywncj prawdy o plemieniu. Prawda ta jest bowiem zawsze po części prawdą antropologa, a nic tylko badanych przez niego ludzi. Wszelkie ustalenia okazują się wynikiem negocjowania sensó\\ między badaczem i jego rozmówcami. Dyskurs antropologiczny jest współtworzony przez obydwie strony: wyposażonego w swe sądy kulturowe i pojęcia antropologiczne badacza oraz uczestników badanej kultury. Każda opowieść ma zatem charakter subiektywny, by nie powicdzieć podwójnie subiekty\vny. stanowi ledwie jedną z możl iwych interpretaej i obserwowanych i zarazem tworzonych zjawisk i - jako taka - nie może pretendować do rangi uniwersalnie prawdziwej. Wyobrażenia o rzeczywistości stają się jakby jej częścią. Nie oznacza to jednak wcale, by wysiłki zmierzające do poznania "Innego" były pozbawione sensu. Przeciwnie, dzięki zwiQkszonej samoświadomości uwalniamy nasze myślenie od wielu obciążell i zafałszowall, dzięki czemu jest �73 możl iwe da ISl:c uprawian ie "antropologi i plcm ien ia" jako retleksj i mówiącej coś istotnego () świecie innych ludzi. Myślę, że przekonanie to stanowi dobry prognostyk dla dalsl:ych studiów nad społeczellstwami pierwotnymi. BlnLl()(jRAFI/\ \ppadurai !\ 199::' /'lIl/llIg /liemrch,' III /1.1'/'/ace. W: Nereodlng CIl/tllra/ Anlhrop%gy, G. E. Marcus (e:d.). Duke: tJnive:rsily Pre:ss. s. 34-47, Durham. \sad T. 1973 .·(III/lm/l%g.\' I 'il)h l~ncolllI/eJ'. Routledge, aw/ Ihe ('olollio/ 3uchowski M. 1l) l)l> \/agw . .Iel/llllkc!o ~urs"la W. .I('::1-ka kllllllm \I' i sll'llktllra. I.ondon - New York. [JAM. Poznali. PTl., Wrocław. 1Ill'.'/i elll%gicnej. I (Y)6 ('::.I'lallie hIllIIIn'. l'i('(" s::kicI)w. l.tleU. lurvIa \V .. Pi,\tkll\\'ski K. 199.+ O .1 ('(//lIhl'l(~~l! I l)l)()-I9()() 1975 fL'orle sll'llkllilT Kultury, Warszawa. Cohe:n & We:sl. l.ondon. (!IIi/ergmdllale. bridge: Anthropology". li.s \1 19l)l) ricdman J. opowieH', Instytut 0l)()wlodo olltl'lllW/ogiclla crill '\ans-Pritchard F. 9()'+ (J 951) Social .llIlhmlllllog.". inh R. SOllie l:'al'/y I,etters ji-O!11 t'd!11und Leach, "Cam- vol. 13. no. 3. (Special spo!eclle! issue). s. 9- ł 8. Ossolineum, w alllmp%gll/Ilnkcjona!n('j. hihe.\'. Slales alld halls/omll/llons. Wrocław. w: ;\lorxist /Ina/yses and Social Anthrop%gy. M. Illoch (e:d.). (\SA Sludie:s 2. Malaby Pre:ss, l.ondon, s. 161-203. I~lincr L. I'oi('cle IlIIhl'e\l'lelislll'<I I lillie s::klc('. Universitas, 1995 rilllshaw !\ .. 199.+ Kraków. Ilart K. .llIlllml'ologl· no 3. s. aild Ihe Crisis o/Ihe IlIle//eclllo/s. "Critique of Anthropology" vo1.14. 227-26.1. I';':llldT. 1 ()l)() (ćd) lh<· ('ollce!,1 o(Soclely IS Theoretlco//v Ohso/ete:) A debate he/d in the Murie/ Scoll ('<'1111'1', (;lIin'rsllv oJ,Hanchesler 28 Oct. 1989. London. 199.+ (;"lIeml /lIlrodIlClioll. \\': ('Olll/Hlllioll Cncyclopedia ('/(/llII'e (f/u! Socia! I.ifi'. ROlli kdge:. London. :m[1ny 199.+ of Anlhropology. !Iul1lanity, M. ..1/lIrollll/ogia he:: dllg1ll01611' leol'ia .\jJo/ec::na be i/lI~ji, IFiS PAN, Warszawa. l[1ćr ..\. 19l)7 I()l)l) .\!!('d::1' cha!'\'::III1/ a 1'11/1'111/ . .'tlllrop%gia lill' /1II'ellliml oj I'rilllilivc Kcgan PaliI. l.onLion. /wyty/ska 1922- / 982, Łódź. .'lociel)!. ii'fllls/orlllatiuns of an Jl/usion, Routledge: & �74 1992 Postmodernism, Cambridge logy" I (Part lA). s. 57-71 Kuklick H. 1991 and the Great Kalahari f)e!Jate ... Social The Savage Wilii in. The Social Historv oj British Social Anthropology Cambridge Univcrsity Press, Cambridge. Anthropo- 1885-19-15. Leach E. R. Rethinking Anthropology, Thc Athlone Pn::ss. London. 1961 1965 (1954) Political !J:vstems of Ilighfand Burma. II Studl' oj Kachin S'ocial StruCIure. Bacon Press. l3uslon. 1982 Social Anthl'Opology. Fontana, Glasgow. 1984 Glimpses of lhe Unmentionable in the HistOly of IJritish Social IllIthropologv .,Annual Rcviev ul' Anthropology" vol. 13. s. 1-23 1989 Tribal Ethnography: Past, Present, Futw·e. w: IIistOly alld Flhllicity. L Tonkin. M. McDonald. M. Chapman (eds.), ASA Monographs 27. London. s. 34-45. Levi-Strauss c. 1949 Les structures elementaires de la parente, Presse UI1vasitaires (k France. Paris. 1970 /In/ropologia slrukturolna, PWN. Warszawa. Lewellen T. Political Anthropology: an Introduction. Bergin & Clarvey. Westport. CT 1992 Mach Z. G/ówne nurty wspó/c=esnej antropologii brvlyjskiej. II': /-.'mest (Jel/ller 1989 międ::.! ji/o::ojią a antropologią. red. t\. Flis, UMCS, I ,ublin. s. 187-211. Mucha J. Antropologia stosowana w ujęciu /Jl'Onis/awa Malillowskiego. w: lIn/ropo/agia 1985 spo/eena Uronis/owa Malinowskiego. red. M. Flis. A K. Paluch. PWN, Wars7alla. 5.206-234. Szacki .I. Historia myHi socjologic::nej. t. 1-2. PWN. Warszawa. 1983 Vincent .I. Enganging Ilisloricism. w: !?ecapturing ,/Illhropologv. Working in the Presel1l. 1992 R.G. Fox (cd.). School of American Rescarch Press. Santa Fc. s. 45-58. Wojciech Dohnal SOME REMARKS ON THE SUBJECT OF HISTORY OF ANTHROPOLOGICAL CONCEPTIONS OF PRIMITIVI: SOCII:TII:S AND ON Tl-IE CONDITIONS ACCOMPA YINCi TIIJ:lR FORMATlO. (Summary) The artick is devoted to critical rel1ection on anthropological conceptions or primitivc socie· tics. i. c. on theories concerning their group organi/.ation and runctioning. It prcsents crucia stagcs in the historical proCl::SS of devclopment of anthropological concl::ptions or trihe (fi'olll th, rise or anthropology to thl:: present) and tries to highlight thl:: contcnl and mcthodological '::I·alu· ation of the conc.::ptions. In pr.::sentation or ea.::h conc.::ption. an attcmpt has h.::en mad.:: lo discus' its cognitive value and to identifY the reasons which led to a given conceptualization of primili\ ( societies in the constantly evolving anthropological discoursc. The spectrum of the reasons is very wide. ranging from intcrnal (cognitivl::) to extcrnal (noll cognitive). The importance of the rormer unes has becn quite widely r.::wgnizccl, as the theordica �75 and Illdhodological the tribe. This rhe history premises directly of the development alket the perception by the model is well illustrated of a given of primitive of anthropological thought would la~c into aceoun! Ihe non-cognitive factors and Icmperamcnt of the researcher: li'om the ..spirit of the epoch" master: frum the membership cnnducted research. as it \\ as attempted thc relations ,icscriptions school context case. if wc did nOI to individual to the intluencc to the area in this by evolutionists. not bc complete from the political anthropological problem. formulated traits of a particular in which a scholar /\11 nf these het\\'een of cthnolngieal of some ranging socicty to prove arc non-epistemological external factors. which, however. on the oceasion of discussing Edmund Leach's views and anthropology coneeptions of ..realil)" lions born out of the conlact about and co!oni;liism. the non-Ićuropean in this ease of primitive of I:uropcan thought turn out worltl: societies cssential conceptions. - but which with Ihc hitherto for the which dcvelopment are cxist as certain unknown social not mere construc- phenomena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d62460486c356d59bfab809507ba84f.pdf 164bb6d2bab822b08f072428eb54da2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1458 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1348 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I POLSKIEJ A K A D E M I I ETNOLOGII NAUK E T N O G R A F I A POLSKA XXXVI Zeszyt 1 Warszawa 1992 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZjNSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: María Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, AJ. Solidarności 105 Etnografia Polska © Copyright 1992. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 381488, 38 2627 Zam. nr 49/92. Objętość 18,5 ark. wydawn. Nakład 900 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji 5 ARTYKUŁY Część I Jolanta W r o ń s k a -Definicje etnografii i etnologii w polskich encyklopediach z drugiej połowy X I X i początku XX wieku Definitions of Ethnography and Ethnology in Polish Encyclopaedies from the second half of 19th and the beginning of 20th с Po со nam antropologia? - Sławoj Szynkiewicz 7 20 21 Część II Mirosława D r ozd-Pi a seek a - Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá Marian Grzegorz G e r l i c h - Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regional­ nej jako problem etnograficzny Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Communities Janusz M u c h a - Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu Conflict, Symbiosis and Isolation. Ethnic Relations in the Polish Part of the Carpathian Region Andrzej W o ź n i a k - Z dziejów gruzińskiej diaspory w Polsce An Outline of the History of Georgian Diaspory in Poland Dagnosław D e m ski - Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from North-West India Danuta Stasik - Wybrane aspekty kontaktu kultur w literaturze hindi Selected Aspects of Culture Contact in Hindi Literature 25 35 62 65 79 81 97 99 117 119 134 Część III Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Nic w przyrodzie nie ginie Nothing Gets Lost in Nature 135 157 RECENZJE I OMÓWIENIA [Etnologia w rozterkach.] Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red. T. Karwicka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 1991 - Barbara Olszewska-Dyonizidk 161 �Ewa Nowicka, Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991, PWN - Barbara Olszewska-Dyoniziak Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297 - Teresa Konvička Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183 - Aleksander Lipski Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza. Przedmowa Jana Szczepańskiego, Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego Ziemie Zachodnie - Studia i Materiały Nr 15, ss. 342 - Iwo Nowak Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Powszechnego, ss. 350 - Iwona Kabzińska-Stawarz Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Słowacji, M.G. Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115 - Andrzej Stawarz J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176, t. П, Katowice 1992, ss. 126+96+152+10 nlb. - Andrzej Stawarz The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt Feintuch (ed.), Lexington: The University Press of Kentucky 1988, ss. 288 - Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Cechách a na Moravě, Praha 1988, wyd. Vyšehrad, ss. 127, ilustr. — Mirosława Drozda-Piasecka P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, ss. 199 - Andrzej Stawarz Svod étnografičeskich ponjatij i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny. Ětnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988, ss. 223 - Iwona Kabzińska-Stawarz Etnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis sřední, východní a jihovýchodní Evropy, Nr 1 :1992, ss. 93 167 175 180 187 191 196 197 199 209 213 215 217 NEKROLOGI Ion Vládutiu (30.01.1929-11.10.1991) - Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa . . . . 221 Redakcja pragnie przeprosić dr Olgę Goldbergową za błąd w tytule jej artykułu, zamiesz­ czonego w t. 35, z. 2 naszego pisma. Tytuł powinien brzmieć: „Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka". Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anth­ ropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology �Szanowni Państwo! Proponowane Państwu artykuły i recenzje jeszcze wyraźniej niż dotych­ czas nawiązują do spraw ważnych dla całego środowiska, wobec których trudno pozostać obojętnym. Już rzut oka na zawartość Zeszytu wskazuje, iż znajdujemy się w punkcie zwrotnym, w momencie przełomu, który może mieć istotne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny. Sprawą pierwszorzędną jest trwająca dziś dyskusja nad adekwatnością nazwy: etnografia, etnologia, antropologia społeczna, kulturowa... do ja­ kości, charakteru i zakresu prac prowadzonych w polskich placówkach mających w nazwie te właśnie terminy. Pociąga to za sobą nie tylko konieczność samookreślenia się, zdefiniowania uprawianego zawodu, lecz także usytuowania siebie i swoich prac na peryferiach lub w centrum nauki światowej, wreszcie - odpowiedzi na pytanie, czy mieszczą się one w tradycyjnym sposobie pojmowania naszej dyscypliny, czy też wnoszą coś nowego, inspirującego, choćby propozycje nowatorskiego przedstawienia dotychczasowych osiągnięć etnologów i reprezentantów innych, bliskich etnologii dyscyplin. Zwiastunem zarysowania się nowego obszaru zagadnień jest prezentowa­ ny blok artykułów, które łączy wspólny motyw: konflikt, kwestia życia na pograniczu, współistnienia różnych grup etnicznych. Jesteśmy dziś świad­ kami szczególnego zainteresowania tego typu sprawami. Mówi się o nich jednak głośno przede wszystkim w aspekcie polityczno-ekonomicznym (kwestia regionów, praw mniejszości, swobód religijnych itp.). Zbyt słabo słyszalny jest natomiast w Polsce głos etnologów i innych badaczy kultury. Z jednej strony jest to zapewne wynikiem świadomego unikania spraw wymagających zagłębienia się w politykę, z drugiej - konieczności prze­ prowadzenia badań, nabrania dystansu, odczekania, zanim wyciągnie się wnioski i ogłosi generalne wyniki prac o nie tylko naukowym znaczeniu. Redakcja pragnie kontynuować tematykę tzw. pogranicza, interakcji i konfliktów kulturowych, współżycia różnych grup etnicznych, kultur i sub­ kultur, rozmaitych odcieni relacji: swój - obcy. W kwestiach tych nie padły jeszcze ostatnie słowa, a czas, w którym żyjemy jest wyraźną cezurą od­ dzielającą przeszłość od stającej się na naszych oczach przyszłości, wyras­ tającej z konkretnego podłoża, nierzadko tak bardzo obrosłego milczeniem. �6 Będziemy Państwu wdzięczni za ewentualne artykuły, komunikaty, in­ formacje o konferencjach, recenzje z ukazujących się prac poświęconych wymienionym zagadnieniom. Nie znaczy to, oczywiście, że rezygnujemy z innych tematów! Niestety, musimy też wspomnieć o kolejnym - tym razem bolesnym - sygnale zmian. Otóż, środki jakie otrzymaliśmy na druk kolejnych rocz­ ników nie pozwoliły nam na wypłacenie honorariów autorskich. Zdajemy sobie sprawę z negatywnych konsekwencji takich decyzji (podjętych poza Redakcją) dla losu publikacji naukowych i środowiska. Wierząc, że jest to tylko przejściowy objaw kryzysu - tym goręcej pragniemy podziękować Autorom, którzy zdecydowali się wydrukować swoje artykuły i recenzje bezpłatnie. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dca223beaefe13b8a887454eac97a9a.pdf fa02aa95edefce64fe75e86d3142c521 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4581 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource plastyka ludowa rzeźba ludowa Pomorze - platyka amatorska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4254 Title A name given to the resource Przegląd plastyki amatorskiej.Cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Wojciech Barzykowski, Gdynia. Światowidy, drewno. Aleksander Jackowski PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ AMATORÓW, CZ. III. POMORZE (RZEŹBA) Granica sztuki ludowej i amatorskiej Przedmiotem tego omówienia są cztery równocześnie zorganizowane i wzajemnie się uzupełniająco w y s t a w y : w Szczecinie — sztuki ludowej oraz rzeźby i malarstwa a m a t o r ó w m . i n . w o j e w ó d z t w koszalińskiego i szczecińskiego, w G d a ń s k u — a m a t o r ó w tego w o j e w ó d z t w a , w Oliwio — pokonkursowa wystawa rzeźby ludowej północnej Polski. Daly one w sumie dosyć pełny obraz plastyki amatorskiej Pomorza, dały t e ż m a t e r i a ł do refleksji, któro c h c i a ł b y m uczynić głównym tematem tego „ p r z e g l ą d u " . Chodzi t n 0 granice między s z t u k ą l u d o w ą a a m a t o r s k ą , granice coraz mniej uchwytni-, zwłaszcza w twórczości rzeźbiarskiej. Dlatego t e ż omawiam razem wystawy sztuki amatorskiej 1 ludowej. Pojęcie granicy kojarzy się nam z linią d e i n a r k a c y j n ą oddzielającą dwa, odrębno obszary. Tymczasem wiele zja­ wisk, zwłaszcza w sferze k u l t u r y , nie da się w ten sposób w y o d r ę b n i ć . G r a n i c ą jest t u mniej czy bardziej rozległy obszar. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e sztuki ludowej i plastyki amatorskiej. Oczywiście w postaci modelowo czystej dość ł a t w o jest zdofiniować różnice m i ę d z y obu t y m i pojęciami. R ó ż n i c e 1 2 zacierają się jednak w strefie p o ś r e d n i e j . Jest to zrozumiałe, zwłaszcza w fazie zaniku dawnej, wyraźnie odrębnej k u l t u r y ludowej, w fazie przenikania do świadomości t w ó r c ó w różno­ rakich bodźców i wzorów estetycznych. Dawniej odrębność i względna trwałość k u l t u r y ludowej p o w o d o w a ł y krystalizację form wspólnych, powszechnych w danej grupie. Potocznie nazywa się t o stylem ludowym. Styl t e n w y s t ę p o w a ł w żywej praktyce, tworzony przez l u d , ale i k s z t a ł t u j ą c y estetyczne n a w y k i tegoż l u d u . Obccnio stereotyp tego stylu przesuwa się ze sfery p r a k t y k i codzie­ nnej do sfery tradycji, a — ścisłej m ó w i ą c — jednej z trady­ cji, jednego z wzorów estetycznych, do k t ó r e g o świadomie się nawiązuje. Powstaje zjawisko pozornie paradoksalne. Ginie baza, z k t ó r e j w y n i k a ł a odrębność ludowego n u r t u k u l t u r y , sama k u l t u r a m a coraz bardziej reliktowy charakter, a jednocześ­ nie tworzona dziś jeszcze sztuka ludowa w pewnych przypadkach rozwija się. Rozwiązuje nowe zadania, odpo­ wiada na nowe potrzeby, ujawnia — pełniej nawet niż to miało miejsce dawniej — indywidualny talent jednostki, jej inwencję. W ł a ś n i e dlatego że coraz mniej krępują, j ą normy d e t e r m i n u j ą c e k s z t a ł t dawnej twórczości ludowej. Sztuka tworzona obecnie stanowi więc zarówno relikto- 107 �Eugeniusz Michalski, Zimowiska, pow. Słupsk: I I . 2. Kobieta z grzybami, drewno, wys. 36 cm. I I . 3. Aniołek, drewno, wys. 23 cm. I I . 4. Sarkofag królewski, drewno, wys. 16,5x27 cm. I I . 5. Wojciech Strahl, Ustka. Szopka, drewno, 5 6 x 5 7 cm. 11. 6. W ł a d y s ł a w a Adrianowa, Kruchowo, pow. Mogilno. Chłop z dzbanem, drewno, wys. 25 cm. 108 �w ą fazę dawnej, tradycyjnej, j a k też nosi cechy nowe, sprowokowane przez inne funkcje, przez inne bodźce estety­ czne- Można chyba wyróżnić trzy główne kierunki jej ewolu­ cji. Pierwszy to roztopienie się w kulturze współczesnej, przejęcie powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h norm estetycznych. D r u g i — stylizacja m o t y w ó w ludowych, świadome ich konserwowanie i rozwijanie. Trzeci — tworzenie w izolacji od k u l t u r y otaczającej, wypowiadanie się na m i a r ę swych umiejętności, potrzeb i świadomości. „ R o z t o p i e n i e się w kulturze w s p ó ł c z e s n e j " dzieje? sie na r ó ż n y c h szczeblach, dotyczy różnych wzorców postaw estetycznych. Jednocześnie bowiem w kulturze naszej funkcjonują różne wzorce, od „ j a r m a r c z n o - d r o b n o m i e s z c z a ń skich" po model współczesnych ambitnych p o s z u k i w a ń twór­ czych . „ S t y l i z a c j ę " , ś w i a d o m e uprawianie konwencji ludo­ wych, spotyka się dziś zarówno u k o n t y n u a t o r ó w dawnej sztuki ludowej, j a k i a m a t o r ó w - i n t e l i g e n t ó w . I u jednych, i n drugich w y n i k a ze świadomej decyzji, ponieważ jest to forma sztuki najbliższa im uczuciowo, a nawet i dlatego, że dość ł a t w a w realizacji i g w a r a n t u j ą c a pewien status materialny (sprzedaż, opieka, stypendia, nagrody). Odróżnia jednak wielu z t y c h t w ó r c ó w od dawnych — „ l u d o w y c h " stopień konieczności. Dawni t w ó r c y musieli w y p o w i a d a ć się zgodnie z n o r m ą e s t e t y c z n ą grupy, norma t a b y ł a ich w ł a s n ą n o r m ą , świat, w k t ó r y m t k w i l i b y ł ich ś w i a t e m . B y l i ludźmi jednej estetyki. Współcześnie — poza auten­ tycznymi, starymi t w ó r c a m i ludowymi — m a m y do czynie­ nia przeważnie z l u d ź m i ż y j ą c y m i w k r ę g u d w ó c h albo i więcej „ e s t e t y k " . Rzeźbiarz „ l u d o w y " ubiera się po miejs­ k u , mieszka w pokoju z meblami na wysoki połysk, korzysta z telewizora, chodzi do kina, w kościele z a c h w y c a j ą go rzeźby wcale nie ludowe. Tworzy jednak w konwencji ludowej, bo j ą zna, rozumie, bo jest m u najprzydatniejsza. Trzecia grupa — to p r y m i t y w i , żyjący często poza spo­ łecznością lokalną, ludzie dziwni, „ i n n i " , wyizolowani z normalnego życia społecznego. He-ródok, Nikifor, Dorota L a m p a r t i i m podobni. T w ó r c y samorodni, naiwni, pry­ m i t y w n i . Żyjący niegdyś w k r ę g u ludowej k u l t u r y , ale nie mieszczący się w niej. A więc w perspektywie m o ż n a widzieć j a k b y trzy osio krystahzacyjne, wokół k t ó r y c h s k u p i a ć się będzie twórczość w y w o d z ą c a się z grupy „ l u d o w e j " — roztopienie w kulturze powszechnej, n a w i ą z a n i e świadome do zasad i form sztuki ludowej, twórczość spontaniczna, „ n a i w n a " , mało uwarun­ kowana jakimikolwiek w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i . Nietrudno z a u w a ż y ć , że podobne procesy z a c h o d z ą i w twórczości a m a t o r ó w . Rozmywanie się granic jest więc rzeczą n a t u r a l n ą i na pewno z biegiem czasu granice „ludo­ w y " — „ a m a t o r s k i " b ę d ą jeszcze bardziej p ł y n n e . W y r a ź n e są bowiem o d r ę b n e modele skrajne — z jednej strony sztuka ludowa w y w o d z ą c a się z tradycji, z drugiej twórczość a m a t o r ó w zrodzona ze świadomej percepcji sztuki profes­ jonalnej, rozumiejąca i p o d c h w y t u j ą c a jej intencje. A m i ę d z y nimi leży szeroki pas graniczny, strefa pośrednia, k t ó r a orzszorza się z roku na rok. Obszar wspólny, k t ó r y w zależ­ ności od sytuacji nazywany b y w a „ l u d o w y m " lub „ a m a t o r ­ skim". 109 �N a s t ę p u j ą bowiem dwa równoległe procesy. Twórczość ludowa ewoluuje, w c h ł a n i a coraz to nowe elementy k u l t u r y otaczającej. Kozsadza jej ramy inwencja, swoboda inter­ pretacji n i e p o r ó w n a n i e większa, niż to miało miejsce w okresie życia odrębnej ludowej k u l t u r y . Nowe funkcje, nowe potrzeby odbiorcy czy instytucji sprawującej opiekę nad współczesną s z t u k ą l u d o w ą sprzyjają również poszuki­ waniom, zwłaszcza w rzeźbie. „ L u d o w o ś ć " coraz częściej wynika, więc nie z w e w n ę t r z n e j konieczności, ale ze świado­ mej decyzji. Nie jest to j u ż sztuka żywa, autentyczny wyraz odrębnej k u l t u r y , lecz sztuka u p r a w i a n a , świa­ domie kultywowana, jak m u z y k a renesansu czy cenne i p i ę k n e rośliny. A jednocześnie w nurcie twórczości po­ wszechnej, niezawodowej, amatorskiej—tradycje ludowe również stają się przedmiotem kultywacji, naśla­ downictwa, inspiracji. Świadomie n a w i ą z u j ą więc do ludowej s t y l i s t y k i : malarka na szkle Ewelina P ę k s o w a czy K a t a r z y n a B a n a ś , r z e ź b i a r z e : A n t o n i Toborowicz, A d a m Słowiński, W i k t o r Szewczyk, H e n r y k Zegadło i wielu innych. N a w i ą ­ zuje rzesza a m a t o r ó w do zasad ludowej rzeźby, nie zawsze nawet z miłości a często z pobudek czysto praktycznych. P o n i e w a ż figurka „ l u d o w a " jest ł a t w a do zrobienia, nie wymaga ani obserwacji natury, ani s t u d i ó w a k t u — jest stosunkowo prosta. P o n i e w a ż figurka taka ł a t w o staje się przedmiotem handlu, a zapotrzebowanie Cepelii, B H Z Desy czy Veritasu wciąż jeszcze rośnie. A do tego naturalnego procesu zacierania się granic pojęć dodajmy jeszcze z a m ę t terminologiczny, różne rozu­ mienie określenia „ l u d o w y " , wynikłe z odmiennych p u n k t ­ ów obserwacji zjawiska. „ L u d o w e " co innego znaczy w od­ niesieniu do przeszłości, co innego na wsi mazowieckiej i co innego w środowisku g ó r n i c z y m na Śląsku. „ L u d o w o " — to forma, styl, ale kiedy indziej oznacza twórczość osoby pochodzącej i żyjącej na wsi. Sztuka ludowa — to arcy­ dzieła dawnej r z e ź b y i drzeworytu, ale równocześnie i kicz jarmarczny i makatka z jeleniem czy kotkiem, albo rzemieślniczo powielany haft kaszubski, czy gliniane f i g u r k i z K c y n i . Często, co t y l k o się da nazywa się mianem „ l u d o w e " , ponieważ sztuka ludowa otoczona jest specjalną opieką, są środki na jej podtrzymywanie, na konkursy, wystawy, nagrody, stypendia dla twórców, nie ma zaś t y c h środków dla a m a t o r ó w . Nazywa się więc l u d o w y m i mierne i typowo amatorskie, pejzaże braci P ó ł t o r a k ó w z Kielc, ł a d n e , ale amatorskie (w pewnej mierze naiwne) obrazki Józefa Franusiaka. W t y m przypadku dzieli się go na p o ł ó w k i : l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Obok bowiem pejzaży ze stron rodzinnych Framisiak maluje też kolorowe, ukwiecone Madonny, świa­ domie stylizowane na ludowe. Widziałem na warszawskiej wystawie w Domu Chłopa k a r t k i wskazujące na to, co zakupiło jedno z naszych m u z e ó w etnograficznych. K u p i ł o połówkę „ l u d o w ą " Franusiaka. A co zrobić z d r u g ą połową, równic, jeśli nie bardziej, c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla indywidual­ ności artysty ? Podobne pytania nasuwa twórczość ciekawego amatora z Polwicy — J a r o s ł a w a F u r g a ł y , k t ó r y niekiedy świadomie nawiązuje, do ludowych wzorców. U k s z t a ł t o w a ł się niepisany zwyczaj, że za „ l u d o w y c h " poczytuje się wszystkich m a l u j ą c y c h na szkle. I zawodowego plastyka, masowo malującego dla Cepelii stylizowano obraz­ k i góralskie (np. St. G a ł k a z Zakopanego), i początkującego I I . 7. Jan Gajdowski, Grudziądz. Matka Boska z Dzieciątkiem, drewno, wys. 42,5 cm. 11. 8. Edward Kołacz, Szczecin. Grupa, drewno patynowane, wys. 51,5 cm. 110 �amatora miejskiego, skoro zechciał zabawić się na ludowo (Woźniak z Siedlec), stare kobiety wiejskie, k t ó r y m pora­ dzono, aby gryzmoliły na szkle rodzajowe scenki, nic nie mające wspólnego z d a w n ą t r a d y c j ą regionalną czy formą ludową. W Szczecinie jako „ l u d o w e " figurują na wystawie sztuki ludowej „ m o r z o k s z t a ł t y " Stanisława Tychawskiego ekonomisty, człowieka nic nie mającego wspólnego ze s z t u k ą ludową, i t p . Zamęt pojęciowy świadczy czasem w туе/, o nie­ frasobliwości i nieuctwie. P r z y k ł a d e m — reprodukowana niedawno w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " notatka z „ G a z e t y P o z n a ń s k i e j " , w której dumny t y t u ł „ s z t u k a ludowa wciąż ż y w a " zdobi zdjęcie koszmarnej kariatydy z drewna, nie­ udolnie naśladującej miejski kamienny pierwowzór. Wszystko to sprawia, że w świadomości społecznej, mimo wysiłków etnografów, pojęcie sztuki ludowej staje się core z bardziej nieostre, nieokreślone. Coraz też częściej występuje ono wymiennie z pojęciem amatorst w a. W i d a ć to zwłaszcza na tych terenach, gdzie nie. ma już żywych ośrodków zachowujących dawno tradycje, a konkursy i wy­ stawy, zmierzające do uaktywnienia jednostek i reaktywo­ wania zamierających rzemiosł, obsylane są w znacznej części przez a m a t o r ó w . Tak więc we Wrocławiu konkurs na wy­ cinankę i malowankę ludową ujawnił t y l k o j e d n ą osobę, k t ó r a nadesłała wycinanki... kurpiowskie, całą resztę sta­ nowili amatorzy, którzy przedstawili praco (przeważnie mierne) nawiązujące do ludowych m o t y w ó w . Jednego t y l k o twórcę ludowego ujawnił również Zielonogórski konkurs na s z t u k ę ludową i p a m i ą t k ę . I n n a rzecz, że n a d e s ł a n e na ten konkurs rzeźby a m a t o r ó w niewiele się różniły od tych, 3 4 Jzajasz Rzepa, Reda, pow. Wejherowo. I I . 9. Św. Franciszek, drewno, wys. 45 cm. I I . 10. Paw, drewno d l . 57 cm. k t ó r e spotykamy w sklepach Cepelii czy w regionalnych muzeach. Podobna sytuacja zaistniała też na Pomorzu, jest to bowiem nie przypadek a prawidłowość. Rzeźba na wystawach pomorskich J e d n ą z najciekawszych pozycji wystawy w Oliwie b y ł y rzeźby Eugeniusza Michalskiego (il. 2-4), reprezentujące cechy formalne—typowe dla ludowej s z t u k i — s t a t y c z n o ś ć figury, równowagę k o m p o z y c y j n ą o p a r t ą n ą symetrii wzdłuż osi pionowej, rzadziej na r ó w n o w a d z e ciężaru b r y ł . F i g u r k i Michalskiego cechuje zarazom dekoracyjne traktowanie szczegółów, ubioru, włosów — żłobionych równoległymi row­ kami, oczu, ust, zarostu twarzy. Na tle ogromnej produkcji współczesnej, w rzeźbach t y c h dostrzec, m o ż n a szczególnie w y r a ź n ą więź z d a w n ą rzeźbą rozwiązaną w konwencji deko­ racyjnej. Mają przy t y m o d r ę b n y , indywidualny charakter, przejawiający się w typie stylizacji twarzy, w opracowaniu dekoracyjnym szczegółu. Autor pozostaje w k r ę g u t e m a t y k i sakralnej, rozszerzając j ą na sceny z historii, niemal równie dalekie w czasie, uświęcone rolą w przeszłości narodu. R z e ź b y Michalskiego znalazły się również na szczeciń­ skim przeglądzie a m a t o r ó w . Takie same w warstwie sty­ listycznej, nieco inne w tematyce. Doszły bowiem f i g u r k i świeckie. Czy to jest w p o r z ą d k u ? Sądzę, że tak. Gdyby k t o ś żądał jednak klasyfikacji bardziej zdecydowanej, powie­ d z i a ł b y m — są to rzeźby bliższe formalnie sztuce ludowej. Nic jednak nie wiemy o autorze, skoro więc jego życiorys to potwierdzi — t y m bardziej uznamy go za „ l u d o w e g o " . Ale co będzie, gdy się okaże, że to typowy amator, miejski inteligent czy robotnik, w y p o w i a d a j ą c y się w ludowej kon­ wencji ? Kwalifikacja zależeć będzie wówczas nie t y l k o od cech formalno-stylistycznych ale i od życiorysu t w ó r c y . K t o ś , k t o go zna, umieści rzeźby w jednej ł u b drugiej 111 �I szufladzie, chociaż dla widza z z e w n ą t r z b ę d ą to t e s a m e rzeźby. ( R o z w a ż a m t u na k o n k r e t n y m przykładzie s у t u ac j ę, czytelników p r a g n ę uspokoić, że z racji swego życio­ rysu Michalski jest t w ó r c ą ludowym). Z kolei zainteresujmy się Edwardem K o ł a c z e m , ( i l . 8) k t ó r e g o rzeźby, pokazano w Szczecinie jako ludowe, spotyka się na wystawach opatrzonych r ó ż n y m i etykietkami. A więc j a k i jest Kołacz ? Ludowy, amatorski, naiwny, spontaniczny ? Jest po trosze k a ż d y m , najmniej jednak „ l u d o w y m " , skoro za p u n k t wyjścia w e ź m i e m y cechy formalne rzeźb i życiorys t w ó r c y . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą prac K o ł a c z a jest r u c h , linia p ł y n n a , gest dynamiczny, a nie zastygły w hieraty­ cznym znaku. B r y ł a modelowana miękko, bardziej na k s z t a ł t gliny n a k ł a d a n e j iwrażliwie modelowanej niż j a k klocokdrowna, z którego świątkarz wyciosywal figurę, eliminując to, co niepotrzebne. Są więc u K o ł a c z a przysadzisto dziady i baby, jak wielkie grzyby wyrosłe z ziemi, pary t a ń c u j ą c e , grupy figur świetnie- skomponowano, p r z e w a ż n i e na tej zasadzie, że mniejsze otaczają wieńcem c e n t r a l n ą p o s t a ć ( i l . 8). Nierzadko inspiracją rzeźbiarza staje się kora, narośl, huba, sęk. Stają się źródłem rzeźbiarskiego p o m y s ł u , wprowadza­ jąc zróżnicowanie materii, f a k t u r y . W y o b r a ź n i a K o ł a c z a jest typowo rzeźbiarska, ekspresyjna, nic też dziwnego, żo Zygmunt Oiler Starogard Gd. I I . 11. Król, 112 r z e ź b y jego pokazane w N R F znalazły t a m szczególny oddźwięk, p r z y r ó w n y w a n e w klimacie i typie ekspresji do dzieł Barlacha. N i e k t ó r e proste f i g u r y K o ł a c z a zbliżone są jeszcze do tego t y p u rzeźb, jakie nazywa się ludowymi, ale istota jego twórczości jest inna. Wyobraźnia, raczej ekspresjonistyczna, szerszy k r ą g rzeczy widzianych i p r z e ż y t y c h . A więc jest to nie tyle linia rozwojowa wiodąca do ludowej t r a d y c j i , co do sztuki samorodnej, spontanicznej, rozwijanej w sposób eoraz bardziej p e ł n y i ś w i a d o m y . Punktem k r a ń ­ cowym b y ł a b y t u pełno, świadomość i niezależność t w ó r c z a , dojrzałość artystyczna. S t ą d toż Kołacz mieści się raczej w kategoriach nie-ludowych. Potwierdza to zresztą i życio­ rys, p r z y k ł a d awansu kulturowego człowieka, k t ó r y należy do barwniejszych i ciekawszych postaci środowiska szcze­ cińskiego, szewca, k t ó r y w y c h o w a ł syna na, profesjonalnego plastyka, jednego z czołowych malarzy w y b r z e ż a . Szukając k r a ń c o w y c h p r z y k ł a d ó w rzeźby ludowej i nie-ludowej, na j e d n y m biegunie umieściłbym Michalskiego, na drugim K o ł a c z a , a więc twórczość, k t ó r a odrywa się zdecydowanie od ludowych zasad k s z t a ł t o w a n i a rzeźby. Przypomnijmy t u — rzeźba ludowa nie n a ś l a d o w a ł a n a t u r y (jak realistyczna), lecz j ą w y o b r a ż a ł a . Upraszczała, deformo- drewno, wys. 63 cm. Ił. 12. Chrystus Frasobliwy, drewno, 4 5 x 2 5 , 5 cm. �I wala — szukając ekwiwalentu dla idei rzeźby (Piety, Fraso­ bliwego), posługując sio a t r y b u t e m , symbolem, uproszcze­ niem — czytelnym jak znak zrozumiały dla t w ó r c y i od­ biorcy. Do dziś cechą figurek ludowych (czy ludowopodobnych) jest uproszczenie, statyka, zwartość b r y ł y , często, dekoracyjne i umowne traktowanie szczegółu, ornamentu, koloru. Rzeźba „ a m a t o r s k a " natomiast d ą ż y do efektu rea­ listycznego, wzorcem jej jest przeważnie rzeźba nie-drewniana i nie-ludowa. Punktem zerowym jest t u naturalistyczny kicz, docelowym zaś — dojrzałe dzieło, budowane w konwencji realistycznej czy na p o d o b i e ń s t w o rzeźby współczesnej. R z e ź b y o t a k i c h ambicjach znalazły się m . i n . w G d a ń s k u na wojewódzkim przeglądzie twórczości amator­ skiej, niestety były to prace bardzo słabo. Szeroki pas graniczny, sygnalizowany we wstępie obszar wspólny ludowo-amatorski, rozciąga się p o m i ę d z y t y m i k r a ń c o w y m i modelami. Z Gdańskiego p r z e g l ą d u za­ liczam t u blisko trzymetrowe słupy rzeźbiono Wojciecha Barzykowskiego, nawiązujące do „ Ś w i a t o w i d a " (it. 1) oraz kolorowe płaskorzeźby w deskach L u d w i k a K a m i ń s k i e g o w k t ó r y c h autor posługuje się dwoma g ł ó w n y m i planami — wciętą płaszczyzną t ł a i t r a k t o w a n ą niemal płasko s y l w e t ą twarzy (il. 27). 1 > 13 113 �Aleksander Słomiński, D ą b r ó w k a Nowa, pow W ę g o r z e w o . II. 15. Portret Prezydenta Wietnamu Południowego, (fragment), drewno. I I . 16. Św. Paweł, (fragment), drewno, I I . 17. Delegat Anglii, drewno, malowane, wys. 40 c m . �I I . 18. Czesław W ą t k o w s k i , Skubarczewo, pow. Mogilno. Kopernik W obu szczecińskich wystawach „strefę p o ś r e d n i ą " r e p r e z e n t o w a ł y m . i n . rzeźby Stanisława Szulca z K o b y l a n k i , Romana Maruszewicza z Worowa i Jana Strzelczyka z Strzelczyk, a szczególnie Szulc t w o r z ą w w y r a ź n y m k r ę g u w p ł y w ó w K o ł a c z a , choć w odróżnieniu od szczecińskiego mistrza, zachowują w swych figurach s t a t y k ę i symetryczność budowy, co zbliża ich do r z e ź b y ludowej. Maruszewicza wymieniam t u z innego powodu. Ma dopiero 12 lat, pierwsze jego prace, rzeźbione bukiety, grzeszą jeszcze p e w n ą nie­ udolnością, ale n a w i ą z u j ą do rzeźb niedawno zmarłego dziadka chłopca — Zygmunta Skrętowicza. P r z e c h o d z ą c z kolei do wystawy w Oliwie, jednej z największych, jakie mieliśmy w kraju, przyjrzyjmy się reprezentowanym t a m postawom. Materiał, w y j ą t k o w o ob­ f i t y , pozwala na generalizację wniosków, bowiem w ś r ó d 221 wystawionych rzeźb 46 a u t o r ó w m o ż n a było znaleźć niemal pełen wachlarz postaw t w ó r c z y c h . Tradycje ś w i ą t k a r s k i e w y s t ą p i ł y już t y l k o sporadycznie, w paru przypadkach. Nio kapliczka p r z y d r o ż n a i p a m i ę ć dawnych ludowych rzeźb inspirują dziś większość rzeźbiarzy a raczej ten t y p figurek, k t ó r e spotyka się w sklepach Cepelii. Zmiana funkcji rzeźby z kultowej na e s t e t y c z n ą przy­ niosła w efekcie poszerzenie t e m a t y k i i większą swobodę twórczej wypowiedzi, co oczywiście nie znaczy, że poziom prac jest w y ż s z y niż w dawnej rzeźbie kultowej. Rozluźnienio rygoru t r a d y c j i poszerza k r ą g rozwiązali i inspiracji, ale z kolei powoduje, że t w ó r c a zdany jest w większym stopniu na siebie, że doświadczenie zbiorowe, k t ó r e w sztuce ludowej stanowiło b e z p o ś r e d n i ą t r a d y c j ę , wzorzec estetycz­ ny — z a s t ą p i o n e zostaje i n n y m systemem odniesień. D l a n i e k t ó r y c h staje się n i m natura, wówczas d ą ż ą do realizmu, p r ó b u j ą obserwować modela, i n t e r p r e t o w a ć ruch, szczegół i cenzor, drewno polichromowane, 1 7 x 2 0 cm. — na ogół z m i e r n y m skutkiem, r z e ź b a bowiem o t a k i c h ambicjach wymaga sporych umiejętności technicznych, znajomości anatomii i t p . Większość realizuje po prostu f i g u r k i opowiadające o ludziach, przy czym a m b i c j ą rzeźbiącego jest uczynić te f i g u r k i możliwie poprawne w proporcjach, trafnie w y r a ż a j ą c e w y k o n y w a n ą czynność, gest. F i g u r k i r o d z ą f i g u r k i . Wzorcem dla nich, ldiszą p a m i ę c i o w ą są widziane f i g u r k i , czy to w scenach szopkowych, czy na fotografiach. Jest zarazem w t y c h figurkach naturalny stopień uproszczenia, w y n i k ł y z braku większych doświadczeń warsztatowych, przejawia­ j ą c y się podobnie w pracach ludzi, z a c z y n a j ą c y c h rzeźbić po to aby ilustrować życie dawne lub i m współczesne. N a t y p naturalnych uproszczeń w p ł y w a więc nie w y o b r a ź ­ nia, ale obiektywne cechy tworzywa, n a r z ę d z i a , dyspozycji manualnych. Rzeźbiarz współczesny nie tworzy w izolacji. W i d z i prace innych, widzi telewizję, fotografię, widzi w mieście w i t r y n ę sklepową. To co r o b i nie jest więc t y l k o jego dzie­ łem, a stanowi s u m ę z a p a m i ę t a n y c h obserwacji. W i d a ć to zwłaszcza na p r z y k ł a d a c h d r u g o r z ę d n y c h , w twórczości p r z e c i ę t n e j . P o w s t a j ą r z e ź b y bezosobowe, pozbawione od­ r ę b n e g o wyrazu, stylu. Podobne u t w ó r c ó w wiejskich i miej­ skich, „ l u d o w y c h " i a m a t o r ó w . Utalentowany t w ó r c a osiąga oczywiście i w tej konwen­ cji rezultaty wybijające się ponad przeciętność. N a omawia­ nej wystawie w y r ó ż n i ł b y m w tej grupie „ f i g u r e k " (słupków) — m i n i a t u r k i u l i W ł a d y s ł a w y Adrianowej (il. 6). R z e ź b y tego t y p u w świadomości powszechnej w i ą ż ą się najsilniej z pojęciem r z e ź b y ludowej. I c h „ l u d o w o ś ć " w y ­ r a ż a się w typie uproszczenia, w zachowaniu podstawowych 115 �zasad, takich j a k prostota kompozycji, s y m e t r y c z n o ś ć , statyka i t p . A l e w sytuacji, gdy na t w ó r c ó w tak miejskich, j a k wiejskich, działają r ó ż n o r o d n e bodźce artystyczne, w y b ó r wzorca wiąże się z poziomem świadomości, z wykształce­ niem, z upodobaniami. Powstaje sytuacja paradoksalna kiedy do dawnej sty­ l i s t y k i świątkarskioj n a w i ą z u j ą coraz liczniej ludzie wy­ kształceni — czasom z wyrachowania, często jednak z autentycznej potrzeby, z sentymentu dla k u l t u r y lat młodo­ ści, dla rodziców • — podczas gdy rzeźbiarze ze środowiska wiejskiego m a j ą często ambicje wychodzenia poza k r ą g dawnej t e m a t y k i i s t y l i s t y k i . W y b ó r wzorca inspiracji określa często poziom a nawet charakter prac. Tam gdzie widoczne b y ł o odwołanie się do tradycji wiejskich świątków, poziom realizacji r z e ź b y b y ł znacznie wyższy, po prostu zamierzenie b y ł o na skalę możliwości. T a m jednak gdzie wzorem s t a ł y się dzieła sztuki kościelnej m o ż n a było dostrzec często elementy naiw­ ności czy p r y m i t y w i z m u w interpretacji stylowego dzieła. N a wystawie p r z y k ł a d e m n a w i ą z a n i a do r z e ź b y średnio­ wiecznej b y ł y prace Stanisława Szczęśniaka z Prabut i Jana Gajdowskiego z G r u d z i ą d z a (il. 7). Efekt „ n a i w n o ś c i " wy­ nika u nich z dystansu j a k i p o w s t a ł między wzorem a jego t r a n s p o z y c j ą przez rzeźbiarza. Oczywiście do wzorów kościelnych n a w i ą z y w a n o i dawniej, ale w warunkach żywej i odrębnej k u l t u r y ludowej o utrwalonych nawykach estetycznych stopień asymilacji wzoru by) znacznie wyższy. Dziś oglądając prace Szczęśniaka czy Gajdowskiego nie dostrzegamy za n i m i o d r ę b n e g o ś w i a t o p o g l ą d u artystyczne­ go t w ó r c y . Gdyby mogli, rzeźbiliby tak jak ci, k t ó r y c h naśladują. Najciekawszymi zjawiskami artystycznymi wystawy b y ł y rzeźby o w y r a ź n y c h znamionach o d r ę b n e g o stylu ich a u t o r ó w . W y m i e n i ę t u przede wszystkim Izajasza R z e p ę z Redy, pow. Wejherowo i Aleksandra Słonimskiego z D ą b ­ rówki Nowej, pow. W ę g o r z e w o . Rzepa reprezentuje t y p t w ó r c y o dużej precyzji warsztatowej. Nic dziwnego. Podobnie jak wielu dawnych ś w i ą t k a r z y jest z zawodu cieślą, stolarzem, zna więc t e c h n i k ę obróbki drewna, rękę ma uprawną,. R z e ź b i od wielu lat, szerokie, masywne figury, statecznych r y b a k ó w i świętych, p t a k i . Mają one swój charakter, indywidualny styl, słusznie więc należała się Rzepie jedna z dwóch pierwszych n a g r ó d . Zasłużył na nią zwłaszcza p i ę k n y m św. Franciszkiem (il. 0). Rzeźbi! t ę wersję już kilkakrotnie, t y m razem wprowadził jednak kolor, wzbogacając efekt artystyczny dzieła. Pierwszą n a g r o d ę dostał również Aleksander Słonimski (il. 15-17). .lest on p o n i e k ą d przeciwieństwem Rzepy. Nie ma żadnego przygotowania warsztatowego, techniki, sprawności. I I . 19. Włodzimierz Bukowski, Słupsk. Staruszkowie, drewno, 27,5x23 cm. �Figury, k t ó r e tworzy, różnicuje t y l k o nieznacznie, nie gest rąk, zwłaszcza, dłoni, ma, w jego rzeźbach wyraz niemal magiczny. Są to znaki polne znaczeń, nie zawsze czytelnych dla widza. Dziwne to rzeźby. Sprowadzone do formy prostej, kancias­ tej. Kule, p r o s t o p a d ł o ś c i a n y , walce, bryły niemal geomet­ ryczne. Przypomina się C ś z a n n o w s k a formuła n a t u r y widzia­ nej poprzez walec, kulę, stożek. T y l k o że tutaj jest to geometryzacja pierwotna, intuicyjnie odczuta, w y n i k ł a z mozołu a nic; refleksji. Postacie, ledwo w y r ó ż n i o n e a t r y b u t a m i za­ wodu czy stanu, p r z e d s t a w i a j ą konkretnych ludzi. Pielęg­ n i a r k ę , M u r z y n k ę , delegata Anglii, oficera m a r y n a r k i o k r ę t ó w wojennych, oficera, sztabu bułgarskiego, Faraona czy p a n n ę kierowniczkę szkoły angielskiej. Szukając dla tej twórczości paranteli, znajduję je nie w ludowej rzeźbie, powszechnie egzystującej w dawnej wsi, ale w sztuce ludzi marginesu, takich jak H e r ó d e k czy N i k i f o r . Sztuce tworzonej z w e w n ę t r z n e j potrzeby, m a ł o zależnej od wzorców i w p ł y w ó w . R z e ź b y Słonimskiego nie m o g ą liczyć na, szeroki od­ dźwięk. Nie są „ ł a d n e " . Nie są technicznie, rzcmieślniozo sprawne. Jest w nich jednak siła wyrazu, bezpośredniość przekazu twórczej myśli, z pominięciem wzorów zaczerp­ n i ę t y c h z z e w n ą t r z . Styl rzeźbiarza u k s z t a ł t o w a n y jest przez jego dyspozycje fizyczne, j a k też i psychiczne, przez rodzaj plastycznej w y o b r a ź n i . Ten t y p p r y m i t y w n e j twórczości, j a k ą reprezentuje Siemiński, może, znaleźć się na wsi, ale może też i w środo­ wiskach miejskich. Dlatego nie u t o ż s a m i a ł b y m rzeźb tego rodzaju z d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą . T y p rzeźby p r y m i t y w n e j , ledwie znaczonej w klocku drewna n i e w y r o b i o n ą r ę k ą t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą na Oliwskiej wystawie Włodzimierz Bukowski (il. 19) i Alojzy Stawowy. Bliżsi temu, co potocznie przyjmujemy dziś za rzeźbę l u d o w ą , a co spotykamy w sklepach Cepelii, są E d m u n d Zieliński i Franciszek Maik. Ten ostatni kontynuuje nawet t e m a t y k ę s a k r a l n ą . Rzeźbi Frasobliwych. Są to rzeźbki ładne, ale p r z y p o m i n a j ą już raczej breloczki do kluczy niż święte figury. Bo też i funkcja ich uległa zmianie. D o tego Frasobliwego n i k t się nic modli, jest on po prostu dekoracyjnym bibelotem, p a m i ą t k ą . R z e ź b a staje się p a m i ą t ­ k ą . L e p s z ą lub gorszą. W Kielcach widziałem na głównej ulicy sklep Cepelii, w witrynie kilkadziesiąt rzeźbek Fraso­ bliwego, bodajże S t a n i s ł a w a Denkiewicza. Ł a d n e , barwne, estetyczne, j a k ze sztancy, takie samo. Na Oliwskiej wystawie trudno było znaleźć rzeźbę s a k r a l n ą , t r a k t o w a n ą zgodnie z jej pierwotną, funkcją, rzeźby do m o d l i t w y . Chyba t y l k o p o w a ż n e figury święte Wilhelma, Kujawskiego n a w i ą z y w a ł y do założeń formalnych i ideowych dawnej r z e ź b y religijnej. 11. 20. W ł a d y s ł a w Szulc, K o ś c i e r z y n a . Kataryniarz, drewno, wys. 26,5 cm. I I . 21. Stanisław Cierniak, K o l o n i a Rybacka, pow. W ę g o r z e w o . Pod drzeitem, drewno, wys. 51 cm. 117 �22 N a resztę wystawy, a więc z n a k o m i t ą większość, złoży­ ły się rzeźby, k t ó r e równie dobrze m o ż n a było n a z w a ć mianem amatorskich. I t u m o ż n a b y ł o znaleźć prace wywo­ dzące się z zasad ludowego k s z t a ł t o w a n i a r z e ź b y , ale kształ­ towane j u ż pod w p ł y w e m innych ambicji. B a b i ń s k i s t a r a ł się p r z e d s t a w i ć charakterystyczny t y p dozorcy, Szulc — katary­ niarza, Lachowicz — p o p r a w n ą w ruchu i kompozycji scenkę z k o l ę d n i k a m i , Kubaszek realistycznie p o t r a k t o w a n ą rzeźbę, Ż y r e k usiłował nawet w y d o b y ć ekspresję gestu w Piecie, n a d a ć miękkość udrapowaniu szat Madonny. Wojciech Strahl w szopce p o t r a k t o w a ł dość konwencjonalnie f i g u r k i (ale z p r ó b ą wydobycia gestu, ruchu postaci), za to zadziwił p o m y s ł e m z a s t ą p i e n i a stajenki r o z w a r t y m i szeroko gardzie­ l a m i d w ó c h śpiewających aniołów. T y p o w o a m a t o r s k ą rzeźbę reprezentowali B o g u s z y ń s k i czy Zwolakiewicz. Za­ b a w n ą i ł a d n ą kolorystycznie scenkę „ K o p e r n i k i cenzor" oraz f i g u r k i w strojach p o k a z a ł W ę t k o w s k i ( i l . 18). D o b r y w p o m y ś l e b y ł też N e p t u n Kazimierza Szpili. P r e c y z j ę rzemio­ sła z a d e m o n s t r o w a ł Stanisław Ciszek, rzeźbiąc scenę z rybaka­ m i , p o p r a w n ą w proporcjach i kompozycji. W y r z e ź b i ł on na­ wet oka sieci... Z grupy „ a m a t o r s k i e j " najbardziej cenię bardzo indy­ widualne r z e ź b y S t a n i s ł a w a Cierniaka. Szokują one s w ą d e f o r m a c j ą , p r e c y z y j n ą n i e p o r a d n o ś c i ą czy też odwrotnie — n i e p o r a d n ą p r e c y z j ą , obie, j a k b y toczone na tokarce, t o znów w sposobie traktowania drewna zbliżone do figuralnych w y p i e k ó w z ciasta (il. 21). R z e ź b y te na t y l e odbiegały od wzorca ludowo-amatorskiego, że j u r y pominęło je w nagro­ dach woląc w y r ó ż n i ć pozycje bardziej konwencjonalne. 118 23 Tymczasem Cierniak, podobnie j a k Słomiński, to t w ó r c a samorodny, ciekawy. J u r y j p o m i n ę ł o również prace Zygmunta Ollerą, (il 11,12) nawiązujące do wzorców dawnej ludowej rzeźby, do jej dekoracyjności i s t y l i s t y k i . P o m i n ę ł o , ponieważ — j a k się okazało — Oller nie pochodzi ze wsi i ma bodajże wyższe wykształcenie. Dobrze, że j u r y na czas dowiedziało się 0 t y m , inaczej — obawiam się — mogło wyróżnić te p ł a s k o ­ rzeźby, obok Kujawskiego najbliższe t r a d y c y j n y m wzorom. Myślę, że w rzeźbie, n a p r a w d ę j u ż coraz dalszej od wiejskiego dawnego ś w i ą t k a r s t w a , trudno będzie na dalszą m e t ę zachowywać purystyczne k r y t e r i a „ l u d o w o ś c i " , coraz częściej dochodzi bowiem do sytuacji drażliwych. B y ć może warto będzie w p r o w a d z i ć równoległe nagrody w r ó ż n y c h kategoriach, w k a ż d y m razie trudno p r z y m y k a ć oczy na to, że coraz częściej „ l u d o w e " prace dają właśnie amatorzy 1 że status formalnego w y k s z t a ł c e n i a nie zawsze zmienia osobowość człowieka. Nie wierzę, że k t o ś może b y ć godnym nagrody, bo oblał m a t u r ę , a niegodnym — bo j ą zdał. I kiedyż to p r z e s t a ł b y ć w naszym obecnym pojęciu „ l u d o ­ w y m " . R o k przedtem, czy w dzień po dyplomie? I r o n i z u j ę , ale problem istnieje n a p r a w d ę . I będzie się k o m p l i k o w a ł , zwłaszcza w rzeźbie, k t ó r a nie ma tego oparcia w zapleczu tradycji i w technice - co wiejskie rzemiosła. Sytuacja wymaga więc rozwagi i elastyczności w d z i a ł a n i u , zwłaszcza ze strony kadry Cepeliowskich opiekunów, od k t ó r y c h w d u ż y m stopniu zależy los naszego rzeźbiarskiego p r z e m y s ł u . M a r t w i więc, gdy się słyszy, że na Pomorzu etnogra­ fowie (? ?) n a k ł a n i a j ą rzeźbiarzy, aby nie malowali swych �24 25 I I . 22. Kazimierz Urbanek, Gdynia. Kobieta, drewno, wys. 42 cm. I I . 23. Helena Maciejewska, Ł a n k i e j m y , pow. K ę t r z y n . Syrena, drewno, wys. 49 cm. I I . 24. Jan Stachura, K c y n i a , pow. Szubin. Paw, drewno, wys. 22,5 cm. I I . 25. St. Rekowski, Więcków, pow. K o ś c i e r z y n a . Paw, drewno, wys. 34 cm. I I . 26. Helena Maciejewska, Lew, drewno, wys. 20 cm. 119 �I I . 27. L u d w i k K a m i ń s k i , Napoleon, drewno, 3 5 x 1 8 cm. I I . 28. Helena Majeciewska, Kościuszko, prac, ponieważ rzeźba kulowa powinna zachować czysta, f a k t u r ę drewna. Obawiam się, że щ to (-cha haseł głoszonych przez p l a s t y k ó w jeszcze w okresie przed I wojną, haseł, k t ó r e m i a ł y swój sens w zupełnie innej sytuacji. R z e ź b a natomiast ludowa, o czym warto, aby manipulatorzy sztu­ k ą l u d o w ą wiedzieli, z reguły b y ł a polichromowana, tak z powodów dekoracyjnych jak i utylitarnych (zabezpie­ czenie przed deszczem, zimnem, suszą). PRZYPISY 1 XI Wojewiklzka wystawa sztuki ludowej. Szczecin, Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. 1 5 . X I — 10.Х11.1972. IV Wystawa plastyki amatorskiej Ziem Nad odrzańskich.. Szczecin. Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. 1 5 . X l — 10X11.1972. IWystawa t u poszerzona została, o prace z woj. koszaliń­ skiego. Poprzednio trzy wystawy o d b y ł y się w Zielonej (Jorze, W r o c ł a w i u i Opolu]. 11 Wojewódzka wystawa plastyki amatorskiej. G d a ń s k . D w ó r Artusa. 2 5 . Х Т - 1 5 . Х 1 1 . 1 9 7 2 . [Wydany został katalog ze zdjęciami]. wys. 34 cm. Rzeźba ludowa Polski północnej. Wystawa pokonkursowa. Oliwa. P a ł a c O p a t ó w . Listopad — grudzień 1972. [Katalog ilustr., wstęp A. Jackowskiego.] - A r t y k u ł ograniczam do ram problemu: ludowe-amatorskie, s t ą d też z a w ę ż a m ten p r z e g l ą d t y l k o do rzeźby i sztuki ludowej. Omawianie malarstwa amatorskiego od­ k ł a d a m na później, wystawa w Szczecinie nie d a ł a bowiem pełnego wglądu w s y t u a c j ę malarstwa amatorskiego woje­ w ó d z t w a szczecińskiego i koszalińskiego. W b i e ż ą c y m roku o d b ę d ą się starannie przygotowane przeglądy w Szczecinie, Koszalinie i G d a ń s k u , wówczas wrócimy do tego tematu. Konkurs na w y c i n a n k ę i m a l o w a n k ę l u d o w ą . W D K . Wroclaw. 1972. Mały pokonkursowy pokaz m i a ł miejsce w salach Muzeum Etnograficznego. 4 Konkurs na sztukę ludową i pamiątkę m. Zielonej Góry i woj. Zielonogórskiego. [Katalog wystawy] Wojewódzki D o m K u l t u r y . Zielona, Góra 1972. 5 Wojewódzka wystawa sztuki ludowej i twórczości pla­ styków amatorótc. Szczecin. W D K . S t y c z e ń - l u t y 1962. [ W s t ę p do katalogu Alicji Gerlach]. Fot.: J;m Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee031d50b54ade068de0f09390b2cb11.pdf 9c2dc77a8a5e6421381518036d5fc7b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource narzędzia rolnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1341 Title A name given to the resource Rezginie w Europie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.73-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, 197f ZYGMUNT KLODNICKI REZGINIE W EUROPIE Jedną z ciekawszych form ludowego transportu, występującą na obszarze Europy, jest przenoszenie małych ilości siana, liści lub ściółki na plecach przy pomocy siatki lub sznurków rozpiętych na dwóch żerdkach. W polskiej literaturze etnograficznej na określenie narzędzia w postaci siatki rozpiętej między dwoma kabłąkami przyjęła się gwarowa nazwa rezginia. W dalszej części artykulu będę używał tego terminu w znaczeniu szerszym, określając nim narzędzia w postaci kabłąków, bądź prostych żerdek połączonych siatką albo sznurkami. Celem niniejszego artykułu jest próba podsumowania dyskusji, jaka się w ostatnich latach rozwinęła na temat genezy rezginii w Europie 1. I. S t a n b a d a ń. W przeciwieństwie do wielu innych narzędzi transportu siłami ludzkimi rezginie doczekały się kilku opracowań. Pierwszy zwrócił na nie większą uwagę Karl Rhamm (1908 r.) przy okazji studiów nad pograniczem germańsko-słowiańskim. Zdaniem K. Rhamma "rezginia jest [...] tak osobliwym narzędziem, że trudno przyjąć, iż mogła powstać niezależnie w różnych miejscach. Z tego wynikałoby, że plemiona, u których ona obecnie występuje, żyły dawniej w ścisłym sąsiedztwie" 2. Autor miał na myśli bezpośrednie sąsiedztwo w przeszłości między Germanami północnymi, wschodnimi oraz tymi, którzy później osiedli w Alpach. Ten wywód opierał na popularnej w owym czasie teorii, którą Gustaf Kossinna wprowadził do archeologii jako "Siedlungsarchaologie", a mianowicie, że występowanie podobnych wytworów kulturowych u różnych ludów świadczyło o pokrewieństwie tych ludów. W ćwierć wieku później, dyspo1 Dyskusja na ten temat trwa z dłuższymi przerwami od czasu, kiedy K. Rhamm poruszył zagadnienie rezginii w pracy Ethnographische Beitriige zur germanischslavischen Altertumskunde, t. 2 Urzeitliche Bauernhofe im germanisch-slavischen Waldgebiet, Braunschweig 1908, s. 1035 i nast. Ożywienie w dy,skusji, jakie miało miejsce w ostatnich latach, wywołał L. Schmidt, Der Heubogen im siidlichen Burgenland. Aus der Arbeit am Atlas der burgenliindischen Volkskunde. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" 1932, t. 8, cz. 2, s. 351-3,60. 2 K. Rhamm, op. cit., s. 1037 (tłum. Z. K.l. �14 ZYGMUNT KLODNICKI nując nieco obfitszym materiałem, ten sam pogląd powtórzył Bruno Schier 3. Wiadomości o występowaniu rezgmu w Szwecji, Danii, Schwarzwaldzie, wschodnich i zachodnich Alpach oraz w Piemoncie uzupełnił następnie Arthur Haberlandt informacją o istnieniu tego narzędzia na Balearach i w północnej Afryce, gdzie używano go do transportu zboża na osłach 4. Znamienne jest, że żaden ze wspomnianych autorów nie orientował się, że rezginie występują także na obszarach słowiańskich i z nimi sąsiadujących. Zasięg rezginii w Europie uzupełnił Kazimierz Moszyński, podając ich występowanie na Białorusi, w południowej i zachodniej Wielkorusi, południowej Litwie i Łotwie, a z drugiej strony w południowo-zachodnich Węgrzech, Slawonii, Chorwacji, Słowenii i części Bośni. K. Moszyński zaliczył to narzędzie do grupy wytworów występujących w przerywanym zasięgu bałtycko-adriatyckim 5. Wiele materiału z obszaru Półwyspu Bałkańskiego, głównie z zakresu nazewnictwa rezginii, przyniósł, przeoczony w późniejszych opracowaniach, artykuł Borivoje Drobnjakovića 6. Autor przypuszcza, że to narzędzie dostało się do Europy z Egiptu. Bardziej ożywione zainteresowanie omawianym narzędziem dało się zauważyć po opublikowaniu przez Leopolda Schmidta w 1962 1'. artykułu o rezginiach w południowym Burgeniandzie 7. W oparciu o nowsze materiały z obszaru Austrii i Schwarzwaldu autor uściślił zasięg występowania rezginii na terenach podalpejskich. L. Schmidt uważa rezginie za relikt pochodzący z czasów, kiedy gospodarka wiejska była na niskim ,3 B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen MitteleuTOpa. Reichenberg 1932.,.5. 13. Seria Beitriige ZU1' sudetendeutschen Volkskunde, t. 2,l. 4 A. Haberlandt, Die volkstii.mliche Kultur Europas in ihrer geschichtlichen Entwicklung, [w:] Illust1'ierte VOlkerkunde. Red. G. BUiSchan, t. 3, cz. 2, Stuttgart 1926, s. 394-395. 5 K. MQszyński, Kultura ludowa Slowian, t. l, Kultura materialna. Wyd. 2, Warszawa 1967, § 631. W innym miej:scu(§ 23) autor napisał: "Zasięgi tego typu w,kraczają wprawdzie niekiedy zatokowo lub wyspowo z krajów nadadriatyckich w głąb zachodniej lub środkowej Europy (np. na Węgry), albo z krajów nadbałtyckich w głąb północno-zachodniej Polski i wschodniej oraz środkowej Rosji; tworzą też czasem wyspy w Karpatach {...], a niekiedy i drobne lub znaczne wyspy tu i ówdzie w Europie; niezmienną ich cechą jest jednak to, że bardzo znaczne ich części lub nawet główne jądra przypadają, o ile do dziś wiadomo, z jednej strony nad Bałtykiem, z drugiej zaś strony - w krajach alpejskich i dynarskich". 6 B. Drobnjaković, Un instrument ancien pour Ie transport de la nourriture. "Bulletin de l'Academie Serbe des Sciences", t. 24 nowej serii, Classe des sciences sociales, nr 7, 1959, s. 123-128. 7 L. Schmidt, op. cit. �Rezginie w Europie 75 stopniu rozwoju. Dyskusyjne okazały się jego wywody dotyczące genezy kształtu tego narzędzia. L. Schmidt próbował wyjaśnić kształt rezginii kabłąkowatej w oparciu o dawne wierzenia ludowe związane z kultem księżyca. W następnych latach ukazały się obszerne artykuły oparte na szerokiej bazie materiałowej, polemizujące z poglądami L. Schmidta. Ants Viires analizując funkcję rezginii na Białorusi i w republikach bałtyckich ZSRR stwierdził, że na obszarach tych są one typowym narzędziem chłopskim związanym z rozwiniętą uprawą roli i hodowlą bydła (wynoszenie siana i plew z klepiska, noszenie paszy do stajni). A. Viires nie znalazł w północnowschodniej Europie danych przemawiających za pierwotnym używaniem rezginii do zbierania liści i ściółki, z czym wiąże to narzędzie L. Schmidt w oparciu o materiały z obszarów podalpejskich. Uznając rezginię za stare narzędzie do gospodarki hodowlanej przyznaje, że dawniej funkcja tego wytworu w pewnej mierze mogła zmieniać się zależnie od charakteru miejscowej gospodarki hodowlanej. W zasadzie autor dopuszcza możliwość zaproponowaną przez L. Schmidta jak również rozwiązanie K. Moszyńskiego, który przypuszczał, że rezginia pierwotnie mogła być w Europie używana podczas żniw do transportu ściętych kłosów 8. Nils-Arvid Bringeus skorygował uogólnienia co do funkcji i form rezginii w Szwecji, którymi posłużył się L. Schmidt konstruując hipotezę dotyczącą pierwotnej funkcji rezginii. Bringeus przypuszcza, że rezginie w Szwecji powstały w drodze wewnętrznego rozwoju ze starszych wytworów kulturowych, takich jak np. rodzaj pętli do transportu na plecach, ukręconej z dłuższej witki wierzbowej. Analizując dawne spisy spadkowe doszedł do wniosku, że rezginie pojawiły się w Szwecji w pierwszej połowie XVIII w. i wiązały się z rozwojem gospodarki hodowlanej (hodowla bydła w zamknięciu, sprzęt siana na trudno dostępnych polankach leśnych i na bagnach), a niekiedy także do noszenia zboża (sic!) 9. Ten odosobniony w etnologii pogląd N.-A. Bringeusa poddał przekonywującej krytyce Sven B. Ek 10. Zwrócił przy tym uwagę, że należało uwzględnić materiał porównawczy, zwłaszcza z obszarów ościennych, tj. z Danii, północnych Niemiec i północno-wschodniej Europy, zwracając przy tym baczną uwagę na zmienną w czasie funkcję rezginii. W niniejszym artykule, zwłaszcza przy opracowywaniu map, uwzględ- g A. Viires, Der Heubogen in Osteu1"Opa. "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde" 1964,t. 10, cz. 2, s. 280-2!H. 9 N.-A. Bringeus, Hobagen. Relikt eller novation? "Rig" 1964, R. 47, s. 65-88. 10 S. B. Ek, Bagen ett gammalt homatt. "Rig" 1965, R. 48, s. 105-1;22, �ZYGMUNT Mapa. L Przybliżony 1 3 - rezginie olJszary kabląkowate na których (por. ryc. re7.ginie KLODNICKI zasięg rezginii w Europie 1-5); 2 bye': lTIOŻe rezginie \\'ystępujq. z prostymi drążkami brak poś\\'ić.ldci',enia (por. IV ryc. 6-8); literaturze. �Rezginfe w Europie 77 niono także prace kilku innych autorów, którzy omówili występowanie rezginii na obszarach poszczególnych krajów europejskich 11. II. F o r m y r e z g i n i i. Starym i szeroko rozpowszechnionym narzędziem do transportu naplecznego jest siatka. Szczególnym przypadkiem takiej siatki jest rezginia. Jak już wspomniałem na początku, za rezginię Ryc. 1. Rezginia kabłąkowata loogused, Vonnu, raj. Tartu, Es.tonia Hyc. 2. Rezginia kabląkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Es.tonia uważam siatkę o wielkich okach, albo parę lub kilkanaście równoległych sznurków rozpiętych między dwoma prostymi lub wygiętymi w kabłąk żerdkami. Analiza zgromadzonego materiału, ze względu na formę omawianego narzędzia, pozwoliła na wyodrębnienie rezginii kabłąkowatych i rezginii o prostych drążkach. Scheuermeier, Bauernwerk in Italien, der italienischen und ratoromat. 1, Erlenbach-ZUrich 1943, t. 2 Bern 1956; GUnter Wiegelmann, Erste Ergebnisse der ADV -Umfragen zur alten bauerlichen Arbeit. "Rheini.schen VierteljahrsbUittern" 1969, t. 3:3, s. 2.13; Christo Vakarelski, Arten des Tragens bei den Bulgaren. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 664; Attila PaladiKovacs, Einige Bemerkungen ii.ber die Traggeriite der ungarischen Bauernschaft. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 412, .ryc. 1. Zasięg rezginii w Polsce w oparciu o materiały pracowni Polskiego Atla.su EtnogtI"aficznego, zebrane według kwes.tionariusza Józefa Gajka (Transp01·t i komunikacja lądowa. "Archiwum Etnograficzne" nr 22, Wrocław 11960) i matel'ialy rękopiśmienne K. Moszyń'skiego, podał Z. Klodnicki, Transport mit Menschenkraft in Polenin der ersten Half te des XX. Jahrhunderts. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, :s. 597, mapa V. A. L Czabiaruk, Nazwa prystasawannia, u ja/dm nosiac siena, salomu. [w:] Dy,ialektalagiczny atłas biełaruskaj mowy (pod red. R. I. Awanesawa i in.) Mińsk 1963, mapa 2~4. 11 Paul nischen Schweiz, �78 ZYGMUNT Ryc. :3. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia KLOONICKl Wśród rezginii kabłąkowatych można wyrozmc dwa warianty: 1. Kabłąki są odsunięte od siebie, a łącząca je siatka nie pokrywa powierzchni w obrębie każdego z kabłąków, ryc. 1. Do tej odmiany można, z pewnymi zastrzeżeniami, zaliczyć małe rezginie z północnej Estonii, w których kabłąki są połączone tylko dwoma sznurkami, ryc. 2. Taką małą rezginię z ładunkiem niesie się w ręku, przy czym kabłąki służą jako uchwyty. 2. Kabłąki są blisko siebie, tak, że rezginia po rozłożeniu tworzy kształt zbliżony do koła; za- mknięta kabłąkami powierzchnia jest zapleciona siatką, ryc. 3-5. Rezginie kabłąkowate występują na obszarach nadbałtyckich i w północnej, naddunajskiej części zasięgu śródziemnomorskiego, por. mapa I. Rezginie o drążkach prostych również występują w dwóch wariantach: we Włoszech drążki są połączone równoległe usytuowanymi sznurkami, ryc. 6, a na Półwyspie Bałkańskim siatką, ryc. 7-8, mapa I. Poza Europą rezginie były używane w Syrii 12 i Maroku przy sprzęcie zbóż. Znane były także w starożytnym Egipcie, gdzie używano ich do transportu kłosów zbóż na osłach 13. W poludniowej Etiopii kobiety z plemienia Banna używały nosiłek napłecznych w postaci dwóch owalnych, względnie jednej kolistej obręczy z rzadką siatką wyplecioną ze skórzanych rzemieni 14. Wyraźne pokrewieństwo z rezginiami wykazują północnoruskie nosiłki myśliwskie kroszni. III. N a z w y r e z g i n i i. W nazwach rezginii odbija się zarówno kształt i technika wykonania, jak i funkcja tego narzędzia. Formę rezgin ii odzwierciedlają nazwy kabląki, kabluki z pogranicza polsko-ruskiego Ryc. 4. Rezginia kabłąkowata, rezgm, Wierzchlesie, pow. Sokółka 12 B. DTobnjaković, op. cit., s. 125. K. MQszyń:skd,op. cit., § 63l. Elisabeth Pauli, MaterieIle KUltU1' der Banna und Hammar, [w:] Ad. E. Jensen (red.), Altvi:Hker Siid-Athiopiens, Stuttgart 1959, s, 349 i ryc. 31-2a, 31-2b, 31~3. 1·3 I4 �Rezginie Ryc. 5. Transport 79 w Europie przy pomocy rezginii kabłąkowatej, Hajnówka rjeski, Nowoberezowo, pow. oraz nazwy Zooga, Zoogacl, Zoogusecl tzn. "łuki", ze wschodniej Łotwy. Do grupy nazw wiążących funkcję rezginii z jej formą należy zaliczyć germańskie nazwy typu heubogen, (ho)bdga, hobue, fuadaschbogn, futterbogen, laubbogen, streubogen itp., gdzie pierwszy człon nazwy określa rodzaj noszonego ciężaru, tj. siano, paszę, liście, ściółkę, a drugi znaczy "kabłąk, łuk". Z funkcją rezginii wiążą się nazwy: heutrage z akr. Gtissing w południowym BurgenIandzie, nosze, noszki z pogranicza polsko-ruskiego oraz kandmecl (1. mn. od kandma - nieść) w północnej Estonii. Z techniką wykonania tego narzędzia wiąże się nazwa typu rezginie, rezgine. Autorzy są zgodni co do tego, że jest to nazwa pochodzenia bałtyjskiego 15. Litewskie ri?gzti znaczy "wyplatać, dziać etc.", lotewskie rezgit zaplątać, zawikłać, lit. regztis "siatkowaty pojemnik do siana, nosiłki do siana, kosz", lot. rezgis "plecionka" itp. 16 Wskazuje to na fakt, że 15 K. Mos,zyński, op. cit., Si 631; A. Viires, op. cit., s. 238; G. Wiegelmann, cit., s. 2113i in. 16 A. Viires, op. cit., s. 283 za E. Fraenkelem i M. Va~merem. op. �80 ZYGMUNT II'III/IUNIII ł iI/IIIIII"t Ryc. 6. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe i południowe Włochy Ryc. 7. aezginia z drążkami "Vb7'zóbla, Rodopy prootymi, KLODNICKI sia tka łącząca kabłąki była dawniej plecionką 17. Zważywszy, że bardzo podobne nazwy, np. mrezage występują w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego, a być może nawet zaliczyć tu można włosko-albańską nazwę rete, rjete, gdzie nie można oczywiście doszukiwać się wpływów bałtyjskich, należałoby przyjąć bardzo dawne, może praindoeuropejskie pochodzenie tego typu nazwy i być może desygnatu. Szereg nazw określających rezginie obejmuje także inne narzędzia do noszenia. Nazwie rezginii koszel, kas.~els z południowo-wschodniej Łotwy odpowiada rosyjskie kosel, tj. torba, worek, rezginia itp. wyplatane.z kory 18. Tak samo nazywają się w cześci Białorusi i Litwy kobiałki wyple- Ry<:. 8. Transport prz.\' pomocy rezginii prostymi dnl/.kami, I'rzmi, Ma<:edonic! l 17 W muzea<:h za<:howało się jeszcze kilka egzemplarzy !'ei:ginii z siatką uplecioną z łyka. Wiadomości o tak wykonanych rezginiach można także znaleźć w lite['aturze; por. N.-A. Br.ingeus, op. cit., s. 87; A. Viires, op. cit., s. 2112-28:l; materiały rękopiśmienne K. Moszyńskiego. l.~ Franciszek Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 2, Kraków 1958-1965, s. 539; A. VUres, op. cit., s. 284. �l!ezginie Si w Europie # tJ li r-, ,..,.....,•...• ~1 Mapa II. Przybliżone zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie 1 - mrezagc, reźgine, rc.zwiny itp.; 2 krośnje, krosni; 3 bogen, (ho) baga, IJUga, pulca, tutterbogen, laubbogen, streubogen cr.znli, vrzunl; 6 - zgcncralizo\vane zasięgi rezginii 6 - Lud, tom LVIII 6 rete, ,oete, rjete: 4 heuitp,; 5 - vbrzóbla, vih',zame, (por. mapa I). �82 ZYGMUNT KLODNICKI cione z kory techniką krzyżowo-taśmową, noszone na pasku przez ramię. Nazwa ta jest ściśle spokrewniona z ogólnosłowiańskim terminem kosz używanym na określenie różnych wyplatanych pojemników. Nazwa krosznie oznacza oprócz rezginii także nosidła do noszenia wody i drewniane skrzynki napleczne, używane przez wędrownych szklarzy (Słowacja, sporadycznie w południowej Polsce). W okolicach Pińska rezginię nazywają rept'uch. Podobnie nazywa się płócienna torba na owies dla konia w Polsce, na Ukrainie i u Rosjan 19. IV. P r z e r y wan y z a s i ę g r e z g i n i i. Rezginie w Europie występują na dwu dosyć zwartych obszarach tworząc przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski. Za tym, że jest to zasięg przerywany, przemawia analiza zarówno mapy form, jak i nazw rezginii. Rezginie kabłąkowate zajmują północną, alpejską część zasięgu śródziemnomorskiego i są formą wyłączną na obszarach nadbałtyckich. Podobnie wygląda rozmieszczenie części nazw tego narzędzia, mapa II. Na obu obszarach powtarzają się nazwy typu krosnje - krosni; mrezage - rezgine, rezwiny; heubogen - (ho)bdga, buga, puka itp. Rezginie w postaci siatki, bądź kilku sznurków rozpiętych między dwoma prostymi drążkami, występują w strefie śródziemnomorskiej jako forma wyłączna. W pewnym stopniu podobne do nich są rezginie estońskie, które niekiedy mają kabłąki słabo wygięte i połączone siatką; a niekiedy tylko parą sznurków, ryc. 2. Kuszące jest zatem przypuszczenie, że występujące na peryferiach Europy rezginie o prostych lub prawie prostych drążkach, są formą starszą od rezginii kabłąkowatych. Świadczyłby o tym zarówno peryferyjny zasięg, jak i prostsza, bardziej prymitywna forma. Wartość tego przypuszczenia osłabia fakt, że w starożytnym Egipcie, znane były rezginie kabłąkowate 20. Również wspomniane nosiłki napleczne z poludniowej Etiopii i z północnej Wielkorusi są bliższe formą rezginiom kabłąkowatym. P o d s u m o wan i e. Wydaje się faktem 'bezspornym, że rezginia jest bardzo starym wytworem kulturowym. Przemawiają za tym: a) typowo rezidualny, przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski zarówno samego narzędzia, jak i jego nazw; b) bardzo prosta konstrukcja tego narzędzia, wywodząca się przypuszczalnie od sznurkowych, a nawet wiklinowych pętli i siatek do noszenia na plecach. Współcześnie rezginia jest używana głównie do przenoszenia paszy lub ściółki dla bydła na obszarach, na których gospodarka hodowlana odgrywa mniejszą rolę aniżeli rolnictwo. Natomiast tam, gdzie dominuje paster- 19 20 F. Sławski, op. cit., t. 3, Kraków 1966-1969, s. 88-89. B. Drobnjaković, op. cit., ryc. 4. �Rezginie w Europie 83 stwo, a więc w Alpach i Karpatach, rezginia w zasadzie nie jest znana. Na wielu obszarach Europy, a zwłaszcza w strefie lasów liściastych, gospodarka sienna jest dosyć późnego pochodzenia 21. Zestawiając ten fakt z dawnością rezginii prawdopodobnym staje się przypuszczenie, że mamy tu do czynienia z prastarym narzędziem rolniczym używanym dawniej do transportu ściętych kłosów. W miarę jak w rolnictwie dokonywała się ewolucja od zżynania samych kłosów do zżynania całych źdźbeł zbóż, a w gospodarce hodowlanej rolników dokonywało się przejście od zimowego wypasu bydła w lasach liściastych do gospodarki 'siennej, rezginia tracąc zastosowanie w rolnictwie stała się typowym narzędziem do transportu siana, liści i ściółki dla bydła. ZYGMUNT KLODNICKI THE REZGINIA IN EUROPE (Summary) The author attempts to summarize the discussion which has been going on since 190B (K. Rhamm, op. cit.) concerning the rezginia in Europe. The heretofore discus.sions concerning the origin of this implement have restricted themselves most frequently to its form in the .shape of a net stretched between two hoops. In contradistinction to his predeceSiSOr,g the author considers the rezginia to be a net or &trings stretched parallel to one another on straight rods or rods bent into the shape of a hoop. 21 J. G. D. Clark, Prehistorie Europa. The economic Basic. Tłum. J. Kostrzewski, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, War.szawa 1957, pisze na s. 146: "... bydło [...] korzystało [...] z liści i galęzi drzew liściastych, zw.laSlZcza wiązu i 'lipy, jako paszy zimowej; stosowało się to szczególnie do okresu przed powstaniem zwyczaju zbierania siana we wcze.snym okresie żelaza". Dalej, na s. 152: "... 2Jbieranie siana na więks:zą skalę, poświadczone przez istnienie żelaznych sierpów zrównoważonych, a w okresie rzymskim kos, zapoczątkowano w końcowych stadiach epoki przedhistorycznej". Tamże na s. 1::3'5-137 o przedhistorycznych żniwach polegających na ścinaniu samych kłosów. K. Maszyńsk.i, op. cit., § 118, podał kilka przykładów śwliadczących o tym, że j8SelCzew XIX w. tu i ówdzie w Europie "... np. w niektórych zakątkach Litwy do niedawna bydlo rogate musiało się zimą obywać bez rSiianai slomy, pasąc się :po całych dniach w lasach [...], w pewnych zakątkach Polesia, np. w okolicy Dawidgródka, niektórzy chłopi tamtejsi dawniej przez całą zimę trzyrnalipodobno swe bydlo na takiej paszy leśnej". Dalej (§ 199) autor pisze o "... ;prastarym zwyczaju żęcia samych tylko kłosów który to zwyczaj poprzedzał dzisiejszy i zachował się jeszcze gdzieniegdzie w Europie (np. w okolicy Alessio w Albanii)". �84 ZYGMUNT KLODNICKI There is no doubt that the rezginia in the above proposed meaning of the word is a very old cultural implement. In favor of thi.s argument are the following: a) the typically residual range from the Baltic lo the Mediterranean of both the implement itself (M",p I) as well as its names (Map II). b) very :simple construction of the implement coming presumably from loops and nets of string or wickerwork for carrying on the shoulders. Nowadays the rezginia is used mainly for carrying fodder or litter on one's back for cattle in areas where cattle raising plays a lesser role than agriculture. However, in pLaces where cattle raising is predominant, i.e., in the Alps or the Carpathians, the rezginia is generally unknown. In many areas of Europe, especially in the zone of deciduoUJSforests, hay-making is of rather late origin. Considering these faJCbstogether with the antiquity of the rezginia, it is reasonable to assUJme that it is a prehistoric European agricultural implement formerly used for carrying ears of grain jUJStas they did in ancient Egypt or, not too long ago, in North Africa and Syria. As in agriculture the evolution of harvesting ears alone to the harvesting o[ whole stoc.ks took place and in cattle raising there was a change from the winter pasturage of cattle in the deciduous forests to hay-making, the rezginia lost .its use in agriculture and became an implement for carrying hay, leaves and litter for cattle. ZYGMUNT KLODNICKI HEUBOGEN IN EUROPA (Z u s a m m e n f a s s u n g) Im vorliegenden Artikel vensucht der Verfasser die seit 1908 (K. Rhamm, op. cit.) gefiihrte Diskussion liber Heubogen in Europa zUJSammenzufas\5en.Die bisherigen Betrachtungen libel' die Herkunft dieses Gerates beschrankten sich meistens auf ein zwischen zwei Bogen gespanntes Netz. 1m Gegen:satz zu Vorgangern versteht der Verfas.ser unter Heubogen ein zwischen zwei geraden oder bogenartigen Stangen eingespanrrtes Netz bzw. parallellaufende Schnuren. EJs scheint unbestreitbar zu Isein, dass der Heubogen, in dem von uns vorgeochlagenen Sinne des Wortes, ein sehr alter Kulturelement ist. Dafiir sprechen: a) die fUr die Restgebiete typis'che, baltisch-mittelmeerliindische inselartige Verbreitung des Gerates (Karte I) wie ,seiner Bezeichnungen (Karte II), b) die sehr unkomplizierte Konstruktion des Gerates, del' wahrscheinlich Schnurode·r Weideschl.aufen UIld Netze den Anfang gegeben haben und zum Tragen auf dem Riicken gedient haben. Gegenwartig dient del' Heubogen VOl' allem zum Eintragen von Fuller und Streue fU'r das Vieh, be.90nders in Gegenden, in denen Viehzucht eine geringere Rolle spielt als Acker-bau. In Land:schaften dagegen, in denen Schafzucht vorherrscht, in den Alpen also und im Ka.rpatengebiet, ist del' Heubogcn an und fur �Rezginie w Europie 85 sich unbekannt. In vielen Gebieten EuropaJS, besonders in LaubwaIdzonen, hat sich die Heuwirtschatt verhii.ltni.smassig spat entwickelt. We= wir diese Tatsachen mit dem Alter des Heuoogcns verglekhen, scheint die Annahme nahe, dass er cin in der Landwirtschaft gebrauchtes uraltes europaisches Gerat ist, das fruhel' zum TranspOrt der Ahrenmahd verwendet worden ist, ahnlich wie im altertilmlichen Agypten und, auch unlangst noch, in Nordafrika und in Syrien. 1m Laufe del' Zeit, da man VOl' del' Ahrenmahd langs.am zur Halmernte i.iberging und in del' L,mdwirtS:chnft von del' Winterweide in Laubwalder.n zur Heuwirtschaft, verIor del' Heubogen die Anwendung in del' Landwirtschaft und wurde zum Heu-, LaubUM Streugerat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053f22071ffec53f33e9b162f0bb4e9a.pdf 160ffa3c2f18d9f68231db2eba38271a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource etnografia - leksykografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1345 Title A name given to the resource O powojennej leksykografii etnograficznej / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. A R T Y KUŁ Y, O M O W I E N I A, M A T E R I A Ł Y Lud, t. 58, 1974 ZOFIA STASZCZAK O POWOJENNEJ LEKSYKOGRAFII ETNOGRAFICZNEJ Wydawnictwa słownikowe i encyklopedyczne mogą być uważane za pewnego rodzaju odbicie stopnia rozwoju nauki, bądź poszczególnych dyscyplin. Także i dla współczesnego warsztatu etnografa wydawnictwa tego typu mają coraz większe znaczenie. Terminem słownik (dawniej dykcjonarz) określa się rodzaj publikacji obejmującej wykaz wyrazów, zwykle w układzie alfabetycznym, wraz z ich objaśnieniami. Wyróżnia się słowniki językowe, które rejestrują i objaśniają wyrazy istniejące w danym języku, względnie podają ich przekład na inny język, oraz słowniki rzeczowe, które podają informacje o terminach z określonej dziedziny. Natomiast termin enkyklios paideia został wprowadzony przez Greków na określenie całości wiedzy, którą musiał poznać wolny i wykształcony Grek. W czasach nowożytnych termin encyklopedia przeniesiono na dzieła obejmujące zbiór wiadomości ze wszystkich nauk, czy grup nauk, ułożony alfabetycznie lub usystematyzowany według zagadnień. Współcześnie używa się jeszcze tego terminu na określenie sumy ogólnych i podstawowych wiadomości z zakresu danej dyscypliny nauki. Często używa się także terminu "leksykon" zamiennie z terminem "encyklopedia". W Polsce leksykonem nazywany jest również słownik encyklopedyczny o określonym zakresie tematycznym 1. Przedmiotem niniejszego omówienia są słowniki i encyklopedie etnograficzne, czyli dotyczące etnografii jako dyscypliny i opracowane przez etnografów. Dodatkowo wskazane zostaną także niektóre tego rodzaju wyl Definicje podano według Wielkiej Encyklopedii t. 6, 1005, s. 437 i t. ;10, 1961, .s. 604. Z opracowań etnograficznej warto wymienić ture in the Field of Ethnology, t. 3, 1963, s. 426; o stanie leksykografii Powszechnej mówiących A. Hultkrantz, Encyclopaedical "Laos" t. 3, 1955, 6. 43--47. and Lexical Litera- �132 ZOFIA STASZCZAK dawnietwa z dyscyplin pokrewnych etnografii, a zawierające w dużym stopniu dane etnograficzne. Natomiast nie zostaną tu uwzględnione encyklopedie powszechne. Słownikiem lub leksykonem etnograficznym będziemy określali więc publikację objaśniającą terminy, definicje, hasła z zakresu etnografii, której treść podana jest w układzie alfabetycznym. Natomiast termin encyklopedia lub podręcznik encyklopedyczny będzie oznaczał całościowe kompendia etnograficzne, niekoniecznie uporządkowane alfabetycznie, lecz także usystematyzowane według zagadnień. Publikacje te w końcowej części uzupełnione są najczęściej przez słowniki, indeksy. Zauważyć można, że często podręcznikowo-encyklopedyczne wydawnictwa etnograficzne w układzie systematycznym wydawane są przez klasyczne wydawnictwa encyklopedyczne i w seriach określanych jako encyklopedyczne 2. Omawianie slowników i encyklopedii etnograficznych musi narzucać przyjęcie pewnej konwencji, tj. zwrócenia przede wszystkim uwagi na id, zakres, układ treści oraz dobór haseł. Słowniki, encyklopedie ogólne można również rozpatrywać ze względu na stopień uwzględnienia polskie] kultury ludowej. Natomiast opracowania dotyczące jednego narodu mogą być omówione nie tylko ze względu na układ i dobór haseł, ale i ze względu na stopień uwzględnienia haseł ogólnoteoretycznych i stopień zobrazowania w danym haśle specyfiki danego narodu. Prace słownikowe i encyklopedyczne z innych dyscyplin można omawiać ze względu na stopień uwzględnienia danych z zakresu etnografii. Ze względu na zakres omawianych zagadnień słowniki i encyklopedie etnograficzne można zgrupować w kilka zespołów, a mianowicie: 1) obejmujące całość zagadnień etnografii jako dyscypliny; 2) z zakresu etnografii powszechnej; 3) etnografii narodowej; 4) cząstkowe, tj. dotyczące niektórych działów etnografii; 5) z niektórych pogranicznych dyscyplin etnografii. 1. Niewątpliwie duże znaczenie posiada pierwsza wyróżniona powyżej grupa słowników. Są to nie tylko opracowania materiałowe, ale stanowią również pomoc w unifikacji i standaryzacji róinie w poszczególnych krajach używanej terminologii etnograficznej. Taką m. in. rolę ma odegrać wydawany przez UNESCO międzynarodowy słownik europejskiej etnologii i folkloru 3. Pomysł opracowania tego słownika został wysunięty jeszcze w 1940 r. przez A. Van Gennepa w Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Dyskusja nad jego projektem 2 Np. Larousse, względnie serie Encyclopedie de la Pleiade, Encyclopedie Clal"- fes i in. 3 International Ethnological Kopenhaga 1965. of European Ethnology: t. 1 A. Hultkrantz, General Kopenhaga 1960; t. 2 L. B0dker, Folk Literatul"e (Germanic), Dictionary Concepts, �o powojennej leksYKografii etnograficznej 133 l realizacją toczyła się na kilku kongresach etnologicznych (m. in. w Sztokholmie w 1951 r., w Wiedniu w 1952 r.). Dotychczas ukazały się dwa tomy tego słownika, którego redakcję stanowi międzynarodowy zespół (S. Erixon, L. Bodker, A. Hultkrantz, H. Stigum, K. Vilkuna). Pierwszy tom, pod redakcją A. Hultkrantza, zawiera wyjaśnienie terminów i definicje pojęć ogólnych, o zasadniczym znaczeniu dla etnologii i folkloru Europy. Drugi tom, pod redakcją L. B0dker, omawia zagadnienia germańskiej literatury ludowej. Dalsze tomy mają zawierać hasła z zakresu kultury społecznej, organizacji społecznej, kultury umysłowej, sztuki ludowej i kultury materialnej ludów europejskich. Słownik ten stanowić będzie m. in. ogromną pomoc w opracowaniu planowanego podręcznika etnografii Europy, który ma być napisany również przez międzynarodowy zespół specjalistów. Podobne zadania, ale w szerszym ujęciu przestrzennym, stoją przed planowanym międzynarodowym słownikiem terminologicznym z zakresu etnologii, którego realizację referował G. Mostny (Chile) na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r.4 Słownik ten stanowić ma przede wszystkim pomoc w unifikacji terminologii etnograficznej i ułatwiać pracę przy tłumaczeniu obcych tekstów. Z tego względu ma on być wydawany w czterech językach głównych (hiszpańskim, angielskim, francuskim, niemieckim) i w dwóch językach dodatkowych (rosyjskim i japońskim). Próbną listę terminów, które obejmuje projektowany słownik, publikowano na łamach "Current Anthropology". Z wydanych natomiast słowników terminologicznych wymienić trzeba Dictionary oj Anthropology 5. Obok słowników omawiany dział jest reprezentowany przez wydawnictwa encyklopedyczno-podręcznikowe. Na szczególną uwagę zasługuje w tym zakresie wydana ostatnio Ethnologie Generale 6. Ta z pozoru objętościowo nieduża pozycja zawiera aż 1907 stron tekstu (wydanego na kalce japońskiej). Taka objętość pozwoliła uwzględnić w zasadzie całokształt zagadnień etnologii światowej. Poza ciekawym układem problemowym, bogatą treścią, praca ta odznacza się jeszcze starannie zestawioną bibliografią do poszczególnych zagadnień. Liczne indeksy stanowią nieodzowną pomoc w jej wykorzystaniu. Wydaje się, że ze względu na wymienione walory pozycja ta stanowi dużą pomoc w naukowym warsztacie etnografa. Ze względu na zakres treści i podtytuł można wspomnieć w tym miejscu o powszechnie 4 G. Mostny, Glosario Multilingue de Terminos Antmpológicos. "Trudy VII Mezdunarodnogo Kongres.sa Antropologiceskich i Etnograficeskich Nauk" t. 4, Moskwa 1967, s. 203-205. 5 C. Winick, Dictiona1·y of Anthropology, London 1956. 6 Ethnologie Generale, red. J. Poirier, Paris 1968, ss. XVII + 1907, [w:] Encyclopedie de la Pleiade, t. 24. �l3{ ZOFIA STASZCZAK znanym opracowaniu problemowym, a mianowicie Anthropology Today 7. 2. Słowniki z zakresu etnografii powszechnej mają już swoje tradycje. Stan ten wynikł niejako z historii rozwoju etnografii jako dyscypliny, której reprezentanci zajmowali się we wcześniejszym okresie jej rozwoju przede wszystkim badaniem kultur tzw. społeczeństw niecywilizowanych (pierwotnych). Bogata etnograficzna literatura naukowa z tego zakresu stworzyła dobrą podstawę dla wydanych słowników i encyklopedii poświęconych tym zagadnieniom. Omawiane opracowania ze względu na objęte terytorium można podzielić na dotyczące: a) świata, b) poszczególnych kontynentów, c) wybranych ludów lub obszarów. a) Przegląd słowników dotyczących niecywilizowanych społeczeństw świata wypada rozpocząć od opracowania W. Hirsch'berga 8. Jest to slownik historii, kierunków badań etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych dyscyplin pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Słownik ten omawiany był na lamach polskich czasopism etnograficznych 9. O kilka lat wcześniej został wydany słownik W. Ni:mego 10. Natomiast w znanej serii Das Fischer Lexikon pod redakcją H. Tischnera 11 ukazał się słownik, który daje popularnonaukowy przegląd społeczeństw niecywilizowanych świata i ich kultur. Hasła glówne, ułożone alfabety cz·· nie, są w zasadzie hasłami geograficznymi. Słownik zaopatrzony jest w ilustracje, fotografie i mapy. Bibliografia zamieszczona na końcu pracy podana jest w układzie hasel głównych. Podobnie popularnonaukowy charakter ma bogato ilustrowany leksykon wydany pod redakcją W. St6hra 12, którego hasła w układzie alfabetyczno-etnonimicznym zawierają dane o ludach i ich kulturach, rasach, grupach etniczno-języ'k:owych oraz wyjaśniają znaczenie podstawowych terminów używanych w etnografii. We Francji wydana została z tego zakresu praca J. Cazeneuve 1~ w serii kieszonkowych encyklopedii "Larousse". W układzie problemowym (6 części, 21 rozdziałów) przedstawiono problematykę odnoszącą się do współczesnych społeczeństw pierwotnych. Praca zaopatrzona jest w indeksy, bibliografię i liczne ilustracje. 7 Anthropology Today, An Encyclopaedic Inventory. Red A. L. Kroeber, Chi- cago 1953. 8 Worterbuch der Volkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissen- Red. W. HiI'schberg, Stuttgart 1965, ss. VIl + 508. 9 Recen:wwali: J. Kucharska [w:] "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 565-566 i G. Kloska [w:] "Lud" 1968 t. 52, s. 339-34l. 10 W. Nolle, VOlkerkundliches Lexicon, Monachium 1959. 11 Volkerkunde. Red. H. Tischner. Das Fischer Lexikon, t. 13, Fl-ankfurt 1959, ss. 370. 12 Lexikon der Volker und Kultttren. Red. W. Stohr, t. 1-3, Braunschweig 1972. ss. 1'55 + 157 + 182. 13 J. Cazeneuve, UEthnologie, Paris 1967, ss. 383. Seria Encyclopedie Larousse schaften. de poche. �o powojennej leksykografii etnograficznej 135 b) Wybranego kontynentu dotyczy np. encyklopedia Afryki opracowana przez radzieckich uczonych pod redakcją 1. 1. Potiechina 14. Encyklopedia ta, o alfabetycznym układzie haseł, posiada obszerną część wstępną i zawiera wiele wiadomości o Afryce także spoza zainteresowań etnografa. c) Publikacje dotyczące wybranych ludów reprezentuje ostatnio wydana encyklopedia Indian Ameryki Południowej należących do rodziny językowej bororo, a zamieszkujących stan Mato Grosso w zach. Brazylii 15. 3. Słowniki z zakresu etnografii narodowej nie znajdują się jak dotąd - powszechnie w dorobku etnografii poszczególnych krajów, większe bowiem możliwości stoją przed słownikami terminologicznymi, operującymi szerszym ujęciem przestrzennym. Jednakże słowniki narodowe, uwolnione od tej problematyki, mogą ograniczyć się do pogłębionego ujęcia zagadnień, ściśle związanych z kulturą ludową określonych grup etnicznych i stanowią rodzaj podręczn~ków etnografii narodowej. Mimo dość wąskiego profilu tego rodzaju słowników zapotrzebowanie na nie istnieje, i mamy już próby jego zaspokojenia. Z tego zakresu wypada zwłaszcza wymienić słownik kultury ludowej Niemiec wydany pod redakcją C. Ericha i R. Beitla 16, który rna już dwa wydania. Opracowany on został przez byłych pracowników redakcji Atlas der deutschen Volkskunde oraz pracowników muzeum etnograficznego w Berlinie. Leksykon ogranicza się do omówienia pojęć i zjawisk związanych z etnografią Niemiec. Mimo, że - zdaniem autorów - w drugim wydaniu liczono się ze zmianami zaszłymi w okresie po drugiej wojnie, dziwić może fakt posługiwania się w słowniku mapami przedstawiającymi obraz Niemiec w granicach z 1937 r. Słownik jest wykazem haseł alfabetyczno-przedmiotowych, dla zestawu których wykorzystano w sposób możliwie pełny dorobek etnografii niemieckiej z tego zakresu. Bardzo przydatne okazały się zwłaszcza wcześniej wydane podręczniki i słowniki 17. Po ważniejszych hasłach słownik podaje literaturę przedmiotu. Pomyślany on jest zarówno jako opracowanie dla zawodowo przygotowanych etnografów, jak i dla wszystkich zainteresowanych kulturą ludową Niemiec. 14 Afrika. Encik10pediceskij sb0rnik. Red. L L Potiechin, t. 1-2, Moskwa 19 63, ss. 474 +376. 15 C. Albisetti, A. J. Venturelli, Enciclopedia Boróro, t. 1, Campo Grande 11962. lG Worterbuch der deutschen Volkskunde. Red. O. U. Erich, R. Beitl. I wyd. Leipzig 1936, II wyd. Stuttgart 1955, ss. X + 91\9; podobny charakter ma narodowy słownik etnograficzny austriacki: A. Haberlandt, Taschenworterbuch der Volkskunde Osterreichs, Wien 1953. 17 Trzeba tu wymienić zwłaszcza dwa dawne, powszechnie znane opracowania, a mianowicie: J. Hoops, Reallexicon der germanischen Altertumskunde, t. 1-4, Strasburg 191'1-1919 oraz O. Schrader, Reallexicon der indogermanischen Altertumskunde, t. 1-2, Berlin-Leipzig 1917~1929. 1 �136 ZOFIA STASZCZAK Idea stworzenia węgierskiego słownika etnograficznego pojawiła się na Węgrzech już w pierwszych latach XX w. (Z. Batky). W okresie późniejszym materiały do niektórych działów słownika gromadzili Z. Szendrey i A. Szendrey. Ale realizacja słownika ruszyła dobiero po drugiej wojnie, kiedy inicjatywę tę przejął Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii Nauk lR. W Polsce słowników i encyklopedii etnograficznych jak dotąd w zasadzie brak, chociaż podnoszono sprawę ich opracowania w warszawskim środowisku etnografów. Na marginesie można przypomnieć, że w związku z wydaniem fotooffsetowej reedycji Encyklopedii staropolskiej Z. Glogera 19 planowano opracowanie tomu uzupełnień, zawierającego krytyczną analizę i uaktualnienie niektórych zagadnień. Byłaby to już niewątpliwie istotna podstawa dla prac nad przyszłym słownikiem etnografii Polski. Wiadomo także, że w Związku Radzieckim przygotowywana jest monumentalna encyklopedia etnograficzna 20. Szerszy zakres, nie dotyczący jednego tylko narodu, ma również Slavonic Encyclopaedia 21, ale nre jest to opracowanie o profilu głównie etnograficznym. 4. Słowniki i encyklopedie cząstkowe, tzn. o określonym zakresie tematycznym, węższym niż całość problematyki etnograficznej, można podzielić na dwie grupy, a mianowicie obejmujące wybrane zagadnienia z etnografii: a) określonego kraju, b) w szerszym ujęciu terytorialnym. Znamienny jest fakt, że tego rodzaju publikacje w większości dotyczą zagadnień folkloru. Wiadomo, że sam termin "folklor" bywa różnie interpretowany, a i folklorystyka ma do dziś różne ramy organizacyjne, stanowi bowiem bądź odrębną dyscyplinę, bądź dział w obrębie etnografii. !8 Pierwszą wersję węgierskiego słownika etnograficznego opracowali Z. Szendrey i A. Szendrey, Magyar nr'phit es nepszokas lexikon, ale nie ukazał się on drukiem, a rękopis znajduje się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. Od r. 1950 p,rzygotowywany jest węgierski słownik etnograficzny pod red. G. Ortutay w Węgier;skiej Akademii Nauk. Omówienie stanu badań i kierunków prac nad tym wydawnictwem zawarte jest w pracy B. Gunda, A magyar nl~prajzi lex ikon, w "Rozprawach Wydziału Historyczno-Społecznego Węgierskiej Akademii Nauk" 1957, s. 12~136. (Dziękuję p. E. Foldes za te informacje). In Zapowiedź tomu uzupełnień wiąże się z wydaniem: Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warn,zawa 1958. Warto w tym miejscu przypomnieć i o innych, starych tradycjach polskiej leksykografii etnograficznej, jak: A. Schneider, Encyklopedya do krajoznawstwa Galicyi pod względem historycznyrn, statystycz- t. 1-2, Lwów 1868-1874 (ukazały się tylko 2 tomy); Z. Gloger, Słownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Bruckner, Eru;yklopedia staTopolska, t. 1-2, Warszawa 1939 i in. 23 Wiadomość ta pochodzi ze Słownika folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski, War.szawa 1965, s. 5. 2! Slavonic Encyclopaedia, New York 1949. nym, topograficznym, orograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, �o powojennej leksykografi'i 137 etnograficznej Bogaty zakres folkloru, a szczególnie motywów folklorystycznych, wymaga systematycznego porządkowania, toteż wszelkie słowniki i encyklopedie znajdują w tej dziedzinie duże zastosowanie, i to oprócz systematycznych indeksów motywów. Jeżeli chodzi o słowniki i encyklopedie folklorystyczne dotyczące jednego kraju, to wzory ich opracowywania są już dość odległe. Wymienić tu można chociażby klasyczny już dziś, szeroko znany, wielotomowy Handworterbuch des deutschen Aberglaubens 22. Mniej więcej z tego okresu pochodzi również słownik niemieokich bajek 23. Wiadomo z zapowiedzi wydawniczych, że przygotowywane są z tego zakresu nowsze pozycje, tj. sześciotomowy Handworterbuch der Sage oraz Encyklopedie des Miirchens 24. Niektóre powojenne słowniki folklorystyczne ograniczone wprawdzie terytorialnie także do jednego kraju nie są już tak wąskospecjalistyczne i przynoszą ogólniejszy przegląd folkloru na tle innych elementów kultury ludowej. Wskazać można np. na cytowany Slownik folkloru polskiego 25 który, jak podają we wstępie autorzy, zawiera w alfabetyczno-przedmiotowym układzie haseł trzy grupy zjawisk, mianowicie charakterystykę składników, tworzących kulturę ludową, wiadomości teoretyczne z zakresu nauki o literaturze ludowej, a więc folklorystyki i wreszcie biogramy ludzi, którzy budowali wiedzę o folklorze polskim w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat. Wszystkie hasła otrzymały w tym słowniku przypisy bibliograficzne, odsyłające do prac naukowych polskich i obcych. Z tej grupy słowników warto też wymienić opracowania dotyczące Holandii i Belgii 26. Inny charakter ma już dwutomowy słownik opracowany przez uczonych amerykańskich 27, który ujmuje zagadnienia w szerszym ujęciu terytorialnym. Założeniem wydawców było stworzenie encyklopedycznego zbioru, omawiającego możliwie największą ilość faktów i motywów folklorystycznych. Słownik charakteryzuje pod względem folklorystycznym szereg krain, nie omijając i zagadnień związanych z mitologią grecko-rzymską i z folklorem ludów egzotycznych. Podobną problematykę des deutschen Aberglaubens. Red. H. Bachtold-Staubli, t. 1-10, Berilin-Leipzig 1927-1942. Handwurterbuch des deutschen Miirchens. Red. L. Mackensen, Berlin-Leipzig "Handworterbuch E. Hoffman-Krayer, '3 1930-1933. '4 Por. Słownik folkloTu polskiego ..., s. 5. '5 Op. cit. ,. K. Laan, Folkloristisch venhage 1949. 27 Funk and Wagnall's Woordenboek Standard van Dictionary Nederland en Vlaams of Folklore, Red. J. Fried, M. Leach, t. 1-2, New York 1949-1950, [w:] "Literatura ludowa" H157, nr 2, s. 56-57. SiS. Mythology 1196; Belgie, Gra- and Legend. rec. K. Kwaśniewski �ZOFIA STASZCZAK uwzględniają i specjalistyczne słowniki mitologiczne 28, których opracowywanie ma w Polsce również stare tradycje 29. 5. Ostatnia wyróżniona grupa, to słowniki i encyklopedie z pogranicznych dyscyplin etnografii. Można tu w zasadzie wyróżnić dwa dalsze podzespoły: a) wydawnictwa z za'kresu nauk społecznych, które uwzględniają łącznie dane z zakresu socjologii, etnologii i antropologii; b) wydawnictwa dotyczące poszczególnych, pojedynczych dyscyplin, a mianowicie socjologii, demografii, antropologii, religioznawstwa i w związku z tym uwzględniające również hasła etnograficzne. Pierwsza wymieniona powyżej grupa wydawnictw stara się przedstawić w możhwiepełnym zróżnicowaniu i uwarunkowaniu życie i kulturę społeczeństw ludzkich na świecie 30. Dlatego też wydawnictwa te zawierają duży ładunek treści etnologicznych, opracowanych zresztą czasem przez wybitnych specjalistów z tej dyscypliny. Można wyróżnić wśród tego rodzaju encyklopedii opracowania w układzie alfabetyczno-przedmiotowym, jak i opracowania podręcznikowe w układzie problemowym, zaopatrzone jedynie dodatkowo w słowniki terminologiczne, indeksy i ilustracje 31. Z drugiej wyróżnionej powyżej grupy wydawnictw, tj. opracowań słownikowych i encyklopedycznych z dyscyplin pojedynczych a pokrewnych etnografii, na czoło wysuwa się socjologia. Z bogatego dorobku tej dyscypliny wskażemy na niektóre tylko, ostatnio wydane opracowania 32. Na specjalną uwagę zasługuje zwłaszcza Worterbuch der Soziologie opra- J. Cinti, Dizionario mitologico, Milano 1935. Np. A. Osiński, SŁownik mitologiczny, t. 1-3, Warszawa 1806-1812. 30 Np. Les societes humaines. Seria Collection "Pour conna'itre" Larousse, Paris 1965, ss. 368; ,por. też UHomme, races et moeurs. Red. A. Leroi-Gourhan. Seria Encyclopedie Clartes, Paris 1958. 31 Uespece humaine. Red. P. Rivet. Encyclopedie Franc;aise, t. 7, Paris 1936; Encyclopaedia of the Social Sciences. Red. E. R. A. Seligman, t. 1-15, New York 1937; H. Baldus, E. Willems, Dictionario de Etnologia e Sociologia. Sao Paulo 1009; J. T. Zadrożny, Dictionary of the Social Science. Washington 1'959; A. Birou, Vocabulaire pratique des sciences sociales, II wyd. Paris 1966, ss. 384; A. MU<Jchiel1i, R. MucchielIi, Lexique des sciences sociales, Paris 1969, ss. 199; R. Caratini, Sciences sociales. Seria Bordas Encyclopedie t. 12, Par~s 1971, ss. 160. 32 Dictionary of Sociology and Related Sciences. Red. H. P. Fairchild. New York 1944, II wyd. New Jersey 1966; E. Willems, DictiorLario de Sociologia, Porto Alegre 1950, wyd. francUJSkie zaadaptowane przez A. Cuvillier, Paris 197{); Handworterbuch der Sozialwissenschaften, Stuttgart-Ttibingen-Gottingen od 1953, nowe wydanie dawnego Handworterbuch der Staatswissenschaften; Glossary of sociological Terms. Red. C. S. Mihanovich, R. J. McNamara, W. N. Tome, Milwaukee 1,957; C. A. Echaoove T., Diccionario de Sociologia, Mexico-Buenos Aires 1J957; Soziologie. Red. R. Konig [w:) Das Fischer Lexikon, t. 10, Frankfurt 1958; G. A. Theodoroon, A. G. Theodoroon, A Modern Dictionary of Sociology, New York 1969, 28 29 �o pou;ojennej leksykografii etnograficznej 139 cowany pod redakcje! W. Bernsdorfa, który ma już dwa wydania 33. Ten obszerny słownik (1317 stron) w układzie haseł alfabetyczno-przedmiotowym opracowany został przez międzynarodowy zespół specjalistów. Hasła etnologiczne, bogato w słowniku reprezentowane, opracował metodolog etnologii W. E. MUhlmann. Podkreślić należy, że wszystkie hasła w omawianym słowniku zostały zaopatrzone w wykazy podstawowej literatury z uwzględnieniem naj nowszych pozycji. Z opracowań demograficznych pomocniczą rolę w warsztacie naukowym etnografa odgrywa Międzynarodowy slownik demograficzny ONZ 34, który w u'kładzie przedmiotowym wyjaśnia podstawowe terminy i definicje. Dotychczas ukazały się wersje tego słownika w dziewięciu językach, a polska wersja jest dziesiątą z kolei. Słownik ten podjął próbę skodyfikowania terminologii demograficznej, stwarzając przez to możliwości szerokiego korzystania ze światowego dorobku w tej dziedzinie. W słowniku znajdujemy wyjaśnienie terminów podstawowych i dla etnografii. Z encyklopedycznych wydawnictw w dziedzinie antropologii wymienić trzeba polskie opracowanie 35, które wśród nielicznych tego typu wydawnictw na świecie wyróżnia się dużą ilością szczegółowych haseł. Hasła w układzie alfabetyczno-przedmiotowym zawierają dane z zakresu etnografii powszechnej dotyczące m. in. struktury grup etniczno-językowych i ich rozmieszczenia na świecie. Istotne dJa etnografii dane zamieszczają także słowniki religioznawcze 36. Niektóre z nich są nawet tytułowane jako "słowni'k etnologiczno-religioznawczy" 37, objaśniają bowiem terminy, które i w etnografii mają podstawowe znaczenie. Powyższe omówienie pozwala na próbę jeszcze innego uporządkowania opracowań słownikowych i encyklopedycznych, mianowicie według układu treści i ewentualnych haseł. Nie można niestety stwierdzić, aby poszczególnym rodzajom opracowań przypisywano najbardziej ~la nichaptymaIny układ. Treść porządkowano w dwóch zasadniczych układach, a mianowicie: 1) alfabetycznym, 2) problemowym. ss. VIII ss. 333. 33 + 469; La Sociologie, Worterbuch der guide Soziologie. alphabetique. Red. J. Duvignaud. Paris 1972, Red. W. Bernsdorf, F. BUlow. Stuttgart 1'955, II wyd. Stuttgart 1969, ss. ,1317. wersja polska, Warszawa 1966, ss. Hl. Red. A. Wanke. Warszawa 11969, 'SiS. 415. :l6 Mały słownik religioznawczy. Red. Z. PoniatoW\Ski. Wa~szawa 1969, SIS. 476; por. też Die nichtchristlichen Religionen. Red. H. von Glasenapp. [w:] Das Fischer Lexikon, t. 1, Frankfurt 11957. 37 Religie świata. Red. E. Dąbrowski. Warszawa 1957. Zawiera: B. Radomski, Słownik etnologiczno-religioznawczy, s. 567-589. 34 Wielojęzyczny słownik :l,j Mały antropologiczny. słownik demograficzny, �140 ZOFIA STASZCZAK 1. Układ treści alfabetyczny należy uznać za najbardziej typowy dla tego rodzaju wydawnictw, które mają przecież informować w sposób łatwy i szybki. Wśród układów alfabetycznych można z kolei ze względu na kryteria wyodrębnienia haseł wyróżnić: a) układ alfabetyczno-etnogeograficzny, b) alfabetyczno-przedmiotowy, c) układ haseł alfabetyczno-mieszany. a) Alfabetyczno-etnogeograficzny układ haseł jest przede wszystkim typowy dla słowników i encyklopedii dotyczących etnografii społeczeństw niecywilizowanych i etnografii powszechnej. Można tu wskazać publikacje, w których układ haseł głównych jest dobrany tylko według kryterium geograficznego 38 lub etnogeograficznego 39. Na ogół tego typu słowniki mają układ haseł jednostopniowy, rzadziej dwustopniowy, tj. gdy hasła drugiego stopnia są wyodrębnione spośród haseł głównych innym drukiem (etnonimy, hasła przedmiotowe) i można je odnaleźć przy pomocy indeksu. b) Alfabetyczno-przedmiotowy układ haseł stosowany jest najczęściej w terminologicznych słownikach i encyklopediach etnograficznych 40. Taki układ treści cechuje także słowniki z zakresu etnografii narodowej 41, oraz słowniki i encyklopedie problemowe 42. Są to układy haseł jednostopniowe, różniące się zakresem doboru haseł i ich uszczegółowieniem. Alfabetyczny układ haseł przedmiotowych może kłaść nacisk albo na hasła określające konkretne wytwory kulturowe (zwłaszcza rzeczowe), bądź na hasła ujmujące teoretycznie instytucje kulturowe. Hasła tego ostatniego typu uwzględniane są zwłaszcza przez słowniki socjologiczne, a także religioznawcze. c) Układ haseł alfabetyczno-mieszany występuje w niektórych tylko omawianych powyżej wydawnictwach i wówczas zarówno hasła etnogeograficzne, jak i przedmiotowe występują obok siebie 43. 2. Drugi wyodrębniony podstawowy układ treści stosowany w omawianych wydawnictwach, to układ problemowy. Stosowany bywa przede wszystkim w encyklopediach typu podręcznikowego 44. Układy problemowe cechuje rozbudowana systematyka, zazwyczaj wielostopniowa. Śledzenie różnic i podobieństw tego rodzaju układów problemowych treści, daje także w pewnym stopniu pojęcie o zmianach zaszłych w poglądach na cel, przedmiot i rozwój etnografii. Orientację i korzystanie z tego typu wydawnictw ułatwiają liczne indeksy, słowni'ki i spisy treści. Np. Np. 'o Np. 41 Np. 4" Np. 43 Np. 38 Volkerkunde. 39 Lexikon H Red. H. Tischner, op. cit. und Kult1l1'en, op. cit. de?' Volker C. Winick, Dictionary Wi:irterbuch Slownik Afrika, Ethnologie of Anthropology, de1' deutschen Folklor'u Polskiego, enciklopediceskij generale, Volkskunde, op. cit. op. cit. op. cit. op. cit. sbornik, op. cit. �a powojennej leksykog.-afH etnograficznej 141 Z kolei przejdziemy do bliższego omówienia niektórych wskazanych powyżej słowników i encyklopedii. Przy wyborze kierowano się zasadą, aby były to możliwie najnowsze opracowania, zawierające bogaty materiał etnograficzny i posiadające dla etnografa duże walory usługowo-pomocnicze. Uwzględniono także wydawnictwa różne ze względu na zakres i sposób ujęcia treści, zgodnie z przedstawioną powyżej próbą typologii. W ten sposób wytypowano kilka następujących pozycji: 1. Ethnologie generale 45. Omówienie pracy, której sam analityczny spis treści ob€jmuje 30 stron dr<Ybnegodruku, może być tylko ogólne z punktu widzenia systematy'k'i i sposobu ujęcia materiału. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które dzielą się na kilkanaście rozdziałów rozbudowanych bogato pod względem systematycznym. Dział pierwszy ("historia i metodologia") obejmuje nie tylko historię myśli etnologicznej i stosowanych w dyscyplinie metod, lecz konfrontacje z dyscyplinami pokrewnymi - ekonomią, demografią, językoznawstwem, muzykologią, oraz szerokie zastosowanie w etnologii różnych, nie tylko czysto etnologicznych metod, technik badawczych i sposobów rejestracji danych. W dziale tym mamy do czynienia zarówno z historią, jak z wszechstronną systematyką wszelkich możliwych form działalności, kooperacji i funkcji usługowych badań etnologicznych. Szczególną uwagę zwraca np. podkreślenie możliwości i konieczności ekspertyz etnologicznych przed większymi inwestycjami, tak by mogły one funkcjonować bez przeszkód w 'kulturze danej społeczności. W części drugiej, zatytułowanej "dyscypliny etnologiczne", mieści się również omówienie specyfiki danych właściwych warsztatowi antropologa fizycznego i społecznego, specyfiki i systematyki ujęcia danych dotyczących kultury materialnej, mitologii, folkloru 'prawnego, a wszystko w konfrontacji materiału charakterystycznego dla badań społeczeństw niecywilizowanych i ludowej tradycji z 'kręgu kultury europejskiej. Takie ujęcie przynosi w 'konsekwencji nie tylko równomierne uwzględnienie wszystkich cywilizacji, bez względu na stopień zaawansowania, ale i bardziej wszechstronne ujęcie metodologiczne, zacierające często słusznie (zgodnie z tradycjami szkoły francuskiej) różnice między etnologicznym a socjologicznym badaniem kultury. Jeszcze wyraźniej występuje ten fakt w części trzeciej ("konfrontacje"), w której etnologia jako nauka konfrontowana jest z językoznawstwem, historią, geografią społeczną, demografią, psychologią, estetyką i naukami przyrodniczymi. Ethnologie generale jest naj wszechstronniejszą ze wszystkich tutaj wymienionych pozycji ze względu na to, że: 1) uwzględnia nie tylko problematykę ludów rozwijających się, ale i w znacznym zakresie problematykę ludów rozwiniętych, a nawet tradycyjne elementy kultury spo45 Ethnologie generale, op. cit. �ZOFIA STASZCZAK leczeństw miejskich; 2) uwzględnia analizę nie tylko zwyczaJow, względnie materialnych i artystycznych wytworów kulturowych, ale i analizę instytucji kulturowych; 3) bardzo obszernie uwzględnia zakresowe, metodologiczne i badawcze (tj. w zakresie techniki badań) interferencje etnologii i dyscyplin pokrewnych. Jest to zatem bardzo szerokie i nowoczesne rozumienie etnologii, którym jest charakterystyka kultury, jej przeszłości i teraźniejszości, bez jakiegokolwiek ograniczania się do perspektywy genetycznej, czy do mniej rozwiniętych stadiów rozwoju. Wyraża się to np. w tym, że wsparcie warsztatu socjologa i demografa jest w tym opracowaniu równie wyraźne, jak tradycyjny już dla etnografii związek z archeologią, antropologią fizyczną i językoznawstwem. Jedyna uwaga recenzyjna, jaka się tu nasuwa, to ta, że jest to stanowczo bardziej podręcznik, niż encyklopedia, gdyż trudno jest (mimo doskonałych indeksów) korzystać z niego w sposób wyrywkowy. Nawet uwzględnienie pewnych zagadnień, a zwłaszcza powiązań z pO'kre\vnymi dyscyplinami wielokrotnie w różnych częściach opracowania nie jest jasne na pierwszy rzut oka i staje się zrozumiałe dopiero w dokładniejszej lekturze. Można powiedzieć, że wiele jest wiadomości o cechach charakterystycznych różnych kultur i ludów, których nie znajdziemy w tym podręczni'ku, ale nie opuszczono w nim chyba niczego, co dotyczy problematyki interesującej etnologa, możliwości ujęć metodologicznych i technik badawczych oraz pogranicza problematyki etnologicznej. Daje on także dobrą choć nie wyczerpującą orientację w najważniejszych osiągnięciach etnologii w różnych krajach (omówione zostały osiągnięcia etnologii współczesnej w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Belgii, Holandii, Włoszech, Portugalii, Ameryce Płd. [łącznie], Japonii, Związku Radzieckim i Francji). Wydaje się, że czytelnik polski nie powinien czekać na udostępnienie tej podstawowej pracy tak długo, jak to miało miejsce z równie fundamentalnym opracowaniem G. Cocchiary, Dzieje folklorystyki w Europie (17 lat). 2. Inny charakter ma już praca J. Cazeneuve, L'ethnologie 46, której przedmiotem są współczesne ludy niecywilizowane, bez nawiązań do źródeł archeologicznych, czy pisanych. Kryterium doboru najbardziej pierwotnych, żyjących do dziś grup etnicznych wydaje się zrelatywizowane na różnych szczeblach; nie mamy tu do czynienia z wyróżnieniem szczebla rozwoju cywilizacyjnego na jednej skali dla całego świata, lecz z uwzględnieniem tylko tych grup, które wyróżniają się niższym rozwojem cywilizacyjnym w stosunku do ludności danego kraju. Na przykład z pewnością nie można zestawiać na jednym poziomie radzieckich Czukczów i filipińskich Aeta, albo afrykańskich Buszmenów. Nie jest też jasne dlaczego w Afryce za ludy pierwotne uznano np. Haussa czy Masajów. I dlaczego w związku z tym nie wymieniono w ogóle relatywnie najbardziej trady46 J. Cazeneuve, L'Ethnologie, op. cit. �o powojennej leksykografii etnograficznej 143 cyjnych ugrupowań etnicznych Europy, a z drugiej strony potraktowano jako jedną grupę całą rodzimą ludność Australii. Wynika z tego, że jest to opracowanie mówiące bardziej o etnologii i jej problemach, niż o konkretnych ludach jako przedmiocie jej badań. Praca ma układ problemowy. Część pierwsza zawiera dane o ogólnych cechach społeczeństw niecywilizowanych, wymienia współczesne ludy prymitywne oraz podaje klasyfikację dziedzin ich kultury. Przegląd koncepcji i teorii badawczych dotyczących ludów społeczeństw niecywilizowanych i ich kultur zawiera część druga. Dopiero od części trzeciej ksiąŻ'ka uwzględnia w układzie problemowym następujące zagadnienia: wierzenia (mana, magia i religia, mitologia); obrzędy (obrzędowość religijna, obrzędy pośrednie i praktyki półrytualne); organizacje społeczne (klan, rodzina, stowarzyszenia społeczne, kontrola społeczna, stosunki międzygrupowe) ; życie materialne, umysłowe i estetyczne (techniki, myśl i język, gry i sztuki). Walor leksykalny omawianej pozycji jest mocno ograniczony, bo indeks zawiera tylko kilkadziesiąt terminów ogólniejszych oraz nazwiska. Jako encyklopedię można ją potraktować najbardziej z tego powodu, że została opublikowana w serii "kieszonkowa encyklopedia Larousse". 3. Lexikon der Volker und Kulturen 47 różni się od wymienionej powyżej pracy J. Cazaneuve, jest to już bowiem typowe opracowanie słownikowe o układzie haseł alfabetyczno-etnonimicznych. Jego pierwszym zadaniem jest charakterystyka grup etnicznych z pewną tendencją do wyjaśnień genetycznych, z częstym odwoływaniem się do historii, a nawet archeologii. Zasada ta nie jest stosowana bardzo konsekwentnie, ponieważ brak haseł odnoszących się do większości współczesnych narodów europejskich, brak nawet hasła mówiącego o ludach romańskich, podczas gdy ludy germańskie i słowiańskie są omówione, a osobno wyodrębnione jest niejasne hasło "europeidzi". Wprowadzone są hasła dotyczące ludów, które nie są grupami etnicznymi (np. "Kozacy"). Zamieszczono dobrą mapkę przedstawiającą ugrupowania etniczne na terenie Związku Radzieckiego, nawiasem mówiąc tylko przy haśle "Finowie". Jest także dość schematyczna mapka obrazująca rodzime ugrupowania etniczne Australii, a brak etnicznej mapy Afryki, którą przedstawia się tylko we fragmentach. Niekonsekwencją wydaje się także przedstawienie (przy haśle "Słowianie") dokładnej mapki łużyckiego obszaru językowego, przy całkowitym pominięciu kartograficznego przedstawienia stosunków etnicznych w Europie. Dobór haseł odznacza się dużą rozmaitością szczebla uogólnienia (np. "Indianie południowo-amerykańscy", co jest właściwie pojęciem geograficznym; "Wikingowie", co jest już tylko pojęciem historycznym; o Niemcach mówi się tylko w obrębie hasła "Germanie", ale "Węgrzy" 47 Lexikon der Volker und Kulturen, op. cit. �144 ZOFIA STASZCZAK mają oddzielne hasło poza wymienieniem w haśle "ludy fińsko-ugryjskie"). Jedynym bodaj ludem słowiańskim, któremu poświęcono odrębne hasło, są Bułgarzy, chyba właśnie ze względu na swoich starobułgarskich, niesłowiańskich przodków. Z drugiej strony przykładem niekonsekwencji może być sąsiednie hasło "Burowie", dotyczące ludów o bardzo świeżych tradycjach osadniczych w Afryce. Indeks w ogóle nie uwzględnia haseł rzeczowych i nie ma żadnego innego ich spisu, tak że zorientowanie się w nich kogoś, kto nie wie z góry jakiego hasła szukać, jest niemożliwe . .Jak na trzytomowy leksykon stosunkowo nieduża jest ilość haseł rzeczowych, a odnoszą się one głównie do objaśnienia form pierwotnych wierzeń (np. animizm, totemizm, tabu, szamanizm) oraz takich terminów jak "ludy pierwotne", "ludy zbieracko-łowieckie". Leksykon posiada krótki słowniczek objaśniający podstawowe terminy używane w etnologii oraz zestawienie wybranej literatury przedmiotu. Zwraca uwagę doskonała szata graficzna w postaci wielu barwnych i czarnobiałych fotografii oraz map. 4. Nie tyle ze względu na swoją wartość encyklopedyczną, co ze względu na sposób ujęcia, osobnej wzmianki wart jest tom Les socii!tes humaines 48. Jako encyklopedia może on być traktowany tylko ze względu na dążenie do ujęcia całości zagadnień, a posługiwanie się nim ułatwia dość obszerny ind€'kJs i wspomniany wyżej mały słowniczek socjologiczny. Uderza jednak szerokość horyzontu tego opracowania. W przeciwieństwie do wielu innych, ujęcia etnologiczne przerastają się tu i uzupełniają harmonijnie z punktem widzenia socjologicznym, zaś przesłanki rozumowania i przykłady zaczerpnięte są swobodnie i szeroko z archeologii, historii, aż do współczesnych danych demograficznych, ekonomicznych i socjologicznych, nie pomijając nawet takich źródeł, jak afisze lub rysunki dziecięce. Podziw musi budzić wykorzystanie tak szczegółowych wyników badań, jak dokładne zestawienie ilości pielgrzymów do Mekki z różnych krajów w jednym roku dla zbudowania tylko jednej przesłanki. Jasne, doskonałe schematy obrazują np. konflikt ról społecznych, urbanizację czy strukturę pokrewieństw. Takie sprofilowanie pracy jest podyktowane potrzebami szerszego odbiorcy, którego przecież interesuje przedmiot badań, 'tj. społeczeństwo, a nie podziały kompetencyjne między dyscyplinami naukowymi. Ujęcie takie, niemożliwe dziś w pracy badawczej jednostki w związku ze swoją wielowarstwowością, wydaje się jednak najsłuszniejsze właśnie w tych opracowaniach podręcznikowych i encyklopedycznych. których ambicją jest służenie nie tylko specjalistom. Od zachęty do udostępnienia tej książki czytelnikowi polskiemu powstrzymuje tylko to, że nie jest ona napisana z pozycji marksistowskich, mimo że właśnie z tych pozycji można ją było napisać jeszcze lepiej. 4H Les societes humaines, op. cit. �o powojennej leksy/wgrafii etnograficznej 140 5. Inne ujęcie prezentuje nieco dawniejszy leksykon z serii Fischer 49. Jest to ujęcie alfabetyczne, ale głównie według kontynentów lub subkontynentów, obejmujące tylko 22 hasła. Wyjątkiem w tej regule są hasła dotyczące Eskimosów oraz Indian południowo- i północnoamerykańskich, co zresztą redaktor stara się uzasadnić we wstępie. Nazwiska badaczy, nazwy geograficzne, etnonimy i zjawiska kulturowe uwzględnia dość wyczerpujący indeks. Należy też podkreślić podanie bardziej wyczerpującej niż w innych leksykonach bibliografii, choć z drugiej strony szata ilustracyjna jest uboższa. Uderza też nierównomierne potraktowanie sposobów prezentacji materiału, zwłaszcza w opracowaniu kartograficznym: Afryka reprezentowana jest tylko przez mapę gospodarczą, Indie i Indochiny w formie dość szczegółowej mapy rozmieszczenia plemion, brak zupełnie jakiejkolwiek mapy całościowej Azji, Ameryka Północna reprezentowana jest przez mapę "rozmieszczenia Indian północnoamerykańskich", a mapka Ameryki Południowej zawiera bardzo ogólnikowe dane o "rodzinach językowych ludów pierwotnych Ameryki Południowej". W sumie, nawet jeśli przyjąć zastrzeżenie redaktora, że nie jest to praca dla etnologów, lecz dla szerszego kręgu zainteresowanych, można było oczekiwać większej zwartości i konsekwencji przedstawienia danych, co nie powinno sprawiać trudności przy aż tak formalnym układzie haseł. W pracy tej, jak i w poprzednich, uderza też brak synchronizacji spojrzenia, np. autorzy, opierając się na starszych danych, zdają się często nie zdawać sobie sprawy z przemian, jakie zaszły choćby w azjatyckiej części Związku Radzieckiego, czy nawet w wielu krajach afrykańskich. Jest to problem tak stary, jak etnologia, polegający na tym, czy należy opisywać przede wszystkim tradycyjne uwarunkowania teraźniejszości, czy w teraźniejszości i przeszłości doszukiwać się elementów najbardziej archaicznych, reliktowych. Wydaje się, że w większości cytowanych tu opracowań (z wyjątkiem może Ethnologie generale, czy Enciklopedii Afriki) zdecydowano się raczej na przedstawienie reliktów i archaizmów, z tym, że w sposób niezupełnie obiektywny wyłączono z tej procedury ludy europejskie. Prace etnologów polskich uwzględniane są w spisach literatury omawianych opracowań w sposób dość przypadkowy. I tak Ethnologie generale i W. Stohr podają tylko B. Malinowskiego, przy czym pierwsza z tych pozycji podaje jeszcze kilka nazwisk nie-etnologów polskich, np. A. Zajączkowskiego. Natomiast opracowanie pod redakcją H. Tischnera wymienia M. Czaplicką, a nie wymienia nawet B. Malinowskiego. 6. Jak widać choćby z zestawionych powyżej danych, leksykografia etnograficzna ustępuje znacznie wobec rozwoju leksykografii socjologicz- Lexikon 4D tO ~ V olkerkllnde. Lud, tOlll LVIII Red. H. Tischner, op. cit. �146 ZOFIA STASZCZAK nej. Mimo dawnych, znanych tendencji do sprowadzania w krajach socjalistycznych socjologii do etnologii, obecnie problematyka etnologiczna uwzględniana jest szerzej w socjologicznych le'ksykonach, pisanych z punktu widzenia niemarksistowskiego 50. Najobszerniejszym, poważnym leksykonem socjologicznym, który dotarł do nas ostatnio, jest Warterbuch der Soziologie 51. Jest to wydawnictwo z tradycją, gdyż jest ono drugim, rozszerzonym wydaniem opracowania z 19·55r., nawiązującego zresztą do dawnego, gruntownego opracowania pod redakcją A. Vierkandta. Wśród haseł tego leksykonu dotyczących głównie instytucji, zjawisk i ugrupowań społecznych, a także etnologicznych, których autorami są przede wszystkim G. Heilfurth (5 haseł), W. E. Miihlmann (36 haseł), E. W. MillIeI' (6 haseł) i S. Westphal-Hellbusch (6 haseł), polskiego czytelnika może zainteresować to, że wśród współpracowników-konsultantów wymieniony został S. Ossowski, a autorami dwóch haseł (ale nie etnologicznych) są J. Hochfeld i J. Szczepański. Wracając do haseł etnologicznych trzeba powiedzieć, że dotyczą one przede wszystkim etnol'Ogicznego wyjaśnienia podstawowych, tradycyjnych instytucji społecznych i pojęć określających zajmujące się ich badaniem dyscypliny. Uderza (zwłaszcza w leksykonie niemieckim) uwzględnienie jako osobowych trzech haseł antropologii społecznej, etnologii i "Volkskunde". Brak natomiast takich haseł, jak antropologia kulturowa, etnografia i "Volkerkunde". Wśród haseł uwzględniono: zwyczaj, obyczaj, przesąd, magię, następnie takie zjawiska jak akulturacja, inicjacja, pokrewieństwo, kanibalizm, nomadyzm, totemizm, dyfuzja i wreszcie tradycyjnie uwarunkowane grupy, lub kategorie 'Społeczne,jak klasy wieku, tajne stowarzyszenia, kasty, plemiona, fratrie itp. Jak widać z tego przykładowego wyliczenia słowni'k nie zajmuje 'Się oczywiście kulturą materialną, nie uwzględnia charakterystyk grup etnicznych ani konkretnych zwyczajów, lecz zatrzymuje się na wyższym szczeblu uogólnienia. W związku z tym dziwić może brak osobnego wyjaśnienia pojęcia specyfiki etnicznej (etnos), które występuje jednak w związku z takimi hasłami, jak natywizm, naród, charakter narodowy, "folk society". W sumie jest to pozycja warta zalecenia etnografom, 'którzy mogą tu znaleźć w pewnym zakresie więcej danych O' teoretycznej problematyce etnologicznej, niż w niejednym specjalistycznym leksykonie etnograficznym. Słownik ten wyróżnia się tym korzystnie od np. słownika pod redakcją R. Koniga 52, który prawie zupełnie nie została uwzględniona w WOTSoziologie, Berlin 1969, ss. 535, ani w FilosOfskaja Enciklopedija, t. 1-5, Moskva 1960-1970. 51 Worterbuch der Soziologie. Red. W. Bernsdorf, op. cit. 5" Soziologie. Red. R. Konig, op. cit. 50 terbuch Problematyka der etnograficzna Marxistisch-Leninistischen �a powojenne; leksykografil etnograficznej 147 uwzględnił tylko trzy hasła etnologiczne (etnologia, społeczeństwa prymitywne i społeczeństwa nierozwinięte, autorstwa E. Willemsa). Gdyby na tle powyżej zgromadzonych danych pokusić się o sformułowanie pewnych postulatów pod adresem jakiegoś przyszłego leksykonu etnograficznego, można by je ująć następująco: 1. Jeżeli chodzi o zakres i 'wszechstronność przedstawionych zagadnień oraz szerokie, a konieczne uwzględnienie pogranicza z innymi dyscyplinami - wzorem może być Ethnologie generale. Z tego też opracowania należałoby przyjąć szerokie uwzględnienie tradycji kulturowych ludów i społeczności cywilizowanych, a więc zaiJnteresowanie współczesnością. 2. Ze względu na układ, najbardziej informujący wydaje się układ hasłowy, jak w Worterbuch der Soziologie, także na dość dużym szczeblu uogólnienia, ale z dodatkowym indeksem, umożliwiającym odszukanie konkretnych, szczegółowych zjawisk, jak w Soziologie R. Ki::iniga. 3. W zakresie doboru haseł wskazany byThy układ przedmiotowy, z uwzględnieniem jednak najważniejszych etnonimów oraz kierunków etnograficznych. Takie ogólne opracowanie wydaje się niezbędne dla czytelni'ka polskiego, potrzebniejsze niż narodowy słownik etnograficzny, który - jak wskazuje przykład opracowania R. Beitla - może być z powodzeniem zastąpiony przez 'podręcznik, zaopatrzony dobrym indeksem. Podstawową pomocą, nie tylko zresztą dla specjalistów, byłoby bowiem zdefiniowanie i ujednolicenie aparatu pojęciowego. Pewne usługi z tego zakresu oddaje już dziś interdyscyplinarny Leksykon PWN, a można mieć nadzieję, że pomocą będzie tu także słownik terminów socjologicznych, zapowiadany jako uzupełnienie podręcznika J. Szczepańskiego 53. ZOFIA STASZCZAK ON POSTWAR ETHNOGRAPHIC LEXICOGRAPHY (S u m m ary) The article .is a compilation and systematic discussion of the data on specialized dictionaries, lexicons and encyclopedias from the field of ethnography and related disciplines treating ethnographic problems. The works dilScussed are thooe which were available to the author. 53 J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, por. s. 10. �148 ZOFIA STASZCZAK The following types of '.'lorI,s were discLLssed: 1) those containing the whole range of ethnographk problems, 2) those from the area of general ethnography. 3) those from the ethnography of individual nations, 4) lexical works of the subareas of ethnography, 5) works from related scholarly disciplines which take ethnographic data into a0count. A further dLscUJSSiion was carried out with respect to the geographk area of a given work (the whole world, continent, country or territory) and with respect to the method of approach. This may be an alphabetic approach (in an ethno-geographic, subject or mixed order) or an approa·ch dealing with certain problems that stands on the borderline of being a textbook but is included in the encyclopedia mainly because of the title of the work, series or large alphabetical index. At the end select, representative works f1'om various groups arc dis<CluSised in more detail. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e51b9aba2d77ddbedf527f4a0107660.pdf 8c25fddc3a867773b81f76f87ebb82ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3305 Title A name given to the resource Kronika VII-IX 1978 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.253-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 К К О N i К А VII --IX 1 9 7 8 Imprezy folklorystyczne i regionalne 12.VII — w Bukowinie Ta­ trzańskiej G m i n n y Ośrodek K u l t u ­ r y z o r g a n i z o w a ł 13-ity k o n k u r s g a ­ w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpie­ waków ludowych p n . „Sabałowe B a j a n i a " , W z i ę ł o w n i m udział 90 w y k o n a w c ó w , w t y m t y l k o 22 g a ­ wędziarzy. I n a g r o d y d l a gawędziarzy u z y ­ s k a l i : M a r i a M a r k i e w i c z z Po.-ąbki. Stanisław C h o w a n i e c z Btt'.owiny T a t r z . ( w k a t . gawędziarzy deos l y c h ) , Józef Pitoń z Zakopine^o ( w k a t . ogólnej), I w o n a G a r b a r u c h z Chochołowa ( w k a t . młodzieżo­ wej). W konkursie instrumentali­ stów dorosłych n a g r o d y I o t r z y m a ­ l i : Władysław Obrochta z Zakopa­ nego, J a n S t o c h z Zębu (obaj za grę na złóbcokach), Stanisława Górkiewicz z Bukowiny Tatrz. ( s k r z y p c e ) , v/ k a t . m ł o d z i e ż o w e j I nagrodę p r z y z n a n o A d a m o w i R u s z narczykowi z Kasiny Wielkiej. W k o n k u r s i e śpiewaków nagrody I przyznano grupie z K o n i n y i g r u ­ pie z Zakopanego oraz (w kat. młodzieżowej) Danucie Garbarczyk z Chochołowa. 2 0 — 2 5 . V I I — odbyła się C e p e ­ l i a d a w G d y n i , n a której p r e z e n ­ t o w a ł o s w o j e w y r o b y 26 s p o ' d z i c l ni cepeliowskich z całego kraju, które o b o k haftów, w y c i n a n e k , ce­ r a m i k i , g a l a n t e r i i d r e w n i a n e j il.p. oferowały k o m p l e t y m e b l i . T a r g o m t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y zespołów f o l ­ klorystycznych, pokazy rzemiosła i r e w i e m o d y inspirującej się s t r o ­ jami ludowymi. 4—12. V I I I — t r w a ł X V I Ty­ dzień K u l t u r y B e s k i d z k i e j . W W i ­ śle, Szczyrku, Makowie Podhala­ ńskim, Ż y w c u i B i e l s k u Białej w y ­ stąpiło 45 zespołów f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h z r e g i o n ó w cieszyńskiego, ślą­ skiego, bielskiego, żywieckiego, n o ­ wotarskiego, nowosądeckiego, rze­ s z o w s k i e g o i k r a k o w s k i e g o ora7 l l zespołów z a g r a n i c z n y c h — z C S R S , Jugosławii, F r a n c j i , W ę g i e r , R F N . Zorganizowano kilkanaście wystaw s z t u k i l u d o w e j ro. i n . w Żywcu haftu makowskiego, w Makowie Podhalańskim góralskich instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h , a także w y ­ stawy sztuki amatorskiej i rzemio­ sła. O b o k zespołów dorosłych wystąpi­ ły dziecięce, z P r z y b o r o w a , Lesznej, K o r b i e l o w a i Brennej. 2—9.IX — Festiwal Folkloru Międzynarodowy Ziem Górskich w Zakopanem z g r o m a d z i ł 21 ze­ społów, w t y m 6 p o l s k i c h . Z e s p o ­ ły o c e n i a n e b y ł y p r z e z j u r y p o d przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa. Nagrody przyznano w czterech kategoriach. W kat. fol­ k l o r u autentycznego nagr. I („Zło­ t a C i u p a g a " ) uzyskał zespół rumuń­ ski „La Vallee de D o i t a n a " , nagr. I I („Srebrna C i u p a g a " ) „Maśniaki" z Zakopanego. W k a t . zespołów z artystycznie opracowanym pro­ g r a m e m I n a g r . przypadła z e s p o ­ łowi „Pilsko" z Żywca, I I — t u r e ­ ckiej grupie z Peniak. W kat. fol­ k l o r u stylizowanego I nagr. otrzy­ m a ł y „ S m i e r e c z i n a " z Ukraińskiej SSR i , bułgarska „ S i e d e r V o n o d a " , n a g r . I I zespół słowacki z B r a t y ­ sławy. W k a t . f o l k l o r u r e k o n s t r u o ­ wanego 1 nagr. uzyskał zespól „Suhi" z N R D , nagr. I I szwedzki zespół „ B y " z D a l a m y . 1 4 — 1 6 . I X —- w K r a s n y m s t a w i e dziewiąte z k o l e i „Chmielaki". Głó­ w n y p u n k t p r o g r a m u to w i d o w i s k o obrzędowe na stadionie, w w y k o ­ n a n i u o k . 1400 osób. Poza t y m o d ­ b y ł y się l i c z n e i m p r e z y , k i e r m a s z twórczości l u d o w e j , w y s t ę p y zespo­ łów f o l k l o r y s t y c z n y c h obok popi­ sów k a p e l p o d w ó r k o w y c h , k a b a r e ­ tów, g r u p m ł o d z i e ż o w y c h . 2 2 — 2 3 . I X — V I I Ogólnopolskie i I V Międzynarodowe T a r g i Sztuki Ludowej w K r a k o w i e o d b y ł y sio z udziałem przeszło 100 spółdzielni cepeliowskich. Przybyło wielu prc.zdstawicieli f i r m zagranicznych. T a r g i uzyskały o p r a w ę w p o ­ staci w y s t a w , w y s t ę p ó w zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , pokazów t e c h n i k rękodzielniczych i t p . Wystawy i k o n k u r s y 5.VII — w Starej Kordegardzie w Łazienkach W a r s z a w s k i c h M u z e ­ u m M a z o w i e c k i e w Płocku z o r g a ­ nizowało wystawę prac laureatów nagrody i m . Oskara Kolberga. 12.VII — w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym w Warszawie otwarto w y ­ stawę m a l a r s t w a n a s z k l e E w e l i n y Pęksowej, zorganizowaną przez M i ­ nisterstwo K u l t u r y i Sztuki i M u ­ zeum Etnograficzne. Interesującą o p r a w ę plastyczną o p r a c o w a ł a r t y sta-plastyk Krzysztof Burnatowicz. Wydano ilustrowany katalog. 20.VII — w M u z e u m Z i e m i K u ­ j a w s k i e j i Dobrzyńskiej w e W ł o ­ cławku p o k a z a n o w y s t a w ę p o k o n ­ kursową - I V Biennale Fajansu W ł o c ł a w s k i e g o , zorganizowaną p r z e z M i n . K u l t u r y i S z t u k i , Urząd W o j . we Włocławku, Wydział Kultury i S z t u k i , Włocławskie Zakłady Ce­ ramiki Stołowej „Cerpol" i M u ­ zeum. N a g r o d y u f u n d o w a n e przez o r ­ ganizatorów o t r z y m a ł y : 5 n a g r . I : Teresa Bąkowska, Helena Maje­ wska, Jadwiga Marciniak, Genowe­ fa W o d e c k a , Salomeą Z a j k o w s k a , 4 nagr. I I : Henryka Lewandowska, H a l i n a Olesińska, W ł a d y s ł a w a W a ­ silewska, Krystyna Woźniczko. P r z y z n a n o 20 nagród I I I i 18 w y ­ różnień. V I I — w Muzeum Ziemi L i ­ m a n o w s k i e j o t w a r t o pokonkursową wystawę l u d o w y c h haftów k a r p a ­ ckich. K o n k u r s zorganizowały M u ­ zeum i T o w . Miłośników Ziemi Limanowskiej. Wzięło w nim udział 65 t w ó r c ó w . I n a g r o d y otrzymali: Stanisław Budzyński z B u k o w i n y T a t r z . , Stanisław C u k i e r z Zakopanego, Franciszek Czernik z B u k o w i n y Tatrz., Janina Faron z Zabrzeży, M a r i a J a n c z z Z a b r z e ży. V I I I — w M u z e u m Okręgowym w Ł o m ż y rozstrzygnięto k o n k u r s n a w y r o b y ł u d o w e w o j . łomżyńskiego, w k t ó r y m w z i ę ł o udział 21 t w ó r ­ ców. Komisja etnograficzna pod przewodnictwem m g r Piotra Szackiego z P M E w Warszawie n a ­ grodę I przyznała r z e ź b i a r z o w i B r o ­ nisławowi Szymańskiemu z T u r o śli. Nagrodę specjalną otrzymał Zygmunt Grajewski, garncarz ze Szczuczyna. 2.IX — w G a l e r i i B i u r a W y ­ staw Artystycznych w Zakopanem otwarto wystawę „Podtatrzańskie m a l a r s t w o n a szkle z l a t 1948— — 1 9 7 8 " , rorganizowaną p r z e z M u ­ zeum Tatrzańskie, Min. Kultury i Sztuki, i B W A w Zakopanem. K o m i s a r z e m , i n i c j a t o r e m i twórcą k o n c e p c j i w y s t a w y była m g r H e ­ l e n a Średniawa. W y d a n o i l u s t r o w a ­ ny katalog. 15.X — w P a ń s t w o w y m M u z e ­ u m Archeologicznym w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę rzemiosła. 2 0 . I X — zakończył się w P i ń ­ c z o w i e p l e n e r k a m i e n n e j rzeźby l u ­ d o w e j , po którym j u r y p o d p r z e ­ w o d n i c t w e m d r E w y Fryś-Pietraszk o w e j przyznało n a g r o d y , u f u n d o ­ w a n e p r z e z spółdzielnię „ M i l e n i u m " 253 �z Krakowa i Muzeum Instrumen­ tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u . Nagrodę I otrzymał Wojciech S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o ­ w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze wsi Jaworzn.a-Gniewce. Przyznano 4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia. * 25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy­ gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o ­ w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Min K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię. Na konkurs wpłynęło 7 477 p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó ­ r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a Zagórna-Tężycka przyznało 3 n a ­ grody I : Jadwidze Łukowskiej z Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a Borowego. Nagrody I I otrzymałj: Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n ­ na Piętka z Woli Sufczyńskiej, K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a Bałdyga z Kadzidła, Aleksandra L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u ­ sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród I I I i 49 w y r ó ż n i e ń . U M Inne 5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s plastyki nieprofesjonalnej woje­ wództw katowickiego i opolskiego, którego tematem były powstania śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y ­ działy K u l t u r y Urzędów W o j . w K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór­ nośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląska Opolskiego, Woj. Ośrodek Kultury w Katowicach i W D K w Opolu. N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o — I A n t o n i Sprenol z Chorzowa, I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n Plomeeki z Chorzowa, nagr. I I I Czesław Chodziuk z Rudy Ślą­ skiej, E w a l d Gawlik z Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za­ b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I nagrodę Stanisławowi Majewskie­ m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o ­ dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o ­ w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w Muzeum Górnośląskim zakwalifi­ k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11 g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) . IX w Jastrzębiu Zdroju rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r ­ n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r ­ ganizacyjny Górniczych D n i K u l ­ t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a wystawę zakwalifikowano 66. 3 równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a ­ skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u ­ r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e . Sztuka ludowa i n n y c h narodów 16.VIII — w M u z e u m Arche­ ologicznym i Etnograficznym w Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r ­ ganizowana przez M u z e u m Mora­ w s k i e z B r n a posiadające bogate zbiory l u d o w y c h marionetek z r o ­ dowych kolekcji lalkarzy mora­ wskich. 7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł ­ garii pokazano wystawę „Trady­ c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r ­ n i k w X I X i X X w.". Pokazano t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e ­ talu. Ю M M SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — MAGIC TODAY ( p a r t 2) F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a ­ t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u ­ r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i ­ tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic) link t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a ­ sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u ­ cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove­ r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i ­ s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o ­ urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n ­ ciple of its logical construction; a n d the constructive e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o ­ s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con­ s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u ­ ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o ­ e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n ­ g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness. A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA TOY MA­ B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d 254 of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n made h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n the ZSRR). T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n ­ n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n ­ d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co­ o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s . T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o ­ d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac­ count, of t h e p a i n t s used. The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y ­ pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a ­ k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s , rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o ­ r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) . T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza. T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n t h e v a r i o u s t y p e s of toys. F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe­ ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce­ pelia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89508fdb652746997d23e3b7dba8502a.pdf 6c0e03d68633e8d39899620f16d01800 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2916 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2720 Title A name given to the resource God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.211-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N ew Age (Nowa Era) jest zjawiskiem kultury współczesnej. Jest wielowymiarowym fenome­ nem wyrosłym ze sprzeciwu wobec dualistycz­ nej filozofii europejskiej, wobec cywilizacji technicznej i skostniałych instytucji kościelnych. Rządzi nim holi­ styczna wizja świata uzupełniająca ogląd rozumowy in­ tuicją, poznaniem mistycznym, dowartościowująca parapsychologiczne właściwości umysłu, a także seksu­ alizm i element żeński. New Age jest sposobem myśle­ nia, wierzenia, działania odwołującym się do idei filozoficzno-religijnych Wschodu (buddyzm, hinduizm, taoizm), a także do różnych nieortodoksyjnych nurtów chrześcijaństwa, islamu, judaizmu oraz do tak zwanej wiedzy tajemnej czy ezoterycznej. W moim artykule traktuję New Age przede wszystkim jako pewien szcze­ gólny rodzaj kręgów społecznych, skupiających ludzi, których celem jest transformacja osobowości, rozwój duchowy w oparciu o te idee. Osoby związane z New Age czerpią z nich bez ograniczeń i usprawiedliwień, gdyż - jak uważają - we wszystkich przekazach wiedzy duchowej zawarta jest cząstka uniwersalnej prawdy. New Age doczekał się w Polsce paru ogólnych opra­ cowań (np. Brzezińska 1999, Dobraczyński 1997, Goła­ szewska 1995, Maciejko 1994, Macura 1993, Olechnicki 1998, artykuły w „Przeglądzie Religioznawczym" 1997). Zwykle zwraca się w nich uwagę na kłopoty z de­ finicyjnym ogarnięciem tego fenomenu. Trudno powie­ dzieć, czym jest New Age, a czym już nie jest. Nie da się wytyczyć mu ostrych granic przedmiotowych czy prze­ strzennych. Anna Kubiak mówi o nim jako o zjawisku kultury ponowoczesnej i tworzy długą listę klasyfikacji unieważnianych przez idee Nowej Ery. Wymienia mię­ dzy innymi zniesienie podziału na gatunki, na kulturę wysoką i niską, elitarną i masową, zabawę i obrzęd, Bo­ ga i człowieka, i świat, i cały kosmos, świat duchowy i materialny, zdrowie i chorobę (Kubiak 1995). Niedo­ określone idee Nowej Ery decydują o świecie religijnym uczestnika kultury New Age - jest to idiosynkratyczne uniwersum małych narracji, w którym ton dogmatu i autorytetu nie utrzymuje się długo, jest natychmiast negocjowany z innymi dyskursami (Kubiak 1999a). Mnie również najbliższe wydaje się mówienie o kul­ turze New Age w perspektywie ponowoczesności. Zga- DOROTA God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age dzam się, że wyznawane przez uczestnika Nowej Ery idee nie pretendują do miana uniwersalnych. Sympa­ tycy Wodnika swój światopogląd nie zawsze formułują explicite, nie jest jednak prawdą, że nie oferują adeptom „Żadnej tam filozof ii" - jak często mówią. „Oferujemy tyl­ ko pewien sposób życia, dajemy ci tylko doświadczenie, a sam ocenisz, co ono dało tobie" - taką zachętę do wy­ konywania wodnikowych praktyk słyszałam z wielu ust. Za sposobem życia stoją jednak idee, które go uprawomocniają, sam sposób życia można wręcz trak­ tować jako rodzaj wiary (Pawluczuk 1991). Doświad­ czenie z kolei nigdy nie jest dane samo w sobie, nie jest całkowicie izolowane od jego interpretacji. Poprzez wy­ konywane praktyki adept New Age przyswaja sobie treści Nowej Ery, które przecież kreują określoną wizję świata. Ten aspekt wodnikowego doświadczenia pra­ gnę wydobyć w niniejszym tekście, pokazać, jak odby­ wa się specyficzna „nauka" wodnikowej kosmologii. 1 Chcę w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że intere­ suje mnie sprawa przyswajania treści, a nie przekazywa­ nia jakiejś ideologii New Age. Już samo istnienie owej ideologii jest sprawą dyskusyjną (Kubiak 1999a: 73-74). Celowo unikam nawet tego pojęcia, także aby uniknąć skojarzeń z marksistowskim nurtem badań kultury, w którym stosuje się je deterministycznie. Nie jest rów­ nież moją intencją „obnażanie" jakichś heretyckich twierdzeń, które stoją za zalecanymi, na pozór niewin­ nymi praktykami - jak być może chciałaby widzieć ten problem katolicka krytyka Nowej Ery (por. choćby licz­ ne publikacje w Internecie pod hasłem New Age). Bo też „obnażane" prawdy nie są - i wcale nie chcą być — niezachwiane. Postaram się to pokazać, pisząc o roli śmiechu, który uświęca zachowania sympatyków New Age, a jednocześnie realnie osłabia wszystko, co mogło­ by się wiązać z nienawistnym Nowej Erze dogmatem. Artykuł powstał dzięki mojemu kilkuletniemu, ni­ gdy bezkrytycznemu, zaangażowaniu w praktyki Sto­ warzyszenia Sztuka Życia. Jest to organizacja z kręgów Wodnika, którą na początku ogólnie przedsta­ wię. Materiałami źródłowymi do tekstu są przede wszystkim moje obserwacje wyniesione z czynnego uczestnictwa w działalności członków stowarzyszenia 2 R a v i S h a n k a r - założyciel i autorytet duchowy The A r t . of Living Foundationil. HALL 3 2 11 �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE oraz rozmowy z nimi. Przytaczane opinie sygnuję ko­ lejnymi numerami (w nawiasach kwadratowych) odnoszą się one do rozmówców, o których krótką in­ formację podaję na końcu opracowania. Wykorzystuję również wypowiedzi i publikacje Raviego Shankara założyciela i autorytetu duchowego Sztuki Życia. 1. Sztuka życia Stowarzyszenie Sztuka Życia jest filią międzynaro­ dowej A r t of Living Foundation, którą w 1984 roku za­ łoży! hinduski nauczyciel duchowy Ravi Shankar, uważany przez swych uczniów za oświeconego mistrza. W Polsce organizacja ta działa od 1989 roku. Ulotki rozdawane przez jej aktywistów zwracają uwagę przede wszystkim na dobroczynny charakter Stowarzyszenia: „inspiruje działania w dziedzinie opieki zdrowotnej, reha­ bilitacji i resocjalizacji oraz komunikacji między kuiturami narodów świata. Zajmuje się krzewieniem najwyższych ludzkich wartości". Działalność edukacyjna organizacji opiera się na prowadzeniu kursów, podczas których przekazywana jest treść nauk mistrza. Poza zwykłymi kursami, w których uczestniczyć może każdy, na całym świecie Art of Living Foundation organizuje specjalne programy dla różnych grup środowiskowych (np. dla nosicieli H I V oraz chorych na raka, zajęcia resocjali­ zacyjne dla więźniów). Kursy podstawowe prowadzone są pod szyldem Warsztatów Uzdrawiającego Oddechu. Prezentuje się na nich zrąb nauk Raviego Shankara oraz naucza wy­ nalezionej przez niego techniki oddechowej mającej służyć - na co zwracają uwagę ulotki - wyeliminowa­ niu stresu. Wyłączne prawo do prowadzenia kursów mają nauczyciele Sztuki Życia. W całej Polsce działa ich około dwudziestu. W Warszawie, najsilniejszym ośrod­ ku stowarzyszenia, kursy podstawowe organizowane są prawie co tydzień. Nauczycielem Sztuki Życia może zo­ stać każdy, kto ukończył trzystopniowy kurs nauczy­ cielski, asystował przy co najmniej piętnastu kursach podstawowych i doczekał się osobistego zezwolenia mi­ strza na prowadzenie działalności edukacyjnej w ra­ mach stowarzyszenia. Niektórzy uczniowie podkreśla­ ją, że nie ma tu sztywnych reguł - opowiadano mi, że już podczas kursu nauczycielskiego Ravi upoważnił pewną osobę do prowadzenia warsztatów [ 1 ] . Nauka przekazywana w trakcie kursu podstawowe­ go bierze się z założenia, że o jakości życia decyduje stan umysłu: oscylacja myśli pomiędzy przeszłością a przyszłością (przywiązywanie się do tego, co już było, lub martwienie się o to, co ma nadejść) jest źródłem stresów, z którymi ludzie nie dają sobie rady, przez co ich życie staje się trudne, mało radosne. „Bądź vu te­ raz ." jest podstawowym zaleceniem udzielanym tutaj, formułą przewijającą się - jako podstawa dalszych na­ uk - przez każdego rodzaju kurs Sztuki Życia. 1 W kursie podstawowym bierze udział zazwyczaj 10-15 osób, przeważnie w średnim wieku. Mile widziana jest 212 jak największa liczba uczestników, jednak w praktyce ich ilość zależy przede wszystkim od prowadzącego na­ uczyciela - od tego, czy jest lubiany przez ludzi ze Sztu­ ki Życia, którzy „podsyłają" mu chętnych. Zdarzały się kursy ponad 60-osobowe, ale też niekiedy odwoływano je z powodu braku zainteresowania. Kursy Sztuki Życia są skonwencjonalizowane i niewiele w nich miejsca na realizację osobistych pomysłów prowadzącego. Ich pro­ gram obliczony jest na weekend: chętni spotykają się w piątek po południu, następnie w ciągu dnia w sobo­ tę i w niedzielę, a na koniec w poniedziałek po połu­ dniu. Przez te cztery dni przebywają ze sobą, wykonu­ jąc proste ćwiczenia medytacyjne i dowiadując się o „naturze umysłu", który wciąż ucieka od teraźniejszo­ ści. Nauczyciele są przeważnie osobami wykształcony­ mi, elokwentnymi. Swoich wywodów nie ugruntowują religią Wschodu ani Zachodu, ich opowieści obfitują raczej w pouczające historyjki zbliżone do tych, które przytacza Anthony de Mello (1992a, b), czasami zresz­ tą od niego właśnie są zaczerpnięte. Sugerowane pod­ czas kursu wnioski nie są rewelacjami, których nie można by znaleźć gdzieś indziej, nawet w rubryce porad psychologicznych popularnych czasopism: wszystko się zmienia, wszystko przemija, nie jest zatem rozsądne na­ zbyt emocjonalne przywiązywanie się do towarzyszą­ cych zdarzeń; co człowiek, to opinia, lepiej więc nie su­ gerować się zbytnio zdaniem innych, aby nie stać się „piłeczką" w ich rękach; walcząc z naporem myśli czy też uczuć, ze wszystkim, z czym człowiek styka się w ży­ ciu, pamiętać powinien, że im bardziej się temu opiera, tym to silniej napiera, toteż jedynym sensownym wyj­ ściem nie jest opór, lecz wewnętrzna akceptacja faktów, ich zrozumienie itd, itp, etc. 4 Praktyki, które proponuje stowarzyszenie, najogól­ niej rzecz biorąc służą sprowadzeniu umysłu do teraź­ niejszości. Zaczerpnięte są z bogatego zestawu praktyk hinduskich, z jogi. Joga jako system filozoficzny stoi za licznymi wypowiedziami i zaleceniami Raviego Shan­ kara. Członkowie Sztuki Życia nie są jednak obciążani koniecznością zaznajamiania się z wielkimi konstruktami teoretycznymi. Teoria dodawana jest niejako mi­ mochodem do zaleceń tyczących się wykonywania praktyk. W kolejnych akapitach będzie okazja, aby powiedzieć o tym nieco więcej. Jeśli chodzi o praktyki jogiczne, to uczestnicy kursu podstawowego nauczani są postaw ciała zwanych z sanskrytu asanami oraz technik oddechowych, którymi są pranayamy i sudarshan kriya. Asany zajmują szczególnie ważne miejsce w hathajodze, która kładzie nacisk na dbałość o ciało, zwraca uwagę na możliwość osiągania różnych stanów świadomości odpowiadających poszczególnym pozy­ cjom (Eliade 1997: 241-250). Te hathajogiczne idee wyznają także rzecznicy Nowej Ery (Hall 2001). Zdy­ scyplinowanie oddechu również zajmuje w jodze bar­ dzo ważne miejsce, podobnie jak w ascezach pozaindyjskich, gdyż wyraźnie ułatwia koncentrację (por. Eliade 1997: 73-81). Pranayarnami określa się rytmicz- �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE narzuconym, zmiennym rytmie, a poprzedza się ją pranayamami. „Każda komórka oczyszcza się i wypełnia ży­ ciodajną energią. Daje to poczucie odrodzenia się cieleśnie, umysłowo i emocjonalnie, poczucie wyniesienia na wyższy poziom duchowy. Znowu potrafimy uśmiechać się z głębi serca" (ulotka). Stan, którego doświadczają praktyku­ jący po trwającej około 1 godziny kriyi, określają za­ zwyczaj jako wyciszenie umysłu, mniejsze rozbieganie myśli, wewnętrzny spokój, błogość wynikającą z samej świadomości istnienia. 7 Podstawowy kurs Sztuki Życia jest o tyle niezobo­ wiązujący, że sam w sobie nie obliguje do zmiany stylu życia ani do żadnych działań na rzecz stowarzyszenia. Osoby po kursie po prostu znają i mogą praktykować kriyę, przynajmniej jej 10-minutową wersję zalecaną do codziennej porannej praktyki domowej (długą, go­ dzinną kriyę wykonuje się jedynie w grupie, pod okiem nauczyciela). Z 8000 osób, które w Polsce ukończyły podstawowy kurs Sztuki Życia, stosunkowo niewiele kontynuuje praktyki. Ci, którzy się na to zdecydowa­ li, uczestniczą zwykle w tzw. kursach zaawansowa­ nych, odbywających się w różnych ośrodkach wypo­ czynkowych na terenie kraju. Polacy jeżdżą także w tym celu do najbliższego zagranicznego centrum Sztuki Życia w Bad Antogast w Schwarzwaldzie, gdzie zwykle jest okazja zobaczyć się z mistrzem (Ravi Shankar przyjeżdża tam kilka razy w roku). Parę dni kursu poświęca się głównie różnego rodzaju medytacjom, obowiązuje dieta wegetariańska i , prawie cały czas, całkowite milczenie, aby - jak mówią prowadzący całą uwagę kierować na zdobywane doświadczenia. Program dla zaawansowanych mogą realizować nie­ liczni nauczyciele, w całej Europie działa ich zaledwie kilku. Kursy tego typu odbywają się w Polsce nie czę­ ściej niż dwa razy w roku, zazwyczaj na wiosnę i na je­ sieni. Na niektóre przybywa sam Ravi Shankar, śred­ nia liczba uczestników wzrasta wtedy z około stu do pięciuset - chcą poznać mistrza, przebywać z nim, po­ rozmawiać, posłuchać na żywo jego wykładów, odbyć prowadzone przez niego medytacje. 8 K l u b Ś m i e c h u w Warszawie zachęca d o roześmiania się. Fot. A n i e s z k a Kanabus nie wykonywane, wydłużone wdechy i wydechy, które w karby ujmują nieregularny rytm codziennego oddy­ chania. W jodze zwraca się uwagę na istnienie powią­ zania pomiędzy oddechem a świadomością. Pranayamy ułatwić mają osiąganie i penetrację stanów świadomo­ ści na co dzień niedostępnych (ibidem: 70-71), za to zmniejszających „zakres" nieświadomości człowieka, jego niewiedzy. A to bardzo ważne dla jogi, która prze­ ciwstawia niewiedzę metafizyczną ostatecznemu wy­ zwoleniu, czyli poznaniu, rozpoznaniu boskości same­ go siebie (ibidem: 34-35). Ideę niewiedzy będącej przyczyną marnej kondycji ludzkiej wyznają za swym mistrzem osoby ze Sztuki Życia, jest to zresztą katego­ ria uwielbiona także przez inne grupy wpisujące się w nurt New Age. Wzrost, rozszerzanie świadomości, 0 którym wiele mówi się w kręgach Wodnika, to zdo­ bywanie wiedzy o swej boskiej kondycji. Wracając do praktyk oddechowych, których na­ ucza się na podstawowym kursie Sztuki Życia, to tech­ niką najbardziej rozreklamowaną, stanowiącą wręcz gwóźdź programu kursu, jest sudarshan kriya. Jak po­ daje ulotka: sudarshan oznacza lepsze lub właściwe wi­ dzenie tego, kim się jest, a kńya to oczyszczające dzia­ łanie. Sudarshan kriya pomyślana jest jako metoda oczyszczania komórek organizmu z nagromadzonych toksyn biorących się z frustracji, ze zdenerwowania 5 6 1 lęków. Polega na oddychaniu w określonym, z góry 213 Sztuka Życia proponuje swoim uczestnikom (absol­ wentom kursu podstawowego) także inne kursy. Na jednym z nich można nauczyć się opracowanej przez Raviego Shankara techniki medytacyjnej zwanej Sahaj Samadhi. Praktykuje się ją w bardzo podobny spo­ sób do szeroko opisanej Medytacji Transcendentalnej (por. w polskiej literaturze Doktór 1991, Lenart 1996). W ramach Sztuki Życia można także wysłuchać komentarzy do starohinduskich Asztawakr lub wziąć udział w kursie nauczycielskim. Wszystkie programy organizowane przez stowarzyszenie są płatne. Cena kursu podstawowego we wszystkich krajach, w któ­ rych działa Sztuka Życia, stanowi równowartość czwar­ tej części średniego miesięcznego zarobku. W Polsce na początku 2001 roku wynosiła ona 250 PLN, a dla osób powtarzających 50 PLN. Pewną część wpływów zatrzymują prowadzący, reszta odprowadzana jest do 9 �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE kasy Art of Living Foundation, skąd — jak utrzymują na­ uczyciele — pieniądze rozdysponowuje się na budowę aśramów (ośrodków) na całym świecie, na inwestycje w Indiach (szkoły przy głównym aśramie koło Bangalo­ re), działalność wydawniczą i dobroczynną (np. akcje humanitarne w Afryce). Wszyscy absolwenci kursu podstawowego mogą brać udział w cotygodniowych spotkaniach, tzw. satsangach, podczas których odbywa się długą kriyę albo przynajmniej wspólną krótką - w miejscowościach, w których nie ma żadnego nauczyciela. Prowadzący satsang czyta aktualną tzw. Kartkę Wiedzy, redagowa­ ną co tydzień przez Raviego Shankara i rozesłaną do wszystkich ośrodków Sztuki Życia na świecie. Kartka Wiedzy jest krótkim pouczeniem skierowanym do uczniów, przypomina podstawowe zalecenia mistrza i udziela porad. Czasami nawiązuje poetyką do Laotsy, kiedy indziej jest przewrotna, przypomina raczej koany zen . Uczestnicy satsangów śpiewają zwykle tzw. ba­ diany, krótkie sanskryckie frazy, powtarzane na okre­ śloną melodię. Ravi Shankar zaleca śpiewanie w sanskrycie, gdyż, jak często mówi, brzmienie tego staro­ dawnego języka porusza drzemiące w ludziach pokłady nieświadomości, wzmagając ich tęsknotę do Boga; nie jest tu istotna znajomość znaczeń poszczególnych słów, wystarcza sam śpiew. 10 11 Niektóre osoby po kursie podstawowym z różnych przyczyn nie spotykają się na co dzień z innymi uczest­ nikami Sztuki Życia, choć w zaciszu domu robią co­ dzienne praktyki i co jakiś czas biorą udział w kursach zaawansowanych. Z drugiej strony są tacy, którzy sta­ rają się nie opuszczać ani jednego zgromadzenia. W Warszawie satsangi odbywają się od początku dzia­ łalności Sztuki Życia w Polsce raz w tygodniu, w dzień powszedni, w sali gimnastycznej jednej ze szkół pod­ stawowych. Bierze w nich udział przeciętnie około 100 osób. Dwie godziny przeznaczone na środowy satsang starczają na przeprowadzenie oddechowych praktyk, przeczytanie Kartki Wiedzy i paru ogłoszeń informa­ cyjnych, np. o planowanych kursach. Prowadzone są jednak dodatkowe spotkania. Parę lat temu wynajmo­ wano inną salę gimnastyczną na niedzielne popołu­ dnia, a od zeszłego roku organizowane są dodatkowe satsangi, mniej regularnie, w dużym prywatnym miesz­ kaniu. Jest wtedy czas na wspólny śpiew, praktyki me­ dytacyjne, odtworzony na wideo wykład mistrza, ewentualne opowieści o przeżyciach. Poza konwencjo­ nalnymi kursami nauczyciele mogą realizować, w po­ rozumieniu z Ravim, własne pomysły, tzw. Warsztaty Wiedzy. Jedna z nauczycielek prowadzi na przykład cotygodniowe zajęcia z hathayogi, inna - spotkania po­ święcone czytaniu Bhagavad-gity. Wspólne przebywanie na satsangacfi cementuje gru­ pę, zawierane są tu nowe znajomości, zawiązywane przyjaźnie. Oficjalne wspólne spotkania znajdują swo­ ją kontynuację w spotkaniach nieformalnych. Odby­ wają się więc małe satsangi, w prywatnych domach. 214 Nieraz są to zwykłe zgromadzenia przy herbatce, cia­ steczku i plotce chyba z rozpędu tylko zwane satsangami, czasami jednak ktoś weźmie gitarę i śpiewane są badiany, kiedy indziej znowu po prostu odbywa się praktyki, nawet długą kriyę — jeśli w gronie bliskich znajomych znajduje się nauczyciel. Poza tym życie to­ warzyskie toczy się najzwyklejszym torem: wspólne wyjazdy w góry czy na Mazury, imprezy z tańcami, na których nie brak zwykle jakichś znajomych spoza Sztu­ ki Życia. Konsolidacja grupy odbywa się jakby niechcą­ cy, ludzie zżywają się ze sobą poprzez częste spotkania, wspólne przeżycia na kursach, jednakowe cele: szero­ ko pojęty rozwój duchowy, uspokojenie rozbieganych myśli, uwolnienie się od stresów, czasem po prostu po­ prawa zdrowia. Żadna forma społecznej izolacji grupy nie jest „odgórnie" narzucona, zalecana czy choćby su­ gerowana przez Raviego Shankara, a wręcz przeciwnie - jednym z głośno wypowiadanych założeń stowarzy­ szenia jest zbliżanie do siebie ludzi ponad podziałami. Sam fakt uczestnictwa w Sztuce Życia nie upoważnia, przynajmniej w postulowanym odczuciu „sztukożyciowców", do wyrokowania o ludziach spoza stowarzy­ szenia jako o osobach w jakiś sposób gorszych, ułom­ nych przez brak dostępu do wiedzy z ust mistrza. Sztu­ ka Życia nie jest organizacją zamkniętą, jeśli za za­ mknięte uważać niektóre nowe ruchy religijne, o któ­ rych pisze Eileen Barker (1997). Jej uczestnicy są otwarci, jeśli już nie na rozmaite sposoby oglądu świa­ ta, to przynajmniej na inne formy współczesnych „du­ chowych praktyk". Wprawdzie mistrz wyraźnie mówi o samowystarczalności jego nauk - przekonuje, że su­ mienne stosowanie się do podawanych zaleceń dopro­ wadzi adepta do głębokiego przeobrażenia duchowego - jednak wiele osób angażuje się w działalność innych grup. Na przykład bardzo wiele osób ze stowarzyszenia odbyło (przed lub po wstąpieniu w krąg „sztukożyciowców") inicjacje reiki; jest nawet w Sztuce Życia kil­ ku mistrzów reiki, zresztą bardzo aktywnie działających na tym polu. Bardzo często ludzie ze stowarzyszenia podpierają się naukami słynnego z licznych cudów hinduskiego guru Sai Baby albo nieżyjącego już kon­ trowersyjnego mistrza Osho, niektórzy chętnie czytu- Klub Śmiechu w Warszawie - reakcja przechodniów. Fot. Anieszka Kanabus �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE ją publikacje z wodnikowych pólek (lubią pismo „Nie­ znany Świat", poważają książki Deepaka Chopry i Lo­ uise Hay, propagujących pozytywne myślenie). Wielu też fascynuje się astrologią, choć sam Ravi radzi nie sugerować się zbytnio przepowiedniami, gdyż - jak twierdzi - można je zmienić żarliwością swego oddania ponadjednostkowym celom, poprzez altruizm, służbę innym. Zdarzają się też tacy, którzy traktują „sztukożyciowe" techniki po prostu jako rodzaj terapii, jako me­ todę na powrót do zdrowia fizycznego. Takie podejście jest zresztą znaną przypadłością ludzi Zachodu, którzy angażując się we wschodnie praktyki, na własną rękę dopasowują je do swej bazy religijno-filozoficznej (por. Sacha-Piekło 1995). Stąd poglądy osób ze Sztuki Życia w odniesieniu do wielu spraw nie zbiegają się ze sobą, pomimo że - jak by się mogło wydawać - powinny być w miarę ujednolicone jako ukształtowane w grupie. 2. Doświadczenie jako rytuał „Filozof dalby wam odpowiedź. Ale mistrz da wam do­ świadczenie. Nie będzie napychał wam głowy jeszcze większą ilością wiedzy. Lecz da wam coś, przez co odkry­ jecie siebie - doświadczenie" (Ravi Shankar, wykład wy­ głoszony podczas kursu w Sobieszewie w 1993 roku). Solidna analiza hermeneutyczna języka wypowiedzi Raviego Shankara wykracza poza ramy tego artykułu. W tym miejscu zwrócę jednak uwagę na to, jak mistrz rozumie rolę filozofa - „dalby wam odpowiedź"• Ze spe­ cyficznego rozumienia filozofii Ravi nie tłumaczy się. Nie tłumaczy się także ze znaczeń, jakimi obdarza sło­ wo „doświadczenie". Uczniowie sami uczą się rozpozna­ wać niektóre przeżycia jako doświadczenia właśnie. Odwoływanie się do osobistych przeżyć jest hasłem bardzo nośnym w dzisiejszym świecie ludzi żądnych wra­ żeń, skupionych na mocnym odczuwaniu (por. Bauman 1995a). Wypowiedź Raviego: „informacja jest jakby czyta­ niem z karty menu: tu spaghetti, tam szarlotka... ale do­ świadczeniem jest zjeść to" (wykład wygłoszony podczas kursu w Sobieszewie w 1993 roku) może współcześnie brzmieć jak zaproszenie, jak zachęta do przeżycia czegoś niezwykłego. Z drugiej strony kierowanie uwagi adeptów Przerwa między praktykami podczas satsangu. Fot. A n d r z e j Puszkowski 215 na doświadczenie jest charakterystyczne dla nowej reli­ gijności zmęczonej zinstytucjonalizowaną religią rządzącą się sztywnymi regułami, odsuwa od Nowej Ery ewentual­ ne posądzenia o wyjątkowo jej niemiły dogmatyzm. Jak wspomniałam, samo odbycie kursu podstawowego nie przesądza jeszcze o późniejszym zaangażowaniu w prakty­ ki. Nauczyciele zalecają sumienne robienie kńyi przez pierwsze 40 dni po kursie, aby ewentualnie dopiero wte­ dy zdecydować o przerwaniu praktyk. Przez niektórych wręcz dobrze widziane jest ich przerwanie, aby praktyku­ jący na własnej skórze mogli doświadczyć różnicy w sa­ mopoczuciu: jak wyglądają dni, które zaczynają kriyąl czy czują się spokojniejsi wewnętrznie? bardziej skoncentro­ wani? a jak się miewają w dni pozostałe?... Jak zauważy­ łam, na poziomie teoretycznych porad czy zaleceń prze­ kazywanych wprost kurs podstawowy oferuje niewiele. Nauczyciele starają się nie głosić niczego ex cathedra, za­ miast do dogmatu odwołać się wolą właśnie do jednost­ kowego doświadczenia. Doświadczenie to może być w Sztuce Życia rozumiane potocznie, jako pewien ekspe­ ryment odnoszący się do własnych odczuć i ich obserwa­ cji - jak w przypadku wykonywania codziennej kńyi lub rezygnacji z niej. Ale też wielokrotnie daje się słyszeć od sympatyków stowarzyszenia twierdzenia w rodzaju: ,Alc był mocny kurs. Naprawdę, taaakie doświadczenia mia­ łam. .." [2]. Czym są w tym wypadku doświadczenia . 12 7 Adepci Sztuki Życia uczą się zwracać uwagę na od­ czucia obecne w trakcie wykonywania praktyk. Zdarza się, choć nie jest to regułą, że pierwsze seanse długiej kriyi obfitują w nieprzyjemne doznania fizyczne wszystkie członki drętwieją, w wielu częściach ciała pojawiają się bóle lub uciski. Uczestnicy kursu relacjo­ nują także inne przeżycia, na przykład płacz, śmiech. Zaleca się im przywiązywanie uwagi do wszelkich do­ znań, doświadczanie ich w skupieniu. Poczucie, że oto dokonują się ważne procesy, jest dodatkowo wzmoc­ nione zakazem wykonywania długiej kriyi pod nie­ obecność nauczyciela, który by „czuwał" nad prakty­ kującymi. Podobne wymogi dotyczą zresztą niektórych innych praktyk (np. medytacji z kursów zaawansowa­ nych) - spotkałam się z opinią, że wykonywanie ich w samotności grozi bliżej nie sprecyzowanym niebez­ pieczeństwem. Przeżycia z pierwszych seansów kriyi, lub relacje innych osób zaaferowanych swymi dozna­ niami bywają niezwykle sugestywne, trudno je zapo­ mnieć. Ale uczestnicy stowarzyszenia zachęcani są do obserwacji wszelkich odczuć cielesnych obecnych w trakcie praktyki (niezwykle w ten sposób dowarto­ ściowanych). W rezultacie doświadczeniem nazywają nawet lekkie burczenie w brzuchu. Owe doświadczenia nie są poparte teorią, tak jak sama forma praktyk (od­ dechy, medytacje) nie mają we współczesnej kulturze społecznie zdefiniowanego znaczenia. Doświadczenia wyniesione z kńyi powszechnie interpretowane są przez adeptów Sztuki Życia jako oczyszczanie. Ale wie­ lu przeżyciom nadają znaczenie na własną rękę - kom­ ponują je ze strzępów tego, co usłyszą na ich temat od �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE nauczycieli, mistrza bądź innych uczestników stowa­ rzyszenia lub z tego, co sobie wyobrażą na podstawie tego, co osobiście odczują. Tanya Luhrmann, pisząc o współczesnym czarownictwie w Anglii, zwraca uwa­ gę na znikomą rolę tradycji, autorytetu zewnętrznego, który - wedle klasycznych definicji rytuału - miałby uprawomocniać zabiegi dokonywane przez dzisiejsze czarownice (Luhrmann 1985). Badaczka koncentruje się więc na procesie uczenia się poprzez rytuał, ekspo­ nuje rolę jednostkowych wyobrażeń. Myślę, że spo­ strzeżenia Luhrmann można odnieść do sytuacji w Sztuce Życia. Aby powiedzieć o przyswajaniu treści poprzez doświadczenie, posłużę się modelem rytuału, jaki zaproponował Clifford Geertz. W rozumieniu Geertza rytuał jest dwoisty. Z jednej strony stanowi model światopoglądu (model of), który za nim stoi, z drugiej - jest modelem dla tego światopo­ glądu (model for), kształtuje go. Uczestnicy rytuału przy­ swajają sobie stojące za nim treści (Geertz 1995). Adep­ ci Sztuki Życia uczą się właśnie w ten sposób, z przeżyć doświadczanych na własnej skórze, a więc z doświadcze­ nia, które można rozumieć jako rytuał. Pokażę to na przykładzie. Otóż mistrz zazwyczaj zbywa wszelkie pyta­ nia zadane wprost o reinkarnację - czy istnieje i jaki jest jej mechanizm. Odpowiedzią jest tu sakramentalne: „Bądź w teraz! Po co zaprzątasz sobie ghwę takimi pytania­ mi?" lub: „To bardzo obszerny i głęboki temat, gdybyśmy zaczęli się weń wgłębiać, to na nic już nie pozostałoby cza­ su" (Shankar 1994a). Uczestnikowi Sztuki Życia infor­ macja o reinkarnacji nie jest dana wprost. Adept słyszy jednak, jak od czasu do czasu mistrz stosuje terminolo­ gię sanskrycką, odwołuje się do Wed, do opowieści, w których obecny jest motyw reinkarnacji, gdzie mowa o karmie. Już na tej podstawie wyrabia sobie zwykle, na własny użytek, jakąś opinię na temat istnienia i formy reinkarnacji. Tymczasem parę lat temu Ravi zapropo­ nował nową praktykę - tzw. proces Eternity. I choć sa­ ma nazwa na to nie wskazuje, polega on na (sic!) cofa­ niu się do przeszłości, aż poprzednich wcieleń. Obser­ wacja wydarzeń, które wtedy zaszły, ułatwić ma zrozu­ mienie dzisiaj powielanych schematów myślowych czy też wzorców zachowań, a w konsekwencji - ich akcep­ tację świadczącą o poradzeniu sobie z nimi. Po wykona­ niu określonej sekwencji oddechów osoba poddana procesowi Eternity po prostu opowiada prowadzącemu, co czuje lub widzi, idąc za jego sugestiami i cofając się dalej i dalej do wcześniejszych żyć. Mistrz dokładnie nie wyjaśnia mechanizmu procesu ani nie sugeruje, jakoby jego uczniowie w trakcie sesji - choćby na poziomie do­ znań, jeśli już nie poprzez spekulację intelektualną sięgnęli głębi tajemnicy reinkarnacji, nie formułuje żad­ nych ogólnych praw na jej temat. Jednak poddający się procesowi bardzo sugestywnie ją odbierają. Indywidual­ ne doznania pozostawione są jednostkowej ocenie, in­ terpretacji, stają się - jak u Geertza - modelem dla two­ rzonych treści. Bardzo zindywidualizowanych, ale prze­ żytych, doświadczonych w rytuale, w procesie Eternity. u 216 Zatem adept Sztuki Życia wykonując praktyki, któ­ re zorganizowane są wokół doznań cielesnych, internalizuje pewne treści. Nie są to jednak sztywne regu­ ły, nie jest to żaden podszywający się pod doświadcze­ nie nowy dogmat. Aby przybliżyć, czym one są, zwrócę uwagę na elementarną dla Sztuki Życia sakralizującą rolę zabawy, śmiechu. 3. Świętowanie każdej chwili życia Świat religijny wyznawcy wodnikowych idei określa się mianem patchworku zs2ytego z niezliczonych, oswo­ jonych przez niego fragmentów tradycji (por. Kubiak 1999b). Uczestnik Nowej Ery świadomy jest wielości, w której przyszło mu przebierać. Już sama ta świado­ mość rodzi w nim pewien dystans, dzięki czemu potrafi patrzeć trochę z przymrużeniem oka na pretendujące do uniwersalizmu systemy religijne, z których dla siebie przyjmuje zaledwie skrawki. Świadomy relatywizmu niejednokrotnie zdobywa się także na dystans w stosun­ ku do własnych, pozlepianych z fragmentów, przeko­ nań. „Niemożliwa jest dzisiaj tylko pozycja klęczna, w peł­ nym powagi szacunku dla sacrum, jaką wyrażają i jakiej domagają się na przykład święte obrazy w tradycyjnych sanktuariach. Postawa ponowoczesna jest wobec sacrum Żartobliwa, a bywa nawet bluźniercza (według dawnych kanonów), co nie musi oznaczać desakralizacji. (...) No­ wej wrażliwości bliższy jest śmiech, choć nie musi to być śmiech szyderczy, lecz serdeczny" (Kubiak 1995: 317). Żartobliwe, lekkie podejście do wyznawanych prawd re­ ligijnych jest doskonałą formą przeciwstawienia się za­ sadom wymagającym pełnego powagi posłuszeństwa kojarzonego za zinstytucjonalizowaną religią. Doskona­ le też wpisuje się we współczesność, dla której znamien­ ne jest umiłowanie zabawy w poszukiwaniu przyjemno­ ści. Obcowanie z wodnikowym absolutem jest sprawą przyjemną (por. Hall 2001), a spotkania, warsztaty, ini­ cjacje odbywają się zwykle w atmosferze wesołości. Żywiołowy śmiech zajmuje ważne miejsce w prakty­ kach stowarzyszenia Sztuka Życia. Ravi Shankar zale­ ca częste uśmiechanie się, zewnętrzny uśmiech na twarzy, aby pobudzić wnętrze adepta, jego samego do uśmiechu. Nieważne, że można nie mieć nań ochoty. „Udawaj, aż się uda!" - powtarza mistrz („Fake it until you make it!"). Podczas kursu zaleca, w ramach ćwicze­ nia, rozsiewanie uśmiechu wszędzie dookoła. „Uśmie­ chajcie się do drzew, do ludzi... No, może lepiej do drzew, bo uśmiechając się do ludzi, oczekujecie odwzajemnie­ nia..." (kurs w Bad Antogast, sierpień 1997 г.). I nie chodzi tylko o uśmiech, ale także o głośny śmiech: „Prawdziwą modlitwą jest śmiech o poranku" (Shankar 1996: 75). Mistrz zaleca, w ramach codziennej prakty­ ki, śmiać się na głos przez 10 minut zaraz po przebu­ dzeniu, gdyż jak twierdzi, śmiech o poranku wprowa­ dza pogodne nastawienie na cały dzień.. I najlepiej śmiać się z niczego, po prostu: śmiać się. Już sam �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE uśmiech rozluźnia większość mięśni twarzy, a podczas śmiechu organizm wydziela endorfinę - tłumaczy Ra­ vi - która zapobiega zachorowaniom na raka. Jed­ nym z pomysłów mistrza jest organizowanie Laughing Clubs, Klubów Śmiechu, do których zachęca przyjmo­ wać osoby spoza Sztuki Życia. Polegają one na spotka­ niach w miejscach publicznych (na przykład na przy­ stankach autobusowych) i wspólnym głośnym śmie­ chu bez żadnego powodu. Jestem pełna podziwu dla osób, które rzeczywiście potrafią na dany sygnał zata­ czać się ze śmiechu - a tacy w Sztuce Życia się zdarza­ ją. Starą prawdą jest, że szczery śmiech bardzo trudno nakazać jakimś odgórnym rozporządzeniem, tymcza­ sem zadziwiająco często rozbrzmiewa on na kursach, szczególnie zaawansowanych, na satsangach, niemal zawsze słychać go tam, gdzie zbierze się grupka osób związanych ze stowarzyszeniem. 14 Czas, który uczestnicy Sztuki Życia przeznaczają na kursy, wygospodarowany jest z codzienności poświęco­ nej pracy. Można zatem uznać, że kursy stanowią skła­ dową kultury czasu wolnego w rozumieniu, jakie jej na­ daje Edgar Morin: „W czasie wolnym wykonuje się te prace, które dają poczucie osobistego zaangażowania, od­ powiedzialności, a nawet wynalazczości" (Morin 1965: 64). Czas wolny wypełniony jest przez rozrywkę. Kursy Sztuki Życia są rozrywką, relaksem w gronie dobrych znajomych. Zresztą swych uczestników często przycią­ gają właśnie ofertą dobrej zabawy. Roger Caillois doko­ nując rozróżnienia gier i zabaw podzielił je na agon, alea, mimicry oraz ilinx (Caillois 1997). Wydaje mi się, że w gronie osób ze Sztuki Życia spośród wszystkich obecnych tam rodzajów zabaw na plan pierwszy wysu­ wa się zdecydowanie ilinx. Ilinktyczne zatracenie się jest rzeczą postulowaną, uwielbianą i niejednokrotnie relacjonowaną przez uczestników kursów - chodzi o poczucie rozpłynięcia się we wszechprzenikającej mi­ łości, boskości. Poza tym śmiech ma ilinktyczną natu­ rę, a w trakcie programów Sztuki Życia, przede wszyst­ kim zaawansowanych, oraz - co częste - w następują­ cych po nich dniach, ludzie śmieją się szczerze i nie­ przerwanie. Trudno mi wyjaśnić przyczynę tego śmie­ chu. Pewną podpowiedzią jest tu zapewne oświadcze­ nie Kanta: „Śmiech jest afektem [którego źródłem jest] na­ glą przemiana napiętego oczekiwania w nicość" (Kant 1964: 271). Bo uczestnicy programów stowarzyszenia, a szczególnie spotkań z charyzmatycznym Ravi Shankarem opowiadają, że często jadą na kursy z głową peł­ ną problemów, obaw, pytań o przyszłość i nagle w trak­ cie programu okazuje się, że w obliczu zdobytych do­ świadczeń medytacyjnych, w obliczu nieskończoności całego istnienia te ich pytania mało ważą. Spontanicz­ ną reakcją jest wtedy śmiech. „Zawsze przed spotkaniem Z Gurudżi [tytuł grzecznościowy, którym obdarzają mi­ strza jego uczniowie - D.H.] mam tak wiele pytań, ale potem, jak już koh niego siedzę, mam po prostu pusty leb [sic! cóż za dosłownie wyrażona „nicość"! - D.H.], wszystkie prytania znikają, są takie mało istotne... Na­ 217 prawdę, nie pozostaje nic innego, jak tylko się śmiać!" [3] - opowiada częsta bywalczyni aśramu w Schwarzwal­ dzie. Słyszałam kilkakrotnie, jak na szczególnie roze­ śmiane osoby mówiono, iż „są w amoku", co znowu od­ syła do kategorii ilinx. Pewien astrolog z kręgów Sztuki Życia sam zresztą zaproponował rozumienie wszelkich religijnie nacechowanych zachowań człowieka jako wyrazicieli ilinktycznych skłonności ludzkich: zwrócił uwagę, że odpowiada za nie Neptun, ta sama planeta, która oddziałując negatywnie prowadzi do nałogów, przede wszystkim do narkotyków [4]. Roger Caillois widział zabawę jako czynność równo­ ległą do życia ludzkiego, znajdującą się „na margine­ sie" codzienności - w odniesieniu do zabaw Sztuki Ży­ cia tym marginesem byłby czas wolny, o którym pisał Morin. Wydaje mi się jednak, że takie widzenie wodnikowej zabawy nie wystarcza, aby ją zrozumieć. Jeden z asystentów, być może przyszły nauczyciel, opowie­ dział m i taką oto historyjkę: Pewnego razu do mistrza przybył uczeń z prośbą o błogosławieństwo na przy­ szłość, postanowił bowiem sam nauczać innych. „Do­ brze" - rzekł na to mistrz. - Musisz tyłko pamiętać o jed­ nej rzeczy.-- „Tak, tak, wiem! - przerwał mu uczeń. Muszę pamiętać, że wszystko, czego nauczam, jest bez­ sprzecznie prawdziwe". „Nie - łagodnie odparł mistrz. Musisz pamiętać, że to wszystko w każdej chwili okazać się może nieprawdą" [1] (por. de Mello 1992а: 82). Uczestnicy Sztuki Życia, przynajmniej teoretycznie, odżegnują się od ambicji nieomylnego orzekania o rze­ czywistości. Jednak w praktyce nie zawsze jest to ła­ twe. Na przykład zachęcanie ludzi spoza Sztuki Życia do uczestnictwa w kursach podstawowych przerodzić się może czasem w gorliwe nawracanie podszyte nadę­ tym poczuciem posłannictwa, przejęciem się misją na­ wrócenia świata. Ravi Shankar proponuje więc reme­ dium na taką przypadłość: śmiech ze wszystkiego. Le­ karstwo to oferuje zresztą wszystkim, którym doskwie­ ra mniejsze lub większe poczucie własnej ważności, nieomylności. Wodnikowy śmiech to dystans, powiązany, jak sądzę, ze spostrzeżeniem, że nie ma żadnej Prawdy przez duże „P", że zawsze jest to lokalna, mała prawda istniejąca S p o t k a n i e uczestników S z t u k i Życia w p r y w a t n y m mieszkaniu. Fot. A n d r z e j Puszkowski �Dorota Hall * GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE o tyle, o ile godzą się na nią i się nią przejmują konkret­ ni ludzie. Nie jest to nawet „sztukożyciowa" prawda, tylko taka indywidualnie odczuwana, jednostkowo obo­ wiązująca. „Podoba mi się dystans, na który potrafisz się zdobyć wobec Gurudżi i tego, co się tutaj dzieje" - powie­ działam kiedyś do znajomego, od lat głęboko zaangażo­ wanego w praktyki Sztuki Życia. „Bo nie można być fana­ tykiem - odpowiedział. - ]a tam od Gurudżi i tak dosta­ łem tyyyle i biorę, co się da. A grunt to nie być fanatykiem" [5]. W czasach, gdy niemodne stało się mówienie o Prawdzie, Porządku, Postępie (Bauman 1995b), to co nazbyt poważnie, górnolotnie brzmi, osłabiane jest śmiechem. Śmiech nie pozwala na żadne tam czarno-białe widzenie świata (pojawiające się w ideologii nie­ których nowych ruchów religijnych, por. Barker 1997), na uparte obstawanie przy swoim. Fanatyzm nie jest dziś w cenie. A w Sztuce Życia nie tyle jest krytykowa­ ny, ile wyśmiewany właśnie. Śmiech wzbudzają osoby, które nazbyt gorliwie, czy też z poważną miną, przykła­ dają się do praktyk, zapominając przy tym o całym prze­ jawionym świecie. „Oszołomy" - mówi się o takich, a ich sposób bycia określa się „oszołomstwem". 15 Ravi Shankar często i dużo mówi o potrzebie zaba­ wy, śmiechu. Sam nie wyrokuje niczego z wysokości swego tronu, raczej z humorem przekazuje swą wiedzę, cały czas sprytnie unikając niebezpieczeństwa popadnięcia w nienawistny Nowej Erze dogmat. „Nie mowie nigdy, aby nie popełniać żadnego błędu. Powtarzam zwy­ kle: rób przynajmniej jakieś nowe błędy. Miej ich różnorod­ ność" (Shankar 1996: 79). Przekora mistrza sięga na­ wet zaleceń dotyczących wykonywanych praktyk: „Na­ wet twoje duchowe praktyki nie powinny ciążyć ci zbytnio na głowie" (Shankar 1996: 150). Zresztą uczniowie wyciągają z tego wnioski: pewnego razu dwie dziewczy­ ny wymyśliły nową praktykę mającą rzekomo natych­ miast poprawić samopoczucie, polegającą na cokol­ wiek komicznym poruszaniu ciałem. Bawiły się setnie, pokazując ją innym ludziom, z zaznaczeniem, że jest to najnowsza technika opracowana przez mistrza. Anna Kubiak, omawiając ruch Hare Kryszna, pisze o istnie­ niu communitas drugiego stopnia, nazwanego tak przez nią dla oznaczenia spontanicznego nurtu życia społecz­ ności bhaktów, w którym jest miejsce na żarty, pod­ śmiewanie się z autorytetów, omijanie lżejszych naka­ zów. Communitas drugiego stopnia w ISKCON petni funkcję kompensacyjną, pozwalając przetrwać w ruchu jednostkom trudniej znoszącym podporządkowanie się (Kubiak 1997). Uważam, że w przypadku Sztuki Życia nie można mówić o potrzebie istnienia tego rodzaju wentylu bezpieczeństwa. Tutaj śmiech, żarty pozostają w głębokiej harmonii z naukami mistrza i nurtem pod­ ziemnym płyną o tyle tylko, o ile przedrzeźniają kon­ kretne osoby i przed nimi się ukrywają. 16 Są oczywiście w Sztuce Życia mniejsi i więksi wesoł­ kowie. Na ich żarty wystawione są przede wszystkim jak to zwykle bywa - osoby będące „na świeczniku", a więc ludzie pełniący ważniejsze funkcje w ramach 218 stowarzyszenia. Żadnego oddawania czci ani przesad­ nego posłuszeństwa nie wymaga od swych uczniów Ra­ vi Shankar, tym bardziej więc nauczycieli nie obdarza się zbytnimi łaskami. Uczestnicy Sztuki Życia śmieją się z nich tak, jak dzieci śmieją się z belfrów w szkole. Tu każdy powód dobry jest do śmiechu. „Co oni tam tak długo robią?" - zapytywaliśmy siebie, czekając pod po­ kojem, w którym mistrz odbywał spotkanie ze wszystki­ mi polskimi nauczycielami w trakcie kursu zaawanso­ wanego. „Pewnie Gurudżi rozdaje im teraz puzzle i mówi, żeby dużo układali, to może powiększy im się iloraz inteli­ gencji" [5] - odpowiedziała jedna z osób, prowokując śmiech pozostałych. Wielu uczniów zachowuje też ra­ dosny dystans w stosunku do samych nauk, niezależnie od tego, z czyich ust wychodzą. Zdarza się więc, że au­ torem prześmiewanej wypowiedzi jest Ravi Shankar, albo jego nauka przekazywana przez nauczyciela. Na przykład o tym, że ludzkie wady nie są stałymi właści­ wościami - istnieją wtedy, gdy je zauważymy, a zauwa­ żyć je możemy tylko w stanach stresu, przemęczenia, które nie są ludzką „prawdziwą naturą". Jeden z regu­ larnych uczestników kursów zaawansowanych słysząc to po raz kolejny śmiał się w głos, że w takim razie jego wrodzona wada wzroku, krótkowzroczność, to objaw stresu, zmęczenia [6]. Ciekawe, że osoby, które w Sztu­ ce Życia już się zadomowiły, zazwyczaj lekko podchodzą do kursowych zasad. Niektórzy nie w pełni przestrzega­ ją milczenia, inni wyśmiewają i tak nieliczne obowiązu­ jące reguły. Choćby noszenie plakietek z imionami, które przypina się do ubrania, aby łatwiej zapamiętać, kto jak się nazywa (w Sztuce Życia wszyscy zwracają się do siebie po imieniu). „Idiotyfikator" - śmiejąc się okre­ ślił taką wizytówkę pewien chłopak [5]. Śmiech, wesołość - to zalecany przez Raviego Shankara sposób podchodzenia do całego życia. Jedna z jego książek nosi tytuł „God Loves Fun" (1996). Gło­ si w niej: „Baw się, gdyż Bóg kodia zabawę!" Zachęca swoich uczniów do traktowania życia właśnie jak bez­ troskiej zabawy, pełnej radości i śmiechu. Sam mistrz prezentuje sobą bardzo zabawowy styl bycia. Bez prze­ rwy żartuje, błaznuje. Jest przeciwieństwem surowego guru, przed którym uczniowie czuliby respekt grani­ czący z bojaźnią. W Sztuce Życia traktują go raczej jak maskotkę. I nazywają pieszczotliwie: Gurudżiczek, Gurudżinek, Shankarek; czasami: „nasze kochane sło­ neczko" itd., itp., obdarowują prezentami i z rozmiło­ waniem patrzą, jak cieszy się, gdy je otwiera, przykla­ skują każdej śmiesznej minie, jaką wygłupiając się zro­ bi podczas wykładu. Szczególnie podziwiają jego umie­ jętność pełnego zaangażowania w zabawę, zachowy­ wania uśmiechu w każdej sytuacji. Z zachwytem opo­ wiadają na przykład o pobycie mistrza w aśramie w Bad Antogast: w zimie, w górach, mistrz zjeżdżał na san­ kach, tarzał się w śniegu, przewracał się, „po prostu ba­ wił się jak dziecko, tak na całego, w stu procentach" [7]. Zachowanie Raviego przywodzi na myśl postać błazna. A błazen sytuuje się na przeciwległym biegunie wobec �Dorota Hall * GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE figury kapłana - zachowawczego, konserwatywnego, dogmatycznego. I pomiędzy nimi nigdy nie dojdzie do ugody (Kołakowski 1959). Wprawdzie mistrz niektó­ rych błazeńskich cech nie posiada, nie bywa cyniczny ani złowrogi, w odczuciu uczniów niesie pomoc, ale nigdy zgubę (por. Sznajderman 1998: 49), lecz można powiedzieć, że jest istotą wyłączoną dzięki urzeczy­ wistnieniu w sobie wszechprzenikającej boskości niepozwalającej już mówić o tożsamości (por. Sznaj­ derman 1998: 47, Słowiński 1993: 107). I bardzo czę­ sto ucieka się do humoru, śmiechu, przewrotnych wy­ powiedzi i nieprzewidywalnych zachowań, co daje mu niczym błaznowi właśnie „rzadki przywilej i szansę od­ krywania ludziom prawdy o nich samych, o ich świecie i panujących w nim porządkach" (Słowiński 1993: 53). 17 Oto jedna z licznych przypowiastek Raviego Shan­ kara utrzymanych w zabawowym tonie: „Głupcy spra­ wiają, że się śmiejesz- Głupcy utrzymują cię w szczęśliwo­ ści. Głupcy są bardzo niezbędni. Bóg jest zmęczony mą­ drymi ludźmi. Podobają mu się głupcy. Uwiełbia głupców. Nawet praca samego Boga jest bardzo głupia. Dłaczego sprawia, że każdej jesieni Uście łecą z drzew? Robi to po raz kołejny i znowu, w kółko i na okrągło. Drzewo jest zmęczone gubieniem liści, schnięciem, a potem wypuszcza­ niem nowych liści, rok w rok, wciąż i od nowa. Stwórca jest złym ekonomistą. Zupełnie nie zna się na ekonomii" (Shankar 1996: 138). Mistrz-błazen nie waha się twierdzić, że sam Bóg jest szalony. I zachęca swych uczniów do przyjęcia postawy głupca. Odwołuje się do tych wzorów religijności, które obłęd traktowały jako nośnik mądrości bożej i do tych, które nad intelektu­ alną spekulację daleko wyżej stawiały prostotę. Stąd obok metafory głupca w nauczaniu Raviego pojawia się często figura dziecka. Zresztą obydwie postaci w dobie kryzysu paradygmatu racjonalistycznego na­ brały szczególnego znaczenia, stając się znakiem jego kontestacji. Od lat sześćdziesiątych odwoływali się do nich sławni, licznie przybywający na Zachód nauczy­ ciele ze Wschodu (szczególnie buddyzmu zen, np. Thich Nhat Hanh 1991). Jeśli chodzi o postać dziec­ ka w naukach Raviego, to nie chodzi mu o zwykły po­ wrót do dziecięcego sposobu myślenia. Zwraca raczej uwagę na niewinność w postaci świeżości postrzega­ nia, nieulegania przed-sądom, unikania stwarzania opinii. Wzrastając, zatraciliśmy zdolność przyznawa­ nia się do własnej niewiedzy, zwyczajnego stwierdza­ nia: „nie wiem" - głosi Ravi Shankar - zresztą pewną wiedzę w ciągu życia zdobywamy. Wejście w stan dziecka polegałoby w tym kontekście na transformacji zdobytej wiedzy w ponowne „nie wiem", tym razem poparte doświadczeniem, pełne radości będącej wyra­ zem zadziwienia (zob. np. Shankar 1994a). Dworski błazen demaskował gry toczone na jego dworze (Słowiński 1993). Z kolei Ravi Shankar widzi całe życie człowieka jako grę. „Przypuśćmy, że uczestni­ czysz w jakiejś grze. Gdybyś mógł wiedzieć z góry, czy przegrasz, czy wygrasz, czy ta gra zachowałaby dla ciebie 219 jakiś urok? Czy dobrze byś się bawił? Masz się bawić i tuż przed grą w stu procentach wiesz, że wygrasz - nie będzie uroku w takiej grze. I ta sama gra... i znów z góry wiesz w stu procentach, że przegrasz; też nie będzie taka gra miała dła ciebie uroku. Gra jest urocza, gdy masz uczucie «nie wiem». Kiedy nie znasz Z góry rezułtatów, cieszysz się Z każdej chwiłi takiej gry. Zycie na tej płanecie jest niczym więcej niż taką grą. Bóg chce, żebyśmy w każdej chwiłi bawiłi się i radowali każdym posunięciem w życiu" (Shan­ kar 1994b). Jak widać, kategoria zabawy i gry, którą posługuje się Ravi Shankar, nie przystaje do uporząd­ kowań Rogera Caillois (1997). Pokrywa się raczej z jej rozumieniem przez Johana Huizingę (1967) i jego kontynuatorów, którzy kulturę widzą jako grę. Nie dzi­ wi to zbytnio, skoro pada z ust mistrza podpierającego się tradycją jogi, w której cały świat widziany jest jako maja, gra pozorów, ułuda kosmiczna. Ravi Shankar proponuje jednak coś więcej: lekką, przepełnioną śmiechem zabawę z tą grą. Zachęca do pozbawionej powagi gry, która odnosiłaby się do samej gry życia (coś na kształt metagry). Wodnikowa zabawa jest wszechogarniająca, daleko odbiega od zabawy na kształt hobby uprawianej w czasie wolnym. Skoro życie jest grą, znaczy to, że nie należy trakto­ wać go nazbyt poważnie - takie jest rozumowanie Ra­ viego. „Po prostu uśmiechaj się, śmiej się. Zycie nie ma Żadnego cełu, posłannictwa. To gra. To zabawa. Zycie nie ma przesłania. Samo życie jest wyrazem radości. Nie ma w nim nic, co musiałbyś robić. Wszystko jest już zrobione przez Wiełki Umysł" (Shankar 1996: 125). Rozbrzmie­ wający wśród uczestników Sztuki Życia żywiołowy śmiech można zatem interpretować w duchu bergsonowskim jako reakcję na kontrast powstający, gdy za­ chowanie ludzkie objawia cechy mechanizmu, który jest przeciwieństwem ludzkiej celowej żywej działalno­ ści (Bergson 1995: 29). Przypuszczam bowiem, że zda­ rza im się rozpoznawać własne życie jako pewien me­ chanizm („Mówię ci, jakie to są niesamowite schema­ ty. .." [3]), jako grę zachowań, które być może są moc­ no zdeterminowane, jak chciałaby na przykład popu­ larna w tych kręgach astrologia: to przeznaczenie (a może Wielki Umysł) mechanicznie ciągnie za sznurki ludzi-marionetki. Zauważają wtedy, jak nie­ wiele znaczą ich codzienne dążenia, wszelka „celowa działalność". Śmiech jest w tej sytuacji jedyną rzeczą, która pozostaje, jedyną odpowiedzią na grę życia. Uczniowie zachęcani są do prostego radowania się każdą chwilą. Zycie pełne jest przeróżnych wydarzeń, niektóre są przyjemne, a inne nie, nie należy jednak zbytnio się nimi przejmować, wystarczy je obserwować i po prostu cieszyć się tym, że zachodzą - naucza Ravi Shankar. Już w trakcie kursu podstawowego pada pro­ pozycja, aby wszelkie problemy traktować jak przygody. Zazwyczaj uczestnicy Sztuki Życia rzeczywiście z humo­ rem podchodzą do drobniejszych zmartwień. Śmiejąc się opowiadał mi ktoś, jak pewnego razu bardzo zde­ nerwował go małżonek [7], albo jak wielkiego pecha �Dorom Hall * GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE miał przez cały dzień, w którym nic nie mógł załatwić, bo a to samochód się popsuł, a to autobus uciekł [3]. Sympatycy stowarzyszenia żartują też na temat pew­ nych praw, według nich obowiązujących w życiu. Roz­ powszechnionym przekonaniem jest na przykład, że osoby zajmujące się rozwojem duchowym, a więc takie, którym bliżej do realizacji w postaci oświecenia, nara­ żone są na bardzo wiele przeróżnych wydarzeń, aby mogło dopełnić się prawo karmy, aby tym samym mo­ gli zakończyć pasmo wcieleń. Słyszałam więc, jak pew­ na dziewczyna śmiała się do drugiej: „Och, jak to dobrze być na duchowej ścieżce, tyk karmy się spala, wszystko tak szybko zaczyna kcieć, tyk zmian, tyk rzeczy trzeba prze­ robić w jednym życiu, że z jednym facetem tego zrobić się nie da!" [8]. Innym rozpowszechnionym sądem jest przekonanie o zdeterminowaniu zdarzeń. Skoro coś się stało, to znaczy, że stać się musiało, „tak miało być". „Ależ. mnie zasłoniłaś na tym zdjęciu!" [Ą] - z udawaną pretensją w głosie powiedział uczestnik Sztuki Życia do swej koleżanki. „He, widocznk tak miało być..." [9] śmiejąc się odpowiedziała mu ona. „O rany, cóż to za strasznie sztukożyciowe tłumaczenie..." [7] - dodatkowo podsumowała jej wypowiedź jeszcze jedna osoba, pod­ trzymując ogólną wesołość zebranych. Inaczej jednak rzecz wygląda, gdy przychodzi komuś mierzyć się z większymi życiowymi problemami, ze zmartwieniami przerastającymi jego możliwości wesołego zdystanso­ wania się. Ravi Shankar zaleca w takich przypadkach uważne obserwowanie problemu i własnych reakcji (a nie ucieczkę od nich - „im bardziej odpierasz, tym bardziej napiera" - głosi nauka z kursu podstawowego), co w konsekwencji ma doprowadzić do głębokiej ak­ ceptacji zaistniałego stanu rzeczy. Jest zdecydowanym przeciwnikiem tzw. pozytywnego myślenia. „Nie wałcz Z uczuciami, jeśli czujesz się przygnębiona, nie leć od razu do lekarza" (Shankar 1996: 97). Całe życie uczynić świętowaniem? Eliade pisze: „Świę­ ta odbywają się w czasie sakralnym, tzn. (...) w wieczności" (Eliade 1993: 382). W wieczności, czyli w bezczasowości, w wiecznej teraźniejszości sprzeciwiającej się czasowemu trwaniu. Świętowanie każdej chwili życia jest zatem cią­ gle tym samym zaleceniem mistrza, które każe z jednej strony bawić się, a z drugiej właśnie być w wiecznej teraź­ niejszości. Tymczasem do głowy ciśnie się myśl, że jeśli wszystko jest świętem, to nic nim nie jest, że przecież „święto jest tempus kat'eksochen, czasem «wyodrębnionym» z całości trwania jako szczególnie potężny" (van der Leeuw 1997: 344), potężny, bo uobecniający - jak u Eliadego (1993) — rzeczywistość mityczną, rajską. Zalecenie „świętuj każdą chwilę życia" wydaje się wewnętrznie sprzeczne, ale jest to sprzeczność pozorna jeśli uznać, że w zasadzie człowiek żyje w rzeczywistości rajskiej. A to właśnie sugeruje Ravi Shankar: „«Chcę coś zdobyć. Chcę coś zdobyć». A co zrobiłeś z tym wszystkim, co osiągnąłeś' do tej pory? Dokąd cię to zaprowadziło? Nic do zyskania, nic do stracenia. Świat jest miejscem na wypoczynek. Przyszedłeś' tutaj, aby odpocząć, nk aby coś robić. Przez swoje działanie ani nie przypodobujesz się Bogu, ani się od niego nie odwra­ casz. Jest takie powkdzenie w sanskryck: «Mój prawdziwy dom jest w Nkbk. Przychodzę tu, aby odpocząć». Przysze­ dłem na świat, aby odpocząć i bawić się, przyglądać się i widzkć, co się tu dzkje. W świeck po prostu bądź świadomy i czujny i oglądaj wszystko, co dzkje się dookoła ckbk. To świetna zabawa" (Shankar 1996: 149). Zbawienie leży zatem w zasięgu ręki: ludzie są święci, tylko muszą to so­ bie uświadomić, żyją w raju, tylko powinni sami odkryć to w doświadczeniu teraźniejszości. 18 Śmiech zalecany jest jako praktyka i - powiązany z do­ znaniami cielesnymi - na wzór innych praktyk z progra­ mu kursów staje się doświadczeniem, rytuałem. Wyrasta ze spostrzeżenia paradoksu życia lub życiowych sytuacji, wyraża przeświadczenie o nieadekwatności ludzkich dą­ żeń w stosunku do rzeczywistości rajskiej, w której czło­ W częstym przywoływaniu przez Raviego Shankara wiek jest zanurzony. W tym sensie stanowi model of, jest figury dziecka chodzi między innymi o wskazanie na modelem prawd, które za nim stoją. Adept Sztuki Życia dziecięce zaangażowanie w wykonywaną czynność, ro­ zataczając się ze śmiechu może je traktować lekko, jest bienie wszystkiego „na sto procent", a więc w skupieniu w nich jednocześnie zawarte pewne minimum powagi na chwili obecnej, na teraźniejszości: „Może zdarzało się ostatecznie nie dałoby się żyć bez narracji. Sposób widze­ wam obserwować dzieci, sześciomksięczne lub roczne. Za­ nia świata, który uczestnik stowarzyszenia nabywa, nie uważyliście, jak się śmieją? [sic! znowu mowa o śmiechu D.H.] Kiedy się śmieją, сак ich ciało skacze i podskakuje. pretenduje jednak do rangi metanarracji. Śmiech w spe­ cyficzny sposób działa na optykę zaangażowanego w ro­ Śmiech nie wydobywa się po prostu z ich ust. Każda komór­ ześmianie - realnie osłabia wszelką stanowczość. Wy­ ka ich ciała się śmieje. Chichoczą, śmieją się i skaczą. Tym obrażenia kształtowane w doświadczeniu śmiechu, rytual­ jest właśnie oświecenie" (Shankar 1996: 76). Zaangażo­ nym model for, dzięki samej naturze owego doświadczenia wane w zabawę dziecko skupione jest na teraźniejszości. relatywizują treści wyniesione z innych rytuałów (które W tym miejscu, w metaforze dziecka właśnie, zbiegają zresztą same w sobie były bardzo zindywidualizowane, się podstawowe zalecenia Raviego Shankara: „Bądź w teraz!" oraz „Baw się!". Bawić się powinniśmy w każ­ niepewne siebie, jak te uformowane w Eternity). Dodat­ kowo sam guru Ravi Shankar zachowuje się jak błazen, dej chwili, wykonując wszelkie czynności - mówi Ravi Shankar - czy to śpiewając na satsangu, czy krzątając się nie posiada więc mocy budowania ostatecznych, tłuma­ czących wszystko teorii. Autorytatywnemu głoszeniu je­ po domu, czy wykonując codzienną pracę zawodową. dynej Prawdy jest biegunowo przeciwny serdeczny, ży­ Mistrz często powtarza zalecenie, aby świętować każdą chwilę życia. „Сект Art of Living jest pnzemiana twojego wiołowy śmiech i kluczowy w nauce mistrza postulat za­ miany całego życia w beztroską zabawę. Życia - tak by stało się świętowaniem" - głosi ulotka. 220 �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE Informacja o rozmówcach Kubiak A n n a E . (pleć, wiek w przybliżeniu, wykształcenie) 1995 [1] - mężczyzna, 42 lata, wykształcenie policealne 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny. Kreacja i ewolucja ruchu Hare 1999а O ponowoczesności New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej!, [w:] Goła­ szewska 1995: 301-322 Kryszna w Polsce, Warszawa. 12] - kobieta, 38 lat, wykształcenie wyższe 13] - kobieta, 24 lata, wykształcenie śtednie New Age raz jeszcze, [w:] Religia i kul­ [4] - mężczyzna, 45 lat, wykształcenie wyższe tura w globalizującym [5] - mężczyzna, 26 lat, wykształcenie średnie G . Woroniecka, Kraków, s. 71-78 1999b [6] — mężczyzna, 50 lat, wykształcenie wyższe się świecie, (red.) M. Kempny, Duchowość Nowej Ery, tekst złożony do druku w PIW-ie [7] - kobieta, 45 lat, wykształcenie wyższe jako artykuł w. Noma Duchowość, (red.) Z. Mikołejko, [8] - kobieta, 33 lata, wykształcenie policealne M. Nowaczyk. [9] - kobieta, 27 lat, wykształcenie średnie v a n der L e e u w G e r a r d u s 1997 Bibliografia 1996 Barker E i l e e n 1997 Nowe ruchy religijne, Kraków. 1985 1995b Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna, Henri 1995 Śmiech. Esej o komizmie, Warszawa. Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwarte", nr 3, s. I-VIII. M a c u r a Paweł (wybór i t ł u m . ) 1993 Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita (ted.) Poznań. C a i l ł o i s Roger 1997 M a c i e j k o Paweł 1994 Bergson New Age - nowe oświecenie!, ..Archives de Sciences Sociales des Reli­ gions", 60/1, pp. 151-170 Toruń. Warszawa. 1999 Persuasive Ritual: the Role of the Imagination in Occult Witchcraft, Ponowoczesne przygody ciała, [w:] Ciało i przemoc w obli­ czu ponowoczesności, Transcendentalna Medytacja, „Nomos", nr 14, s. 23-36 Luhrmann T (anya) M. B a u m a n Zygmunt 1995a Fenomenologia religii, Warszawa. L e n a r t Beata New Age, Kraków. de M e l l o A n t h o n y 1992a Minuta mądrości, Kraków. 1992b Modlitwa żaby. Księga opowiadań medytacyjnych, t. 1 i 2, Kraków. Gry i ludzie, Warszawa. Dobroczyński Bartłomiej M o t i n Edgar 1997 1965 New Age, Ktaków. D o k t ó r Tadeusz Duch czasu, Kraków. Nath Hanh Thich 1991 Ruchy kultowe. Psychologiczna charakterystyka ków, Kraków. 1991 1999 Nowe ruchy religijne i parareligijne w Polsce, Warszawa. O l e c h n i c k i Krzysztof uczestni­ D z i w i s z M a r i a n (red.) 1988 1998 Taoizm, (wyb.) Wit Jaworski, Kraków. Traktat o historii religii, Łódź. 1997 Joga. Nieśmiertelność New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Warszawa. Osho 1998 Medytacja. Podstawy praktyki, Kraków. Pawluczuk Włodzimierz 1991 Sposób bycia jako rodzaj wiary, Kraków. Eliade Mircea 1993 Każdy krok niesie pokój, Warszawa. i wolność, Warszawa. von F r a n z M a r i e - L o u i s e Ponowoczesne... 1995 1997 Ścieżki snów, Warszawa. Geertz Clifford 1995 Religia jako system kulturowy, [w:] Racjonalność i styl my­ Hall 2001 1995-wiosna 1996), (red.) A. Zeidler-Janiszewska, War­ Przegląd... Kraków. 1997 Dorota Terapia reiki, czyli o widzialnych znakach niewidzialnej reli­ gii, artykuł złożony do druku w kwartalniku „Ptzegląd Re­ ligioznawczy". Huizinga 1967 Johan Sacha-Piekło Małgorzata 1995 1994a Spotkanie ze Sri Sri Ravi Shankarem w Warszawie, 3.06.1993 r, „Biuletyn Sztuka Życia", nt 2, s. 5 1994b Świętowanie życia. Wykkid Sri Sri Raviego Shankara (Sobieszewo, czerwiec 1993 г.), „Biuletyn Sztuka Życia", nr 2, s. 7 Krytyka władzy sądzenia, Warszawa. Kaplan i błazen. Rozważania New Age - nowy etap trywializacji jogi!, „Nomos", nr 11, s. 55-62 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. Kołakowski Leszek 1959 „Przegląd Religioznawczy", 4 (186). Shankar Sri Sri Ravi Kant Immanuel 1964 z seminarium szawa, s. 130-170 G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.) Oblicza nowej duchowości, ponowoczesnego świata. Materiały profesora Zygmunta Baumana w Instytucie Kultury (jesień ślenia, (wyb.) Edmund Mokrzycki, Warszawa. 1995 dyskusja pt. Ponowoczesne losy religii, [w:] O szansach i pu­ łapkach o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia, „Twórczość", nr 10, s. 65-85 221 1996 God Loves Fun, Santa Barbara, California. 1998 Listy do uczniów, Warszawa. oraz kaseta magnetofonowa: wykład Sri Sri Raviego Shankara w So­ bieszewie, czerwiec' 93 �Dorota Hall « GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE Jest ciszą Mądrość bez słów Jest ciszą Współczucie bez celu Jest ciszą Czynienie bez sprawcy Jest ciszą Uśmiech wraz z całym Istnieniem Jest cisz_ą" (Shankar 1998: 25) Słowiński M i r o s ł a w 1993 Błazen. Dzieje postaci i motywu, Warszawa. Sznajderman Monika 1998 Błazen. Narodziny i struktura mitu, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 46-53 ' Przypisy 1 2 1 1 Wodnika, por. np. Dobraczyński 1997: 26-28 Jeżeli Guru jest zadowolony, Twój rozwój ulega zahamowaniu. Uczestniczyłam w cotygodniowych satsangach, w kilku kursach Jeżeli Guru nie jest zadowolony, tym samym oddala się od Jaźni. podstawowych i zaawansowanych, byłam dwa razy w ośrodku Jeżeli Guru jest zadowolony, co może natchnąć Cię, żebyś wzrastał? stowarzyszenia w Bad Antogast. Z wieloma osobami zaangażo­ Jeżeli jest niezadowolony, nie może być Guru. wanymi w praktyki Sztuki Życia utrzymywałam zażyłe kontakty Jeżeli jest zadowolony, też nie może być Guru. towarzyskie. Więc jak to rozwiązać?" (Shankar 1998: 43) Sami uczestnicy Sztuki Życia niekiedy odżegnują się od Nowej 12 łożyciel stowarzyszenia, nie zaleca). Ja jednak pozwalam sobie 13 dług mnie mieści się ona w ramach New Age, jakim go widzą Szczególnie na te dotyczące przyszłości (Jak badacze kultury współczesnej (por. odsyłacze bibliograficzne świat w trzecim tysiącleciu?") lub domniemanej przyszłości („Co w tekście). O samej Sztuce Życia pisał krótko Tadeusz Doktór sądzisz na temat nadchodzącej 1999: odwracające uwagę adeptów od przeżyć tu i teraz („Czy istnieją 90-91 14 15 mnianą, zdeformowaną skonałości (...). do­ wane niektóte nowe tuchy religijne. 16 tłumaczy to w ten sposób: „Dzięki zabawie, kiedy medytacja jest wającego zachcianki, ktmsumującego każdą wartość, ani «persony» zabawą, wszystko jest możliwe. I wszystko jest możliwe natychmiast, wzorców. bo nie jesteś zakłócony, nie jesteś niecierpliwy, nigdzie się nie spie­ Np. Marie-Louise von Franz (i 995: 242) w ten sposób przybliża to pojęcie: «]aźń jest porządkującym i jednoczącym psychiki, zarówno świadomej jak i nieświadomej. szysz, donikąd nie zmierzasz, donikąd nie docierasz. Jesteś tu i teraz- centrum całości Jeśli medytacja następuje, dobrze. Jeśli nie następuje, też dobrze- Nie W dziejach ludz­ robisz nic niewłaściwego, bo nie ma pragnienia, nie ma oczekiwania, kości określano ją symbolicznie jako zewnętrzne bóstwo lub obraz nie ma przyszłości. I pamiętaj: gdy medytacja i nie-medytacja są dla Boga»". (Kubiak 1999b). ciebie podobne, medytacja ci się z.darzyła. Dotarłeś. Teraz ceł został Dalej będę ją nazywać po prostu kriyą, odmieniając wyraz przez osiągnięty, to, co ostateczne, zstąpiło do ciebie. Będzie to wyglądało przypadki, tak jak to toblą polscy uczestnicy Sztuki Życia. dziwnie - to, że mówię, abyś nie czynił z medytacji praktyki, raczej Do koncepcji oczyszczania odwołują się adepci wielu wodniko- uczyń z niej zabawę, uciechę. Ciesz się nią wtedy, gdy ją robisz, nie wych praktyk. Zob. na ten temat Hall 2001 8 dla jakiegoś rezultatu" (Osho 1998: 26). Informację o liczbie absolwentów kursu podstawowego uzyska­ łam na początku 2001 toku w prowadzącym dokumentację biu­ 17 Wyjątek stanowią organizowane od 2000 roku kursy podstawo­ we dla młodzieży (18-26 lat), za które płaci się „co łaska" oraz programy charytatywne (kursy dla chorych na raka, alkoholi­ 10 ków, narkomanów, więźniów). „Modlitwa oddechu jest ciszą Miłość Nieskończoności 222 Uczniowie twierdzą, że osiągnął ten stan, a sam mistrz temu nie zaprzecza. rze stowarzyszenia (Warszawa, ul. Gutta 2 m. 20, tel. 644 09 74) 9 W takim szaleństwie być może jest metoda. Osho, którego na­ uki cieszą się z reguły poważaniem uczestników Sztuki Życia, („Jaźń" — D H ] nie oznacza bynajmniej «ego» mie­ (czy superego) ukształtowanej na modie socjalizacyjnych Chociaż zdaję sobie sprawę, że we współczesnej religii pojawiają nowoczesne losy religii: 1997), ich tzecznikiem są np. wzmianko­ w kulturze nowoczesnej, a więc wymagają­ w cełu powrotu do źródhwej Traktowanie śmiechu jako terapii nie jest oczywiście pomysłem się równolegle dążenia fundamentalistyczne (por. dyskusja pt. Po- (rozma­ icie pojmowaną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­ cą «transformacji świadomości* Ery Wodnika!"), a także na inne („Każdy ci powie, że śmiech to zdrowie"). twierdzą nauczyciele, większa liczba uczestników pozwala na „Bosfeość człowieka utożsamiana jest z wewnętrzną jaźnią wyglądał nowym, jest to motyw stale obecny w kulturze popularnej już w nich uczestniczył. Jest to ustalenie Raviego Shankara. Jak pełniejszą realizację programu kursu. będzie cywilizacje pozaziemskie?"). Aby zajęcia mogły się odbyć, potrzeba minimum 8 nowych osób, poza nimi w warsztatach może btać udział każdy, kto raz 1 Zalecenie „Bądź w teraz!" jest zasadą, do której mistrz często odwołuje się, unikając odpowiedzi na niektóre pytania uczniów. nazywać Sztukę Życia organizacją z kręgów Wodnika, gdyż we­ 6 Także w przypadku kursu zaawansowanego punkt ciężkości spo­ czywa na subiektywnych doznaniach uczestników. i postulatem pozytywnego myślenia (któtego Ravi Shankar, za­ 5 zadowolić kogoś, kto już jest zadowolony? Ery, kojarząc ją ze źle pojętą, skomercjalizowaną duchowością 4 „Zadaniem ucznia jest zadowolić mistrza. Ale jak można Wodnikowy to odnoszący się do New Age = Nowej Ery = Ery 18 Misttz nie zachęca jednak do zupełnej bierności, chodzi mu ra­ czej, tak jak w przyjęciu postawy „nie wiem", o coś na kształt tao­ istycznego wu wei, działania w niedziałaniu (por. Dziwisz 1988). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c7b1ef222f156ba6ee88a6e0083d996.pdf 4975df6322d744b78a27730c97cf84cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2721 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (2). Jestem tutaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.237-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P ocztówka zawsze ma ambicje zastąpienia nas we wszystkim, w czym tylko zdoła. I ten cel przyświecał producentom pocztówek z przeło­ mu X I X i XX wieku. To właśnie dobrze się sprzeda­ wało. Karta pocztowa ilustrowana nadzwyczajnie nada­ wała się do skrótowego przedstawiania każdej sytu­ acji, o której chcielibyśmy zawiadomić adresata. Po­ nieważ początkowo cały rewers zarezerwowany był dla adresu, producenci kart ilustrowanych starali się o to, by nadawca nie musiał nic, albo prawie nic, na karcie pisać. Często na awersie wokół obrazka, lub nawet w środku, zostawiano specjalne niewielkie puste miejsce, na którym nadawca się tylko podpisy­ wał, lub przesyłał bardzo krótką wiadomość. Jedną z najpowszechniejszych wiadomości na pocztówce jest po prostu informacja: „jestem tutaj". A mogę być wszędzie. Zwłaszcza na pocztówce. Naj­ bardziej wszystkim znane są tak zwane z niemiecka „grusy". Przecież to uzdrowiska i hotele miały naj­ większy interes w tym, by rozpowszechniano ich siel­ ski wizerunek. W dodatku, by wysłać kartkę z po­ zdrowieniem z jakiejś miejscowości nie trzeba było w niej dłużej przebywać, wystraczyło kupić na stacji. Pocztówka, która nienawidzi niedomówień, bar­ dzo dokładnie usiłuje adresata zawiadomić, gdzie się KOLEKCJA NIEIDEALNA (2) M A Ł G O R Z A T A B A R A N O W S K A Jestem tutaj akurat nadawca znajduje. W swoim symbolicznym języku na pewno wybierze coś najbardziej jedno­ znacznego, znanego, by nikt niczego nie pomylił. Je­ żeli na początku XX wieku chcielibyśmy zawiadomić kogoś, że np. wyjeżdżamy właśnie z Paryża, wcale nie musielibyśmy trudzić się pisaniem tej wiadomości. Moglibyśmy kupić odpowiednią pocztówkę z goto­ wym nadrukiem: „Wyjeżdżam z Paryża. Przesyłam wyrazy przyjaźni" i z zostawionym miejscem na pod- Fotografia zrobiona na d a c h u katedry w M e d i o l a n i e z d r u k o w a n y m napisem: „Milano. I I D u o m o ( D e t t a g l i o ) " i ze s t e m p l e m z p o z d r o w i e n i e m z d n i a 17 sierpnia 1908 237 �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ pis. A gdybyśmy chcieli udać się np. do Viviez, tam dostalibyśmy pocztówkę z napisem „Przybywam do Viviez i witam". Zeby nikt nie mial wątpliwości, że chodzi tu o podróżowanie, widzimy na takich pocz­ tówkach pociąg, z którego wychyla się odpowiedni podróżny (kobieta albo mężczyzna). Żebyśmy się m i ­ mo wszystko nie pomylili co do miejsca, skąd dosta­ jemy kartkę, pociąg gotów przejechać w Paryżu przez środek placu Concorde. Czy może być jaśniej przed­ stawiona informacja: „jestem tutaj" albo „byłam t u ­ taj". W końcu pocztówka stworzona jest do przeka­ zywania takich wiadomości. Producent przewidywał wszelkie możliwe sytuacje. Co będzie, gdy marynarz zechce wysłać pocztówkę ze swoim adresem (portem?). W końcu zresztą każdy, każda może posłać kartkę z marynarzem. Kapitalne, że rysownik tak się zapędził, iż nie tylko na pocztówce umieścił statki, ale i samolot. A żeby było już napraw­ dę wszystko, statki są naraz parowcami i żaglowcami. Naprawdę chodziło jedynie o adres, o to, gdzie nadaw­ ca przebywa, co nie wymagało żadnych konfabulacji. Ale bez tego byłoby znacznie mniej ładnie. Są miejsca, któte same w sobie mają coś cudow­ nego, tajemniczego i sławnego. Skoro większość l u ­ dzi podróżujących po Europie bez trudu rozpozna charakterystyczną sylwetkę mediolańskiej katedry, to dlaczego by się nie wdrapać na jej dach, nawet będąc dużej tuszy i w ciężkim mieszczańskim ubra­ niu. Nie wystarczy tam być, dobrze jeszcze zdobyć odpowiedni stempel z pozdrowieniem i z datą. Pocztówka chętnie uwzględnia także miejsca, w któtych znaleźliśmy się z powodu wyższej koniecz­ ności, zwłaszcza, jeśli są to wojenne okopy, pojazdy pancerne, pola bitew. Gotowa jest także ukazać to miejsce, do którego tęskni wędrowiec mimo woli. Na pewnej pocztówce widzimy żołnierza stojącego w zimowym krajobrazie a w chmurach rodzinę w cie­ płym kręgu światła. Drukowany podpis: Samotny ja tu stoję, przy was są myśli moje [wielokropek dopisany atramentem] To kartka ze znaczkiem austriackim z dnia 8 1 1916 roku, adresowana do dwóch panien i pod­ 238 I pisana przez jakiegoś Bronisława, który na rewersie zadaje pytanie: „«Gdzie myśli Wasze?» ośmiela się zapytać szczerze życzliwy Bronisław". Skrajnym przypadkiem zawiadomienia „jestem tutaj", takiego w dodatku, którego „podmiot" nie może sam się zająć przekazaniem nam stosownej wiadomości, wydaje się pocztówkowe zawiadomie­ nie o narodzinach dziecka z miejscem na wpisanie danych. „Jest tutaj - na świecie i teraz już nie może­ cie jego bytności tutaj pominąć" mówi pocztówka. Motyw „jestem tutaj", to jeden z liczniejszych motywów pocztówki, jeden z najprostszych, najbar­ dziej zrozumiałych i pewnych (?). Gdyby nie to, że nawet ta prosta sytuacja może się okazać dziwnie niepewna, umowna, zmistyfikowana. Oto fragment z Wieśniaka paryskiego Louisa Aragona, rozdział Pa­ saż Opery. „Chciałem uzyskać wiadomość, czy istnie­ je jeszcze na jego terenie osobliwa instytucja, która podejmowała się nadawania listów w którymkolwiek punkcie globu i przesyłania ich na dowolny adres, co pozwalało odbywać zmyśloną podróż, na Daleki Wschód na przykład, nie opuszczając nawet na chwilę dalekiego zachodu tajemnej przygody. Nie sposób się dowiedzieć, dozorca nigdy nie słyszał o czymś podobnym... Ale ostatecznie co może wie­ dzieć dozorca? Kto wie zresztą, czy nie minęło wię­ cej niż dwadzieścia lat od czasu, gdy Valery używał takich podstępów" . 1 W wiele lat później okazało się, że Matlena Die­ trich pod koniec życia ukryta przed światem w mieszkaniu w Paryżu, niedaleko Pól Elizejskich, używała tego samego sposobu, by zmylić swych kore­ spondentów. Oczywiście pocztówka znalazłaby sposób, żeby wyrazić również taką sytuację. Ale jak, tego się już nie dowiemy. Przypisy 1 Louis Aragon, Wieśniak Warszawa 1971, s. 24 Paryski, przel. Arrur Międzyrzecki, �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ 1 li'"' f '•• ' ; 1 .iff Fflharraooja -it 2. Pocztówka z r o k u 1921 3. Pocztówka z miejscem na k o r e s p o n d e n c j ę na awersie z r o k u 1900, wykorzystana jedynie dla daty i podpisu, i w i d o c z n i e p o d a r o w n a j a k o prezencik, albo po prostu zachowana na pamiątkę p o b y t u w A n n e c y . W i d a ć , że ktoś t u podpisany przyjmował założenie, że pocztówka „sama m ó w i " 7 /';.:''л; 4. Pocztówka z Żytomierza z r o k u 1903 5. N a pocztówce z Warszawy z r o k u 1902 n a d a w c z y m dodała p o z d r o w i e n i e , najczęstszy na świecie tekst użytkowników pocztówek 6. Pozdrowienia z Łobzowa z r o k u 1899 7. Pozdrowienia z Zaldzburga z r o k u 1902 7 239 �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ 10 8. N a p i s głosi: „Wyjeżdżam z Paryża i przesyłam wyrazy przyjaźni". Pocztówka z okresu po r o k u 1904 9. N a p i s : „ Przybywam d o V i v i e z i w i t a m " . Pocztówka z r o k u 1911 10. N a p i s : „Mój adres". W y d . J. Nozais, E d i t . 18, A v e n u e d u C ó t e a u (Tenue B o u r c h a u d ) . N a n t e s . Niezapisana pocztówka z o k r e s u po r o k u 1904. 11. A . Setkowicz p i n x . W y d a w n i c t w o S a l o n u M a l a r z y Polskich w K r a k o w i e . Pocztówka z r o k u 1916 12. N a p i s na pocztówce: R... z żoną m a j ą przyjemność poinformować o narodzinach i c h 240 Dnia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4985661ebfddcb561c594906a7e4e65.pdf d6d3597e41057ff7cd1eb196e2129d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2722 Title A name given to the resource Dom artysty- relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D omy własne architektów stanowią oczywiście wśród siedzib artystów przypadek szczególny. O ile w odniesieniu do pisarzy czy rzeźbiarzy mamy często do czynienia z ich amatorskim wkładem projektowym albo nawet wykonawczym, to dom archi­ tekta był przecież po prostu jedną z jego zawodowych realizacji. Domy architektów wprawdzie bardzo często stawały się polem ich eksperymentów albo dziełami po­ pisowymi, niemniej jednak stanowią zawsze integralną część ich profesjonalnej działalności. Miejsca tej części wszakże mogły być w całej twórczości rozmaite. Muzeum Sir Johna Soane'a (1753-1837), znajdujące się w jego domu-pracowni przy placu Lincoln's Inn Fields nr 12-14, zaliczane jest dziś do głównych atrakcji Londy­ nu. Atrakcji interesujących nie tylko historyków sztuki i architektury, ale także zwykłych turystów traktujących je jako kuriozum na miarę gabinetu figur woskowych Madame Tussaud. Dom własny Soane'a bowiem z tru­ dem daje się oceniać w kategoriach architektury: twórca przekroczył tu wszelkie granice ekstrawagancji, które na­ wet w domach artystów romantycznych można spotkać. ANDRZEJ PIEŃKOS Dom artysty - relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a 1 Wbrew pierwszemu wrażeniu, jakie można odnieść po wizycie w muzeum (zwłaszcza wieczornej, gdy dzien­ na niezwykłość wnętrz staje się mroczną niesamowitością), Soane nie był szaleńcem żyjącym w przepełnionej osobliwościami graciarni, ale powszechnie uznanym ar­ chitektem. Przez prawie pół wieku wypełniał obowiązki budowniczego Banku Anglii w Londynie, którego sala operacyjna, podobnie jak kilka innych dzieł Soane'a, zaliczana jest do kanonu arcydzieł europejskiego neoklasycyzmu. Projektował rezydencje, budynki użytecz­ ności publicznej, grobowce. Nie przestając być poetą-wizjonerem architektury, Soane pozostawał praktycz­ nym Brytyjczykiem. Jego letnia, podlondyńska rezyden­ cja Pitshanger Manor za monumentalnym „rzymskim" portykiem kryje pięknie na antyk wystylizowane, ale z nowoczesną prostotą zaplanowane wnętrza. Od 1806 r. Soane był profesorem architektury w Royal Academy w Londynie, w której wygłaszał wykłady. Jest powszech­ nie uznawany za jednego z największych architektów XIX wieku w Europie. Należy te fakty mocno podkre­ ślić, bowiem jego londyński dom własny nie robi wraże­ nia dzieła z podręczników historii architektury. W ofi­ cjalnej historii architektury zresztą dom przy Lincoln Inn z wyraźnym trudem i tylko w pewnych swoich aspektach uzyskał należne mu miejsce. Wydaje się bo­ wiem, że należy on do niej w takim samym stopniu, jak do owej „nie-architektury", którą tworzą w XIX i XX wieku pojedyncze przykłady domów artystów. I jest przy tym w dorobku Soane'a istotnie wyjątkiem. Czynnikiem, który decyduje o niezwykłości wyglądu i atmosfery domu Soane'a, jest to, że stanowił on zara­ zem zamieszkany dom artysty, jego rodziny i służby, „ofi­ cjalną" siedzibę uznanego architekta, zapalonego ko­ lekcjonera i akademickiego pedagoga w jednej osobie, wreszcie przeznaczony był na muzeum tj. idealną wizję sztuki tegoż. Skomplikowany dom Soane'a nie został zaprojektowany w sposób, w jakim architekt europejski początku XIX wieku budował miejską siedzibę dla zwy­ kłej rodziny. Soane zaprojektował mieszkanie dla siebie i dla kolekcji, jako swojej „życiowej partnerki" - ta zaś z kolei miała służyć pouczeniu studentów architektury i stworzeniu jednolitego wzorca połączenia wszystkich sztuk, do którego to ideału Soane dążył. W publikacji z 1827 r. dom Soane'a został określony jako Academy of Architecture. Wcześniej już wprawdzie inny wybitny pro­ fesor akademii londyńskiej, malarz Joshua Reynolds, traktował swój dom jednocześnie jako miejsce naucza­ nia i galerię pokazową, ale w wypadku Soane'a funkcja ta została uwidoczniona w szczególny sposób. 2 Dom przy placu Lincoln's Inn w każdej swojej części nosi charakterystyczne piętno twórcy, wręcz wydaje się każdym rozwiązaniem architektonicznym i każdym de­ talem manifestować kult tworzenia oryginalnego. Kwintesencja romantyzmu? Przy tym, mimo że powsta­ wał przez kilkadziesiąt lat, że był powiększany, prze­ kształcany, wzbogacany, stanowi materializację zadzi­ wiająco jednolitej wizji. Jakby stworzony został w pory­ wie natchnienia albo budowany był pod wpływem nie­ uleczalnej obsesji. Prace nad nim Soane podjął po zakupieniu pierw­ szego segmentu w 1792 г.; ich główne natężenie przy­ pada na lata 1808-1812 (gdy m.in. powstała okazała fasada części środkowej zespołu); jeszcze w 1824 г., w wieku 71 lat, dokupiwszy ostatni segment, zmieniał koncepcję, dodając m.in. tzw. dziedziniec i piwniczną „celę Mnicha", fikcyjnego Padre Giovanniego (który był żartobliwym alter ego Johna Soane'a), z jego gro­ bem, w którym w rzeczywistości pochowano psa. Jesz­ cze w 1829 г., na pólpiętrze schodów Soane wygospo­ darował miejsce na zakątek Szekspira, gdzie zgroma­ dził obiekty związane z kultem poety w Anglii. 3 Fasada domu z konsolami pochodzącymi z rozbie­ ranego średniowiecznego pałacu Westminster oraz klasycznymi posągami, naśladującymi Kory z ateńskie­ go Erechtejonu, wyróżnia się w pierzei placu. Jako przykład typowej architektury Soane'a bywa niekiedy traktowana osobno, w separacji od „nie-architektury" wnętrz domu. A przecież ostentacja jej historycznego 241 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A programu ściśle się wiąże z całościową koncepcją domu-akademii-muzeum. Soane osobiście opublikował od 1830 r. trzy dro­ biazgowe opisy-analizy (w których zresztą pojawia się pierwiastek autoironii w stosunku do takich pomysłów jak powyższy) swojego domu: zadbał o przyszłe jego in­ terpretacje. Używał już w nich słowa museum. Ostat­ nia z nich, wydana w 1835 r. wraz z francuskim tłuma­ czeniem, zawierała także jako aneks testament archi­ tekta. Zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by par­ lament londyński zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozostanie takim, jakim twórca je pozostawi - bez zmian, i będzie dostępne dla studentów, uczonych i wszystkich, którzy by chcieli korzystać z jego kolek­ cji. Nie zapisywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz miejsce jako całość, wraz z jego atmosferą i tre­ ścią, architekturę - owszem - ale właśnie pojmowaną jako siedlisko myśli, twórczego życia, historii ludzkiej. 4 5 Sama w sobie kolekcja Soane'a, pomijając już fakt jej przestrzennej aranżacji, jest niezwyczajna. Liczy przeszło 3000 obiektów, 30 000 rysunków i 8000 książek. Oprócz arcydzieł Canaletta, Hogartha, Reynoldsa, Fiissliego, Piranesiego, Turnera, prac angielskich malarzy i rzeźbiarzy XVII-XIX wieku i rysunków wielkich architektów, są w niej wazy greckie, małe egipskie przedmioty, odlewy rzeźb, urny i medale rzymskie, zegary, figury szachowe, narzędzia tortur, kości zwierząt i ludzkie szkielety, korko­ we modele świątyń starożytnych, grobowców etruskich i neolitycznego kręgu Stonehenge, liczne szekspiriana. Soane starał się przy tym, aby trafiały do jego zbioru obiekty - czasem małej wartości artystycznej - nazna­ czone w ten czy w inny sposób historią, np. pochodzące z wyprzedaży zbiorów sławnych jego poprzedników. Ku­ pił więc np. obiekty należące do twórców wielkości kla­ sycznej architektury angielskiej: Christophera Wrena i lorda Burlingtona, część kolekcji architekta Roberta Adama, grafika Piranesiego - dwóch twórców, którzy dostarczali mu inspiracji, pamiątki po wielkim aktorze Davidzie Garricku (m.in. jego szekspiriana), biurko Horace'a Walpole'a, a także szpadę i dwa pistolety, które należały do Napoleona Bonaparte. Soane był jednym z pierwszych nowoczesnych Europejczyków, uważnie śle­ dzących rynek sztuki, bywalcem aukcji u Christie's, bacznym obserwatorem archeologicznych znalezisk i stałym klientem handlarzy antyków. Liczył się dlań oczywiście wygląd przedmiotów, ale też ich nasycenie treścią, znaczenia nadane im przez historię lub legendę. 6 Kolekcji nie traktował Soane jako zbioru przed­ miotów, lecz jako strukturę porządkowaną zasadami historycznych narracji. Narracje te tylko pozornie są chaotycznie porwane i fragmentaryczne . Opowiadają „muzeum obsesji" właściciela . Wielki romantyczny architekt jawi się jednocześnie jako spadkobierca nowożytnej „kultury osobliwości" i ja­ ko pionier nowoczesnego muzeum programowego. So­ ane nie różniłby się przecież znacznie od typowych dla 7 8 242 epoki zbieraczy osobliwości i dzieł sztuki, gdyby jego za­ kupy nie miały ponadto specyficznego celu do spełnienia: miały bowiem być swoistym budulcem domu myślanego jako muzeum. „Architektura jest Królową sztuk, jedno­ czącą je wszystkie..." - pisał Soane, zapraszając swoich studentów na dzień przed i dzień po wykładzie do prowa­ dzenia studiów przy Lincoln's Inn . Nie chodziło jednak 0 gloryfikację architektury jako takiej, lecz o uświetnie­ nie sztuki w ogóle (albo może: kreatywności). Tak chyba należy rozumieć sformułowanie Soane'a - poetry of archi­ tecture. Intensywność przetwarzania rozmaitych skoja­ rzeń, stopienie historii, natury i poezji w sugestywnej wi­ zji jednostki - takie pojmowanie tworzenia dzielił Soane ze swoim dobrym znajomym Williamem Turnerem. Z eksponatów kolekcji-muzeum Soane tworzył prze­ myślne kompozycje, reżyserując wędrówkę po swoim muzeum; gabloty, a nawet całe otwierane ściany z obra­ zami (w 1824 r. zaaranżował w ten sposób Picture Ro­ om), kotary zasłaniające różne niespodzianki, skompli­ kowane systemy oświetlenia (m.in. z wykorzystaniem barwnego szkła i współtworzących kolekcję starych wi­ traży), zaskakujące skojarzenia pobudzane widokami przez okienka i prześwity... Obiekty natury, historii, sztuki poddawał metamorfozom, wchłaniając je w ten sposób we własny świat, w romantyczną wizję idealnej rzeczywistości. Rozwiązania techniczne stosowane we­ wnątrz domu przez Soane'a, zaskakują przy tym pomy­ słowością, niektóre z nich (np. świetliki w dachu czy szklane płytki w podłogach) zdają się wręcz niemożliwe w mieszkaniu powstającym w epoce napoleońskiej! 9 Jednakże treść domu-muzeum Soane'a nie wyczer­ puje się w tym zadziwiającym wkomponowaniu zbiorów w architekturę mieszkalną. Jest to bowiem w jego po­ myśle szczególny dom: grobowiec i pomnik nieśmiertel­ ności zarazem. Albo inaczej mówiąc - relikwiarz twór­ czości, sztuki pojmowanej jako czynność sakralna, jej rozmaitych źródeł, pomocy i rezultatów. Projekty i wi­ doki realizacji Soane'a wiszą w całym domu, a sam dom jest jego dziełem najbardziej wypracowanym. Architek­ tura tego kuriozum, przy jej rzucającej się w oczy, a na­ wet innymi zmysłami odczuwanej osobliwości, jest wszakże głęboko przemyślana i konsekwentna. Z jednej strony wydaje się, że jest „w służbie tajemnicy", z dru­ giej zaś jest logiczna i czytelnie odsłania określoną ideę. 10 Nagromadzenie obiektów, kontrastowe efekty świetlne, stanowią niewątpliwie realizację koncepcji malowniczości, które zostały w angielskiej myśli este­ tycznej ostatecznie sformułowane około 1800 r. Rzecz jednak w tym, że w swojej twórczości architektonicznej Soane nie wydaje się hołdować takim koncepcjom: tyl­ ko jego dom własny byłby ich realizacją. Rozmaitość 1 malowniczość, jak się wydaje, są tylko pochodnymi ekspresji wyżej wspomnianej, określonej idei. Jakiej? Gdy pokonamy już wąski i wysoki korytarz, o ścianach zawieszonych do ostatniego miejsca gipsowymi odlewami, na przemian ciemny i oświetlony, otwiera się przed nami widok na przestrzenne i treściowe jądro domu. Kopia po11 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 243 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 244 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A sągu ApoUa Belwederskiego, rzeźby uważanej w końcu XVIII wieku za ucieleśnienie ideału piękna antycznego, oświetlana słońcem przez barwne przeszklenia, dominuje pośród um i fragmentów architektonicznych nad kilkukondygnacyjną „kryptą" z egipskim sarkofagiem. Towa­ rzyszy jej wyrzeźbione przez Fredericka Chantreya popier­ sie Soane'a (1830), jakby przypadkowo ustawione nad „kryptą", w chaosie urn i posążków . Aby wyraziście za­ akcentować przewodnią ideę śmierci, czyniącą z jego do­ mu swoisty egipski grobowiec, Soane uczynił jego central­ nym miejscem nie salon lub pracownię, lecz właśnie tę przechodzącą przez wszystkie kondygnacje (od piwnicy po szklany świetlik) pionową przestrzeń. Owa niby-krypta, do której otwierają się pomieszczenia kilku kondygnacji, zapełniona jest urnami i odlewami nagrobków z różnych epok (głownie antyku i średniowiecza) oraz reliktami dawnej architektury. Pozornie nawiązuje ona do kilkukondygnacyjnych hallów w starych angielskich pałacach i jak one wypełniona jest „trofeami". Ich program jest jed­ nak swoisty: dominujący nad całością Apollo-opiekun muz (i muzeum) ma dla przeciwwagi w dole spoczywają­ cy wspaniały sarkofag faraona Setiego I , zakupiony przez architekta w 1825 r. i stanowiący chlubę jego zbioru. 12 13 Trzeba pamiętać, że inne wybitne dzieło architekto­ niczne Soane'a, Dulwich Gallery pod Londynem, pierwszy w Europie budynek zaprojektowany na galerię obrazów (1811), mieści prawdziwe mauzoleum wlaścicieli-kolekcjonerów: Petera Francisa Bourgeois, Noela Desenfansa i jego żony. Soane tak wymyślił ciąg komu­ nikacyjny w budynku, żeby nie można było przejść przez galerię bez oddania hołdu i chwili zadumy w cen­ tralnie położonym mauzoleum. Z drugiej zaś strony: do mauzoleum nie można wejść inaczej, niż przechodząc przez galerię obrazów. Centralnym elementem głównej fasady Dulwich Gallery jest bryła mauzoleum. Sakral­ ne pojmowanie domu jako świątyni sztuki, a jednocze­ śnie mieszkania i grobowca człowieka oraz pomnika je­ go nieśmiertelności osiągniętej dziełem tworzenia (w tym przypadku wyłącznie kolekcji) znalazło tu swój wyraz także na zewnątrz. Grobowiec właścicieli jest częścią muzeum, ale jednocześnie czymś więcej: jego zwornikiem i centrum. Ten pomysł Soane'a wymaga rozważnego namysłu antropologicznego. Wydaje się, że skojarzenie pierwsze: idea memento moń pośrodku mu­ zeum jako „cmentarzyska" reliktów sztuki jest zbyt efektowne i powierzchowne . Może chodziło o swoiste uświęcenie kolekcji; być może należy ten koncept in­ terpretować w sprzężeniu z wielowątkową koncepcją jego własnego, Soane'a, domu-pomnika-muzeum. Tam przecież, kilkanaście lat później, Soane dopowiedział „śmiertelny" wątek swojej architektury w konwencji capriccio, wręcz nawet żartobliwego, niedaleko sarkofa­ gu faraona uśmiercając na niby Padre Giovanniego. 14 W podziemiach domu Soane zaskakuje widza czar­ nym humorem Celi Mnicha, w której jednak oprócz czaszek i szkieletu znajdujemy także nastrojowo oświe­ tlone (co nie bez znaczenia) liczne obiekty kolekcji: 245 odlewy architektonicznych detali, posążki, medale. By­ ło to studio architekta, ironiczna (w charakterystyczny dla romantyzmu sposób) trawestacja „gotyckiej" mody końca X V I I I wieku, a także idei pustelni jako miejsca tworzenia. Capriccio to staje się przecież w autorskim opisie Soane'a z jego „przewodnika" czymś więcej niż tylko zabawną mistyfikacją i uzyskuje kluczowe dla ro­ zumienia całej koncepcji jego domu znaczenie: „Z pokoju padre Giovanniego uwagę przyciągają ruiny klasztoru. Zaciekawienie powstałe w umyśle wi­ dza w czasie zwiedzania mieszkania mnicha nie słabnie podczas błąkania się wśród ruin jego wspaniałego nie­ gdyś klasztoru. Bogate sklepienie i inne dekoracje te­ go szacownego miejsca nie zawiodą w powstawaniu najpotężniejszych doznań w umysłach czcicieli poboż­ ności naszych przodków, którzy wznieśli takie kon­ strukcje dla kultu Wszechmocnego Rządcy wydarzeń. Grób mnicha pomnaża ponurą scenerię tego świę­ tego miejsca, w którym każdy drobny szczegół przycią­ ga uwagę. Podziemie, ułożone z wierzchołków i spodów zbitych butelek i z kamyków znalezionych w żwirze wy­ kopanym przy budowie klasztoru, symetrycznie zapla­ nowane, dostarcza nadzwyczajnej lekcji prostoty i eko­ nomii oraz pokazuje niezmożoną wytrwałość pobożne­ go mnicha. Kamienna budowla u wezgłowia grobu mnicha zawiera resztki Fanny, wiernej towarzyszki, ra­ dości i pociechy w godzinach wytchnienia". 15 Oto pozornie oczywiste sensy gubią się w mroku, refleksach luster, zmieniają się w zależności od punktu spojrzenia, zostają ośmieszone lub rozszerzone. Soane gra z widzem-gościem swojego domu, czyniąc go, na­ wet po śmierci demiurga, cząstką materii swojego two­ rzenia. Daleko tu jeszcze do Edmonda de Goncourta narracji Domu artysty, ale pomysł Soane'a zdaje się się­ gać dalej i głębiej w tajemnice twórczości. Można w domu-muzeum klasycysty Soane'a widzieć typowy przejaw romantyzmu i byłoby w tym wiele racji. Należy jednak pamiętać, że podobnych realizacji domu jako swoistego pomnika mieszkańca-artysty czy jego au­ toportretu, będzie w XIX i XX wieku wiele. Wspomnieć też można np. muzea wielkich współczesnych Soane'a, rzeźbiarzy Canovy i Thorvaldsena, potem także Antoine'a Wiertza. Dom taki i jego wnętrze spełniać mają szereg funkcji innych niż tylko funkcjonowanie jako mieszkanie i pracownia, mają mieścić kolekcję (która z kolei współtworzy i warunkuje mieszkanie), mają kształtować mieszkańca, ale też i jego gości - także tych, którzy przyjdą po jego śmierci, mają wreszcie unaoczniać ideę, która jest sensem życia autora takiego domu. Ta gra w dom-muzeum odbywa się przecież u zarania „ery muzealnej", epoki sugestywnej wizualizacji. Dom So­ ane'a otwiera szereg tych skomplikowanych świątyń wy­ obraźni, w których tak oryginalnie wypowiadać się bę­ dzie romantyzm, a których szczególny urodzaj zapanuje na przełomie XIX wieku. Jest wszakże wśród nich przy­ kładem może najpełniej przemyślanym, najdoskonalej wcielającym ideał narracji domu artysty. 16 17 18 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A Przypisy 1 Sformułowanie G. Metkena, John Soane's Haus und Museum, w: 1 Pisałem o nim w: Dom architekta Johna Soane'a, „Dom i Wnę­ tegoż, In Kunstlers Lande gehen. Berschreibungen und trze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze analizy tego obiektu Munchen 1988, s. 166 zawietają prace Susan Gail Feinberg: Sir John Soane's „Museum": An Analysis of the Architect House-Museum ' Tę stronę działalności architekta najpełniej ptezentuje wspania­ ła monografia D. Watkina, The Lectures of John Soane, Cam­ in Lin­ bridge 1996 coln's Inn Fields, diss., 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane's Museum Idea 1801-1810, „Jour­ 0 nal of the Society of Atchitectural Historians", 43, 1984, Octo­ Gandyego. Inspirowane przez samego Soane'a liczne malarskie wizje jego architektury pędzla jego ucznia stanowią ztesztą jesz­ wym opisem wnętrz prezentuje znakomicie wydawana regular­ cze jeden specjalny „dyskuts dzieła". W szczególności Bank of nie od 1955 r. A New Description of Sir John Soane's Museum, England i dom Soane'a uzyskały w tym malarstwie interpretacje London 2001 wyjątkowo bogate, zróżnicowane, jakby inne życie i poszetzoną (wyd. X, powiększone i ilustrowane). Piszący o domu Soane'a używali rozmaitych okteśleń, usiłując uchwy­ historię. Zob. B. Lukachet, John Soane and his draughtsman Jo­ cić jegt) specyfikę. Pot. np. tytuły kilku omówień obiektu: D. seph Michael Gandy, „Daidalos", 25, 1987, September, s. 51-64. „Magazine Beaux-Atts", 1 1985; R Bexte, Das Museum eines Einsamen Mannes, „Frankfur­ ter Allgemeine Magazin", 1986, Januar; R Thornton, An Archi­ Magazine Antiques", 1987, January. 12 W całym domu jest ztesztą wiele podobizn właściciela, m.in. 3 Soane kupił go pt) rezygnacji British Museum, po czym na trzy 14 Takie sugestie wykorzystuje J. Elsner w swojej interpretacji mu­ portret pędzla T h . Lawrence'a. dni otworzył swój dom, umożliwiając jego oglądanie chętnym. D. Hudson, Joshua Reynolds. A personal Study, London 1958, s. 73. Być może należy widzieć w pewnym stopniu taką koncepcję zeum Soane'a, op. cit., s. 154- Na temat motywu grobowca, domu „akademika" w statszej tradycji włoskiej, np. Ficina oraz Zuccariego poświęcenia domu Akademii. Zob. na ten temat H . mauzoleum w twórczości architekta zob. J. Summerson, Sir John P. Schwatz (ted.), Kunstlerhduser: Eine Architekturgeschichte des Soane and the Furniture of Death, „Architectutal Review", 1978, Privaten, Frankfurt am Main 1989 (katalog wystawy w Deut­ March; G . Waterfield (red.), Soane and Death, Dulwich 1996 (katalog wystawy). sche Architekturmuseum), s. 55 Wówczas powstał też pierwszy szkic koncepcji muzeum, rękopis 5 z komentarzem H . Dorey w: Visions of Ruin: Architectural fanta­ 6 wy w The John Soane's Museum). (pod red. R. Zimanda), Warszawa 1983, s. 87-104. O stawaniu Najpełniejszą intetpretację tej fasady ptzedstawił A. Jackson, się domu Soane'a muzeum ciekawie pisze J. Elsner, op. cit. The Facade of Sir John Soane's Museum: a Study in Contextualism, 6 Zob. m.in. O . Batschmann, Ausstellungskunstier. Kult und Karriere im Modernen Kunstsystem, Koln 1997, s.. W drugiej poło­ December, s. 417-429 wie X I X wieku „świątynno-grobowcowc" konotacje domu arty­ Problem tego typu zapisów artystów czeka na optacowanie. Pot. sty rozpowszechnią się w różnych formach. Warto wspomnieć np. przypadki A. Wiertza i G. Moteau z X I X w. czy G. B. Sha- np. o willi Vincenzo Veli w Ligornetto, gdzie rzeźbiarz nakazał wa z X X w. wystawić swoje zwłoki, zanim pracownia stanie się jego mu­ zeum. Interpretację kolekcji Soane'a w sposób najbatdziej chyba rzes „Ciąg dalszy" tej historii opisuję w. Dom poetycki, dom grotesko­ jects from Sir John Soane's Museum, London 1992 wy. Miejsce wyobrażone Narrację nieco podobną, pozornie ułożoną z malowniczą dezyn- s. 43-48 (inna wersja tekstu w: Miejsce rzeczywiste - miejsce wy­ wolturą, miał też nieco wcześniej dom kolekcjonera Thomasa obrażone. Studia nad kategorią miejsca w przestrzeni kultury. Ma­ Hope'a w Deepdeene niedaleko Londynu. Por. m.in. I. Trech- Victora Hugo, „Konteksty", 1999, nr 3, teriały z seminarium w Kazimierzu Dolnym w 1998 г., Lublin (red.), 1999, s. 59-75). Ale 100 lat później podobna siatka napięć zna­ von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich- czeniowych pojawi się w obiekcie pozornie z romantyczną tta- -Munchen 1985, s. 175. Komplikacje historystycznego myślenia dycją niezwiązanym, w domu własnym architekta J. Plecnika Soane'a odsłania J. Elsner, A Collector's Model of Desire: w Lublanie (zob. takie zestawienie w: H . R Schwarz, op. cit., s. sel, Das Soane Haus Kunstlerltauser in London, w: E . Hiittinger The House and Museum of Sir John Soane, w: tegoż i R. Catdinal, The Cultures of Collecting, London 1994, s. 162 i n. 246 [ 7 „Journal of the Society of Architectural Historians", 51, 1992, telny przedstawiają P. Thornton i H . Dorey, A Miscellany of Ob­ 7 Na temat domu i książki Goncourtów zob. studium E . Grab­ skiej, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze modernizmu sies and Designs for Garden Follies, London 1999 (katalog wysta­ 5 Cyt. za: В. Mądra-Shalcross, Dom romantycznego artysty, Kra­ ków 1992, s. 207 Soane'a Crude Hints towards an History of my House, wydany 4 Taką interpretację wnętrz domu przedstawia, za licznymi praca­ mi J. Summersona, I. Trechsel, op. cit., s. tectural Kaleidoscope: Sir John Soane's Museum in London, „The ' Tę jej rolę uwypuklają widoki (także nocne, fantazyjne) J. M. ber, s. 225-237. Muzeum z jego historią, zbiorami i szczegóło­ Watkin, Un labyrinthe 'pittoresąue', 2 Essays, 154). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77309ec60785424b12b35876bd52f9ad.pdf 4371bdde3e7555eb95ad145f52f4affc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2920 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2724 Title A name given to the resource Koniec świata, choroba i sąd ostateczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.249-262 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S łobodzianek: Obywatel Paradoksiewicz, jeśli wolno się tak wyrazić. Jego dziedziną jest dwu­ znaczność i sprzeczność. Wymyka się interpreta­ cjom, które z natury rzeczy dążą do przyszpilenia, zmienia się jak Proteusz. Potrzebny byłby ktoś w ro­ dzaju Heisenberga, kto na użytek teatru Slobodzianka sformułowałby zasadę nieoznaczoności". Tymi słowa­ mi Janusz Majcherek zdyskredytował trud, jakiego chciałbym się podjąć w niniejszej pracy. A mianowicie próbę rozjaśnienia sensów zadanych w obrębie struk­ tury symbolicznej, tworzonej przez teksty dramatów Tadeusza Slobodzianka. Chociaż nie sądzę, bym miał się stać Heisenbergiem humanistyki, spróbuję jednak oświetlić pewne aspekty dramaturgicznego dzieła bia­ łostockiego twórcy, które wydają mi się istotne dla je­ go zrozumienia. Głos mój nie pretenduje do całkowi­ tego wyjaśnienia problemu, skonstruowania jedno­ znacznej, logicznej formuły, „równania na Slobodzian­ ka". Moje ambicje są znacznie skromniejsze: włączenie się w dialog tekstów, odniesienie do dalszych symbo­ licznych połączeń, które przybliżają sens do bardziej racjonalnej jasności, ale nie osiągają jakości czystych pojęć. 1 M A R I U S Z CZAJA Koniec świata, choroba i sąd ostateczny 2 3 Punktem wyjścia dla mojej interpretacji będą teksty sześciu dramatów Slobodzianka, wydrukowanych w „Dialogu", uzupełnione w przypadku dwóch sztuk, tj. Obywatela Pekosiewicza i Proroka Ilji, o ich wersje sceniczne, w znaczny sposób odbiegające od opubliko­ wanych. Sądzę, że zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku zmiany na poziomie sensów generowanych przez te teksty są na tyle istotne, że pominięcie ich w analizie poważnie zubożyłoby interpretację. Apokaliptyczne historie Tadeusza Slobodzianka pretacji, dla dotarcia do zadanego przez nie sensu. Tym też tropem chciałbym podążać w swoich rozważa­ niach. Nawiążę w nich do pewnych idei, rozwijanych na gruncie hermeneutyki, posługując się w interpre­ tacji symbolami, jako swego rodzaju detektorami sen­ su. Wykorzystam przy tym symbole oferowane przez same teksty dramatów Slobodzianka. 9 Był kiedyś Wiek Złoty, czyli dawne dobre czasy 4 6 5 Słobodzianek w podtytułach swoich dramatów sta­ le umieszcza słowo „historia". Car Mikołaj to „historia tragikomiczna". Obywatel Pekosiewicz i Obywatel Pekoś - „smutna i pouczająca historia". Turlajgroszek — „hi­ storia naiwna dla teatru lalek". Prorok llja, który w wersji z „Dialogu" pozbawiony był podtytułu, zyskał (w tekście z Archiwum krakowskiej PWST) miano „nieprawdopodobnej historii w X I V scenach". Merlin został nazwany „inną historią", a Kowal Malambo „argentyńską historią". Rozważając znaczenie słowa „historia" S. Czarnowski stwierdza, iż „mogą składać się na nią same wymysły i brednie, jedynie ważne jest, że przedstawia fakty minione w ich kolejnym następ­ stwie, dochodząc do teraźniejszości czy też do jakiegoś momentu przeszłości, rozumianego jako punkt końco­ wy łańcucha, że przeto czas, który upłynął między po­ czątkiem i końcem, przedstawiony jest jako „dzieje" jest wypełniony następującymi po sobie imionami, po­ staciami, czynami i zdarzeniami". Wiąże się więc „hi­ storia" z pewną sekwencją zdarzeń, będącą przedmio­ tem badania, relacjonowania, przekazu. Ta sekwencja tworzy czas. „Historia opowiada o tym, co wypełnia płynący czas". Sądzę, iż próba określenia rodzaju cza­ su, konstytuowanego przez zdarzenia w dramatach Slobodzianka, może mieć duże znaczenie dla ich inter7 8 249 Przywołując symbol Złotego Wieku nie mam na myśli jedynie greckiego mitu o pięciu rasach ludzkości, zapisanego przez Hezjoda. Chodzi mi raczej o kom­ pleks wyobrażeń na temat czasu, który występował i nadal występuje powszechnie w wielu kulturach. Obecny jest w mitologiach, ale także w filozofii, ideolo­ giach politycznych i literaturze. Jego rysem charakte­ rystycznym jest napięcie pomiędzy teraźniejszością i przeszłością, które przybiera formę opozycji zoriento­ wanej aksjologicznie. Segmentuje on „kontinuum cza­ sowe wedle porządku wartości, pożądane skupiając w przeszłości, odrzucane zaś przypisując dniom dzisiej­ szym". W Wieku Złotym, u początku czasów, wystę­ powało w obfitości to wszystko, czego obecnie brak. „Upływ czasu oznacza stopniowe oddalanie się „po­ czątków", a zatem utratę pierwotnej doskonałości. Wszystko, co trwa, kruszy się, ulega degeneracji po to tylko, by w końcu ulec zagładzie". 10 11 12 Bohaterowie Cara Mikołaja znają doskonale ten sposób odczuwania czasu. Dla nich prawdziwe życie istniało „za cara". Wtedy: żyli oni wszyscy jak u Pana Boga za piecem. Polacy nosa nie zadzierali. Bolszewicy krwi nie psuli. Młodzi do cerkwi chodzili. Krowy więcej mleka dawały. Zyto lepiej rosło. Kartofle. Wszystko było lepiej. Wszystko. (CM, s. 12). Przytoczona przeze mnie wypowiedź wyszła z ust karczmarza Gajsta, który dokonuje czegoś w rodzaju antropologicznego opisu stanu świadomości białoru- �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY skich chłopów. O n i sami wiedzą po prostu, że „Skoń­ czyli sia te czasy!" (CM, s. 7). To, co widzą teraz wo­ kół siebie N i e świat t o już, ale sracz! I nie ludzie już żyjo, a gównojady, co każde gówno zjedzo i jeszcze powiedzo: o jaka słodka gruszka! ( C M , s. 14) Po prostu „cały świat zdumiał" (CM, s. 21) i „pędzi ku zatracie" (CM, s. 34). Jest coraz gorzej i gorzej: „lu­ dzie w nędzy umierają", „popy tylko piją i dupczą", „baby malują się", „młodzi starych nie szanują", „Pola­ ki cerkwie w kościoły zamieniają" (PI, s. 11). Duża część negatywnych zjawisk dostrzeganych przez chłopów to po prostu zmiany. Już nie jest tak, jak dawniej bywało i dlatego jest źle. Ich postawę moż­ na określić jako tradycjonalistyczną: przywiązani są do wszystkiego, cokolwiek nosi na sobie sakrę przeszłości, idealizują to, co przeminęło i przemija. Taka postawa charakterystyczna jest dla sytuacji, gdy uświęcone przez pokolenia wzory kulturowe nagle ulegają zała­ maniu. Wtedy właśnie stają się one znakami utraconego Raju. W Proroku llji Krzyżownicy śpiewają: 13 N a d rajskim ogrodem S ł o n e c z k o zachodzi, A przed rajem A d a m S t o i , gorzko płacze oka nieco zaskakująca, wszak w myśli chrześcijańskiej Jezus Chrystus jest tym, który ludzkości miał przywró­ cić Raj. Ale perspektywa Kowala jest w bardzo małym stopniu chrześcijańska. Poza dziesięć przykazań jego wiara nie wykracza. W soteriologiczną moc Chrystusa zdaje się wątpić. Rzeczywistość, w której żyje, jest dla niego Piekłem. Podobny obraz występuje w Merlinie: I rozgniewał się Pan, I z R a j u i c h wygnał, I do Piekła posiał, A z n i m i ludzkość c a ł ą . ( M s. 8-9) C o p r a w d a , p o t e m Syn Boży Jednorodzony zstąpił d o Piekła, I zabrał stamtąd A d a m a , Ewę, i ludzkość całą. ( M , s. 9) A l e ludzkość okazała m u czarną niewdzięczność I z n o w u pycha, gniew, zawiść, l e n i s t w o , C h c i w o ś ć , lubieżność i nienasycenie Królować na t y m świecie jęły. ( M , s. 10) Konsekwencją ujmowania czasu za pomocą obrazu Złotego Wieku jest negacja teraźniejszości posunięta do tego, by widzieć w niej dziedzinę naznaczoną dzia­ łaniem szatańskim. Stąd już tylko krok od stwierdze­ nia, że Stwórca O świecie O R a j u m ó j , Raju Zapomniał Przecudny Edenie Człowiek Jakże byłem szczęśliwy Przebywając z n i m . . . ( P I . N H , s. 2 0 ) Sobie sam 1 4 Radzić m u s i . (T, s. 44) Raj oznacza warunki życia i stan egzystencji pierw­ szych ludzi przed upadkiem. Stan doskonałości, wol­ nej od cierpień. Kowal Malambo również wspomina czasy, gdy „Ta ziemia była rajem" ( K M , s. 48). Czasy, w których tacy jak on 15 16 N i e wiedzieli C o t o pycha, C o t o gniew, C o t o zawiść, C o to chciwość, C o t o lenistwo, Albo nie do końca jest dobrym Bogiem. Może to po prostu złośliwy Demiurg? Bohaterowie Slobodzianka nie tylko w tej sprawie zdradzają gnostyckie skłonności. Warto zaznaczyć, iż ów „gnostycyzm" nie jest bynajmniej konsekwentny. Wizje rajskiej szczęśliwości, jakie prezentują, dalekie są od duchowych uniesień i spekulacji metafizycz­ nych. Na wskroś przenika je sensualizm i konkretność. W Proroku llji, na przykład, pojawia się obraz Raju, w którym wybrańcy biały chleb z masłem j e ś ć będą i ruską wódką jego zapijać. C o t o nienasycenie, ( P I , s. 12) C o t o dzikie żądze. ( K M , s. 48) Był to bezgrzeszny wiek, okres pierwotnej jedności, całkowitej harmonii i błogości. Pomiędzy tą waloryzowaną dodatnio przeszłością a teraźniejszością zaistniało wydarzenie, które odmie­ niło postać świata. Ustaliło wyraźną cezurę, odzielającą czas szczęśliwości od obecnego, upadłego trwania. Dla chłopskich bohaterów Cara i Proroka takim wyda­ rzeniem było zamordowanie cara Mikołaja przez bol­ szewików. Dla Kowala - co paradoksalne - przybycie Jezusa. Z nim bowiem pojawiły się diabły, a Raj zamie­ nił się w Piekło. Ta idea wydaje się na pierwszy rzut 250 Kowal od Raju w wydaniu kostycznego Sw. Piotra woli grę w truko, tinto i Lolę. Tym, do czego wzdycha Kowal, jest młodość, pełnia życia, strumień energii: Pamiętasz mój stary Jak było się młodym K u l o się k o n i e t a k : P a c h - t r a c h p a c h - t r a c h (...) Piło się t i n t o t a k : Ciach-pach ciach-pach G r a ł o się w t r u k o tak: E n - v i - d o flor (...) (...) �Mariusz Czaja * KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY Szło w t e d y m a l a m b o t a k : Szak-czak szak-czak (...) Szło w t e d y z L o l ą t a k . ( K M , s. 9-10) Tym, co najbardziej doskwiera Kowalowi, jest upływ czasu, przemijanie, śmiertelność. Nie chodzi tu jedynie o jednorazowy upadek, który wyrwał ludzkość z „raju archetypów". Ale także o to, że świat ciągle się starze­ je, a więc zgodnie z logiką myślenia w kategoriach Zło­ tego Wieku, pogrąża się coraz bardziej w niedoskonało­ ści i chaosie. Kuźnia Kowala rozpada się, usycha drze­ wo orzechowe, coraz więcej diabłów czyha na duszę pa­ na Biedy. W barze wszystko drożeje, obyczaje się psują, psuje się muzyka i tinto, nawet kobiety zaczynają się farbować. Czas jest naznaczony złem, zepsuciem. To, co argentyński kowal zarzuca chrześcijaństwu, to w gruncie rzeczy „wrzucenie" go w historię. Skarży się on w imieniu wszystkich „ludzi archaicznych", że chrześcijaństwo zabrało im bytujące poza historią ko­ smiczne bóstwa. Mimo oficjalnie wyznawanego chrze­ ścijaństwa, nie przyjęli oni nigdy konsekwencji Wciele­ nia, które uświęciło historię. Ich chrześcijaństwo to chrześcijaństwo kosmiczne. Jego cechą charaktery­ styczną jest „tęsknota za Rajem, pragnienie odnalezie­ nia Natury poprawionej i niezniszczalnej, wolnej od wstrząsów związanych z wojnami, kataklizmami, pod­ bojami". Jezus w tej wizji to zapoznany dobroczyńca, wędrujący w towarzystwie „Pieterpawła", nagradzający tych, którzy pomimo swego ubóstwa użyczyli gościny Świętym Osobom. Jednak i on bezradny jest wobec czasu, wzdycha do swoich „młodych lat", 17 skich niż boskich, znajduje wielu zwolenników wśród chrześcijan także i dziś. Można w tym dostrzec swego rodzaju rewoltę mitycznych struktur pogańskich i gnostyckich w obrębie religii, która czas przyjmuje jako wy­ zwolenie, w której „przeszłość jawi się (...) zawsze jako możliwość przyszłości, to zaś, co zachodzi, zawsze ocze­ kuje swego potem". Religii par excellence historycznej. 20 W charakterystycznym dla tych struktur czasie cy­ klicznym „wydarzenia biegną zawsze po obwodzie ro­ tacyjnym, gdzie nie ma absolutnego «wcześniej» ani absolutnego «później»", przeszłość jest tylko prefiguracją przyszłości. „Żadne wydarzenie nie jest nieod­ wracalne, żadna przemiana nie jest ostateczna. (...) W świecie nie dzieje się nic nowego, gdyż wszystko jest tylko powtarzaniem tych samych pierwotnych arche­ typów". Skoro wszystko powtarza się w nieskończo­ ność, to możliwy jest powrót Złotego Wieku. Grzybowscy chłopi nie wierzyli w nieodwracalność historii, w śmierć cara. Uważali, że Bóg w ten sposób tylko wystawił ich na próbę, a car wróci, by zaprowa­ dzić Nowe Carstwo, w którym oni, jako najwierniejsi, będą sprawować najwyższe funkcje (KM, s. 8, 16). M i ­ kołaj Regis doskonale wpisuje się w ten mityczny sce­ nariusz. Oświadcza, iż przyszedł, 21 22 żeb zacząć wszystko o d początku i żeb z p o w r o t e m zapa­ nował na świecie ład ( C M , s. 33) Chce przywrócić Wiek Złoty, poprowadzić „malucz­ kich" do wojny o Nowe Carstwo, w którym nie będzie 18 „generałów, popów i żandarmów. I nie beńdzie panów i niewolników. Wszystkie b e n d o równe ( C M , s. 34) K i e d y „nie" było „nie", K i e d y „tak" było „tak"... ( K M , s. 8) W tradycyjnych wyobrażeniach chłopskich czas wędrówek boskich istot po świecie był też swego ro­ dzaju Złotym Wiekiem. Ale nie był to czysty czas po­ czątków, illud tempus, ale quasi-historyczny okres usta­ nawiania norm moralnych. Być może do tego okresu wzdycha jasełkowy Jezus z Kowala Malambo. Normy zostały ustanowione, ale lud boży nie garnie się wcale, by ich przestrzegać: 19 0 forsie t y l k o myśli. 1 żeby pić t i n t o , I grać w t r u k o , I z różnymi L o l a m i Tańczyć m a l a m b o . ( K M , s. 8) Co więcej, obecnie nikt Jezusa nie szanuje, nikt go nie słucha i nikt go nie kocha (KM, s. 7-8). „Kiedyś" świat był piękny i młody, teraz jest stary i brzydki. Nie do końca zgadza się to z duchem ewangelii, ale za to odpowiada pewnym wyobrażeniom, ukształtowanym w łonie chrześcijaństwa pod wpływem myśli greckiej. Model teologiczny, w którym czas początków to stan pełnej doskonałości, utraconej w wyniku grzechu, a ludzka historia znajduje się w rękach raczej szatań­ 251 Powróci pierwotne niezróżnicowanie, jedność i pełnia. W powrót do pierwotnej szczęśliwości wierzy także Kowal. Szczęśliwości symbolizowanej przez młodość: jego własną i świata. W zamian za powrót do Złotego Wieku gotów jest nawet zawrzeć pakt z diabłem. Wejść w szatańskie koło wiecznego powrotu. „Wieczny powrót" wszystkiego, negacja wyjątkowo­ ści i jednorazowego charakteru zdarzeń sprawia, że można docierać do nieskażonego „czasu początków" poprzez powtórzenie działań Nadludzkich Istot. Ta ar­ chaiczna idea leży u podstaw wszelkich rytuałów, któ­ re polegają na uobecnianiu owego pierwotnego, archetypicznego czasu. W myśli chrześcijańskiej uległa ona rewaloryzacji. Co prawda poprzez uczestnictwo w liturgii stajemy się współcześni wydarzeniom ewan­ gelicznym, ale ich jednorazowość i niepowtarzalność historyczna nie powinna (przynajmniej teoretycznie) podlegać dyskusji. „Bo raz tylko umarł Chrystus za grzechy nasze, a powstawszy z martwych, więcej nie umiera i śmierć już nad nim nie panuje (Rz 6, 9) " twierdzi św. Augustyn. 2 3 Bohaterowie dramatów Słobodzianka nie czytali ra­ czej pism mędrca z Hippony. W ich świadomości wyda­ rzenia ewangeliczne funkcjonują jako opowieść mi­ tyczna. Można i nawet trzeba je powtórzyć, by oczyścić �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY świat ze zła, unicestwić działanie czasu. Jak w archaicz­ nych rytuałach Nowego Roku, chociażby w babiloń­ skim flkitu, poprzez odegranie prazdarzenia, chcą oni przywrócić światu jego pierwotną doskonałość. Drugie Przyjście Chrystusa nie jest dla nich całkowicie nowym zdarzeniem, mającym swoje miejsce w historycznym porządku zbawienia. Jako zamknięcie cyklu, swego ro­ dzaju Wielkiego Roku, musi być ono dokładnym po­ wtórzeniem tego, co już się zdarzyło in illo tempore. Trzeba raz jeszcze ukrzyżować Zbawiciela, żeby mógł zbawić świat. Wszystkie gesty i działania muszą być ści­ słym powtórzeniem scenariusza zawartego w świętej opowieści. Ważny jest każdy najmniejszy szczegół, każ­ de słowo, każdy rekwizyt w niej wymieniony: 24 eksperymentator, traktujący ludzi jak szczury w labo­ ratorium (OPś, s. 18). I on odwołuje się do wydarzeń ewangelicznych w sposób charakterystyczny dla men­ talności archaicznej, mitologicznej. Szuka ucieczki przed Historią w świecie archetypów. Powtarza gesty sprzed dwóch tysięcy lat, aby odczynić zło świata. Przesłuchanie przez Pułkownika „Franka" utożsamia z ewangeliczną sceną u Piłata (OPś, s. 55). Spotkanie z kolegami z domu dziecka staje się dla niego Ostatnią Wieczerzą (OPś, s. 64). Odgrywa w pojedynkę Miste­ rium Śmierci i Zmartwychwstania, starając się o odpo­ wiedni dobór rekwizytów (por. jego poszukiwanie dru­ tu kolczastego na koronę cierniową, OPś, s. 65). To, co dzieje się z Pekosiem, przypomina opętanie przez archetyp opisywane przez L. Kolankiewicza. 31 Bez trzydziestu groszy wszystko nieważne (PI, s. 20) Należy więc najpierw przeprowadzić próbę, by nie nastąpiła pomyłka, przeoczenie mogące przynieść fa­ talne skutki dla świata. Czas, który upłynął od Pierwszego Przyjścia, nie ma żadnego znaczenia. Był jedynie pustym, jałowym trwa­ niem, pozbawionym treści. Trzeba go znieść, odrzucić jak zużyty przedmiot. Uwolnić się od niego i oczyścić. Drogą do tego, podobnie jak w archaicznych, pogań­ skich świętach i w karnawale, jest powrót do pier­ wotnego chaosu poprzez rytualną orgię. Wedle Eliadego „reaktualizuje ona najpierwotniejszy moment Stworzenia, bądź też błogostan początków, gdy nie ist­ niały jeszcze żadne tabu seksualne ani prawidła moral­ ne i społeczne". Krzyżownicy nie zamierzają bynaj­ mniej profanizować swojego przedsięwzięcia przez wprowadzenie weń pierwiastka seksualnego. Przeciw­ nie, chcą zapewnić sobie współudział magiczno-religijnych mocy, poprzez „wyzwolenie i wzrost ukrytych mocy seksualnych". Z chrześcijaństwem niewiele ma to wspólnego, ale też i samo przedsięwzięcie jest z gruntu pogańskie. Złożyć ofiarę z człowieka, by oca­ lić świat przed zagładą - toż to pomysł, którego nie po­ wstydziliby się Aztekowie. 25 26 27 28 Ilję-Chrystusa traktują krzyżownicy jak kozła ofiar­ nego, odpowiedzialnego za całe zło świata. Za istnienie bolszewików, za upadek obyczajów, za to, że słońce nie świeci i deszcz nie pada, za biedę i głód, choroby i śmierć (PI, s. 22-23). Stracha na wróble, występują­ cego w roli Chrystusa, biczują z pasją, w której ujaw­ nia się głęboko manichejska nienawiść do świata. Nic, dokładnie nic, nie jest na nim takie, jakie powinno być. Nie może on być dziełem transcendentnego do­ brego Boga. Dlatego mówią oni „nie" temu, co ich otacza. Zdają się podzielać wiarę gnostyków, iż żydow­ ski Jahwe to zly Demiurg (warto dodać, że biczowa­ nemu strachowi-Chrystusowi zarzucają, że jest on „Królem Żydowskim", PI, s. 22). Skoro to on jest Pa­ nem Historii i objawia się w niej, to Historię trzeba od­ rzucić, uciec od niej. 29 30 Pekosiewiczowi vel Pekosiowi również nie podoba się świat, w którym żyje. Bóg jawi mu się jako okrutny 252 Pekoś popadł w obłęd. Przygoda Kowala z powrotem do młodości zakończyła się strzelaniną i śmiercią bar­ mana. Wiara chłopów w powrót cara miała tragiczny fi­ nał dla Kośmy. Niewiele brakowało, aby podobnie stało się w przypadku Rotszylda i Proroka llji. Powrót jest nie­ możliwy, bramy Raju zostały zamknięte raz na zawsze. Jeśli zechce się je otworzyć, może się okazać, że znajdu­ je się za nimi Piekło i „Wszyscy Diabli" (KM, s. 53). Znajdując więc w Merlinie następującą zapowiedź: Będzie to słynna historia. O ludziach odważnych i dzielnych, O tym, jak konno cudownie jeździli, 0 tym, jak tarcze przepięknie dzierżyli 1 jak bukowe kopie pochylali, A kiedy kopie w drzazgi szły, Dobrych mieczów dobywali! Na wrogów tylko okrutnych i złych! (M, s. 7) domyślać się możemy, iż ta opowieść o „ludziach honoru i wiary", o idealnym świecie Złotego Wieku, skończy się znowu jakimś paroksyzmem. 32 Poszukiwacze Świętego Graala Opowieści o Świętym Graalu zawierają w sobie ele­ menty pochodzące z wielu tradycji religijnych. Można w nich odnaleźć motywy indyjskie, irańskie, greckie, arabskie, celtyckie i wreszcie chrześcijańskie. Jed­ nak, pomimo synkretycznego pochodzenia, zawarta w nich konstelacja symboliczna uważana jest za specy­ ficzną dla jednej, konkretnej kultury: kultury Zacho­ d u . Słobodzianek zasugerował w jednej z rozmów, że w Merlinie chciał „pokazać mentalność ludzi Zachodu, mentalność, która jest wykwitem określonej kultury i cywilizacji". 33 34 35 Zasadniczy rdzeń legend związanych z Graalem jest pochodzenia celtyckiego. Pierwowzorem Graala był mitologiczny Kocioł Życia, niewyczerpane źródło obfi­ tości i magicznej wiedzy, symbol wiecznego odradzania się Natury. W toku różnorodnych przekształceń i wzajemnych oddziaływań wyobrażeń chrześcijań36 �Mariusz Czaja • K O N I E C Ś W I A T ., C H O R O B A I S Ą D O S T A T E C Z N Y skich i wątków mitologicznych zosta! on utożsamiony z kielichem eucharystycznym, w który Józef z Arymatei zebrał krew Jezusa wiszącego na krzyżu. W tym względzie relacja Senectusa (M, s. 7-8) niewiele od­ biega od wersji średniowiecznych. Sama ta opowieść jest istotna o tyle, o ile motywu­ je moc, jaką miał posiadać ten niezwykły przedmiot. Moc o charakterze magicznym. Jej istota tkwi w prze­ mianie. Przemianie „ziemi jałowej" w żyzną krainę, ale też przemianie osobowości śmiałka, który odnalazł Świętego Graala. Na skutek działania tajemniczej mo­ cy, w wersji schrystianizowanej zwanej Łaską, rzeczy­ wistość może cudownie, jak za dotknięciem czaro­ dziejskiej różdżki, osiągnąć stadium doskonałości. Ten aspekt symboliki Graala kryje się w Merlinie za poję­ ciem „królestwa doskonałego", które „syn szatański jednorodzony" chce stworzyć w Brytanii. Projekt Merlina zasadza się na wierze w cudowną moc Graala. Ona ma sprawić, że 37 królestwo bez króla Ziemia rozdarta ciągłymi wojnami. (M, s. 12) mędrca w towarzystwie autorów haseł rewolucji fran­ cuskiej. Ale to tekst Merlina prowokuje do takich sko­ jarzeń. Czytamy w nim, że treścią historii, którą chcą opowiedzieć Senectus i jego kompania, będzie m.in. to Ze piękny może być świat i sprawiedliwy, I dobro może na nim panować i rozum, I takie dawno zapomniane rzeczy Jak wolność, równość, braterstwo. (M. s. 7) Skąd w świecie średniowiecznego eposu idee jakby żywcem przeniesione z Oświecenia? Na ciekawy trop in­ terpretacyjny naprowadza fakt, iż głównymi emblemata­ mi osiemnastowiecznych stowarzyszeń tajemnych, mi­ stycznych bractw i lóż masońskich były: Świątynia Salo­ mona, Zakon Templariuszy i Graal. Wiadomo, że dzia­ łalność tego typu stowarzyszeń odgrywała znaczną rolę w osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych ruchach rewo­ lucyjnych. Wyznawały one wiarę w Rewolucję, mającą w sposób cudowny przemienić złe społeczeństwo w do­ skonałe, na mocy jednego aktu, nieomal z dnia na dzień. Można tu dostrzec interesującą analogię z metamor­ fozą, której źródłem miałby być Święty Graal. W grun­ cie rzeczy mit Rewolucji to kolejna odmiana wiary w Graala, czyli nagłą przemianę upadłej rzeczywistości w „królestwo doskonałe", idealny świat utopii. Rewolu­ cjoniści są kontynuatorami dzieła Rycerzy, którzy przy­ sięgali strzec Świętej Sprawy Okrągłego Stołu. Towa­ rzysz Wowa i Merlin, wbrew pozorom, mają ze sobą wie­ le wspólnego. Wystarczy przypatrzyć się opowieści tego pierwszego, skierowanej do partyjnych towarzyszy: 40 41 przemieni się w idealne, wzorcowe państwo. Bo prze­ cież, jak twierdzi Senectus: zawsze państwo, w którym Graal przebywał, Kwitło szczęśliwe od morza do morza I było wzorem dla innych narodów. (M, s. 8) Można by powiedzieć, że mamy tutaj do czynienia z kolejnym wariantem tęsknoty za doskonałym Złotym Wiekiem. Ale symbolika Graala wykracza poza mitycz­ ny horyzont Wiecznego Powrotu. W narracjach, które konstytuują ją jako część kultury chrześcijańskiego Za­ chodu, tkwi inne jakościowo podejście do czasu. „Istotną różnicę między Graalem chrześcijańskim a je­ go celtyckim pierwowzorem stanowiło to, że w pier­ wotnej wersji był on tylko punktem przechodnim w wiecznie powtarzającym się cyklu życiowym, a w wersji chrześcijańskiej stał się punktem docelo­ wym, gdyż życie zmienia się liniowo". Merlin nie pra­ gnie powrotu do Raju, nie odwołuje się do przeszłości, do jakichś mitycznych „dawnych, dobrych czasów". Je­ go postawa wobec czasu to radykalne zaprzeczenie tra­ dycjonalizmu chłopskich bohaterów Cara Mikołaja. Dziedzictwo przeszłości (chociażby w postaci wymaga­ nia, aby władca pochodził z „dobrego rodu", zob. M , s. 12), jest dla niego przeszkodą, jaką trzeba przezwycię­ żyć, aby zrealizować projekt, który się zrodził w jego mędrca - umyśle. Zdaje się on podzielać wiarę wszel­ kich utopistów w to, że „ustanowione zostaną nowe prawa i oto nastanie wolność, równość i braterstwo, wszystko będzie lepsze i piękniejsze, znikną podziały między ludźmi i złe cechy ich charakterów, choroby i nieszczęścia, smutek i głupota, brzydota i niedostatek. Kwiaty będą piękniej pachniały i cały świat stanie się przyjazny człowiekowi". Na pierwszy rzut oka ryzy­ kowne może się wydać umieszczanie średniowiecznego 38 39 253 I poszedł Iwan do miasta prawdy szukać. Szedł, szedł, aż zaszedł do fabrykanta. (...) I zaczął Iwan u fabrykanta pracować. (...) Wiele lat pracował. Garbu się dorabiał. Prawdy nie widział. Aż raz usłyszał rozmowę cichą: „Je­ den tylko człowiek na świecie, co prawdę zna. Nazywa się Lenin, a mieszka w Pitrze." Poszedł Iwan szukać te­ go człowieka. Szedł, szedł, aż przyszedł do Pitra. Patrzy: robotnik idzie. Pyta go po cichutku: „Gdzie tu Lenina znaleźć można?" A ten mu jeszcze ciszej: „Chodź ze mną, ja cię zaprowadzę." No i przyszli do pokoju. (...) Wyszedł do nich człowiek (...) i głosem życzliwym mó­ wi: „Witajcie, towarzysze, cóż powiecie dobrego?" Opo­ wiedział mu Iwan, jak to prawdy po świecie szukał. „Dobrześ zrobił - rzekł na to Lenin - żeś do fabryki po­ szedł prawdy szukać. Prawda jest w robotniczych rę­ kach." I opowiedział Lenin Iwanowi, jak walczyć trzeba 0 prawdę, żeby nie trzeba było służyć ani kułakom, ani jaśnie panom, ani popom, ani kupcom, ani fabrykan­ tom, i jak ich z carem przepędzić. (...) A w październi­ ku roku siedemnastego objawiła się ta prawda, grom­ kim głosem przemówiła, zabrzmiała jak ziemia długa 1 szeroka. (...) I zwyciężyła leninowska prawda. I odtąd nie pracują już więcej robotnicy i chłopi na panów i fa­ brykantów, garbów się nie dorabiają, ziemi łzami nie po­ lewają - sami są gospodarzami swoich fabryk, swojej ziemi i swojego życia. Koniec." (CM, s. 8-9) �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY Struktura tej quasi-bajkowej narracji zdradza wy­ raźną analogię do struktury mitu Graala. Prawda speł­ nia tu taką rolę, jak cudowny kielich w średniowiecz­ nych romansach: przemienia rzeczywistość. Tak jak Święty Graal jest najpierw ukryta i tylko dzięki szcze­ gólnemu wtajemniczeniu można ją poznać. Trzeba wy­ trwałości, by do niej dotrzeć. Jak twierdzi Towarzysz Wowa: p r a w d z i w y k o m u n i s t a m u s i cierpieć u m i e ć . A czemu? Bo m a w i e l k i cel przed sobo. ( C M , s. 19) Cierpienia są konieczne, ponieważ rzeczywistość, w której Poszukiwacze odbywają swoja wędrówkę, jest naznaczona złem. Panują w niej: Rozpacz, nieszczęścia i bieda Plącz dzieci, k r z y k k o b i e t I przekleństwa starców. ( M , s. 12) To z takiego postrzegania tego, co ich otacza, z nie­ zgody na świat zastany, rodzi się w nich pragnienie ra­ dykalnej jego przemiany. A przy tym „niezgoda utopi­ sty na świat istniejący jest (...) niezgodą totalną. Nie widzi on złych i dobrych stron; widzi jedynie dobro i zło. Jego wizja świata jest nieuchronnie dualistycz­ na". Wokół siebie postrzega on wszędzie twarze Siedmiogłowej Bestii, z którą trzeba walczyć wszelkimi do­ stępnymi środkami: mieczem, kopią, sztyletem, snaj­ perskim karabinem czy semteksem. 42 W tym totalnym odrzuceniu aktualnej postaci świata przypominają Poszukiwacze Świętego Graala poczciwych ludzi archaicznych wrzuconych znienacka w Historię. Ale Poszukiwacze inaczej postrzegają czas. Nie jest on dla nich kołem, lecz prostą linią, na końcu której tkwi wymarzony cel. Powrót do „początków" jest dla nich bezsensowny, bo, jak to dosadnie wyraził Kosma: świat idzie głowo do przodu, a nie d u p o ! ( C M , s. 7) Oni, w przeciwieństwie do wyznawców Złotego Wieku, nie odrzucają Historii jako takiej. Pod tym względem są dziedzicami myśli judeochrześcijańskiej. Co więcej, w Historii widzą swojego sojusznika. Ona daje im prawo (OP, s. 23), przyznaje im rację i wyko­ nuje wyroki na przeciwnikach (OP, s. 29). Zmiana, przemijanie, upływ czasu postrzegane są przez nich po­ zytywnie, wszak przybliżają ich do momentu całkowi­ tej metamorfozy świata. Ich postawa wobec czasu da­ leka jest jednak od biblijnej. W Biblii czas jest własno­ ścią Stwórcy. Każde boskie działanie ma swój własny kairos. Natomiast w symbolice poszukiwania Graala zdaje się tkwić chęć zawładnięcia czasem, przyspiesze­ nia jego biegu. Za pozytywną waloryzacją przemijania kryje się w gruncie rzeczy zdyskredytowanie czasu H i ­ storii, jako przeszkody oddzielającej Poszukiwacza od wymarzonego ideału. Zdradza on wyraźny brak cierpli­ wości. Nie bierze przykładu z Jezusa, który nigdy nie uprzedza woli Ojca. Czyni to, na czym według nie­ Ąi 44 254 których Ojców Kościoła polegał grzech pierworodny: chce przeskoczyć czas i zawarte w nim zrządzenia Bo­ że. „Ponieważ Bóg zamyślił dać człowiekowi wszelkie dobro, ale człowiek ma je otrzymać dopiero wtedy, kiedy Bóg mu je da, przeto każde nieposłuszeństwo, każdy grzech jest w swojej istocie przeskoczeniem cza­ su". Jest więc Poszukiwacz grzesznikiem par excellen­ ce. A spomiędzy szczytnych idei i Świętych Spraw wy­ dobywa się ten sam syk, który skłonił Pierwszych Ro­ dziców do sięgnięcia po owoc z Drzewa Poznania Do­ bra i Zła, do uzurpowania sobie boskości (Rdz, 3, 1-7). Nic w tym dziwnego, skoro twórca idei poszukiwania Świętego Graala jest „synem szatańskim jednorodzonym" ( M , s. 10), diabelską parodią Chrystusa. Jego za­ miar - rodem z dualistycznych mitów - aby pomóc Chrystusowi w dziele zbawienia, jest zakwestionowa­ niem soteriologicznej mocy Krzyża i Zmartwychwsta­ nia. Ten „szatański" motyw pojawia się także w Oby­ watelu Pekosiewiczu. Sekretarz Jemiołka mówi o sobie: 45 j a m częścią siły tej, co wiecznie zła pragnąc wiecznie czy­ n i d o b r o . . . (OP, s. 29) Uważa się więc za kogoś w rodzaju Mefistofelesa z dramatu Goethego. Ale Fausta w Obywatelu Pekosiu raczej trudno byłoby znaleźć. Faustem, i to ludowym, jest, zdaniem W. Majcherka, Kowal Malambo. Czy ten prostaczek wzdychający do Złotego Wieku może mieć coś wspólnego z Poszukiwaczami św. Graala? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba przyjrzeć się sym­ bolice, którą niesie ze sobą postać kowala. Nie jest to wszak przypadek, że bohater dramatu Slobodzianka wykonuje taką właśnie profesję. 46 Oprócz panowania nad ogniem ważnym kompo­ nentem kompleksu symbolicznego związanego z kowa­ lem jest władanie materią. Umiejętność jej przekształ­ cania, dopełniania dzieła Stwórcy. Kowal to homofaber, ten, który „tworzy" przedmioty. W jego postaci skupia się symbolicznie program przekształcania Natu­ ry przez ludzką pracę. Bohater sztuki Slobodzianka mówi o sobie: 47 c a ł e moje życie W mojej starej kuźni Ciężko pracowałem. ( K M , s. 49) Jak twierdzi Eliade, „tu właśnie tkwią początki wiel­ kiego odkrycia, że człowiek może wziąć na siebie pra­ cę Czasu". Homo faber nie chce już bez końca powta­ rzać wzorcowych gestów Nadludzkich Istot. O n sam czuje się Demiurgiem, który ma przed sobą wielki cel: przemianę świata. U podstaw tej idei tkwi założenie, że ów świat nie jest taki, jaki być powinien. Ukoronowa­ niem tego programu była idea alchemicznej transmutacji. Transmutacji człowieka i Kosmosu przez Kamień Filozoficzny. „Na mineralnym poziomie egzystencji Kamień urzeczywistniał cud: znosił odstęp czasu dzie­ lący stan aktualny, «niedoskonały» jakiegoś metalu («surowego») od jego stanu docelowego (kiedy stanie 48 �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY się złotem). Dzięki Kamieniowi Filozoficznemu transmutacja była prawie natychmiastowa: zastępował Czas". Alchemik marzył o przyspieszeniu biegu Cza­ su, ale też się go bał. „Nie uważał siebie za byt w swej istocie czasowy, lecz wzdychał do rajskiego szczęścia i śnił o wieczności, poszukiwał nieśmiertelności, Elixir Vitae". Rozpatrywana w tym kontekście symbolicznym po­ stać Kowala Malambo rysuje się jako antenat Poszuki­ waczy Graala. Doświadcza on niemożności powrotu do Złotego Wieku, z powodu nieuchronnego nacisku Historii. Jego „już" - w dwu pierwszych odsłonach wę­ drówki przez dzieje - wyraża nostalgię spowodowaną przemijaniem i niestałością „rzeczy tego świata" (zob. K M , s. 22, 32). W trzeciej zaś i ostatniej jest wyrazem zniecierpliwienia ( K M , s. 42). Zniecierpliwienia mo­ gącego zrodzić ideę poszukiwania Graala, czegoś, co radykalnie przemieni Kosmos i człowieka. Kowal czu­ je się odrzucony przez Niebo i przez Piekło: 49 50 Nigdzie nas nie c h c ą C o robić? Jak żyć? ( K M , s. 53) Teraz wystarczy, by zjawił się Merlin, czy inny Le­ nin, który zaofiaruje Kowalowi Ideę. Bo, jak mówi To­ warzysz Koperski: historii, jako procesu przechodzenia od stanu zła i cierpienia do przyszłego stanu pełnej doskonało­ ści". To radykalne przeobrażenie miało mieć miejsce nie w jakimś mitycznym czasie powrotu, lecz w samej historii. Jednym słowem mesjaniści byli (i nadal są) Poszuki­ waczami św. Graala, tyle że zamiast na aktywność sta­ wiają na bierne znoszenie cierpień. Mesjanizm polski żywił przekonanie, iż dzięki męczeństwu, jakie jest udziałem narodu polskiego, nastanie wkrótce w dzie­ jach ludzkości era wolności. Cały ten kompleks wy­ obrażeń odnajdujemy w Obywatelu Pekosiu. Cierpiącą Polskę, na którą czyhają „międzynarodowi faryzeusze", chcąc ją „znowu ukrzyżować i do grobu złożyć, i raz na zawsze z mapy świata wymazać" (OPś, s. 55). I wizję totalnego renovatio, kiedy to Królowa Polski i Kościo­ ła Świętego „białym mercedesem przyjedzie" (OPś, s. 71). Tyle że jest to mesjanizm w wydaniu grotesko­ wym, obraz opłakanych skutków, jakie przynoszą Po­ szukiwania św. Graala. Zresztą cała rzeczywistość Oby­ watela to „krajobraz po bitwie", po wcieleniu w życie Merlinowskiej idei „królestwa doskonałego". Poszuki­ waczom udało się 52 53 54 W y m o r d o w a ć m i l i o n y w lagrach. A p r a w o do szczęścia i d o b r o b y t u zapewnić sobie. Mieszkać w w i l l a c h albo jeszcze nie o t o chodzi, j a k się Idea nazywa. K o m u n i z m , socjalizm czy normalność. C h o d z i o t o , że Idea jest potrzebna l u ­ dziom, bo daje i m nadzieję, że świat nie zdąża k u nicości lepiej. Odpoczywać w l u k s u s o w y c h ośrodkach. Jeździć n a j ­ lepszymi s a m o c h o d a m i i t a k dalej... (OP, s. 23) W i e l k a idea p r z e b u d o w y świata w d u c h u sprawiedliwości i samozagładzie, t y l k o k u jakiemuś ładowi... (OP, s. 24) społecznej (OPś, s. 40) została u t a p l a n a w gównie i umazana we k r w i . (ibid.) Tą ideą może być też Naród. W Merlinie bez trudu odnaleźć można aluzje do kompleksu wyobrażeń zwią­ zanych z różnymi postaciami ideologii narodowej. Kie­ dy do Brytanii trafił Graal, to Jak pisze Jerzy Szacki, utopista „przekonany o zale­ tach swego projektu, gotów jest płacić każdą cenę za jego realizację. Z miłości do człowieka będzie budował gilotyny i w imię wiecznego pokoju prowadził krwawe wojny". Nie zawaha się poświecić własnych towarzy­ szy, bo przecież wyspę oświeciła 55 N a g l e Łaska Boża 1 już k w i t n i e wyspa Każda w i e l k a sprawa j a k nasza r e w o l u c j a w y m a g a b o h a ­ O d morza d o morza. ( M , s. 8) terów ( C M , s. 36) Od Morza Bałtyckiego do Czarnego rozciągała się we wszystkich wielkomocarstwowych rojeniach Rzecz­ pospolita. I było oczywiście państwo polskie zawsze Bestia, z którą chce walczyć, tkwi w nim samym. Dlatego nie może odnaleźć św. Graala. Próba realiza­ cji idei „królestwa doskonałego" musi skończyć się ka­ tastrofą. Kiedy Poszukiwacze dochodzą do wniosku, że w z o r e m dla i n n y c h narodów. ( M , s. 8) Pojawia się też w dramacie odwołanie do hasła: „Bóg, honor, Ojczyzna" oraz do najnowszych mitów patriotycznych, związanych z nazwą pewnego związku zawodowego (M, s. 7). Jeśli jest Merlin Mesjaszem, jak tego chce J. Majcherek," to Mesjaszem rodem z historiozofii romantycznej, a nie z Biblii. Ta historiozofia nawiązywała do nurtów heterodoksalnych, przede wszystkim do millenaryzmu. Millenaryści wierzyli, iż przyszłość przyniesie kres katastrofalnego stanu aktu­ alnego i zbiorowe zbawienie w życiu doczesnym. We­ dług nich historia zmierza do nowej epoki, epoki do­ skonałości, nazywanej też „epoką Ducha Świętego". Z millenaryzmu romantyczny mesjanizm przejął „wizję 255 N i e ma Graala świętego! Święty G r a a l t o wymysł M e d i n a ! Święty G r a a l nie istnieje! ( M , s. 31) zaczynają się nawzajem oskarżać i walczyć o stołki. Do wszystkich sfrustrowanych Poszukiwaczy można skie­ rować słowa Biskupa z Obywatela Pekosia: Boicie się sami siebie. Pożeracie się nawzajem, j a k dzikie bestie. (OP, s. 28) Król Artur przeklina dzień, kiedy wydobył Eskalibor z kamienia, co dało mu władzę w „doskonałym" króle­ stwie Brytanii (M, s. 49). Komunistyczni aparatczycy, �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY już od dawna pozbawieni wiary w głoszone przez siebie ideały, walczą zażarcie o władzę i wpływy. Najgorsze, że przy okazji cierpią ci, którzy jak Pekoś, czy Ginewra nieopatrznie zaplątali się we frakcyjne walki. To oni płacą najwyższą cenę za sny o Brytanii doskonałej. Obłęd, rozpacz, śmierć - to niechlubne skutki pragnie­ nia przeskoczenia czasu. Wiary w cudowną transmutację Kosmosu. Poszukiwacze św. Graala pozornie afirmując Czas i Historię, w istocie je odrzucają. Kroją czas w po­ przek, wydzielając z niego czas dobry i czas zły. Prze­ szłość i przyszłość są pozbawione dla nich komunikacji z teraźniejszością. Oczekują, podobnie jak biblijni prorocy, na wielką metamorfozę, „zdarzenie, które przepołowi czas", ale chcą ją przyspieszyć. Odrzuca­ ją nowotestamentową perspektywę, według której ery Mesjasza nie sposób już umieszczać w przyszłości, a punkt środkowy, od którego zależy znaczenie czasu, leży w samym wnętrzu teraźniejszości. Nie krążą już, co prawda, po szatańskim kole wiecznego powrotu, ale dali się skusić szatańskiemu podszeptowi, aby, tak jak Bóg, panować nad Czasem. Coś z Poszukiwaczy św. Graala mają w sobie współcześni ludzie Zachodu, bio­ rący na siebie rolę czasu. Zużywają się oni, pracując zamiast niego. Dla nich mniej ważna jest wizja przy­ szłości. Podejmują podróż w nieznane, śniąc demiurgiczny sen o ostatecznym zawładnięciu Naturą. Ich mentalność zdominowana jest przez chęć jak najszyb­ szego wyzwolenia człowieka z jego naturalnych ograni­ czeń. Wynalazek goni wynalazek. Wciąż trzeba zwięk­ szać tempo wzrostu gospodarczego. Natutę należy po­ spieszać za pomocą nawozów, hormonów, genetyki. Skutki tego odczuwamy wszyscy w postaci grożącej ca­ łej planecie katastrofy ekologicznej. 56 57 58 59 60 61 Nad merlinowskimi snami od początku wisi, niczym fatum, widmo totalnej zagłady. katastrofie następuje odrodzenie. Oznacza to, że prze­ świadczenie o nieuchronnej zagładzie obecnego świa­ ta może współistnieć z wiarą w powrót do Złotego Wieku. Do idei doskonałości początków dołączone zo­ staje po prostu wyobrażenie o tym, iż aby coś napraw­ dę nowego mogło się zacząć, należy całkowicie unice­ stwić wszelkie pozostałości starego cyklu. Nastąpić musi Koniec Świata. Wieczny powrót wszystkiego może oznaczać także bezustanne powtarzanie Apoka­ lipsy. 65 Dla dramatów Slobodzianka podstawowym źró­ dłem symboli związanych z kresem czasów jest apokaliptyka judeochrześcijańska. Jej specyfika polega na odejściu od czasu cyklicznego na rzecz historycznego finalizmu, związanego z czasem nieodwracalnym. Według niej Koniec Świata będzie tylko jeden, tak jak tylko jedna była kosmogonia. Krzyżownicy z Proroka llji wydają się nie zdawać so­ bie sprawy z wspomnianej wyżej odmienności eschato­ logii judeochrześcijańskiej. W ich umysłach symbolika apokaliptyczna przejęta z Biblii współistnieje z ideą Wielkiego Powrotu. Czas ostateczny jest dla nich reaktualizacją illo tempore. Wobec zbliżającego się Końca Świata uważają za swój obowiązek powtórzenie wyda­ rzeń, które miały miejsce dziewiętnaście wieków wcze­ śniej w Palestynie, traktując Credo jak mityczną opo­ wieść o czasie początków. Równie obce duchowi biblij­ nemu jest ich traktowanie „czasu nadchodzącego" (aion mellon ) jako restituti in integrum i powrotu do pierwotnych rajskich warunków stworzenia (zob. PI, s. 12, 17, 18, PI. N H , s. 20). 66 67 6s 69 Z wyobrażeń chrześcijańskich pochodzi natomiast pojmowanie przez bohaterów Proroka llji czasu ostatecz­ nego jako okresu wzmożonego działania sił szatańskich: w Piśmie Świętym p o w i e d z i a n o , n a k o ń c u świata L u c y p e r n a pokuszenie wodzić będzie (...) I wypełniło się! I L u c y ­ N o c , czarna n o c per po świecie na m o t o r z e jeździ. I w baby wstępuje. I we N a d Brytanią w s c h o d z i . ( M , s. 15) snach śni się. ( P I . N H , s. 16) Viviana przeczuwa, iż nadchodzi Dzień Gniewu. Także Król Artur uświadamia sobie, że B r y t a n i i nadszedł sądny dzień! ( M . , s. 40) Jedynie Merlin - demiurg i kapłan U t o p i i zdaje sobie z tego sprawy. 62 - nie Jednym słowem: ancychryst po świecie się panoszy. ( P I , s. 17) Nawiązują oni tutaj do opowieści o Antychryście Fałszywym Proroku, który u kresu czasów zwodzić bę­ dzie mieszkańców ziemi. Jako przykład tego rodzaju re­ lacji przywołać można list Adsona z Montier-en-Der do królowej Gerbergi. Antychn/st jest tam synem diabła. Pobiera nauki u magów, czarowników i innych złych lu­ dzi. Zwabia ku sobie królów i książąt, a jego przepowia­ danie roznosi się „od morza do morza". Czyni różne zna­ ki i cuda, mające zwieść chrześcijan i przekonać ich do oddawania mu czci. Tych zaś, których nie udaje mu się przeciągnąć na swoją stronę, okrutnie zabija. 70 Koniec świata U podstaw, występujących w tradycjach mezoamerykańskich, hinduskich, irańskich, germańskich i judeochrześcijańskich, mitów o Końcu Świata tkwi przekonanie, że siły Chaosu, pokonane i uwięzione w trakcie kosmogonii, mogą żywiołowo uwolnić się lub zostać uwolnione i naruszyć dotychczasową strukturę Kosmosu. W rezultacie może dojść do jego całkowi­ tego unicestwienia. Zazwyczaj jednak po kosmicznej 63 64 256 Pewne elementy tej charakterystyki odnieść by można do tytułowego bohatera Medina. Jest on „sy­ nem szatańskim jednorodzonym" ( M , s. 10), zrodzo­ nym z „dziewicy niepokalanej" (ibid.). Zostaje mędr- �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY cem, dokonuje „wielu rzeczy cudownych" (ibid.) i zy­ skuje wielką chwalę u ludzi. Zwabia „najlepszych ryce­ rzy" (ibid.) i czyni ich „Rycerzami Okrągłego Stołu", czyli wyznawcami wykreowanej przez siebie idei króle­ stwa doskonałego, mającego rozciągać się „od morza do morza". Owa idea to parodia Królestwa Bożego, za­ powiadanego w ewangelicznej Dobrej Nowinie. Każdy z nich składa przysięgę, że będzie wierny „Świętej Sprawie Okrągłego Stołu". Karą za zdradę ma być wy­ mazanie ich imion z Księgi Świata. Ta księga to naj­ prawdopodobniej księga życia, w której, według Apo­ kalipsy św. Jana, od założenia świata zapisane są imio­ na Wybranych. Za sprawą Merlina i jego utopijnych wizji szafują więc Rycerze własnym zbawieniem. Ma­ mieni mirażem odnalezienia św. Graala wyruszają, by pokonać Siedmiogłową Bestię. Tę sama Bestię, o jakiej czyta w Apokalipsie św. Jana Ilja: Bestyja, którąś widział, była, a nie jest, a ma wystąpić z przepaści, a iść na zginienie; i zadziwią się mieszkający na ziemi,/ których i m i o n a nie są napisane w księgach żywota od założenia świata/ (...) widząc bestyję, która była, a nie jest, a przecie jest. (PI, s. 9) Siedmiogłową Bestia jest rodzajem zbiorowego A n ­ tychrysta. Jej przymioty stanowią parodię przymiotów Bożych i zmartwychwstania Chrystusa. Nic więc dziw­ nego, że pomiędzy Merlinem a stworami, z którymi potykają się rycerze, istnieje pewna więź. Sygnalizuje ją to, że Senectus, kreujący postać Merlina, odgrywa także rolę poszczególnych potworów - głów Siedmiogłowej Bestii. Stanowią one uosobienie grzechów głównych, a jednocześnie największych słabości każ­ dego z rycerzy. Walcząc z nimi, poszukiwacze Świętego Graala walczą z własną grzesznością i , mimo pozorów zwycięstwa, przegrywają, bo Siedmiogłową Bestia nauczyła C o t o jest p y c h a , gniew, zawiść, l e n i s t w o C h c i w o ś ć , lubieżność i nienasycenie. ( M , s. 29) Zwodnicze idee, zaszczepione przez Merlina ryce­ rzom, sprawiły, że obudziło się Zło, które w nich drze­ mało. Stali się synami Bestii: Siedmiogłową Bestia żyje... W s i e d m i u synkach żyje! ( M , s. 33) Ich ofiarą pada królowa Ginewra, która, pod wpły­ wem doznanych nieszczęść, zaczyna bluźnić przeciw Bogu i Matce Zbawiciela: Jeżeli t a m w niebie O k r u t n a M a t k o jesteś I ty, bezlitosny Poprzez Ginewrę Bestia „otworzyła swe usta dla bluźnierstwa przeciwko Bogu, by bluźnić Jego imieniu i Jego przybytkowi, i mieszkańcom nieba" (Ap, 13, 6). Nie okazała królowa „wytrwałości i wiary świętych" (Ap, 13, 10). Zdaje się ona symbolizować tę część ludzkości, której imiona nie są „zapisane w księdze ży­ cia/ od założenia świata" (Ap, 17, 8). Ale jej usytu­ owanie w symbolicznej strukturze Merlina do pewne­ go stopnia jest analogiczne do miejsca, jakie zajmuje w Apokalipsie św. Jana Wielka Nierządnica. Tak, jak apokaliptyczna Nierządnica, Ginewra uśmiercona zo­ staje za sprawą Bestii i spalona ogniem (por. A p 17, 16). Byłaby więc królowa Brytanii symbolem „Wielkie­ go Babilonu", o który toczą między sobą walki „królo­ wie ziemi" (por. A p 17, 2). Z Wielką Nierządnicą utożsamia Tatiana w Proro­ ku llji Olgę, wyzywając ją: gadzino p i e k i e l n a ! Czorcie ty przeklęty! Bestio babiloń­ ska! K u r w o ! ( P I , s. 25) Tę interpretację postaci Olgi zdaje się potwierdzać fakt, iż przed jej kolejnym pojawieniem się u llji pro­ rok usiłuje zgłębić sens następującego fragmentu Apo­ kalipsy: 1 widziałem niewiastę o n ę pijaną krwią świętych i krwią m ę c z e n n i k ó w Jezusowych; a widząc j ą dziwowałem się w i e l k i m p o d z i w i e n i e m . (PI, s. 15) Poza tym Olga rzeczywiście nie najlepiej się prowa­ dzi. Bluźni. Modli się do Lucyfera - Antychrysta. Ale rację ma chyba Ilja, twierdząc, że T o nie czort (...), a b i e d n a k o b i e t a . Jej p o m ó c trzeba. C h l e b a dać. N a w r ó c i ć . ( P I , s. 16) Jeśliby szukać dla Olgi odpowiednika w Biblii, to by­ łaby ona raczej Marią Magdaleną, nawróconą jawno­ grzesznicą. Albo też, uwzględniając apokaliptyczny kontekst i związek, jaki połączył ją z Ilją - Małżonką Baranka (por. A p 19, 7-8). Gdyby przyjąć tę ostatnią interpretację, Olga symbolizowałaby grzeszny Kościół Chrystusowy, który pomimo zdrad i niewierności wo­ bec Oblubieńca, zostaje w końcu odkupiony silą miło­ ści Zbawiciela. To nie Olga ani nie Rotszyld są tak naprawdę przedstawicielami sił szatańskich w Proroku. Szatański podszept rozpoznać można raczej w przedsięwzięciu krzyżowników. W nich tkwi Lucyper. O n i są „pogana­ mi", „psami niewiernymi" i „durniami" (PI, s. 29). Ilu­ strują tezę Chóru z Turlajgroszka, że gdy C h o d z i po świecie A n c y c h r y s t Boże Pychy! K u s i człowieka biednego Gniewu! N a m a w i a jego do złego Chciwości! I zawiści, D u r n i j e m u ulegają P r z e k l i n a m Was! ( M . , s . 51) Krzyż Twój Święty pohańbiają. (T, s. 46) 257 �Mariusz Czaja * KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY W przypadku tego ostatniego dramatu sprawa jest prosta: rolę Antychrysta odgrywa Czort. Neguje on obecność Chrystusa w historii. Twierdzi, iż: Pan Jezus O świecie Zapomniał. (T, s. 44) Tak jak Siedmiogłową Bestia z Merlina, Czort roz­ budza grzeszne skłonności. Jak Charyton z Proroka llji namawia do „pohańbienia krzyża" (por. PI. N H , s. 21): CZORT: TURLAJGROSZEK: CZORT: Siłę masz? Mam. Zwal krzyża. (T, s. 46) W Obywatelu Pekosiewiczu (i Obywatelu Pekosiu) ty­ mi, którzy chcą „zwalić krzyża", nieprzyjaciółmi Ko­ ścioła, są komuniści. Byliby więc oni swego rodzaju „zbiorowym Antychrystem", zwodzącym chrześcijan i odciągającym ich od wiary. Jednak rozciąganie „cza­ su ostatecznego" na akcję tego dramatu Slobodzianka może się wydać nieuprawnione. Brak w niej, na pierw­ szy rzut oka, nawiązań do symboliki eschatologicznej. Ale wystarczy zwrócić uwagę na motta, jakimi obda­ rzył autor obie wersje tej sztuki, by dostrzec, że to pierwsze wrażenie nie do końca jest słuszne. W Oby­ watelu Pekosiewiczu jako motto funkcjonuje ewange­ liczna przypowieść o kąkolu i pszenicy (Mt 13, 24-30). Zapowiada ona Sąd, jakiego Bóg dokona nad stworzo­ nym przez siebie światem. Umieszczenie jej w drama­ cie w takiej, a nie innej funkcji każe całą sztukę odczy­ tywać w perspektywie eschatologicznej. siedem grzechów z tego i nie z tego świata. (OPś, s. 22) I wreszcie nagonka na Żydów, przedstawicieli naro­ du wybranego. Pułkownik „Franek" odgrywa rolę ku­ siciela i Fałszywego Proroka, sącząc w umysł „durnia" wizję żydowskiego spisku i posługując się przy tym ob­ razowaniem przejętym z Ewangelii: Pekosiewicz, nie widzicie, co Polska dzisiaj przeżywa, co? Jaki spisek powstał wokół Polski na świecie? Jak różni fa­ ryzeusze, międzynarodowi i nasi, chcą Polskę znowu ukrzyżować i do grobu złożyć, i raz na zawsze z mapy świa­ ta wymazać? (OPś, s. 55) Całość tego obrazu ilustruje tezę o tym, że „Koniec świata zwiastowany jest (...) w porządku doczesnym przez wojny i zniszczenia, przez najazdy barbarzyńców i upadek obyczajów, słowem, przez postępujący rozpad więzi społecznych". Bohaterowie Cara Mikołaja również mają za sobą doświadczenie wojny. Na „bieżaństwie" 71 72 widzieli rewolucje i dobrze zapamientali. (CM, s, 25) Przeżyli najazd bolszewików podczas wojny polsko-radzieckiej. Widzą postępujący rozkład ich własnej, tradycyjnej kultury. Młodzi nie chodzą do cerkwi. Dziewczyny się malują jak jakie kurwy z Białystoku. (CM, s. 15) Nic więc dziwnego, iż wierzą, że ten świat się kończy i że trzeba o duszy pomy­ śleć, a nie o gospodarstwie. (CM, s. 12) Wszak „myśli o końcu świata nawiedzają z reguły ludzi, którzy są świadkami upadku ich własnej kultury będącej dla nich do niedawna absolutem". W ich ptzekonaniu świat ginie i pędzi ku zatracie. Jeszcze wyraźniejsze staje się owo eschatologiczne nacechowanie w Obywatelu Pekosiu, na początku któ­ rego znajduje się fragment z Apokalipsy św. Jana: 73 Ani pokutowali z mężobójstw swoich, Ani z czarów swoich, Ani z wszeteczeństw swoich, Ani z złodziejstw swoich. (OPś, s. 1) W Apokalipsie słowa te dotyczą ludzi nie zabitych przez plagi, które u kresu czasów dotkną świat. Ostat­ nie trzy z nich to ogień, dym i siarka, wydobywające się z pysków koni Czterech Jeźdźców Apokalipsy. Umiej­ scowiona w tej perspektywie symbolicznej akcja dra­ matu rozgrywałaby się już po uwolnieniu sił Chaosu. Bohaterowie Obywatela byliby tymi, którzy pomimo doświadczonych klęsk nie nawrócili się, „nie odwrócili się od dzieł swoich rąk,/ tak by nie wielbić demonów/ ani bożków złotych, srebrnych, spiżowych, kamien­ nych, drewnianych" (Ap, 9, 20). Dowodów na postę­ pujący rozpad Kosmosu odnaleźć można w sztuce aż nadto: wojna, z obozami koncentracyjnymi, wysiedle­ niami, nieludzkimi doświadczeniami na dzieciach; upadek obyczajów, alkoholizm i rozpad rodziny; zdrada ze strony przyjaciół; bezpardonowa walka o władzę, w której wszystkie chwyty są dozwolone; mordowanie księży wytykających komunistycznej Bestii 258 W Niemczech Hitler i socjaliści. Robią wielką broń. A świat się tylko przygląda. A na co Niemcom broń? Na sikorki? A dalej. We Włoszech - socjaliści. We Francji socjaliści. W Hiszpanii - socjaliści. A w Ameryce i wszędzie Żydzi tylko czekają i zacierają ręce, kiedy wojna wybuchnie. (CM, s. 34) Wojna, i to domowa, wybucha w Merlinie. Gdy się rozpoczyna, Viviana śpiewa: Dies irae, dies ilia... (M, s. 37) I odtąd hymn ten towatzyszy wzajemnej tzezi, jaką zafundowali sobie Rycerze Okrągłego Stołu. Jest ona więc obtazem kosmicznej katastrofy, która nastąpić ma, gdy „W gniewu dzień, w tę klęski chwile/ Świat w śmiertelnym legnie pyle" (przekl. wg przypisu w: M , s. 10). Czterej rycerze: „Jednorożec, i Lew, I Niedźwiedź, i Smok" spotykający się Na pustej ziemi Jak popiół Jałowej �Mariusz Czaja • K O N I E C Ś W I A T A , C H O R O B A I S Ą D O S T A T E C Z N Y przypominają czterech jeźdźców, którzy, uwolnieni u kresu czasów, pozabijać mają „trzecią część ludzi" (Ap, 9, 15). Dodać należy, że odbywa się to w ciemno­ ściach, bo panuje N o c , czarna N o c N a d Brytanią! jest nazwany w Apokalipsie Sw. Jana Chrystus (Ap 5, 5) . Według wyobrażeń średniowiecznych, generowanych przez słynne dzieło Physiologus, Lew to symbol Zmar­ twychwstania Chrystusa. Zgodnie z nimi Bóg Ojciec obudził Jezusa Chrystusa po ukrzyżowaniu, tak jak ojciec-lew budzi trzeciego dnia po urodzeniu małe, któ­ re lwica rodzi martwe. Obraz ryczącego lwa odnoszo­ ny był też do zmartwychwstania ciał w Dzień Sądu. Orzeł, głosiciel końca świata (Ap 8, 13), jest także symbolem zmartwychwstania i odrodzenia. Z kolei delfin-ratownik (Delfinus Salvator), który przeniósł mitologicznego Ariona z świata gwałtu i przemocy w świat chwały i zbawienia, postrzegany był w wyobra­ żeniach wczesnochrześcijańskich jako siła sprawcza prefiguracji śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, a z czasem jako jego wyobrażenie. Zarysowany w wy­ żej cytowanym fragmencie Merhna obraz zdaje się więc w całości odsyłać do kompleksu symbolicznego zwią­ zanego z Paruzją, drugim przyjściem Jezusa Chrystusa. 76 77 Spełnia się więc przepowiednia Podgłupiatego z Ca­ ra Mikołaja: 78 79 A j a k ziemia dojrzeje, Czarne słońce zapieje... ( C M , s. 21) Jest to nawiązanie do jednego z elementów wizji św. Jana. Autor Apokalipsy pisze, że ujrzał, iż „Słońce sta­ ło się czarne jak włosienny wór" (Ap, 6, 12). W Biblii noc symbolizuje nieszczęście i śmierć, jest czasem nie­ wiedzy i grzechu. W perspektywie chrześcijańskiej noc to czas nieobecności Chrystusa, ale także oczekiwania na niego. Łączy się to z nakazem czuwania (por. M t 25, 1-13). Merlin w dramacie Słobodzianka ewi­ dentnie narusza to przykazanie. Traci świadomość te­ go, co się wokół niego dzieje. Kiedy chaos, do którego rozpętania się przyczynił swoimi ideami, opanowuje państwo króla Artura, on wciąż wierzy, że 74 szczęśliwa jest B r y t a n i a , Ze w niej król A r t u r rządzi I z n i m Rycerze O k r ą g ł e g o S t o ł u ( M , s. 40) Nie dostrzega zatem znaków zbliżającego się końca czasów. Zasypia tak, jak „nierozsądne panny" z przypo­ wieści ewangelicznej. Zapada w sen, i to w sen wiecz­ ny, „by się już nie przebudzić" (Jr 51, 39). Wojna to ostateczne spotęgowanie zła, będące jed­ nocześnie jego przesileniem. Powtarza ona dramat stworzenia świata, pogrążając go w chaosie, po to jed­ nak, by możliwe stało się odrodzenie. Po śmierci wszystkich Rycerzy, po osiągnięciu dna rozpaczy w skargach Ginewry, wreszcie 75 N o c , czarna N o c N a d Brytanią zachodzi I Orzeł, i D e l f i n S a l a m a n d r ę przegnały I z popiołu, i z p r o c h u Zmartwychwstaje Lew I jasny, l e t n i dzień N a d Brytanią wschodzi ( M , s. 54) • W kontekście obrazów i symboli eschatologicznych ów „dzień" nasuwa skojarzenia z biblijnym dniem Pań­ skim (por. Tes 5,2), dniem, w którym Chrystus, świa­ tłość świata (J 8, 12), ptzyjdzie, aby w obliczu k o ń c a świata sądzić żywych i umarłych (PI, s. 8) Motyw zachodzącej Nocy może zaś odnosić się do Nowego Jeruzalem, gdzie nie będzie już nocy (por. A p 21, 24; 22, 5). „Lwem zwycięskim z pokolenia Judy" 259 80 W świadomości Bronka Pekosiewicza i krzyżowników z Proroka llji owo drugie przyjście funkcjonuje ja­ ko dokładne powtórzenie pierwszego, opisanego w Ewangeliach. Zbawcze dzieło Chrystusa dokonuje się dla nich poza historią, co pozostaje w oczywistej sprzeczności z duchem Biblii, której treścią jest prze­ cież historia święta. Żyją oni w pogańskim świecie ar­ chetypów, gdzie podstawowym nakazem jest powta­ rzanie gestów i formuł z istniejącego poza historią cza­ su mitycznego. Paruzja w ich wydaniu to groteskowe przedstawienie, niemające nic wspólnego z eschatolo­ gicznym wymiarem Dobrej Nowiny. Chłopi z Proroka uważają, że j a k O n naprawdę Pan Nasz i Z b a w i c i e l Jezus Chrystus i naprawdę n i c z y m Groźny A n i o ł P r o r o k IIja zstąpił z N i e b i o s po raz d r u g i , t o żeby naprawdę p r a w d a była, ukrzyżować jego trzeba, zmartwychwstać m u s i i wtenczas n i e c h sądzi żywych i umarłych. (PI, s. 12) Dla każdego chrześcijanina jest to oczywisty non­ sens. Prorok Ilja zresztą sam wcale nie uważa się za Chrystusa, przynajmniej w dramacie, którego jest ty­ tułowym bohaterem. W Carze Mikołaju rzeczywiście przyjmuje na siebie rolę wyznaczoną mu przez jego wyznawców, wierzą­ cych, że jest on „Zbawicielem i Synem Bożym" (por. C M , s. 32), „Carem Niebios, Twórcą Odwiecznego Carstwa Bożego od wieków obiecanego dla ich Praoj­ ców" (CM, s. 39). Twierdzi, iż jest Jezusem Chrystu­ sem i przyszedł po raz wtóry, żeb na ziemi nie było wiencej ciemienżycielów i żeb zapanowało prawdziwe C a r s t w o Boże ( C M , s. 3 4 ) . Stolicą owego Carstwa będzie zapewne Nowe Jeru­ zalem, które Ilja chce zbudować w Grzybowszczyźnie (por. C M , s. 34). Tak, stolicą, choć mówienie o No­ wym Jeruzalem w tych kategoriach może się wydać ab- �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY surdalne, zważywszy na to, że Jeruzalem to Oblubieni­ ca i Małżonka Baranka - czyli, według chrześcijańskiej Tradycji, symbol Kościoła w fazie ostatecznej. Jednak, w wyobrażeniach llji i jego wyznawców, zarówno Car­ stwo Boże, jak i Nowe Jetuzalem nie kryją w sobie żad­ nych symbolicznych treści. Odnoszą do jak najbardziej ziemskich i konkretnych obiektów. O Carstwo trzeba walczyć rewolwerem (CM, s. 34). Jeruzalem zaś moż­ na zbudować za pomocą młotka i gwoździ. Dla zbawie­ nia duszy wierni ofiarują domniemanemu Synowi Bo­ żemu pieniądze, i to tyle, że nie jest on w stanie ich po­ liczyć (por. C M , s. 12). Ilja w Carze Mikołaju jest po prostu zręcznym przywódcą, obdarzonym pewną cha­ ryzmą, dzięki której może manipulować łatwowierny­ mi chłopami. Taki z niego Syn Boży, jak z Regisa car Mikołaj. Jest fałszywym mesjaszem, z gatunku tych, przed jakimi przesttzegał sam Chrystus: „Powstaną bo­ wiem fałszywi mesjasze i fałszywi prorocy i działać bę­ dą wielkie znaki i cuda, by w błąd wprowadzić, jeśli to możliwe, także wybtanych" (Mt 24, 24). 81 Słowa te odnoszą się chyba także do Merlina i do Pekosia. Ten ostatni jest pijacko-głupawą wetsją me­ sjasza. Z chlebem i butelką wódki w koszyczku wielka­ nocnym, kompletnie zalany, pokrwawiony drutem kolczastym, który założył sobie na głowę, a do tego półnagi, odgrywa zmartwychwstanie i eucharystię za jednym zamachem: Boga, że uzdrawia, doradza, straszy Piekłem i Sądem Ostatecznym. Ale jego posłannictwo ma podobny charakter, co posłannictwo Jana Chrzciciela: przygo­ towania drogi Panu, prostowania jego ścieżek (por. M t 3, 3). Jemu Bóg we śnie pokazał, że koniec świata idzie i stary d o m spalił się, i n o w e g o nie budują a n i j e d n i , a n i drudzy, a n i trzeci, a trzeba na k o l a n a c h z rzeki wodę w ustach nosić i popiół podlewać, i zgliszcza, aż nie wyrośnie n o w y las... (PI. N H , s. 76) Nie ma powodu, by zaprzeczyć tezie, iż jest on rze­ czywiście prorokiem Eliaszem, zwłaszcza, że mottem dramatu jest taki oto fragment Księgi' Malachiasza: O t o Ja poślę w a m p r o r o k a Eliasza przed nadejściem d n i a Pańskiego d n i a w i e l k i e g o i strasznego. ( P I . N H , s. 1) Ilja przeżywa rozterki, boi się, wątpi, lecz pozostaje wierny temu, który go wybrał. Do niego się modli: Boże Ojcze Wszechwładny Ojcze N i e b a i Z i e m i I wszystkich stworzeń Widzialnych i Niewidzialnych Który na t r o n i e chwały zasiadasz I przenikasz o t c h ł a n i e Zrób, żeby odszedł strach I lęk, i rozpacz czarna Pekoś podchodzi do Milicjantów I zwątpienie... (PI, s. 18) P E K O S : Chrystus zmartwychwstał, towarzyszu Piłat (...) Zaprawdę, k u r d e m o l , błogosławieni cisi, którzy m n i e p o ­ znali i uwierzyli, a l b o w i e m i c h jest królestwo niebieskie. Bierzcie, towarzysze, częstujcie się, jedzcie i pijcie, A l b o w i e m t o jest ciało moje 1 k r e w m o j a , która za was ciecze. (częstuje ich chlebem i wódką) (OPS, s. 71) Jego słowa i działania to profanacja największych tajemnic chrześcijaństwa. Są bluźniercze i świętoktadcze. Uwietzyć w to, iż w osobie Pekosia nastąpiło Dru­ gie Przyjście, mogliby chyba jedynie krzyżownicy z Pro­ roka llji, i to po „Ostatniej Wieczerzy", podczas której główne dania stanowiły ogórki i wódka (zob. PI. N H , s. 57-62). Jak już wspomniałem, w odróżnieniu od swojego imiennika z Cara Mikołaja, Ilja z Proroka zaprzecza su­ pozycjom swoich wyznawców, jakoby był Chrystusem. Wielokrotnie powtarza: Ja nie Jezus (...), ja I l j a , który d r u g i e przyjście Jezusa, zna­ czy Prawdy, przepowiada. ( P I . N H , s. 37) Zofia, Wiera i Nadzieja widzą w nim zbawiciela (PI. N H , s. 36), nazywają Stwórcą niepojętym oraz Alfą i Omegą (PI. N H , s. 19). O n sam nie ma jednak ta­ kich ambicji. To prawda, że czuje się wybrany przez 260 Bóg, w jakiego wierzy, to Miłosierny Ojciec. Przyja­ ciel ludzi. Pocieszyciel tych, któtzy płaczą, któtzy stra­ cili wiarę, którzy żyją w ciemnościach, któtzy błądzą, którzy są głodni i biedni, a nawet tych, którzy Go prze­ klinają (PI, s. 23-24). Jednym słowem: Bóg, którego objawił Jezus Chrystus. Prorok Ilja nie jest wielkim mędrcem ani charyzmatycznym wodzem. Nie jest też święty. Ale ma w sobie wiatę i nadzieję, i miłość. Przez niego aion mellon, który nastąpić ma po Paruzji, urze­ czywistnia się już częściowo w aion hutos. Sąd, spra­ wowany przez niego nad krzyżownikami (w PI. N H ) , jest sądem owego „nadchodzącego czasu" nad wszyst­ kimi Metlinami, Pekosiami, Kowalami, Poszukiwacza­ mi Świętego Graala i wyznawcami Złotego Wieku. Nad tymi, którzy starają się uciec przez Historią lub nad nią zapanować. 31 W sędziowaniu llji odnaleźć można dwa wątki, wy­ stępujące w nowotestamentowym ujmowaniu możli­ wości zbawienia. Najpierw za „wiarę-niewiarę", „za ciemnotę i durnotę" (PI. N H , s. 71) wysyła prorok wszystkich do piekła. Ale potem, dzięki wstawiennic­ twu Olgi i wzajemnej solidarności sądzonych, wszyscy, nawet Rotszyld-Lucyper, zaproszeni zostają na tajski rosół, chciałoby się powiedzieć: „na ucztę Godów Ba­ ranka" (Ap 19, 9). W tej końcowej decyzji znajduje swój wyraz „przeświadczenie o możliwości pojednania, powszechnego odnowienia i przywrócenia wszystkich 83 �Mariusz Czaja ł KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY stworzeń do stanu jedności z Bogiem oraz o ostatecz­ nym zwycięstwie dobra w całym wszechświecie", zwane apokatastazą (gr. apokatdstasis). Idea apokatastazy żywa jest przede wszystkim w świadomości chrze­ ścijaństwa wschodniego, nie dziwi więc jej pojawie­ nie się w Proroku llji, którego realia odnoszą się do te­ go właśnie kręgu kulturowego. Rotszyld nie przyjmuje zaproszenia na rosół. Tłu­ maczy, że „dla wszystkich nie starczy". Kryje się chyba w tej odmowie pewien sceptycyzm wobec powszech­ ności zbawienia pozostającej w sprzeczności z duchem hebrajskim. Apokatastazą to coś w rodzaju kosmiczne­ go odnowienia, pociągającego za sobą odnowę całości gatunku ludzkiego. Perspektywa, którą wyznacza bi­ blijna Historia Święta, jest zaś odmienna. Koniec Świata jest bowiem jej tryumfem. Odsłoni on religijne znaczenie czynów ludzkich. „Chodzi o Sąd, o wybór: tylko wybrani żyć będą w wiecznej szczęśliwości. Wy­ brani zostaną ocaleni, bo byli wierni Historii Świętej mimo pułapek i pokus, których pełny jest ten świat, pozostali oni wierni Królestwu Niebieskiemu". i Sądu nad światem, albo, jak motto Kowala Malarnbo są wypowiedziami Chrystusa, w którym, według Nowego Te­ stamentu, zapoczątkowany został na zawsze „czas nowego świata". Nie-Boska komedia, będąca źródłem motta Ca­ ra Mikołaja, również rozgrywa się w czasie ostatecznym, w finale dramatu mamy przecież do czynienia z Paruzją. W Kowalu ЫактиЬо to nie Pan Jezus sprawuje sąd nad grzeszną ludzkością, ale owa ludzkość w osobie Ko­ wala zarzuca mu, iż jest przyczyną wszystkich jej nie­ szczęść. To Jezus prosi na kolanach o przebaczenie. Tyle że Pana Jezusa, rodem z jasełkowych przedstawień, ra­ czej trudno uznać za Mesjasza, który przyszedł po raz drugi, by zamknąć ostatecznie aion hutos. O n sam zdra­ dza tęsknoty charakterystyczne dla „ludzi archaicznych", nie do końca akceptuje Historię. Rację chyba należało­ by przyznać Kowalowi, w momencie, gdy ten podejrze­ wa, iż goście, jacy nawiedzili jego kuźnię, nie są tymi, za których się podają (KM, s. 14). Pan Jezus to sentymen­ talny magik, postać wykreowana przez ludową, mitycz­ ną wyobraźnię. Czyni cuda mające charakter magicz­ nych sztuczek i wymienia dusze na nowe. Równie dobrze mógłby być szamanem, dobrym czarownikiem albo supermenem. Kowal Malambo, któremu Historia jawi się jako kreacja szatańska, uznany zostaje przez niego za najlepszego człowieka, „jakiego na tej ziemi spotkał" (KM, s. 52). W konsekwencji Kowal uznaje, tak jak gnostyccy pneumatycy, że jest doskonały, i nie pozostaje mu nic innego, jak przemieścić się z tego materialnego świata, pełnego zła, do pozaczasowego Raju. Niestety, ani w Raju, ani w Piekle go nie chcą. W szaleńczym Ma­ lambo, od którego „drży Niebo", doszukać się można wi­ zji Końca Świata, jaki zafundować sobie może ludzkość, odwracająca się od Historii. Od Historii będącej prze­ cież, według myśli judeochrześcijańskiej, teofania. Od­ wrócenie się od niej to odwrócenie się od tego, „Który był i Który jest, i Który przychodzi" (Ap, 4, 8). Tylko cze­ kać, jak nastąpi „Wielki Dzień Jego Gniewu" (Ap 6, 17). Ontycznym czasem dramatów Slobodzianka rzeczy­ wiście wydaje się czas eschatologiczny, rodem z Biblii. Ale do jego twórczości odnieść można to, co Andre Neher pisze o myśli żydowskiej. Wie ona, „że istnieje klucz do historii, który nadaje sens całości, ale gdy tyl­ ko chodzi o to, co istotne, natychmiast przypomina so­ bie, że niekiedy, a być może zawsze, ów klucz jest utra­ cony, a raczej nieustannie przechodzi z rąk jednego do rąk drugiego partnera Przymierza, od Boga do człowie­ ka. To zaś powoduje, że całą historię przenika krańco­ wa niepewność. Czas nie jest majestatycznym strumie­ niem, płynącym od początku ku końcowi; jest nie koń­ czącym się ciągiem przeskoków. Historia nie jest cią­ głym postępem; jest wieczną improwizacją". 84 85 86 Symbolika związana z czasem ostatecznym obecna jest we wszystkich dramatach Slobodzianka. I to chyba wła­ śnie w jej perspektywie należy je odczytywać. Wskazują na to chociażby cytaty w mottach poszczególnych dra­ matów. Albo odnoszą się one wprost do Dnia Pańskiego 261 87 Zaryzykować można by nawet tezę, że czas ostatecz­ ny jest czasem ontycznym historii, opowiadanych przez Slobodzianka. Pozostałe obecne w nich odmiany czasu byłyby przedmiotem osądu ze strony tego właśnie cza­ su. Tak naprawdę opowiadałby Słobodzianek, ku prze­ strodze (por. M , s. 54), o Apokalipsie, która już się spełnia, by wezwać ludzkość do opamiętania i pokuty. Napominałby wyznawców Złotego Wieku i Poszukiwa­ czy Świętego Graala, których poczynania sprowadziły na wiek XX tyle nieszczęść, żeby zaprzestali grzesznych manipulacji czasem, bo zbliża się Dzień Sądu. Odpo­ wiedzą wtedy za wiarę w różne Raje na Ziemi, Wierszaliny, „dawne, dobre czasy", królestwa doskonałe i ide­ alne ustroje. Za negację Historii Świętej. Za kreowanie szatańskich uchronii i próby wcielania ich w życie. 88 89 Apokaliptyczne historie Slobodzianka nie są proroc­ twami ani moralizującymi kazaniami. Ich „apokaliptyczność" nie oznacza, iż przekazują one jakieś objawienia do­ tyczące przyszłych losów ludzkości. Nie oferują gotowych rozstrzygnięć i prawd do wierzenia. Raczej, przywołując apokaliptyczne symbole, prowokują do określenia się wo­ bec nich, zadają pytanie o nasz własny stosunek do czasu. Mówiąc obrazowo, autor tych dramatów jest nie tyle Pro­ rokiem Ilją, ile Handlarzem Rotszyldem, w tym sensie, iż odbiorcom swoich sztuk nie usiłuje narzucić żadnej, kon­ kretnej idei. Nie agituje. Bo przecież, jak mówi Gajst świat jest w i e l k i i na ziemi jest tyle miejsca. A w niebie, czy m a ł o jest miejsca? Jest tyle miejsca, że każdy może so­ bie wierzyć w t o czego pragnie. ( C M , s. 20) Ale ta tolerancja ma swoje granice, a są nimi zbrod­ nia i szaleństwo: Jak w y wierzycie, że p r o r o k z Grzybowszczyzny po śmierci z m a r t w y c h w s t a n i e , wasza sprawa. A l e j a k w y jego ukrzy­ żujecie i o n nie z m a r t w y c h w s t a n i e , w y ludzie w p o l s k i m k r y m i n a l e zgnijecie. ( P I , s. 26) �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY Ucieczka przed czasem, czy też chęć zawładnięcia nim, kończą się nader często Apokalipsą dla milionów ludzkich istnień, całych narodów, kultur i cywilizacji. Jest to, niestety, rezultat wolności człowieka, która sprawia, że może on zwrócić się przeciw swemu Stwór­ cy i obrócić świat w nicość, a tym samym narazić na fiasko plan stworzenia jako caJości. 1 6 W akitu „rytualna aktualizacja «chaosu» w ttakcie ostatnich dni toku dokonywała się przez orgiastyczne ekscesy" (M. Elia­ de, op. cit., s. 54). 2 7 M. Eliade, Okultyzm, czary, mody kulturalne. Eseje, Oficyna Li­ 2 8 ibid., s. 102 teracka, Kraków 1992, s. 103 M 90 por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. II, Instytut Wydawniczy Pax, Watszawa 1994, s. 253 3 0 ibid., s. 244 31 L. Kolankiewicz, Notatki po spektaklu: O candombie' de Bahia, 3 2 Fabuła Merlina ma swoje źródło w średniowiecznych eposach „Dialog" 1994, nr 12; 1995, ni 1-3, 5-6 Przypisy 1 J. Majcherek, Notatki przy Slobodzianku, „Teatr" 1994, nr 1, s. 13 rycerskich. Język tego dramatu również stylizowany jest na język 2 Odwołuje się w tym miejscu do terminologii S. Awietnicewa. heroicznego eposu. E. Mieletinski twietdzi, że „czas epicki (...) Zob. S. Awietnicew, Symbol, „Polska Sztuka Ludowa" 1988, nr 3, skonstruowany jest według wzotca mitycznego jako czas począt­ 3 4 s. 149-150 kowy oraz czas aktywnych czynów ptzodków, któte zdetermino­ por. ibidem, s. 150 wały późniejszy porządek" (op. cit., s. 340). Natomiast herosów Car Mikołaj, 1987, nr 5, Obywatel Pekosiewicz, 1989, nt 5, TUT- z eposów „można porównać z niegdyś działającymi «praprzodka- lajgroszek, 1990, nr 11, Prorok Ilja, 1992, nr 11, Merlin, 1993, пи» z archaicznych mitów (...), a czas ich życia i sławnych wy­ nr 3 i Kowal Malambo, 1993, nr 7. W dalszej części tekstu, ptzy praw - z autentycznym czasem mitycznym typu „epoki Snu"" (ibid., s. 335). Pot. M. Eliade, Aspekty mitu, op. cit., s. 195 cytatach z dramatów, posługiwał się będę sktótami utworzony­ mi z pierwszych liter wyrazów, wchodzących w skład tytułów: , 3 zob. S. Botheroyd, P. F. Bothetoyd, Słownik mitologii celtyckiej, 3 4 J. Campbell, Potęga mitu. Rozmowy z B. Moyersem. Opracowała 35 W powietrzu wisi bunt, rozm. A. Wanat, J. Majcherek, W. Maj­ wyd. Książnica, Katowice 1988, s. 163 C M , O P T, PI, M, K M . 5 Prapremiera Obywatela Pekosia. Smutnej i pouczającej historii Betty Sue, Flowers Signum, Kraków 1994, s. 237-238 miała miejsce 12 kwietnia 1997 roku w Teatrze im. ]. Słowac­ kiego w Krakowie, w reż. M. Grabowskiego. Tekst dramatu cherek, „Teatr" 1994, nr 1, s. 11 znajduje się w Atchiwum tegoż teattu. Ptzy cytatach z niego po­ sługiwał się będę oznaczeniem OPs. 6 3 6 Chodzi o tekst znajdujący się w Atchiwum P W S T w Krakowie, 37 3 8 S. Botheroyd, op. cit., s. 164-165 oznaczenie PI. N H . 3 9 J. Szacki, Spotkania z utopią, Iskry, W-wa 1980, s. 139-140 S. Czarnowski, Powstanie i społeczne funkcje historii, [w:] Dzieła, 8 ibid., s. 101 9 por. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w.] Egzystencja i herme­ 4 0 M. Eliade, Okultyzm..., op. cit., s. 60 4 1 J. Szacki, op. cit., s. 140 4 2 ibidem, s. 29 4 3 „Kairos to czas wyznaczony przez zdarzenia, stanowiące ptzed- neutyka, ptzeł. E. Bieńkowska, „Pax", Warszawa 1985, s. 67; S. miot decyzji i wybotu Boga ze względu na ścisłe określony cel." Awierincew, Symbol, op. cit., s. 150 G. Pattaro, op. cit., s. 305 4 4 por. H . U . von Balthasar, Teologia dziejów. Wyd. Znak, Kraków por. definicje H . Levina: „Złoty wiek jest wszystkim tym, czym 4 5 ibidem, s. 41 nie jest wiek współczesny." [w:] H. Levin, Mit wieku złotego - 4 6 W. Majcherek, Pieski los kowala, „Dialog" 1993, nr 7, s. 127 prehistoria, „Pamiętnik Literacki" 1982, z. 3-4, s. 323-324 4 7 M. Eliade, Kowale i alchemicy. Fundacja Aletheia, Warszawa 4 8 ibid., s. 72 ibid., s. 73 D. Śnieżko, Mit Wieku Złotego w literaturze polskiego renesansu, 1996, s. 41 Wyd. Naukowe Semper, Warszawa 1996, s. 107 11 1993, s. 168 12 M. Eliade, Aspekty mitu, Wyd. K R , Watszawa 1998, s. 56 13 por. ]. Szacki, Tradycja. Przegląd problematyki, PWN, W-wa 1971 14 Ta sama pieśń, tylko w krótszej wersji zob. PI, s. 18 4 9 15 por. K. Rafiner, H . Vorgrimer, Mały słownik teologiczny, Instytut 5 0 Wyd. Pax, W-wa 1996, s. 455 5 1 J. Majcherek, O „Merlinie" Sbbodzianka. Cz- l, „Teatr" 1993, 52 Z. Kuderowicz, Filozofia dziejów, Wiedza Powszechna, Warszawa 53 M. Janion, M. Żmigrodzka, Romantyzm i historia, PIW, Warsza­ 1 6 1983, s. 101 17 M. Eliade, Aspekty mitu, op. cit., s. 171-172 18 S. Czarnowski, Kultura religijna ludu wiejskiego, [w:] tegoż, Kul­ wa 1978, s. 105 tura, Spółdzielnia wydawnicza „Książka", 1945, s. 134-136 19 zob. R. Tomicki, Kultura - dziedzictwo - tradycja, [w:] Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Ossolineum, Wroclaw 1981, s. 366 2 0 G . Pattato Pojmowanie czasu w chrześcijaństwie, [w:] Czas w kul­ turze, PIW, W-wa 1988, s. 296 5 4 ibid., s. 31 5 5 J. Szacki, op. cit., s. 142 5 6 por. ibid., s. 80 5 7 por. ibid., s. 52 5 8 por. S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, PWN, Warszawa 1988, s. 95 21 C S . Bartnik, Historia i myśl, Lublin 1995, s. 57 2 2 M. Eliade, Mit wiecznego powrotu, wyd. KR, Warszawa 1998, s. 103 2 3 Sw. Augustyn, O państwie bożym, XII, 14, cyt. za S. Awiernicew, Na skrzyżowaniu tradycji, PIW, W-wa 1988, s. 267 2 4 por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, 1.1, Instytut Wy­ 5 9 por. G. Pattato, op. cit., s. 311 « ibid., s. 305 6 1 pot. M. Eliade, Kowale..., op. cit., s. 180 6 2 określenia tego użył J. Sieradzki w: Heretycki „Merlin" Słobodzianka. Inna historia, „Polityka" 1993, nt 40, s. 10 dawniczy Pax, Warszawa 1988, s. 53-54 2 3 ibid., s. 178 nr 10, s. 27 por. Słownik wiedzy biblijnej, red. В. M. Metzgter, M. D. Coogan, Oficyna Wyd. „Vocatio", W-wa 1996 por. E . Mieletinski, Poetyka mitu, PIW, W-wa 1981, s. 177 6 3 262 1 chrześcijańskie­ Grabowskiego (premiera: listopad 1998). Cytując go zastosuję t. V, PWN, W-wa 1950, s. 100 1 0 Zob. R. S. Loomis, Graal. Od celtyckiego mitu do go symbolu, Znak, Kraków 1998 tamże zrealizowany na Scenie im. S. Wyspiańskiego w reż. M. 7 zob. S. Botheroyd, op. cit., s. 163 E . Mieletinski, op. cit., s. 278 �Marcus? Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY <* ibid., s. 278 6 5 M. Eliade, Aspekty mitu, s. 57 6 6 por. E. Mieletinski, op. cit., s. 278 8 0 D. Fotstnet O S B , op. cit., s. 256-257; W. Kopaliński, op. cit., 8 1 Formuły tej używa Regis, gdy Ilja każe mu ptzysięgać, że jest na- s. 65-66. 6 7 M. Eliade, op. cit., s. 69 6 8 pot. G. Pattato, op. cit., s. 300-301 ptawdę catem Mikołajem II: „Ptzysięgam, że tak jak ty jesteś 6 9 pot. ]. Moltman, Bóg w stworzeniu, wyd. Znak, Kraków 1995, Syn Boży, tak ja jestem car" (CM, s. 33) 8 2 s. 355 7 0 Czas nowego świata wkracza w czas tego świata, czyniąc go cza­ Treść tego utworu relacjonuję wg: B. Kiirbis, O inspiracji okulty­ stycznej w średniowiecznej wizji dziejów, [w:] Świadomość sem świata, który przemija." J. Moltman, op. cit., s. 223 histo­ ryczna Polaków. Problemy i metody badawcze, red. ]. Topolski, 71 72 „z Chrystusem i we wspólnocie jego wiernych ta jakościowo no­ wa przyszłość już się rozpoczęła, w samym środku obecnej ery. 8 3 „W Nowym Testamencie istnieje wyraźne i aiczym nie złagodzo­ Wyd. Łódzkie, Lódz 1981, s. 136 ne napięcie między wypowiedziami, które wskazują na wszech­ K. Pomian, Przeszłość jako przedmiot wiary, PWN, Warszawa ogarniające zbawienie (jego podstawą jest pojednanie świata 1968, s. 132 z Bogiem ptzez krzyż Chrystusa), i tymi, któte podejmują staro­ mieszkańcy testamentalne groźby sądu i potępienia, wzmacniając jeszcze wschodniej Białostocczyzny wydarzenia z okresu I wojny świa­ poczucie odpowiedzialności człowieka za swój ostateczny los." towej, kiedy to zostali deportowani w gfąb Rosji ptzez ustępują­ W. Hryniewicz, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i świata, Mianem „bieżanstwa" określali prawosławni teologii paschalnej, tom 3, Tow. Naukowe cą armię carską. Zob. W. Pawluczuk, Wierszalin. Reportaż o koń­ Zarys chrześcijańskiej cu świata, Wyd. Literackie, Kraków 1974, s. 14-15 K U L , Lublin 1991, s. 377 7 3 ibid., s. 11 8 4 74 zob. M. Lurker, słownik obrazów i symboli biblijnych, Pallotinum, 8 3 ibid., s. 377-378 ibid., s. 383 Poznań 1989, s. 136-137 8 6 M. Eliade, op. cit., s. 69 7 5 por. S. Filipowicz, op. cit., s. 241-242 8 7 J. Moltman, op. cit., s. 223 7,1 Podobne do lwa jest też jedno z Czterech Zwierząt, występują­ 8 8 Terminu tego używam, za M. Levinem na oznaczenie leżących cych w wizji Św. Jana (Ap 4,7) 7 7 zob. D. Forstnet O S B , Świat symboliki chrześcijańskiej, w ptzyszłości lub przeszłości nigdy nie istniejących wspaniałych czasów. Zob. M. Levin, op. cit., s. 321 Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1990, s. 277-280; M. Lurker, s. 112 7 8 zob. W. Kopaliński, Słownik symbołi, Wiedza Powszechna, War­ 7 9 zob. D. Forstnet O S B , op. cit., s. 241-243; W. Kopaliński, 8 9 A . Neher, Wizja czasu i histońi w kulturze żydowskiej [w:], Czas w kulturze, op. cit., s. 271 szawa 1991, s. 196 9 0 por. ibidem, s. 273 op. cit., s. 285-286 • •• P oniższy artykuł, w którym narzędzia i spojrzenie teoretyczne spotykają się z naszym doświadcze­ niem życia społecznego - jest próbą refleksji nad nowymi zjawiskami we współczesnej kulturze polskiej. Sięgając po kategorię karnawału w analizie Drag Qu­ een Show pragnę jednakże podkreślić istotność roz­ dzielenia zjawiska skarnawalizowanego, jakim są wy­ stępy, od samego karnawału. 1. Wprowadzenie ROBERT KULPA Karnawał? Kamp i gender w Drag Queen Show P. Song: Dlaczego w operze pekińskiej role kobiet grane są tradycyjnie przez mężczyzn! Tow. Cheng: Nie wiem. Tradycja prawdopodobnie pochodzi z reakcyjnej i patńarchalnej struktury społeczeństwa. P. Song: Nie - bo tylko mężczyzna wie, jak kobieta ma się pliwie świadomość tę miał także David Cronenberg, okrzyknięty jednym z najbardziej kontrowersyjnych zachowywać. twórców filmowych. „M. Butterfly" to film godny uwa­ „M. Butterfly" (1993), reż. David Cronenberg gi z wielu powodów, jednakże my ograniczmy się do przyjrzenia się temu, co ukrywa się za tymi kilkoma frazami. Kilka zaledwie zdań, które jednak kryją w sobie Co wyraża druga sentencja, wypowiedziana przez p. prawdę (i to jak dużą!) o kulturze i wcale nie jakimś Song? Co to znaczy, że tylko mężczyzna wie, jaka na­ orientalnym, dalekoazjatyckim społeczeństwie. Cho­ prawdę jest kobieta? Skoro on wie, jaka powinna być ciaż odnoszą się do tradycji chińskiej, cytat ten wiele ona, to bycie kobietą (ale czy też analogicznie bycie mówi o naszej kulturze - kulturze Zachodu. Niewątmężczyzną?) musi stanowić kategorię, którą łatwo da 263 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62c021dd211a1901d9045ae7cbb6c7a1.pdf edea284c151212e6ea265216ede5aa34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2725 Title A name given to the resource Więdnięcie. Twórcy i trupy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.273-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Rakowski, Tomasz Banaszkiewicz, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Suchoty albo więdnięcie ma osoby trzy: jedna, kiedy się ciało nie tuczy, a zawżdy z niego odchodzi, a nic nie przy bywa... druga osoba jest zla sprawa ciała, gdy wszystkie karmie w człowieku łatwie się każą... trzecia osoba: płuc gnicie początek ma od głowy. - Hieronim Spiczyński, „Zielnik", 1556' ALEKSANDRA M A G D A L E N A 2 0 wysuszonym ciele, ze zwierzęcą kocią głową. Suchotnik w ludowych opowieściach to osoba, któ­ ra więdnie i traci ciało (suchoty, dawna nazwa gruźlicy, to także określenie dotyczące wyniszczenia spowodowa­ nego przewlekłą chorobą płuc, zanikiem elementu cia­ ła, np. szpiku kostnego). Na uwiąd, schnienie, charłac­ two powstają leki, mikstury i obrządki nasycające i wy­ pełniające ciało; może być to borsucze sadło, okłady z ciepłych jeszcze wnętrzności, ciepła krew końska lub spisany przez Biegeleisena sposób: „gdy kobieta choru­ je, wziąć owcę, gdy mężczyzna - skopa, zdjąwszy z nich skórę tak całkiem jak jest, utłuc, usiekać, w kocioł z wo­ dą włożyć i gotować, a potem kąpać się i myć — czyniąc to po trzykroć". Podobne wyobrażenia przedstawiają zażegnywania słyszane z ust zamawiaczy i szeptunów: „Święty Gabryjelu! Weź te suchości! A nalej w te kości tłustości!" W wyobrażeniach suchot ciało zanika, aż do najgłębszych warstw - kości i szpiku. 3 4 Gruźlica otacza się również metaforami wilgoci 1 flegmy. W ludowych opowieściach o stworzeniu czło­ wieka nieczystości ukryte w ciałach przedstawiane są jako diabelski śluz, plwocina. Mity Hucułów snują opowieści o pierwszym człowieku, obdarzonym dosko273 RADKOWSKA T O M A S Z B ardzo obszernym źródłem ukazującym suchotni­ ków w coraz to innej perspektywie jest dziedzic­ two znachorskich zamów, leków, ludowych etio­ logii. Wywołują one nieraz uśmiech, nieraz zdziwienie i dreszcze, charakteryzują się jednak specyficzną logi­ ką. Henryk Biegeleisen w obszernym dziele Lecznictwo ludu polskiego wydanym w 1929 roku pisze: „Lud nasz wyobraża sobie (...) duchów tej lub owej choroby (...) Zły duch, gdy upodoba sobie, czyli «wda się w kogoś» - jak mówią wieśniacy - to włazi w niego - siedzi w środku i dokazuje: krzyczę ryczę, czasem wyskakuje do góry. Sprawcą choroby - według mniemania na­ szych włościan - bywa obcy, wrogi człowiekowi, zły duch, co uwydatniają w wyrażeniu: «Tłukła ją choroba», «zimno ją trzęsło» i t p . " Takie „niematerialne" si­ ły rozstrajające organizm wypełniają tańce syberyj­ skich szamanów walczących o ciała i dusze swych współplemieńców. Obrzędy dotyczą światów duchów i groźnych bóstw (tworzących liczne hierarchie). Tań­ czący czarownik obcuje z duchami chorób w sposób bardzo cielesny, zwyczajny - zbliża się do chorego i ob­ wąchując go, próbuje odnaleźć miejsce, w którym schował się duch (abaasy). Opowiada później o spo­ tkanych istotach i wyrysowuje ich sylwetki. Abaasy, jakucki duch choroby, ukonkretyzowany jako duch gruźlicy, jest zwartą i wąską postacią, wyniszczoną, BANASZKIEWICZ R A K O W S K I Więdnięcie* Twórcy i trupy Wstęp do antropologii gruźlicy nałym, nieśmiertelnym ciałem, które czart opluwa swoją nieczystością; stwórca, widząc, co się stało, wy­ wraca skórę Adama na drugą stronę, od tej pory pod nią skrywają się wszelkie złe duchy: choroby, śluzy i wilgocie. Wilgoć i nieczystość towarzyszyła średnio­ wiecznym oparom unoszącym zarazę, wilgoć jest zna­ kiem i naturą gruźlicy. Susan Sontag w książce o metaforyzacji chorób pisze: „Uważano, że gruźlica jest chorobą związaną z wilgocią, przypadłością parnych i cuchnących miast. Wnętrze ciała ulegało zawilgot­ nieniu (ulubionym określeniem była tu «wilgotność płuc») i należało je osuszyć". 5 Wreszcie włosy, sierść i pióra. W słowiańskich i azjatyckich mitach zestawianych przez Ryszarda To­ mickiego istoty przedludzkie pokryte są sierścią, któ­ rą tracą, stając się ludźmi. Archaiczne runo jest więc atrybutem pół zwierzęcych, pół ludzkich demonicz­ nych stworzeń. To skojarzenie (włosy - nieczyste du­ chy) zawierają języki słowiańskie (voloseh - oznacza sierść owczą, voloseh to czart, zły duch, vohsic to ro­ bactwo powodujące choroby), obecne jest również w zwyczajach mongolskich - w jurtach do czasu obcię­ cia włosów pozostaje się kimś pomiędzy człowiekiem a nie-żyjącym, nie-osobą, trupem. W ludowych, chłopskich etiologiach suchot pojawiają się opowieści o połkniętych włosach lub piórkach - płuca schną, ponieważ oplątują je długie włosy. Stosownie do tych wyobrażeń siedliskiem duchów gruźlicy zostają pokry­ te sierścią domowe zwierzęta - krakowiacy na sucho­ ty zalecają, jak pisze Kolberg, „kąpiel wraz z żywym ko­ tem lub psem w przekonaniu, aby w te zwierzęta su­ choty przeszły, które daleko za dom wyrzucają aż do trzeciego razu", zaś Biegeleisen pisze, że takiej choro­ by dostaje ten, kto kota oblewa wodą, pluje na psa, wreszcie ten, kto połknie koci włos. Często słyszymy słowa „tfu, na psa urok", co znaczy: niech na psa przej­ dzie urok, czyli choroba. 6 7 �Banaszkkwkz, Radkowska, Rakowski • WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY 1 TRUPY W mitach i przedstawieniach „typu ludowego", w tekstach etnografii, ciało suchotnika mieści się gdzieś pomiędzy ciałem człowieka a ciałem wychudzo­ nego kota, demona, ttupa. Sytuacja nabywania nowego, chorego ciała, przej­ ście od ciała sytego, wypielęgnowanego do ciała gruź­ liczego posiada swe symboliczne przystanki - momen­ ty chwilowej utraty tożsamości. Przykładem mogą być tu losy Hansa Castorpa z Czarodziejskiej Góry. Pierw­ sze tygodnie pobytu w sanatorium zmieniły funkcjono­ wanie bohatera tak, że przestały mu smakować ulubio­ ne cygara „Maria Mancini", których palenie było do­ tąd jego największą namiętnością: „Zastanawiałem się cały czas, co mi dolega, a teraz dopiero uświadomiłem sobie, że m i moja «Maria» nie smakuje. Ma smak pa­ pier mache' (...) To jest nie do pojęcia!" Symboliczna utrata ciała i tożsamości wyraża się metaforycznym za­ wieszeniem zwykłych i najbardziej oczywistych funkcji organizmu - zanikiem tytoniowych rozkoszy. Po pew­ nym czasie dokonuje się przemiana - hamburski mieszczanin nabywa nowego, gruźliczego ciała, wraca też smak i aromat „Marii". 8 Cierpienia związane z gruźlicą długo uważane były przez wielu za nobilitujące i uszlachetniające. „Kiedy byłem młody, nie potrafiłem uznać za lirycznego poetę nikogo, kto ważył więcej niż dziewięćdziesiąt dziewięć funtów" - miał powiedzieć Teodor Gautier. W mitolo­ gii tej choroby wyróżnia się bowiem przede wszystkim bladą twarz (kojarząca się z przezroczystością), pod­ krążone świecące oczy i niezwykłą szczupłość. Ten ob­ raz widać też w portretach emigrantów-gtuźlików opi­ sywanych przez Barbarę Zaorską: „Dziwna ta choroba osłabiając ciało nie pozostawiała widocznych uszko­ dzeń. Chory chudnie, na jego twarzy maluje się depre­ sja i niepokój. Koresponduje to z przezroczystością skóry, pozwalającą widzieć przepływającą w żyłach krew, jego twarz wydaje się być oświetlona jego wnę­ trzem (...) Ceglaste zaczerwienienie policzków pod­ kreśla biel zębów, a oczy lśnią pięknie, ocienione dłu­ gimi rzęsami. Również włosy koloru rudego krzyżujące się ze światłem podkreślały bladość twarzy cho­ rych". Nowe ciało staje się lekkie i przezroczyste. W i ­ zerunek wnętrza, gałązek płuc wywołanych przez apa­ rat Roentgena, nadaje płucom i ciału status substancji eterycznej, subtelnej, podobnie jak subtelne są twór­ cze umysły Europy. Ciało zaczyna fascynować; jego zdjęcie - zdjęcie rentgenowskie - można, jak to robią bohaterowie Manna, nosić w kieszeniach. 9 Dążenie do wychudzonego ciała, czy po prostu nie-ciała, charakteryzuje także współczesny kanon urody. „Czuję się wypożyczona fizjologii. Muszę odżywiać cia­ ło, nosić je ze sobą, gdy w środku czuję się kimś innym. Niecielesnym" - mówi Sandra K., anorektyczna boha­ terka opowiadania Manueli Gretkowskiej. Dzisiej­ sze heroinowe dzieci (jak można by określić ten typ urody, nie bez związku z używkami) odsyłają nas jed­ nak do zewnętrzności, wyglądu, w którym wszystko 10 274 musi być w całkowitym porządku, bez objawów choro­ by jako czegoś nieestetycznego. Dwieście lat temu suchotniczy wygląd oznaczał cierpienie, kojarzono go z pożądaną melancholią, inte­ resującym smutkiem. Gruźlica „uduchowiała". Nada­ wała wrażliwość konieczną do tworzenia, stawiała chorego w rzędzie istot szczególnych, ludzi pięknych i uduchowionych, delikatnych i wysublimowanych, o szerszej wyobraźni i horyzontach myślowych, wyno­ siła ponad przeciętność. Współczesność zapożyczyła sobie suchotniczy ka­ non urody, odrzucając to, co w nim związane z choro­ bą. Dziś mówi nam tylko tyle, że poddaliśmy odpo­ wiedniej dyscyplinie nasze ciała, że nie ulegamy jego kaprysom. Pozostaje jednak siła mitu, lecz mitu bez chorobowego brudu ciała, bez możliwych procesów gnilnych. Romantycznego gruźlika uwznioślała bliska śmierć - tajemnica. Suchotnicy przeznaczeni byli do krótkiego, szybkiego życia i rychłego się z nim poże­ gnania. Współcześnie śmierć zostaje zwykle odrzucona w labirynty szpitala. Wciąż jednak fundamentem anorektycznego wzorca piękności, podobnie jak mitu gruźlicy, jest niezgoda na własną cielesność. Georges Bataille pisał: „Ludzie potrafili zamknąć w ciasnych granicach świat zwierzęcej cielesności, nigdy przecież nie mieli zamiaru wyeliminować go całkowicie. Ba, nawet nie mogliby o tym marzyć; musieli się zadowo­ lić ukradkowym zepchnięciem go na bok, usunięciem z kręgu światła i osadzeniem w mroku nocy, gdzie nie zwraca uwagi. Miejsce nieczystości jest w cieniu, gdzie nie dosięgają jej spojrzenia. (...) Jedynie człowiek zda­ je się wstydzić natury, z której przychodzi i której czę­ ścią nie przestaje być ani na chwilę (...) Urządziliśmy ten uczłowieczony świat na nasz własny obraz, usuwa­ jąc z niego nawet ślady tej natury; w szczególności wy­ rzuciliśmy z niego wszystko, co mogłoby nam przypo­ minać o sposobie wychodzenia z niej. Ludzkość jako całość podobna jest do parweniusza wstydzącego się swojego niskiego pochodzenia". 11 Zafascynowanie tak wówczas popularną i częstą cho­ robą łączyło się z pragnieniem odcieleśnienia, ukulturowiało kaszle i krwotoki, umieszczało je w mentalnym konstrukcie i wynosiło w rejony sztuki. Za najlepszego artystę uważano wówczas często tego, który wypluwa z siebie krew, wypluwa brudne wnętrze, którego ciało niknie, dematerializuje się i roztapia w nadmiernych płynach wydzielanych przez chorobę. Wraz z przemija­ niem materii buduje się duchowość. Szopen - wątły, de­ likatny, blady - według niektórych tworzył tak niebywa­ łe kompozycje, gdyż przesuwał się na wyższy stopień du­ chowości, ciało coraz mniej mu przeszkadzało. Oczywiście romantyzm nie był pierwszy w kojarze­ niu szczupłości, wątłości z acielesnością i duchowo­ ścią. Pustelnicy, asceci wyrzekali się jedzenia, seksual­ ności, by pokazać, że ciało to tylko więzienie dla duszy, kara za człowieczeństwo. Wyrzekając się tego, co ma­ terialne i cielesne, rozmawiali z Bogiem. Gretkowska �Banaszkiewicz, Radkowska, Rakowski * WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY I TRUPY zdaje się sugerować, że współczesna negacja cielesno­ ści również prowadzi nas w rejony zamieszkane przez sacrum. Jest to jednak chyba pewna literacka prowo­ kacja. Bo choć opis Sandry K. w wielu miejscach do­ brze oddaje klimat opowieści wielu kobiet chorych na anoreksję, to raczej trudno byłoby obronić tezę, że ist­ nieje jakaś pełna kontynuacja, tożsamość w kulturo­ wych wzorcach przekazywanych nam przez anahoretów, ascetów, gruźlików i dalej anorektyków. Mitologia anoreksji - podobnie jak niegdyś mitolo­ gia gruźlicy - robi jednak swoje. Spotykamy się więc z opowieściami, nie tylko w literaturze, których boha­ terki, rezygnując z fizjologii, stają się bliższe świętości. Sandra K. w pewnym momencie przestaje jeść, opada z sil i zaczyna mieć moc przepowiadania przyszłości: „Ważę 40 kilogramów. Im jestem szczuplejsza, tym le­ piej się czuję. Oblewa mnie fala szczęścia. W głowie rozbłyskuje światło, widzę kolorowe, trójwymiarowe obrazy. Świat znika. (...) Rysuję strzałki w górę albo w dół przy notowaniach giełdowych. To takie proste. Do wyboru trzy możliwości: hossa, bessa, marazm. Nie­ kiedy gazetowe zdjęcia się ruszają i widzę, co będzie da­ lej. (...) Najszczęśliwsza jestem nocą. (...) Już nie wiem, co jest wizją, co mną. Mieszają się we mnie w jedno. W ciemnościach lekko świecę. Fosforyzująca poświata otacza moje smukłe kości. Dopiero teraz wiem, czym jest szczęście. Moje poprzednie życie było wulgarną bzdurą. Kobieta powinna być subtelna i uduchowiona. Nikogo nie potrzebuję, żywię się własną euforią. Me­ dium to kanał. Medium jest rynsztokiem dla transcen­ dencji, łączący ciężki świat materii z eterycznym za­ światem". Negacja uwzniośla, wyzwolenie z ciała przynosi nowy rodzaj istnienia w świecie. „Nie otwie­ ram oczu. Nie jedząc, nie pijąc, nie ruszając się, nie mam przemiany materii. Zastygam w absolutnym bez­ ruchu. Pomaga mi to w koncentracji na jednej myśli. Ona wchłania inne. Absolut" — pisała Gretkowska. nych torturach, jakimi poddawany jest ich przewód pokarmowy. Chorobę Szopena, który może być mode­ lowym przykładem romantycznego mitu gruźlicy, dłu­ go ukrywano. Po jego śmierci w wielu publikacjach eksponowano niedomagania serca, ale jednocześnie dla wielu był on przykładem artysty doskonałego i i m bledszy, niewidzialny, tym prawdziwszy. Tuberkuloza - groźne rozpoznanie stawiało koniec życia w niewiadomej, ale nieuchronnie bliskiej przyszło­ ści; krzyczało memento moń. Zmieniało się całe życie, jak w przypadku bohatera Tomasza Manna: „najpóźniej po upływie pół roku nie myśli o niczym innym, jak tyl­ ko o temperaturze. A najdalej po roku jest tak, że już nigdy nie będzie w stanie myśleć o niczym innym". Go­ rączka stale trawiąca suchotników dodatkowo wzmaga­ ła napięcie nerwów: „te resztki płuc bardziej zasilają wy­ obraźnię aniżeli butelka, którąśmy wypróżnili" — mówią o swoim chorym współlokatorze studenci we Wspólnym pokoju Zbigniewa Uniłowskiego. Właściwie nigdy nie było jasne, dlaczego właśnie gruźlica miała czynić w psychice człowieka tak głębo­ kie zmiany. Ten silnie utrwalony mit o chorobie wzbo­ gacającej duchowo skłaniał chorego do uznania siebie za natchnionego. Człowiek stawał się szlachetny w oczach swoich i innych ludzi, na gruźlicę miały za­ padać tylko określone jednostki. W rzeczywistości su­ choty przetaczały się przez domy, pralnie i salony, były wszędzie tam, gdzie sięgała biologia. 12 13 Anorektyczne postacie są jednym z przykładów po­ wszechnego dzisiaj, a może zapoczątkowanego właśnie w procesie romantyzacji gruźlicy, utożsamiania wyglą­ du z osobowością. Moda ta niegdyś przynależna sfe­ rom wyższym rozpowszechniła się w dwudziestym wie­ ku. Dobrze to ujęła Susan Sontag: „Z czasem suchotniczy wygląd, który symbolizował pociągającą bez­ bronność i wyższą wrażliwość, stał się ideałem urody kobiecej, podczas gdy wybitni mężczyźni połowy i koń­ ca dziewiętnastego wieku hodowali brzuchy, budowali imperia przemysłowe, pisali setki powieści, toczyli woj­ ny i plądrowali całe kontynenty." 14 Szczupłe, piękne kobiety, modelki zachwycają, bu­ dzą pożądanie, także zazdrość. Ale ten typ urody mo­ że też przerażać. Zbyt wychudzone ciała, prawdziwe anorektyczki kojarzone są ze zwiastunem śmierci. Anielskiej melancholii blisko jest do trupiej postaci, kostuchy. Modelki podziwiane przez nas za panowanie nad swoim ciałem od czasu do czasu zaskakują widza szczerymi wyznaniami, w których opowiadają o okrut­ 275 Przypisy 1 Za: Barbara Zaorska, Ich mizeria tułacza z gruźlicą w tle, Warszawa 2 Henryk Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929, s. 3. 1998. 3 Tamże, s. 188 4 Tamże, s. 186 5 Susan Sontag, Choroba jako meta/ora, Warszawa 1999, s. 19 6 Ryszard Tomicki, Ludowe тку o stworzeniu człowieka, „Etnogra­ fia Polska" t. X X I V z. 2, 1980. 7 Oskar Kolberg, Lud, jego zwyczaje..., 8 Tomasz Mann, Czarodziejska Góra, 1953, s. 80-82 t. 7, 1964 9 Barbara Zaorska, op. cit., s. 37. 10 Manuela Gretkowska, hlamiętnik, Warszawa 1999, s. 28 11 Georges Battaile, Historia erotyzmu, Kraków 1992, s. 50 12 Manuela Gretkowska, op. cit., s. 42 1 3 Tamże s. 44 1 4 Susan Sontag, op. cit., s. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99c9f3dd06a03443a2936a072ab0ca02.pdf 0a648b1512f230d8af6b3949a7b20693 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2923 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2727 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.284-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roberto DaMatta - profesor a n t r o p o l o g i i na uniwersytecie N o t r e D a m e , U S A , członek Brazylijskiej A k a d e m i i N a u k ; d o k t o r a t z zakresu a n t r o p o l o g i i społecznej uzyskał n a H a r v a r d U n i v e r s i t y w 1970, międzynarodowe uznanie przyniosły m u studia o brazylijskich rytuałach n a r o d o w y c h i komparatystyczne badania z zakresu k u l t u r y społecznej zmierzające d o wyjaśnienia istoty brazylijskich f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h (kar­ nawały, parady, procesje, bohaterowie l u d o w i , gry i zabawy, hazard). A u t o r d w u n a s t u książek, m . i n . Carnivals, Rogues and Noty o autorach Heroes: An Interpretation of the Brazilian Dilemma; A Divided World: Apinaye Social Structure; The Brazilian Puzzle. Aleksandra Banaszkiewicz - d o k t o r a n t k a w I Katedrze Pe­ d i a t r i i A k a d e m i i M e d y c z n e j w Warszawie. Robert Darnton - Profesor h i s t o r i i w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y Małgorzata Baranowska - poetka, k r y t y k i historyk l i t e a r t u ( U S A ) . Prócz sławnej Wielkiej rzezi kotów, jest a u t o r e m tłu­ ry. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, jak: Pamiętnik mistyczny, Sur- m a c z o n y c h n a wiele języków książek: Mesmerism and the End realrui wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesią­ of the Enlightenment in France ( 1 9 6 8 ) ; The Business of Enligh­ ce, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraźni symbo­ tenment: A Publishing History of the Enc^clope'die, i 775-1800 licznej i k u l t u r y masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek ( 1 9 7 9 ) ; The Literary Underground of the Old Regime ( 1 9 8 2 ) ; w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. The Kiss of Lamourette: Reflections in Cultural History ( 1 9 8 9 ) ; Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r naczełny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " . C z ł o n e k r e d a k c j i „Kwartalnika F i l m o w e g o " . K i e r o w n i k Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l ­ n e j . A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o ­ logii współczesnej. Współautor książki D o m w tradycji ludo­ wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portret} obcych ( 2 0 0 0 ) . Asa Boholm - h i s t o r y k społeczny i a n t r o p o l o g , pracuje na uniwersytecie w G ó t e b o r g u ( I n s t i t u t for A d v a n c e s Studies i n Social A n t h r o p o l o g y ) , napisała m . i n . : The Doge of Venice: The Symbolism of State Power in the Renaissance ( 1 9 9 0 ) , Ve­ netian wbrlds. Nobility and the C u l t u r a l construction of Socie­ ty ( 1 9 9 3 ) , Political Ritual ( 1 9 9 6 ) . Suzanne Chappaz-Writhner - e t n o l o g ze Szwajcarii, p r a c u ­ je w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u N e u c h a t e l . Wykłada­ ła n a U n i w e r s y t e c i e w N e u c h a t e l , Lozannie, Bazylei. O b e c ­ nie nie jest związana z żadnym ośrodkiem badawczym. Zaj­ m u j e się b a d a n i a m i n a d karnawałem, w t y m m . i n . kategorią taksonomicznej transgresji w r y t a c h i n w e r s y j n y c h i dziełach literackich, postaciami hybrydycznymi i sobowtórami, a szczególnie postacją „dzikusa" w obrzędach i literaturze ( k o n t e k s t europejski). G ł ó w n e p u b l i k a c j e : M a s k i z Lotschental. Prezentacja i krytyka źródeł związanych z maskami Z Lótschental, w : „Les A n n a l e s valaisannes", „Bulletin de la S o c i e t ć d'histoire d u Valais r o m a n d " , 4 9 ć m e a n n ć , 1975; Tu­ Berlin Journal, 1989-1990 ( 1 9 9 1 ) ; The Forbidden Best-Sellers of Prerevolutionary France, and the Clandestine Literatures in France 1769-1789 ( 1 9 9 5 ) . Ewa Domańska - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i U n i w e r s y ­ t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu. Z a j m u j e się współczesną angloamerykańską teorią i historią h i s t o r i o g r a ­ f i i . A u t o r k a książki Mikrohistorie: spotkania w między światach ( 1 9 9 9 ) . Pod jej r e d a k c j ą ukazały się w Polsce - Historia: o je­ den świat za daleko? ( 1 9 9 7 ) , Pamięć, etyka i historia. A n g l o amerykaństka teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych ( 2 0 0 2 ) , а w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h - Encounters: Philoso­ phy of History After Postmodernism ( 1 9 9 8 ) . W r a z z M a r k i e m Wilczyńskim opublikowała zbiór artykułów H a y d e n a W h i te'a - Poetyka pisarstwa historycznego ( 2 0 0 0 ) . Stypendystka N u f f i c ( R i j k s u n i v e r s i t e i t G r o n i n g e n ; 1992-3); F u l b r i g h t a ( U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Berkeley; 1995-96) i F u n d a c j i Kościuszkowskiej ( S t a n f o r d U n i v e r s i t y ; 2 0 0 0 - 0 1 ) . Fellow scholar n a U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z (1997) i C o r n e l l U n i v e r s i t y , I t h a c a - N Y ( 1 9 9 8 ) . Visiting pro­ fessor w D e p a r t m e n t o f Social a n d C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y , Stanford University (2002). O b e c n i e pracuje n a d książką o n i e - h i s t o r y c z n y c h p o d e j ­ ściach d o przeszłości zwracając uwagę n a p r o b l e m y i d e o l o g i ­ zacji h i s t o r i i , etycznego z w r o t u w t e o r i i h i s t o r i i , k r y t y k i h i ­ storiografii, neo-idealistycznej o r i e n t a c j i w myśleniu o prze­ szłości, pamięci j a k o dyskursu a-historycznego oraz możliwo­ ści de-estetyzacji dyskursu historycznego. rek, Głupiec i Smok. Postacie karnawału z górnego Valais, Neuchatel, Institut d'ethnologie, Paris, M a i s o n des sciences deWojciech Dudzik - t e a t r o l o g i k u l t u r o z n a w c a , pracuje w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, gdzie m . i n . prowadzi zajęcia z a n t r o p o l o g i i w i d o w i s k oraz a u ­ tyką, w: Opowiedzieć innych. Refleksje i praktyki etnologiczne,torskie k o n w e r s a t o r i u m „Karnawały w k u l t u r z e " ; w l a t a c h r e d . ] . H a i n a r d , R. Kaehr, Lozanna 1997, Payot; Temat wiedzy 1994-1999 wykładał gościnnie w N i e m c z e c h , n a u n i w e r s y t e ­ zakazanej w «Piaskunie» E. T. A. Hoffmanna. Od rytu inwersji cie w Tybindze. A u t o r studiów z zakresu h i s t o r i i t e a t r u X X do dzieła literackiego, „Ethnologie francaise" X X X I I , 2 ( n u m e r w i e k u (Wilama Horzycy dramat niespełnienia, 1990), polskiej poświęcony e t n o l o g i i szwajcarskiej). myśli t e a t r a l n e j (edycja p i s m Franciszka S i e d l e c k i e g o 1'homme, 1995 ( d o k t o r a t ) . D w a artykuły obrazujące ostatnie poszukiwania badawcze: Dzikus - między reprezentacją a prak­ Barbara Chmielewska - s t u d e n t k a V r o k u rusycystyki. Języ­ k i obce są jej hobby, k t ó r e m u poświęca wiele w o l n e g o czasu; jest współredaktorem gazety studenckiej „Magister", w w o l ­ n y c h c h w i l a c h pisze o p o w i a d a n i a d l a dzieci. Dariusz Czaja - e t n o l o g , studia UJ. Napisał pracę doktorską o s y m b o l u w fiłmie. Pracuje w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i UJ i w re­ d a k c j i „ K o n t e k s t ó w " . R e d a k t o r książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała ( 1 9 9 9 ) . Mariusz Czaja - absolwent teatrologii i e t n o l o g i i n a U n i w e r ­ sytecie Jagiellońskim, d o k t o r a n t wydziału historycznego n a UJ. 284 0 sztuce scenicznej, 1991), współautor - z Leszkiem K o l a n k i e w i c z e m - podręcznika a k a d e m i c k i e g o Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, 1 9 9 1 , eseista (Wieża Hólderlina 1 inne miejsca, 2000). Błażej Dzikowski - absolwent anglistyki U W , student k u l t u roznawstwa, uczestnik s e m i n a r i u m dr W . D u d z i k a „Karnawa­ ły w K u l t u r z e " . Prozaik. Jego powieść p t . Pies ukazała się je­ sienią 2002 r o k u n a k ł a d e m w y d a w n i c t w a Z i e l o n a Sowa. Umberto Eco - włoski semiotyk, estetyk i pisarz; zajmuje się m . i n . teorią literatury, estetyką średniowieczną oraz środka­ m i przekazu; profesor uniwersytetów we F l o r e n c j i i B o l o n i i ; �NOTY O AUTORACH (Dzieło otwarte, Pej­ Karl Kerćnyi ( 1 8 9 7 - 1 9 7 3 ) , w y b i t n y węgierski hellenista, zaż semiotyczny, Nieobecna struktura); autor głośnych erudy- zajmował się przede wszystkim grecką mitologią i historią re­ c y j n y c h powieści (Imię róży, Wahadło Foucaulta, Baudotino), l i g i i . Spośród bardzo l i c z n y c h jego książek (pisanych p o n i e ­ m i e c k u ) w Polsce ukazały się: Hermes przewodnik dusz; Mi­ esejów, felietonów (Zapiski na pudelku od zapałek). steria Kabirów. Prometeusz; Dionizos. Kerćnyi znany jest t a k ­ wniósł w y b i t n y wkład d o t e o r i i s e m i o t y k i Jan Gondowicz - k r y t y k , w y d a w c a , współpracownik „Tygo­ d n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie­ go, Słownik komunałów G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta­ styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Dorota Hall - a n t r o p o l o g kultury, d o k t o r a n t k a w Szkole N a ­ uk Społecznych przy IFiS P A N . Prowadzi zajęcia w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , zajmuje się kulturą N e w A g e , a w szczególności jej p o p u l a r n y m i przejawami. Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y , autor w i e l u tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza l u ­ d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za granicą. O s t a t n i o w y ­ że ze współpracy z C . G . J u n g i e m i k o ł e m Eranosa. Marta Kolankiewicz - ukończyła studia w Instytucie Studiów Iberyjskich i Iberoamerykanskich U n i w e r s y t e t u Warszawskie­ go (2001) przez d w a lata (1998-2000) studiowała również w i e ­ dzę o kulturze w Instytucie K u l t u r y Polskiej ( U W ) . Antoni K r o h - h i s t o r y k k u l t u r y , l i t e r a t . Długoletni współ­ p r a c o w n i k k w a r t a l n i k a „Konteksty - Polska Sztuka L u d o ­ wa". W l a t a c h siedemdziesiątych komisarz konkursów i w y ­ staw sztuki l u d o w e j K a r p a t Polskich. Współautor w y s t a w : Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do dziś, Spisz i i n n y c h . Opublikował m . i n : Współczesna rzeźba lu­ dowa Karpat Polskich ( 1 9 7 9 ) , Sklep potrzeb kulturalnych ( t o m dał Sztukę zwaną naiwną, Na skróty, Obrazy ludowe, Polska szkiców o P o d h a l u , 2 0 0 0 ) , Tatry i Podhale (Seria W y d a w n i c ­ twa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2 0 0 2 ) , O Szwejku Sztuka Ludowa. Redaktor „Kontekstów". Michał Jagiełło - a b s o l w e n t p o l o n i s t y k i w U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m w K r a k o w i e . O d m ł o d y c h lat związany z gó­ r a m i . T u r y s t a , t a t e r n i k , a l p i n i s t a , r a t o w n i k górski. O d 1962 r. związany z G O P R i T O P R . U c z e s t n i k p o n a d 2 5 0 w y p r a w r a t u n k o w y c h . O d j e s i e n i 1989 d o jesieni 1997 w i ­ c e m i n i s t e r k u l t u r y . O d czerwca 1998 r. d y r e k t o r B i b l i o t e k i Narodowej. i o nas (emocje polsko-czeskie w X I X i X X w ) . W przygoto­ w a n i u m . i n . : Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny (Wspólnie z Barbarą Magierową; słownik n o w y c h zjawisk w polszczyźnie potocznej p o 1945 г.). A n n a E . Kubiak - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u c i e Filozofii i Socjologii P A N . A u t o r k a pracy n a t e m a t n o w y c h ruchów r e l i g i j n y c h p t . Delicje i lewa ręka Kryszny (IFiS P A N , Warszawa, 1997; nagroda i m . Stanisława Ossowskiego), za­ Pisarz i publicysta. A u t o r k i l k u n a s t u książek z obszaru h i s t o r i i literatury, historii idei, literatury f a k t u i prozy artystycznej. mierza opublikować swoje Dzienniki, prowadzone podczas Góry, a szczególnie Tatry są j e d n y m z najważniejszych tema­ d w u l e t n i c h badań t e r e n o w y c h n a d r u c h e m H a r e Kryszna. tów jego twórczości. O s t a t n i o opublikował: Partnerstwo dla O d 1996 r o k u prowadzi badania n a d kulturą N e w A g e przyszłości. Szkice o polityce wschodniej i mniejszościach narodo­ w Polsce, A n g l i i , Szkocji i D a n i i . Przygotowuje d o d r u k u wych; w y d . 2, poszerzone, Warszawa 2000. Próba rozmowy. książkę p t . N E W A G E . Szkice o katolicyzmie odrodzeniowym i „Tygodniku Powszechnym" 1945 - 1953, Warszawa 2001. Gałązka kosodrzewiny. Najdaw­ Robert Kulpa - studiuje wiedzę o k u l t u r z e n a U n i w e r s y t e ­ niejsze wypadki tatrzańskie w piśmiennictwie pohkim; wyd. 3, po­ cie W a r s z a w s k i m i F i l m o z n a w s t w o w K r a k o w i e . Interesują szerzone, Warszawa 2001. Wolanie w górach; w y d . 6, poszerzo­ ne, Warszawa 2002. Trójkątna turnia, Warszawa 1996. Za gra­ nią grań, Warszawa 1998. Jawnie i skrycie, Warszawa 2000. Grzegorz Janikowski - absolwent Wydziału Wiedzy o Teatrze A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i T h e Samuel Beckett C e n ­ tre for D r a m a and Theatre Studies, T r i n i t y College w D u b l i n i e . D o k t o r a n t Szkoły N a u k Społecznych I n s t y t u t u Filozofii i So­ cjologii P A N , redaktor „Pamiętnika Teatralnego" i „Sceny", wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i jej Filii w Bia­ łymstoku. Publikował teksty, recenzje, przekłady m . i n . w „Dia­ logu", „Teatrze", „Notatniku Teatralnym", „Więzi", dwutygo­ d n i k u k u l t u r a l n y m „Sycyna", „Rzeczpospolitej" i „Życiu". Justyna Jaworska - d o k t o r a n t k a w i n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , współpracuje z miesięcznikiem „Dialog". Łada Jurasz-Dudzik - filolog, współpracuje z k i l k o m a warszaw­ skimi oficynami wydawniczymi jako redaktor merytoryczny, tłumaczy z języka francuskiego i niemieckiego, obecnie pracuje nad przekładem pism autobiograficznych H e r m a n n a Hessego. Małgorzata Just - a b s o l w e n t k a K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o ­ p o l o g i i K u l t u r o w e j ( U W ) , interesuje się różnorodnymi zja­ w i s k a m i w r a m a c h r u c h u N e w A g e , między i n n y m i twór­ czością jego reprezentantów, o b e c n i e również o d w o ł a n i a m i do t r a d y c j i c e l t y c k i e j w n a r o d o w y m s a m o o k r e ś l e n i u się m i e s z k a ń c ó w B r e t a n i i . W c z e ś n i e j zajmowała się p r o b l e m a ­ tyką u c h o d ź c ó w i opublikowała artykuł: Inny Świat ( I I I 1999) w b i u l e t y n i e Polskiego T o w a r z y s t w a A f r y k a n i s t y c z nego „Afryka" poświęcony z a g a d n i e n i o m i c h a d a p t a c j i w Polsce. 285 go współczesne przemiany w k u l t u r z e polskiej, zwłaszcza f u n k c j o n o w a n i e w jej obrębie k a t e g o r i i gender oraz t e o r i i queer. Referował n a k o n f e r e n c j i „Zrozumieć p ł e ć " , W r o c ł a w 2002 oraz „Różnica i tożsamość. K u l t u r a o d m i e ń c ó w wobec marginalizacji i h o m o f o b i i " , Warszawa 2002 r. Iwona Kurz - Pracuje w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersy­ tetu Warszawskiego, gdzie obroniła d o k t o r a t o wizerunkach fil­ m o w y c h gwiazd w Polsce lat 1955-1968, i zajmuje się specjaliza­ cją „Animacja k u l t u r y " . K i e r u n k i badań: antropologia ciała i płci, historia obyczajów i życia codziennego w Polsce w X X wie­ k u , antropologia filmu i audiowizualności. Publikowała między i n n y m i w „Kinie" i w „Dialogu", stale współpracuje z interneto­ w y m tygodnikiem „Latarnik". Wiosną 2002 r o k u przebywała na stypendium w Indiana University w B l o o m i n g t o n ( U S A ) . Hollis Urban Liverpool - h i s t o r y k i e t n o m u z y k o l o g , b . m i ­ nister k u l t u r y w Republice T r y n i d a d u i Tobago; badacz kar­ nawału trynidadzkiego i jego a k t y w n y uczestnik, opublikował cztery książki, m . i n . Rituals of Power and Rebellion: The Car­ nival Tradition in Trinidad and Tobago (1993), n a podstawie której doktoryzował się n a uniwersytecie w M i c h i g a n ; j a k o w y k o n a w c a calypso nagrał wiele płyt, w czasie karnawału zo­ stał pięciokrotnie w y b r a n y M o n a r c h ą Calypso T r y n i d a d u i Tobago, ośmiokrotnie otrzyma) tytuł „St. T h o m a s Calypso K i n g o f the W o r l d " , a d w u k r o t n i e „World Calypso M o n a r c h " . Piotr Machul — dziennikarz, m u z y k folkowy. Ukończył p o ­ lonistykę n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O b r o n i ł pracę magisterską na t e m a t m u z y k i w s p e k t a k l a c h „Gardzienic". Studiował też d z i e n n i k a r s t w o . O d 1991 r. związany z G a r - �NOTY O AUTORACH dzienicami. Brał udział w l i c z n y c h p r o j e k t a c h t e a t r u . A b s o l ­ w e n t gardzienickiej A k a d e m i i P r a k t y k T e a t r a l n y c h . Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na U W , d o k t o r a t z n a u k humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ zacja: historyk sztuki polskiej X I X / X X w, a d i u n k t w Instytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i 7 ksią­ żek, m . i n . Teojil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, W r o ­ pie Beribazu. Mieszka w Warszawie. Wiesław Szpilka - e t n o l o g (studia U J ) , s t u d i a d o k t o r a n c k i e I n s t y t u t S z t u k i P A N , pisze pracę doktorską p o ś w i ę c o n ą etnologicznej i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y masowej. Mieszka w K o ­ ścielisku. Filip Taranienko student K o l e g i u m M I S H U W oraz I I r o k u Specjalizacji Nowogreckiej przy Wydziale Polonistyki ( O B T A claw 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, W r o ­U W ) . Publikował w „Odrze" i poświęconym muzyce chrześci­ claw 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiejjańskiej k w a r t a l n i k u „Ruah". Śpiewa w warszawskiej scholi gre­ goriańskiej Sanctae Crucis. W r a m a c h p r o j e k t u „Ludus D a n i e XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 (wspólnie z P i o t r e m Szuber­ tem) ; Май mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., N e r i t o n , War­lis" współpracował ze Scholą Teatru Wiejskiego Węgajty. szawa 1997; Nokturny. dy, Warszawa 1999. Widoki nocy w malarstwie polskim, Arka­ Victor Turner - ( 1 9 2 0 - 1983) w y b i t n y a n t r o p o l o g k u l t u ­ ry, badacz terenowy, religioznawca; p o d o k t o r a c i e n a u n i ­ wersytecie w M a n c h e s t e r (Schism and Continuity in an Afri­ Wojciech Michera - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u ­ can Society: The Study of Ndembu Village Life, 1957) prze­ cie K u l t u r y Polskiej U W , wykładowca w A k a d e m i i Teatral­ niósł się d o U S A i t a m w r o k u 1968 uzyskał profesurę n a nej w Warszawie, twórca telewizyjny. A u t o r książki Antiuniwersytecie w C h i c a g o , a p o dziesięciu l a t a c h został p r o ­ -Daniken oraz w i e l u p u b l i k a c j i z zakresu a n t r o p o l o g i i fesorem a n t r o p o l o g i i i religioznawstwa n a U n i v e r s i t y o f V i r ­ wybraźni. ginia; a u t o r k o n c e p c j i d r a m a t u społecznego oraz communi­ tas, badacz rytuału i jego symbolicznej s t r u k t u r y . N a j b a r d z i e j Dietz-Rudiger Moser - germanista o zainteresowaniach znane prace T u r n e r a - oprócz trzech m o n o g r a f i i afrykań­ folklorystycznych i m u z y k o l o g i c z n y c h , profesor u n i w e r s y t e ­ skiego p l e m i e n i a N d e m b u z Z a m b i i - t o : The Ritual Process: tu monachijskiego, dyrektor Instytutu Historii Literatury Structure and Anti-structure ( 1 9 6 9 ) , Dramas, Fields and Me­ Bawarskiej, r e d a k t o r k w a r t a l n i k a „Literatur i n B a y e r n " ; a u ­ tor k i l k u n a s t u książek, m . i n . Fastnacht. Fasching. Kameval. taphors: Symbolic Action in Human Society ( 1 9 7 4 ) , Variations Das Fest der verkehrter Welt ( 1 9 8 6 ) , Maskeraden auf Schlittenof the Theme of LimiriaUty ( 1 9 7 7 ) , Image and Pilgrimage i n ( 1 9 8 7 ) , Brauche und Feste im christlichen Jahreslauf ( 1 9 9 3 ) , Christian Culture: Anthropological Perspectives ( 1 9 7 8 ) , From Ritual to Theater: The Human Seriousness of Play ( 1 9 8 2 ) . Lexikon der deutschen Gegenwartsliteratur ( 1 9 9 7 ) . Włodzimierz Karol Pessel - s t u d e n t wiedzy o k u l t u r z e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k t o r naczelny stu­ d e n c k i e g o miesięcznika „Uniwersytet K u l t u r a l n y " i prezes S t u d e n c k i e g o Koła K u l t u r o z n a w c z e g o . Z zamiłowania skand y n a w i s t a : interesuje się zwłaszcza kulturą duńską, a obec­ nie pisze pracę magisterską o M u m i n k a c h f p o d k i e r u n k i e m prof. R o c h a S u l i m y ] . Publikował w S t u d e n c k i m K w a r t a l n i ­ k u N a u k o w y m „Rubikon" i w „Res Publice N o w e j " . Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o ­ wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France ( W a r ­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop­ ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach. Marta Pietrzykowska - s t u d e n t k a p o l o n i s t y k i i V r o k u wie­ dzy o k u l t u r z e n a U W . Z a j m u j e się uczeniem o b c o k r a j o w c ó w polskiego. Publikowała m . i n . w „Odrze", „Kulturze Współ­ czesnej", sekretarz r e d a k c j i „Sztuka i Filozofia". Tomasz Rakowski - d o k t o r a n t w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol­ skiej U W , r e d a k t o r antropologicznego pisma „Opcit", lekarz. Z a j m u j e się antropologią ciała i antropologią nędzy. Czesław Robotycki - a n t r o p o l o g k u l t u r y , profesor d r h a b . K i e r o w n i k I n s t y t u t u E t n o l o g i i UJ. A u t o r l i c z n y c h artykułów i książek, m . i n . Etnografia wobec kultury współczesnej, Nie wszystko jest oczywiste. Z a j m u j e się analizą różnych f o r m polskiej k u l t u r y współczesnej (świadomość n a r o d o w a , twór­ czość amatorska, teatr a l t e r n a t y w n y , obyczajowość s u b k u l ­ t u r ) . Jest r e d a k t o r e m serii w y d a w n i c t w a UJ Anthropos. Maciej Różalski - s t u d e n t filozofii na U n i w e r s y t e c i e W a r ­ szawskim. Z fascynacji kucharz (absolwent szkoły k u l i n a r ­ n e j ) . C z ł o n e k grupy muzycznej „Super G i r l ćk R o m a n t i c Boys". O d dwóch l a t zajmuje się brazylijską C a p o e i r a w g r u ­ 286 Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . W l a t a c h 1971-80 b y l u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ c j i I H K M P A N d o M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ kieł, rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1312f91a34f785c61d384d4d4179f1c3.pdf 171aff9d71c80ab107de04bb51d9c6bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2728 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.287-291 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Summary of articles neous m o v e m e n t i n w h i c h a c t i o n and awareness are one, and reflexivity, i n w h i c h the central meanings, values and goals o f a c u l t u r e are seen i n a c t i o n , as they shape a n d e x p l a i n beha­ vior. A performance is declarative o f our shared h u m a n i t y , yet Dariusz Czaja, Life or Non-transparency. Beyond the A n t h r o ­ it utters the uniqueness o f particular cultures. W e w i l l k n o w pology of Culture one another better by e n t e r i n g o n e another's performances T h e category o f „culture" is one o f the most f r e q u e n t l y used and learning their grammars and vocabularies". universals of performance in myth,ritual,and dra­ ( a n d abused) terms i n a n t h r o p o l o g y . Its a p p l i c a t i o n is by n o I n A r e there means epistemologically i n n o c e n t b u t u p o n each occasion ma? T u r n e r presented his U t o p i a n v i s i o n o f w o r l d c o m m u n i ­ embroils the researcher i n t o a w i d e r c o n t e x t o f m e t h o d o l o ­ ty based o n m u t u a l respect a n d e n j o y m e n t o f c u l t u r a l diffe­ gical a n d even p h i l o s o p h i c a l conjectures. Its e m p l o y m e n t i n rences, exchanges o f feelings as w e l l as ideas, a n d the i n c r e ­ a n a n t h r o p o l o g i c a l c o n t e x t carries a f r e q u e n t l y unconscious asing a b i l i t y o f people t o experience a n d re-experience. H e b u r d e n o f p o s i t i v i s t i c premises, despite u n i v e r s a l declara­ discussed a characteristic d e v e l o p m e n t a l r e l a t i o n s h i p f r o m tions a b o u t a n a n t i - p o s i t i v i s t i c b r e a k t h r o u g h . A s a r u l e , r i t u a l t o theatre, a n d he presented t h e r e l a t i o n s h i p o f b o t h „culture" relates t o t h a t w h i c h c a n be ..objectively" e x a m i ­ to social d r a m a . n e d a n d p r o v e n , a n d penetrates those spheres w h i c h scien­ A l l figures i n this essay express schematically some o f these ce deemed suitable t o study. connections. T h e a u t h o r suggests a r e t u r n t o the r a t h e r f o r g o t t e n catego­ ry o f „life" c o n c e i v e d by W i l h e m D i l t h e y as w e l l as e n l i v e ­ Jerzy S. Wasilewski Travelling Ethnology (111) n i n g t h e conceptions e x p o u n d e d by representatives o f t h e The Reindeer-People, the Taiga-People, Just People... so-called p h i l o s o p h y o f life ( B o l l n o w , M i s c h , S i m m e l ) . M o ­ T h e Caatans - a f o r m e r l y isolated g r o u p o f reindeer-bre- reover, he demonstrates t h a t „life" is a category m u c h m o r e aders i n the n o r t h o f M o n g o l i a . Some 3 0 0 people at t h e ed­ capacious t h a n c u l t u r e despite the v a c c i l a t i n g n a t u r e o f m e ­ ge o f e x t i n c t i o n . L o o s i n g t h e feeling o f t h e i r e t h n i c i d e n t i t y anings, a n d m u c h m o r e useful i n i n t e r p r e t a t i v e a n t h r o p o l o ­ (they are o r i g i n a l l y a g r o u p o f Tuvans, w h o have escaped gy. I t extracts f r o m e x a m i n e d reality n o t o n l y t h e semiotic f r o m Soviet T u v a i n 1944), they call themselves simply „Ta- aspect b u t also the e x i s t e n t i a l a n d m e t a p h y s i c a l d i m e n s i o n . iga-People", whereas the M o n g o l s label t h e m „Reindeer-Pe- By depicting b o t h the simplicity and c o n v o l u t e d nature o f the o p l e " . P o l i t i c a l a n d e c o n o m i c a l changes o f t h e 90-s made category o f „life" the author refers to Life. A Manual, the no­ t h e m available for research, t o u r i s m - a n d v u l n e r a b l e t o t h e vel by George Perec, and u p o n t h e basis o f several selected impacts o f a strange m o d e r n i s a t i o n , being i n fact a „retro- motifs presents his theses about the non-transparent nature o f gression t o t r a d i t i o n " . A f t e r a t o t a l collapse o f p l a n n e d eco­ life envisaged as a horizon t h a t still evades scientific t h o u g h t . nomy, f o r c e d sedentarisation, m a n d a t o r y e d u c a t i o n a n d h e ­ a l t h p r o t e c t i o n system, they are l e f t alone, facing m o s t se­ Antoni Kroh, The Old River Valley. The Prince. Telephones. rious problems o f b i o l o g i c a l a n d c u l t u r a l s u r v i v a l . U n s u p ­ The Clock p o r t e d , they r e t u r n e d t o the o l d n o m a d i c lifestyle, based o n „pictures reindeer b r e e d i n g a n d h u n t i n g , i n t i p i - l i k e tents. O l d f o l k - f r o m the past" comprise a f r a g m e n t o f a b o o k whose a u t h o r -ways are r e i n t r o d u c e d . A f t e r t h e r e m o v a l o f t h e p o l i t i c a l referred t o his o w n b i o g r a p h i c a l memory. T h e select e x a m ­ ban, a renaissance o f shamanism is noticeable. Four C a - ples exceed mere s e n t i m e n t a l „memoirs". T h e a u t h o r offers atan/Tuva shamans are active, t h e i r silhuettes are presented the reader n o t o n l y a delectable anecdote a n d a glimpse o f a n d t h e i r seances described i n the paper. Three recollections, three r e f i n e d a n d concise the manners a n d morals o f t h e past, b u t also demonstrates Filip Taranienko Music as speech and speech as music: an es­ t h e way i n w h i c h H i s t o r y becomes amazingly i n t e r t w i n e d say for comprehension of the same nature of both activities. w i t h the p r i v a t e a n d u n i q u e h i s t o r y o f a n i n d i v i d u a l . Aleksandra Melbechowska-Luty, A k i n to a Jewel in His Crown A me stesso I n this essay the a u t h o r tries t o e x p l a i n the s i m i l a r i t y betwe­ e n t h e activities called i n o u r everyday life „speech" a n d „musie". H e suggests t h a t the border between t h e m is f l u i d . is the t i t l e o f an e x h i b i t i o n o f p a i n t i n g s by Jacek H e passes over all the o p i n i o n s d i v i d i n g „language" a n d „spe­ Sempoliński organised i n t h e Warsaw Z a c h ę t a G a l l e r y a n d ech", considering all language firstly as a spoken or i m a g i n e d c r o w n i n g t h e heretofore oeuvre o f the artist. T h e r e v i e w d i ­ w o r d . H e analyses some m o m e n t s f r o m the w h o l e o f h u m a n scusses w o r k s f e a t u r e d i n the showrooms a n d c o m m e n t s o n history w h i c h c a n t e l l us about people's attitudes towards t h e f o r m o f t h e display - impressive, w e l l - c o n c e i v e d a n d speech a n d music, such as i n v e n t i o n s o f musical a n d l i n g u ­ r e n d e r i n g the e x h i b i t i o n a t h e a t r i c a l spectacle o f sorts. T h e istic w r i t i n g systems, o p i n i o n s o f some philosophers, poets second p a r t o f the t e x t presents Sempolinski's b o o k Władz­ two i służba a n d musicians, a n d finally l i t u r g i c a l usage o f languages, be­ ( D o m i n i o n a n d Service), a c o l l e c t i o n o f 89 te­ i n g for h i m a very i m p o r t a n t p o i n t . L i t u r g y is considered as xts f r o m 1 9 5 8 - 2 0 0 1 , b r i l l i a n t „miniatures" about art w r i t t e n a p a t t e r n s i t u a t i o n for all o t h e r h u m a n activities c o n n e c t e d i n a d e f i n i t i v e a n d concise style. w i t h c o m m u n i c a t i o n , speech a n d art, a n d i n this way also as a base for analysis o f the n a t u r e o f e x a m i n e d n o t i o n s . Victor Turner A r e there universals of performance in myth, ri­T h e t e x t is d i v i d e d i n t o t w o parts: t h e first p a r t e x a m i n i n g tual, and drama? the p r o b l e m f r o m t h e l i n g u i s t i c p o i n t o f v i e w a n d t h e se­ T h i s essay is a f u r t h e r step i n the process o f exploring some o f c o n d from t h e m u s i c a l one. T h e first p a r t concerns t h e i n ­ the interweavings o f ritual a n d theatre, a process V i c t o r T u r ­ t o n a t i o n i n everyday, poetic a n d l i t u r g i c a l language a n d t h e ner h a d been e x p l o r i n g for some t i m e . I n 1980, T u r n e r arti­ Semitic i n v e n t i o n o f alphabet, changed a n d accepted by culated very clearly w h a t he saw as t h e goal o f his writings. Greeks. T h e second o n e c o n t a i n s some remarks a b o u t o r a l H e stated: „Cultures are most fully expressed i n a n d made t r a d i t i o n i n l i t u r g i c a l music a n d t h e first a t t e m p t s t o w r i t e i t conscious o f themselves i n their ritual a n d theatrical perfor­ d o w n ; i t presents some reflections o f c o n t e m p o r a r y m u s i ­ mances. A performance is a dialectic o f flow, t h a t is, sponta­ cians e x e c u t i n g early music, i n p a r t i c u l a r m e d i e v a l a n d ba- 287 �SUMMARY OF ARTICLES r o q u e , t r y i n g t o p e r f o r m i t i n c o n f o r m i t y w i t h aesthetics o f t i c a l j o i n t t i t l e : „Carnivals i n C u l t u r e " - is a n a t t e m p t at a n the times. T h e t w o parts are separated by a short r e f l e c t i o n i n i t i a l s u m m a r y o f three years o f seminar w o r k , a n d at i n d i ­ o n t h e n a t u r e o f memory, a n indispensable c o n d i t i o n o f c a t i n g exemplary problems considered d u r i n g the w e e k l y d i ­ b o t h music a n d speech. scussions h e l d by t h e p a r t i c i p a n t s o f t h e c o n v e r s a t o r i u m . T h e c o n c l u s i o n is a m o r a l o n e . I t avoids repeating the i n t r o ­ T h e p u b l i s h e d texts - translations f r o m assorted languages d u c t o r y thesis. O f course, the p r o b l e m needs some more re­ ( p e r t i n e n t Polish l i t e r a t u r e is exceptionally sparse i n this re­ flection spect) - were selected i n such a m a n n e r as t o demonstrate to be better u n d e r s t o o d . as broadly possible various p h e n o m e n a via c o n c r e t e e x a m ­ Piotr M a c h u l , The Gardzienice Manuscripts ples, t o refer t o t h e o r e t i c a l i n t e r p r e t a t i o n s f u n c t i o n i n g i n I n this text, r e f e r r i n g t o t h e „Gardzienice" C e n t r e f o r T h e ­ science, a n d t o present n e w research perspectives w h i c h co­ atrical Practice - t h e p r i m e theme o f t h e previous issue o f u l d inspire f u r t h e r studies. „Konteksty" - t h e a u t h o r tries t o analyse, u p o n t h e basis o f T h e first article: Carnivals- festivities, play spectacles by select examples, the „Gardzienice m a n u s c r i p t s " , i . e. t h e e n ­ Wojciech Dudzik recalls briefly t h e h i s t o r y o f the Polish usa­ deavours made by actors t o create t h e i r o w n musical r e c o r d ge o f t h e t e r m „carnival", the place o f the festival, a n d the i n t h e course o f t h e a t r i c a l v e n t u r e s . M u s i c was registered, at original forms o f its celebration. T h e a u t h o r goes o n t o i n d i ­ least partially, f r o m t h e very onset o f t h e „Gardzienice" gro­ cate research perspectives ( t h e theories o f festivity, play a n d u p , b u t a t t e m p t s at registering i t grew i n t e n s i f i e d at t h e t i ­ spectacle) a n d trends o f r e f l e c t i o n r e l a t i n g t o the c a r n i v a l me o f w o r k o n t h e latest spectacle - Metamorphoses after conceived as a t o t a l holiday. T h e article poses questions t h a t A p u l e i u s . U p o n t h e request o f M a c i e j Rychły, responsible must be answered i n order t o come closer t o u n d e r s t a n d i n g for the musical score o f this p a r t i c u l a r p r o d u c t i o n , almost the essence o f the p h e n o m e n o n , i . e. i n w h a t m a n n e r does every actor created a n a u t e u r musical r e c o r d . T h e „manu- the periodical „upside d o w n " t r e a t m e n t o f the w o r l d i n f l u e n ­ scripts" are n o t , however, a universal code f o r d e c i p h e r i n g ce social order a n d the consciousness o f the participants o f classical music. N o r are they a n u l t i m a t e l y d e f i n e d a n d m e ­ the event? W h a t are t h e consequences o f the presence or ab­ t i c u l o u s l y devised code, b u t r e m a i n merely a n e x t r e m e l y i n ­ sence o f c a r n i v a l ideas a n d practices f o r social life i n a g i v e n teresting a n d o r i g i n a l a t t e m p t a t r e c o r d i n g c e r t a i n elements country? H o w are w e t o e x p l a i n g r o w i n g global interest i n o f t h e actors' t r a i n i n g - p r e d o m i n a n t l y musical a n d v o c a l . t h e active practising o f c a r n i v a l t r a d i t i o n s , observed i n re­ T h e „Gardzienice m a n u s c r i p t s " m a k e i t possible, at least t o c e n t years? Is there a dependence b e t w e e n t h e degree o f the a degree, t o f o l l o w t h e paths o f musical m o t i f s rendered i n ­ i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n a n d f o r m a l i s a t i o n o f c u l t u r e , o n the one delible centuries ago o n stone or papyrus, described i n M a r ­ h a n d a n d the diversity a n d i n t e n s i t y o f the c a r n i v a l , o n t h e t i n West's Ancient Greek Music, a n d p a r t i a l l y r e c o n s t r u c t e d other? Finally, w h y have c a r n i v a l customs a n d rites almost for the needs o f t h e „Gardzienice" T h e a t r e . completely disappeared i n c o n t e m p o r a r y Poland? Suzanne Chappaz-Wirthner, t h e Swiss a u t h o r o f t h e a r t i c ­ le From the history of research on the carnival (translated Robert Darnton, Introduction to the Great Cat Massacre T h e r e n o w n e d A m e r i c a n h i s t o r i a n proposes a masterly histo­ rical analysis o f an i n c i d e n t t h a t t o o k place i n e i g h t e e n t h - c e n t u r y France. A t the e n d o f the 1730s a Parisian p r i n ­ ter's w o r k s h o p became t h e site o f a unprecedented a l l - n i g h t massacre o f cats c o m m i t t e d by apprentices. I n his meticulous r e c o n s t r u c t i o n o f the w h o l e event D a r n t o n t r i e d t o explain the reasons for t h e i n c i d e n t , its determinants a n d p o t e n t i a l . Since t h e a u t h o r is a n h i s t o r i a n o f m e n t a l i t y his analysis is n o t l i m i t e d t o a mere c r i t i q u e o f sources a n d t h e establish­ m e n t o f „what really t o o k place". B y m a k i n g extensive use of ethnographic sources a n d d o c u m e n t i n g t h e f o l k l o r e b a c k d r o p o f t h e d e m o n i s a t i o n o f cats as w e l l as their links w i t h magic a n d sorcery, D a r n t o n c o n v i n c i n g l y shows w h y the cats suffered t h e i r c r u e l fate a n d w h y a d u e l b e t w e e n t h e workers (plebeians) a n d t h e employer (a representative o f t h e p r o p e r t i e d class) assigned t h e animals t h e role o f a sub­ stitute v i c t i m . A n excellent example - alongside w o r k s by L e Roy L a d u r i e or G i n z b u r g — o f a creative use o f t h e c o m b i n e d i n s t r u m e n t s o f a h i s t o r i o g r a p h e r a n d a n a n t h r o p o l o g i s t , t h e b o o k rema­ ins a s t a n d a r d specimen o f m i c r o - h i s t o r y a n d h i s t o r i c a l a n ­ thropology. f r o m F r e n c h by Łada Jurasz-Dudzik) considers t h e m o s t i m ­ p o r t a n t theories o f the c a r n i v a l , d i v i d i n g t h e m i n t o t w o gro­ ups: c o n c e p t i o n s w h i c h recognise t h e c a r n i v a l as a festivity o f pagan o r i g i n , a n d those w h i c h g r a n t i t t h e d i m e n s i o n o f a C h r i s t i a n holiday. A m o n g t h e f o r m e r she recalls o p i n i o n s v o i c e d by m e d i a e v a l a n d Renaissance theologians w h o tre­ ated the c a r n i v a l as pagan frenzy a n d a p e r i o d i c o u t l e t for social e m o t i o n s . T h e a u t h o r t h e n presents n i n e t e e n t h - c o n ­ ceptions o f „relics", w h i c h envisaged t h e c a r n i v a l as o n e o f the r e m n a n t s o f t h e o r i g i n a l rituals o f agrarian magic, a n d the c o n t e m p o r a r y calendar t h e o r y devised by C l a u d e G a ­ ignebet w h o c l a i m e d t h a t t h e c a r n i v a l is a r i t u a l s a n c t i f y i n g the r e t u r n o f spring a n d t h e s p r i n g t i m e l i b e r a t i o n o f souls. T h e second p a r t o f t h e study discusses c o n c e p t i o n s f o r m u ­ l a t e d by H a n s M o s e r ( t h e c a r n i v a l as a secular t o w n h o l i ­ d a y ) , w o r k s by N a t a l i e Z e m o n Davies, M u r i e l L a h a r i e a n d J e a n - M a r i e Fritz o n t h e c o n n e c t i o n s b e t w e e n t h e c a r n i v a l a n d t h e mediaeval feast o f fools, t h e radical i n t e r p r e t a t i o n by D i e t z - R u d i g e r Moser, w h o treated t h e c a r n i v a l as a n i n ­ s t i t u t i o n a l i s e d l i t u r g i c a l holiday, t h e t h e o r y o f t h e c a r n i v a l a n d c a r n i v a l i s a t i o n proposed by M i k h a i l B a k h t i n ( t h e h o l i ­ day o f reversal), a n d t h e s o c i o p o l i t i c a l contexts o f t h e car­ n i v a l described by E m m a n u e l Le Roy L a d u r i e u p o n t h e "Carnivals in Culture" was t h e name g i v e n t o a conversat o r i u m (seminar) h e l d i n 1999 by Wojciech Dudzik at t h e I n s t i t u t e o f Polish C u l t u r e at Warsaw U n i v e r s i t y , a n d d e v o ­ ted t o e x a m i n i n g c a r n i v a l t r a d i t i o n s a l l over t h e w o r l d , t h e social f u n c t i o n s o f this f e s t i v i t y a n d its assorted contexts. T h e accepted w i d e a n t h r o p o l o g i c a l perspective exceeds far beyond the traditional ethnographic interpretation of the example o f t h e F r e n c h t o w n o f Romans. Eleven carnival theses by t h e above m e n t i o n e d Dietz-Riidiger Moser (translated f r o m G e r m a n by M a r t a Petrzykowska) o u t l i n e s c h i e f arguments i n f a v o u r o f t h e C h r i s t i a n so­ urces o f t h e c a r n i v a l , d e r i v e d f r o m t h e „model o f t w o states" by St. A u g u s t i n e (De civitate Dei). T h e f o l l o w i n g t w o texts refer directly a n d i n d i r e c t l y t o the c a r n i v a l as a festival w h i c h belongs t o t h e a n n u a l , f o l k r i t u ­ theory e x p o u n d e d by M i k h a i l B a k h t i n . I n The frames of co­ al cycle. T h e m a t e r i a l presented i n this issue u n d e r a n i d e n ­ mic „freedom" (translated f r o m English by Włodzimierz K a - 288 �SUMMARY OF ARTICLES r o l Pessel) Umberto Eco analyses the relations between the Maciej Różalski, Salvador, the Town of Capoeira c a r n i v a l a n d comicality, w h i l e i n The poetic of the carnival Capoeira blends together a game, a dance, a battle, a n d me­ and the transition rites (translated f r o m the Russian original d i t a t i o n . I t denotes a group o f people - roda, an orchestra hy Barbara Chmielewska) Rustam Kasimov points o u t the playing music - bateria, a n d t w o dancers i n v o l v e d i n a game differences between the range o f the concepts o f the c a r n i ­ o f blows and evasion, steered by the master - Mestre. T h e v a l " , the „carnival q u a l i t y " (the i m p a c t of the carnival u p o n dancers adapt the exchange of thrusts to the r h y t h m of the literature) a n d „carnivalisation" (a carnival-like p e r c e p t i o n o f accompanying music, w h i c h becomes whatever t h e y desire. the w o r l d ) , a n d proposes to examine the c a r n i v a l w i t h i n the T h e presented article invites the reader to embark u p o n a j o ­ perspective o f A r n o l d v a n Gennep's v i s i o n o f rites de passage. urney to the c o l o u r f u l w o r l d o f Salvador, w h i c h is the cradle T h e already classical essay Man and mask by K a r l Kerenyi of the t i t u l a r art. First a n d foremost, however, i t is a n a t t e m p t (translated f r o m G e r m a n by A n n a Kryczyńska-Pham) does at c a p t u r i n g the very essence o f Capoeira. By c i t i n g conver­ n o t p e r t a i n to the c a r n i v a l directly, b u t has b e e n i n c l u d e d i n sations w i t h the greatest masters o f the art, and by reaching ..Carnivals i n c u l t u r e " because the a u t h o r analysed the mask the very core of the p h e n o m e n o n , the a u t h o r tries t o depict visualised as the p r i m e v a l t o o l o f m a n (used either t o c o n ­ this complex w o r l d , w h i c h does n o t succumb to facile d e f i n i ­ ceal oneself or t o p r o d u c e fear, b u t p r e d o m i n a n t l y as a n i n ­ tions. T h e frenzy of Capoeira, w h i c h has started to reach us, s t r u m e n t for the u n i f y i n g t r a n s f o r m a t i o n o f the w o r l d o f the does n o t signify merely striking prowess or l i t h e y o u n g m e n l i v i n g i n t o the w o r l d o f the dead) - the mask is a f u n d a m e n ­ capable o f p e r f o r m i n g a series o f starling saltos, a l t h o u g h this tal c a r n i v a l a t t r i b u t e . is the image frequently l a u n c h e d by the press a n d television. Masks are also t h e t o p i c o f a n article by the Swedish resear­ Capoeira contains something more - c u l t u r e and history, t o ­ cher Asa Boholm: Masked performances in the carnival of Venice (translated f r o m English by Justyna Jaworska). T h i s analysis o f the f u n c t i o n s f u l f i l l e d by the mask e x e m p l i f i e d by t h e c a r n i v a l i n Venice c o n f i r m s Kerenyi's ascertainments re­ l a t i n g t o the o r i g i n a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n t h e mask a n d the w o r l d o f t h e dead. T h e n e x t t w o articles by e m i n e n t anthropologists discuss the c a r n i v a l i n Brazil. I n Carnival, ritual and play in Rio de Ja­ neiro (translated f r o m English by I w o n a Kurz) Victor Turner considers the most i m p o r t a n t c u l t u r a l performance i n Brazil w i t h i n the c o n t e x t o f the theory of play by J o h a n n H u i z i n g a a n d Roger Caillois, a n d concludes t h a t this is the o n l y f o r m gether w i t h their tantalising, v i v i d beauty; w h a t we despera­ tely need is t o learn h o w to understand others a n d h o w t o co­ exist w i t h t h e m . Capoeira has the power to set free emotions, previously amassed and stored. T h e forms and masks, b e h i n d w h i c h we eternally conceal ourselves, a n d w h i c h d e f o r m and c o n t r o l our relations w i t h the w o r l d , suddenly lose t h e i r me­ aning. T h e r e is n o time to t h i n k about w h a t the other person wants f r o m me, a n d vice versa. M u s i c and speed liberate self-assurance i m p a i r e d by c i v i l i s a t i o n . T h a t w h a t remains is o n ­ ly I and m y d a n c i n g partner, as w e l l as t h a t special type of re­ lationship w h i c h emerges between us, and w h i c h is the re­ ason w h y I a m compelled to question m y identity... of play w h i c h contains simultaneously all f o u r elements d i ­ stinguished by Caillois: agon, alea, mimicry a n d ilinx. A fur­ Anna E . Kubiak, New Age Art ther part o f the article discusses the samba schools i n R i o . T h e author writes about N e w A g e art, c u r r e n t l y increasingly T h e analysis o f their s t r u c t u r e a n d f u n c t i o n resorted to the popular. I n her o p i n i o n , widely c o m p r e h e n d e d N e w A g e is anti-structure" opposition w h i c h Turner had a true c h i l d of c o n t e m p o r a r y c u l t u r e , described by some as f r e q u e n t l y used i n his research. I n The carnival of equality ..structure - postmodern. N e w A g e c u l t u r e , also k n o w n as the c u l t u r e o f and the carnival of hierarchy (translated f r o m Portuguese by the A g e of A q u a r i u s , c o u l d be characterised by listing the f o l ­ M a r t a Kolankiewicz) Roberto DaMatta compares carnivals l o w i n g features: chance, ambivalence, eclecticism, pluralism, i n t w o societies d i s t i n c t i v e l y d i f f e r e n t i a t e d as regards i n s t i t u ­ the b l u r r i n g o f boundaries, the t o p p l i n g of tions, history a n d ideology: N e w Orleans a n d R i o de Janeiro. anarchism, fluidity, variability conceived as the essence o f re­ classifications, T h e a u t h o r perceives a sui generis paradox: i n the N o r t h ality, the a u t o n o m y o f the elements, w h i c h d o n o t comprise A m e r i c a n society of equality the c a r n i v a l is an exclusive fe­ a cohesive w h o l e , but rather participate i n a game o f discour­ stivity organised i n a truly aristocratic manner, w h i l e i n Bra­ ses, the predominance of the image over the w o r d , epheme- zil, a l a n d b r i m m i n g w i t h social contrasts a n inequality, i t is rality, inconsequence, and nonconclusiveness. N e w A g e does a f u l l y egalitarian festival w h i c h changes all rules o f c o n d u c t , n o t fit i n t o any heretofore sociological or a n t h r o p o l o g i c a l ca­ r o u t i n e a n d daily a c t i v i t y i n order to make way for a reign o f tegory. T h e a u t h o r also m e n t i o n s „New A g e s p i r i t u a l i t y " a n d free expression o f emotions. T h e a u t h o r concludes t h a t the the role played by assorted traditions used i n the c u l t u r e o f N e w Orleans c a r n i v a l is a curious a t t e m p t at a re-establish­ A q u a r i u s . T h e concept o f N e w A g e art is so w i d e t h a t i t en­ m e n t o f the p r i n c i p l e o f d i f f e r e n t i a t i o n w i t h i n a society w h o ­ compasses every d o m a i n o f life a n d , the a u t h o r claims, c o n ­ se o f f i c i a l credo excludes i t , w h i l e i n R i o the c a r n i v a l trans­ stitutes the art o f life itself. A n n a E. K u b i a k believes t h a t c r i ­ forms d a i l y hierarchy i n t o the magical equality o f the f l e e t i n g teria for distinguishing N e w A g e art i n c l u d e the relation be­ m o m e n t . T h e article fully confirms the hypothesis t h a t stu­ t w e e n the artist and the A q u a r i u s e n v i r o n m e n t s , or at least d y i n g c a r n i v a l festivities can tell us m u c h about the essence sharing their interests. T h e presented text brings the reader of the social system i n e a c h „carnival" c o u n t r y . closer to N e w A g e art by d e m o n s t r a t i n g its roots, the „paths" T h e a u t h o r o f the last article e n t i t l e d Origins of rituals and o f the c u l t u r e o f the O t h e r , f o r b i d d e n c u l t u r e , c o u n t e r - c u l t u ­ customs in the Trinidad carnival: African or European? re, a n d c u l t u r e for sale. T h i s is n o t an a t t e m p t at typology, sin­ ( t r a n s l a t i o n f r o m the English by Błażej D z i k o w s k i ) is Hollis ce m a n y works disclose m i x e d inspirations, b u t a n endeavour Urban Liverpool, a researcher specialising i n the c a r n i v a l to understand a p h e n o m e n o n by going back to its sources. a n d , at the same t i m e , the „world calypso m o n a r c h " f r o m T r i n i d a d , w h o m a i n t a i n s t h a t the c a r n i v a l i n T r i n i d a d a n d Tobago was n o t i m p o r t e d f r o m Europe b u t owes i t o r i g i n to A f r i c a n slaves w o r k i n g o n sugar cane p l a n t a t i o n s , a n d t h a t the m a j o r i t y o f customs associated w i t h this f e s t i v i t y is A f r i ­ Dorota Hall, G o d Loves Fun. The Role of Laughter in New Age Culture Laughter resounds extremely frequently among N e w A g e m i ­ lieus. I n the Society A r t of Life it appears p r o m i n e n t and, at the can i n f o r m and f u n c t i o n . same time, involved i n a game of sensual experiences and the 289 �SUMMARY OF ARTICLES adoption o f a new w o r l d o u t l o o k by the followers. T h e author T h e Soane residence c a n n o t be assessed i n categories o f ar­ of the article treats laughter as a ritual performed i n the spirit of c h i t e c t u r e : its creator transcended a l l l i m i t s o f e x t r a v a g a n ­ other Aquarius practices associated w i t h corporeal experiences. ce, e v e n those w h i c h one may e n c o u n t e r i n t h e houses o f I n a reference to the conceptions launched by Geertz, Romantic she explains t h a t N e w A g e laughter comprises a model i n relation to artists. T h e extraordinary character of So­ ane's o w n house is d e t e r m i n e d by the fact t h a t i t c o n s t i t u ­ truths pertaining t o the status o f man's earthly existence, reco­ t e d the h o m e o f the artist, his f a m i l y a n d servants, c o m b i ­ gnised by the laughing person. She draws a t t e n t i o n t o the fact n e d w i t h the „official" seat of a recognised a r c h i t e c t , collec­ that the specificity of Aquarius laughter emerges i n its fullest tor a n d academic teacher, a n d , finally, t h a t i t was i n t e n d e d f o r m w h e n i t is treated as a ritual model for - and w h e n i t beco­ to be a m u s e u m , i n o t h e r words, a n i d e a l v i s i o n o f his a r t . mes apparent that i t weakens the d e t e r m i n a t i o n o f the adopted Soane designed t h e house for h i m s e l f a n d his c o l l e c t i o n , statements about reality, and relativises contents extracted from conceived as his „life-long p a r t n e r " , w h i c h was t o i n s t r u c t other rituals. Laughter renders N e w A g e distant from the possi­ students o f a r c h i t e c t u r e a n d create a n u n i f o r m m o d e l for bility o f constructing a meta-narrative system. I n the A r t of Life l i n k i n g a l l the arts - a n ideal pursued by the designer. this anti-system quality is additionally favoured by R a v i Shan­ Nevertheless, the c o n t e n t o f the Soane residence-museum kar, the spiritual authority of the Society, w h o personifies the je­ does n o t e n d o n this amazing i n s e r t i o n o f collections i n t o ster, and thus does n o t posses the power o f building ultimate residential a r c h i t e c t u r e . T h e object was devised as a special theories t h a t w o u l d offer an all-encompassing explanation. house: a sepulchre a n d , simultaneously, a m o n u m e n t o f i m ­ m o r t a l i t y . To p u t i t differently, i t was envisaged as a r e l i q u ­ Małgorzata Just, „Art of the Awakened" - Between Magic and ary o f c r e a t i v i t y a n d art, u n d e r s t o o d as sacral activity, toge­ Transcendence. Esoteric Art within New Age ther w i t h its assorted sources, results a n d aids. D e v e l o p i n g Circles T h e N e w A g e m o v e m e n t has been e x a m i n e d a n d described the c o n c e p t i o n f o r m u l a t e d ingeniously i n the D u l w i c h m a u ­ i n assorted manners, b u t u p t o n o w n o t a single study has s o l e u m a n d gallery Soane created a m u l t i - m o t i f n a r r a t i o n o f considered its increasingly discernible aspect - the artistic a h o u s e - m o n u m e n t - m u s e u m . H e added the „ m o r t a l " m o t i f expression o f his a r c h i t e c t u r e , m a i n t a i n e d i n the capriccio c o n v e n t i o n , o f its p a r t i c i p a n t s . T h e presented article at­ tempts t o f i l l this gap. by p l a c i n g a f i c t i t i o u s grave o f Padre G i o v a n n i ( t h e I t a l i a n U p o n the basis o f her o w n research, the a u t h o r develops the p s e u d o n y m o f J o h n Soane) close t o a pharaoh's sarcophagus thesis t h a t the q u e s t i o n f u n d a m e n t a l l y l i n k e d w i t h the es­ recently added t o his c o l l e c t i o n . sence o f the w h o l e p h e n o m e n o n involves the w o r l d o u t l o ­ B o t h the edifice a n d its i n t e r i o r were t o f u l f i l f u n c t i o n s o k , the life p h i l o s o p h y o f artists shaped w i t h i n t h e ideology o t h e r t h a n those o f mere h o m e a n d s t u d i o : they were t o h o ­ o f t h e A g e o f A q u a r i u s , as w e l l as t h e p a t h w h i c h they h a d use a c o l l e c t i o n ( w h i c h , i n t u r n , co-creates a n d determines traversed i n order t o become u n c o n v e n t i o n a l therapists. the residential i n t e r i o r ) , t o m o u l d t h e resident a n d his g u ­ T h e artists f i r m l y believe t h a t t h e i r spiritually d e v e l o p e d i n ­ ests, i n c l u d i n g those w h o w i l l c o m e after his d e a t h , a n d , f i ­ teriors render t h e m capable o f suffusing t h e i r works w i t h so- nally, t o e x e m p l i f y the idea that c o n s t i t u t e d the sense o f the -called positive v i b r a t i o n s , w h i c h are t o exert a beneficial author's life. T h e Soane house i n i t i a t e d a sequence o f c o m ­ i m p a c t o n the recipients a n d reality; this is the reason w h y p l i c a t e d temples o f t h e i m a g i n a t i o n - sites o f o r i g i n a l decla­ N e w A g e a r t , or r a t h e r esoteric art, c o n t a i n s a c e r t a i n dose rations made by R o m a n t i c i s m - whose p a r t i c u l a r l y r i c h y i e l d o f p r a g m a t i s m , a feature w h i c h is the source of, i . a. a n o n - t o o k place at the t u r n o f the n i n e t e e n t h c e n t u r y . W i t h i n - e l i t i s t w o r k s h o p . Creators c a n i n c l u d e b o t h amateurs a n d this g r o u p i t remains probably t h e m o s t w e l l - c o n c e i v e d graduates o f a n A c a d e m y o f Fine A r t s , ready t o j o i n a single example a n d t h e m o s t perfect e m b o d i m e n t o f the ideal of c u r r e n t i n w h i c h a d i s t i n c t i o n i n t o amateur vel naive a n d the n a r r a t i o n o f a n artist's h o m e . professional artists plays a slight role. A presentation o f the successive stages i n t h e c r e a t i o n o f Jan Gondowicz, The Wormwood Star esoteric paintings demonstrates the way i n w h i c h the „awa- A w i t t y a n d i n f o r m a t i v e gloss t o the e n t h r a l l i n g statement k e n e d " artists focus o n spiritual matters, and strive towards made by Josif B r o d s k i w h o , after a m e e t i n g w i t h o t h e r N o ­ expressing or using their transcendent experiences. A s i n the b e l Prize laureates, case o f all canvases, t h e i n s t r u m e n t s w h i c h they e m p l o y are w o r l d comes f r o m S w e d e n : „It is made o f ' w o r m w o o d ' c o l o u r a n d shape, w h i c h , the artists m a i n t a i n , possess great I d o n ' t k n o w h o w t o translate this i n t o Russian. I t is n o t significance for the i m p a c t subsequently exerted by the c o m ­ transparent b u t has the appearance o f some sort o f a grass positions. T h e a p p l i c a t i o n o f a g i v e n c o l o u r or symbol takes a n d resembles a t i n c t u r e . T h e l o c a l p o p u l a t i o n , for reasons declared t h a t the best v o d k a i n the - Conversations with place due t o t h e painter's reference t o his esoteric k n o w l e d ­ u n k n o w n , does n o t d r i n k i t " (S. V o l k o v , ge, or, i f he is submerged i n a trance, t o his subconsciousness. Brodski). I n a c o m m e n t a r y m a i n t a i n e d i n a t r u l y detective spirit, a n d by f o l l o w i n g l i n g u i s t i c , f o l k l o r e and h i s t o r i c a l t r a ­ Małgorzata Baranowska, The Postcard. I Was Here ils the a u t h o r pursues the beginnings a n d delirious h i s t o r y o f T h e postcard harbours the a m b i t i o n t o encompass the w h o ­ this n o b l e beverage. I t is t r u l y rare f o r a le w o r l d . T h i s is the reason w h y i t is ideally suitable for a n t o c o m e across a connoisseur-glossator. connoisseur-taster a b b r e v i a t e d p r e s e n t a t i o n o f every s i t u a t i o n a b o u t w h i c h we w o u l d like t o i n f o r m the addressee. T h e producers o f post­ Mariusz Szymon Czaja, The E n d of the Word, Illness and Ter­ cards try t o meet such demands by r e s o r t i n g t o assorted me­ rible Doomsday. Afwcalyptic asures. N u m e r o u s examples o f postcards f r o m the t u r n o f A n a t t e m p t e d i n t e r p r e t a t i o n o f symbolic structures created t h e n i n e t e e n t h c e n t u r y d e p i c t the p o p u l a r „I was h e r e " m o ­ i n texts by Tadeusz Słobodzianek, a Polish c o n t e m p o r a r y tif. T h e a u t h o r discussed the forms o f this m o t i f a n d d r e w p l a y w r i g h t , f r o m the perspective o f the category o f t i m e . T h e a t t e n t i o n t o t h e r e q u i r e m e n t s w h i c h i t satisfied. a u t h o r uses sui generis Stones by Tadeusz Shbodzianek detectors o f m e a n i n g i n the f o r m o f three symbolic constructions t a k e n f r o m t h e analysed texts, Andrzej Pieńkos - The artist's home — a reliquary of creativi­starting w i t h the presence ty: the John Soane Museum 290 t h e m y t h o f t h e G o l d e n A g e and discovering o f cyclical t i m e , w h i c h has t o be r e v i v e d by re- �SUMMARY OF ARTICLES Searchers o f the H o l y G r a i l , w h o are already the followers o f Aleksandra Banaszkiewicz, Magdalena Radkowska, Tomasz Rakowski, Withering. Creators and Cadavers. peating archetypical gestures. Subsequently, he considers the the linear c o n c e p t i o n of t i m e , b u t w h o wish to evade t i m e i n An Introduction to the Anthropology of Tuberculosis order to reach the p o i n t o f the w o n d r o u s t r a n s f o r m a t i o n o f T h e c o n s u m p t i v e is a c c o m p a n i e d by a n extensive c o l l e c t i o n u n a c c e p t e d reality i n t o its ideal c o u n t e r p a r t . T h e last o f the o f symbolic associations. T h e appearance o f symptoms figures cited by the author, the E n d o f the W o r l d , appears to w i t h e r i n g a n d the loss o f body mass are discernible i n the of be d o m i n a t i n g , a n d eschatological t i m e assumes the p a r t o f m e d i c i n a l m i x t u r e s seeping i n t o the body. Tuberculosis is al­ o n t i c a l t i m e i n Slobodzianek's dramas. T h e earlier analysed so s u r r o u n d e d by metaphors o f hair, p h l e g m a n d m o i s t u r e . conceptions o f time prove to be the objects o f assessment T h e body o f the v i c t i m does n o t a t t a i n its status instantly, f r o m the v i e w p o i n t o f eschatological „encroaching time", a n d the emergence o f its new c o u n t e r p a r t possesses symbo­ e n t e r i n g i n t o „the present" thanks t o the redeeming force o f lic premises. S u c h a gradual t r a n s f o r m a t i o n is visible i n The love. T h i s is n o t to say t h a t the analysed texts are merely m o ­ Magic Mountain by T. M a n n a n d the novels by M . G r e t k o w ­ ralising; they cast l i g h t o n c e r t a i n mechanisms o f c u l t u r e as­ ska. T h e n e w body becomes a weightless, ethereal substan­ sociated w i t h various conceptions o f t i m e a n d ce. Its d e t e r i o r a t i o n a n d s t r i v i n g towards an ascetic, trans­ problems s t e m m i n g f r o m their c o n f r o n t a t i o n i n history. l u c e n t f o r m c a n be recognised as one o f the aspects o f the Robert Kulpa, Carnival? Camp and Gender in Drag Queen Sliow o f c o r p o r e a l i t y t o a great e x t e n t preserves such a n aesthetics Romantic m y t h of consumption. T h e contemporary image a n d c u l t i v a t i o n o f the body, r e n d e r e d m y t h i c a l ; its m o d i f i c a ­ A d e s c r i p t i o n o f drag q u e e n shows c o n c e i v e d as the c a r n i - t i o n becomes p a r t o f the e t e r n a l m o t i f o f the n e g a t i o n o f v a l i s a t i o n o f c e r t a i n situations i n c o n t e m p o r a r y social life. man's b i o l o g i c a l c o n d i t i o n . References t o c o n t e m p o r a r y gender studies, i . a. gender c u l ­ t u r a l i d e n t i t y (the „social s u p e r s t r u c t u r e " o f b i o l o g i c a l sex) Włodzimierz Karol Pessel, Melanesians versus Farmers assisted the a u t h o r i n analysing the t i t u l a r shows. A n example o f a t e x t rarely e n c o u n t e r e d a m o n g Polish es­ The Tematy, które e x p l o i t a t i o n o f the category o f c a m p - a sui generis style cha­ says, a n d similar to Bystron's m e m o r a b l e b o o k racteristic for a p r e d i l e c t i o n for all t h a t w h i c h is a r t i f i c i a l mi odradzano (Topics I was A d v i s e d to A v o i d ) . T h e a n d extravagant - enabled h i m to compare drag shows w i t h is n o t afraid to engage the p o l y m o r p h i c k n o w l e d g e a n d t r a ­ classical c o n c e p t i o n s r e l a t i n g t o the i n s t i t u t i o n o f the c a r n i ­ d i t i o n a l w o r k s h o p o f the a n t h r o p o l o g i s t o f c u l t u r e for the v a l . R. K u l p a n o t e d t h a t today i t is rather d i f f i c u l t t o consi­ purposes o f s t u d y i n g issues disagreeable n o t o n l y i n a scien­ author der the s t r u c t u r a l similarities o f the t w o p h e n o m e n a (we tific discourse, b u t e v e n i n a c o n v e r s a t i o n h e l d by friends. may o n l y observe c e r t a i n fragmentary f o r m s ) , w h i l e e x i s t i n g H e deals p r i m a r i l y w i t h physical i m p u r i t y ( d i r t a n d b o d i l y analogies are t o be f o u n d i n the f u n c t i o n s a n d goals o f drag excretions) contrasted w i t h symbolic ( r i t u a l ) i m p u r i t y . H e q u e e n shows. T h e most f u n d a m e n t a l differences become d i ­ also contrasts the Melanesians, t h a t m o d e l p r i m e v a l society, scernible i n an analysis o f t h e t i m e a n d place encompassed w h i c h m o d e r n m a n associated stereotypically w i t h u n h y g i e ­ by b o t h p h e n o m e n a . T h e similarities, o n t h e other h a n d , i n ­ nic behaviour, w i t h „farming", sexual p a t h o l o g y p r o m o t e d v o l v e cross-dressing, t h e reversal o f behaviour a n d social o n t h e I n t e r n e t i n a m a n n e r characteristic for c o n t e m p o r a ­ a n d c u l t u r a l roles, f u n a n d revelry. T h e best d e s c r i p t i o n is, ry subcultures. By d o i n g so, he depicts the aesthetic a n d i n the o p i n i o n o f the author, offered by t h e scientific obstacles w h i c h the a n t h r o p o l o g y o f the excre­ expression „a t o p s y - t u r v y w o r l d " . I t is impossible to describe drag q u ­ een shows as a c a r n i v a l , b u t i t is j u s t i f i e d t o speak about a „carnivalised" phenomenon. 291 m e n t , projected i n this article, m u s t tackle. �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T 2002, V o l . L V I N o 3-4 (256-257). Index 369403. I S S N 1230-6142. Price 24 zt INSTITUTE OF A R T POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FUNDATION Contents 1-2/2002 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ DARIUSZ CZAJA Carnival. Life and Literature 3 Life or Non-transparency. Beyond the Anthropology of Culture 6 Commentaries and Polemics WOJCIECH MICHERA WIESŁAW SZPILKA CZESŁAW ROBOTYCKI DARIUSZ CZAJA ANTONI KROH The Culture, Empathy and Technics of Slicing up . . . . Live and Let Live 23 26 Hremeneutics and Life on the Margins of Dariusz Czaja's Considerations 27 A few Questions cocerning Life 29 The Old River Valley. The Prince. Telephones. The Clock 33 Events ALEKSANPARA MELBECHOWSKA LUTY KRZYSZTOF CZYŻEWSKI A k i n to a Jewel in His Crown 39 Polish Folk Art by Aleksander Jackowski 47 M I C H A Ł JAGIEŁŁO BOŻENA ŻÓŁTOWSKA Ethnology Today VICTOR TURNER JERZY S. WASILEWSKI FlLIP M . TARANIENKO PlOTR M A C H U L ROBERT D A R N T O N Are there universals of performance i n myth, ritual, and drama? Travelling Ethnology (3)The Reindeer-People, the Taiga-People, Just People Music as speech and speech as music: an essay for comprehension of the same nature of both activities. . . . The Gardzienice Manuscripts Introduction to the Great Cat Massacre 53 60 68 75 83 Carnivals in cullture WOJCIECH DlJDZIK SUZANNE CHAPPAZ-WlRTHNER DlETZ-RUDIGER MOSER UMBERTO ECO RUSTAM KASIMOW Carnivals-festivities, plays, spectacles From the history of research on the carnival Eleven carnival theses The frames of comic „ freedom" The poetic of the carnival and the transition rites 98 105 130 132 . . . 137 KARL KERENYI Man and mask ASA BOHOLM Masked performances i n the carnival of Venice 147 Carnival, ritual and play i n Rio de Janeiro 159 The carnival of equality and the carnival of hierarchy . . 171 VICTOR TURNER ROBERTO D A M A T T A : 292 141 �MACIEJ RÓŻALSKI Salvador, the Town of Capoeira 193 New age A N N A E. KUBIAK DOROTA H A L L MAŁGORZATA JUST MAŁGORZATA BARANOWSKA ANDRZEJ PIEŃKOS JAN GONDOWICZ MARIUSZ SZYMON CZAJA ROBERT KULPA ALEKSANDRA BANASZKIEWICZ New Age A r t God Loves Fun. The Role of Laughter in New Age Culture "Art of the Awakened" - Between Magic and Transcendence. Esoteric Art within New Age Circles . . . . 202 211 223 The Postcard. I Was Here 237 The artist's home - a reliquary of creativity: the John Soane Museum The Wormwood Star 241 247 The End of the Word, Illness and Terrible Doomsday. Apocalyptic Stories by Tadeusz Słobodzianek Carnival? Camp and Gender i n Drag Queen Show . . . Withering. Creators and Cadavers. A n Introduction to the Anthropology of Tuberculosis 249 263 Melanesians versus Farmers 276 Notes on the Authors Summary of Articles 284 287 276 MAGDALENA RADKOWSKA T O M A S Z RAKOWSKI WŁODZIMIERZ K A R O L PESSEL 293 �Errata Ważniejsze błędy dostrzeżone w numerze 1-2/2002 „Kontekstów" Major mistakes perceived in volume 1-2 Konteksty 2002 W streszczeniu angielskim artykułu Tomasza Grygiela Zwycięstwo sztuki nad czasem?...(A Victory of Art over Time?...) па s. 263 zamiast „contemporary art" powinno być „contemporary science" In the English-language version of Summary of Article p. 263 by Tomasz Grygiel: A Victory of A r t over Time?... instead of „contemporary art" should be: „contemporary science" Ostatni akapit powinien brzmieć więc następująco:/These should be as follows: The accomplishments of contemporary science, including the quantum theory and relativistic cosmology, which negate "the arrow of time" and even permit the possibility of designating its direction i n certain regions of the universe, appear to go hand in hand with the philosophical intuition of Schopenhauer, i n which time can be located also outside the traditional laws of earthly causality. We would like to believe that liberation from these laws, even if only short-lived, is assisted by experienced contact with art. Przepraszamy również Pana Tomasza Szerszenia za zniekształcenie jego nazwiska w notach o autorach i Pana Petera Martyna za dotkliwą literówkę w tytule jego artykułu, który powinien brzmieć tak jak w spisie treści: Tro­ ja Brytyjska w centrum kraju? O kwestii świetności i zaniku cywilizacji miejskiej We also apologyse to Mr Tomasz Szerszeń for mispelling of his name in authors' notes and to Mr Peter Martyn for the serious mistake we have made in the title of his article which should be the same as the title listed in the Contents: Troja Brytyjska w centrum kraju? O kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej. A British Troy in The Heartland? (On The Flourishing, Dissolution and Ultimate Oblivion of A n Urban Ci­ vilisation) Również w artykule Barbary Czarniawskiej (s. 82) zamiast „etnografia symetryczna" zgodnie z tytułem całego tekstu powinno być „etnologia symetryczna" Also in the aniele by Barbara Czarniawska (p. 82) instead of „Symmetrical Etnography" should be: „Symmetrical Ethnology" Za te i inne pomyłki Autorów i Czytelników pragnęlibyśmy serdecznie przeprosić. We would like to apologise to the Authors and the Readers for all these and any other mistakes. 294 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa569163fb9cf077b2cd37a41cf579dc.pdf 27a43b5f5f500ff5790f9a33abbddefc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3307 Title A name given to the resource Spis treści, Spis treści rocznika 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.66-70 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text mmmmii PL ISSN 0.4 mmmm&mmmmmmm 4 . m f > 1 i l polska sztuka ludowa ROK • XXXIV • i 1980 Q a n •• w NR °2 p 6032-3721 �TREŚĆ Aleksandra Jacher-Tyszko- Ikonografia wa przedstawienia Gromnicznej Krzysztof Barbara Kubiak Bazielich Aleksander Irena O Błachowski Kilka uwag w Kantor Ciołczyk, n i e z n a n a XI Sułowski przegląd ludowym . . . . i Antropologia pojęcia, Stomma, Lud- Ryszard S. filmów o rzeźbierka z Byczyny sztuce Zakopanem w 1980 r.) małżeństwo Benedyktowicz, 71 39 99 109 kwiecień Miłość Robotyoki, Jerzy malarstwie Chrystusa związku z recenzją k o n k u r s u n a Róża Czesław Tomicki, i grobie ludowy Zbigniew wik grafice haft (9—12 Zygmunt w przy Boskiej H a f t l u d o w y n a częściach s t r o j u regionalnego ( u w a g i po k o n k u r s i e w T o r u n i u ) . . . . Łopuszańska Ryszard strażach Matki w kultury w inspiracje 112 115 Liège Europie, Polsce — (materiały 1975 116 dziedzictwo, do słownika, cz. I I ) Wasi- Edmund lewski Claude Ronald Eleażar La Leach 117 Lévi-Strauss Nouvelle Władimir 113 Mojsiejewicz Mieletyński . Histoire Jakowlewicz . . 120 122 Propp 124 K R O N I K A I — I I I 1980 126 SUMMARY OF ARTICLES 127 PE3IOME 128 Na okładce: Fragment czepka Włocławek. Na stronie tytułowej: woj. kujawskiego, Fot. Bohdan gipiura, wyk. Maria Szewczyk, Olechnicki Koszula, w y k . Hanna Kaczyńska, W i e l ą t k i F o l w a r k i , ostrołęckie. F o t . B o h d a n O l e c h n i c k i �P O L S K A A K A D E M I A NAUK • I N S T Y T U T S Z T U K I • ROK XXXIV • 1980 • Nr 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �CONTENTS Aleksandra Jacher-Tyszkowa I c o n o g r a p h y o f t h e Représentation o í t h e V i r gin of Candlemas i n Graphic A r t and Folk Krzysztof Guard Painting Barbara Kubiak Bazielich Aleksander 71 Held at Christes Grave 89 F o l k E m b r o i d e r y o n P a r t s of R e g i o n a l C o s ­ t u m e s (Some r e m a r k s after t h e c o m p e t i t i o n i n Toruń) Błachowski trema Łopuszańska Remarks on of Embroidery Folk Róża the Ciołczyk, review of the 109 unknown sculptress from By­ czyna Ryszard Kantor Zygmunt Zbigniew Czeslaw wik Amour Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Jerzy 112 X I Festival of (April 9th—12th Sułowski The Lud- Ryszard S. Films 1980) et mariage en Antropology tage, of conceptions, Wasi- Edmund Claude La czowa, Anna ZESPÓŁ: Art in Zakopane 115 Liège Europe, culture 1975 . in Poland, . 116 heri- inspirations. (Materials for Ronald Leach . . 117 Lévi-Strauss Eleazar Mojsiejewiez REDAGUJE on a d i c t i o n a r y , p a r t 2) lewski CHRONICAL I — I I I 1S80 SUMMARY OF ARTICLES PK3KJME 99 competition Nouvelle 119 Mieletyński . . . . Histoire 120 122 Władimir Jakowleiwicz P r o p p 124 . . 126 127 128 Aleksander Kunazyńska-Iracka, . . . . J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), Jan Krzysztof Jadwiga Makulski, Jerzy JarnuszkiewiŁoziński, Ro­ m a n R e i m i u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz redakcji — Tłumaczenia — Piotr E w a Korulska. Redaktor Paszkiewicz (ang.) techniczny — Halina i Natalia Stasińska graficzny — J a n Swiderski. I (ros.). Żelechowska. Serwis foto­ �I P O L S K A S Z T U K A ROK XXXIII - Bartosz Adam, Palamenter-barometr Biela Kazimierz, Listy Biela Kazimierz, Listy Domańiska-Kubiak Dunare Nicolae, pisanek Motywy o s. runiu, s. Zofia, nej, s. Kopania swym Sztuka rolniczej i s. 17 . pasterskiej . . . nr 1 w dekoracji nr 4 i Andrzej hafciarska ludowego w To­ matowaniu, Bednarz, s. Aleksandry ludowa we s. 177 . . . . . nr 3 225 nr 4 Czelusty z współczesnej Liskowa, kulturze s. 217 Kurek Jan, Drzewo Swiderskiego Marii Piece, s. życia — Stanisława Jacek, Łukasiewicz Ośrodek ludowej, s 243 . nr 1 Wniebowzięcia s. Gawłowa Rodziny — wykonany 33 nr 1 — m a l a r k a z Zielonek, problemy garncarstwa Muzeum ludowego Etnograficznego zabawkarstwa ludowego s. 171 . w w . . w T o r u n i u , s. 107 Brzozie Ruszel nr 4 Twórcy Roman, w Wpływ zbiorach nr 2 ludowi, s. 113 rzemieślniczej kamieniu, Krzysztof, w nr 2 Stadnickiej, W o z y cygańskie, s. 77 Bronisław, rzeźbę nr 3 Polsce n a 205 Mróz L e c h , Reinfuss nr 4 nr 3 Ołtarz Janina, Niektóre Alicja, sztuki A b r a m i u k , s. 50 Majewskiego, Katarzyna widzenie 143 t l e doświadczeń i o b s e r w a c j i Pietrak nr 4 artystycz­ nr 1 Jana Teresa, Twórczość s. nr 1 3 Franciszek, Małeta . nr 4 kolędowania, konkurs garncarstwa życiu Sztuka Aleksander, przez . 231 Wanda, Kotula Łodziński s. 53 . nr 2 O Aleksander, Jackowski tematyce nr 2 ludowych, 95 Gentil-Tippenhauer Jackowski 111 s. 234 sens E w a , Ogólnopolski Katarzyna, Gródecka s. rzeźbiarzy Chajca, Wegetacyjny rumuńskich, Fryś-Pietraszkowa Gawłowa Władysława Irena, 1979 ludowy, o d współczesnych L U D O W A s. dawocyjnej na ludową nr 2 Wojciecha Gersona Okręgowego Stomma Ludwik, Determinanty Stomma Ludwik, Magia produkcji 67 Rysunki Muzeum nr 2 w polskiej dzisiaj, cz. polskich strojów ludowych R z e s z o w i e , s. 161 kultury 2, s. ludowej nr 3 XIX w i e k u , s. 131 195 nr 3 nr 4 R E C E N Z J E Demos. Internationale s. Kantor und Fołkloristische Informationem, nr 1 Ryszard, Strojów Jackowski w Ludowych, s. s. (na 2, Krzysztof, marginesie 1978) Polskich 56 nr 1 Pokropek, Atlas Sztuki Ludowej i Folkloru nr 2 Antoni Kroh, Współczesna Marian Pokropek, rzeźba ludowa płocki, s. Karpat nr 2 Konarowa, Szkoły Kutrzeba-Pojnarowa Woźniak kielecki, Atlas 187 Aleksander, do s. Strój 116 Antoni, Halina nego Jacher-Tyszkoiwa, Marian Aleksander, Polskich, Jackowski Aleksandra Aleksander, Polsce, Jackowski Kroh Ethnographische 57 s. Kenara, Anna, Jeszcze 123 O d zakopiańskiej s. o Przemysłu . . . M. nr 3 Drzew­ nr 1 narodne rzemiośle T. Szkoły 188 55 Serbske artykułu Jarmark drasitwy, artystycznym Trajdosa, . „Polska t . 5, s. na 116 polskim Sztuka . . nr 2 Spiszu Ludowa", nr nr 2 R O Ż N E Kronika VII—XII Kronika I—III Kronika IV—VI Kronika 1978, 1979, s. VII—IX s. 58 125 1979, s. 189 1979, nr 3 253 63 nr 4 Summary of articles, Summary of articles, s. 126 nr 2 Summary of articles, s. 191 nr 3 Summary of articles, s. 254 nr 4 Pe3K)Me s. s. s. nr 1 nr 2 nr 1 64 nr 1 P e a o M e s. 127 nr 2 Pe3K>Me s. 192 nr 3 Pe3K>Me s. 255 nr 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/726b806b254268b4999151999c2ddb87.pdf 342983256b7e45f36794a94db2bc0a28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3306 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.254-256 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z Krakowa i Muzeum Instrumen­ tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u . Nagrodę I otrzymał Wojciech S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o ­ w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze wsi Jaworzn.a-Gniewce. Przyznano 4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia. * 25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy­ gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o ­ w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Min K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię. Na konkurs wpłynęło 7 477 p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó ­ r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a Zagórna-Tężycka przyznało 3 n a ­ grody I : Jadwidze Łukowskiej z Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a Borowego. Nagrody I I otrzymałj: Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n ­ na Piętka z Woli Sufczyńskiej, K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a Bałdyga z Kadzidła, Aleksandra L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u ­ sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród I I I i 49 w y r ó ż n i e ń . U M Inne 5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s plastyki nieprofesjonalnej woje­ wództw katowickiego i opolskiego, którego tematem były powstania śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y ­ działy K u l t u r y Urzędów W o j . w K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór­ nośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląska Opolskiego, Woj. Ośrodek Kultury w Katowicach i W D K w Opolu. N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o — I A n t o n i Sprenol z Chorzowa, I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n Plomeeki z Chorzowa, nagr. I I I Czesław Chodziuk z Rudy Ślą­ skiej, E w a l d Gawlik z Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za­ b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I nagrodę Stanisławowi Majewskie­ m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o ­ dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o ­ w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w Muzeum Górnośląskim zakwalifi­ k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11 g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) . IX w Jastrzębiu Zdroju rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r ­ n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r ­ ganizacyjny Górniczych D n i K u l ­ t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a wystawę zakwalifikowano 66. 3 równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a ­ skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u ­ r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e . Sztuka ludowa i n n y c h narodów 16.VIII — w M u z e u m Arche­ ologicznym i Etnograficznym w Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r ­ ganizowana przez M u z e u m Mora­ w s k i e z B r n a posiadające bogate zbiory l u d o w y c h marionetek z r o ­ dowych kolekcji lalkarzy mora­ wskich. 7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł ­ garii pokazano wystawę „Trady­ c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r ­ n i k w X I X i X X w.". Pokazano t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e ­ talu. Ю M M SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — MAGIC TODAY ( p a r t 2) F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a ­ t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u ­ r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i ­ tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic) link t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a ­ sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u ­ cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove­ r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i ­ s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o ­ urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n ­ ciple of its logical construction; a n d the constructive e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o ­ s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con­ s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u ­ ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o ­ e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n ­ g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness. A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA TOY MA­ B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d 254 of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n made h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n the ZSRR). T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n ­ n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n ­ d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co­ o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s . T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o ­ d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac­ count, of t h e p a i n t s used. The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y ­ pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a ­ k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s , rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o ­ r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) . T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza. T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n t h e v a r i o u s t y p e s of toys. F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe­ ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce­ pelia. �Zofia G r ó d e c k a — T H E ART OF T H E IDERY OF ALEKSANDRA CZELUSTA LISKÓW EMBRO­ FROM A l e k s a n d r a C z e l u s t a w a s b o r n i n 1897 a n d l i v e s t o t h i s d a y i n K a l i s z p r o v i n c e . F r o m e a r l y c h i l d h o o d she has e m b r o i d e r e d , m a d e s p i d e r s f r o m s t r a w a n d p a p e r sowed a n d weaved. She is e s p e c i a l l y e x p e r i e n c e d i n e m b r o i d e r i n g t u l l e a n d i n s o w i n g a n d m a k i n g u p t h e caps w h i c h a r e t h e m a i n d e c o r a t i v e e l e m e n t of t h e dress w o r n t r a d i t i o n a l l y i n t h e K a l i s z r e g i o n . T h e a u t h o r stresses t h e e x c e l l e n c e a n d o r i g i n a l i t y of A l e k s a n d r a Czelusta's embroidery a n d h e r w o r k is c o m p a r e d w i t h t h a t o f t w o o t h e r w e l l k n o w n w o m e n w h o w o r k e d i n t h e f i r s t h a l f of this century: Maria Adamkowa a n d Rozalia Ceglarek . Aleksandra Czelusta's embroidery was popular a m o n g t h e w o m e n i n t h e r e g i o n . T h e y o r d e r e d caps f r o m h e r a n d she t a u g h t t h e m h e r c r a f t . S h e d i d n o t hide h e r designs b u t w i l l i n g l y t a u g h t t h e m to others. S h e c a m e t o be r e s p e c t e d b y t h e i n s t i t u t i o n s w h i c h w e r e set u p t o e n o o u r a g e f o l k a r t . T h e a r t i c l e goes o n t o d i s c u s s t w o t y p e s o f cap w o r k e d o n b y A l e ­ k s a n d r a C z e l u s t a , o n t h e basis o f t h e e x h i b i t s i n t h e Poznań E t n o g r a p h y m u s e u m . T h e r e is a d e t a i l e d a c ­ c o u n t of t h e c o n s t r u c t i o n of t h e cap, t h e k i n d of e m b r o ­ idery a n d the decorative themes. T h e a r t i c l e s closes w i t h a d i v i s i o n of A l e k s a n d r a Czelusta's a r t o n c h r o n o l o g i c a l lines i n t o f o u r periods, youth, wartime, postwar and contemporary. Wanda BEDNARZ G e n t i l - T i p p e n h a u e r — ANDRZEJ The editors i n p u b l i s h i n g this article about Andr~ej Bednarz, a v i o l i n m a k e r f r o m the Podhale region w h o d i e d i n 1967, also w i s h t o c o m m e m o r a t e t h e e x c e p t i o ­ n a l a u t h o r of t h e s k e t c h — t h e p a i n t e r a n d w r i t e r Wanda Gentil-Tippenhauer w h o was enchanted by the P o d h a l e r e g i o n a n d w h o d i e d i n 1965. A n d r z e j B e d n a r z w a s b o r n i n 1877 i n t h e P o d h a l e region i n a village called Miedzyczerwienne. T h e a r t i ­ cle d e s c r i b e s t h e w o r k o f h i s d i f f i c u l t l i f e w h o s e a i m was to realise t h e d r e a m of his c h i l d h o o d — to make a v i o l i n — starting w i t h his studies at the Zakopane School o f W o o d w o r k i n g t h r o u g h his years w h e n he w e n t a b r o a d to e a r n h i s l i v i n g u p to t h e t i m e w h e n he t a u g h t a t h e v i o l i n m a k i n g class a t t h e Z a k o p a n e school. Nicolae D u n a r e — A G R I C U L T U R A L AND* PA­ STORAL THEMES IN R O M A N I A N PAINTED EASTER EGGS T h i s article devoted to R o m a n i a n easter based o n a r i c h b i b l i o g r a p h y i n w h i c h t h e eggs is majority o l p u b l i c a t i o n s d a t e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e X X t h century a n d on research carried out by the author on a c o l l e c t i o n of easter eggs i n t h e S i e d m o g r o d E t h n o ­ graphic M u s e u m i n Cluj i n Romania. H e r i n t r o d u c t o r y r e m a r k s are devoted to t h e co­ l o u r s a n d t h e w a y s of c o l o u r i n g a n d p r o d u c i n g c o l o ­ urs f r o m various plants. N e x t the a u t h o r describes t h e t e c h n i q u e of d e c o r a t i n g m o n o a n d m u l t i c o l o u r e d eggs b y p u t t i n g o n a w a x o r n a m e n t w h i c h is l a t e r m e l t e d d o w n a n d l e a v e s a d r a w i n g o n t h e egg. T h e r e a r e r e g i o n a l d i f f e r e n c e s i n t h e i n s t r u m e n t s used t o p u t o n the w a x . N e x t t h e a u t h o r describes t h e decorative themes to be f o u n d o n R o m a n i a n easter eggs a n d she p a y s s p e c i a l a t t e n t i o n tó t h o s e w h i c h a r e c o n n e c t e d with e v e r y d a y l i f e a n d t r a d i t i o n a l o c c u p a t i o n s o f t h e people. They are classified according to the morphology a n d s u b j e c t m a t t e r . T h e a n a l y s i s is s u p p l e m e n t e d b y a d e ­ s c r i p t i o n of t h e c o n s t r u c t i o n of t h e o r n a m e n t w h i c h is m a d e u p of g e o m e t r i c f i g u r e s a n d signs. Finally there are remarks on the features w h i c h d i s t i n g u i s h R o m a n i a n easter eggs f r o m o t h e r s a n d t h e s y m b o l i s m of some of t h e t h e m e s . The article contains a table w h i c h shows h o w often c e r t a i n t h e m e s a p p e a r i n t h e v a r i o u s r e g i o n s o f the country. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — FOLK PHOTOGRAPHED BY JAN SWIDERSKI ART AS J a n S w i d e r s k i has been p h o t o g r a p h i n g v a r i o u s f e a ­ t u r e s of f o l k a r t f o r 25 y e a r s . O f t h e 50,000 p h o t o g r a ­ p h s h e has t a k e n a f e w h u n d r e d a r e a t p r e s e n t i n three e x h i b i t i o n s on v i e w i n Poland a n d a b r o a d . Swiderski's photographs are abowe a l l documents of f o l k a r t a n d t h e y a r e a l l t h e t h e m o r e priceless as m a n y of t h e o b j e c t s t h e m s e l v e s n o l o n g e r e x i s t . T h e m a i n h e r o of S w i d e r s k i ' s p h o t o g r a p h s is a l w a y s t a k e n o u t of c o n t e x t , t r e a t e d s t a t i c a l l y l i k e a p o s t e r p h o t o ­ g r a p h . T h i s does n o t m e a n t h a t h e does n o t e x p l o i t the artistic features of t h e photograph, especially i n t h e l a b o r a t o r y w h e r e h e s k i l l f u l l y uses l i g h t t o a c c e n t chosen e l e m e n t s of t h e o b j e c t . I t is p e r m i s s a b l e t o p h o t o g r a p h o n l y p a r t of a n o b j e c t i n a d o c u m e n t a r y p h o t o g r a p h w h e n t h a t p a r t is s u p p l e m e n t e d b y o t h e r i n f o r m a t i o n contained i n other pictures. T h e d o c u m e n t a r y p h o t o g r a p h c a n n o t be f u l l y o b ­ j e c t i v e as t h e r e does e x i s t a c o n f l i c t b e t w e e n n o t i c i n g a d e t a i l a n d t h e expressive focus on t h e h u m a n f o r m or a s c u l p t u r e f o r e x a m p l e . W h a t is m i s s i n g i n S w i ­ d e r s k i ' s p h o t o g r a p h s is t h i s v e r y l a c k of t h e w h o l e p i c t u r e , t h e lack of t h e c u l t u r a l a n d t e m p o r a l con­ text. РЕЗЮМЕ Людвик Стомма Д Н Я (Ч. 2) — МАГИЯ СЕГОДНЯШНЕГО Н а р о д н о е верование ф о р м и р у е т с я п у т е м : 1) к о м ­ бинации о п п о з и ц и о н н ы х л и б о посреднических э л е м е н ­ тов; 2) путем подбора предназначений к этим э л е м е н ­ там; 3) путем комбинации и „ ф а б у л я р и з а ц и и " этих предназначений. С одной с т о р о н ы все это вызвано о б щ и м и законами с т р у к т у р ы , а с другой — е с л и д е л о касается подбора противопоставлений, посредничества л и б о предназначений — п р о и з в о л ь н о . Итак, народное верование ( м и ф , магия) совмещают два свойства: л о ­ г и ч е с к о е , к о т о р о е з а к л ю ч а е т с я в в ы я в л е н и и законов с т р у к т у р ы и с х о д н о е с поэтическим ( м е т а ф о р и ч е с к и м ) у п р а в л я ю щ и м подбором к о н к р е т н о с т е й — внешнего о б л и к а , ф о р м ы верования. Эта двойственность достав­ л я е т этнографам м н о г о ч и с л е н н ы е трудности. И б о одни, как И. С. В а с и л е в с к и , с л и ш к о м р а с ш и р я ю т охват того, что о б я з а т е л ь н о , — д р у г и е ж е г о т о в ы в магии и на­ родном м и ф е усматривать т о л ь к о п р о и з в о л ь н о с т ь . Т е м временем обе эти тенденции ведут к к р у п н ы м о ш и б ­ кам интерпретации. С л е д о в а т е л ь н о анализ должен о х в а т ы в а т ь д е с т р у к ц и о н н ы й элемент — разложение дискуссии на простые э л е м е н т ы , в ы я в л я я таким о б р а ­ зом принципы ее л о г и ч е с к о й к о н с т р у к ц и и ; и к о н с т р у к ­ тивный элемент — повторное восстановление его на­ ч а л ь н о й ф о р м ы , что о б я з а т е л ь н о д о л ж н о в ы я в и т ь п а р а м е т а ф о р м и ч е с к у ю сторону композиции, так к а к д е с т р у к ц и я сама по себе ведет в тупик с т р у к т у р н ы х т р ю и з м о в ; в свою о ч е р е д ь к о н с т р у к ц и я без нее в о о б щ е и с к л ю ч е н а , п о с к о л ь к у тогда ей п р и ш л о с ь бы опираться л и ш ь на и л л ю з о р н у ю интуицию, П о н и м а н и е поэтис ф е р ы магии и мифа п о с л е д о в а т е л ь н о ведет к восста­ н о в л е н и ю историзма. О с н о в н ы е п р и н ц и п ы структур могут б ы т ь о б щ е ч е л о в е ч е с к и м и , что ж е касается п о ­ эзии, то, д а ж е так ш и р о к о понимаемая, она ф о р м и ­ р у е т с я п о с т о я н н и з м е н я ю щ и м и с я в истории сознания течениями. 255 �Л л и ц и я Maлета — ЦЕНТР НАРОДНОГО ИГРУ­ ШЕЧНОГО ПРОМЫСЛА В БЖУЗЕ СТАДНИЦКОЙ Б ж у з а Стадницка находится в Ж е ш о в с к о м воевод­ стве, в б л и з и Л е ж а й с к а . Т а м издавна в ы д е л ы в а л и д е ­ р е в я н н ы е п р е д м е т ы д о м а ш к о г о обихода, а в конце X I X в. с т а л и т а к ж е в ы д е л ы в а т ь д е р е в я н н ы е и г р у ш к и по образцам д в у х б л и ж а й ш и х центров: в Л е ж а й с к е и Я в о р о в е (ныне — С С С Р ) . Во в с т у п и т е л ь н о й части статьи пре дс тав л е на и с т о ­ рия развития центра, начиная с конца X I X в. до на­ с т о я щ е г о времени. И н т е р е с н ы п е р е м е н ы в о б щ е с т в е н ­ ном статусе и г р у ш е ч н и к о в , к к о т о р ы м в н а ч а л е (до I I мировой войны) соседи о т н о с и л и с ь с презрением. П о с л е войны о производстве и г р у ш е к с т а л и заботиться р а з л и ч н ы е п р е д п р и я т и я Ц е п е л и и . А в т о р статьи о п и ­ сывает принципы сотрудничества и г р у ш е ч н и к о в с к о ­ оперативами, рассматривает п р и ч и н ы неудач. Во второй части статьи рассматривается техника производства и г р у ш е к — д е р е в я н н ы х л о ш а д о к , х а р а к ­ т е р н ы х д л я Б ж у з ы . О п и с ы в а ю т с я сорта древесины, у п о т р е б л я в ш е й с я когда то и к о т о р у ю у п о т р е б л я ю т в настоящее Е р е м я и г р у ш е ч н и к и , их о р у д и я труда, способ в ы п о л н е н и я дошадок, начиная с р и с у н к а на доске в п л о т ь до раскраски готовой и г р у ш к и , причем у к а з ы в а ю т с я п р и м е н я е м ы е краски. В третьей части говорится о п е р в ы х и г р у ш к а х — л о ш а д к а х д в у х типов „ п л о с к и х " и „ к р у г л ы х " , о п о с т е ­ пенном р а с ш и р е н и и производства б л а г о д а р я новым образцам, к о т о р ы е вводят н е к о т о р ы е из и г р у ш е ч н и к о в (брички л и б о возки, к о л ы б е л ь к и , тачки, р а з м а х и в а ­ ю щ и е к р ы л ь я м и у т к и , паяцы па в о з к а х с д в у м я вра­ щ а ю щ и м и с я щитами, с а м о л е т ы , к у к о л ь н ы е к о л я с к и , колотушки, ветряные мельницы, карусели, миниатюрки с о в р е м е н н ы х средств п е р е д в и ж е н и я и м а ш и н ) . Ф о р м ы и г р у ш е к с о з д а в а л и с ь как под в л и я н и е м давних о б р а з ­ цов, так и н о в ы х у к а з а н и й Ц е п е л и и . Ч е т в е р т а я часть посвящена истории о ф о р м л е н и я б ж у с к и х и г р у ш е к . О п и с ы в а ю т с я типы росписи р а з ­ л и ч н о г о рода и г р у ш е к : их расцветка, краски, д е к о р а ­ т и в н ы е мотивы, р и с у н о к орнамента. В з а к л ю ч е н и е статьи п р е д с т а в л е н ы в историческом разрезе формы торговли игрушками, изготовляемыми в Б ж у з е Стадпицкой, начиная с о к р е с т н ы х я р м а р о к в п л о т ь до контактов с предприятиями Ц е п е л и и . З о ф и я Г р о д е ц к а — МАСТЕРСТВО Щ И Ц Ы А Л Е К С А Н Д Р Ы Ч Е Л Ю С Т Ы ИЗ ВЫШИВАЛЬ­ ЛИСКОВА Александра Челюста родилась в 1897 г. и по сей день ж и в е т в К а л и ш с к о м районе. С д е т с к и х л е т она з а н и м а л а с ь вышиванием, п л е т е н и е м пауков из с о л о м ы и папиросной бумаги, ткачеством и ш и т ь е м . Особенно у с п е ш н о вышивает Ч е л ю с т а на т ю л е , шьет и моделирует чепцы, которые являются главным у к р а ш е н и е м к а л и ш с к о г о наряда. А в т о р статьи под­ черкивает совершенство и б о л ь ш у ю с р г и г и н а л ь н о с т ь в ы ш и в о к Ч е л ю с т ы , сравнивая ее работы с и з д е л и я м и д в у х з а м е ч а т е л ь н ы х в ы ш и в а л ь щ и ц первой п о л о в и н ы X X в. М а р и и А д а м к о в о й и Р о з а л и и Ц е г л я р к о в о й . Вышивки Челюсты пользовались успехом у ж е н ­ щин и з о к р е с т н ы х местностей. Они з а к а з ы в а л и у нее ч е п ц ы , а т а к ж е у ч и л и с ь в ы ш и в а т ь . Ч е л ю с т а не т а и л а своих образцов и о х о т н о о б у ч а л а д р у г и х ж е н щ и н . Ее мастерство б ы л о д о л ж н ы м образом оценено у ч р е ж д е ­ ниями, п р и з в а н н ы м и о п е к а т ь народное искусство. Д а ­ л е е , па основе экспонатов П о з п а н ь с к о г о э т н о г р а ф и ­ ческого м у з е я , в статье рассматриваются два типа чепцоа, р а б о т ы Ч е л ю с т ы с подробным описанием их м о д е л и , рода в ы ш и в к и и д е к о р а т и в н ы х мотивов. В конце статьи автор д е л а е т п о п ы т к у р а з д е л и т ь в х р о н о л о г и ч е с к о м порядке творчество Ч е л ю с т ы па ч е т ы р е периода: м о л о д е ж н ы й военного времени, п о с л е ­ военный и современный. Ванда Г е п т и л ь - Т и п п е н г а у э р БЕДНАЖ — АНДЖЕЙ Статью посвященную памяти подгальского скри­ пичного мастера А н д ж е я Б е д н а ж а (ум. в 1967 г.) пред­ 256 варяет заметка редакции о з а м е ч а т е л ь н о й л и ч н о с т и автора очерка, В а н д ы Г е н т и л ь - Т и п п е н г а у э р , х у д о ж ­ ницы, д е я т е л ь н и ц ы и п и с а т е л ь н и ц ы , в л ю б л е н н о й в П о д г а л ь е , которая у м е р л а в 1965 г. Апджей Беднаж родился в 1877 г. на П о д г а л е , в деревне М е н д з ы ч е р в е н п е . В статье описана вся его т я ж е л а я ж и з н ь , л е й т м о т и в о м которой б ы л о страстное с т р е м л е н и е создать скрипку мечта л е л е е м а я им с дет­ ства. Об этом Б е д п а ж м е ч т а л с п е р в ы х ж е дней п о с т у п ­ ления в Закопанскую ш к о л у деревообделочной про­ м ы ш л е н н о с т и , а т а к ж е во время э к о н о м и ч е с к о й эми­ грации, в п л о т ь до периода руководства к л а с с о м и з г о ­ т о в л е н и я скрипок в той ж е ш к о л е . Н и к о л я е Д у н а р е — СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫЕ И ПАСТУШЕСКИЕ МОТИВЫ В РУМЫНСКИХ ПИ­ САНКАХ Статья) посвящена р у м ы н с к и м писанкам. А в т о р опирается на богатую л и т е р а т у р у предмета — главным образом па п у б л и к а ц и и первой п о л о в и н ы X X в. — а т а к ж е па собственные и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е им над к о л л е к ц и е й писанок, н а х о д я щ и х с я в Т р а н ­ сильванском этнографическом музее в К л у ж е ( Р у м ы ­ ния). П р е ж д е всего автор о б р а щ а е т внимание на к о л о р и т писанок, на их расцветку, способ и з г о т о в л е н и я р а з ­ л и ч н ы х р а с т и т е л ь н ы х к р а с и т е л е й . Д а л е е описывается т е х н и к а одноцветной и многоцветной раскраски яиц, при п о м о щ и воскового орнамента, к о т о р ы й растаяв, оставляет рисунок. А в т о р отмечает р е г и о н а л ь н ы е о с о ­ бенности инструментов, у п о т р е б л я е м ы х д л я в ы п о л н е ­ ния воскового орнамента. Затем рассматриваются мотивы у з о р о в р у м ы н с к и х писанок с особым у ч е т о м тех, к о т о р ы е с в я з а н ы с п о ­ вседневной ж и з н ь ю и т р а д и ц и о н н ы м и з а н я т и я м и на­ с е л е н и я . А в т о р считает их х а р а к т е р н ы м и и к л а с с и ф и ­ цирует с т о ч к и зрения м о р ф о л о г и и и тематики. В д о ­ п о л н е н и е своих выводов автор приводит п о д р о б н ы й а н а л и з построения орнамента, с о с т о я щ е г о из г е о м е ­ т р и ч е с к и х ф и г у р и знаков. В заключение указываются характерные особен­ ности о т л и ч а ю щ и е р у м ы н с к и е писанки от и н ы х , п р и ­ чем о т м е ч а е т с я с и м в о л и к а н е к о т о р ы х мотивов. С т а т ь я сопровождается таблицами, к о т о р ы е и л л ю ­ с т р и р у ю т частотность о т д е л ь н ы х мотивов, в ы с т у п а ­ ю щ и х в р а з н ы х р е г и о н а х страны. Александр Яцковски — НАРОДНОЕ ИС­ КУССТВО В С Н И М К А Х Я А Н А СВИДЕРСКОГО Вот у ж е 25 л е т Я н С в и д е р с к и ф о т о г р а ф и р у е т р а з ­ л и ч н ы е п р о я в л е н и я народной х у д о ж е с т в е н н о й к у л ь ­ т у р ы . И з н а с ч и т ы в а е м ы х им с в ы ш е 50ООО снимков н е с к о л ь к о сот представлено на трех/ п е р е д в и ж н ы х выставках, о р г а н и з у е м ы х в н а с т о я щ е е время в П о л ь ш е и за р у б е ж о м . С н и м к и Свидерского — это п р е ж д е всего д о к у ­ менты народного искусства, притом бесценные д о к у ­ менты, т а к - к а к многие из з а п е ч а т л е н ы х им д о к у м е н ­ тов, у ж е не с у щ е с т в у е т . Основным центром снимков Свидерского всегда я в л я е т с я о т д е л ь н ы й предмет, и з ъ я ­ т ы й из контекста, предмет, п р е д с т а в л е н н ы й статически, как п л а к а т н а я ф о т о г р а ф и я . И з этого не с л е д у е т , что автор снимка о т к а з ы в а е т с я от х у д о ж е с т в е н н ы х д о ­ стоинств ф о т о г р а ф и и , в особенности л а б о р а т о р н о й б л а ­ годаря искусному маневрированию светом, б л а г о д а р я в ы д е л е н и ю и экспонированию и з б р а н н ы х э л е м е н т о в объекта. Отображение отдельных элементов в доку­ м е н т а л ь н о м снимке допустимо тогда, когда его д о п о л ­ няет и н ф о р м а ц и я , с о д е р ж а щ а я с я в д р у г и х снимках. Ф о т о г р а ф и ч е с к и й документ не м о ж е т б ы т ь п о л ­ ностью о б ъ е к т и в е н ; всегда с у щ е с т в у е т к о н ф л и к т м е ­ ж д у подмеченной д е т а л ь ю и в ы р а з и т е л ь н о й т р а к т о в ­ кой ч е л о в е ч е с к о й ф и г у р ы л и б о с к у л ь п т у р ы . В д о к у ­ м е н т а л ь н ы х снимках Свидерского нехватает именно п р е д с т а в л е н и я сюжета! в ц е л о м , отсутствует связь с контекстом к у л ь т у р ы : и времени. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053c11a57a36feeec4c24b197ea92fe7.pdf 8581d1745a55bc89586da7ff50e9368b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4913 Title A name given to the resource Starorzecze.Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek puk, Maszyny do pisania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W ANTONIKROH Warszawie za carskich czasów kandydat na majstra musiał wykonać w obecności komisji tak zwany majstersztyk. Egzaminowanie mo­ gło trwać tydzień i dłużej. Odbywało się w warsztacie. Starorzecze D e l i k w e n t pracował, a komisja, jedząc i popijając na je­ go rachunek, pilnowała, by n i k t m u nie pomagał, oraz przerzucała się d o c i n k a m i p o d jego adresem. N a noc Krzyżyk z mosiężnej blachy, Maszyny do pisania, Piesek Puk warsztat starannie plombowano. Dziadek A n t o n i miał dyplom mistrzowski w dziedzinie blacharstwa i kotłów gorzelniczych, a krzyżyk, który obecnie należy do mnie, był jego majstersztykiem, pracą dyplomową. N i e w i e l k i stojący blaszany krzyżyk, z zamkniętymi obło ramiona¬ m i , u dołu lekko wywinięty na zewnątrz, pusty w środku. zyty, t a k i był szczęśliwy, tak nie wiedział, jak i c h uho¬ Zagadka polega na t y m , że nie widać jakiegokol¬ spawu. N a j p r a w d o p o d o b n i e j norować, że nie b y l i w stanie wykrztusić, co i c h spro¬ Dziadek wymodelował go z jednego kawałka blachy. wadza. Posiedzieli, pogadali, w y p i l i herbatę. Prosił, że¬ A l e jak? by w p a d a l i częściej. N a d r u g i dzień wzięli się w garść wiek śladu łączenia, i odwiedzili go raz jeszcze. Pokazałem krzyżyk znajomemu m e t a l u r g o w i , ab¬ solwentowi p o l i t e c h n i k i . Oglądał na wszystkie strony, Dziadek A n t o n i miał braci i bratanków ustawio¬ przybliżał do lampy, obracał. Zniecierpliwił się, odsta¬ n y c h w życiu, nie chcieli się z n i m kolegować, więc po wił na półkę, zaczął mówić o czymś i n n y m . Z n o w u się¬ śmierci syna jedyną bliską m u osobą była synowa, czyli gnął, obejrzał, odłożył. moja M a m a . N o i w n u k i . Co sobotę przyjeżdżał do nas Przyszedł po p a r u d n i a c h . na Bielany, zostawał do niedzieli. Przywoził dzieciom - Ja do twojego krzyżyka. cukier - w butelce po oranżadzie, takiej z porcelano¬ Wyjął z teczki reflektorek, jakiego używają laryn¬ w y m kapslem; nie mógł kupować cukierków, bo samot¬ golodzy, umocował sobie na czole, poświecił. Wsunął n y m emerytom k a r t k i na c u k i e r k i nie przysługiwały. do wnętrza krzyżyka maleńkie lusterko na t r z o n k u . Pa¬ Trzymał u nas skrzypce, czasem grał i śpiewał Rosła trzył przez silnie powiększające szkło. lina z liściem szerokim albo o więźniu, który miał w celi ka­ - Hm. przyjaciela-pajączka, to znów o kibitce pędzącej w odle­ Tyle się dowiedziałem. gły szlak, a dzwonek tylko słychać z oddali jak Dziadek A n t o n i wcześnie owdowiał, sam wychowy¬ umarłych pogrzebowy znak. Czytał Czechowa, Turgieniewa, Gogola, L w a Tołstoja, Puszkina, mieliśmy to w d o m u . M a m a wał dzieci: A n t k a (mojego ojca) i A l ę . G d y pokończy­ l i studia, spełnił swoje marzenie: kupił działkę w Zie¬ kupowała rosyjską klasykę, która była wtedy w Polsce lonce, zbudował d o m e k . A l a była lekarką. Zginęła już bajecznie tania, starannie wydany t o m kosztował tyle po upadku powstania, na szosie p o d Pruszkowem. co dwa przejazdy tramwajem albo mniej, podobno jakiś Chciała p o m ó c jakiemuś r a n n e m u , o d r u c h o w o wyszła prywaciarz kupił większą ilość dzieł Stalina oprawnych z szeregu, w a c h m a n krzyknął i zdjął karabin z ramienia, w skórkę, którą zużył na produkcję galanterii, a że nie nie zwróciła na to uwagi. Gdzieś za wczesnego Gomuł¬ znosił marnotrawstwa, zawiózł do składu makulatury k i , miałem wtedy ze szesnaście lat, poszedłem do punk¬ kilkaset kilogramów odpadów poprodukcyjnych i dostał t u skupu makulatury, magazynierka warknęła: - Na¬ za to piętnaście lat. Tak p l o t k o w a l i dorośli, myśląc, że zwisko! A d r e s ! - bo władza musiała mieć czarno na skoro A n t o ś przykucnął w kącie i b a w i się k l o c k a m i , to białym, jak się nazywa i gdzie mieszka obywatel, który nic go nie obchodzi i można swobodnie rozmawiać. przyniósł do sprzedania piętnaście i pół kilograma sta¬ W czerwcu osiemdziesiątego dziewiątego r o k u , wkrótce rych gazet. Odwarknąłem t y m samym t o n e m : - K r o h ! po wyborach, które komuniści tak pięknie przegrali, - i nagle magazynierka rozpromieniła się, zapytała ser¬ wyszły spóźnione o parę tygodni dzieła Lenina w białej decznie, czy może jestem k r e w n y m p a n i d o k t o r A l i c j i delikatnej skórce, kaletnicy natychmiast w y k u p i l i cały K r o h , która pracowała na Sadybie? I czy p a n i doktor nakład, radio cieszyło się t y m przez k i l k a d n i . żyje? Jeśli tak, proszę ją koniecznie pozdrowić, H a n n a Babcia, dziadkowie znali rosyjski z czasów młodo¬ Woźniak jestem, z ulicy Obserwatorów, już p a n i d o k t o r ści. Babcia, gdy podliczała coś w pamięci, mamrotała będzie wiedziała. Powiedziałem, że to moja ciotka, nie po rosyjsku, dopiero w y n i k ogłaszała po polsku. M a m a żyje. - O J e z u , ona też? Jak zmarła? - Zwyczajnie, Nie¬ chodziła na kursy organizowane przez Towarzystwo miec ją zastrzelił. Patrzę, a na kwicie dziesięć kilo ma¬ Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. N i e musiała daleko cho¬ kulatury więcej, niż się należało. dzić, odbywały się u niej w biurze, w godzinach służbo¬ Ojciec zginął w w y p a d k u samochodowym w l i p c u w y c h , przyjemnie było. Ciocia Jadzia mieszkała p o d czterdziestego szóstego. Dziadek Felicjan i M a m a po¬ N o w y m Sączem, była nauczycielką w szkole rolniczej, jechali do Z i e l o n k i zawiadomić Dziadka A n t o n i e g o . dyrektor kazał jej d o d a t k o w o uczyć rosyjskiego. Za¬ Dziadek A n t o n i t a k się ucieszył z niespodziewanej w i - skomlała, że rosyjskiego nie zna, na to dyrektor, że nie 121 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK przyjmuje t a k i c h dziecinnych wykrętów, przecież i n n i w dolne gniazdko, bo t a m jest lepszy prąd, w o d a się nauczyciele też nie znają, a p r o g r a m trzeba realizować. szybciej zagotuje. - Chyba nie - odpowiadała M a m a N i e bądźcie aspołeczna, koleżanko L e d n i c k a , w a m po głębokim namyśle - bo t e n d o l n y prąd m a dłuższą 0 wiele łatwiej, bo znacie francuski i n i e m i e c k i i nie drogę do przebycia. - Może tak - myślała na głos pa¬ macie dzieci. W i ę c uczyła się sama, wieczorami. Co n i K w i a t k o w s k a - ale rozpędza się z góry, m a większy wkuła wieczorem, tego uczyła następnego dnia, wy­ i m p e t , w sumie prędzej grzeje, chociaż m u dalej. Pani przedzała uczniów o jedną lekcję. Opowiadała o t y m K w i a t k o w s k a i p a n i K r o h to były jedyne p o l o n i s t k i przy stole, gdy przyjechała na święta. w Instytucie Geodezji i K a r t o g r a f i i . K i e r o w n i k zapo¬ M a m a zawołała: Skandal! I d i o t y z m ! minał, z czym przyszedł, żegnał się skwapliwie, rozpie¬ Dziadek Felicjan: Drogie dzieci, h m . Chłopi na Są- rała go satysfakcja, gdyż dysponował k o l e j n y m niezbi¬ decczyźnie tak czy o w a k nie będą czerpać fachowej t y m d o w o d e m wyższości i n t e l i g e n c j i technicznej n a d wiedzy z rosyjskich podręczników a n i czytać Turgie¬ humanistyczną oraz umysłu męskiego n a d k o b i e c y m . niewa w oryginale. W i ę c na j e d n o wychodzi. Chociaż, G d y Dziadek A n t o n i którejś soboty nie przyjechał, prawdę powiedziawszy, też się nie zachwycam t a k i m zaniepokojona M a m a pojechała do Z i e l o n k i . Usłysza¬ stawianiem sprawy. ła o d sąsiadów, że p a n K r o h zamknął się w mieszkaniu, nikogo nie wpuszcza i całymi godzinami głośno śpiewa Babcia: Biedna Jadziunia. Pomogłabym ci, gdybyś po polsku i po rusku. Zawołała, poznał j ą po głosie, mieszkała bliżej... otworzył, przeprosił za b r a k i w garderobie. Wyjaśnił, że Jadzia: M o j a droga Zosiu, nie trzeba się obrażać na czuje się słabo, bo o d p a r u d n i nie jadł, ale po p r o s t u cały świat, trzeba brać ludzi t a k i m i , j a k i m i są. nie jest głodny, a poza t y m wiele już w życiu zjadł i po¬ M a m a : W ł a ś n i e biorę ludzi j a k i m i są, a nie moja w i n i e n odpocząć. Powiedziała, że m u s i wyjść na chwi¬ w i n a , że są i d i o c i . lę, m a pilną sprawę do załatwienia. Pobiegła na pocz¬ Dziadek mruknął po francusku, żeby nie dawać tę, sprowadziła pogotowie. Przyjechała karetka, lekarz dzieciom złego przykładu. A l e już było za późno. Dorośli wkładali m i do głowy, żebym się pilnie uczył zdecydował: D r e w n i c a . N i e powiedział „szpital psy¬ rosyjskiego, bo każdy Polak p o w i n i e n znać język naszych chiatryczny" czy „dom wariatów", tylko użył oczywi¬ śmiertelnych wrogów. W i ę c prosiłem Dziadka Antonie¬ stego eufemizmu. Warszawiacy lewobrzeżni go, żeby m i czytał opowiadania o zwierzętach z syberyj¬ T w o r k i , prawobrzeżni - D r e w n i c a , K r a k o w i a c y - Ko¬ skich lasów, autorstwa mojego śmiertelnego wroga M i ¬ bierzyn, Poznaniacy - Dziekanka. Wygnańcy ze Lwo¬ chaiła Priszwina. Bardzo go polubiłem i sporo m u za¬ w a używali z w r o t u : - Ta na Kulparków! - c h o ć wie¬ wdzięczam, a także A n t o n i e g o Czechowa, którym wte¬ dzieli, że K u l p a r k o w a także nie zobaczą. dy nasiąkłem, a teraz wracam do niego, gdy m i smutno. mówili G d y dojeżdżali, Dziadek spytał: W t e d y był t a k i m i l i c y j n y przepis, że w każdym - A czemuż to nie jedziemy w stronę Warszawy? mieszkaniu musiał być zeszyt, do którego główny lo¬ Wieziecie m n i e do czubków, czy jak? k a t o r miał obowiązek wpisywać każdy nocleg osoby - Tymczasowo, u Dzieciątka Jezus generalny re¬ niezameldowanej na stałe. L p . , nazwisko i imię, sto¬ m o n t - wyjaśnił przytomnie kierowca. pień pokrewieństwa, data przyjazdu, skąd przyjechał, Odwiedzała go j a k mogła najczęściej, czyli co dwa data wyjazdu, dokąd wyjechał, uwagi. Ten zeszyt przy¬ tygodnie. niósł n a m dzielnicowy. Pouczył, że nocowanie osoby - Wiesz - powiedział kiedyś - to grubo nie w po¬ postronnej bez wpisania do zeszytu podlega karze (po rządku, żebyś t a k się męczyła. Myślałem n a d t y m l a t a c h widziałem w t a r n o w s k i m h o t e l u wywieszkę wszystkim i doszedłem do w n i o s k u , że kobieta powin¬ „Zabrania się wpuszczania do łóżka osób trzecich"). na być szczęśliwa. Niedługo umrę, spotkam A n t k a , M a m a t w a r d o wpisywała: A n t o n i K r o h , teść, data, p o w i e m m u , niechże coś zaradzi. A l a też pomoże, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i , A n t o n i K r o h , teść, da¬ przecież to rozgarnięta dziewczyna. N a p e w n o coś ta, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i i t a k przez parę kar¬ wspólnie wymyślimy, t a k przecież nie może być. tek, któregoś d n i a powiedziała, że j ą to nudzi, bo sko¬ - N i e c h m u Ojciec powie, żeby się nie martwił, da¬ ro m i l i c j a jej do tej p o r y nie zwinęła za nocowanie te¬ ję sobie radę. ścia, to bez łaski, więcej wpisywać nie będzie. To był - Oczywiście, oczywiście, znakomicie dajesz sobie jej u l u b i o n y greps: gdy pracowała w Instytucie Geo¬ radę, ale napomknę delikatnie, żeby jednak... N i e bój dezji i K a r t o g r a f i i , kiedyś z nudów powiedziała kie¬ się, nie sprawię m u przykrości. r o w n i k o w i , że nie będzie się szczepić obowiązkowo Następnym razem wyznał jej półgłosem, aby szlaf- przeciw gruźlicy, bo po co: tyle razy się szczepiła, a nie k a m r a c i nie słyszeli: w jego sprawie obraduje bardzo zachorowała. Ciasno jej było w Instytucie Geodezji ważna komisja, c h c ą m u przyznać order i wysoką eme¬ 1 K a r t o g r a f i i . Razem z koleżanką, panią Kwiatkowską, ryturę. Siedzą d r u g i dzień i dyskutują, jeszcze nie która miała Krzyż W a l e c z n y c h za powstanie, płatały skompletowali dokumentów. O n sam m a niewielkie rozmaite figle. G d y k i e r o w n i k niespodziewanie wcho¬ potrzeby, tylko na bieżące w y d a t k i , resztę będzie jej dził i pytał o coś, p a n i K w i a t k o w s k a mówiła o d nie¬ oddawać. - Dobrze, podzielimy się po połowie. - N i e , chcenia: p a n i Zofio, n i e c h p a n i przełoży wtyczkę nie po połowie. M n i e wystarczy jedna czwarta, nawet 122 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK jedna piąta. N i e spieraj się, ja w i e m lepiej, m a m tutaj niędzmi dziur w d o m o w y m budżecie, bo i tak nie za­ więcej czasu na myślenie. Najwyżej jedna piąta. tka, lecz kupić coś użytecznego i trwałego. W t e n spo­ Zadzwonili do M a m y do pracy z administracji szpi¬ tala, żeby sobie zabrała sób O j c i e c bardziej będzie z n a m i . Wysiadła na placu zwłoki w terminie trzydziestu sześciu godzin, bo jak nie, to pogrzeb będzie W i l s o n a , w d o m u t o w a r o w y m stał czarny walizkowy r h e i n m e t a l l . Kupiła, żeby dzieci uczyły się pisać. Praw­ państwowy. W t a k i sposób dowiedziała się, że umarł. N a p r y w a t n y dopodobnie raz dwa rozniosą maszynę na strzępy, ale pogrzeb nie było jej stać, państwowy wyglądał tak o t o . jeśli zdążą się przedtem nauczyć, to póki i c h życia, pó- Był ciepły wiosenny dzień. Wysiadła z c i u c h c i ra- ty pieniądze za śmierć ojca będą procentować. Zosia dzymińskiej. Czuła się trochę j a k na wagarach: dosta¬ miała w t e d y k i l k a miesięcy, ja cztery lata, A n i a osiem. ła dzień wolnego, c h o ć personalna twierdziła, że jej Uczyłem się pisać na maszynie prawie równocześnie nie przysługuje, bo ojciec nieżyjącego męża to w myśl z nauką stawiania liter. Wolałem maszynę, bo nie robiła przepisów nie rodzina. A l e M a m a napisała podanie, kleksów i n i k t mnie nie przyrównywał do kury skrobią¬ umotywowała, dyrektor własnoręcznie cej pazurem. Skutek taki, że sprawniej piszę na klawia­ w drodze wyjątku pójść na zaparafował: turze niż ręcznie, a gdy muszę coś napisać hand made, rękę. Załatwiła formalności w administracji, gdzie ją po¬ uroczysty list albo własnoręczny życiorys, najpierw stu¬ uczono, żeby nie stawiała wódki grabarzom, bo to rów¬ kam, a p o t e m pracowicie przepisuję. Udaje m i się to za nież pacjenci, po a l k o h o l u dostaną małpiego r o z u m u drugim, trzecim razem (pisząc ręcznie, robię zbyt dużo i k t o będzie odpowiadał. błędów maszynowych). Hand made to zwrot z polszczy­ Stała p o d kostnicą godzinę, może dwie, n i k t n i c zny potocznej - tak mówią góralki na targu, zachwala¬ nie wiedział. Wreszcie podjechała f u r m a n k a , na niej jąc skarpety i swetry cudzoziemskim turystom. Po an¬ trzech mężczyzn w d r e l i c h a c h . O t w o r z y l i drzwi, wy¬ gielsku mówi się by hand, gdyby to kogoś interesowało. nieśli papierowy w o r e k , t a k i j a k po cemencie tylko Najgorzej było w liceum. M o j e zeszyty były przed­ trochę dłuższy, rzucili na wóz. Jeden powoził, d r u g i m i o t e m miażdżącej k r y t y k i , zaś pojednawcze sugestie: siadł o b o k f u r m a n a , trzeci z tyłu, p l e c a m i do k i e r u n k u no to może, p a n i profesorko, ja wszystko ślicznie prze­ jazdy. Uśmiechał się do M a m y , która kroczyła za t y m piszę na maszynie? - jedynie dolewały oliwy do ognia. karawanem, fajtał nogami, wystawił twarz do słońca Już lepiej było nie pokazywać zeszytu, zainkasować i śpiewał na całe gardło przedwojenne szlagiery. Czar­ dwóję i cześć pieśni. N a rozdaniu m a t u r p a n i o d pol¬ nikczemnie. skiego po raz pierwszy i ostatni w życiu uśmiechnęła się Wszyscy w krąg się ze mnie śmieją że ja łudzę się nadzie¬ do m n i e mówiąc, że do twarzy m i w krawacie, a poza ją, a ty nie wrócisz do mnie już. t y m ogromnie się cieszy, że już nie usłyszy ode m n i e te¬ na Rita szydzi ze mnie, żeś mnie rzucił tak W j e c h a l i w brzezinkę. Był t a m świeży dół, a obok go idiotycznego pytania: czy można oddać wypracowa¬ pryzma złotego mazowieckiego p i a c h u . W r z u c i l i w o r e k nie na maszynie? Czy można przynieść maszynę na kla­ do dołu. K i l k a ruchów łopatą i po wszystkim. sówkę? Teraz szanowny p a n jest dojrzały, może pisać na - Pani wsiada. Lepiej marnie j e c h a ć , j a k dobrze maszynie, ile chce, nawet poematy i listy miłosne. drałować - powiedział śpiewający w a r i a t i uśmiechnął W szkole tępiono nie t y l k o maszynopisanie, ale się życzliwie. i pióra k u l k o w e , później nazwane długopisami. A l e postęp nie dawał się okiełznać. I t a k zostało do dziś. - Dziękuję, przejdę się. Odwróciła się, poszła w przeciwną stronę, na Rem¬ Tadeusz opowiadał, że jego dziesięcioletni syn dostał bertów. Pomyślała, że t a k i wiosenny spacer to h o j n y polecenie o d n a u c z y c i e l k i - za karę przepisać sto ra¬ zy „nie będę przezywał koleżanek", więc siadł do prezent o d teścia. Po p a r u miesiącach Prezydium Miejskiej Rady Na¬ k o m p u t e r a , napisał cztery słowa, stuknął gdzie trzeba rodowej w Zielonce wezwało obywatelkę Zofię K r o h i w sekundzie miał sto l i n i j e k . Tadeusz zrobił uwagę, do naprawienia rynny. Odpisała, że nie jest właściciel¬ że nie pisze się kolerzanek ką, r y n n y naprawiać nie będzie. N a p r a w i l i sami i przy¬ wystukał polecenie „zamień", p o t e m „drukuj" i robo¬ t y l k o koleżanek, więc syn słali r a c h u n e k . Odesłała z wyjaśnieniem, że nie jest ta g o t o w a . - Czyś t y zwariował? - przeraził się Tade¬ właścicielką i płacić nie będzie. Następnej wiosny usz - przecież to bezczelność! O n a cię z t y m w y r z u c i ! przysłali r a c h u n e k za smołowanie d a c h u . Odesłała Miałeś przepisać sto razy, a nie wklepać j e d e n raz! - z wyjaśnieniem, że nie jest właścicielką. Po miesiącu Tato, coś ty, ona się nie t r o p n i e . - D o b r a , oberwiesz dostała kolejne pismo, ale go nie otwierała, tylko na¬ to oberwiesz, t w o j a sprawa. N a d r u g i dzień syn wró¬ pisała na kopercie „Adresat zmarł, przesłać nadawcy" cił ze szkoły rozpromieniony. - Jeszcze m n i e pochwa¬ i wrzuciła do skrzynki. Korespondencja ustała. liła, że t a k ładnie przepisane, bez jednego błędu. - A widzisz, widzisz, j a k chcesz to potrafisz! - powie¬ Maszyny do pisania działa. - Tato, przecież o n a nigdy w życiu nie siedzia¬ ła za k o m p u t e r e m , mózg by się jej chyba zlasował. Ojciec stracił życie podczas pracy, M a m i e wypłaco¬ Bardzo chciałem mieć swoją maszynę, zwłaszcza n o odszkodowanie. J e c h a ł a t r a m w a j e m do d o m u , ści¬ gdy już nie mieszkałem z M a m ą . Oczywiście m a r k i skała torebkę i myślała, żeby nie zatykać t y m i pie- R h e i n m e t a l l , j a k moja pierwsza miłość. Były lata 123 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK sześćdziesiąte, nie czterdzieste: m o w y nie było, żeby o t ła, czy aby nie da się czegoś wymontować i użyć po¬ t a k wejść do sklepu i kupić. Rzecz wyglądała o wiele n o w n i e . Tego d n i a skasowano kilkanaście maszyn, stare aparaty fotograficzne i coś jeszcze. K a d r y decy¬ romantyczniej. dują o wszystkim. Młodość mojej towarzyszki życia upłynęła w Kance­ larii Sejmu PRL. Gdy do Polski dotarły pierwsze maszy­ Jeszcze była Efka. Tak mówili na nią mechanicy, n y elektryczne m a r k i O l i v e t t i o snobistycznym, m o d ­ uśmiechając się j a k do starej znajomej. - O r a n y , Efka, n y m k r o j u czcionki, mówiono na nie chyba skoropisy, gdzie p a n ją podłapał? Świetnie się trzyma j a k na swój mój r h e i n m e t a l l , jak inne z Kancelarii Sejmu, został w i e k ! Efka - bo powstała w F K , Fabryce Karabinów na przeznaczony na złom. Otóż po Sejmie kręcił się, chy¬ W o l i . Produkcję rozpoczęto wiosną, a może l a t e m trzy¬ ba z przyzwyczajenia, dziarski staruszek, przedwojenny dziestego dziewiątego, na l i c e n c j i Hermes Baby, zdążo¬ socjalista Stanisław Szwalbe, n o wyprodukować kilkaset sztuk. M o j a Efka miała zbi¬ wicemarszałek Sejmu Ustawodawczego w 1947 r o k u , który kładł podwaliny ty n u m e r fabryczny (he, he, pewnie służyła w A K - Polski L u d o w e j , a gdy już je położył, we wrześniu 1948 powiedział znajomy, oglądając j ą czule na wszystkie r o k u wyleciał ze stanowiska przewodniczącego Rady strony - poręczna, niezawodna, cicha, wszelkie zalety Naczelnej PPS. N i e b a w e m partie się zlały, powstała k o n s p i r a t o r k i . W i e l e b y m w t e d y za nią dał). Po w o j n i e PZPR, tow. B i e r u t poradził Szwalbemu: „wy sobie lepiej dwadzieścia parę lat leżała nieużywana w k r a k o w s k i m dajcie spokój z polityką", więc tow. Szwalbe został dzia­ mieszkaniu, jako lokata kapitału p e w n y c h państwa. łaczem społecznym, między i n n y m i założył Towarzy­ Kupiłem j ą z ogłoszenia. Cóż to była za radość. Zanio¬ stwo i m i e n i a M a r i i K o n o p n i c k i e j (już po Październiku). słem do mechanika. - Efka! - zawołał - Był to człowiek starej daty - nie znosił, gdy coś się mar¬ sztuka, zrobię p a n u poza kolejką. Nazwisko, imię, ad¬ nowało. Postarał res, n u m e r d o w o d u osobistego. - A n t o n i K r o h , M u ¬ się więc, żeby maszyny, zupełnie wspaniała sprawne, ale już spisane do kasacji, przekazano Towa¬ zeum Tatrzańskie. - Jak to, mieszka p a n w muzeum? - rzystwu. Pracował t a m przyjaciel M a m y , zadzwonił, po¬ N i e . - W i ę c proszę podać adres zamieszkania. - N i e biegłem na Stare M i a s t o , obejrzałem kilkadziesiąt ma¬ m a m mieszkania. - To gdzie p a n mieszka? - Różnie. szyn, wybrałem najmniej rozklekotaną, zapłaciłem... To - A gdzie p a n jest zameldowany? - W Warszawie. znaczy oficjalnie nie płaciłem, byłoby to przestęp­ - A w Z a k o p a n e m gdzie? - Nigdzie. - To co ja p o d a m stwem; maszynę dostałem za darmo i nielegalnie, bo na milicji? - zafrasował się m e c h a n i k , człek prosto¬ komisja Towarzystwa też ją przeznaczyła do kasacji - duszny. - Przecież mogę p a n u niezłego g n o j u narobić. ale akurat tego samego dnia, wiedziony szlachetnym Wyznał, że jest zobowiązany podawać m i l i c j i wzory p o r y w e m serca, z własnej a nieprzymuszonej w o l i wpła¬ czcionek wszystkich n a p r a w i a n y c h przez siebie maszyn ciłem dwa i pół tysiąca złotych do kasy Towarzystwa wraz z d a n y m i właścicieli. - Niezameldowany w Zako¬ i m . M a r i i K o n o p n i c k i e j jako członek wspierający. Wy¬ p a n e m , a do tego kupił sobie maszynę. O n i się, nie daj biegłem ze słodkim ciężarem p o d pachą, zaniosłem na Boże, zaczną n a d t y m zastanawiać. I będą pióra. Marszałkowską do prywatnego zakładu, gdzie maszyna - Dziękuję... Przyjdę kiedy indziej. została poddana generalnemu r e m o n t o w i za drugie Zawiozłem Efkę do Warszawy, nie pytano m n i e dwa i pół tysiąca. Spisana na straty przez dwie komisje, o n i c , wszystko zrobiono j a k należy. K a d r y decydują d w u k r o t n i e zmartwychwstała, służyła m i wiernie, a gdy o wszystkim. po latach przesiadłem się na komputer, ofiarowałem ją Efka była wspaniała, ale j a k na moje potrzeby za Polakowi z Wileńszczyzny, co zresztą także nie było cał¬ delikatna - przyjmowała najwyżej dwie przebitki. Cie¬ kowicie legalne, gdyż ówczesne władze litewskie niemi¬ szę się, że poszła w dobre ręce. Żyje się jej spokojnie, le widziały na swym t e r y t o r i u m maszyny z polską obecna właścicielka łagodnie się z nią obchodzi - cza¬ czcionką, że tak to delikatnie ujmę. sem list, r a c h u n e k , pisemko do administracji. N i e wszystkie maszyny miały tyle szczęścia. D u n i a Najśmieszniej było w stanie w o j e n n y m . Pracowa¬ z M u z e u m Tatrzańskiego l a t a m i pisała n a starym wa¬ łem w M u z e u m Okręgowym w N o w y m Sączu, Od¬ l i z k o w y m mercedesie, wypożyczonym z L i c e u m Ke¬ dział w Podegrodziu. Codziennie jeździłem więc do nara. Któregoś d n i a zadzwonili, żeby i m w te pędy Podegrodzia. Potrzebna m i t a m była maszyna, mu¬ oddać maszynę, bo ją muszą komisyjnie skasować, ta¬ zeum nie dało służbowej, bo nie miało, poprosiłem kie m a j ą zalecenie p o k o n t r o l n e . D u n i a c h c i a ł a pła¬ o samochód, żeby przewieźli moją prywatną (miałem cić, pytała, co zrobią jak, nie o d d a (wytoczą sprawę w t e d y wielkiego biurowego u n d e r w o o d a ) . Pan Ma¬ sądową i naślą k o m o r n i k a z m i l i c j ą ) , proponowała r i a n , kierowca, aż się za głowę złapał. Panie A n t o ś , h a n d e l w y m i e n n y , rozpłakała się, mówiła, że maszynę czyś p a n chory? W i e ź ć prywatną maszynę państwo¬ k o c h a , zrosła się z nią, chce na niej skończyć książkę, w y m samochodem? Jak ja i m to wytłumaczę na sztraj- a jeśli nie mogą sprzedać a n i dać, to n i e c h przekażą fie? Toż to przecie gorsze j a k k a r a b i n maszynowy! do m u z e u m j a k o zabytek. N i c z tego proszę p a n i , po¬ Miał rację - na granicy miasta, przy zabytkowej figu¬ rządek m u s i być! Zebrała się komisja, u s t a w i l i maszy¬ rze M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem, była wojskowa ro¬ nę na p n i a k u , p a n Z i u t e k chwycił s i e d m i o k i l o w y gatka, wszystkich l e g i t y m o w a l i , zaglądali do toboł¬ m ł o t na długim t r z o n k u i walił, a komisja sprawdza- ków, bagażników. A l e jakieś sto metrów przed rogat124 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK ką odbijała o d szosy zwykła p o l n a droga. Przeniósł się skakał o k n e m z trzeciego piętra, postradał w t e d y o k o . t a m prawie cały r u c h kołowy. Z r o g a t k i było doskona¬ Krzyknąłem, wrócił. Nosiłem go, trzymając za ucho, to le widać, j a k w i e j s k i gościniec, używany przez miej¬ znów za ogon, Babcia przyszywała - aby prędzej, t a k i m scowych z częstotliwością j e d e n t r a k t o r na godzinę, k o l o r e m włóczki, j a k i miała p o d ręką, rzecz wymagała nagle zaroił się o d aut. A l e stróżów porządku to nie natychmiastowej i n t e r w e n c j i . Ślady widać do dziś. Pil¬ obchodziło - rozkazano i m pilnować szosy, to pilno¬ nował m n i e d n i e m i n o c ą w dziecięcym szpitalu na w a l i , a po sąsiedzku mogłyby jeździć c h o ć b y amery¬ W o l i , wykaraskaliśmy się jakoś. W k r ó t c e zacząłem się kańskie czołgi. Baliśmy się obaj z p a n e m M a r i a n e m - go wstydzić. Czekał na dnie szafy przywalony tekstylia¬ nie kary, bo przecież nie popełnialiśmy żadnego prze¬ m i , złego słowa nie mruknął. stępstwa, tylko przerażającej perspektywy wyjaśnia¬ Przeprowadzał się ze m n ą niezliczoną ilość razy, nia, co właściwie robimy. Okazało się, że niepotrzeb¬ z anielską cierpliwością. Teraz stoi za m o i m i p l e c a m i nie. D r o g a p o l n a nie była obstawiona, mogliśmy tam¬ na regale, rozgląda się czujnie po okolicy. Przed paro¬ tędy spokojnie przewieźć Bujaka ma laty niepostrzeżenie minęły nasze pierwsze i zara¬ z Frasyniukiem, a cóż dopiero głupiego u n d e r w o o d a . zem ostatnie złote gody. Czarna w a l i z k o w a maszyna m a r k i R h e i n m e t a l l , Ciocia Terenia przez całą wojnę mieszkała z n a m i k u p i o n a p o n a d pięćdziesiąt l a t t e m u , jest w ideal¬ na Sadybie. Sadyba była to elegancka dzielnica willo¬ n y m stanie. M a m a , siostry i j a pisaliśmy na niej d l a wa, jej budowę zakończono tuż przed wojną; nazwę zarobku i d l a własnych potrzeb. N i e u m i e m określić, miała symboliczną, gdyż w dawnej polszczyźnie sadyba ile k a r t e k przez nią się przewinęło - dwieście, trzysta znaczyło warownia, obóz wojskowy, strażnica na kre¬ tysięcy? K i l k a g r u b y c h książek p a n a W a ń k o w i c z a , sach. W latach siedemdziesiątych pola między Sadybą które przepisywałem z siostrami (pięć p r z e b i t e k , pil¬ a D o l n y m M o k o t o w e m zabudowano b l o k a m i , oficjal¬ n o w a ć kolorów b i b u ł k i ! ) , rozkazy k o m e n d y h u f c a nie mówi się na to Ursynów, potocznie Usrynów, może Mokotów niezbyt w y k w i n t n i e , ale stosownie, bo przecież praw¬ Zachód (na b l a c h a c h p o w i e l a c z o w y c h , trzeba było m o c n o walić w klawisze, żeby się odci¬ dziwy Ursynów to klasycystyczny pałac i park, ongiś s n ę ł o ) , kilkanaście tomów czeskiej i słowackiej pro¬ własność Juliana Ursyna Niemcewicza, dziś Szkoły zy w m o i m przekładzie ( p o p r a w i a n i e , p o p r a w i a n i e , Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, położony kilkana¬ każda strona po sześć i więcej razy, t r z y s t u s t r o n i c o - ście kilometrów na południe. Jeden Ursynów, trochę w a książka to d l a maszyny około dwóch dalej d r u g i Ursynów. Jeśli tak, to może uchwalmy, żeby tysięcy s t r o n ) , audycje M a m y , artykuły, listy, co n a j m n i e j odtąd każde polskie miasto nazywało się R a d o m . p i ę ć prac magisterskich, n o t a t k i , chałtury, chałtury, Ciocia Terenia oficjalnie była uczennicą kursów b u - chałtury, przepisywania grzecznościowe, bo j a w i e m chalterii, ale przede wszystkim tkwiła po uszy w konspi¬ co jeszcze. Jeszcze rozmaite próby wytrzymałościo¬ racji. Poszła do powstania, słuch po niej zaginął, nie by¬ w e , d o k o n y w a n e przez troje dzieci, nie licząc P T ko¬ ło w i a d o m o , czy żyje. Wypędzono nas z Sadyby, wędro¬ leżanek i kolegów. Podróże. O t ó ż po półwieczu ta¬ waliśmy p o l a m i , gdzie p o t e m zbudowano osiedle rządo¬ kiej służby maszyna wygląda bez porównania lepiej we, zwane Zatoką Czerwonych Świń, dalej na południe niż polskie łuczniki p o rocznej p r a c y n a państwo¬ polami, gdzie jakiś biznesmen chce wznieść buławę So¬ w y m . N i e w i e m , czy f i r m a R h e i n m e t a l l jeszcze ist¬ bieskiego, to znaczy ogromną wieżę w kształcie buławy nieje, ale gdyby c h c i a ł a ładnie się znaleźć, niechże z obrotową restauracją na wierzchołku, nie chciałbym m i zapłaci za t e n h y m n p o c h w a l n y . Wyśpiewuję go zgadywać, j a k warszawiacy to nazwą, i dalej p o l a m i , na z pełnym p r z e k o n a n i e m - w odróżnieniu o d a k t o r e k , których m a stanąć Świątynia Opatrzności Bożej, ale które detergentów nie w i a d o m o , czy stanie, bo kolejne zwycięskie projek¬ N i e d a w n o musiałem coś na niej napisać. Okazało wsi W o l i c a . Ostatecznie, po rozmaitych perypetiach się, że już nie u m i e m . Z a p o m i n a m , że trzeba przesunąć osiedliśmy w Grójcu. W pierwszych d n i a c h stycznia ględzą w t e l e w i z j i o zaletach i biorą za to niezły szmal. ty są coraz bardziej nie do przyjęcia - aż dotarliśmy do wózek albo że nie ma co szukać klawiszy control czy alt. czterdziestego piątego r o k u ktoś zdobył gazetę „Poszu¬ A l e dźwięk maszyny t a k i sam j a k w dzieciństwie. T a k i kiwanie się Wzajemne", wydanie nadzwyczajne znane¬ sam. I to jest ta sama maszyna. W z n a k o m i t y m stanie, go szmatławca „Goniec K r a k o w s k i " , który w czasie po¬ gotowa do pracy. Coś niesamowitego. wstania publikował całostronicowe fotoreportaże o u r o k a c h lata, obozach H i t l e r j u g e n d w Beskidzie Zy- Piesek Puk w i e c k i m i wspaniałych zbiorach jabłek. D o d a t e k miał cztery k o l u m n y po sześć szpalt nonparelem, nazwiska N o s i angielskie imię, bo przybył z L o n d y n u . Tuż po w przypadkowej kolejności, a wśród n i c h : Teresa w o j n i e , w pierwszej paczce o d C i o c i Tereni. nicka, N i e było m u łatwo. G d y wyskoczył z pudła i rzucił Gefangenennummer Mählberg/Elbe, 106238, obóz Lechjeniecki szuka matki i sióstr. Babcia długo płaka¬ m i się w r a m i o n a , miał puszystą, pomarańczową sierść. ła. Parę d n i później do Grójca weszli bolszewicy, kore¬ N i e b a w e m zupełnie wyłysiał, nie ze swojej winy. Bez spondencja z Rzeszą stała się niemożliwa. Pana Miko¬ szemrania realizował moje wizje, na przykład kiedyś łaja Pajdowskiego, starego przyjaciela jeszcze z czasów 125 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK roboty niepodległościowej sprzed pierwszej wojny, któ¬ Jeszcze przez cały r o k po w o j n i e mieszkaliśmy ry w Grójcu organizował p o m o c warszawiakom, byliby w Grójcu, n i m wróciliśmy do Warszawy. Jak Ojciec zała¬ j a k nic rozwalili, bo znaleźli u niego w b i u r k u znaczki twił mieszkanie na Bielanach, nie w i e m . Skąd wiedzieli¬ pocztowe Generalnej G u b e r n i z H i t l e r e m , ale Pan M i ¬ śmy, że Ciocia Terenia osiadła w A n g l i i , jak zdobyliśmy kołaj miał schowany na czarną godzinę baniak spirytu¬ jej adres, a ona nasz - nie m a m już kogo spytać. A l e pa¬ su, przeżył, a m y przy okazji, dziś by się powiedziało, że miętam pierwszą paczkę z L o n d y n u , c h o ć miałem wtedy przeżyliśmy na krzywy ryj; p o t e m długo pracował w lu¬ cztery, pięć lat. Może zresztą ta pierwsza zlała m i się z na¬ belskim oddziale P T T K , prowadził wycieczki po Rozto¬ stępnymi, a tylko m i się zdaje, że ją pamiętam. czu. Jesienią 1963 r o k u przemawiał w Poznaniu n a d Ciekawe, j a k przyszły h i s t o r y k Polski L u d o w e j trumną Dziadka Felicjana, a gdy skończył, p a n Leon, oszacuje, ile pieniędzy w p o m p o w a l i do k r a j u emigran¬ facecjonista w d o b r y m , szlagońskim stylu, uścisnął m u ci, j a k opisze rolę zagranicznych paczek w naszej kul¬ dłoń i rzekł z powagą: Mikołaju, przeszedłeś sam siebie! turze materialnej i d u c h o w e j , szczególnie w pierw¬ Pan Pajdowski ogromnie był d u m n y z tej pochwały, szym p o w o j e n n y m dziesięcioleciu, c h o ć później oczy¬ chwalił się M a m i e k i l k a razy. wiście też. T r u d n o sobie wyobrazić, aby ów t e m a t zo¬ W czterdziestym piątym r o k u w Grójcu Babcia ga¬ stał całkowicie pominięty; już prędzej można wątpić wędziła z żołnierzami radzieckimi, podobnie j a k w Se- w powstanie uczciwej i wyczerpującej m o n o g r a f i i cy¬ rebryszczach w r o k u dwudziestym i trzydziestym dzie¬ wilizacji PRL. wiątym. Świetnie to robiła - uprzejmie, z dystansem. A l e , na wszelki wypadek, może w a r t o podsunąć C z u l i przed nią respekt; absolwentka carskiego gimna¬ pewną daleką analogię. zjum znacznie lepiej czytała i pisała po rosyjsku niż Tak zwany k u l t cargo narodził się p o d koniec X I X w i e l u z n i c h . D y k t o w a l i jej listy. Wspominała sierżan¬ w i e k u wśród p i e r w o t n y c h ludów Oceanii, zwłaszcza ta, który postawił na podłodze skrzynkę buraczanej N o w e j G w i n e i , ogarnął setki tysięcy wyznawców i t r w a marmolady, zabraną z magazynu spółdzielni Społem, do dziś. Tubylcy uznali, że przybycie białych eksplora¬ z kieszeni bluzy wyjął list i poprosił, żeby przeczytać. torów i misjonarzy to powrót przodków, w i d m o białej - M o j liubimyj Misza! Codziennie myślę o tobie, ko¬ skórze. Okręty, później samoloty, załadowane towara¬ c h a m cię, rozpowiadam dzieciom, że u n i c h ojciec bo¬ m i ( cargo) tak wspaniałymi, że mogły pochodzić tylko hater, są z ciebie d u m n e . Jestem c i w i e r n a , Misza, cze¬ z zaświatów, wysyłane były - jakże inaczej - przez du¬ k a m , aż wrócisz, będę k o c h a ć tylko ciebie aż do mogi¬ chy zmarłych Melanezyjczyków bądź Papuasów dla i c h ły. O g r o m n i e m i ciebie brak, ale w i e m , że musisz wal¬ żyjących potomków, słusznie więc należały się miejsco¬ czyć za naszą radziecką Ojczyznę, za nasze dzieci, nasz w y m . Przybysze, z biegiem czasu uznani za ludzi (gdy d o m . D o b i j j a k najprędzej faszystowską gadzinę w jej wyszło na jaw, że są śmiertelni), wprowadzali chrześci¬ legowisku i wracaj. U nas tego r o k u sroga zima, śnie¬ jaństwo, a zarazem nieustannie odbierali transporty, gu napadało. O n a s się nie martw. Powrócisz i będzie¬ więc tubylcy doszli do wniosku, że n o w a religia jest, m y szczęśliwi. Twoja małżonka Natasza. Babcia czyta¬ jakby to powiedzieć, sakralną technologią pomnażania ła, a żołnierz co chwilę parskał śmiechem, brał się p o d dóbr m a t e r i a l n y c h . Następowały masowe nawrócenia, b o k i i machał rękami, jakby się oganiał o d osy. N i e wy¬ po których przyszedł ogromny zawód, skoro wyszło na trzymała. - Z czego się śmiejecie, co t u śmiesznego? jaw, że przyjęcie chrztu i uczestnictwo w niedzielnej Spojrzał, nie rozumiejąc. - Z czego? A n o z tego, że tak mszy świętej nie zapewnia natychmiastowego dobroby¬ ładnie pisze, a przecie w i a d o m o , bzdury, czepuchu boł- t u . Czarni starali się ze wszystkich sił, na różne sposo¬ tajet, na p e w n o już kogoś ma, nie było m n i e w d o m u by, przeniknąć Wielką Tajemnicę, lecz b i a l i wciąż b y l i cztery lata, co ona myśli, że ja durny, życia nie znam? górą, towary przychodziły wyłącznie do n i c h . Widocz¬ N i e wierzę w a n i jedno słowo, no, może o śniegu. Pew¬ nie zataili przed czarnymi te najskuteczniejsze zaklęcia. nie uczycielka jej to pismo pisała, o t . Dopił herbatę, K i e d y podczas drugiej w o j n y światowej n a d O c e a n i ą podziękował, Babcia przetarła stół, przygotowała b l o k przerzucono most powietrzny z A u s t r a l i i i niebo zaroiło listowy, pióro, kałamarz. - D r o g a Nataszo, moja naj¬ się o d samolotów, k u l t cargo nasilił się; na niedostęp¬ ukochańsza małżonko! U m n i e wszystko w porządku, n y c h wyżynach Papui-Nowej G w i n e i tubylcy b u d o w a l i zdrów jestem, nie narzekam, tylko bardzo m i ciebie z płótna i gałęzi podobne konstrukcje, aby zwabić n i m i brak. Tęsknię za tobą, często m i się śnisz. W o j n a nie skrzydlate p t a k i pradziadów wypełnione wieczorynka, śmierć nie wybiera, ale wierzę, że wrócę Wyrąbywali, wypalali lądowiska w puszczy, stawiali do ciebie i będziemy szczęśliwi. Kolegów m a m do¬ wieże k o n t r o l n e , rozpinali kable telefoniczne z l i a n za¬ ładunkiem. b r y c h , major dla nas słowno ojciec. Z i m a t u łagodniej¬ kończone sza jak w naszych stronach, Polacy mówią, że sroga, A skoro to nie skutkowało, znaleźli w sobie dość deter¬ ale gdzie t a m sroga, u nas bywają sroższe. K o c h a m cię m i n a c j i , aby pójść dalej. D l a j e d n y c h k u l t cargo stał się słuchawkami z puszek po konserwach. i wierzę, że kiedyś do ciebie powrócę. D z i e c i ucałuj zaczynem ruchów narodowowyzwoleńczych, i n n i po¬ i dobrze chowaj. M i t i a już pewnie w i e l k i chłopak i nie¬ p a d l i w mistycyzm - cierpliwie czekają, aż zdobędą nie¬ długo popadnie w pioniery. W i ę c e j nie m a m co pisać. śmiertelność, uwolnią się o d chorób i obowiązku pracy. Twój na w i e k i sierżant Mikołaj Prochorow. B i a l i staną się czarnymi, czarni białymi, przodkowie 126 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK zmartwychwstaną i powrócą na ziemię. Jak widać, k u l t złote krążki ze staniolu, k u obopólnej radości, póki cargo jest spójny, logiczny, konsekwentny, oparty na ktoś się nie tropnął, że to nie odznaki, lecz egzotyczne doświadczeniu j e d n o s t k o w y m i zbiorowym, prezerwatywy. A n i a , córka C i o c i Tereni, zapamiętała, mocno osadzony w tradycji, a zarazem o t w a r t y na rzeczywi¬ że goście z K r a j u , przyjeżdżający do n i c h do L o n d y n u , stość, zdolny do wchłaniania n o w y c h elementów. gdy po 1956 r o k u stało się to wreszcie możliwe, nie po¬ O d kiedy pamiętam, wiedziałem - podobnie jak zwalali wyrzucać opakowań, bo takie piękne. Wyjeż¬ m o i rówieśnicy - że na Zachodzie każdy może sobie dżając, rozstawali się z n i m i z żalem. Za Gierka w nie¬ kupić na co tylko m a o c h o t ę , pieniędzy t a m j a k liści j e d n y m p o l s k i m d o m u stały na meblościance b u t e l k i na drzewach, a w sklepach jest wszystko, na przykład po peweksowskich alkoholach, świadcząc o d o s t a t k u pióra k u l k o w e , tak się nazywają, bo zakończone kulka¬ i d o b r y m guście gospodarzy. G d y - mniej więcej za m i zamiast stalówek, nie trzeba i c h maczać w kałama¬ pierwszej Solidarności - pojawiło się p i w o w puszkach, rzu, dużo lepsze nawet o d naszych wiecznych. A więc u znajomego księdza w salonie podziwiałem starannie dobrobyt zależy wyłącznie o d miejsca p o b y t u . K t o rozstawione rzędy ekskluzywnych, pustych puszek, na mieszka w A n g l i i , Francji, A m e r y c e , jest bogaty, po¬ telewizorze, na szafie, napisami do przodu. nieważ t a m mieszka. Uczyliśmy się w szkole o kapitali¬ Kakao z paczki, jeśli było przeznaczone do kon¬ stycznym m a r n o t r a w s t w i e i wyzysku, ale każdy wie¬ sumpcji w gronie r o d z i n n y m , a nie na sprzedaż, jedli¬ dział, że to bujda, żałosna, jak i n n e szkolne bujdy. Za śmy z talerzyka, wymieszane z c u k r e m . Każdy oddech, to realny, c h o ć egzotyczny, a może nawet pochodzący każde nie w porę wypowiedziane słowo albo, co gorsza, z zaświatów, był zapach paczek. kichnięcie, mogło wzniecić kakaowy pył i złorzeczenia współbiesiadników. Kiedyś n i z tego, n i z owego dostaliśmy spado¬ c h r o n . Cały pokój wypełnił się białą tkaniną, która nie Kawa o d C i o c i Tereni nie była napojem, a n i nawet dała się z p o w r o t e m wcisnąć do pudła. - O j e j k u , jak przysmakiem, fajnie. Czy to prawdziwy? K i e d y będziemy skakać? w pracy. Z dachu? Z balkonu? Ja pierwszy! - Syneczku, proszę tylko walutą. M a m a sprzedawała ją Rolę w a l u t y pełniły także zagraniczne żyletki. Kra¬ cię, spójrz. O n jest w kawałkach, nie nadaje się do ska¬ jowe kania. N i e c h ci broń Boże coś do głowy nie strzeli. - i twórczości satyrycznej. To po co Ciocia go przysłała? - Żeby z niego poszyć służyły głównie do t e m p e r o w a n i a ołówków C h c ę się golić, więc się mydlę, b l u z k i i koszule. - Eeee... W czterdziestym siódmym, ale nożyk nie chce. czterdziestym ósmym r o k u co druga elegancka warsza¬ To nie nożyk, ale bydlę, w i a n k a paradowała w j e d w a b i u z wojennego spado¬ nie tnie, tylko ł e c h c e . c h r o n u . Niektóre starzały się w t y c h kreacjach. Jeszcze W i ę c skowyczę: oby, oby za Gierka można było w barze m l e c z n y m spotkać sta¬ wyginęły brakoroby! ruszkę w pożółkłej, charakterystycznej bluzce. Pani Muszka przez wiele lat dostawała z L o n d y n u , Pomarańcze... Babcia pytała: dzieci kochane, czy regularnie raz w miesiącu, wyłącznie pończochy, t a k ewentualnie miałybyście o c h o t ę . . . ? A l b o jeszcze wy¬ zwane nylony. O d narzeczonego, z którym zaręczyła t w o r n i e j : a może reflektujecie... ? Siadaliśmy w skupie¬ się l a t e m trzydziestego dziewiątego r o k u . Tuż po woj¬ n i u , zaczynało się m i s t e r i u m obierania i sprawiedliwe¬ nie n y l o n y były t y l k o z paczek, ale w takiej ilości, że go dzielenia, p o d czujną kontrolą trzech par oczu. aż weszły do m o w y potocznej. Albo cnota, albo nylony D w i e pomarańcze na sześć talerzyków - zostawić dla - p o w i a d a n o w różnych sytuacjach, niekoniecznie M a m y , zostawić dla Gosposi, nakryć, żeby nie wyschło damsko-męskich. W połowie lat pięćdziesiątych poja¬ do wieczora. Potem się jadło. P o w o l u t k u , po troszecz- wiły się pończochomajtki, wymyślono dla n i c h nazwę k u . Skórki też były bardzo cenne. Pierwszy raz w życiu rajstopy, zobaczyłem pomarańcze w sklepie, o t tak po prostu c h o ć przecie wynalazek, jeśli w o l n o się t a k wyrazić, czekające na klientów, na początku lat sześćdziesią¬ nie miał n a myśli stóp. Pierwszy m i l i o n rajstop na uli¬ t y c h w Pradze; zamurowało m n i e ze zdziwienia, że coś cach p o l s k i c h miast też oczywiście pochodził z pa¬ takiego w socjalizmie jest możliwe. zręczne słowo, n a t y c h m i a s t się przyjęło, czek, dopiero po dwóch, trzech l a t a c h i nie w i e m i l u Każda pomarańcz (Babcia mówiła „ta pomarańcz"; naradach na najwyższym szczeblu pojawiły się krajo¬ uważając formę „pomarańcza" za prostacką) była owi¬ we. Te, n i c z y m podziemna rzeka w D o l i n i e Kościeli¬ nięta w białą gofrowaną bibułkę z w y t w o r n y m nadru¬ skiej, wpadały do magazynów G a l l u k s u , znikały, by k i e m . Bibułki miały wielką wartość kolekcjonerską wychynąć na bazarze Różyckiego - w cenie uwzględ¬ i były wyznacznikiem prestiżu, więc Babcia wręczała je niającej p r a w a podaży i p o p y t u . Gazety piętnowały tę n a m z namaszczeniem, starannie pilnując kolejności, karygodną spekulację; aby jej przeciwdziałać, rozpro¬ by kogoś nie zranić. N i e tylko my, również dorośli mie¬ wadzano rajstopy przez związki zawodowe w zakła¬ l i słabość do eleganckich opakowań: Pierwszego d n i a d a c h pracy. Trzyosobowe komisje, listy na tablicy Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie w 1955 ogłoszeń, by uniknąć podejrzeń. Damskie rajstopy r o k u delegaci z krajów ciemiężonych przypinali w do¬ p o d społeczną kontrolą - wód przyjaźni przedstawicielom krajów obozu p o k o j u Warszawy". W l a t a c h siedemdziesiątych po parze raj127 donosiło d u m n i e „Życie �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK stop dawano k o b i e t o m pracującym z okazji D n i a Ko¬ miesiąc wcześniej - mówiono - k r e w n i z zagranicy za¬ biet. N i e oznacza to b y n a j m n i e j , że rajstopy zachod¬ łataliby dziurę paczkami. A więc jeszcze dwadzieścia nie przestały cieszyć się zainteresowaniem. pięć lat po w o j n i e paczki z Z a c h o d u wpływały na bieg Polska odmiana k u l t u cargo czeka na swego dziejo- wydarzeń w Polsce, ponieważ stanowiły istotna pozy¬ pisa. Listy proszalne do królów, prezydentów, zachod¬ cję w d o m o w y c h budżetach. n i c h gwiazd ekranu, prezesów koncernów były w latach Za Gierka weszła w modę i n n a k o n w e n c j a : co ro¬ pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zjawiskiem masowym. k u na początku grudnia można było przeczytać w ga¬ Panie Ford, tyle p a n tych samochodów produkujesz, zecie i usłyszeć w d z i e n n i k u telewizyjnym, że płyną przyślij m i pan jednego, co p a n u zależy. Generale A j - statki z cytrusami „na nasze świąteczne stoły", już mi¬ zenhałer, melduję się i proszę o nowe dobre radio. Sza¬ nęły duńskie cieśniny, już są na Bałtyku, zdążą na czas, n o w n y Panie Premierze, ja tak k o c h a m Francję, przy¬ dla wszystkich wystarczy, tyle a tyle t o n . dałby m i się n o w y garnitur, dla pana to przecież drob¬ O z a g r a n i c z n y c h lekarstwach niewiele m a m do po¬ nostka. W pierwszych słowach mojego listu zapodaję, wiedzenia. Pan d o k t o r zapisywał, wysyłało się receptę że będę się modlić za wszystkich pracowników firmy C i o c i Tereni, przychodziło lekarstwo i tyle. Fiat, ale przy okazji chciałbym nieśmiało napomknąć... w aptece wysyłkowej Grabowskiego, L o n d o n , Jakaś- Może Adresaci niszczyli te listy, choćby dlatego, że były głów¬ t a m road, przechowują jeszcze nasz warszawski, daw¬ nie po polsku, ale jakąś i c h część przekazywano organi¬ n o n i e a k t u a l n y adres. Kawał h i s t o r i i Polski, apteka zacjom h u m a n i t a r n y m , a stamtąd, w pękatych worach, Grabowskiego w L o n d y n i e . na Mokotowską przy placu Zbawiciela, do centrali Pol¬ Odbiór paczek na poczcie zorganizowany był tak, skiego Czerwonego Krzyża. N a którymś piętrze tego bu¬ żeby się l u d z i o m w głowach d y n k u była redakcja pisma „Twoje Dziecko", t a m jakiś W p i e r w należało opłacić cło. Następnie pokwitować, czas pracowała M a m a ; przeciskała się między t y m i wo¬ że wszystko jest w porządku i adresat nie w n o s i zastrze¬ rami, zwalonymi na klatce schodowej. nie poprzewracało. żeń. D o p i e r o p o t e m można było zajrzeć do środka. Za¬ Tadek, kolega z ławy szkolnej, pochwalił m i się kie¬ wartość zgadzała się ze spisem albo nie. N i e k i e d y zga¬ dyś, że dostanie skuter. Zdobył adres Szweda, który dzała się w sposób szczególny, na przykład pozycja „po¬ chce korespondować z rówieśnikami, więc napisze do marańcze" oznaczała skórki i bibułki, pozycja „sweter" niego; obieca, że co dwa tygodnie będzie słać listy, je¬ celofanowe opakowanie. Kiedyś deliberowaliśmy n a d śli t a m t e n przyśle skuter, dla takiego Szweda to prze¬ nadgryzioną czekoladą, ile z niej odkroić. Reklamacje cież drobnostka. N a przeszkodzie stał p r o b l e m tech¬ na poczcie nie miały sensu - co się pani czepia, ja tego niczny - Szwed chciał korespondować po angielsku al¬ pani nie zjadłam, bo po n i e m i e c k u . Tadek poprosił panią profesorkę, że¬ schowała skąd mam wiedzieć, albo paczki dostają, czy sama pani nie a jeszcze im źle. by przetłumaczyła list. Widziałem z daleka, j a k coś do A l e najsilniejsze moje wspomnienie, związane z za¬ niej mówił, wyciągnął kartkę, gestykulował, po c h w i l i granicznymi paczkami, było innego rodzaju. Warsza¬ zrobił się czerwony, zabrał kartkę. Podszedł do m n i e . wa, poczta główna, środkowy Gomułka. H o l , zwykle Długo milczał, aż wreszcie wyksztusił: ale głupia kro¬ pustawy, t y m razem n a b i t y ludźmi. Kolejka do jednego wa, co jej zależało... okienka straszliwie powykręcana, z kilkaset osób. Za Gomułki świąteczne łakocie były głównie z pa¬ Przeważały biednie ubrane, starszawe kobiety. Niektó¬ czek. Pamiętam, j a k na początku lat sześćdziesiątych re siedziały na składanych r y b a c k i c h krzesełkach. Każ¬ „Życie Warszawy" napisało o przedświątecznym zaopa¬ da trzymała otwarte pudełko, osobno papier p a k o w y trzeniu sklepów, że jest dość mąki, kaszy, słoniny oraz i sznurek. Zaczepiłem pierwszą z brzegu i co usłysza¬ „innych smakołyków". Pan H e n r y k , człowiek skąd¬ łem: władze radzieckie oznajmiły, że o d pierwszego inąd kulturalny, gołębiego serca i abnegat w sprawach przyszłego miesiąca przestaną wpuszczać paczki żyw¬ m a t e r i a l n y c h , dostał a t a k u złości, czytając o t y c h sma¬ nościowe, więc starsze panie chciały skorzystać z oka¬ kołykach, wykrzykiwał straszne rzeczy w miejscu pu¬ zji, może ostatniej, by wysłać na W s c h ó d woreczek ka¬ blicznym, m i a n o w i c i e w e m p i k u na rogu A l e j i Nowe¬ szy, mąki, torbę c u k r u , parę główek czosnku, słoik to¬ go Światu. - N i e c h p a n sobie pójdzie, bo jeszcze ktoś pionej słoniny z cebulką. Wczoraj pogotowie zabrało zauważy, że p a n nie pijany i będą kłopoty - poradziła celniczkę, zasłabła z przepracowania. bufetowa, a p a n H e n r y k przytaczał wielekroć t e n afo¬ A m n i e dopiero w t e d y przyszło do głowy, że Ciocia ryzm jako przykład nieugiętego polskiego ducha. Terenia zaczynała po w o j n i e w L o n d y n i e z dziesięcio¬ Jednym z detonatorów robotniczego gniewu na m a palcami, w jednej bluzie, bez języka, bez zawodu. Wybrzeżu 1970 r o k u była okoliczność, że drastyczną Pewnie dostała z wojska jakąś odprawę na opędzenie podwyżkę cen żywności ogłoszono niespodziewanie najpotrzebniejszych wydatków. I chyba za te pieniądze tuż przed Bożym N a r o d z e n i e m , 12 grudnia. Nagle się kupiła kawę, herbatę, daktyle, rodzynki, pieska Puka. okazało, że ludzi nie stać na przygotowanie świąt. W t e d y w A n g l i i żywność też była na k a r t k i , j a k u nas. Prawdopodobnie była to bezmyślność, nie celowa szy¬ kana - lecz ludzie poczuli, jakby i m n a p l u t o w wigilij¬ n y talerz. Gdyby podwyżkę zapowiedziano choćby 128 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4718cf709c2afdb9af236584761478.pdf 036a3ee646c51a4ee2021fed42fb8c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3232 Title A name given to the resource Na pastwisku : ze studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.163-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ćieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla — Reinfussowa NA PASTWISKU Z e studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j dziecko b y ł o bardzo w c z e ś ­ nie w ł ą c z a n e do prac gospodarczych. J u ż k i l k u l e t n i e dziecko g ę s i , za co o t r z y m y w a ł y z w y k l e w y ż y w i e n i e , z g r z e b n ą k o s z u l ę 7 i drewniane t r e p y . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . M y ś l e n i c k i m , z a t r u d n i a n o p r z y pasieniu, a ściślej d o z o r o w a n i u g ę s i ( i l . 2) n a j m ł o d s z y m i pasterzami „ o d k r ó w " m o g ł y b y ć dzieci m a j ą c e nieco przynajmniej ukończony s i ó d m y rok życia. U w a ż a n o bowiem, starsze p r z y pasieniu bydła rogatego, w późniejszym w i e k u — k o n i . W z a l e ż n o ś c i o d s y t u a c j i lokalnej r ó ż n e b y w a ł y że p r z y m ł o d s z y c h , b y d ł o nie p a s ł o b y s i ę dobrze. O s t a t n i m i naj­ miejsca w y p a s u . M o g ł y n i m i b y ć i n d y w i d u a l n i e w y k o r z y s t y w a n e w a ż n i e j s z y m szczeblem w h i e r a r c h i i pasterskiej b y ł o opiekowanie miedze w ś r ó d p ó l u p r a w n y c h , g m i n n e p a s t w i s k a we w s i o n i - s i ę k o ń m i . A w a n s t e n m i a ł miejsce o k o ł o wowym k i e d y k o ń c z y ł s i ę w ł a ś c i w y okres d z i e c i ń s t w a , a c h ł o p i e c k t ó r y u k ł a d z i e g r u n t ó w czy wreszcie rolnicze n i e u ż y t k i na peryferiach wsi o u k ł a d z i e ł a n ó w leśnych. warunki, w których życia, przygotowywał się „ n a parobka", o t r z y m y w a ł t y t u ł „ k o n i a r z a " , Sposób wypasu, uzależniony od rodzaju pastwisk, s t w a r z a ł specyficzne 14-go r o k u kształtowała się osobowość dziecka. W j e d n y c h p r z y p a d k a c h b y ł o ono skazane na długie g o d z i n y s a m o t n o ś c i , j a k to m i a ł o miejsce przy i n d y w i d u a l n y m co n i e z w y k l e i m p o n o w a ł o d o r a s t a j ą c y m c h ł o p c o m . Pastuch k o n i u w a ż a ł s i ę za c o ś w a ż n i e j s z e g o o d m ł o d s z e g o od „mlyeoka" to jest tego, k t ó r e m u nie pozwolono jeszcze w y j e ż d ż a ć z k o ń m i na n o c . 8 wypasie na miedzach, w d r u g i m z a ś , gdzie wypas b y ł w s p ó l n y , Pasterze m i e l i r ó ż n e o k r e ś l e n i a z a l e ż n i e o d tego eo w d a n y m w c h o d z i ł o dziecko do g r u p y , k t ó r a r z ą d z i ł a s i ę o k r e ś l o n y m i przez czasie p a ś l i . B y l i w i ę c „ p a s t e r z e o d d r o b i u " (jeśli z a j m o w a l i s i ę pasterskie ś r o d o w i s k o n o r m a m i wzajemnego w s p ó ł ż y c i a , w ł a s n y ­ k u r a m i , g ę s i a m i ozy k a c z k a m i ) , „ p a s t e r z e od ś w i ń " z w a n i t a k ż e m i zwyczajami, p o s i a d a j ą c y m i własny sposób wspólnego wypeł­ „świniarezykami", n i a n i a czasu. W s p ó ł ż y c i e j e d n o s t k i z i n n y m i w g r u p i e i s t n i e j ą c e j k r ó w i w o ł ó w " . Z d a r z a ł o s i ę i t a k , ż e z danego na w s p ó l n y m p a s t w i s k u s t a n o w i ł o s w o i s t ą s z k o ł ę ż y c i a , k t ó r a ś w i n i e , c i e l ę t a a nawet g ę s i p a s ł y s i ę razem z b y d ł e m , w ó w c z a s obok d z i a ł a l n o ś c i r o d z i c ó w była ważnym „ p a s t e r z e o d c i e l ą t " , wreszcie ,,pasterze od gospodarstwa czynnikiem wycho­ n i e w y s t a r c z a ł jeden pasterz. W y r u s z a ł a w t e d y z d o m u „ w s z o l k a w a w c z y m , f o r m u j ą c y m w s p o s ó b t r w a ł y o s o b o w o ś ć , a c z ę s t o i los r a b i a t a " na p a s t w i s k o , c h ł o p c y i d z i e w c z ę t a , m n i e j s i i w i ę k s i , młodego a ,,przy d o m u " z o s t a w a l i t y ł k o m a l c y p o n i ż e j 4 l a t . człowieka. 9 Zagadnienie r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j s p e ł n i a ł W y p ę d z a n i e b y d ł a odbywało się różnie, zależnie od pory w s p ó l n y p o b y t na p a s t w i s k u n i e d o c z e k a ł o s i ę dotychczas szer­ r o k u . N a w i o s n ę i w lecie o k o ł o 5-tej rano, a czasem i w c z e ś n i e j , szego opracowania. W l i t e r a t u r z e etnograficznej m a m y na t e n p r z e d wschodem s ł o ń c a . B y ł o to t z w . „ p a s i e n i e na r o s ę " , dobre luźnych ze w z g l ę d u na b r a k m u c h i b ą k ó w . Pasiono z w y k ł o do 10-tej. i n f o r m a c j i rozsianych po r ó ż n y c h opracowaniach monograficz­ W t e d y p a s ą c y w r a c a ł z b y d ł e m do d o m u i p o n o w n i e u d a w a ł temat zaledwie k i l k a drobnych publikacji nych dotyczących wsi. 2 1 i trochę Nieco w i ę c e j w i a d o m o ś c i znajduje s i ę s i ę n a pastwisko po d o j e n i u p o ł u d n i o w y m i obiedzie c z y l i m n i e j jak również w i ę c e j o k o ł o g o d z i n y 3-ciej. N a p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł j u ż do przez l u d z i w - y k s z t a ł c o n y e h , p o c h o d z ą c y c h ze w s i , k t ó r z y w pew­ zachodu s ł o ń c a . J e s i e n i ą r a n n y w y m a r s z o d b y w a ł s i ę nieco p ó ź ­ n y m okresie d z i e c i ń s t w a s p ę d z a l i czas na w s p ó l n y m pasieniu*. n i e j . B y w a ł y jednak wsie, gdzie p a s t w i s k o z n a j d o w a ł o s i ę w znacz­ w p a m i ę t n i k a c h p i s a n y c h z a r ó w n o przez c h ł o p ó w 3 M ó w i ą c o r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d e g o c z ł o w i e k a o d g r y w a ł czas nej o d l e g ł o ś c i o d z a b u d o w a ń gospodarskich i w ó w c z a s bydło s p ę d z o n y p r z y pasieniu nie b ę d ę z a j m o w a ł a s i ę w y p a s e m i n d y w i ­ na p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł o o d rana do zachodu s ł o ń c a , którego d u a l n y m na miedzach czy „ p r z y d o m u " , ale w y ł ą c z n i e na w s p ó l ­ pasterze i p a s t e r k i w y c z e k i w a l i z u t ę s k n i e n i e m . Ś w i a d c z y o t y m n y m p a s t w i s k u , gdzie f u n k c j ę pasterzy s p e ł n i a ł y d z i e c i . piosenka: 5 Pasieniem z a j m o w a l i s i ę s y n o w i e l u b rzadziej c ó r k i w ł a ś c i ­ c i e l i b y d ł a , w z g l ę d n i e z a t r u d n i o n e za w y n a g r o d z e n i e m d z i e c i , Zachodźże słoneczko, pochodzące K i e d y masz z a c h o d z i ć , z u b o g i c h r o d z i n . Z d a r z a ł o s i ę r ó w n i e ż , że obok g r o m a d y m ł o d o c i a n y c h pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k ż e c z ł o w i e k s t a r y , Bo mnie nóżki bolą członek Za b y d e ł k i e m c h o d z i ć . rodziny któremu z racji funkcja w właściciela wieku działającej pracownik najemny, i doświadczenia przypadała specjalna na Stosunki Pasienie b y d ł a n i e b y ł o p r a c ą l e k k ą . P r z y c z y n i a ł s i ę do a m ł o d z i e ż ą u k ł a d a ł y s i ę zazwyczaj tego d ł u g i czas p o b y t u na p a s t w i s k u oraz k o n i e c z n o ś ć c i ą g ł e g o m i ę d z y s t a r y m pasterzem bardzo bydła lub pastwisku dobrze. Stary c z ł o w i e k społeczności. udzielał i m rad i wskazówek, p i l n o w a n i a , a b y b y d ł o n i e p o s z ł o w s z k o d ę . N i e zawsze dopisy­ o p o w i a d a ł r ó ż n e h i s t o r i e o strachach, b a j k i i legendy, m ł o d z i wała też pogoda z a ś s ł u c h a l i go z zainteresowaniem, a w z a m i a n za to p i l n o w a l i c h ł o p i ę c y s t a n o w i ł a koszula k o n o p n a , zgrzebne albo paczesne i zawracali m u k r o w y , a b y n i e w e s z ł y w „ s z k o d ę " . 6 Pełnił więc s t a r y pasterz p o w a ż n ą r o ł ę w dziedzinie p r z e k a z y w a n i a folklorystycznych i to z a r ó w n o tych, które były treści własnością dorosłych j a k i tych, k t ó r e b y ł y wspomnieniom lat młodych s p ę d z o n y c h na p a s t w i s k u . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k na p a s t w i s k u z b i e r a ł y s i ę ze s w o i m b y d ­ gacie i w razie deszczu i z i m n a o k r y c i e — n p . c h o c h o ł ze s ł o m y , w o r e k l u b stara d e r k a . D z i e w c z ę t a ubrane b y ł y w k o s z u l ę k o ­ nopną, długą, jednostajną oraz w k o n o p n ą s p ó d n i c z k ę , a o d c h ł o d u m i a ł y z n i s z c z o n ą c h u s t ę po matce l u b babce. Z a r ó w n o chodzili przez cały czas boso. 11 S t r ó j m a ł y c h d z i e c i o g r a n i c z a ł s i ę j e d y n i e do k o n o p n e j k o s z u l k i . jakiś J a k t o j u ż z o s t a ł o powiedziane pasienie n i e o m i n ę ł o ż a d n e g o p a s i e n i u . T w i e r d z o n o b o w i e m , że a b y b y ć d o b r y m dziecka w i e j s k i e g o . „ K a ż d e to m u s i a ł o p r z e t e r m i n o w a ć " — j a k gospodarzom należy przygotowywać s i ę do tego niemal od urodzenia. W a u b r a n i e pasterzy b y ł o b y l e j a k i e . C a ł y s t r ó j dziewczyny j a k i chłopcy ł e m same d z i e c i . P r a w i e k a ż d e dziecko wiejskie s p ę d z i ł o czas na 10 rodzinach m ó w i ą starzy i n f o r m a t o r z y . N a p a s t w i s k u z b i e r a ł o s i ę p r a w i e t y l e d z i e c i , i l e b y ł o „ n u m e r ó w " we w s i . b i e d o t y wiejskiej b y w a ł o , że j u ż 4-letnie dzieci oddawano do d o m ó w b o g a t y c h gospodarzy w celu pasienia W s p ó l n y c h p a s t w i s k b y ł o we w s i albo k i l k a , r ó w n e j w i e l k o ś c i , albo jedno duże, liczące kilkadziesiąt morgów. Szczególnie 163 �m u s i a ł b y ć w y r ż n i ę t y k r z y ż , w p r z e c i w n y m razie, g d y k t o ś tego n i e d o p a t r z y ł i k r z y ż a nie w y k r o i ł , k o z i c a czy b a t b y ł w y ­ r y w a n y z r ą k pastucha p r z e m o c ą , n a s t ę p n i e u t y t ł a n y w k r o w i m ł a j n i e , z a ś k i j z k r z y ż e m n i g d y nie p o d l e g a ł t a k i e j o p e r a c j i " — pisze p a m i ę t n i k a r z z O p o c z y ń s k i e g o . 1 5 W ó j t a m u s i e l i na p a s t w i s k u s ł u c h a ć wszyscy, g d y ż b y ł z w y k l e najmocniejszy i za wszelkie n i e p o s ł u s z e ń s t w a bił batem. Sam m a ł o zajmował się b y d ł e m wyręczając się m ł o d s z y m i , natomiast w y s y p i a ł s i ę dobrze na p a s t w i s k u . P r z y c h o d z i ł y j e d n a k i na niego czasem c i ę ż k i e chwile, k i e d y niedostatecznie przez pastuchów p i l n o w a n e b y d ł o w e s z ł o „ w s z k o d ę " . Wów-czas gospodarz, k t ó r e g o p o l u m i a ł o t o miejsce, r o z l i c z a ł s i ę z w ó j t e m , na odpo­ w i e d z i a l n y m za p o r z ą d e k na p a s t w i s k u , i w p r z y p a d k u g d y t e n z o s t a ł z ł a p a n y na s p a n i u n i e j e d n o k r o t n i e o b r y w a ł za k a r ę po­ r z ą d n e lanie. Przyjęcie do g r o m a d y pasterzy „nowego" związane z p e w n y m i z w y c z a j a m i . N a w s t ę p i e m u s i a ł on p r z y s i ą c było „wój­ t o w i " , że będzie m u bezwzględnie posłuszny, będzie wypełniał w s z y s t k i e jego r o z k a z y i z a r z ą d z e n i a . Z p a m i ę t n i k ó w Pawła G a w r y l u k a ( u r . 1898, p o c h o d z ą c y z o k o l i c B i e l s k a Podlaskiego) dowiadujemy s i ę , że m u s i a ł złożyć t a k ą p r z y s i ę g ę swemu o dwa l a t a starszemu koledze. P o c z ą t k o w o g o r l i w i e wykonyw-ał wszelkie r o z k a z y w ł a d z y . Z a w r a c a ł w o ł y , a b y nie r o b i ł y s z k ó d . Pozosta­ w a ł sam p r z y stadzie w o ł ó w , g d y i n n i r o b i l i w y p r a w y „ ł u p i e ż c ę " . N a l e ż a ł o do niego rozniecanie i p o d t r z y m y w a n i e ognia, nio t r w a ł o to j e d n a k z b y t d ł u g o . G d y po k i l k u t y g o d n i a c h z j a w i ł s i ę i n n y „nowy" i przejął jego f u n k c j ę , Gawryluk został ostatecznie p r z y j ę t y do grona p a s t u c h ó w , k t ó r z y t w o r z y l i k a r n ą , zorgani­ z o w a n ą g r u p ę , o d b y w a j ą c ą w s p ó l n e zabawy i w y p r a w y , a celem ich b y ł o w y b i e r a n i e j a j p t a s i c h , p i s k l ą t , k r a d z i e ż k u r czy g ę s i . 1 6 W gromadzie m ł o d z i e ż y p r z e b y w a j ą c e j na p a s t w i s k u przes1. I . Pastuch g r a j ą c y na r o g u , M o r a w i c a , w o j . K r a k ó w , 1947 r. strzegana b y ł a zasada w s p ó l n y c h p o s i ł k ó w . W y p ę d z a j ą c bydło z rana, c z ę s t o nawet przed wschodem s ł o ń c a , d o s t a w a ł pasterz do t o r b y , uszytej z samodziałowego płótna, kromkę chleba a w m a ł y m g a r n u s z k u t r o c h ę m a s ł a , t w a r o g u l u b sera. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł s i ę podwieczorek. W czasie jedzenia na p a s t w i s k u rozlegle p a s t w i s k a t z w . b ł o n i a w y s t ę p o w a ł y we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h . Pastwiska d z i e l i ł y s i ę na mniejsze obszary o k r e ś l o ­ ne o s o b n y m i n a z w a m i . W M o r a w i c y n p . pastwisko — j a k pisze Stefan D u s z y k — podzielone b y ł o na k i l k a p o ł a c i , a k a ż d a z n i c h miała odrębną nazwę. Były t u : „Zakątek", „Cegielnia", „Pod- jezierze", „ K u r n i k " , „ B e r y " oraz m a ł y s t a w e k , n o s z ą c y d u m n ą nazwę „Jeziora". 1 2 Zazwyczaj w części p o ł o ż o n e j b l i ż e j d o m ó w p a s ł y s i ę g ę s i i ś w i n i e , na odleglejszych i w i ę k s z y c h — b y d ł o . W s p ó l n a praca s t w a r z a ł a p o m y ś l n e w a r u n k i t w o r z e n i a s i ę w ś r ó d m ł o d z i e ż y zebranej na p a s t w i s k u p e w n y c h f o r m organi­ z a c y j n y c h i uznanego przez g r u p ę kodeksu p o s t ę p o w a n i a . w i o s n ę pasterze o b i e r a l i sobie na p a s t w i s k u „ w ó j t a " , Na obowiązująca b y ł a tzw. „ d z i e l a n k a " . W e d ł u g słów Jana S ł o m k i „ k a ż d y d z i e l i ł s i ę s w o i m ś n i a d a n i e m z i n n y m i i nawzajem b y ł przez n i c h c z ę s t o w a n y " . R a c z y l i s i ę t a k albo w c a ł e j „kupie" albo d o b i e r a l i s i ę p a r t i a m i c i , k t ó r z y m i e l i z d o m u m n i e j w i ę c e j j e d n a k o w ą „ w y p r a w ę " . K t o b y z a ś j a d ł sam „ n a b o k u " nazywa­ no go w ó w c z a s „ s a m o j e d n i k i e m " . T a k i pasterz nie b y ł l u b i a n y i 1 7 dokuczano m u . . P a w e ł G a w r y l u k , k i e d y po raz p i e r w s z y z n a l a z ł s i ę na w s p ó l n y m p a s t w i s k u , po o g l ą d n i ę c i u go ze wszyst­ k i c h s t r o n przez w ó j t a , m u s i a ł s w o j ą t o r b ę n a p e ł n i o n ą chlebem i p l a c k a m i p o k a z a ć gromadzie, k t ó r a — j a k pisze a u t o r p a m i ę t n i ­ k a — t o r b ę po p e w n y m czasie oddala, ale j u ż „ m o c n o nioną". opróż­ 1 8 którym b y ł z w y k l e najstarszy z c a ł e j g r o m a d y . O b o k niego d z i a ł a ł a „ ł a w a W czasie Z i e l o n y c h Ś w i ą t o d b y w a ł o s i ę n a p a s t w i s k u ś w i ę t o p r z y s i ę g ł y c h " na p o d o b i e ń s t w o s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w g m i ­ pasterzy, podczas k t ó r e g o z o t r z y m a n y c h w t y m d n i u od gospo­ nie. W ó j t s p r a w o w a ł na p a s t w i s k u w ł a d z ę przez c a ł e l a t o . J a k o dyń o z n a k i swej g o d n o ś c i p o s i a d a ł , na w z ó r pasterzy g r o m a d z k i c h , w S i e r a d z k i m i w P o z n a ń s k i m rozpowszechniony b y ł zwyczaj jajek smażyli oni t r a d y c y j n ą jajecznicę. Na Kujawach, ( i l . 13) b a t pasterski z d ł u g i m sznurem k o n o p n y m , z d o b i o n y u r z ą d z a n i a zabawy w „ k r ó l a pasterzy". W p i e r w s z y d z i e ń Zielo­ c z e r w o n y m chwostem oraz k i j . K o ł o K a r t u z m i a ł on biczysko n y c h Ś w i ą t n a l e ż a ł o j a k n a j w c z e ś n i e j rano p o p ę d z i ć b y d ł o z grubej d ę b i n y , nieco grubsze n i ż w i e l k i palec. P r ę t w o d l e g ł o ś c i p a s t w i s k o , nieraz c a ł k i e m jeszcze po c i e m k u . K t ó r y z c h ł o p c ó w s t o p y o d grubszego k o ń c a rozszczepiano na 9 c z ę ś c i , k t ó r e p o t e m pierwszy p r z y g n a ł na p a s t w i s k o t r z o d ę o b w o ł a n y b y ł „ k r ó l e m splatano i w i ą z a n o u cienkiego k o ń c a w i e r z b o w y m szpagatem. pasterzy" Czasem b a t w y p l a t a n o z m ł o d e j b r z e z i n y , p o d o b n i e w y s o k i m i u r z ę d n i k a m i d w o r u . N a d a w a n o i m z a r ó w n o staropol­ rozszcze­ a dziewczyna „królową". Dalsi z kolei na zostawali p i o n e j n a 12 c z ę ś c i , n a z y w a n o go w ó w c z a s „ d w u n a s t k ą " . P r ó c z skie t y t u ł y takich „grzechotkowego", ( g u b e r n a t o r ó w , g e n e r a ł ó w , p u ł k o w n i k ó w ) . D z i e c i , k t ó r e ostatnie biczy używali pasterze t a k ż e kija (hetmanów, wojewodów) j a k i nowsze, aktualne zwanego „ r y ń c z y k " , a s ł u ż ą c o g o do z w o ł y w a n i a t r z o d y i odstra­ p r z y g n a ł y swoje b y d ł o n a r a ż a ł y s i ę na p o ś m i e w i s k o . W sieradz­ szania w i l k ó w . K i j t e n znany b y ł w p ó ł n o c n e j części P o l s k i , o d k i m nazywano je „ m i o t l a r z a m i " , przyczepiano i m m i o t ł ę , k t ó r ą P o m o r z a do Suwalszczyzny. P o n a d t o znana b y ł a r ó w n i e ż „ p u s z - m u s i a ł y c i ą g n ą ć za s o b ą przez c a ł y d z i e ń n i b y c z y s z c z ą c w t e n c z a w k a " , k i j na j e d n y m k o ń c u r o z ł u p a n y , s ł u ż ą c y do c i s k a n i a s p o s ó b p a s t w i s k o . Po p o ł u d n i u uczestnicy u r z ą d z a l i u r o c z y s t y k a m i e n i . S p o t y k a go s i ę t a k ż e w P o z n a ń s k i m i na L u b e l s z c z y ź - p o c z ę s t u n e k , z ł o ż o n y z p r o d u k t ó w p r z y n i e s i o n y c h przez k a ż d e g o nie. 1 4 „ M i e l i t e ż i i n n i pasterze mocne k i j e l u b b a t y pasterza ozy p a s t e r k ę , w z g l ę d n i e przez w y b r a n y c h tego d n i a uwiązane n a d ł u g i e j j a ł o w c o w e j k o z i c y . N a k a ż d y m k i j u i na k a ż d e j k o z i c y 164 dostojników. Zabawa wiązała się z tryumfalnym powrotem do w s i . K r ó l i i n n i d o s t o j n i c y j e c h a l i p r z y s t r o j e n i na k o n i a c h �l u b w o l a c h . Ton k t ó r y na pastwisko p r z y b y ł o s t a t n i z a m y k a ! pochód. 1 9 w y s y p i a j ą c y m s i ę na p a s t w i s k u , nie b i o r ą c y m u d z i a ł u w „wy­ p r a w a c h " . Ś p i o c h o b r a c a j ą c s i ę z b o k u na b o k r o z g n i a t a ł j a j k a , P o n i e w a ż zawracanie b y d ł a od szkody nie w y m a g a ł o u d z i a ł u w s z y s t k i c h pasterzy, w i ę c zależnie od pory roku sobie czas r ó ż n y m i z a b a w a m i i p s o t a m i . N a w i o s n ę a po przebudzeniu złościł s i ę okropnie i w y g r a ż a ł p s o t n i k o m . wypełniali Czasem k r a d z i o n o t e ż „ g r u b s z ą z w i e r z y n ę " , j a k k u r y , g ę s i i t d . „chodzili N i e r o b i l i tego z g ł o d u a n i dla s m a k u , a j e d y n i e dlatego, że z n a l i za p t a k a m i " . W y b i e r a l i z g n i a z d jaja WTonie, kacze, k u r o p a t w i e o p o w i a d a n i a starszych, k t ó r z y c h w a l i l i s i ę s w o i m i i inne. S m a ż y l i je (jeśli b y ł y ś w i e ż e ) , z a ś znaleziono w gniazdach z c z a s ó w k i e d y sami p a ś l i . N i e c h c ą c b y ć g o r s z y m i r o b i l i w s z y s t k o m a ł e w r o n y o b l e p i a l i g l i n ą i p i e k l i w ognisku. P r z y tej n i s z c z y l i r ó w n i e ż i gniazda p t a k ó w pożytecznych. okazji Wspomina wyczynami a b y d o r ó w n a ć p o p r z e d n i k o m . B y w a ł o n i e k i e d y , że z ł a p a n y na k r a d z i e ż } ' pasterz solidnie o b e r w a ł od gospodarza, ale m i m o b ó l u o t y m S t a n i s ł a w P i g o ń : „ W lecie biesiady t r a f i a ł y się rzadko, w y t r z y m y w a ł wszystko, ż e b y t y l k o nie s t a ć s i ę p o ś m i e w i s k i e m ale za to b y ł y w y k w i n t n i e j s z e . W t o d y p o z n a ł e m smak m ł o d y c h swoich towarzyszy. w r o n i ą t . W s p i n a ć s i ę na w i e r z c h o ł e k drzewa do gniazda t r u d n o I n n y m zajęciom wiosennym było robienie g w i z d k ó w i krę­ d o s t ę p n e g o i w y b r a ć — nasz t o b y ł w y d z i a ł . D o s t a w a ł o się p r z y cenie fujarek t y m n i e j e d n o k r o t n i e od w r o n y d z i o b e m i s k r z y d ł a m i po g ł o w i e , w y k o n y w a n y c h w ł a s n o r ę c z n i e , a p ó ź n i e j k u p o w a n y c h na odpus­ z kory wierzbowej. Gra na fujarkach najpierw o d s ę k ó w drzewa po s k ó r z e . A l e k t ó ż b y na to z w a ż a ł ! Ł u p pre­ t a c h czy t a r g a c h b y ł a u l u b i o n y m z a j ę c i e m pasterzy. U j a w n i a ł y p a r o w a l i ś m y z b i o r o w o . Trzeba b y ł o p i s k l ę t o m p o u k r ę c a ć ł e b k i , s i ę t y m sposobem muzyczne u z d o l n i e n i a i u t r w a l a ł y z a m i ł o w a n i a r o z p r u ć i o c z y ś c i ć w n ę t r z n o ś c i , a p o t e m razem z p u c h e m i p a ł ­ do k a m i p i ó r o b l e p i ć b ł o t e m . Po n i e k i e d y na c a ł e ż y c i e , z t y m że f u j a r k ę z a s t ę p o w a ł z czasem i n n y , w y t r z y m a n i u przez czas odpo­ w i e d n i w ż a r z e w y g a r n i a ł o s i ę te k u l k i , p r z y uderzeniu o z i e m i ę polepa w y p a l o n a p ę k a ł a i o d p a d a ł a razem z p i ó r a m i , a ze ś r o d k a w y ł a n i a ł o s i ę s m a k o w i t o pieczyste. K t ó ż b y tam wtedy pytał muzykowania, które zrodzone na pastwisku pozostawały bardziej d o s k o n a ł y i n s t r u m e n t , j a k n p . d u d y czy skrzypce. Z m ł o d y c h p ę d ó w w i k l i n y p l e t l i pasterze w M o r a w i c y pod K r a k o w e m t z w . k a ń c e c z y l i h a r a p y — bicze, k t ó r e s t a w a ł y s i ę 2 1 0 s ó l ! ! ! R ó w n i e w s p a n i a ł e biesiad}' byw-ały z r a k ó w . T u z n o w u często narzędziom zawziętych b i j a t y k , trzeba b y ł o d ł u g o m y s z k o w a ć za n i m i po o k o l i c z n y c h s t r u m y k a c h c z a p k i podobne do t y c h , j a k i e w y s t ę p u j ą w p r z e b r a n i a c h r ó ż n y c h a z s i t o w i a spiczaste 1 stawach, s z u k a ł o s i ę i c h r ę k ą p o d n a w i s ł y m i brzegami, w y ­ grup obrzędowych. c i ą g a ł o z d z i u r i spod k a m i e n i , nie bez tego, ż e b y o d czasu do G d y s k o ń c z y ł o s i ę w y b i e r a n i e jaj p t a s i c h i m i n ą ł czas k i e d y czasu nio z ł a p a ć w r ę k ę „ z a s k r o ń c a " , u c i e k a l i ś m y w t e d y z wrzas­ ł y k o l e k k o schodzi z g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h pasterze z M o r a w i c y k i e m przed t ą „żmiją". 2 0 B y ł y j e d n a k j a j k a , k t ó r y c h po w y j ę c i u z gniazda pasterze nie j a d a l i , n p . czajek. J a j k a te w k ł a d a n o do kieszeni l e n i u c h o m , z a m i e n i a l i s i ę w r y b a k ó w i ł o w i l i w r ę c e l u b do kosza w m a ł y m stawku, zwanym dumnie „Jeziorem", drobne r y b k i . Ażeby o s ł o d z i ć sobie pasterskie ż y c i e w y s z u k i w a l i pod d a r n i ą l u b I I . 2. M a ł a g ę s i a r k a w drodze na gminne pastwisko, Ł o s t ó w k a , w o j . N . S ą c z , 1966 we r. 165 �U . 3. Zabawa na p a s t w i s k u , J o d l ó w k a Tuehnowska, w o j . T a r n ó w , 1965 г . ; M o r a w i c a , pastwisko g m . , 1948 r. i l . 4. „ S t u k i " ; i l . 5. Zabawa w zgadywanie m c h u , w z g l ę d n i e na wrzosach, gniazda t r z m i e l i , k t ó r y c h s t a n o w i ł dla n i c h d u ż y p r z y s m a k . miód 2 2 przypadkach pasterz wykorzystywał otrzymane pozwolenie i w y b i e r a ł „ t r ę ć " — s ł o m ę nie na jeden lecz na k i l k a k a p e l u s z y . Ulubiona, p r z y j e m n o ś c i ą , pasterzy b y ł y k ą p i e l e . W o k o l i c a c h Po ż n i w a c h i w j e s i e n i g d y d o j r z e w a ł y owoce t y l k o 23 mała n a d w i ś l a ń s k i c h w czerwcu, po Św. Janie, c a ł a czereda p a s t u c h ó w c z ę ś ć p a s t u c h ó w z o s t a w a ł a p r z y b y d l e . Reszta r o z c h o d z i ł a s i ę c h o d z i ł a częściej nago n i ż w u b r a n i u , g d y ż c i ą g l e k ą p a l i s i ę w W i ś ­ po p o l a c h i sadach. R w a l i w t e d y groch s t r ą c z k o w y , r z e p ę , k o p a l i le, p o t e m t a r z a l i s i ę w p i a s k u a n a w e t w biocie, a ż e b y znów z i e m n i a k i do pieczenia, c h o d z i l i do s a d ó w i k r a d l i d o j r z e w a j ą c e z a n u r z y ć s i ę w rzece. Gdzie, j a k n p . w M o r a w i c y , n i e b y ł o w p o b l i ­ owoce. Po powrocie na pastwisko d z i e l i l i s i ę z t y m i , k t ó r z y t y m ­ ż u w i ę k s z e j r z e k i pastrze przegradzali w ą s k i potoczek, p r z e p ł y ­ czasem p i l n o w a l i b y d ł a . w a j ą c y przez p a s t w i s k o i w p o w s t a ł y m w t e n s p o s ó b b a j o r k u uczyli się p ł y w a ć i nurkować „ n a w y t r z y m a ł e g o . " Opisane t u z a j ę c i a , w y k o n y w a n e bez k o n t r o l i i o p i e k i zo s t r o n y d o r o s ł y c h , w y r a b i a ł y u d z i e c i s a m o d z i e l n o ś ć i s p r y t ale Czas s p ę d z a n y na p a s t w i s k u d a w a ł s p o s o b n o ś ć w y k o n y w a n i a r ó w n o c z e ś n i e w y p a c z a ł y je p o w o d u j ą c o k r u c i e ń s t w o w s t o s u n k u 2 4 z a j ę ć z a r o b k o w y c h . W lecie, j a k z b o ż e z a c z ę ł o d o j r z e w a ć , p l e t l i do z w i e r z ą t , pasterze „ z ą b k i " na s ł o m k o w e kapelusze z ż y t n i e j s ł o m y (rzadziej solidarności nakazującej u k r y w a ć winnych. Tworzył się model pszenicznej) zwanej „ t r ę c i ą " . R o b i l i je z a r ó w n o dla siebie j a k i na bohatera. Cechy n a b y t e w czasie pasterskiej s w o b o d y pozosta­ s p r z e d a ż . Zawsze w ś r ó d pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k i , k t ó r y w i a ł y c z ę s t o t r w a ł e ś l a d y na p ó ź n i e j s z e j umiał s z y ć kapelusze. C a ł y kapelusz m o ż n a b y ł o w y k o n a ć na p a s t w i s k u . Za c z a s ó w J a n a S ł o m k i za z ą b k i na jeden kapelusz p ł a c o n o 15— Najwięcej l e k c e w a ż e n i e eudzej w ł a s n o ś c i , f a ł s z y w e poczucie osobowości. m o ż l i w o ś c i m i e l i pasterze po j b i o r a c h . W t e d y b y d ł o puszczano w o l n o , a o n i sami u r z ą d z a l i sobie harce i zabawy. 20 g r a j c a r ó w . I m drobniejsze b y ł y te z ą b k i t y m cena b y ł a w y ż s z a . Na pierwszy plan w y s u w a ł y się różne g r y j a k np. Najlepszy kapelusz (z uszyciem) k o s z t o w a ł c w a n c y n g i e r a c z y l i buka", 33 g r a j c a r y , ale w t a k i m zręczności kapeluszu m o ż n a było „pochodzić dobrych parę ł a t " . Materiał gospodarze na z ą b k i trzeba gry było ucina.ć u k r a d k i e m , g d y ż nie ż a ł o w a l i b i c i a , j e ś l i k o g o ś p r z y ł a p a l i p r z y tej robocie na s w o i m p o l u . Czasem j e d n a k sam gospodarz p r z y c h o d z i ł na p a s t w i s k o i z a m a w i a ł z ą b k i u p a s t u c h ó w . P o z w a l a ł w ó w c z a s 2 5 „wybijanie „ p l i s z k i " zwane t e ż „ k i e z k a m i " i t p . , a t a k ż e p o p i s y i siły ( i l . 3,4). D u ż y m powodzeniem cieszyły się p r z y u ż y c i u szmacianych p i ł e k . C z ę s t y m i z a b a w a m i b y ł y „ p o l o w a n i e n a z a j ą c a " , zabawa „ w l i s y i w i l k i " , „ w w o j s k o " , „ z b ó j ó w i ż a n d a r m ó w " . Starsi c h ł o p c y u r z ą d z a l i na p a s t w i s k u w y ś c i g i konne, za co ojcowie srogo k a r a l i . Z a b a w y , k i e d y konieczny b y ł p o d z i a ł na g r u p y , z a c z y n a ł y u c i ą ć t y l e „ t r ę c i " i l e t r z e b a b y ł o na kapelusz, z w r a c a ł j e d n a k uwa­ się zwykle od „ m ę t o w a n i a " g ę , a b y n i e w c h o d z i ć w ś r o d e k ż y t a i nie d e p t a ć go. W t a k i c h w y l i c z a n e k s t a n o w i ą c i e k a w y p r z y k ł a d l i t e r a t u r y ustnej dzieci. 166 czyli tzw. „wyliczanki". Teksty �167 �U t w o r y te s ą c z ę s t o w i e r s z o w a n ą s k ł a d a n k ą s ł ó w pozbawioną sensu, w k t ó r y c h na p l a n pierwszy w y b i j a s i ę r y t m i r y m . J a k o p r z y k ł a d p o s ł u ż y ć m o ż e tekst n a s t ę p u j ą c e j nie c h o d z i ł y , w o l a ł y raczej zabawy spokojne j a k np. p ' k o s z y k ó w z s i t o w i a , ubieranie lalek czy pieczenie p l a c k ó w r enio gliny. Byw-ały j e d n a k r ó w n i e ż w s p ó l n e zabaw-y pasterzy i pasterek. wyliczanki: N a l e ż a ł o do t a k i c h przede w s z y s t k i m „ w e s e l e " , robione na w z ó r Jan, J a n F a b i j a n z o l s z o w y m i n o g a m i , o b j ą ł g ł o w ę w s t ę ­ p r a w d z i w y c h wesel w i e j s k i c h . T a ń c e o d b y w a ł y s i ę p r z y p i s z c z a ł c e g a m i a t y J a n i e , F a b i j a n i e w y s i ą d ź k o n i e na zagonie, co z w i e r z b i n y l u b p r z y skrzypcach o s t r u n a c h z k o ń s k i e g o w ł o s i a . m n i e pasiesz z ł o t ą s i e c z k ą , co m n i e poisz t ą P r z y tej duszeczką, okazji z a r ó w n o dziewczęta jak i chłopcy uczyli się t y c h o i n k ą na c h o i n k ę , t y z a j ą c z k u n a w o j e n k ę . P o s z ł a t a ń c z y ć . Znana jest p r z y ś p i e w k a o d n o s z ą c a się do d z i e w c z y n y , baba po p o p i ó ł , d i a b e ł b ą b ę u t o p i ł , n i p o p i o ł u n i b a b y , k t ó r a j a k o d o r o s ł a źle t a ń c z y ł a : t y l k o z b a b y d w a schaby. C z y ś b y d e ł k a nie p a s a ł a , O b o k zabaw r u c h o w y c h , p o l e g a j ą c y c h na g o n i t w i e , popisach s p r a w n o ś c i i s i ł y , i s t n i a ł o sporo zabaw i n n y c h , j a k n p . w „ b i e r k i " czy w „ k o ś c i " a czasem w k a r t y . W i e l e czasu z u ż y w a l i pasterze na Żeś t a ń c o w a ć nie umiała granie o p o w i a d a n i u p o p u l a r n y c h gadek z a s ł y s z a n y c h od C z ę s t y m z a j ę c i e m pasterzy b y ł o majsterkowanie. D l a zabi­ cia czasu i zabawy w y k o n y w a l i z drewna w i a t r a k i , m ł y n k i wodne, starszych ( i l . 5), a t a k ż e na w y m y ś l a n i u i o d g a d y w a n i u zagadek. z a b a w k i ruchomo w p o s t a c i t z w . „ t r a c z y " czy k o w a l i , i n n i z n ó w Jest t o m o ż e najbogatsza dziedzina d z i e c i ę c e j l i t e r a t u r y . r z e ź b i l i k o z i k a m i r ó ż n e z w i e r z ę t a , p t a s z k i , k o n i k i czy postacie Za­ g a d k i z b i e r a ł n a p a s t w i s k u Seweryn U d z i e l a , g r a j ą c ze s w y m i l u d z k i e j a k n p . ż o ł n i e r z y w z g l ę d n i e l a l k i dla d z i e w c z ą t . i n f o r m a t o r a m i „ o jednego c e n t a " . P o l e g a j ą t a gra na t y m , że podejmowane przez j e d n y c h w y w o ł y w a ł y naśladownictwo in­ g d y d z i e c i z a d a w a ł y m u z a g a d k ę , k t ó r e j r o z w i ą z a ć nie n y c h . W y t w o r z y ł o s i ę na tej drodze w s p ó ł z a w o d n i c t w o k t o za­ umiał, Próby d o s t a w a ł y centa, z k o l e i m ó w i ł z a g a d k ę U d z i e l a i centa sobie b a w k ę czy r z e ź b ę p o t r a f i w y k o n a ć lepiej i ł a d n i e j . S p o ś r ó d m a j ­ odbierał. sterkującej młodzieży w y b i j a l i się ei, k t ó r z y posiadali uzdolnienia P a s t e r k i b y ł y w zasadzie w y ł ą c z o n e od. zabaw, k t ó r y m odda­ wali się chłopcy. 2 6 B y ł y one przez c h ł o p c ó w w y ś m i e w a n e , na­ techniczne ł u b plastyczne. W w i e l u w y p a d k a c h zrodzone p a s t w i s k u zainteresowanie r z e ź b ą p o z o s t a w a ł o przeprowadzonych w całe na życie. z y w a n o j e „ p i s k l a m i " i p a s t e r z o w i „ n i e honor b y ł o z a d a w a ć s i ę Z wywiadów z d z i e w c z y n ą " . C h ł o p c y „ r o b i l i i m na p r z e k ó r " , s t ą d d z i e w c z ę t a dukcji t r z y m a ł y s i ę na p a s t w i s k u z d a ł a od pasterzy. N a ż a d n e w j p r a w y z l u d o w y m i r z e ź b i a r z a m i d o w i a d u j e m y s i ę , że c z ę s t o i c h a r t y s - zabawek d r e w n i a n y c h n p . wiejskich na w ośrodkach Brzozie S t a d n i c k i e j pro­ czy I I . 6. Zabawa n a p a s t w i s k u , L u b o m i e r z , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1966 г . ; i l . 7. S u c h o d ó ł , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1969 г.; i l . 8. S a m o c h ó d w y k . przez W i e s ł a w a D r y k ę , I . 12, P r z y k o p , w o j . tarnobrzeskie, 1981 г.; i l . 9. Samolot, w y k . S t a n i s ł a w Oohalek, I . 16, Bezdziadka, w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1959 r. 268 �tye '.a twórczość bierze początek od prób podejmowanych w czi «io d z i e c i ę c y c h l a t s p ę d z o n y c h p r z y k r o w a c h na p a s t w i s k u . 27 W czasie p o b y t u w zintegrowanej gromadzie d z i a ł a j ą c e j na p a s t w i s k u p o w s t a w a ł t a k m a ł o jeszcze znany f o l k l o r i p i e r w o c i n y s z t u k i plastycznej. T u kształtowała . O dziecięcy się swoista wiedza o ś w i e c i e , t w o r z y ł y s i ę f o r m y s p o ł e c z n o i etyczne;. T u wreszcie k r y s t a l i z o w a ł s i ę model wiejskiego bohatera,, akcepto­ w a n y przez g r u p ę , t y p wiejskiego z a w a d i a k i , k t ó r y „ n i c z e g o się n i c b o i " i lekcewa.ży niewygodne dla siebie zakazy i nakazy. O d n a j d u j e m y go d z i ś w ś r ó d starszej m ł o d z i e ż y . Gromada t w o r z y ł a j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć , gdzie ł i a s ł o „ j e d e n za w s z y s t k i c h — wszyscy za jednego" stosowano b y ł o w s p o s ó b dosłowny. 2 8 Osobnik, jeśli n i e c h c i a ł l u b nie u m i a ł s i ę do o b o w i ą z u j ą c e j grupy. Przybierały normy, narażony one n i e k i e d y nawet dopasować b y ł na szykany formy całej okrucieństwa. P r z y c z y n ą takiego t r a k t o w a n i a b y ł n a j c z ę ś c i e j f a k t , że c h ł o p a k (rzadziej dziewczyna) d o n o s i ł gospodarzom we w s i co s i ę dzieje na p a s t w i s k u i „ s y p a ł k o l e g ó w " , w z g l ę d n i e ska,rżyl na nich. P o n i e w a ż pastorskie p s o t y b y w a ł y srogo przez r o d z i c ó w karane donosicielstwo nio m o g ł o winowajcy uchodzić płazem. .Kary stosowane na w y ł a m u j ą c y c h s i ę c z ł o n k ó w g r u p y b y ł y surowe. P r z y k ł a d e m t y c h s t o s u n k ó w , j a k i e p a n o w a ł y na p a s t w i s k u , m o ż e b y ć zda-zenie opisane w p a m i ę t n i k u cytowanego j u ż w i e l o ­ k r o t n i e P a w ł a Gawryluka,. Jeden z c h ł o p c ó w , n i e z b y t l u b i a n y przez w s z y s t k i c h , z n i s z c z y ł sobie nowe, o d ś w i ę t n e ubranie. B o j ą c s i ę ojca, o s k a r ż y ł o t o G a w r y l u k a , za co t o n d o s t a ł o d poszkodowanego takie bicie, że przez k i l k a m i e s i ę c y brata musiał s i e d z i e ć w d o m u , k u r o w a ć s i ę i w ł a ś c i w i e j u ż do p e ł n e g o z d r o w i a n i g d y n i o p o w r ó c i ł . P o z o s t a l i pasterze srodze z e m ś c i l i s i ę za pokrzywdzonego kolegę. Złapali przewrotnego 10 I I . 10. W i a t r a c z e k z t a ń c z ą c ą p a r ą , w y k . A n d r z e j F i g i e l . Z a ­ b a w k i d z i e w c z ą t w i e j s k i c h : i l . 11. L a l k i z t r a w y , C h o j n ę , w o j . sieradzkie; i l . 12. P t a k z s i t o w i a i p a p i e r k ó w , k o l . B i a ł k a , w o j . siedleckie, 1957 r . skarżypytę, z a r z u c i l i m u na g ł o w ę worek, aby nie w i d z i a ł k t o go bije i s t ł u k l i w p a m i ę c i b y ł y c h pasterzy, a p r z y j a ź n i e z a w i ą z a n e „ p r z y b y d l e " go n i e m i ł o s i e r n i e , a n a s t ę p n i e zbitego z o s t a w i l i na t r w a ł y c z ę s t o do ś m i e r c i . Z d a r z a ł o s i ę , że udzielona pomoc czy pastwisku aż s i ę k t o ś m u s i a ł po niego z g ł o s i ć . K i e d y po p e w n y m czasie d o b r a r a d a , k t ó r ą sobie wzajemnie w y ś w i a d c z a j ą l u d z i e , u g r u n ­ w r ó c i ł z n ó w na pastwisko i z a s n ą ł , pasterze w ł o ż y l i m u w t o w a n a jest na zasadzie „ p r z e c i e ż m y ś m y razem ze s o b ą p a s a l i " . usta, nos i uszy zebrany na p a s t w i s k u k a ł w o ł o w y , a, n a s t ę p n i e p o l a l i Opisane t u w d u ż y m s k r ó c i e ż y c i e pasterzy na wspólnym w ł a s n y m moczem, k i e d y z a ś c h ł o p a k o b u d z i ł s i ę , i złościł, za­ pastwisku p e w n i a l i go, że z r o b i ł to jego w ł a s n y w ó l . Poszkodowany z a n i k ł o j u ż przed k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t , badanie jego nie stra­ wie­ d z i a ł , ż e to nieprawda,, alo b a l s i ę j u ż na k o l e g ó w p o s k a r ż y ć . 2 9 M i m o (rudnej i ż m u d n e j pracy, j a k ą b y ł o pasienie b y d ł a , należy już do przeszłości. J e d n a k m i m o tego, że ciło n a a k t u a l n o ś c i . P r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że wiele z j a w i s k z w i ą ­ zanych z n o r m a m i p o s t ę p o w a n i a p r z y j ę t y m i przez w s p ó ł c z e s n y c h lata s p ę d z o n e na w s p ó l n y m p a s t w i s k u razom z „ k o m p a n a m i " mieszkańców ( „ k o m p a n k a m i " — dziewczynami) w s p o m i n a ł o s i ę przoz wzora,mi, k t ó r e k i e d y ś z r o d z i ł y s i ę i z o s t a ł y p r z y j ę t e p r z y pasieniu życie, bata, pasterskie zawsze n a l e ż ą do całe najprzyjemniejszych wsi można b y d ł a na w s p ó l n y m by wyjaśnić tkwiąoymi w tradycji pastwisku. P R Z Y P I S Y 1 St. D u s z y k , Na wiejskim pastwisku, „ O r l i l o t " , 1947 n r 9/10, s. 151 i i n . ; L . M ł y n e k , Życie sierskich pasterzy przed 20 laty, „ L u d " , t . 4, 189, s'. 274—289 B . B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wa?-tą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969; St. Dwo:ra,kowski, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964; W . G a j - P i o t r o w s k i , Kultura społeczna ludu z okolic Roz­ wadowa, W r o c l a w 1967; F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi, kultura ludowa i język, T o r u ń 1934; J.P. Dek o w s k i , Pasterstwo nad Pilicą, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficz­ n e " , t . 13, 1959; W . D r o z d o w s k a , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i E t n o ­ graficznego w Ł o d z i " , soria etnograficzna, n r . 5, Ł ó d ź 1 9 6 1 ; A . J a s k u l a n k a , Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . 8/9, 1950/51 J . B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959; J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, Warszawa 1938; M . D ą b r o w s k a , Pa­ miętniki młodzieży wiejskiej 1918—1939, Warszawo 1969; Pa­ miętniki chłopów, t . 1—3, Warsza,wa 1935, 1936; J . S ł o m k a , Pamiętniki włościanina — od pańszczyzny do dnia dzisiejszego, K r a k ó w 1912 F r . K o t u l a , Rozmowy ze skorupami, R z e s z ó w 1969; F r . P i g o ń , Z Komborni w świat, K r a k ó w 1947 W p a m i ę t n i k u Jana D i a b i k o w s k i e g o (ur, 1880 r. we w s i R a d z i e j ó w Stary, g m . B y t ó w , p o w . Nieszawa, w o j . Warszawa) c z y t a m y : „ J a k o c h ł o p i e c urodzony po 6 d z i e w c z ę t a c h m u s i a ł e m bardzo w c z e ś n i e iść do p a s i o n k i . G d y m i a ł e n i ł a t 5 p a s ł e m j u ż ś w i n i e i c i e l ę t a , a od 7 l a t k r o w y " (Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2, s. 111) 2 3 4 5 6 „ P a m i ę t a m takiego z l a t dziecinnych -— pisze Stefan D u s z y k — w y s o k i i c h u d y , d ł u g i e w ł o s y siwe, s p a d a j ą c e na ramiona spod starego kapelusza,, d ł u g i w ą s . W d n i pogodne n o s i ł z g r z e b n ą k o s z u l ę w y p u s z c z o n ą na wierzch p ł ó c i e n n y c h , s a m o d z i a ł o w y c h spodni, w deszcz n a r z u c a ł na r a m i o n a stary worek, a dawniej j a k o p o w i a d a ł s ł o m i a n e g o c h o c h o ł a . W r ę k u j a k o insygnia swej w ł a d z y d z i e r ż y ł pasterski, g r o m a d z k i bat z d ł u g i m k o n o p n y m s z n u r k i e m , o z d o b i o n y m czerwonym chwas­ t e m i t r ą b ą w y k o n a n ą z r o g u w o ł u . " (Na pastwisku, op. c i t . , s. 151) B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 112 W . G a j - P i o t r o w s k i , op. c i t . , s. 105 L . M ł y n e k , op. c i t . , s. 275, 276 „ Z a z w y c z a j k r o w y w y g a n i a ł o s i ę n a ten p a ś n i k w po­ c z ą t k u maja, a przed m a j e m c i e l ę t a i ś w i n i e p r z e p ę d z a n o na o z i m i n ę c z y l i na p s z e n i c ę , bo ż y t o w y r a s t a ł o w c z e ś n i e j i z w i e r z ę t a n i e c h ę t n i e je j a d ł y . N a t y m p a ś n i k u p a s ł e m na s ł o ń c u i słocie, na wietrze i u p a ł a c h a ż do 14 r o k u ż y c i a . " pisze w s p o m n i a n y J a n D r a b i k o w s k i , Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2 s. 111 „ Z a w s z e chodzono boso na pastwisko m i m o w i e l k i e j rosy, k t ó r a ogromnie s z c z y p a ł a w n o g i . B u t ó w nio ubierano do pasienia z dwócli p o w o d ó w : po pierwsze, żo nio s t a ć na t o wiejskich r o d z i c ó w , po drugie z a ś p o m i m o tej zimnej g r y z ą c e j rosy n i k t za b y d ł e m nie c h o d z i ł o b u t y , bo b y s i ę wszyscy w y ś m i e l i z ta­ kiego pana, co t o za b y d ł e m w b u t a c h chodzi. P r z y p o m i n a m sobie, j a k nieraz p o d w p ł y w e m tej zimnej wody-rosy u d a w a ł e m bociana, raczej s t o s o w a ł e m jogo s p o s ó b ogrzewania n ó g , gorzej z m a r z n i ę t ą p o d k u l a j ą c i s t o j ą c na jednej i n a s t ę p n i e po nagrzaniu jednej p o z w a l a ł e m jej m a r z n ą ć , a d r u g ą p o d k u l a ł e m . I t a k na z m i a n ę . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 280, 281) 7 8 9 1 0 1 1 169 �1 2 1 3 1 4 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 7 F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , op. c i t . , e. 151 1 5 J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 210 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 556 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 8 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 555 B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 114. Inaczej w y g l ą d a ł y zwy­ czaje pasterskie w rejonie T y k o c i n a . „ T u — j a k pisze S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i — w pierwszy d z i e ń (czasem d r u g i ) Z i e l o n y c h Ś w i ą t p a s t u c h y n i e g d y ś , p ę d z ą c przed p o ł u d n i e m do w s i b y d ł o z pastwiska, w y b i e r a l i p i ę k n e g o i spokojnego w o ł u , o k r y w a l i go s t a r ą s ł o m i a n ą siecią i n a s t ę p n i e p r z y w i ą z y w a l i j ą do t u ł o w i a s ł o m i a n y m i pasami. Za sieć i p o w r ó s ł a w k ł a d a l i g a ł ą z k i i polne k w i a t y , n a r o g i z a ś wieniec z brzozowych g a ł ą z e k . T a k p r z y ­ strojonego w o l u h a ł a s u j ą c p r o w a d z i l i na czele stada do w s i , gdzie właściciel z w i e r z ę c i a m u s i a ł je w y k u p i ć z r ą k p a s t u c h ó w d a t k i e m p i e n i ę ż n y m . W p r z e c i w n y m razie c h ł o p c y p r o w a d z i l i w o l a dalej na w i e ś . Z b i e g i e m czasu zwyczaj ten u l e g ł znacznej z m i a n i e . J u ż o k o ł o 1937 r. w okolicach T y k o c i n a , w t y c h sa­ m y c h co dawniej wsiach, pastuchy p ę d z ą c w p o ł u d n i e k r o w y do d o m u , z a k ł a d a l i i m t y l k o zielone w i e ń c e na r o g i . Gospodarze w y k u p y w a l i u w i e ń c z o n o z w i e r z ę t a , d a j ą c pastuszkowi z ł o t ó w k ę w y k u p n e g o „ n a c u k i e r k i " . Po p o ł u d n i u na p a s t w i s k u s p ę d z a l i p a s t u c h y b y d ł o w jedno miejsce, a z p r z y n i e s i o n y c h z d o m u j a d e ł urządzali biesiadę czyli „majówkę". Zarówno oprowadzanie po w s i w o l u , j a k i biesiady p a s t u c h ó w na p a s t w i s k u w nie­ k t ó r y c h t u t e j s z y c h wsiach zwano dawniej „ w o l o w e m weselem". (Kułlura społeczna..., op. c i t . , s. 101) 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 St. P i g o ń , op. c i t . , s. 111 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 t a m ż e , s. 153 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 10 J a k o k r u t n y m i p o t r a f i l i b y ć pasterze doskonale i l u s t r u j e fragment w p a m i ę t n i k u c h ł o p a z w o j . warszawskiego: „ P a s i o n e przeze m n i e k r o w y k ł a d ł y się w c i e n i u drzew, ż u j ą c apatycznie i p o w o l i o g a n i a ł y się ogonami od m u c h ó w i b ą k ó w . A j a co robiłem'! Ja pracę miałem. Ł a p a ł e m b ą k i , ł a m a ł e m źdźbła trawy, w s d z a ł e m w o d w ł o k i p u s z c z a ł e m na w o l n o ś ć . K a ż d y z n i c h z a b r z ę c z a ł z b ó l u straszliwie i p o m k n ą ł w przestworza. C i ą ł z z a c i ę t o ś c i ą powietrze, c i ą g n ą c za s o b ą ź d ź l o t r a w y . P a t r z ą c za n i m o g a r n i a ł a m n i e d z i k a rozkosz. D ł u g o s t a ł e m i p a t r z y ł e m , a on m a l a ł , m a ł a l , a ż wreszcie r o z t o p i ł s i ę z u p e ł n i e w b ł ę k i c i e . A w t e d y w r a c a ł e m do k r o w y , ł a p a ł e m n a s t ę p n e g o b ą k a , wsa­ dzałem znów trawę w odwłok i puszczałem. B ą k gnał z bólu na koniec ś w i a t a , j a d ł u g o , d ł u g o p a t r z y ł e m za n i m a ż s t a w a ł się m u c h ą , k o m a r e m , p u n k c i k i e m , a ż wreszcie c a ł k o w i c i e w b ł ę ­ k i c i e r o z t a p i a ł . P r z y j e m n i e b y ł o p a t r z e ć na rozpaczliwe w y c z y n y b ą k a i jego topienie się w b ł ę k i c i e . T ę h i s t o r i ę p o w t a r z a ł e m po raz p i ą t y , d z i e s i ą t y i setny, d o p ó k i k r ó w nie p o g n a ł e m do obory. 2 1 2 2 2 3 2 4 T a k s p ę d z a ł e m czas za k r o w a m i d z i o ń po d n i u w g o r ą c e czerwco­ we d n i . T a k s p ę d z a l i czas wszyscy m o i r ó w i e ś n i c y . U c z y l i ś m y s i ę poczucia dobra i p i ę k n a na b a r b a r z y ń s k i e j igraszce. Z a p r a w i a ­ l i ś m y s i ę na psach do p r z y s z ł y c h k r w a w y c h b ó j e k i b i j a t y k . 0 w s t r ę t n a b r z y d o t o zabaw c z ł o w i e k a wiejskiego. B r z y d o t o , b r z y d o t o , b r z y d o t o ! " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 228) „ D z i ś — pisze autor p a m i ę t n i k a , p o c h o d z ą c y z dawnego p o w i a t u sierpockiego — k i e d y się nad t y m zastanawiam i w i d z ę p o s t ę p k i k o l e g ó w , z k t ó r y m i n i e g d y ś razom p a s a ł e m k o n i e , t o w i d z ę , że o n i m a j ą w a d y , k t ó r e b i o r ą p o c z ą t e k z t a m t y c h d n i . Te kradzione n i e g d y ś matce j a j k a i słonina, z o s t a w i ł y nie­ k t ó r y m ś l a d w p r z y s z ł y m ż y c i u . D z i ś nie k r a d n ą jajek, s ł o n i n y , ale z b o ż e , ś w i n i e , k r o w y i w o g ó l e co się da. T o s p r a w i ł o pasterskie w m ł o d o ś c i w y c h o w a n i e . L u d z i e c i c i e r p i ą za t o , że w c i ę ż k i c h warunka,ch u d a ł o i m s i ę s p r y t n i e coś p o d c i ą g n ą ć , do tego przy­ w y k l i i zostali t a k i m i . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 227) „ D z i e w c z y n y rzadziej d o p u s z c z a ł i ś m y do za.baw, ze w z g l ę d u na t o , że u w a ż a l i ś m y je j a k o gorszy gatunek c z ł o w i e k a , że o b y l e co b e c z a ł y , nie p o t r a f i ł y d o s i a d a ć k o n i a i t d . T o ostat­ nie n a p a w a ł o nas s z c z e g ó l n ą d u m ą " . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 218) I t a k n p . A u g u s t y n P i e k ł o (ur. w 1895 r. w Brzozie Stadnickiej) stolarz-samouk t a k wspomina, p o c z ą t k i swojej p r a c y : „ J a k s z e d ł e m na pastwisko b r a ł e m p o d p a c h ę d e s k ę l i p o w ą i w y c i n a ł e m r ó ż n e rzeczy, c y g a r n i c z k i , p t a s z k i " . Po­ dobnie m ó w i o sobie M i c h a ł G r z ę ś k o — zabawkarz (ur. 1908 г . ) , ż e j a k o m a ł y c h ł o p i e c p i l n u j ą c y k r o w y na p a s t w i s k u r z e ź b i ł drobne p r z e d m i o t y dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i i na prezenty dla i n n y c h . B y ł y t a m m i ę d z y i n n y m i l u f k i , ozdobione g ł ó w k a m i z w i e r z ą t , (inf. z e b r a ł a w 1979 r. m g r Alicja, M a l e t a , I n s t . S z t u k i PAN). H a s ł o to b y ł o szczególnie w y r a ź n e g d y na p a s t w i s k u z o s t a ł zaczepiony jeden z pasterzy przez pastucha z s ą s i e d n i e j wsi. „ N a p a d a l i ś m y w t e d y na siebie — pisze p a m i ę t n i k a r z z Opo­ c z y ń s k i e g o — i w y w i ą z y w a ł a s i ę w a l k a . J a k o n a r z ę d z i e w tej walce u ż y w a n e b y ł y k i j e , b a t y , przyniesione z p ó ł k a m i e n i e , a w o s t a t e c z n o ś c i darnie. Z w a l k i tej w y c h o d z i ł o się bardzo c z ę s t o z t ę g i m guzem na g ł o w i e , a c z ę s t o m u s i e l i i n t e r w e n i o w a ć 1 r o z p ę d z a ć w a l c z ą c y c h nasi ojcowie. Często t e ż d o c h o d z i ł o do b ó j k i m i ę d z y n a m i a p a s t u c h a m i z m i a s t a O., ale z t e m i b y ł a trudniejsza sprawa, bo u ż y w a l i o n i w walce n o ż a . W na­ szym p o j m o w a n i u u ż y c i e n o ż a w walce z c z ł o w i e k i e m r ó w n a ł o się j a k i e j ś ohydnej z b r o d n i , k t ó r e j b y ż a d e n z nas n i g d y nie p o p e ł n i ł , o d n o s i ł o s i ę t o r ó w n i e ż i do w s z y s t k i c h ł u d z i ze w s i . N a t a k i e g o co n o ż a u ż y w a ł w walce p a t r z a n o j a k na najpodlejszego g a t u n k u z b ó j a . Z b i e g i e m jednak czasu p o j ę c i a się z m i e n i ł y i w walce z ł y k a m i z O., co ś m i e l s i , a k t ó r y m nie zależało bardzo na u t r a c i e czci i p o w a ż a n i a , z a c z ę l i t e ż u ż y w a ć n o ż a w t o n s p o s ó b , że w i ą z a n o go na koniec b a t a i z o d l e g ł o ś c i uderzano p r z e c i w n i k a po kapocie, ale szkody t o n i k o m u d u ż e j nie p r z y n i o s ł o . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 219, 220) Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 560 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 Fot. E . IŁeinfuss, il. 1, 4, 5; J . Świderski, il. 2, 3, 6—12 �Zofia Czerwosz SZTUKA LUDOWA WYCHOWANIU W ESTETYCZNYM DZIECI I M Ł O D Z I E Ż Y 1 W k r a j a c h z a m o ż n y c h i u p r z e m y s ł o w i o n y c h od k i l k u n a s t u j u ż l a t w i d o c z n y jest s t a ł y wzrost-zainteresowania dla tego, co coraz m n i e j na zapoznanie u c z n i ó w ze s t a r y m i , n a j w a ż n i e j s z y m i r z e m i o s ł a m i , j a k t k a c t w o , o b r ó b k a drewna czy ceramika. U c z e ń m o ż n a w y k o n a ć w ł a s n y m i r ę k a m i , przy pomocy prostych narzę­ w s p ó ł c z e s n y z t r u d o m p o j m u j e w a r t o ś ć i p i ę k n o starego ludowego d z i i t e c h n i k . N i o t y l k o coraz popularniejsze staje s i ę h a s ł o „ z r ó b rękodzieła, to s a m " , ale r ó w n i e ż i wszelkie przojawy a m a t o r s t w a wykonania i tworzywem. plastycz­ nie dostrzega z w i ą z k u między formą a techniką nego w dziedzinie r ę k o d z i e ł a artystycznego. N i e s t e t y r e z u l t a t y W tej s y t u a c j i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć d o ś w i a d ­ estetyczne o k a z u j ą s i ę n i e w s p ó ł m i e r n e do z a p a ł u i z a a n g a ż o w a n i a . czenia ognisk i z e s p o ł ó w p l a s t y c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h w ż y w y c h M y ś l ę , że p r z y c z y n ą tego jest przede w s z y s t k i m b r a k zrozumienia jeszcze o ś r o d k a c h istoty c h c ę na t y m miejscu p o d z i e l i ć s i ę u w a g a m i na t e m a t p r a c y t a k i c h rzemiosła, zależności jakie występują między formą plastyczną, materiałem i narzędziem. Nawet wtedy, gdy sięga s i ę po w z ó r s z t u k i ludowej nie dostrzega s i ę tego, co w niej naj­ ludowej s z t u k i . S p e ł n i a j ą c zespołów w Iłży i Medyni prośbę redakcji Głogowskiej. P o d e j m u j ą c m y ś ł stworzenia ognisk m ł o d z i e ż o w y c h w t y c h w a ż n i e j s z e — celowej k o n s t r u k c j i p r z e d m i o t u . A m a t o r o m nie­ ośrodkach znane s ą c z ę s t o podstawowe wiadomości o kompozycji barw b o w i e m o t o , aby n a u c z y ć d z i e c i samej t e c h n i k i lepienia g l i n i a ­ A m a t o r z y n i e s ą t e m u w i n n i , w i n i e n jest czas, k t ó r y od­ p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w p l a s t y c z n y c h — a b y przez d o ś w i a d ­ i kształtów. dziela n y c h f i g u r e k , ale a b y przez te z a j ę c i a w p r o w a d z i ć je w k r ą g przemysłowo społeczeństwa od wyrobów rękodzieła. Trzeba w i e l u w y s i ł k ó w b y na nowo, w procesie w ł a s n y c h doś­ wiadczeń, w i e d z i e l i ś m y , że zadanie jest t r u d n e . N i e c h o d z i ł o zrozumieć zależności które występują pomiędzy surowcem, m a t e r i a ł e m i f o r m ą . czenie s z t u k i ludowej r o z s z e r z y ć h o r y z o n t m y ś l o w y i w r a ż l i w o ś ć estetyczną. D z i a ł a n i a te p o d e j m o w a l i ś m y w okresie g d y estetyka dawnej s z t u k i ludowej p r z e s t a ł a j u ż o r g a n i z o w a ć w y o b r a ź n i ę m ł o d z i e ż y Pod t y m w z g l ę d o m Polska znajduje s i ę w znacznie lepszej i nie b y ł a przez n i ą p r z y j m o w a n a j a k o w ł a s n a czy naturalna. s y t u a c j i , p o n i e w a ż sztuka l u d o w a jest jeszcze u nas ż y w a , a t a m Bardzo i s t o t n ą s p r a w ą b y ł o k t o m a te z a j ę c i a p r o w a d z i ć . N a u ­ gdzie wygasa, z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i e j , ż y j ą t e ż t w ó r c y l u ­ czyciel z p r z y g o t o w a n i e m p l a s t y c z n y m nie zna a r k a n ó w r z e m i o s ł a d o w i z n a j ą c y t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h n i k i . D a w n a k u l t u r a ludo­ ludowego, c h o ć m a ś w i a d o m o ś ć celu, k t ó r e m u p o w i n n y s ł u ż y ć wa w y r o b i ł a w n i c h d w i e cechy, bez k t ó r y c h n i e m o ż o p o w s t a ć z a j ę c i a . T w ó r c a l u d o w y , z w ł a s z c z a d o ś w i a d c z o n y m i s t r z , znako­ żadne wartościowe rękodzieło — śmiałość i umiar. Pozostaje m i c i e m o ż e w p r o w a d z i ć w arkana r z e m i o s ł a , ale j u ż werbalizacja doświadczenia d o ś w i a d c z e ń a r t y s t y c z n y c h sprawia m u d u ż ą t r u d n o ś ć . T w ó r c y jedn.ak sprawą otwartą, jak wykorzystać te w procesie w y c h o w a n i a estetycznego s p o ł e c z e ń s t w a , a z w ł a s z c z a ludowemu dzieci i młodzież}'? w i e d z y a r t y s t y c z n e j , k t ó r a jest n i e z b ę d n a , a b y w i d z i e ć S z k o ł a , m i m o że zgodnie z p r o g r a m o m p o w i n n a z a p o z n a w a ć brak przygotowania dydaktycznego, łudową w kontekście współczesnej kultury brak mu artystycznej. też sztukę Sam u c z n i ó w ze s z t u k ą l u d o w ą , w r z e c z y w i s t o ś c i c z y n i to dorywczo t w ó r c a p r z e k r a c z a j ą c k r ą g f o r m t r a d y c y j n y c h , staje na r o z d r o ż u i m i ę d z y e s t e t y k ą dawnej s z t u k i a o b e c n y m i p o g l ą d a m i na p i ę k n o powierzchownie. N i e wypracowano m e t o d y w ł ą c z a n i a s z t u k i l u d o w e j do p r o g r a m u w y c h o w a n i a plastycznego. N a zajęciach ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m s i ę znajduje. Dlatego t e ż p o s t a n o w i l i ś m y p r a k t y c z n y c h coraz w i ę c e j czasu zajmuje p r o j e k t o w a n i e przed­ w pracy m i o t ó w oraz o b s ł u g a m a s z y n i p r z y r z ą d ó w , jest z umiejętnością go n a t o m i a s t z młodzieżą łączyć doświadczenia twórcy pedagoga — p l a s t y k a . (Podobne ludowego rozwiązanie 171 �U . 1. W i u o o a t y K i t o w s k i p r z y pracy, H ż a , w o j . kieleckie; i l . 2. Ptaszek osram., w y k . pod k i e r u n k i e m Wincentego K i t o wskiego i art. p l . Z j f i i Czerwosz w ognisku przy S p ó ł d z . „ C h a ł u p n i k " ; prace dzieci starszych, ok. 1970 г . ; P t a k i Wir.cen tego K i t o w s k i e g o : i l . 3. Indor, wys. 10,5 c m ; i l . 4. Bocian, wys. 18 o m ; i l . 5. P t a k ceram. „ w y k . K o n s t a n t y Ciepielewski I l ż j ; i l . 6. P t a k ceram. w y k . w ognisku p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " 172 i �przyjęto w klasie k o z ł a lubuskiego, k t ó r ą w Ś r e d n i e j Szkole Muzycznej w Z b ą s z y n i u p r o w a d z i ł z n a k o m i t y m u z y k Tomasz Ś l i w a wraz z prof. A n t o n i m ludowy Janiszewskim).. W y b ó r I ł ż y na miejsce pierwszego e k s p e r y m e n t u , w k t ó r y m b r a ł a m u d z i a ł jako i n i c j a t o r i pedagog — p l a s t y k , u w a r u n k o w a n y b y ł ż y w ą t r a d y c j ą tego o ś r o d k a garncarskiego. N a l e ż y on najstarszych i najbardziej znanych w Polsce i c h o ć do świetność jego p r z e m i n ę ł a i nie m a j u ż praw ie czynnych p i e c ó w garncarskich, pozostali w n i m doskonali garncarze, z n a j d o w a ł a s i ę t u copeliowska S p ó ł d z i e l n i a także „Chałupnik". Sytuacja w I ł ż y w y d a w a ł a się d o ś ć paradoksalna. W s p a n i a ł a t r a d y c j a i brak j a k i c h k o l w i e k wychowania młodzieży. p r ó b p r z e d ł u ż e n i a jej w procesie Spółdzielnia skupiająca garncarzy z m i a s t a i okolic p r o w a d z i ł a k ó ł k o plast.yezne dla dzieci, ale zaję­ cia w n i m n i c z y m nie r ó ż n i ł y s i ę od z a j ę ć w i n n y c h kółkach, d z i a ł a j ą c y c h na. terenie k r a j u . Dzieci m a l o w a ł y f a r b a m i w o d n y m i na blokach rysunkowych, i na tym wszystko s i ę kończyło. M i m o tego, że Iłża ma z n a k o m i t ą g l i n ę g a r n c a r s k ą , nie wprowa­ dzono ż a d n y c h z a j ę ć c e r a m i c z n y c h . N a w e t w przedszkolu, za­ m i a s t g l i n y , dzieci d o s t a w a ł y do r ę k i t y l k o k a w a ł k i p l a s t e l i n y oraz r ó ż n e n a m i a s t k i m a t e r i a ł ó w do m o d e l o w a n i a jak np. m a s ę solną. Pierwsze Ognisko C e r a m i k i L u d o w e j u d a ł o s i ę s t w o r z y ć dla dzieci p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " w l u t y m 1968 r. P o c z ą t e k nie b y ] ł a t w y , m i m o p o p a r c i a moralnego i finansowego ze s t r o n y c e n t r a l i Cepelii w Warszawie a. t a k ż e w y s i ł k ó w prezesa S z y m a ń ­ skiego ze Spółdzielni „Chałupnik". Niestety nie dysponował on o d p o w i e d n i m pomieszczeniem, a k i e r o w n i k s z k o ł y nie z g o d z i ł się p r z y j ą ć ogniska ceramicznego, c h o c i a ż p r o j e k t p o d o b a ł się I ł . 7. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , M e d y n i a G ł o g o w s k a , w o j . rzeszow­ skie; i l . 8. Kokoszka, w y k . przez dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n a l , 1979 r. nauczycielstwu, a Cepelia zapowniala fundusze, m a t e r i a ł , u r z ą ­ dzenie p r a c o w n i oraz d a w a ł a i n s t r u k t u r a . N a szczęście K r y s t y n a Dziubich, kierowniczka przedszkola wiejskiego, z g o d z i ł a się p o d j ą ć t r u d zorganizowania u siebie ogniska. D z i ę k i jej energii i pomocy zajęcia z dziećmi okazały się z wielu p o w o d ó w ko­ rzystne. D l a dzieci b y ł a to b o w i e m ciekawa i k s z t a ł c ą c a zabawa, w p r o w a d z a j ą c e jo w ś w i a t c e r a m i k i . Poprzez dzieci t r a f i o n o zaś do ich r o d z i n , p r z y w r a c a j ą c szacunek dla dawnej s z t u k i l u d o w e j i zapewne w p ł y w a j ą c na i c h u p o d o b a n i a estetyczne. N a m p r z y ­ n i o s ł y z a j ę c i a wiele d o ś w i a d c z e ń m e t o d y c z n y c h . Ognisko dzieci starszych, od 7 tło 14 ł a t , r o z p o c z ę ł o p r a c ę Pożarnej. Przenosiny b y ł y konieczne ze Kultury względu dzieci, ale trzeba p r z y z n a ć , żc sala D o m u o d r a z u z n a l e ź l i ś m y zrozumienie dla naszego p o m y s ł u . O r g a n i ­ z a t o r e m ogniska b y ł a S p ó ł d z i e l n i a „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Le­ ż a j s k u , a d u ż ą pomoc o k a z a ł a Centrala Zrzeszenia Cepelii w W a r ­ nieco p ó ź n i e j , w starej sieni S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " , aby k i l k u m i e s i ą c a c h p r z e p r o w a d z i ć s i ę do D o m u t e ż o n i c h p r a c o w n i c y s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich, t o t e ż w M e d y n i na szawie. po Ognisko w M e d y n i n i g d y nie m i a ł o a n i k ł o p o t ó w l o k a l o w y c h , Straży a n i organizacyjnych. W s t a r y m b u d y n k u p o c z t y przeznaczono n a zdrowie K u l t u r y nigdy nie p r a c o w n i ę d w a pokoje, k t ó r e S p ó ł d z i e l n i a w L e ż a j s k u urządziła starannie i z a o p a t r y w a ł a we wszystko co konieczne. W pracy m i a ł a tego s z c z e g ó l n e g o n a s t r o j u co stara s i e ń z w i e j s k i m s t o ł e m . wychowawczej od p o c z ą t k u b r a l i u d z i a ł nauczyciele miejscowoj Przy szkoły. stolo tym zatrzymywali się przechodzący pracownicy S p ó ł d z i e l n i , r o z m a w i a l i z d z i e ć m i , nawet w sprawach p r o d u k c j i , W ł a s n a p r a c o w n i a d a w a ł a s w o b o d ę w p r a c y , t a k że i dzieci p o w s t a w a ł a w i ę c s z c z e g ó l n a atmosfera s y m p a t i i i obustronnego i szacunku, g d y u m i e ś c i l i ś m y d w i e fotografie garncarskich m i s t r z ó w z d o r o ś l i z u z n a n i e m o g l ą d a l i prace dzieci a one instruktorzy-wychowawcy czuli się u siebie. Na ścianach Medyni. z p r z e j ę c i e m z w r a c a ł y s i ę tło p a n a prezesa, pana m a g i s t r a l u b B y l i to ludzie o g ó l n i e z n a n i , ojcowie i d z i a d k o w i e p a n i k s i ę g o w e j . W tej starej sieni n a j w a ż n i e j s z ą b y ł a ceramika dzieci z Ogniska. N a w i e l k i c h r e g a ł a c h d z i e c i m o g ł y swobodnie a r t y s t y c z n a i ona d a w a ł a poczucie j a k i e j ś niektórych wspólnoty. N a p i e r w s z y m p i ę t r z e m i e ś c i ł a się wzorcownia S p ó ł d z i e l n i , p e ł n a dziel s z t u k i ceramicznej i t a w z o r c o w n i a , d o s t ę p n a dzieci, kształtowała w naturalny sposób ich dla zainteresowania c e r a m i k ą i upodobania estetyczne. I ł ż a s ł a w n a jest z g a r n k ó w i m i s , ale o p r ó c z n i c h do tradycyj­ n y c h w y r o b ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż gliniane p t a s z k i , bogato dekoro­ wane p i ó r k a m i , m o d e l o w a n y m i z g l i n y o i n n y m kolorze. Zro­ bienie takiego p t a s z k a w y m a g a d u ż e j w p r a w y , z r ę c z n o ś c i p a l c ó w , a t a k ż e s m a k u estetycznego, ale w ł a ś n i e te p t a k i s p r a w i ł y , że pierwsze ognisko d z i e c i ę c e j c e r a m i k i p o w s t a ł o w I ł ż y . Toczenie n a c z y ń na kole g a r n c a r s k i m jest dla m ł o d s z y c h dzieci u c i ą ż l i w e , a lepienie p t a s z k ó w w y d a w a ł o się ł a t w i e j s z o . N i e wiedzieliśmy jeszcze w ó w c z a s , z j a k ą s w o b o d ą m o g ą dzieci o p a n o w a ć t e c h n i k ę lepienia. D r u g i e Ognisko C e r a m i k i D z i e c i ę c e j z o s t a ł o zorganizowane 8 w 1971 r. we w s i M e d y n i a G ł o g o w s k a , niedaleko Ł a ń c u t a . Podej­ m u j ą c p r a c ę m o g l i ś m y już k o r z y s t a ć z doświadczeń Iłży. Słyszeli 173 �we z a j ę c i a ceramiczne, z d a ł egzamin i jest, j a k s ą d z ę , g o d n y po­ lecenia, g d y ż t w ó r c y l u d o w i , t a k ś w i e t n i w swojej sztuce i r z e m i o ś ­ le, n i e s ą na ogół pedagogami, i do swej f u n k c j i nauczyciela m u s z ą s i ę p r z y g o t o w a ć przez w s p ó l n e z a j ę c i a z i n s t r u k t o r e m - p l a s t y k i e m , r o z m o w y i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . N i e s ą d z ę b y m o g l i sobie d a ć radę od razu z g r o m a d ą obcych dzieci, co doświadczonemu nauczycielowi nie sprawia s z c z e g ó l n y c h t r u d n o ś c i . Trzeba na­ u c z y ć dzieci zachowania s i ę w p r a c o w n i , p r z y z w y c z a i ć do n o w y c h z a j ę ć , p o z n a ć c h o ć b y t r o c h ę i c h usposobienie i z d o l n o ś c i , b y t ę g r u p ę w d r o ż o n ą do n o w e j dla n i c h p r a c y , w n o w y m miejscu, p r z e k a z a ć spokojnie l u d o w y m t w ó r c o m p o d o p i e k ę i dla n a u k i . Z d o ś w i a d c z e ń m o i c h w y n i k a , ż e praca biegnie najlepiej, gdy t w ó r c a l u d o w y — n a j w a ż n i e j s z a osoba, m a n a z a j ę c i a c h pomoc­ nika — najlepiej nauczyciela, k t ó r y p e ł n i f u n k c j ę asystenta, p o m o c y technicznej i dawnej „ d a m y k l a s o w e j " . W s t ę p n y przed—ceramiczny okres zajęć p o w i n i e n przede w s z y s t k i m z a i n t e r e s o w a ć dzieci ich p r z y s z ł y m i z a d a n i a m i , a po­ о n a d t o o ś m i e l i ć w zabawie i p r a c y , p r z y z w y c z a i ć do g ł o ś n e g o w y ­ powiadania p y t a ń i o p i n i i w sprawach, k t ó r e d o t y c z ą zajęć artystycznych. W p r a c o w n i ceramicznej d z i e c i m u s z ą b y ć bardzo p o s ł u s z n e i u w a ż n e , tego w y m a g a m a t e r i a ł i t e c h n i k a , ale m u s z ą s i ę c z u ć z u p e ł n i e swobodnie. Z d z i e ć m i w i e j s k i m i rzadko są k ł o p o t y w y ­ chowawcze w p r a c o w n i , dla m n i e s ą to najmilsze z e s p o ł y d z i e c i ę c e , jakie m o g ą być. W okresie w s t ę p n y m dzieci p o z n a w a ł y w y r o b y garncarskie swej o k o l i c y , o g l ą d a ł y staro piece, s ł u c h a ł y o p o w i a d a ń i m a l o w a ł y . Czyniły to z t y m w i ę k s z y m z a p a ł e m , że organizatorzy k u p i l i dobre p ę d z l e i f a r b y . Rodzice i nawet nauczyciele b y l i z d z i w i e n i malarskimi z d o l n o ś c i a m i swych Pozostało dzieci. m i jedno s z c z e g ó l n i e m i ł e w s p o m n i e n i e ; dzieci z przedszkola w I ł ż y , k t ó r e wiele r a z y t r z y m a ł y w r ą c z k a c h g l i ­ n i a n e p t a k i i z n a ł y je doskonale, zawsze na s w y c h obrazkach ma­ l o w a ł y te p t a k i ż y w e , f r u w a j ą c e w p o w i e t r z u . Czasem p t a s z k i w k ł a d a n e b y ł y do pieca garncarskiego j a k o szare f i g u r k i , zawsze w y l a t y w a ł y na s w y c h r o z p o s t a r t y c h , k o l o r o w y c h ale- skrzy­ dełkach. M i m o iż I ł ż a s ł y n i e z dobrej g l i n y , a M e d y n i a t o w i o s k a garncarzy, o k a z a ł o s i ę , ż e dzieci n i g d y d o t ą d nie m i a ł y jej w r ę ­ k a c h , a n i w szkole, a n i w przedszkolu. Praca ceramiczna z d z i e ć m i w r ó ż n y m w i e k u u p e w n i ł a m n i e , że z w y k l e nie doceniamy i c h z d o l n o ś c i m a n u a l n y c h , a n i b y s t r o ś c i i c h s ą d ó w . M a l u t k i e r ą c z k i p r z e d s z k o l a k ó w d a w a ł y sobie r a d ę z t r u d n ą t e c h n i k ą lepienia z g l i n y k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , a dzieci 10—13 letnie uczyły się techniki ceramicznej zwykle szybciej n i ż d o r o ś l i . U m i a ł y one p o w t a r z a ć d o k ł a d n i e r u c h y r ą k i n s t r u k t o r a , a d e l i k a t n o ś ć i c h p a l c ó w b y ł a bardzo p r z y d a t n a . O k a z a ł o s i ę , że m a ł e dzieci m o g ą sobie p r z y s w o i ć podstawowe w i a d o m o ś c i techniczne, j e ż e l i m a j ą o k a z j ę do obserwacji. G r u p a 5 l e t n i c h dzieci „ b a d a ł a " t r z y e t a p y p r o d u k c j i n a c z y ń i o t r z y ­ m a ł a t r z y m a ł e n a c z y n k a : pierwsze — z surowej wysuszonej g l i n y , d r u g i e — z g l i n y raz w y p a l o n e j , p o r o w a t e j , trzecie —• p o k r y t e s z k l i w e m . D z i e c i w ł o ż y ł y wszystkie n a c z y n i a do m i s k i z w o d ą Prace dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n o l : i l . 9. A g a t a P r u c n a l , 1. 10; i l . 10. Tadeusz K u ź n i a r , 1. 1 1 ; i l . 11. W a l d e m a r Pasierb, 1. 14 i Janusz C h m i e l , 1. 8 i co k i l k a m i n u t c h o d z i ł y jo o g l ą d a ć . N a koniec 5 l e t n i obserwator z d a ł r e l a c j ę : „ t o ze s z k l i w e m nic s i ę n i e z m i e n i ł o , t o drugie podobne do d o n i c z k i jest c a ł e m o k r e , ale p a z n o k c i e m n i e m o ż n a go z d r a p a ć , a z tego, k t ó r e nie b y ł o w p i e c u z r o b i ł o s i ę j u ż b ł o t o " . Jestem pewna, że nie wszyscy d o r o ś l i i w y k s z t a ł c e n i ludzie w i e d z ą t y l e o k o l e j n y c h otapach p r o d u k c j i u s t a w i a ć swoje g l i n i a n o f i g u r k i , na innej ś c i a n i e wioszaliśmy o b r a z k i malowane przez d z i e c i . szybciej i d o k ł a d n i e j — n i ż w czasie s ł u c h a n i a o b j a ś n i e ń K i l k a p i e r w s z y c h z a j ę ć , z a r ó w n o w I ł ż y j a k i M e d y n i pro­ w a d z i ł a m sama z p o m o c ą n a u c z y c i e l i i w y c h o w a w c ó w , po ceramiki. W ł a s n a praca w m a t e r i a l e , n a w e t najskromniejsza, pozwala tym czy w y k ł a d u — z r o z u m i e ć j a k bardzo f o r m a p l a s t y c z n a z a l e ż n a jest od m a t e r i a ł u i n a r z ę d z i a . P o s ł u ż ę s i ę jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m w s t ę p n y m okresie nauczycielami c e r a m i k i zostali t w ó r c y l u d o w i . z przedszkola. W I ł ż y starsze dzieci z z a p a ł e m p o d p i s y w a ł y g l i ­ W I ł ż y stary mistrz garncarski, k t ó r y od dawna z w i e l k i m zami­ niane k a f e l k i , a szło t o d o ś ć p o w o l i , bo p i s a ł y jeszcze z p e w n y m ł o w a n i e m l e p i ł p t a k i gliniane — W i n c e n t y K i t o w s k i (ur. 1895 г . ) , t r u d e m nawet na papierze. D z i e c i s t w i e r d z i ł y , ż e w w i l g o t n e j g l i ­ a w Medyni rzeźbiarka ludowa — W ł a d y s ł a w a Prucnal i mistrz n i e n a j ł a t w i e j jest w y r y ć l i t e r y , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę z p r o s t y c h g a r n c a r s k i — A n d r z e j R u t a . Ten p o r z ą d e k p r a c y : w s t ę p i w ł a ś c i ­ kresek, a l i n i e z a g i ę t e s ą znacznie trudniejsze — n p . l i t e r a 174 S. �I P o k a z a ł a m i m w t e d y d w i e fotografie p i s m a k l i n o w e g o na t a b l i c z ­ kach glinianych i jedna z dziewczynek w y r a z i ł a o p i n i ę , z n a l a z ł a o g ó l n e p o t w i e r d z e n i e . ,,To t a k i e p i s m o , jeżeli m u s i e l i p i s a ć na mądrzy ludzie, która wymyślili g l i n i e " . Dalsza rozmowa d o t y c z y ł a o c z y w i ś c i e naszego alfabetu, p a p i e r u , o ł ó w k a i d ł u g o ­ pisów. Po w s t ę p n y m okresie dzieci r o z p o c z ę ł y modelowanie cerami­ k i pod kierunkiem twóioów ludowych i z a j ę c i a te prowadzone są do d z i ś . D z i e c i l e p i ą c e r a m i k ę , a i c h gotowe f i g u r k i w y p a d a j ą w swoich piecach nauczyciele m i s t r z o w i e garncarscy. O n i nakładają też s z k l i w o , k t ó r e przed w y p a l e n i e m m o ż e b y ć niebez­ pieczne dla z d r o w i a dzieci. T y p o w o prace z I ł ż y i M e d y n i są ł a t w e do odróżnienia. W I ł ż y dzieci w y k o n u j ą p t a s z k i zgodnie z t r a d y c y j n y m i typami i t e c h n i k ą . K s z t a ł t ptaszka s k l e j a j ą z trzoeh z w i n i ę t y c h p ł a t k ó w gliny T T i o z d a b i a j ą plastycznie m o d e l o w a n y m i z kolorow cj glinki p i ó r k a m i . Kompozycja* p i ó r e k jest d o w o l n a i r o z m a i t a , ale kons­ t r u k c j a p t a k a zgodna jest z r y g o r a m i ceramicznej f o r m y . Kitowski był doskonałym starym fachowcem i Mistrz wrażliwym a r t y s t ą , m i ę d z y n i m i jego u c z n i a m i m i e ś c i ł y się d w a p o k o l e n i a , to w ł a ś n i e , k t ó r e w I ł ż y o d e s z ł y od g a r n c a r s t w a , p o z o s t a w i a j ą c w y s ł u ż o n e piece s t a r y m l u d z i o m , a obecnie r ó w n i e ż i d z i e c i o m . Mistrz pokazywał każdy ruch rąk, doradzał czasem kolory i u k ł a d p i ó r e k , a p t a s z k i technicznie nieudane — p o p r a w i a ł sam. O n a j ł a d n i e j s z y c h p t a k a c h m ó w i ł , że są t a k dobre j a k jogo wła.sne, a z r e s z t ą bardzo sobie c h w a l i ł b y s t r o ś ć dzieci i t w i e r d z i ł , że daw­ niej nie b y ł o t a k zdolnych u c z n i ó w . Niestety, K i t o w s k i j u ż nie żyje. W M e d y n i starszo dzieci u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na g a r n c a r s k i m pod k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego A n d r z e j a kolo Ruty, d o s k o n a ł e g o garncarza, k t ó r y z j e d n a k o w ą ł a t w o ś c i ą toczy w i e l k i e u w a ż a j ą c , żo dzieci ł a t w i e j n a u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na warszta­ d z b a n y i m a l e ń k i e d z b a n u s z k i - m i n i a t u r k i . N a z a j ę c i a te p r z y ­ cie p r o s t y m i nawet p r y m i t y w n y m , w k t ó r y m s z y b k o ś ć o b r o t ó w c h o d z ą r ó w n i e c h ę t n i o dzieci garncarzy, j a k i c h m ł o d z i s ą s i e d z i , k o ł a jest regulow-ana dowolnie przez garncarza. W y d a w a ł o k t ó r z y w O g n i s k u po raz pierwszy u s i e d l i p r z y k ó ł k u . Jest to o c z y w i s t y m , że uczniowie n a j p i e r w p o w i n n i p o z n a ć s t a r ą t e c h n i k ę w y r a ź n e wprowadzenie do w y r o b u d z b a n k ó w i misek, a dopiero p ó ź n i e j z a s i ą ś ć p r z y elek­ rzemiosła, chociaż oczywiście nie m o ż e p r z e w i d y w a ć czy to zainteresowania b ę d ą nikt trwałe. trycznym się toczku garncarskim. P o c z ą t k o w o c h c i e l i ś m y w O g n i s k u p o s t a w i ć w a r s z t a t garn­ P r a w d o p o d o b n i e m i e l i ś m y r a c j ę j a k o m e t o d y c y , ale w Ognis­ carski starego t y p u , k t ó r y garncarz w p r a w i a w r u c h s t o p a m i , k u w M e d y n i trzeba b y ł o j e d n a k w s t a w i ć k o ł o garncarskie po­ i ł . 12. K o n i k - g w i z d e k , wys. 9 cm, w y k . W ł a d y s ł a w a Prucnal. 11. 13, 14. Praee dzieci z Ogniska C e r a m i k i D z i e c i ę c e j , w y k . p o d kier. W ł a d y s ł a w y P r u c n a l i Z o f i i Czerwosz 13 175 �L i n o r y t y z ogniska D o m u K u l t u r y i M ł o d z i e ż y w N o w y m T a r g u : i l . 15. Powrót zbójników z polowania, w y k . D o r o t a M i r o c k a 1. 9; i l . 16. Kolędnicy, w y k . J o l a n t a K l o c e k , 1. 10; i l . 17. Noc grudniowa na Podhalu, w y k . M a r e k Pajor, 1. 10; i l . 18. Ko­ lędnicy z Poronina, wyk. H e n r y k F r y d a , 1. 13 176 I �177 �И . 19. Maryna z Hrubego, w y k . A g a t a Z a j ą c , 1. 6; i l . 20. Kolędnicy, w y k . P a w e ł Malewioz, 1. 9; i l . 2 1 , Życie w y k . M i c h a ł B a t k i e w i c z , 1. 13; i l . 22. Starszy zbójnik, w y k . Jacek K n a j t e r , 1. 13 pasterskie, �ruszane p r ą d e m . O k a z a ł o s i ę b o w i e m , ż e w c a ł e j o k o l i c y żaden s z a n u j ą c y s i ę m i s t r z nie s i ą d z i e p r z y kole, k t ó r o trzeba p o r u s z a ć n o g a m i , wszyscy d o b r z y garncarze n a b y l i j u ż t o c z k i elektryczne i wodług opinii wsi, przy starych warsztatach p r a c u j ą już tylko n i e d o ł ę d z y i p i j a c y . T r z e b a w i ę c b y ł o ze w z g l ę d u n a racje spo­ łeczno o d s t ą p i ć od z a l e c e ń m e t o d y c z n y c h . W M e d y n i wszystkie dzieci, m ł o d s z e i starsze, bardzo c h ę t n i e m o d e l u j ą w glinie, regały w pracowni są pełne postaci. Istnieje b o w i e m w t y m o ś r o d k u ż y w a i silna t r a d y c j a swobodnej r z e ź b y ceramicznej, w y r a z i c i e l k ą k t ó r e j jest m . i n . W ł a d y s ł a w a P r u c n a l . Joj w ł a ś n i e p o w i e r z y l i ś m y prowadzenie z a j ę ć z d z i e ć m i . Wła­ d y s ł a w a P r u c n a l n a l e ż y do grona najlepszych ż y j ą c y c h r z e ź b i a ­ rzy — c e r a m i k ó w , a f i g u r k i jej bardzo p o d o b a j ą s i ę d z i e c i o m . W o d r ó ż n i e n i u od K i t o w s k i e g o nic p o p r a w i a ona dzieciom i c h g l i n i a n y c h f i g u r e k , c z ę s t o nie bierze ieh nawet cło r ę k i , poprze­ stając na p o d a n i u t e m a t u i z a c h ę c i e , ale d z i e c i o m , zwłaszcza z d o l n i e j s z y m , n a ś l a d o w a n i e p r z y c h o d z i ł a t w o . N i e m a t u kunsz­ t o w n e j t e c h n i k i i k s z t a ł t ó w w e w n ą t r z p u s t y c h , a n i pracowitego o r n a m e n t u p t a k ó w z I ł ż y , dzieci m o d e l u j ą spontanicznie, t a k j a k m a j ą o c h o t ę . I c h f i g u r k i c h o ć w y k a z u j ą p o d o b i e ń s t w o do c e r a m i k i l u d o w e j , m o g ą b y ć p r z y k ł a d a m i d z i e c i ę c e j ekspresji w r z e ź b i e . P r a w d o p o d o b n i e k a ż d y nauczyciel zada.łby p y t a n i e czy w I ł ż y dzieci l e p i ą t y l k o t r a d y c y j n e p t a s z k i , czy toż m o d e l u j ą z w ł a s n e j c h ę c i t a k ż e inne postacie 1 I czy t e c h n i k a w y k o n a n i a p t a s z k ó w m a w p ł y w na s w o b o d n ą r z e ź b ę d z i e c i ę c ą ? Według m o i c h d o t y c h c z a s o w y c h obserwacji w p ł y w u togo nie w i d a ć . F i g u r k i lepione ..na wdasną r ę k ę " s ą z r e g u ł y p e ł n e , dzieci nie w p r o w a d z a j ą k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , nie s t o s u j ą toż w s w y m d o w o l n y m m o d e l o w a n i u charakterystycznego orna­ m e n t u z d r o b n y c h p l a s t y c z n y c h e l e m e n t ó w . N a l e ż y on w y ł ą c z n i e do p t a k ó w . T a k w i ę c dzieci nie p r z e n o s z ą spontanicznie znanych i m t a k dobrzo k o n s t r u k c j i i d e k o r a c j i na inne, w ł a s n e f o r m y . Oba ogniska m a j ą już swój w i e l o l e t n i dorobek. W i e r z ę , że w p ł y n i e t o na p r z e d ł u ż e n i e w I ł ż y t r a d y c j i lepienia ptaszków, lepszych w c a ł y m k r a j u i z a c z y n a j ą b y ć j u ż znane za g r a n i c ą . u m i e j ę t n o ś ć t ę n a b y ł o b o w i e m p a r ę setek d z i e c i . I w I ł ż y i w Me­ Charakterystyczne s ą w n i c h ż y w e i r ó ż n o r o d n e l i n i e c i ę ć , k t ó r e d y n i znacznie w z r o s ł o zainteresowanie dla garncarstwa i r z e ź b y łączą się w z a m k n i ę t e u k ł a d y białych znaków, ceramicznej, w i d a ć też w y r a ź n i e w i ę k s z y szacunek dla garncarzy. ze s p o k o j n ą c z e r n i ą p ł a s z c z y z n . B y w a , W s z y s t k i e dzieci, k t ó r e p r z e s z ł y przez Ognisko, czegoś s i ę nauczy­ w t r a k t o w a n i u t e m a t u ł ą c z y s i ę ze z d e c y d o w a n ą i j a k b y ś w i a ­ ł y , s ą bogatsze o nowe d o ś w i a d c z e n i a z m a t e r i a ł e m i f o r m ą . d o m ą k o m p o z y c j ą c a ł e g o o b r a z u i to s t a n o w i o i c h s z c z e g ó l n y m P o z n a ł y stare r z e m i o s ł o , m i t ł y o k a z j ę do samodzielnej ekspresji uroku. plastycznej w ciekawej i szlachetnej technice. To d u ż o , a j e d n a k s ą d z ę , że oba ogniska z a t r z y m a ł y s i ę w r o z w o j u i nie z r o b i ł y dal­ szych k r o k ó w , k t ó r y c h m o ż n a b y ł o o c z e k i w a ć . kontrastujących że d z i e c i ę c a naiwność O d dawna jestem przekonana, że p o z i o m a r t y s t y c z n y prac dzieci z a l e ż y przede w s z y s t k i m o d z d o l n o ś c i nauczyciela i nie chciałabym przeceniać wpływu kultury Podhala na młodych W I ł ż y dzieci nie s i ę g n ę ł y n a w e t po w s z y s t k i e w z o r y , k t ó r e g r a f i k ó w w N o w y m T a r g u , ale trzeba c h y b a w t y m p r z y p a d k u m o g ą o g l ą d a ć we w z o r c o w n i S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " i z o s t a ł y b r a ć p o d u w a g ę c z y n n i k i miejscowe, k t ó r e w sukcesach a r t y s ­ p r z y t y p i e p t a k ó w swojego nauczyciela w O g n i s k u . N i e p r ó b u j ą tycznych m a j ą swój udział. W i ę k s z a uiż w innych ś r o d o w i s k a c h n o w y c h f o r m . N i e w i a d o m o czy z d o b ę d ą s i ę k i e d y ś na s a m o d z i e l n ą s p r a w n o ś ć manualna dzieci góralskich i ich tradycyjne zamiło­ t w ó r c z o ś ć , a b y we w ł a s n y c h f o r m a c h w y r a z i ć swojo u p o d o b a n i a . R ó w n i e ż w M e d y n i w s z y s t k o przebiega sprawnie, coraz nowe dzioci d o r a s t a j ą do Ogniska. R e g a ł y s ą p e ł n e f i g u r o k ceramicz­ wanie do strugania i c i ę c i a drewna, na pewno w y w i e r a j ą wpływ na ł a t w o ś ć , z j a k ą u c z ą s i ę one p o s ł u g i w a ć d ł u t k a m i g r a f i c z n y m i przy cięciu w linoleum. nych, m i ł y c h , swobodnych i poprawnych technicznie — i t u N i e m o ż n a z a p o m n i e ć , że Podhale t o r e g i o n ś w i e t n e j s z t u k i j e d n a k b r a k u j e n o w y c h p o m y s ł ó w . O d dzieci, k t ó r e t a k bardzo l u d o w e j i w k a ż d y m n i e m a l d o m u , jeszcze d z i ś , z n a j d u j ą oswojone s ą z c e r a m i k ą , m o ż n a b y o c z e k i w a ć w i ę c e j . W p o b l i s k i m stare s p r z ę t y i p r z e d m i o t y o szlachetnej l i n i i , c z ę s t o ozdobione L e ż a j s k u s ą ciekawie malowane stare kafle, czemu dzieci b o g a t y m , ale doskonale w y w a ż o n y m o r n a m e n t e m . nie m i a ł y b y p r ó b o w a ć r ó w n i e ż m a l a r s t w a ceramicznego ? R ó w n i e ż D z i e c i w swych graficznych w y p o w i e d z i a c h m u s z ą się nawią­ w r z e ź b i e ceramicznej m o g ł y b y n a u c z y ć s i ę lepienia f o r m p u s t y c h zywać w e w n ą t r z j a k s k o r u p k i , a t a k i e wzbogacenie t e c h n i k i p o z w o l i ł o b y budownictwie drewnianym i spotykają w rzeźbionych sprzętach, i m na nowe m o ż l i w o ś c i ekspresji. O c z y w i ś c i e d z i e c i o m potrzebne tak s ą w s k a z ó w k i i z a c h ę t a . Samo nie m o g ą p ó j ś ć dalej. w y w i e r a ć t e ż h a f t y , a s z c z e g ó l n i e parzenice. Na koniec c h c ę jeszcze p o w i e d z i e ć o Kółku Graficznym do układów dekoracyjnych, charakterystycznych dla które widują Podhala. Pewien w wpływ starym mogą W z d o b n i c t w i e g ó r a l s k i m bardzo c z ę s t o o r n a m e n t z w a r t y w D o m u K u l t u r y Dzieci i Młodzieży w N o w y m Targu, które i g ę s t y kontrastuje z jednolitą, p u s t ą przestrzenią. Zasadę p r o w a d z i od 1976 r. absolwent W y ż s z e j S z k o ł y Plastycznej we s p o t y k a m y r ó w n i e ż w grafice d z i e c i . M o ż n a s ą d z i ć , że dzieje tę W r o c ł a w i u — góral z Poronina, artysta plastyk Stanisław Gał. s i ę t a k m . i n . z tego p o w o d u , iż dzieci p r z y s w a j a j ą sobie w co­ Z a p o z n a j ą c dzioci g ó r a l s k i e z g r a f i k ą , a ściślej m ó w i ą c z l i n o r y ­ d z i e n n y m o b c o w a n i u zasady k o m p o z y c y j n e w y s t ę p u j ą c e w zdob­ t e m , nauczyciel ten s k ł o n i ł je do u p r a w i a n i a d y s c y p l i n y artys­ n i c t w i e o t a c z a j ą c y c h je p r z e d m i o t ó w . tycznej nieznanej w t r a d y c j i Podhala. Dlatego t e ż l i n o r y t y z Nowego T a r g u , n i e n a l e ż ą c e do s z t u k i M i m o , że dzieci r o z p o c z ę ł y n o w ą dla n i c h p r a c ę w t r u d n e j technice a r t y s t y c z n e j , w y n i k i o k a z a ł y s i ę po krótkim czasie d o s k o n a ł e . L i n o r y t y d z i e c i ę c e z Nowego T a r g u n a l e ż ą do naj­ l u d o w e j s ą bardzo g ó r a l s k i e i g r a f i k a dla r e g i o n u n i e t y p o w a , jest w n i m t a k mocno osadzona. * 179 �B y ł a t o k r ó t k a relacja o pracach trzech Ognisk, k t ó r e dzia­ łają w k r ę g u sztuki ludowej, dawnych form Zajęcia wśród żywych rzetelne nauczenie technik jest sprawą niebagatelną, tradycji u m o ż l i w i a w ł a s n e sensowne c U i a ł a n i e ucznia, a t a k ż e daje klucz twórcy ludowi, rękodzieła ludowego. ludowych. do zrozumienia m a t e r i a ł u , sposobu w y k o n a n i a i f o r m y w y r o b ó w ceramiczne z dziećmi prowadzą Z a d a n i a te najlepiej s p e ł n i a j ą Ogniska, w k t ó r y c h g r a f i k ę — d y p l o m o w a n y a r t y s t a p l a s t y k . Wszyscy u c z ą dzieci twórcy swego w ł a s n e g o r e g i o n u , w k t ó r y m s a m i s i ę u r o d z i l i i w y c h o w a l i ludowi jednocześnie z umiejętnościami technicznymi przekazują i z k t ó r y m z w i ą z a n i są również w ł a s n ą twórczością. Tacy nau­ dzieciom w i a d o m o ś c i o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . W i a d o m o , że czyciele m o g ą z a p e w n i ć w ł a ś c i w e przekazanie u c z n i o m najistot­ a r t y ś c i - p l a s t y c y m a j ą nieraz w ą t p l i w o ś c i j a k n a l e ż y o d p o w i a d a ć niejszych t r e ś c i k u l t u r y l u d o w e j , z a p o z n a ć je z t r a d y c j ą i nie­ n a p y t a n i a dzieci, k t ó r e n p . c h c ą w i e d z i e ć j a k i m k o l o r e m s k a ż o n y m i formami rękodzieła swoich stron. l o w a ć , w j a k i s p o s ó b n a r y s o w a ć coś l u b u l e p i ć z g l i n y , ale k a ż d y Jednak doświadczenia z Iłży i Medyni każą zadać, pytanie, kto b y w a ł na zajęciach ma­ w Ogniskach s z t u k i ludowej w i e , że j a k d z i a ł a ć , aby dzieci, k t ó r e j u ż p r z y s w o i ł y sobie j a k i ś s p o s ó b t a k i c h w a h a ń n i e m a j ą t w ó r c y l u d o w i . I c h o d p o w i e d z i s ą stanow­ w y k o n a n i a , w ł a ś c i w y dla k o n k r e t n e g o w y r o b u l u d o w e j cze, p o n i e w a ż p ł y n ą ze spokojnej p e w n o ś c i , k t ó r ą daje d ł u g o ­ nie poprzestały na powtarzaniu sztuki, tego jednego sposobu. Aby n a b y t e u m i e j ę t n o ś c i s t a ł y s i ę w ł a s n o ś c i ą dzieci i m o g ł y i m s ł u ż y ć w dalszym rozwoju l e t n i a t r a d y c j a miejscowa. Trzeba potrzebują artystycznym. N i e t r u d n o z n a l e ź ć o d p o w i e d ź , trzeb?, j e d n a k stale p a m i ę t a ć , przecież jednak uświadomić bogatego programu uczniowie pana m a j s t r a sobie, ż e współczesno wychowawczego. Nie dzieci są w d a w n y m warsztacie. to Nie że celem wszelkich z a j ę ć a r t y s t y c z n y c h , a w i ę c i t y c h p o ś w i ę c o ­ m o g ą s i ę u c z y ć stale tego samego — trzeba i m p o k a z y w a ć w c i ą ż n y c h sztuce l u d o w e j , jest estetyczne w y c h o w a n i e u c z n i ó w . D r o g ą nowo rzeczy i p r z e d s t a w i a ć coraz to nowe zadania. jest w ł a s n a ekspresja plastyczna i m o ż l i w i e b l i s k i o obcowanie J a k p r o w a d z i ć t a k i e wszechstronne i d y n a m i c z n e Ogniska, z d z i e ł a m i s z t u k i . Chodzi ostatecznie o wprowadzenie wycho­ oparte na t r a d y c y j n e j sztuce l u d o w e j ' ! T y l k o praca i i n i c j a t y w a w a n k a do w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , k t ó r ą t w o r z y w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e l u l u d z i m o g ą d a ć na to m . i n . sztuka. Na S ą d z ę , że m ł o d z i ludzie, k t ó r z y o d d z i e c i ń s t w a przyswoili koniec c h c i a ł a b y m odpowiedź. tylko przekazać spostrzeżenia do­ t y c z ą c e organizacji Ogniska s z t u k i l u d o w e j dla d z i o c i . D o ś w i a d - są czonia w i e l u z e s p o ł ó w "wskazują, ż e t w ó r c y l u d o w i s ą w n i c h nie w w y j ą t k o w o k o r z y s t n e j s y t u a c j i , p o n i e w a ż m a j ą bardziej l u b do z a s t ą p i e n i a , ale ż e są w n i c h r ó w n i e ż n i e z b ę d n i w y k s z t a ł c e n i m n i e j ś w i a d o m e , ale w y r a ź n e k r y t e r i a ocen. N i e o b a w i a m s i ę , b y a r t y ś c i - n a u c z y c i e l e , j a k o o p i e k u n o w i o , bo t o pierwsze wtajemniczenie ludowe m o g ł o n a s t ę p n i e od p o c z ą t k u h a r m o n i j n e w s p ó ł ż y c i e sobie k o n w e n c j ę e s t e t y c z n ą j a k i e g o ś r e g i o n u s z t u k i l u d o w e j , utrudniać tylko wiejskich oni układają mistrzów ręko­ zrozumienie i a k c e p t a c j ę s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j . P r z e c i w n i o , k s z t a ł ­ dzieła z uczniami-wychowankami współczesnej szkoły. Oni też tuje m o g ą r o z s z e r z a ć zainteresowania dzieci. J e ż e l i w y c h o w a n k o w i e ono zainteresowania i p o b u d z a u c z u c i o w y stosunek s z t u k i , wzbogaca w y o b r a ź n i ę a przede w s z y s t k i m r o z w i j a do po­ Ogniska p o d k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego o s i ą g n ą j u ż niezły poziom artystyczny, a t a k ż e s p r a w n o ś ć techniczną i zaczną się t r z e b y estetyczne. Trzeba j e d n a k s t w i e r d z i ć realnie, że niewiele jest już re­ trochę nudzić, wtedy opiokun-pedagog powinien taktownie g i o n ó w , w k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć l u d o w a ż y w a jeszcze w otoczeniu w s k a z a ć dalsze cele. Ogniska, k t ó r e t a k i o g o o p i e k u n a nie m a j ą , m o ż e k s z t a ł c i ć ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą dzieci, t a k j a k się to dzieje zasklepiają się często wewnątrz i zaczynają powielać wciąż takie w N o w y m T a r g u . P o z o s t a j ą w i ę c zabiegi wychowawcze, k t ó r e same f o r m y . Z a n i k a t w ó r c z o ś ć i uczniowie r o b i ą prace co z r ó ż n y m powodzeniem d ą ż ą do w y k o r z y s t a n i a bogactwa polskiej wyżej przeciętne. Zdolności artystyczne i talenty noszą bowiem sztuki d z i e c i w sobie, ale p o k a z a ć je i z a b ł y s n ą ć m o g ą t y l k o w sprzyja­ ludowej. J e d n y m z n i c h jest w ł a ś n i e n a u k a w y k o n y w a n i a nych wyrobów ludowych tradycyj­ w Ogniskach D z i e c i ę c y c h . J u ż samo j ą c y c h wychowawczo w a r u n k a c h . N a s t w o r z e n i u t y c h n y c h w a r u n k ó w polega w ł a ś n i e r o l a pedagoga. 23 I I . 23. P t a s z k i ceram. w y k . w O g n i s k u D z i e c i ę c y m p r z y Spółclz. „Chałupnik" Fot. St. Deptuszewsbi, il. 1, 3, 4, 12; W. Madroszkiewicz, il. 8; J . Świderski, il. 2, 5—7, 9—11, 13—23; W. Werner, il. 7 I gdyż jeszcze naj­ przychyl­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4674d19f70101a6e23cabb6191e743ce.pdf 828525b4134aed8742c73f371f5f404d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3820 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3583 Title A name given to the resource Streszczenia i przypisy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО МАЗУР И ВАРМИИ. Два об'единенные номера нашего месячника б ы л и п о с в я щ е н ы п р о с м о т р у м а т е р и а л о в , сгруп­ п и р о в а н н ы х на п е р в о й в ы с т а в к е н а р о д н о г о ис­ кусства Мазур и Вармии, открытой в ф е в р а л е м е с я ц е с е г о года в О л ь ш т ы н е . Эту в ы с т а в к у организовал многолетний исследователь и лю­ битель мазурского народного искусства Иероним С к у р п с к и й . Ее з н а ч е н и е и м е л о х а р а к т е р о т к р ы т и я , т а к к а к н е м ц ы , п о н и м а я , что н а р о д ­ ная к у л ь т у р а м е с т н о с т и с в и д е т е л ь с т в у е т о е е существе и народной принадлежности, не толь­ ко не с т а р а л и с ь п о к а з а т ь е е миру, но с т р е м и ­ л и с ь к у м е н ь ш е н и ю е е с т о и м о с т и там, г г е д о л ж н ы б ы л и о ней г о в о р и т ь . В ы с т а в к а в О л ь ­ штыне показывает богатство и разнородность мазурского народного искусства, о п р о в е р г а е т л о ж н ы е сведения об е е у б о ж е с т г е , распрост­ р а н я е м ы е немцами (Класен и гругие). А ведь с о б р а н и е э к с п о н а т о в э т о й в ы с т а в к и б ы л и да­ л е к и от п р е д с т а в л е н и я с о в о к у п н о с т и э т о г о ис­ к у с с т в а , так к а к е е о р г а н и з а т о р о г р а н и ч и л с я только показом фрагментов и отрывков, кото­ рыми располагал в момент создания выставки. И о о д я из х а р а к т е р а в ы с т а в к и а в т о р на­ с т о я щ е й о б р а б о т к и стремился к такому под­ ходу п р е д с т а в л е н н о г о е ю м а т е р и а л а , к о т о р ы й п о з в о л и л бы о б р и с о в а т ь е с л и не н а б р о с о к к а р т и н ы п р е д с т а в л е н н ы х на в ы с т а в к е п р о и з ­ в е д е н и й н а р о д н о г о и с к у с с т г а , то п р о б л е м а т и к и с в я з а н н о й с их и з у ч е н и е м . П е р в о е м е с т о с р е д и э к с п о н а т о в въ с т а в к и з а н и м а л а т к а н ь , т. н. „ п л а х т а " . В п о с в я щ е н н о м ей р а з д е л е , а в т о р с т а р а л с я о б у п о р я д о ч е н и и р а з н о г о р о д а т к а н е й с о г л а с н о с б о р н ы х моти­ в о в их т р е ч о с н о в н ы х э л е м е н т о в : п о л о с , к л е т к и и р о м б о в . Таким о б р а з о м с о з д а н н а я с и с т е м а , отдельные элементы которой можно наблю­ дать в ряде представленных иллюстраций, проя­ вила с о е д и н е н и е с у щ е с т в у ю щ и х м е ж д у с а м ы м и п р о с т ы м и и самым 1 с л о ж н ы м и к о м п о з и ц и я м и , с в и д и т е л ь с т в у ю щ и м и , что о р н а м е н т н ы й тип ма­ з у р с к о й „ п л а х т ы " в о з н и к на м е с т е . И з в е с т н ы е ти­ пы о р н а м е н т н ы х р а с п о л о ж е н и й с о з д а н ы путем к л е т о к п о х о ж и в м а з у р с к и х тканях на т к а н и вы­ р а б а т ы в а е м ы е в других м е с т н о с т я х П о л ь ш и на Курпях и на П о р л е с ь и . С р а в н е н и е м а з у р с к о й тка­ ни ( р и с . 15) с п р о и с х о д я щ е й из о к р е с т н о с т е й П у л т у с к а ( р и с . 16), а т а к ж е Б е л о . т о к а ( р и с . 17) у к а з ы в а е т на п р и м е р а х что в них и м е е т с я та ж е основная композиция в клетку, а т а к ж е р а з б и в к а п о л у п о л о с или п о в е р х н о с т и к в а ­ д р а т о в на г а л е н ь к и е д о л и , о д н а к о ж е о н и и м е ­ ются в б е л о с т о к с к о й т к а н и или к у р п е в с к о й б о л е е о д н о р о д н ы е и е д и н ы е , что п р и д а е т их композиции характер спокойный прихотливой мазурской „плахты". Сравнивая с мазурской „плахтой" е щ е другие "северо-польские ткани, а т а к ж е л и т о в с к и е а в т о р приходит к з а к л ю ч е ­ нию, что с р е д и них с у щ е с т в у е т о б щ и й с т и л ь , который позволяет говорить о родственном 60 х а р а к т е р е у к р а ш е н н о й ткани в юго-восточной б а л т и й с к о й о б л а с т и . С р е д и с у щ е с т в у ю щ и х там групп о с о б о е з н а ч е н и е з а н и м а е т м а з у р с к а я „ п л а х т а " ввиду в ы с т у п а ю щ и х на н е й э л е м е н ­ тарных узоров. Второй раздел обработки материала гыставки в О л ь ш т ы н е автор посвятил керамике, главным образом, народному изразцу. Народ­ н о е п р о и з в о д с т в о и з р а з ц о в на М а з у р а х н е за­ м е ч е н н о е немцами как произведение искусства, б е р е т свое начало в конце XVIII века и суще­ с т в о в а л о до п о с л е д н е й ч е т в е р т и XIX в е к а . П о л ь с к и е н а д п и с и в ы с т у п а ю щ и е на и з р а з ц а х , а также фамилии мастеров (Карпович, Сслевский, Н а д р о в с к и й и др.) с в и д е т е л ь с т в у ю т н е т о л ь к о о т е м кем б ы л и их с о з д а т е л и , но т а к ж е о н а р о д е , для к о т о р о г о это с о з д а в а л о с ь . А в т о р д е л и т и з р а з ц ы с о б р а н н ы е на в ы с т а в к е на р я д групп, из к о т о р ы х о д н и п р и ч и с л я ю т с я к с р е д ­ ним м е ж д у м е щ а н с к и м и гданским и з р а з ц о м , а т а к ж е п р о и с х о д я щ и х от н е г о н а р о д н ы м , — д р у г и е ж е к р а н н и м или п о з д н и м п р о и з в о д ­ ствам о т д е л ь н ы х м а с т е р с к и х . О д н о й из о с о б ы х х а р а к т е р н ы х п о д р о б н о с т е й для о б о з н а ч е н и я мастерских автор находит орнамент углового и з р а з ц а , к о т о р ы й не и з м е н я е т с я д о к о н ц а их существования. Среди ряда изменений народ­ ных и з р а з ц о в б у д ь а н е к д о т и ч е с к о г о с о д е р ж а ­ ния, б у д ь ж е ц в е т о ч н ы й о р н а м е н т — о т л и ч а е т а в т о р группу, и м е ю щ у ю на ч е т ы р е х углах р а з ­ м е щ е н ! о з ч и с л о 1794. Фантазия линий и цвет­ ных п я т е н , и з о б р а ж е н н ы х там ч е л о в е ч е с к и х о б р а з о в , а о с о б е н н о з в е р е й — с о с т а в л я е т один из с а м ы х и н т е р е с н ы х т в о р е н и й н а р о д н о г о ис­ к у с с т в а г о о б щ е . Это н а р о д н ы е о б р а з ы , в ы п о л ­ н е н н ы е к е р а м и ч е с к о й т е х н и к о й . С р а в н и в а я на­ родные мазурские изразцы с краковскими, а т а к ж е покуцкими автор замечает родство те­ м а т и к и и ч а с т и ч н о ф о р м ы т а к о т д а л е н н ы х от себя центров. Третий раздел трактует о народной резьбе, р а в н о как о м е л к о й так и о б о б р а з н о й . И з д е с ь , как и в керамическом производстве, автор под­ т в е р ж д а е т не только сохранение народного стиля в о р и г и н а л ь н о й ф о р м е , н о т а к ж е в ы с о ­ кий у р о в е н ь о т д е л ь н о й х у д о ж е с т в е н н о й р е з ь б ы , которую м о ж н о об'единить во т д е л ь н ы е группы, я в л я ю щ и е с я р а б о т а м и к а к о г о - л и б о Мастера или е г о ш к о л ы ( р и с . 68, 69, 70) или ж е с и н т е з о м стиля н а р о д н о г о и с к у с с т в а ( п р я д к а , р и с . 63). В п о с л е д н е м р а з д е л е а в т о р г о в о р и т о при­ кладном искусстве предметов домашнего оби­ хода, г л а н н ы м о б р а з о м о к р а ш е н н о м о р н а м е н ­ т е ш к а ф о в , на к о т о р ы х т а к ж е н а х о д я т с я п о л ь ­ с к и е н а д п и с и . Д о к а з а т е л ь с т в о м н а р о д н о г о ис­ к у с с т в а на М а з у р а х и К у р п я х я в л я е т с я с о с т а ­ в л е н и е на р и с . 75 и 76 двух п л е т е н ы х из с о ­ л о м ы к р е с е л в н а р о д н о м духе, п о ч т и о д и н а к о ­ вых ф о р м . �L'ART POPULAIRE E N M A Z U R I E Ce double numero de notre revue mensuelle est c o n s a c r é á l ' é t u d e des m a t é r i a u x r a s s e m b l é s á la premiere exposition de Г a r t populaire en M a z u r i e et en W a r m i e . Cette exposition a é t é o u v e r t e en f é v r i e r de cette a n n é e á O l s z t y n ; elle a é t é o r g a n i s é e par H i e r o n i m S k u r p s k i q u i . depuis de longues a n n é e s s'est c o n s a c r é á l ' é t u d e de l'art populaire de ees p r o v i n c e s . Elle a eu une importance r é v é l a t r i c e : les A l l e m a n d s en effet, comprenant que la c u l t u r e populaire d'une r e g i o n t é m o i g n e de son ame et de la naticmalité de ses habitants, n o n seulement ne faisaient rien p o u r la signaler, mais au contraire, t á c h a i e n t d'en a m o i n d r i r la v a l e u r lá ou ils é t a i e n t obliges d'en parler. A i n s i l ' E x p o s i t i o n d'Olszt y n , en mettant en pleine l u m i é r e la richesse et la d i v e r s i t é de l'art populaire mazurien, a d é m a s q u é les theories m e n s o n g ě r e s d'AUemands c ó r a m e Ciasen et d'autres q u i s'obstinaient á en affirmer la p a u v r e t é . Et pourtant, les objets exposes é t a i e n t b i e n l o i n de r e p r é s e n t e r toutes les formes de cet art puisque l'organisateur avait du se borner a n'en m o n t r e r que ce dont i l disposait au m o m e n t de Г exposition et c ' é t a i t peu. Se basant sur le c a r a c t é r e de l'exposition, l'auteur de cette é t u d e a tendu á en presenter le m a t e r i e l d u n e maniere q u i permette de tracer, sinon une esquisse de Г ensemble des oeuvres d'ari: representees, du moins quelques d o n n é e s approximatives n é c e s s a i r e s á leur comprehen­ sion. Parmi les objets exposes, la premiere place é t a i t o c e u p é e par u n tissu d u n genre special a p p e l é „ p ł a c h t a " . Dans le passage q u i l u i est c o n s a c r é , l'auteur s'est efforcé d'en classer les d i f f é r e n t e s sortes ď a p r é s les motifs ď o r n e m e n t qui sont formes de trois elements p r i n c i p a u x : la rayare, l e quadrille, le losange. A i n s i é t a b l i e , la s y s t é m a t i q u e dont o n peut suivre les elements parLiculiers sur les i l l u s t r a t i o n s d i s p o s é e s successivement, a m o n t r é la liaison q u i existe entre toutes les compositions, des plus simples aux plus complexes, p r o u v a n t ainsi que le t y p e de l'ornement des „ p ł a c h t y " de M a z u r i e a pris naissance dans la r e g i o n m é m e . Certaines disposi­ tions analogues de l'ornement damier se retrouvent dans les tissus de M a z u r i e ainsi que dans ceux d'autres parties de la Pologne (Kurpie et Podlasie). En comparant le tissu de M a z u r i e (dessin 15) á c e l u i q u i p r o v i e n t des environs de P u ł t u s k (dessin 16) et á c e l u i de B i a ł y s t o k (des­ sin 17) o n a u n exemple q u i m o n t r e comment la m é m e c o m p o s i t i o n f u n d a m é n t a l e s'y r e t r o u v e dans les quadrilles aussi bien que dans les bandes r a y é e s . Toutefois les tissus de B i a ł y s t o k ou de K u r p i e de composition plus uniforme et plus h o m o g é n e ont un c a r a c t é r e plus calme com­ pares aux „ p ł a c h t y " de M a z u r i e si v i b r a n t e s et comme capricieuses. En comparant á ceux de M a z u r i e encore d'autres tissus du n o r d de la Pologne et de L i t h u a n i e , l'auteur en v i e n t á conclure q u ' i l existe entre e u x une c o m m u n a u t é de style q u i permet de parler de p á r e n t e entre les tissus d é c o r a t i f s du sud-est des bords de la Bal- ET E N WARMIE. tique. Parmi les groupements q u i y existent, les tissus de M a z u r i e oceupent une situation tres importante du fait qu'on i e n c o n t r é p a r m i eux des modeles aussi bien é l é m e n t a i r e s que d é v e l o p pés. L'auteur a c o n s a c r é le d e u x i é m e cha pitre á la c é r a m i q u e p r i n c i p a l e m e n t au carreau de faience pour p o é l e s . L'art p o p u l a i r e de la faience pour la c o n s t r u c t i o n des p o é l e s , q u i n'avait pas é t é reconnu comme u n art par les A l l e ­ mands, est apparu á la f i n du X V I I I s i é c l e et a d u r é jusqu'au dernier q u a r t d u X I X s i é c l e . Les inscriptions en polonais q u i sont sur les carreaux de faience ainsi que les noms des artisans (Karpowicz, S o l e w s k i et d'autres) p r o u v e n t clairemenL n o n seulement quels en ont é t é leurs c r é a t e u r s mais aussi á quelle p o p u l a t i o n é t a i t d e s t i n é e catte production. L'auteur d i v i s e les faiences á p o é l e s r é u n i e s á l ' e x p o s i t i o n en p l u sieurs groupes d o n t l ' u n , d ' a p r é s l u i , sert de stade i n t e r m é d i a i r e entre l a faience de la v i l l e de G d a ń s k et la faience p o p u l a i r e q u i en est d é r i v é e — quant au second qroupe, i l le con­ sidere comme provenant d'ateliers soit plus anciens soit plus r é c e n t s . Comme l ' u n des details les plus c a r a c t é r i s t i q u e s pour reconnaitre les différents ateliers, l'auteur designe l'ornement de coin d u carreau de faience: i l reste constamment le m é m e pour le meme atelier. Parmi les nombaeuses v a r i e t é s de ees faiences •— á sujet soit anecdotique, soit á ornement f l o r a l — l'au­ teur remarque u n grouipe dont les quatre coins des carreaux sont m a r q u é s du chiffre 1794. La fantaisie des liqnes et des taches de couleur, les silhouettes humaines q u i y sont representees et sourtout les animaux, font d'elles l'une des plus curieuses creations de l'art p o p u l a i r e en general. A v r a i d i r e , ce sont lá des tableaux populaires executes en c é r a m i q u e . En comparant les carreaux de faience de M a z u r i e á ceux de C r a c o v i e ainsi q u ' á ceux de Pokucie, l'auteur remarque la p á r e n t e des sujets et aussi p a r t i e l l e m e n t de la forme dans des centres pourtant si é l o i g n é s les uns des autres. Le t r o i s i é m e chapitre traite de la sculpture (decorative et statuaire) en M a z u r i e . Et i c i , de m é m e que pour les faiences, l'auteur m o n t r e n o n seulement comment le style populaire s'est con­ s e r v é dans sa forme o r i g i n á l e mais aussi la r é e l l e valeur artistique des d i f f é r e n t e s sculptures. O n peut aussi les r e p a r t i r en d i f f é r e n t s groupes cor­ respondent soit á u n artisan d o n n é ou á son é c o l e (dessins 68, 69, 70) soit representant la synthase du style le plus r é p a n d u en cet art (dessin 63). Dans le dernier paragraphe, l'auteur traite de la decoration en ameublement, surtout de l'ornement peint des armoires, sur lesquelles se trouvent é g a l e m e n t des inscriptions en polonais. Que l'art populaire de M a z u r i e et c e l u i de K u r p i e ont b i e n des points communs, la preuve en est d o n n é e par les dessins 75 et 76 q u i m o n t r e n t l'une a c ó t é de l'autre d e u x chaises, de paule de formes presque identiques. 61 �FOLK ART OF W A R M I A T w o numbers of our m o n t h l y magazine w e r e devoted t o the r e v i e w of the exhibits assembled at the first e x h i b i t i o n of f o l k art of W a r m i a and M a z u r y d i s t r i c t . T h i s e x h i b i t i o n w h i c h opened i n February this year i n O l s z t y n , was organized b y a great l o v e r and connoisseur of folk art, M r . H i e r o n ' m S k u r p s k i w h o made a t h o r o u g h study of the local folk art. The e x h i b i t i o n was indeed a r e v e l a t i o n , since Germans d i d t h e i r best to supress f o l k art, as it was too d i s t i n c t l y Polish i n its character. T h e y have realised that folk c u l t u r e is the best proof of the n a t i o n a l i t y of people i n h a b i t i n g Wiaraiia and M a z u r y d i s t r i c t s . N o w o n d e r that the Germans d i d n o t w i s h to reveal to the w o r l d the beauties of the f o l k art and were always t r y i n g to d i m i n i s h its v a l u e . The e x h i b i t i o n c l e a r l y belies the o p i n i o n oí the Germans (Ciasen and others) w h o have classed folk art of these provinces as inferior and un­ interesting. Even a casual v i s i t o r was impressed b y the e x h i b i t i o n , t h o u g h i t d i d not represent the complex of the l o c a l art, b u t mere fragments and snatches such as were at this time at the disposal of the organiser. T a k i n g into consideration the general cha­ racter of the e x h i b i t i o n the author of this article has approached the assembled w o r k s from such angle, w h i c h w o u l d permit h i m to o u t l i n e the problems connected w i t h the study of art, if n o t the w h o l e picture of the represented art. A m o n g the exhibits a prominent place was occupied b y a rectangular piece of cloth, called b y the natives „ p ł a c h t a " , w h i c h is used b y w o m e n as a cape or a s h a w l . I n the first part of the article devoted to the description of this garment, the author has classified various types, according to their o r n a m e n t a l pattern, w h i c h is composed of the three basic elements: stripes, checks and romboids. This m e t h o d w h i c h allows to trace i n d i v i d u a l elements i n the enclosed illustrations, c l e a r l y shows the bonds existing between the simplest and the most i n t r i c a t e compositions and proves that the ornamental style of „ p ł a c h t a " is of local o r i g i n . Certain decorative arrangement of check pattern is i n M a z u r y cloth similar to the patterns produced i n the other parts of Poland, namely i n Podlasie and K u r p i e districts. C o m p a r i s o n of M a z u r y cloth (fig. 15) and c l o t h w o v e n i n the e n v i r o n m e n t of P u ł t u s k (fig. 17), or B i a ł y s t o k shows the same basic composition, similar placement of spaces, stripes or checks d i v i d e d i n t o small fragments. H o w e v e r , B i a ł y s t o k or K u r p i e design is more u n i f o r m and guieter in its effect, contrasting sharply w i t h fanciful and capricious patterns characteristic of M a z u r y . I n comparing i t w i t h the designs produced i n the N o r t h e r s provinces of Poland o r L i t h u a n i a , the author concludes that there exists a s i m i l a r i t y of s t y l e . c o m m o n to 62 A N D MAZURY DISTRICT. all these districts, some k i n d r e d characteristics of o r n a m e n t a l c l o t h familiar to a l l South-East Baltic p r o v i n c e s . A m o n g the groups e x i s t i n g there, M a z u r y p ł a c h t a " occupies a leading posi­ tion, o w i n g to its patterns i n their elementary, as w e l l as i n its f u l l y developed stage. v The second part of the r e v i e w is d e v o t e d b y the author to ceramics and especially to orna­ m e n t a l tiles used for m a k i n g stoves. This b r a n c h of. art o r i g i n a t e d i n M a z u r y at the end of 18th c e n t u r y and flourished, unrecognized and u n n o t i ­ ced b y the Germans, t i l l the end of the 19th century. Polish inscriptions on the tiles and the names of the makers (Karpowicz, Solewski, N a d r o w s k i and others) are the best proof that the people w h o made t h e m and the people for w h o m they w e r e m a d e were of Polish n a t i o n a l i t y . The author divides the tiles i n t o v a r i o u s groups. Some of the groups are considered as an inter­ m e d i a r y stage b e t w e e n the specimens of G d a ń s k tiles and those of the n a t i v e f o l k art. O t h e r groups b e l o n g to the earlier or later productions of the i n d i v i d u a l workshops. O n e of the most d i s t i n g u i s h i n g feature of the tiles produced i n p a r t i c u l a r w o r k s h o p s is the design of the corner tiles. I t never v a r i e d and was the i n d i v i d u a l characteristic of the w o r k s h o p . Some of the tiles depicted anecdotes or f u n n y stories, others had a f l o r a l pattern. The author draws a t t e n t i o n to a certain g r o u p , w h i c h had an o r n a m e n t a l figure 1794 placed i n the corners of the tiles. Fanciful lines and c o l o u r e d spots of h u m a n and especially a n i m a l figures, made the ornamental tiles one of the most interesting examples of f o l k art i n general. T h e y are r e a l l y pictures produced b y p o t t e r y technique. W h e n comparing the tiles produced i n M a z u r y w i t h those of K r a k ó w or Pokucie the author notices c o m m o n features of the subject and the formal treatment, regardless of the fact that the tiles have o r i g i n a t e d i n the centres v e r y distant from one another. The t h i r d part of the article deals w i t h sculpture, sculptured ornaments and figures. Here the author also notices as i n tiles, a 'perfectly preserved f o l k style i n its o r i g i n a l f o r m and a h i g h artistic standard of the i n d i v i d u a l exhibits. The sculptures can be also d i v i d e d into groups, corresponding to the style of some artist, some school of art (fig. 68, 69, 70), or even to t h e synthesis of the style of generally practiced art (a w o m a n at the s p i n n i n g w h e e l , f i g . 63). The last part of the article is devoted to the ornamented household articles and f u r n i t u r e , especially to p a i n t e d cupboards, w h i c h often bear Polish inscriptions. There is a distinct likeness of M a z u r y and K u r p i e style, as s h o w n b y the pictures 75 and 76, representing t w o chairs, w i t h rush seats, of almost i d e n t i c a l shape. �P R Z Y ') Sztuka Ludowa Mazur i Warmii. Opracował Hiero­ nim Skurpski. Wystawa Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Luty, marzec 1948 Olsztyn str. 7. 2) loc. cit. str. 12. ) loc. cit. str. 13. Tkanina ta jak również reprodukowana na ryc. 18 znajdują się w zbiorach С. I . K . a możność porównania zawdzięczam w s k a z ó w k o m p. Orynżyny. ) Ostatnio dużo miejsca poświęcił tej sprawie prof. Marian Morelowski w cennej dla poznania sztuki ludowej książce: Abstrakcjonizm i naturalizm w sztuce. Lublin 1947. •) Taką ocenę w y c z y t a ł e m w książce: K . Heinz Ciasen Ostpreussen, będącej w gabinecie dyrektora Muzeum w Olsztynie. Nie zrobiłem jednak notatki, nie mogę w i ę c dać cytatu. ) Literaturę polską i niemiecką cytuje H. Skurpski w odsyłaczach swej pracy dotyczącej eksponatów wystawy Olsztyńskiej, oraz również w odsyłaczach Adam Chętnik, w artykule: „Mazurzy pruscy na płaszczyźnie mazurskiej". Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat działu infor­ macji naukowej. Nr 4 k w i e c e ń 1948. ) Tadeusz Soweryn. Pokucka majolika ludowa, str. 82. o) loc. cit. str. 15. ) Emilia Sukertowa-Biedrawina. Kafle Mazurskie. „Ziemia" 1932 str. 244. ") loc. cit. str. 15. loc. cit str 16. ) Tadeusz Ssweryn loc. cit str. 41. '*) loc. cit. str. 16. ) loc. cit. str. 16—17 3 5 7 8 10 1 2 13 I5 S P I S R y e 1. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X185 cm. Muz Mazurskie Olsztyn nr. inw. 103. Ryc. 2. — Płachta czterobarwna (biało-czerwono-jasno i c.emno-niebieska) wym. 180X140 cm. pochodzenie pow. Olsztyn, gmina Dywity, ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 18. Ryc. 3. — Płachta dwubarwna (biało-niebieska) wym. 180X144 cm. pochodzenie pow. Mrągcwo. ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 12. Ryc. 4. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 50 X195 cm. Muz. Mazurskie Olsztyn. Ryc. 5. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X200 cm. poch. okolice Olsztyna. Muz. Mazurskie O l ­ sztyn nr. inw. 108. Ryc. 6. — Płachta trójbarwna (biało-czerwono-niebieska) wym. 178X140 cm. poch. Mrągowo. Ze zbiorów T. Mo­ dzelewskiej nr. inw. 21. Ryc. 7. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X182 cm. poch. pow. mrągowski. Muz. Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 8. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym 130X180 cm. poch. Olsztyn. Muz. Mazurskie Olsztyn. Ryc. 9. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 166X72 cm. poch. pow. Letkowo. Muz. Mazurskie Olsztyn nr. inw. 146. Ryc. 10. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X170 cm. poch. pow. Ostróda. Ze zbiorów T. Modze­ lewskiej nr. inw. 4. Ryc. 11. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X182 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 12. — Płachta dwubarwna (biało-zielona) wym. 130X180 cm. pow. Mrągowo. Muz. Mazurskie Szczytno. P I S Y le ) ks. dr. T. Kruszyński: Zdunowie gdańscy w daw­ niejszych czasach. „Przemyśl, rzemiosło i sztuka". Rok I I Nr. 4 1923 str. 31. ") loc. cit. str. 244. "») loc. cit. str. 29. ">) loc. cit. str. 17. -'") loc. cit. str. 19. ) loc. cit. str. 20. 22) H Skurpski. loc. cit. str. 20—21. -») loc. cit. str. 21. ) loc. cit str. 19. ) A. Zweck: Masuren. Stuttgard 1900. Skurpski loc. cit str. 18. - ) Keisor. Deutsche Hinterglasmalerei. 2') loc. cit. str. 9. 2S) loc. cit. str. 10. 2") loc. cit. str. 11. ) Reprodukowana u Skurpskiego Tabl. I I I 2. ) R. Detlefsen. Baurehauser und Holzkirchen in Ost­ preussen. Berlin 1911 Skurpski loc. cit. str. 29 2) loc. cit. str. 23. M) Wedle oceny H. Skurpskiego w porównaniu z re­ produkowanym przez A. Chętnika w rozprawie „Pożywie­ nie Kurpiów" fig. 14 nr. 1. ) loc. cit. str. 23. ) loc. cit. str. 23. «) loc. cit. str. 22 ) Świecznik żelazny kuty. Nieznana miejscowość na Warmii. Tabl. 15 nr. 2. ; l 24 25 6 M 31 3 34 M 3 s: R Y C I N Ryc. 13. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X190 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 14. — P ł a c h t a trójbarwna (biało-niebiesko-czerwona) wym. 180X144 cm. poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowo. Ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 36. . Ryc. 15. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X182 cm poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowe Z¡? zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 7. Ryc. 16. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała) poch. gmina Wyszków wieś Kręgi. Ze zbiorów C. I. K. Ryc. 17. — Tkanina dwubarwna (czarno-pomarańezow.)) wym. 148X185 cm. poch. wojew. białostockie pow. So­ kolski. Ryc. 18. — Tkanina czterobarwna (biało-niebiesko- czer­ wono-żółta) półdywan poch. pow. Pułtusk, gmina Zatory wieś Cieńszo, wyk. E w a Jackowska 1.84 Ze zbiorów C. I . K . Ryc. 19. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 130X180 cm. poch. Olsztyn. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 130. !. Ryc. 20. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 143X190 cm. poch. pow. Mrągowo w i e ś Pieczki. Ze zbio­ rów T. Modzelewskiej nr. inw. 22. Ryc. 21. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała, natu­ ralny kolor lnu) wym 100X70 cm. poch. Podlasie, pow. Węgrów. Wykonała Morawska Eugenia 1946 r. Ryc. 22. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X200 cm. poch. pow. Olsztyn w. Rożniów. Muz. Ma­ zurskie Olsztyn. Ryc. 23. — Tkanina wileńska (żółto-czarna) reprodukcja z Katalogu Sztuki Ludowej J . Orynżyny. 63 �Ryc. 24. — Dywan mazurski dwubarwny (czerwonoczarny) wym. 130X170 cm. poch. pow. Olsztyn, gm. Dy­ wity wieś Rożniów. Ze zbiorów T. Modzelewskiej. Ryc. 25. — Piec w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 26. — Reprodukcja kafla gdańskiego, zamieszczo­ na przy artykule K s . dr. T. Kruszyńskiego — Zdunowie Gdańscy w dawnych czasach — „Przemyśl, Rzemiosło i Sztuka" rok. I I nr. 4. Ryc. 27. — Kafle różne zestawione razem w Muzeum Mazurskim w Olsztynie. Ryc. 28. — Kafle o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym. wym. 22,5X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 29. — Kafel o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym, wym. 22 5 X 1 7 - Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 30. •— Kafle o rysunku trójkolorowym: brązowozielono-żółtym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 31. — Kafle z pieca zestawionego w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 32. — Kafle z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Ryc. 33. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Ryc. 34. — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym. 20X16,5 cm. z pieca w Mu­ zeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 35 — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22 X 7 cm. Muzeum Mazur­ skie Olsztyn Ryc. 36. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym 22X17 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 37. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie. Ryc. 38. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie. Ryc. 39. — Reprodukcja kafla krakowskiego zamiesz­ czona w artykule Á. Chmielą: Kafle warsztatu krakow­ skiego z połowy X I X wieku — „Przemysł, Rzemiosło i Sztuka" 1922. Rok I I Nr 1. Ryc. 40. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowoz'etono-żółtym, wym. 22X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 41. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym różne. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 42. — Kafel o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żóltym, wym. 22,5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 43. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22.5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 41. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowo- zielonym, wym. 20\П,5 cm. z pieca w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 45 — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 46. — Kafel o rysunku dwubarwnym-: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 47. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 48. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 49. •— Kafel o rysunku brązowym, wym. 19X16,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 50. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20,5X16,5 cm. z pieca w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 51. — Zespól kafli reliefowych w Muzeum Ma­ zurskim w Olsztynie. c m » N 64 Ryc. 52. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 53. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T. Seweryna „Pokucka majolika ludowa". Ryc. 54. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17>5 cm. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie. Ryc. 55. — Kafel reliefowy trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 20X18 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 56. — Kafle reliefowe, trójbarwne: brązowo-zielono-żółte, wym. 20X18 cm. i 15,5X23 cm. z pieca w Mu­ zeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 57. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T. Seweryna - „Pokucka majolika ludowa". Ryc. 58. — Dwojaki, tło różowo-kremowe, ornamenty brązowe i zielone, wys. 20 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 218. Ryc. 59. — Miska czarna, wym: wys. 9 cm., średnica 23 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 60. — Dzban żółty, ornament brązowy, wys. 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 61. — oraz na stronie tytułowej rozdziału o rzeź­ bie. — Forma do masła w drzewie, wym: średnica dna miski 11 cm., wys. formy 7 cm. Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 62. — Przęśliczka w drzewie bukowym, polichro­ mowana, wys. 30. cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 63. — Przęśliczka drewniana, wałeczki z drutu, Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 64, 65. — Ucieczka do Egiptu. Rzeźba w drzewie sosnowym polichromowana, wys. z podstawą 57 c m , sama pestać 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 86a. Ryc. 66. — Święty w infule. Rzeźba w drzewie lipowym polichromowana, wys. 72 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 67. — Ukrzyżowanie (fragment: głowa). Rzeźba w drzewie sosnowym polichromowana, wys. 66 cm. Mu­ zeum Mazurske Olsztyn. Ryc 68. — Ukrzyżowanie, Rzeźba w drzewie jodłowym bez polichromii, wys. 86 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc 69. — Ukrzyżowanie. Rzeźba w drzewie lipowym, polichromowana, wys. 85 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 70. — M Boska ze Św. Anną. Płaskorzeźba w drze­ wie lipowym, polichrombiwana, wym.: 75,8X55,4 cm Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 89. Ryc. 71. — Kobieta z wiadrami. Rzeźba w drzewie sos nowym polichromowana, wys. 19,5 cm. poch. z pow. szczycieńskiego. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 7. Ryc. 72. — Szafa o> wym.: wys. 196 c m , szer. 46 cm. M u ­ zeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 73, 74 — Szafka wisząca, polichromowana, wyko­ nana w drzewie sosnowym, wym.: wys 69 c m , dł. 57 cm. szer. 16,5 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 215. Ryc. 75. — Krzesło (siedzenie wyplatane ze słomy), wys. 85 cm. szer. siedzenia 42X40 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie, nr. inw. 186. Ryc. 76. — Krzesło kurpiowskie, siedzenie wyplatane ze słomy), wym : wys. 94 cm, szer. siedzenia 51 cm. poch. wieś Kadzidło pow. Ostrołęcki. Ryc. 77. — Czerpak, malowany, wys. 15 cm, średnica 21 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 78. — Koszyk wys. 22 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 223. Ryc 79. — Koszyk wys. 24 cm. Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn nr. inw. 76. Ryc. 80. — Lampa tłuszczowa, żelazna wys. 40 cm. Mu­ zeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 72. Ryc. 81. — Lichtarz żelazny, wys. 61 cm. Muzeum Ma­ zurskie Olsztyn. �C E N A Z E G Z E M P L A R Z A P R Z E S Y Ł K A * * » ZŁ. P O C Z T O W A I S O .— ( P O D W Ó J N E G O ZŁ. 1 0 0 . - W P Ł A T Y N A ZŁ. 300.-) K O N T O W A R U N K I P . K . O . N r P R E N U M E R A T Y : 1-6939 P O L S K A MIESIĘCZNIE S Z T U K A L U D O W A B-53870 �PAŃSTWOWY I N STYTUT BADANIA S Z T U K I LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98fe9665be658218400126a3ee6f2e15.pdf 17a9f15cb12b4ebc098005143b66e531 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3239 Title A name given to the resource Teodor Twaróg "snycerz i malarz z Limanowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.225-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss TEODOR TWARÓG „SNYCERZ Z mgły, która otaczała X I X wieczną twórczość u w a ż a n ą n i e s ł u s z n i e za „ a n o n i m o w ą " coraz c z ę ś c i e j ludową, wyłaniają I MALARZ Z LIMANOWY" m o w a 1886). T r u d n o s n u ć d o m y s ł y czy droga w i o d ą c a o d „ m a j s ­ t r a " , poprzez „ s n y c e r z a i m a l a r z a " b y ł a w y r a z e m ewolucji za­ s i ę postacie znane z i m i e n i a i nazwiska oraz d z i e ł a , k t ó r e p o chodzącej w świadomości i osobowości mistrza. Zastanawiające sobie p o z o s t a w i ł y . E f e k t e m b a d a ń p r o w a d z o n y c h p o I I w o j n i e jest n a t o m i a s t dlaczego przez c a ł e 40 l a t swej zawodowej d z i a ł a l ­ światowej artys­ n o ś c i p o d a w a ł , że jest z „ L i m a n o w y " skoro w i e m y , żo p r z y ­ t y c z n ą poszczególnych ludowych rzeźbiarzy, malarzy i i n . Nie n a j m n i e j p o d koniec swego ż y c i a p r z e b y w a ł na w s i w B y t o m s k u , brak w ś r ó d nich również wiejskich kamieniarzy t r u d n i ą c y c h się gdzie z m a r ł . Pochowano go na c m e n t a r z u p a r a f i a l n y m w Ż e g o ­ s ą liczne opracowania artystystyczną profesją. monograficznych. 2 1 ukazujące Niektórzy działalność doczokali s i ę opracowań J e d n y m z t y c h , k t ó r z y dotychczas n i e z w r ó ­ c i n i e . W k s i ę d z e z g o n ó w j a k o z a w ó d zanotowano Kamienne figury Toodora Twaroga należą „skulptor". przeważnie do c i l i n a siebie u w a g i badaczy s z t u k i l u d o w e j jest Teodor T w a r ó g . grupy kapliczek s ł u p o w y c h , podzielonych poprzecznymi gzym­ W i n c e n t y Teodor T w a r ó g (bo t a k jest w L i m a n o w e j w k s i ę ­ sami na kondygnacje. W trzonie s ł u p a z n a j d u j ą s i ę w n ę k i z rzeź­ gach p a r a f i a l n y c h zapisany) u r o d z i ł s i ę 2 w r z e ś n i a 1824 r . 3 w b a m i ś w i ę t y c h a ś c i a n y z d o b i ą p ł a s k o r z e ź b y o tej samej te­ Starej W s i , l e ż ą c e j p a r ę k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d m a t y c e . F i g u r z b u d o w a n y c h w e d ł u g podobnego schematu L i m a n o w e j . Zagroda w k t ó r e j p r z y s z e d ł na ś w i a t z n a j d o w a ł a s i ę d u ż o , szczególnie w K r a k o w s k i m , w p o b l i ż u d w o r u , na r o l i zwanej „ M a l a r z ó w k a " co pozwala p r z y ­ p o ł u d n i e o d W i s ł y , j e d n a k ż e w y k o n a n e przez T w a r o g a r ó ż n i ą s i ę puszczać, ż e w przeszłości rodzina Twaroga była w jakiś sposób od innych. z w i ą z a n a z d w o r e m i m a l a r s t w e m . W e d ł u g ustnej jest na terenach p o ł o ż o n y c h na informacji J u ż najstarsza znana n a m k a m i e n n a f i g u r a T w a r o g a ( R a j - W a l e n t e g o G a w r o n a przodek T w a r o g a w y k o n a ł w 1782 r. obraz b r o t , 1858) posiada cechy wspomnianej w y ż e j o d r ę b n o ś c i . N a ś w . J a n a K o n t e g o do k a p l i c y ś w . A n n y w L i m a n o w e j . Pochodził p r o s t o k ą t n e j płycie kamiennej, pełniącej funkcję podstawy, stoi w i ę c Teodor T w a r ó g z r o d z i n y , k t ó r e j n i e obca b y ł a a r t y s t y c z n a s ł u p o p r z e k r o j u k w a d r a t o w y m , w k t ó r e g o dolnej c z ę ś c i znaj­ 4 profesja. T y m ł a t w i e j b y ł o m u w i ę c s z u k a ć chleba w t y m za­ duje s i ę w y o d r ę b n i o n y w ą s k i m u s k o k i e m n i s k i c o k ó ł . N a s ł u p i e wodzie. s t a n o w i ą c y m t r z o n f i g u r y spoczywa k w a d r a t o w a p ł y t a , T w a r ó g , z w a n y potocznie „ T e o d o r e k " , był twórcą dosyć której k r a w ę d z i e w y s u n i ę t e na z e w n ą t r z t w o r z ą szeroki gzyms o s k r o m ­ w i e l o s t r o n n y m . Zgodnie z t r a d y c j ą r o d z i n n ą z a j m o w a ł s i ę ma­ n y m i bardzo p r o s t y m p r o f i l o w a n i u . Z w i e ń c z e n i e f i g u r y t w o r z y l a r s t w e m , p r ó c z tego r z e ź b i ł w d r e w n i e i k u ł w k a m i e n i u . K a r i e r ę kamienna rzeźbiarską nieco rozpoczął prawdopodobnie od drewnianych figur nastawa w p o s t a c i p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , mniejszej od przekroju trzonu, o podstawie zakończona odkutym i ś w i ą t k ó w , k t ó r e d o d a t k o w o p o l i c h r o m o w a ł . K z e ź b y drewniane w t y m s a m y m b l o k u d w u s p a d o w y m daszkiem w k t ó r e g o k a l e n i c y jego r o b o t y b y ł y po wsiach w o k o l i c y L i m a n o w e j n p . w M o r - osadzony jest ż e l a z n y k r z y ż y k . W t y m p a n o n i e daszka u m i e ś c i ł darce, Sowlinach (włączonych obecnie do miasta), Koninie, T w a r ó g p ł a s k o r z e ź b i o n e Oko Opatrzności. P o n i ż e j we frontowej S ł o p n i c a c h , Siekierzynie, b y ł y t a k ż e na t z w . M a j e r z u s t a n o w i ą c y m ś c i a n i e nastawy w y k o n a n a jost d o ś ć g ł ę b o k a p r o s t o k ą t n a w n ę k a , f o l w a r k w o b r ę b i e Staroj W s i . obwiedziona r a m k ą N i e w i e m y k i e d y „ T e o d o r e k " z a b r a ł s i ę do k a m i e n i a r s t w a . w postaci p ł y t k i e g o , podwójnego W e w n ę c e znajduje s i ę Chrystus na krzyżu. rowka. Trzon figury, mniej Najstarsza znana f i g u r a p r z y d r o ż n a z jego podpisem nosi d a t ę w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i , z d o b i ą t r z y p ł a s k o r z e ź b y w prosto­ 1858 (w Rajbroeie). A u t o r l i c z y ł w ó w c z a s 34 l a t a i p r a w d o p o ­ k ą t n y c h p ł y c i n a c h z a m k n i ę t y c h o d g ó r y ł u k i e m . N a froncie t r z o n u dobnie b y ł j u ż zaawansowanym w s w y m zawodzie r z e m i e ś l n i ­ Matka k i e m , o s i a d ł y m w m i e ś c i e , skoro na cokole f i g u r y p o s t a ć Św. Jana znajdujemy Boska z Dzieciątkiem, n a lewej ś c i a n i e Nepomucena płaskorzeźbiona a na ś c i a n i e p r a w e j Św. Wojciecha. p o d p i s „ M a j s t e r Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " . J a k d ł u g o t a m W 1967 г., k i e d y f i g u r ę fotografowano ( i l . 2) p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p r z e b y w a ł nie m o ż n a u s t a l i ć . B y ć m o ż e po o ż e n i e n i u s i ę z A n t o ­ p r y m i t y w n i e podmalowane p a r u k o l o r a m i . W d z i e s i ę ć l a t p ó ź n i e j n i n ą H a j d a p r z e n i ó s ł s i ę do ż o n y na w i e ś i z a m i e s z k a ł w B y t o m - (1977) ś c i a n y t r z o n u z o s t a ł y p o l i c h r o m o w a n e w s p o s ó b zmienia­ sku — gdzie z m a r ł 6 lutego 1904 r. j a k o 80 l e t n i starzec. M u s i a ł jący się n i e m a l do k o ń c a t r z y m a ć d o s y ć krzepko skoro o s t a t n i a k u t a agresywnych o b r a m o w a ń , n o w y c h p o d z i a ł ó w , m o t y w ó w przez niego f i g u r a ( z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y Dolnej) w y k o n a n a n y c h i znacznie bogatszej k o l o r y s t y k i p ł a s k o r z e ź b i o n y c h postaci z o s t a ł a w 1900 г., k i e d y m i s t r z l i c z y ł sobie j u ż 66 l a t . ( i l . 3). W ś w i e t l e posiadanych plastyczną dekoracji przez wprowadzenie roślin­ działalność B a r d z o podobna w k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y jest f i g u r a z P o ł o m u k a m i e n i a r s k a T w a r o g a o b e j m o w a ł a 42 l a t a (1858—1900), k t ó ­ D u ż e g o . O d poprzedniej r ó ż n i s i ę j e d y n i e t y m , ż e dolna, posze­ rych rzona p a r t i a t r z o n u jest rozdzielona poprzecznie na d w i e c z ę ś c i : śladem dotychczas m a t e r i a ł ó w kompozycję jest k i l k a n a ś c i e k a m i e n n y c h f i g u r przydrożnych z rzeźbami pełnymi i płaskorzeźbami. Wyróżniają s i ę one o d g ó r n ą , w y k o r z y s t a n ą na i n s k r y p c j ę i d o l n ą , w k t ó r e j z trzeoh innych swym w ł a s n y m stylem. Pozwolił on z d u ż y m prawdopo­ s t r o n w y k u t e s ą nieokowate w n ę k i z p ł a s k o r z e ź b a m i d o b i e ń s t w e m p r z y p i s a ć Twarogowi autorstwo n i e k t ó r y c h Gzyms o d d z i a l e j ą c y figur świętych. t r z o n o d p o d s t a w y jest w y d a t n y , pozba­ b ą d ź przez niego nie p o d p i s a n y c h b ą d ź sygnowanych, ale t a k , w i o n y e l e m e n t ó w d e k o r a c y j n y c h , w y k o n a n y z g ł ę b o k i m usko­ że p o d p i s u k r y t y p o d d a r n i ą nie z o s t a ł z a u w a ż o n y . M i s t r z b o w i e m k i e m o d d o ł u , co r o b i w r a ż e n i e j a k g d y b y p o w s t a ł z d w ó c h p ł y t p r z e w a ż n i e p o d p i s y w a ł swoje prace co zapewne m i a ł o r ó w n i e ż p o ł o ż o n y c h jedna na d r u g i e j . N a s t a w a z a k o ń c z o n a aspekt r e k l a m o w y . Stosowana j e d n a k przez niego f o r m u ł a w y m daszkiem z Okiem nie Opatrzności b y ł a j e d n a k o w a . N a najstarszej znanej n a m figurze z n a j d u j ą c e j s i ę frontu p ł y t k ą wnękę z płaskorzeźbą przedstawiającą w Rajbroeie (1858 r . ) p o d p i s a ł s i ę j a k w i e m y : „ m a j s t e r Teodor Matki Boskiej. T w a r ó g z L i m a n o w y " , później p o d p i s y w a ł się najczęściej nach płaskorzeźby „Sny­ dwuspado­ w t y m p a n o n i e , posiada o d Koronację Trzon figury od frontu z d o b i ą wykonane w płyoiMatki Boskiej Różańcowej cerz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( P o ł o m D u ż y 1870, T r z c i a n n a a poniżej w owalu i i n . ) l u b „ S n y c e r z i malarz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( T y - ś c i a n a c h bocznych, n a w y s o k o ś c i Matki Jana Ne", z Dzieciątkiem j a k p o d p i s a ł go T w a r ó g . N a Boskiej Różańcowej, są 225 �W c z e ś n i e j s z a o r o k od poprzednio opisanej jest f i g u r a T w a ­ roga z n a j d u j ą c a s i ę w T y m o w e j ( i l . 7) w y k o n a n a w 1886 r. Jej В r z e ś k o k o n s t r u k c j a a r c h i t e k t o n i c z n a jest analogiczna j a k w Iwkowej, z t y m t y l k o , że gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n o d n a s t a w y jest po­ Bochnia t r a k t o w a n y dekoracyjnie, na jogo p i o n o w y c h ś c i a n a c h jest w y ­ r z e ź b i o n y m o t y w wzniesionego ł u k u m i ę d z y d w o m a n y m i p ó ł ł u k a m i . W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę c z ę s t o Wiśnicz Nowy ^ na p r z y d r o ż n y c h z f i g u r a c h i nagrobkach odwróco­ spotykana uskrzydlona główka a n i o ł k a . Opisana t u f o r m a g z y m s u z a p o ż y c z o n a z d z i e w i ę t n a s t o ­ w i e c z n y c h n a g r o b k ó w k l a s y c y s t y c z n y c h stosowana b y ł a w K r a ­ kowie jako m o t y w zdobniczy w figurach kamiennych. W y p e ł ­ n i e n i e f r o n t o w y c h ś c i a n f i g u r y jest identyczne j a k w I w k o w e j . P a t r z ą c od g ó r y z n a j d u j ą O w n ę c e s t a t u a Matki Bytomsko ś w i ę t y c h Michała s i ę p ł a s k o r z e ź b y : Trójcy Boskiej i Zofii Różańcowej, poniżej z trzema córkami. Świętej, Ś c i a n y boczne wszyst­ k i c h czterech s e g m e n t ó w w y p e ł n i a j ą p ł a s k o r z e ź b y w p ł y c i n a c h (Serce Matki Boskiej, Wojciech, w. Mikołaj we płaskorzeźby Serce Chrystusa, umieszczone święci: Florian, i in.). Podobieństwo figur z Iwkowej i Tymowej wskazuje, ż e T w a r ó g p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r a m i , do k t ó r y c h w r a c a ł z a l e ż n i e od z a m ó w i e n i a . P ł a s k o r z e ź b y f i g u r y w T y m o w e j ( i l . 15) zostały Limanowa Starcia w 1977 r . ś w i e ż o p o l i c h r o m o w a n e , n a t o m i a s t figura z I w k o w e j zachowana jest w stanie s u r o w y m . Ufa's T a k i sam u k ł a d a r c h i t e k t o n i c z n y m a j ą d w i e czterokondygna­ ф /б cjowe f i g u r y s t o j ą c e w o d l e g ł o ś c i k i l k u n a s t u m e t r ó w od siebie ф*? w L i p n i c y D o l n e j . Od poprzednio opisanych r ó ż n i ą s i ę j o d y n i e Nowy Sącz f@ bardziej o z d o b n y m w y k o n a n i e m gzymsu o d d z i e l a j ą c e g o posz­ c z e g ó l n e segmenty. Starsza, zbudowana w 1898 r . posiada d o l n y i ś r o d k o w y gzyms o w i e r z c l i n i c h ś c i a n a c h o p a d a j ą c y c h k u k r a ­ - I I ф - III О - w ę d z i o m , n a t o m i a s t gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n od n a s t a w y IV jest płaski a w ścianach pionowych ma pośrodku p r o s t o k ą t n e wcięcia ( i l . 8, 9). P ó ź n i e j s z a o d w a l a t a f i g u r a jest p r a w d o p o d o b n i e o s t a t n i m I I . 1. Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a f i g u r T . T w a r o g a d z i e ł e m 76 letniego m i s t r z a . M a ona gzyms p o ś r e d n i analogiczny jak poprzednia, natomiast górny — oddzielający trzon od n a s t a w y — jest w y c i ę t y od d o ł u w k s z t a ł c i e profilowanego ł u k u p ł a s k o - w y p u k ł e g o ( i l . 13). Tego rodzaju n e o b a r o k o w y d e t a l archit e c h t o n i c z n y b y w a c z ę s t o stosowany w K r a k o w s k i m przez k a m i e ­ 5 niarzy s t a w i a j ą c y c h figury p r z y d r o ż n e i nagrobki. Nastawa m a Św. t a k i sam k s z t a ł t j a k we w s z y s t k i c h dotychczas o m ó w i o n y c h f i ­ Opisana t u f i g u r a w swej k o n s t r u k c j i a r c h i t e k ­ g u r a c h . W e w n ę k a c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w trzeciej k o n d y g n a c j i d w i e p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Po prawej Św. Józef, Anna Samotrzecia. po lewej tonicznej nie r ó ż n i s i ę p r a w i e od poprzedniej, m a j e d y n i e nieco o b y d w u f i g u r , z n a j d u j ą s i ę s t a t u y Matki Boskiej. bogatszą p ł a s k o r z e ź b y Świętej dekorację w 1967 r . c a ł a f i g u r a postaci płaskorzeźbionego pozostawiona cokołu. W była w surowym kamieniu, Podobna pod w z g l ę d e m architektonicznym i dekoracyjnym W nastawach — Płaskorzeźby świętych występują r ó w n i e ż na ś c i a n a c h f r o n t o w y c h i bocznych. Prace w 1977 r . p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p o l i c h r o m o w a n e ( i l . 4). Trójcy. Twaroga, szczególnie wcześniejsze, cechowała ry­ gorystyczna prostota, b r a k ozdobnego d e t a l u . J e ż e l i p o d koniec do o b u p o p r z e d n i c h jest f i g u r a w y k o n a n a przez T w a r o g a w M u ­ jego artystycznej d z i a ł a l n o ś c i staje s i ę widoczna tendencja chówce, wprowadzania Trójce posiadająca Świętą, k o l e Św. nastawie płaskorzeźbę wyobrażającą z a ś na t r z o n i e o d f r o n t u Serce Chrystusa a na co­ tego samego schematu czterokondygnacjowe. komponowane Przykładem są jest figury wykonana zdobnictwa, wynika to prawdopodobnie n i e c z n o ś c i dostosowania s i ę do w y m o g ó w f u n d a t o r ó w , figury Mikołaja. Według słupowe w jego m o g ł y wydawać się zbyt ubogie w do г ko­ którym porównaniu z n e o b a r o k o w y m i , bogato u g z y m s o w a n y m i f i g u r a m i , j a k i e z n a l i z okolic W i ś n i c z a , D o b c z y c , czy W i e l i c z k i . 6 przez T w a r o g a p o d koniec l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h f i g u r a w I w k o w e j . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e na k o n t o T w a r o g a n a l e ż y z a p i s a ć R ó w n i e j a k poprzednie o s z c z ę d n a w ozdobne detale, m a t r z o n f i g u r ę z 1870 г . , s t o j ą c ą w U j a n o w i c a c h na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d w y ż s z y , s k ł a d a j ą c y s i ę z d w u c z ę ś c i pra.wie r ó w n e j Limanowej. rozdzielonych grubą płytą tworzącą gzyms. wysokości, Przez dodanie jednego o z ł o n u f i g u r a s t a ł a s i ę smuklejsza, g d y ż k a ż d a z czterech P o d s t a w ę , c o k ó ł i t r z o n m a t a k i e same j a k f i g u r y z R a j b r o t u i P o ł o m u D u ż e g o . O d m i e n n y jest n a t o m i a s t sposób r o z w i ą z a n i a nastawy. U d o ł u obiega j ą fryz z ł o ż o n y z szerokich, W z n o s z ą c y c h s i ę n a d s o b ą k o n d y g n a c j i m a p o d s t a w ę nieco m n i e j ­ s t o j ą c y c h ł u k ó w . Pionowe k r a w ę d z i e f l a n k o w a n e s ą od s z ą od poprzedniej ( i l . 5). N a s t a w a j a k w p o p r z e d n i c h f i g u r a c h p ó ł k o l u m i e n k a m i . P ł y t k a w n ę k a z a m k n i ę t a jest o d g ó r y ł u k i e m a a k o ń c z o n a jest d w u s p a d o w y m daszkiem z Okiem k o t a r o w y m , na k t ó r y m wznosi s i ę k r u c y f i k s z a s ł a n i a j ą c y częścio­ Opatrzności frontu w t y m p a n o n i e . P r o s t o k ą t n ą p ł y e i n ę w nastawie w y p e ł n i a p ł a s k o ­ w o t y m p a n o n dwuspadowego daszka. Po b o k a c h k r z y ż a znaj­ rzeźba d u j ą s i ę w y k o n a n e w p e ł n e j r z e ź b i e postacie d w ó c h M a r i i a w p ł y t ­ przedstawiająca Św. Trójcę. W górnej części trzonu, o d f r o n t u , znajduje s i ę n i e c k o w a t a w n ę k a , w k t ó r e j umieszczona k i e j w n ę c e Chrystus F r a s o b l i w y . F r o n t o w ą ś c i a n ę t r z o n u z d o b i jest k a m i e n n a s t a t u a Matki płaskorzeźba Boskiej t r z o n u z d o b i r z e ź b a Św. Michała, córkami. Pozostałe ściany z Dzieciątkiem. D o l n ą część a p o s t u m e n t Św. Zofia czterech kondygnacji z trzema, wypełniają przedstawiająca twórczości nisława dwukondygnacjowego Na drugiej kondygnacji trzonu p r z e c i w l e g ł e j od w n ę k i z p o s t a c i ą Maiki Boskiej w g ł ę b i o n a nisza, w k t ó r e j znajduje s i ę k a m i e n n a 226 w jest Pieta. ścianie również Boską z Dzieciątkiem Odmienne n i ż dotychczas elementy n a s t a w y n i e b y ł y obco p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h , m . i n . J ó z e f a , Wojciecha, M i c h a ł a , Sta­ biskupa. Matkę w otoczeniu g ł ó w e k a n i o ł k ó w ( i l . 10). Twaroga. Półkolumienki trzonu jako zastosował dekoracje siebie figurze z T r z c i a n y . F r y z z ł o ż o n y z łuków, znacznie zarówno delikatniej wykonany, znamy krawędzi w podpisanej przez wprawdzie z Trzciany �I I . 2, 3. F i g u r a p r z y d r o ż n a , R a j b r o t , w o j . t a r n o w s k i e , w y k . w 1858 r. Teodor T w a r ó g . S t a n z 1967 i z 1977 r. W o j a k o w e j j a k i opisanej p o p r z e d n i o f i g u r y z I w k o w e j czy T y m o w e j ( i l . 7). Chrystusa rzeźbił Twaróg jako na krzyżu zwieńczenie między figury ( i l . 5) I d e n t y c z n ą k o m p o z y c j ę m a f i g u r a s t o j ą c a p r z y szosie m i ę ­ Mariami dzy M u c ł i ó w k ą a R a j b r o t e m . P o m i m o , że n i e znaleziono na n i e j przy szosie p o d p i s u a u t o r a , m o ż e m y bez o b a w y p o p e ł n i e n i a b ł ę d u p r z y p i s a ć Frasobliwy jego j ą T e o d o r o w i T w a r o g o w i ( i l . 12). W s p o m n i a n e t u d w i e f i g u r y dwoma stojącej w i o d ą c e j z M u c h ó w k i do R a j b r o t u a Chrystus r o b o t y znajdujo s i ę na figurzo w I w k o w e j r. (figura z 1874 г . ) . r ó ż n i ą s i ę o d siobie z w i e ń c z e n i a m i i t e m a t y k ą p ł a s k o r z e ź b zdo­ P e w n ą n i e p o r a d n o ś ć w i d o c z n ą w w y k o n a n i u n i e k t ó r y c h szcze­ b i ą c y c h trzony. Zakończenie figury z Wojakowej stanowi statua g ó ł ó w (np. t o p o r n y fryz p r z y nastawie) m o ż n a b y Matki tłumaczyć t y m , że b y ł y to pierwszo tego r o d z a j u p r ó b y podejmowano przez m i s t r z a aby w z b o g a c i ć a r c h i t e k t o n i c z n y w y s t r ó j c a ł o ś c i . Zwieńczenie ich G n o j n i k ) Chrystus się k i l k a figur stanowi na krzyżu statua datowana) f i g u r a Matki między Ś w i ę t e g o (Uszew). N a j s t a r s z ą rzeźbiarskich Boskiej dwoma Mariami, Różańcowej umieszczone Sw. Dominika O p r ó c z f i g u r t y p u architektonicznego, o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y dotychczas, z a c h o w a ł o Boskiej Boskiej są z Dzieciątkiem dwa małe na ręku. posążki U stóp Matki przedstawiające z psem t r z y m a j ą c y m w p y s k u p o c h o d n i ę . P o s t a c i ą n i e w i e ś c i ą w s t r o j u z a k o n n i c y jest Sw. Klara ( i l . 11). Twaroga. N a szczycie d r u g i o j z o m a w i a n y c h f i g u r znajduje s i ę k r u c y ­ (Wojakowa, fiks pod k t ó r y m stoją dwie Marie, wykonane w rzeźbie pełnej. lub posąg z n i c h w y d a j e s i ę (niestety nie z U s z w i , p o s i a d a j ą c a bardzo s k r o m n ą a r c h i ­ S p o ś r ó d w s p o m n i a n y c h t u r z e ź b w y r ó ż n i a s i ę w i ę k s z ą swo­ b o d ą w u k ł a d z i e c i a ł a i p e w n y m r e a l i z m e m w sposobie t r a k t o ­ w a n i a t w a r z y p o s ą g Sw. Jana Nepomucena ( i l . 6). N i e w i a d o m o t e k t u r ę . S k ł a d a j ą s i ę n a n i ą d w i e p ł y t y p o d s t a w y , czworogra­ j e d n a k czy jest on d ł u t a T w a r o g a skoro k a m i e n i a r z e stawiane n i a s t y c o k ó ł i nieco o d niego w y ż s z y t r z o n o z d o b i o n y od. g ó r y przez siebie f i g u r y potrójnym w w a r s z t a t a c h m i e j s k i c h l u b z a m a w i a l i u s w y c h zdolniejszych ł a m a n y m g z y m s e m . Ś c i a n ę f r o n t o w ą i boczne w y ­ pełniają p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Całość wieńczy p o s ą g Św. Jana konkurentów. Nepomucena ( i l . 6). Bardziej Twaróg rozbudowana jest f i g u r a ze s t a t u ą Matki pod Boskiej, względom architektonicznym znajdująea się w Wojakowej Boskiej figur uzupełniali często statuami kupowanymi 7 najczęściej Różańcowej (Lipnica rzeźbił z Dzieciątkiem Dolna, Iwkowa Matkę Boską. Statuy Matki na ręku u m i e s z c z a ł we w n ę k a c h ( i l . 5, 9) l u b na i c h z w i e ń c z e ­ k o ł o Czchowa. W y k o n a n a przoz T w a r o g a w 1879 r. s k ł a d a s i ę n i a c h ( G n o j n i k , W o j a k o w a ) . Z n a n a jest jedna jego r o b o t y z płytowej podstawy, cokołu w kształcie sześcianu i smukłego, Boska c z t o r o ś c i e n n o g o t r z o n u ozdobionego od d o ł u i g ó r y g ł a d k ą o p a s k ą . Dolna r . 1900 — i l . 9) i Matka Wydatny, cokół t r z y m a j ą c a w p r a w e j r ę c e b e r ł o . Postacie M a t k i B o s k i e j i D z i e ­ o d t r z o n u posiada ś c i a n y wierzchnie nachylone k u k r a w ę d z i o m . c i ą t k a przedstawione s ą w k o r o n a c h . I n n o t e m a t y , j a k p o s t a ć P i o n o w o ś c i a n y g ó r n e g o gzymsu z d o b i szeroki fryz składający Chrystusa Frasobliwego czy w i s z ą c e g o na k r z y ż u z d a r z a j ą s i ę ze s t o j ą c e g o l u k u m i ę d z y d w o m a o d w r ó c o n y m i pólłukami. wyjątkowo. starannie profilowany gzyms oddzielający Różańcowa z r ę k o m a z ł o ż o n y m i do m o d l i t w y Boska Różańcowa z Matka (Lipnica Dzieciątkiem się W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę p ł a s k o r z e ź b a p u t t a , a w p ó ł l u k a c h W p ł a s k o r z e ź b i e n a t o m i a s t r o z l e g ł o ś ć t e m a t y c z n a jest znacz­ u ł o ż o n e diagonalnie g a ł ą z k i z l i s t k a m i . N a f r o n t o w e j i bocznych nie w i ę k s z a . S p r z y j a ł a t e m u d u ż a i ł o ś ć w o l n y c h miejsc n a t r z o n i e ścianach figury, które „należało" czymś wypełnić, jak również trzonu ś w i ę t y c h ( i l . 11). znajdują się płaskorzeźby przedstawiające polegający na zwyczaj t y m , że obok pewnych t e m a t ó w niejako obo- 227 ���И . 12. F i g u r a p r z y drodze z M a c h ó w k i do R a j b r o t a , w y k . p r a w d o p . T w a r ó g ; i l . 13. F i g u r a w L i p n i c y D o l n e j , w y k . T . T w a r ó g , 1900 r . Nepomucen P ł a s k o r z e ź b y umieszczano z r e g u ł y w p ł y e i n e , c h p r o s t o k ą t ­ umieszczano jeszcze p a t r o n ó w f u n d a t o r ó w i c z ł o n k ó w i c h r o d z i n y . nych, zamkniętych u góry płaskim lub wklęsło-wypukłym łukiem, S t w a r z a ł o t o szeroki wachlarz m o ż l i w o ś c i w doborze o s ó b ś w i ę ­ względnie tych i niejednokrotnie stawiało w y k o n a w c ó w w trudnej sytuacji W r y s u n k u na ogół p o p r a w n o . T y p i z a c j a w sposobie t r a k t o w a n i a w i ą z k o w y c h , j a k Trójca Święta, Matka Boska czy Jan w elipsowatym medalionie kuto są dosyć płytko. ze w z g l ę d u na b r a k dostatecznej o r i e n t a c j i w w y m o g a c h i k o n o ­ twarzy w y s t ę p u j e t u podobnie j a k w rzeźbach p e ł n y c h . Zdarzają graficznych. T w a r ó g z t r u d n o ś c i t y c h wychodził o b r o n n ą r ę k ą . się jednak p r ó b y T e m a t y o charakterze siebie n p . twarze Boga Ojca i Chrystusa w p r z e d s t a w i e n i u reprezentacyjnym k t ó r o umieszczał froncie w p ł y c i n i e n a s t a w y i po ś r o d k u t r z o n u f i g u r y , n p . Świętą ( T y m o w a , L i p n i c a D o l n a — i l . 13, I w k o w a Koronację czy Matkę Jezusa Matki Boskiej Boską na Trójcę — i l . 6), ( M u c h ó w k a , P o ł o m D u ż y — i l . 14), z Dzieciątkiem (Połom Duży, Rajbrot), Serce ( M u c h ó w k a ) m i a ł d o s k o n a ł o opracowane w e d ł u g w z o r ó w i k o n o g r a f i c z n y c h k o ś c i e l n y c h p o p u l a r y z o w a n y c h przez w z o r n i k i i ilustrowane cenniki f i r m p r o d u k u j ą c y c h docierały t e ż do p r a c o w n i w i e j s k i c h kamieniarzy. d o t y c z y p o p u l a r n y c h ś w i ę t y c h j a k Jan Stanisław Biskup, patronek żeńskich: sobie również rzadziej, Małgorzaty Andrzej, z Zofii, Józef, tematami czy 8 Nepomucen, Wawrzyniec, Katarzyny, jak np. świętych: dewocjonalia, k t ó r e m a t ó w . F a ł d z i s t o ś ć szat przedstawiana jest z p e w n y m uprosz­ czeniem. i W i d o c z n a jost rytmizacji, która tendencja jednak z l o g i k ą ich naturalnego do pewnej n i g d y n i e popada schematyzacji w sprzeczność układu. C h o c i a ż T w a r ó g o k r e ś l a ł s i ę sam j a k „ s n y c e r z i m a l a r z " trudno byłoby powiedzieć na c z y m jego m a l a r s t w o polegało. Wojciech, l a r s t w o sztalugowe. N i e m o ż n a nawet o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e czy czy swe r z e ź b y p o l i c h r o m o w a ł . P r z e m a w i a ł y b y p r z e c i w t e m u Radził f i g u r y w I w k o w o j ( i l . 5) i L i p n i c y D o l n e j (ił. 13), k t ó r e nie w y ­ występującymi k a z u j ą najmniejszych ś l a d ó w m a l o w a n i a . N a t o m i a s t inne f i g u r y Floriana, Agnieszki, Rozalii. b y ł y malowane i p r z e m a l o w y w a n e . N i e m a j e d n a k ż a d n y c h p o d ­ staw a b y m a l a t u r y t e p r z y p i s y w a ć W y m i e n i o n e t u postacie przedstawiane Trójcy ( i l . 9). Oblicza ś w i ę t y c h r ó ż n i ą s i ę w granicach p a r u sche­ Dotychczas n i e w i a d o m o czy u p r a w i a ł , j a k jego przodek, ma­ Anny. ikonograficznymi Bartłomieja, się od T o samo Franciszek Barbary, Świętej indywidualizowania twarzy. Różnią Twarogowi. s ą przez T w a r o g a R z e ź b y T w a r o g a n i e n o s z ą z b y t w i e l u cech ludowego p r y ­ f r o n t a l n i e i statycznie. Z p r z e d s t a w i e ń o charakterze s y t u a c y j ­ m i t y w u . W p r a w d z i e twarze ich b y w a j ą s t y p i z o w a n e a postacio n y m w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c e g o c z ę s t o w r z e ź b i e kaplicz­ sztywne w p o s t a w i e i g e ś c i e , lecz proporcjo c i a ł a m a j ą n a t u r a l n e k o w e j na p o ł u d n i u o d K r a k o w a — Chryrlusa l u b p r a w i e n a t u r a l n e a szat}- u d r a p o w a n e w m i ę k k i e f a ł d y o d d a j ą krzyżem (Gnojnik). przedstawiającą Z innych wspomnieć Św. Jana ( i l . 11) i Św. Floriana dach p ł o n ą c e g o pod stopami chrzczącego należy Chryrtusa pod płaskorzeźbę w Jordanie ( i l . 16) w y l o w a j ą c e g o z dzbana w o d ę na b u d y n k u i Św. smoka upadającego lub Michała depczącego leżącego reprezentuje typ wiejskiego rzeźbiarza, który d r o g ą p r a k t y k i i upartego n a ś l a d o w n i c t w a z b l i ż y ł s i ę znacznie do p o z i o m u j a k i przedstawia p r o d u k c j a miejskiego prowincjo­ nalnego r z e m i o s ł a kamieniarskiego. Pewna n a i w n o ś ć , w ł a ś c i w a T w a r ó g j a k o uskrzydlonego rycerza t r z y m a j ą c e g o s z a b l ę w p o d ­ l u d o w y m r z e ź b o m , przejawia się t u t y l k o w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a ­ (Iwkowa). Michała materiału. Twaróg przedstawia niesionej do ciosu r ę c e szatana. Św. charakter dach (Chrzest w Jordanie, w a l k a Ś w . M i c h a ł a ze s m o k i e m czy d i a b ł e m ) gdzie a u t o r n i e zawsze r a d z i sobie z o d d a n i o m postaci 230 �I I . 14. F r a g m e n t f i g u r y z P o ł o m u D u ż e g o , 1870 г . ; i l . 15. F r a g m e n t f i g u r y z T y m o w e j , w r u c h u l u b g d y p o s ł u g u j e s i ę s t y l i z a c j ą statycznie przedsta­ w i o n y c h p o s t a c i (Św. Zofia z trzema córkami na figurze z I w k o - wej — i l . 5). 1886 r, P r z y p u s z c z a ć należy, że „ s n y c e r z i malarz z L i m a n o w y " na tym t r u d n y m d l a siebie terenie z y s k a ł sobie k l i e n t ó w stosowanie k o n k u r e n c y j n y c h cen. Mogła by to przez potwierdzać D z i a ł a l n o ś ć a r t y s t y c z n a Teodora T w a r o g a ogranicza s i ę do n i e c h ę t n a w s t o s u n k u do T w a r o g a o p i n i a b o c h e ń s k i e g o k a m i e ­ kilkunastu wsi leżących m i ę d z y L i m a n o w ą a Wiśniczem — i l . n i a r z a F r a n c i s z k a A d a m k a , dawnego p r a c o w n i k a z a k ł a d u k a m i e ­ 1. M i m o niarskiego W o j c i e c h a Samka. W i e d z i a ł on, że T w a r ó g p o c h o d z i ł starannych poszukiwań n i e znaleziono ż a d n e j jego f i g u r y w p o b l i ż u L i m a n o w e j czy na p o ł u d n i u o d tej m i e j s c o w o ś c i . „ z g ó r " i ż e w y k o n y w a ł r ó ż n e nieporadne r z e ź b y W i d o c z n i e k l i e n t e l a T w a r o g a r e k r u t o w a ł a s i ę z t e r e n ó w bardziej g ł o w a c h " , k t ó r e podobnie j a k i dzieła okolicznych wiejskich „o dużych z a m o ż n y c h gdzie f i g u r o bogatej a r c h i t e k t u r z e , r z e ź b i e i p ł a s k o ­ k a m i e n i a r z y t r a k t o w a n o u Samka p o g a r d l i w i e z w i ą c je r z e ź b i e b y ł o sporo. B y ł t o p r z e c i e ż r e j o n b e z p o ś r e d n i e j l u b po­ brodzkimi ś r e d n i e j penetracji k r a k o w s k i c h i b o c h e ń s k i c h pewien ksiądz rzemieślniczych Maćkami", tak określił zachwycony w y g l ą d e m niego w z a k ł a d z i e w a r s z t a t ó w kamieniarskich. bo ludową rzeźby „rej- kamieniarkę wykonanej dla Samka. P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Rzeźba ludowa Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 nr 3, s. 122—134; K . W o l s k i , Z badań nad kamie­ niarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , Т . I , 1966, s. 123—128; T . Szetela-Zauchowa, Ludowa rzeźba w kamieniu okolic Rymanowa. Prace i Materiały z Badań Etnograficznych, R z e s z ó w 1979, s. 267—326; R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 3, s. 167—180; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Prze­ m y s k i " , Т . X I , 1967, s. 193—228; A . M a ł e t a , Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic, „Pol. Szt. L u d . " , R . 32, 1978 nr 4, s. 229—240; J . Langer, Rzeźba kamienna na Orawie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 35, 1981 n r 1, s. 45— 53 3 K s i ę d z u proboszczowi L . K o w a l s k i e m u z L i m a n o w e j s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę k o w a n i e za dostarczenie ś w i a d e c t w a c h r z t u i zgonu T . T w a r o g a . W . G a w r o n u r o d z o n y w Starej W s i z a j m o w a ł s i ę jej e t n o g r a f i c z n y m opracowaniem ( W . G a w r o n , Stara wieś) w p r a c y z b i ó r . Materiały Etnograficzne z Pow. Limanowskiego, Wrocław 1967, s. 28—49) A . M a ł e t a , op. cit., s. 235, i l . 19 t a m ż e , s. 228, i l . 5 R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Po­ górzu, op. c i t . , s. 172 i p r z y p i s 13; A . M a ł e t a , op. cit., s. 225 R . Reinfuss, Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę kamienną, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 33, 1979 n r 2, s. 67—74 4 5 6 7 8 2 E . Ś n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 n r 3, s. 131—135 Fot. J . Świderski 231 f �I I . 1. N a c z y n i a z B r z o s t k a , M u z e u m N a r o d ó w Z S R R � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5d1f313b5eec9ae56f2766aae1a3887.pdf 50d0ff639d0a8f0992745499505d8248 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3584 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.6-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.6-8 ;s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK O R G A N P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ LUDOWEJ ИСКУССТВО ЕЖЕМЕСЯЧНИК L'ART P O P U L A I R E REVUE P O L I S H POLONAIS MENSUELLE P E A S A N T M O N T H L Y A R T R E V U E NUMER POTRÓJNY POŚWIĘCONY WYSTAWIE SZTUKI LUDOWEJ W KRAKOWIE T R E Ś Ć W S T Ę P J. G. — Sztuka ludowa O M Ó W I E N I E sztuką ludów. W Y S T A W Y JÓZEF GRABOWSKI — Wystawa Krakowska Rze­ źby, Malarstwa i Grafiki Ludowej. W Y P O W I E D Z I A R T Y S T Ó W J E R Z Y F E D K O W I C Z — O wystawie rzeźby, malar­ stwa i grafiki ludowej w Krakowie. H E L E N A BLUMOWNA — Zbigniew Pronaszko i Eugeniusz Eibisch o sztuce ludowej. CZESŁAW RZEPIŃSKI — O sztuce lądowej. K A S P E R P O C H W A L S K I — Artysta i świątki. JAN HOPLIŃSKI — Ślady aureoli (pictura translucida) na pozłocie malowideł ludowych. „Cepaiic " W % о г с o wi 7 S ROK II P I S R Y C I Nr. 1Щ, N C Z E R W I E C L I P I E C SIERPIEŃ; 1948 Nr 6, 7, 8 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17cba3c73d77a8ded89277a031fe88d.pdf d8e598b16625c46fa4c63a9befc9ea12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:592 Title A name given to the resource Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2. połowie XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW JASIEWICZ C Z Y N N I K I SPRAWCZE I K I E R U N K I PRZEOBRAŻEŃ W RZEMIOŚLE UZBEKISTANU W 2 POŁOWIE X I X I W X X W I E K U Praca zmierza do ustalenia czynników istotnych w procesie przemian rzemiosła Uzbekistanu na przestrzeni ostatniego wieku i do przedstawie­ nia wyznaczonego przez nie kierunku owych przemian. Do opracowania wybrano specjalności reprezentatywne dla tradycyjnego rzemiosła Uzbe­ kistanu. Są to w grupie rzemiosł metalowych: kowalstwo, odlewnictwo żeliwne, wyrób naczyń miedzianych oraz jubilerstwo; spośród rzemiosł związanych z przygotowaniem tkanin i odzieży: tkactwo bawełniane i jed­ wabne, kobiernictwo, hafciarstwo, krawiectwo oraz wytwórczość czape­ czek — tubetejek; spośród rzemiosł ceramicznych: garncarstwo i wyrób pieców chlebowych; na koniec dla rzemiosł drzewnych: stolarstwo, kołodziejstwo i siodlarstwo. Źródłową podstawę pracy stanowią cytowane w przypisach publikacje etnograficzne, historyczne i ekonomiczne oraz materiały rękopiśmienne. Uzupełnieniem ich są obserwacje terenowe autora, a także materiały z jego poszukiwań w muzeach Leningradu, Taszkientu, Moskwy, Samarkandy, Buchary, Fergany i Kokandu Aby uniknąć nieporozumień w y ­ jaśniam, że pod pojęciem rzemiosła będę w artykule rozumiał formę wytwarzania historycznie poprzedzającą przemysł fabryczny i w zasadzie mu przeciwstawną. Przeciwstawność ta wyraża się m. in. w różnicach w technice, liczbie zatrudnionych i organizacji pracy, rozmiarach pro­ dukcji oraz społecznym statusie wytwórcy. Przynależność do rzemiosła lub przemysłu fabrycznego określam nie na podstawie występowania jed­ nej tylko z wymienionych cech, a przy pomocy całego ich zespołu. Zmienność poszczególnych cech daje cały szereg form przejściowych między rzemiosłem a przemysłem fabrycznym, również interesujących dla naszych rozważań. 1 W tym miejscu pragną podziękować radzieckim etnografom za pomoc w gromadzeniu materiałów w czasie pobytu w roku 1963 w ZSRR. Szczególne podziękowania składam na ręce O. A. Suchariewej, kierownika Oddziału Etno­ grafii Instytutu Archeologii i Historii A N Uzbeckiej S R R w Taszkiencie. �492 ZBIGNIEW JASIEWICZ Teren i okres poddany badaniom posiadają poważne walory dla obser­ wacji przeobrażeń w rzemiośle. Szczególnie czytelne są tutaj wpływy, jakie na pozaeuropejskie tradycyjne rzemiosło wywiera przemysł fa­ bryczny. Równie wyrazista jest zależność rzemiosła od potrzeb i gustów odbiorców. Teren Uzbekistanu dostarcza wreszcie interesujących materia­ łów ilustrujących wielostronną rolę państwa socjalistycznego w wytycza­ niu kierunku przeobrażeń w rzemiośle. O d d z i a ł y w a n i e p r z e m y s ł u f a b r y c z n e g o wysuniemy na pierwsze miejsce w zespole czynników przemiany w rzemiośle. Prze­ mysł fabryczny przecież realizuje, i to w sposób bardziej efektywny, zadania pokrywające się w znacznej mierze z wykonywanymi przez rzemiosło. Ograniczenie i zmiana charakteru rzemiosła jest nieuchron­ nym następstwem rozwoju przemysłu fabrycznego. W połowie X I X w. rzemiosło na terenie Uzbekistanu było całkowicie izolowane od przemysłu fabrycznego. Stanowiło jedyną, nie licząc prze­ mysłu domowego, pozarolniczą i pozahodowlaną formę wytwarzania. Zaspokajało wówczas nie tylko potrzeby konsumpcyjne, ale również w zakresie środków produkcji i militariów. Poważnej roli rzemiosła w późnofeudalnym systemie gospodarczo-społecznym odpowiadała wysoka liczebność rzemieślników i ilość warsztatów . Dominuje rzemiosło miej­ skie, posiadające oparcie w licznych i rozbudowanych ośrodkach miej­ skich. Urbanizacji terenu sprzyjały warunki środowiska geograficznego i powiązane z nimi sąsiedztwo dwóch układów gospodarczych: rolnictwa, zajmującego urodzajne, nawadniane tereny, oraz pasterstwa na stepach i półpustyniach. Rzemieślnicy miejscy produkowali zarówno na potrzeby ludności rolniczej, jak i dla korzystnej wymiany z grupami ludności pasterskiej. W tak scharakteryzowanym modelu kulturowo-społecznym, dotąd w znacznej mierze endogennym, oddzielonym od terenów Rosji trudnymi do przebycia przestrzeniami oraz granicami politycznymi i kulturowymi, następuje gwałtowny wzrost znaczenia elementu wnoszonego z zewnątrz: towarów przemysłowych importowanych -z przemysłowych rejonów Imperium Rosyjskiego. Powiązania handlowe terenów współczesnego Uzbekistanu z Rosją intensyfikują się poczynając od lat sześćdziesiątych 2 2 Dla 2 połowy X I X w. brak danych archiwalnych o stanie rzemiosła na terenie współczesnego Uzbekistanu. W tej sytuacji doniosłą role. pełnią próby rekonstrukcji stanu rzemiosła na drodze badań etnograficznych. Oczywiście do­ starczają one cyfr szacunkowych i nie dotyczą całego terenu. O. A. S u c h a r i e w a oblicza dla przełomu X I X i X X w. liczbę; kowali w mieście Bucharze na 150, a ilość krosien tkackich w mieście i najbliższej okolicy na ok. 10—12 tys. Badaczka stwierdza jednocześnie niemożliwość ustalenia liczby wszystkich rze­ mieślników Buchary tego okresu. Por. Pozdniefieodalnyj gorod Buchara końca XIX — naczala XX wieka. Riemieslennaja promyszlennost, Taszkient 1962, s. 31. �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 493 UZBEKISTANU X I X w., w związku z podbojem części terytorium. Dalszy wzrost importu towarów fabrycznych następuje po wybudowaniu kolei zakaspijskiej (środkowoazjatyckiej), która poprzez Samarkandę dociera w roku 1899 do Taszkientu i Andiżanu. Przełom X I X i X X w. nie jest jednakże jeszcze okresem ograniczenia miejscowego rzemiosła. Przyczyn trwałości rzemiosła szukać należy nie tylko w niedostatecznej ilości wwożonych towarów i ich wysokiej cenie, ale raczej w ich nieprzystosowaniu do miejscowych potrzeb oraz utrwa­ lonych gustów i nawyków ludności . Na konkurencję wyrobów fabrycz­ nych rzemiosło reaguje wzmożoną aktywnością w przyswajaniu bardziej wydajnych narzędzi i technik wytwarzania, użytkowaniem nowych su­ rowców oraz wzbogaceniem asortymentu. Przemiany te pogłębiane są przez styczność z osiadłą w Turkiestanie ludnością rosyjską, a więc w ramach kontaktu „wewnętrznego", realizowanego od wewnątrz tery­ torium zamieszkałego przez przeobrażającą się grupę ludzką . Europejscy odbiorcy skłaniają miejscowych wytwórców do podjęcia produkcji wy­ robów dotąd i m nie znanych, a rzemieślnicy, również przybyli z Rosji, dostarczają wzorów nowych czynności i narzędzi rzemieślniczych. Po­ czątkowy okres zetknięcia się tradycyjnych rzemiosł z przemysłem fabrycznym, przy zachowaniu przez nie masowego odbiorcy nadal po­ szukującego tradycyjnych wyrobów, uznać należy za korzystny dla rze­ miosła. Okres ożywienia w rzemiośle kończy się z chwilą nasycenia rynku wytworami fabrycznymi, odpowiadającymi aktualnym potrzebom odbior­ ców. 3 4 Przemysł fabryczny, który długo występował jako zewnętrzny czynnik przemiany, oddziaływający na kulturę i strukturę społeczną Uzbekistanu głównie poprzez wwożone towary, staje się czynnikiem w e w n ę t r z n y m dopiero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Przed Rewolucją przemysł miejscowy rozwija się bardzo wolno. W roku 1913 na terenie współczesnego Uzbekistanu pracowało jedynie 18 tys. robotników fabrycz­ nych, natomiast liczba rzemieślników wynosiła w tymże roku ok. 100 tys. Znaczenie przemysłu obniża niekorzystna ówcześnie jego struktura: prze­ waża przemysł rolno-przetwórczy, przede wszystkim zakłady odziarniania bawełny i olejarnie. Produkcja tych zakładów stanowiła w roku 1913 5 3 G. E . J u d i n, Istoriczeskaja nieobchodimost socialisticzeskogo prieobrazowanija riemieslenno-kustarnogo proizwodstwa, . [w:] Ot sriedniewiekowja к wierszinam sowriemiennogo progriessa, praca zbiorowa pod red. M. S. D ż u n u sowa, Moskwa 1965, s. 106. Por. próbę systematyki typów kontaktów w pracy Z. B a u m a n a , Kul­ tura a społeczeństwo, Warszawa 1966, s. 145 n. B . D e s j a t c z i k o w , P. P o n o m a r i e w , Socialisticzeskaja riekonstrukcija riemieslenno-kustarnoj promyszlennosti Uzbiekskoj SSR, Taszkient 1940, s. 51. 4 5 �494 ZBIGNIEW JASIEWICZ 6 ok. 85% globalnej produkcji przemysłowej . Brakowało nie tylko prze­ mysłu ciężkiego, ale także lekkiego: tkactwa i garbarstwa, odzieżowego, spożywczego i i n . I wojna światowa i wojna domowa przerywają więzy ekonomiczne Turkiestanu z uprzemysłowionymi regionami carstwa. Oderwanie od regionów przemysłowych, a ponadto zniszczenia w miejscowym przemyśle oraz przerwanie więzi międzylokalnych na terenie Uzbekistanu wywołują jako nieuniknione następstwo wzrost roli rzemiosła, przejściowo umacnia­ jącego swoje pozycje. Plan rozwoju znacjonalizowanego przemysłu, stanowiący niezbędną część składową i warunek realizacji programu przeobrażeń, przyjętego w w y n i k u zwycięstwa Rewolucji, należało rozpocząć od odbudowy. W roku 1928 globalna produkcja przemysłowa dosięga poziomu z roku 1913 . Industrializacja przeprowadzona w ramach planu ogólnozwiązko­ wego pozwala przyznać priorytet gałęziom przemysłu posiadającym oparcie w miejscowych zasobach i tradycji dotychczasowej produkcji. Na terenie Uzbekistanu wysiłek pierwszych lat industrializacji skie­ rowano na rozwój przemysłu lekkiego . Struktura przemysłu poważnie zmienia się w czasie I I wojny świa­ towej. W Uzbekistanie umieszczono ponad 90 wielkich zakładów prze­ mysłowych ewakuowanych z rejonów przyfrontowych. Większość z tych przedsiębiorstw pozostała tutaj na stałe. Udział ciężkiego przemysłu w globalnej produkcji przemysłowej podniósł się w latach 1940—1945 z 13 do 47,3% . Również I I wojna światowa wywołuje przejściowe oży­ wienie w rzemiośle. W odróżnieniu od okresu I wojny światowej nie ma ono jednak charakteru żywiołowego, a kierowane jest przez państwowe organizacje gospodarcze. Okres powojenny to lata niezwykle dynamicznego rozwoju przemysłu w Uzbekistanie. Jego globalna produkcja wzrosła w roku 1963 pięcio­ krotnie w porównaniu z rokiem 1940 . Rozwojowi towarzyszył wzrost 7 8 9 10 l i 12 6 W. J . N i e p o m i n, Istoriczeskij opyt stroitielstwa socializma w Uzbiekistane, Taszkient 1960, s. 42. J . W. M a j e w s k i ] , S. N. U1 m a s b a j e w, Socialisticzeskaja industrializacija — nieobchodimyj etap niekapitalisticzeskogo rozwitija, [w:] Ot sriedniewiekowja..., s. 121. P. M u r a w i e w, Organizacija narodnogo chozjajstwa i kustarnaja promyszlennost, „Naródnoje Chozjajstwo Turkiestana", 1920, nr 4, s. 6. J . M. M u m i n o w, 40 let Uzbiekskoj SSR, Moskwa 1964, s. 6. M a j e w s к i j , op. cit., s. 123. Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 1, Moskwa 1962, s. 248 (Seria Na­ rody Mira Instytutu Etnografii A N Z S R R ) . Naródnoje chozjajstwo Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskij sbornik, Taszkient 1964, s. 28. 7 8 9 1 0 11 12 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 495 UZBEKISTANU liczebności zatrudnionych w przemyśle, których w roku 1962 było już 412 t y ś . Warto odnotować, że poważna część zatrudnionych (ok. 40%) to k o b i e t y , niegdyś wyłączone z produkcji poza domem. W okresie powojennym w sposób zasadniczy zmienił się charakter uczestnictwa w produkcji przemysłowej pracowników — Uzbeków, wśród których pro1 3 14 Ryc. 1. Tradycyjna kuźnia w zabudowie tzw. „starego miasta". Taszkient Fot. z. Jasiewicz cent robotników kwalifikowanych i kadr inżynieryjno-technicznych jest nie mniejszy od obserwowanego u Rosjan — mieszkańców Uzbekistanu . Konsekwencje wynikające z rozwoju miejscowego przemysłu ważne są nie tylko dla rzemiosła; sięgają we wszystkie niemalże dziedziny życia społecznego i kultury, stając się czynnikiem ich trwałych przekształceń. Przemysł fabryczny pojawił się na terenie Uzbekistanu jako forma nowa, zaszczepiona poprzez kontakt, a nie ukształtowana w drodze ewo­ lucji. Jednakże również w takiej sytuacji obserwujemy oddziaływanie, a nawet pewne genetyczne związki między rzemiosłem a miejscowym przemysłem. Dostrzec je można w: a) wykorzystaniu przez rozwijający 15 13 Tamże, s. 273. « Tamże, s. 277. Narody Sriedniej 15 Azii..., s. 252. �á96 ZBIGNIEW JASIEWICZ się przemysł kadr rzemieślniczych; b) wprowadzeniu do produkcji prze­ mysłowej wyrobów dostarczanych dotąd przez rzemiosło i zaspokajają­ cych specyficzne miejscowe potrzeby; c) przejęciu przez przemysł nie­ których technik produkcyjnych, wypracowanych w ramach rzemiosła. Import produktów fabrycznych obejmował już w X I X w. również materiały cenne jako surowce dla miejscowego rzemiosła. Z a s t o s o ­ w a n i e n o w y c h s u r o w c ó w to godny wyodrębnienia czynnik prze­ miany rzemiosła Uzbekistanu. Osadnictwo z kolei ludności europejskiej {głównie Rosjan, ale obok nich Ukraińców, Polaków, Białorusinów, Niem­ ców, Bułgarów i in.), wśród której znajdowali się również rzemieślnicy, pozwoliło na spopularyzowanie wśród miejscowych wytwórców, o czym już wspominaliśmy, nowych narzędzi i technik wytwarzania. W p ł y w rzemiosła europejskiego należy uznać za następny czynnik przemiany w rzemiośle Uzbekistanu. Działanie dwóch ostatnio wymienio­ nych czynników, podnosząc wydajność i rozszerzając asortyment pro­ dukcji miejscowego rzemiosła, pozwoliło mu dłużej opierać się konkuren­ cji przemysłu fabrycznego. Wśród czynników istotnych dla rzemiosła nie sposób pominąć zna­ czenia i n g e r e n c j i p a ń s t w a . W warunkach caratu ograniczała się ona do określonej polityki podatkowej, organizowanego na niewielką skalę szkolnictwa rzemieślniczego oraz okazyjnych wystaw przemysło­ wych. Znaczenie państwa niepomiernie wzrosło w okresie budownictwa socjalizmu. Państwo po raz pierwszy w historii bierze na siebie odpowie­ dzialność za rozwiązanie problemu wielotysięcznych mas rzemieślników pozbawionych możliwości egzystencji w wyniku konkurencji przemysłu fabrycznego. Problem ten rozwiązany został poprzez rozwój spółdziel­ czości oraz zaopatrzenie rzemieślników spółdzielców w nowe środki w y ­ twórcze i organizację zbytu. W ostatnich latach spółdzielczość rzemieślni­ cza włączana jest do systemu państwowych przedsiębiorstw przemysłu terenowego. Ingerencja państwa nie ogranicza się do preferowania nowej techniki i nowych struktur organizacyjno-społecznych w rzemiośle. W yznacza ona również, w ramach gospodarki planowej, zakres i charakter produkcyjnej działalności rzemiosła. Ponadto odnotować warto mecenat państwa nad rzemiosłem artystycznym. W Uzbeckiej SRR, utworzonej m. i n . dla inten­ syfikacji procesu kształtowania się narodu uzbeckiego, mecenat ów służył do realizacji dwóch, powiązanych zresztą ściśle, celów. Pierwszym z nich było stworzenie, narodowego stylu w zdobnictwie na miejscu dotąd istnie­ jących stylów lokalnych i zabezpieczenie w ten sposób wkładu rzemiosł artystycznych do sztuki narodowej; drugim natomiast wprowadzenie realistycznych motywów zdobniczych, popularyzujących i utrwalających przemiany w kulturze i życiu społecznym. T �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 497 UZBEKISTANU Czynnikiem oddziaływającym w sposób najbardziej bezpośredni i sku­ teczny na charakter i kierunek przemian w rzemiośle są oczywiście p ot r z e b y o d b i o r c ó w . Nie mogą one być, rzecz jasna, traktowane jako przeciwstawne czynnikom podanym wyżej: ingerencji państwa lub konkurencji przemysłu fabrycznego. Potrzeby odbiorców mają jako czyn- Ryc. 2. Warsztat kowalsko-mechaniczny. Margelan Fot. Z. Jasiewicz nik przemian w rzemiośle charakter syntetyczny. Wyznaczane są one bowiem przez aktualnie istniejący model kulturowo-społeczny, którego istotnymi częściami składowymi, a jednocześnie aktywnymi współtwór­ cami są zarówno państwo, jak i przemysł fabryczny. Rzemiosło jako forma wytwarzania związana z tradycyjną kulturą po­ siada oparcie przede wszystkim w potrzebach wyrosłych na gruncie tejże kultury. Utrwalone nawyki korzystania z wypracowanych w tradycyj­ nym modelu kulturowym wzorów wyrobów nadal wyznaczają rzemiosłu pewną rolę w systemie zaopatrzenia ludności. Stopniowe ograniczanie roli rzemiosła jest wynikiem zarówno przekształceń w potrzebach Uzbeków, jak i wprowadzenia tych wyrobów, dotąd wytwarzanych wyłącznie przez rzemiosło, do produkcji fabrycznej. Oparcie dla rzemiosła stanowi duże i wykazujące raczej tendencje zwyżkowe zapotrzebowanie na wy­ roby o walorach artystycznych: odzież, tkaniny dekoracji wnętrz, nie­ które wytwory jubilerskie i in. Zapotrzebowanie na wymienione wyroby, 32 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �498 ZBIGNIEW JASIEWICZ związane m. i n . z tendencją do uzewnętrzniania swej przynależności na­ rodowej w stroju i aprobatą dla tradycyjnej dekoracji mieszkań, stanowi interesujący etap w procesie przeobrażeń radzieckich ludów środkowoazjatyckich. I w tej dziedzinie wytwórczości czynione są wysiłki zastą­ pienia rzemieślniczej produkcji fabryczną, pozwalającą dotrzeć z maso­ w y m produktem do szerokich rzesz odbiorców. Na koniec wymienić warto jako czynnik ważny dla losów rzemiosła również p o s t a w ę r z e m i e ś l n i k ó w . Działanie tego czynnika było wielokierunkowe. W postawie rzemieślników odnajdujemy zarówno ele­ menty przywiązania do starej techniki i indywidualnej organizacji w y ­ twarzania, jak i zaangażowanie się po stronie nowej techniki i zrozumie­ nie perspektyw, związanych z uspółdzielczeniem rzemiosła. Feudalna or­ ganizacja cechowa, żywotna jeszcze w wielu specjalnościach rzemieślni­ czych, lecz już osłabiona działaniem stosunków kapitalistycznych w okre­ sie przed Rewolucją, nie była siłą zdolną do przeciwstawienia się pro­ cesom przemian. Wysokie artystyczne umiejętności wielu rzemieślników, wypracowane w lokalnych szkołach rzemiosła artystycznego i służące swego czasu głównie elitarnym warstwom późnofeudalnego społeczeństwa, były raczej pomocne w adaptacji do nowych warunków. Pozwoliły one przedstawicielom rzemiosła artystycznego stać się cenionymi współtwór­ cami sztuki narodowej. Przedstawione powyżej czynniki przemiany stanowią zarówno części składowe otaczającej rzemiosło rzeczywistości społeczno-kulturowej, jak i zawarte są w nim samym. Są one z sobą wzajemnie powiązane, a nawet ich zakresy pokrywają się. Różne jest ich znaczenie dla rzemiosła. Sens wyodrębnienia i obserwacji działania tych czynników polega na możli­ wości ukazania przy ich pomocy istotnych związków między rzemiosłem a jego społeczno-kulturowym kontekstem oraz określenia kierunku jego przemian jako wypadkowej różnorodnych tendencji w ramach przeobra­ żającej się społeczności. Działanie uznanych przez nas za ważne czynników przemiany roz­ patrzymy w trzech dziedzinach rzemiosła: w technice, w zakresie (asorty­ mencie) produkcji oraz w organizacji i strukturze społecznej. T e c h n i k a r z e m i e ś l n i c z a to całokształt środków i umiejętno­ ści, stosowanych w procesach produkcyjnych, a więc przede wszystkim narzędzia i urządzenia, a także czynności wytwórcze rzemieślnika. Jed­ nym z istotnych elementów techniki jest warsztat — pomieszczenie pro­ dukcyjne. Warsztaty rzemieślnicze ściśle związane są ze swoistymi cechami i roz­ miarami produkcji w nich prowadzonej i stąd ich różnorodność. Na te­ renie Uzbekistanu warsztat na ogół mieścił się i nadal mieści w oddziel­ nym pomieszczeniu. W miastach i większych wsiach wielu rzemieślników, �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 499 takich jak: kowale, w y t w ó r c y naczyń miedzianych, jubilerzy, stolarze i in., posiadali warsztaty na bazarach, a więc w miejscach dogodnych dla zbytu produkcji. Również dzisiaj część usługowych warsztatów rze­ mieślniczych usytuowana jest w pobliżu bazarów (np. w Samarkandzie), które zresztą w związku z przebudową i rozbudową miast Uzbekistanu usuwane są z wnętrza miasta i lokalizowane na peryferiach. Interesujących przykładów zmienności warsztatu rzemieślniczego do­ starcza kuźnia. Miejscowe kuźnie mieszczą się najczęściej w budynkach wzniesionych w rozpowszechnionej tradycyjnej technice szkieletowej. Powierzchnia warsztatu, szczególnie w miastach, jest niewielka, a światło z braku okien dociera przez otwarte drzwi lub odsłoniętą frontową ścianę pomieszczenia (ryc. 1). W w y n i k u w p ł y w u europejskiego rzemiosła, bo ono jest głównym czynnikiem zmian w warsztatach, podniesiono, po­ czynając od końca X I X w . , ogniska kowalskie uprzednio usytuowane tuż nad podłogą oraz obudowano je i zaopatrzono w kominy. Tradycyjne miechy ze ściągniętych w całości skór baranich zastąpiono europejskimi na planie równobocznego trójkąta. Podniesiono również kowadła, usta­ wiając je na pniakach, co pozwoliło zlikwidować jamy przed kowadłem. Przy niskim ustawieniu kowadła jama taka umożliwiała kowalowi kucie ciężkim młotem w pozycji stojącej; inne prace natomiast wykonywał on wówczas na siedząco. Nowo budowane warsztaty kowalskie stawiane są na wzór europejski (ryc. 2). Pomieszczenia produkcyjne większości rze­ mieślników zmieniły się radykalnie w związku z ich skoncentrowaniem w budynkach wzniesionych przez spółdzielnie lub państwowy przemysł terenowy. Kowalstwo, jedno z najżywotniejszych dotąd rzemiosł, umożliwia również śledzenie zmian w narzędziach. Zmiany te postępowały i postę­ pują w kierunku: a) wymiany narzędzi użytkowanych dotąd i wykony­ wanych przez miejscowych kowali na podobne narzędzia produkcji fa­ brycznej, b) przejmowania narzędzi nowych, dotychczas nie znanych, c) doskonalenia miejscowych narzędzi i sprzętów w oparciu o nowe wzory. Zastępowanie miejscowych narzędzi i sprzętów wyrobami fabrycz­ nymi objęło przede wszystkim przedmioty trudne i pracochłonne, a w związku z t y m kosztowne w wykonaniu rękodzielniczym, m. i n . t 1 6 1 6 Szczegółowe określenie chronologii nowych e l e m e n t ó w w rzemiośle jest w większości w y p a d k ó w niemożliwe. Upowszechnienie się nowości było z reguły procesem rozciągniętym w czasie. Pamiętać musimy o różnej podatności na w p ł y ­ wy europejskie i różnym tempie przemian w rzemiośle wielkich miast, zasiedlo­ nych przez duże grupy ludności europejskiej (np. Taszkient, Samarkanda, K o ­ kand) oraz w rzemiośle terenów oddalonych od szlaków komunikacyjnych i wielkich ośrodków miejskich. �500 ZBIGNIEW JASIEWICZ kowadła i imadła. W kuźniach pojawiły się jednorożne lub dwurożne przywiezione kowadła, które jednakże nie wyparły do końca bezrożnych kowadeł miejscowych o kwadratowej powierzchni pracującej. Imadła wytwarzane przez miejscowych rzemieślników, o gwincie z przyspawanego drutu miedzianego , przyjęte pod w p ł y w e m europejskim zapewne już w X I X w., ustępują miejsca imadłom przywożonym z Rosji. Również inne narzędzia fabryczne: młoty, kleszcze, przecinaki, jako tańsze i nie­ kiedy trwalsze, zajęły miejsce wytwarzanych dotąd przez rzemieślników. W w y n i k u zapożyczeń w warsztatach kowali na terenie Uzbekistanu pojawiło się wiele narzędzi i sprzętów nowych lub o zdecydowanie od­ miennych formach. Do tej grupy należą gwintownice i narzynki umożli­ wiające nacinanie gwintów, wiertła, wymienione już miechy i i n . Dla ostatniej natomiast wydzielonej grupy narzędzi i sprzętów, nadal utrzy­ mywanych, lecz doskonalonych pod w p ł y w e m kontaktu, reprezentatywne jest miejscowe toczydło — čarch (ryc. 3). W niektórych warsztatach ulepszono je przez zastosowanie łożysk kulkowych oraz wymianę drew­ nianych kręgów oblepionych materiałem ściernym na wykonane w całości z kamienia lub masy ściernej. Podobny w zasadzie proces zmian zaobserwować można w narzędziach stolarskich. Z materiałów zebranych pod koniec X I X w. w Samarkandzie, a więc mieście otwartym dla wpływów europejskich wynika, że użytko­ wane były wówczas narzędzia i sprzęty zarówno miejscowe, jak i po­ chodzenia europejskiego, przy czym jednakże rzadkie były pełne zestawy tych ostatnich. W dalszym ciągu stolarze samarkandzcy posługiwali się w swej masie grubą deską na podstawkach, zastępującą nader jeszcze nieliczne stoły stolarskie (warsztaty) typu europejskiego. Częściej spotkać można drobne narzędzia europejskie: heble, dłuta i strugi. Miejscowe świdry o kształcie wydłużonej piramidy wypierane były przez świdry wwiezione, okrągłe w przekroju. Tzw. „sartowskie" piły, o zębach roz­ chylonych od środka w dwie strony, jako mniej efektywne w porówna­ niu z europejskimi, były przez nie również zastępowane . Podstawowym tradycyjnym na terenie Azji Środkowej narzędziem obróbki drewna była ciosła (teša). Topór i siekiera pojawiają się tutaj w większych ilościach przyniesione przez ludność rosyjską. Jednakże do dzisiaj topór i siekiera nie wyparły ciosły z zespołu narzędzi użytkowa­ nych w pracach domowych, a nawet z pracowni rzemieślniczych. Od­ mienny sposób posługiwania się toporem i ciosłą oraz znakomite rezul17 18 1 7 S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod..., s. 32. N. A. K i r p i c z n ł k o w , Kratkij oczerk niekotorych tuziemnych promyslow w Samarkandskoj oblasti, [w:] Sprawocznaja kniżka Samarkandskoj oblasti za 1897 god, t. 5, Samarkand 1897, s. 139. 1 8 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 501 UZBEKISTANU taty osiągane tym ostatnim narzędziem w w y n i k u utrwalonych nawy­ ków pozwalają na jego ciągłe utrzymywanie się. Ciosie sprzyjają również miejscowe gatunki drewna, trudne do obróbki toporem, twarde i o skrę­ conych włóknach, np. arcza (Juniperus turkestanica i J. serawschanica) oraz saksuał (Nalochylon). Natomiast drewno wwożone: świerk i sosnę, zdecydowanie łatwiej obrobić siekierą lub toporem. Ryc. 3. Ostrzenie noży za pomocą toczydła (czarch) na bazarze w Margelanie Fot. Z. Jasiewicz Kierunek zmian —• ku nowym, wydajniejszym narzędziom i urządze­ niom produkcyjnym, wyrazisty jest również w innych specjalnościach rzemieślniczych. Odlewnictwo żeliwne, posługujące się zespołem trady­ cyjnych urządzeń i zabiegów technicznych (ryc. 4), interesujących, lecz mało wydajnych, przejęło na początku X X w. w Taszkiencie udosko­ nalone piece tzw. „kupolowe" lub „żeliwiaki" do przetopu złomu i po­ dmuch przy użyciu wentylatorów . Tkacze z Samarkandy i niektórych innych miast już pod koniec X I X w. zastosowali przy produkcji tkanin bawełnianych krosna o czółenkach metalowych, wprawiane w ruch działaniem udarowym, tzw. „gońca", przekazane z R o s j i . W począt­ kach X X w. pojawiają się krosna o szerokim wale osnowowym . 19 20 21 1 9 2 0 21 S u с h a r i e w a, op. cit, s. 139, 143. К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 149. Narody Sriedniej Azii..., s. 238. �502 ZBIGNIEW JASIEWICZ Krosna półautomatyczne zastosowane zostały, dzięki pomocy państwa, w przedsiębiorstwach spółdzielczych w okresie międzywojennym. Niebywały dynamizm cechował rozpowszechnienie się maszyn do szycia i haftowania, sprowadzanych z Europy Zachodniej i Ameryki. Przyjęciu tych maszyn sprzyjało na terenie Uzbekistanu przyzwyczaje­ nie do kupowania gotowej odzieży oraz ogromne zapotrzebowanie na haftowane tkaniny dekoracji wnętrz. Pierwsze maszyny pojawiły się tutaj już pod koniec X I X w. Ich zastosowanie spotkało się ze sprzeci­ wami muzułmańskiego duchowieństwa, broniącego przekazanego trady­ cją kształtu rzemiosła. Na początku X X w. maszyny do szycia i hafto­ wania były już w stosunkowo szerokim użyciu, a dalsze rozpowszech­ nienie maszyn do haftowania uzyskało poparcie również obyczajowe. W zamożnych kręgach miejscowej ludności wytworzył się bowiem zwy­ czaj włączania maszyny hafciarskiej do posagu . Maszyny do szycia i haftowania, szeroko zastosowane w domowym krawiectwie i hafciarstwie, wykorzystane zostały przede wszystkim w produkcji rzemieślniczej, znacznie obniżając czas produkcji i ceny wyrobów. Haft maszynowy wyparł prawie całkowicie haft ręczny z pra­ cowni rzemieślniczych już w latach dwudziestych. Dotąd haft ręczny utrzymuje się głównie przy produkcji tubetejek. Współcześnie produk­ cja maszynowo haftowanych tkanin dekoracyjnych ześrodkowana jest w spółdzielniach oraz zakładach państwowego przemysłu terenowego (ryc. 5), zatrudniających na terenie Republiki ponad 2 tys. hafciarzy . Jednym ze współczesnych problemów technicznych tej gałęzi w y t w ó r ­ czości jest skonstruowanie specjalnych maszyn do haftu płaskiego bosma, bardzo potrzebnego w uzbeckim zdobnictwie, a dotąd wykony­ wanego ręcznie . Czynności wytwórcze wyznaczone są umiejętnościami rzemieślnika, a te z kolei uwarunkowane możliwościami ich uzyskania, użytkowanymi narzędziami i surowcami oraz asortymentem produkcji. Uzyskiwaniu owych umiejętności, również w środkowoazjatyckim rzemiośle starannie skrywanych, służyło długoletnie terminowanie u mistrza — właściciela warsztatu. Rozbudowany w okresie po Rewolucji system szkolnictwa zawodowego, przygotowującego specjalistów również z zakresu rzemiosł artystycznych dla spółdzielczości i przemysłu terenowego, znacznie ułatwił rozpowszechnianie nowych czynności i zabiegów wytwórczych. 22 23 24 2 2 A. M o r o z ó w a, Maszinnaja diekoratiwnaja kient 1960, s. 11. Narody Sriedniej Azii..., s . 399. A. S i d o r i e n k o , A. S k o r o w a r o w a , kient 1960, s. 1. wysziwka Uzbiekistana, Tasz­ wysziwka, Tasz­ 23 2 4 Uzbiekskaja �Ryc. 4. Przygotowywanie formy dla odlewów żeliwnych, 1872 rok. Album Turkiestański. Ze zbiorów Leningradzkiego oddziału Instytutu Arche­ ologii A N Z S R R �504 ZBIGNIEW JASIEWICZ Także koncentracja rzemieślników w dużych spółdzielczych i państwo­ wych przedsiębiorstwach sprzyjała przenikaniu nowej technologii. Specyficzny koloryt nadawał rzemiosłu środkowoazjatyckiemu, dzi­ siaj już w znacznej mierze zanikły, nawyk pracowania na siedząco, ze skrzyżowanymi nogami. W tej pozycji np. kowale wykonywali na kowadle prace nie wymagające kucia ciężkim młotem. Interesującą różnicę między kowalstwem środkowoazjatyckim a europejskim w spo­ sobie kucia stwierdził S. M . Dudin. Otóż wpadła mu w ucho odmienna „ m u z y k a " kuźni na terenie Uzbekistanu, w której kowale, pracując we dwójkę, uderzali młotami prawie r ó w n o c z e ś n i e . Bezsporna jest współzależność czynności wytwórczych i użytkowa­ nych narzędzi. Przyjęcie narzędzia produkcji fabrycznej podobnego do dotąd użytkowanego nie nastręczało trudności, gdyż nie wymagało zmian w czynnościach wytwórczych. Większe opory napotykały narzę­ dzia i urządzenia zupełnie nowe, choćby gwintownice i narzynki w ko­ walstwie, czy topory w rzemiosłach obróbki drewna, których zastoso­ wanie było możliwe przy równoczesnym przyswojeniu nowych umie­ jętności i nawyków. Zależność czynności od narzędzi wwraźna jest w tych specjalnościach i dziedzinach pracy, w których nie zastosowano nowych narzędzi; czynności wytwórcze pozostały w nich w zasadzie bez zmian. Interesujące zmiany wprowadzają w czynnościach wytwórczych nowe surowce. Prawdziwą rewolucję w farbiarstwie wywołało roz­ powszechnienie syntetycznych barwników anilinowych, zapoczątkowane w latach siedemdziesiątych X I X w . W garncarstwie zmiana techniki zdobienia związana była z zastąpieniem pod koniec X I X w. polewy potażowej przez ołowiową oraz zastosowaniem w latach czterdziestych X X w. gotowego szkliwa . W jubilerstwie wprowadzenie metali zastęp­ czych umożliwiło m. in. szerokie zastosowanie w produkcji współczes­ nych wielkich przedsiębiorstw jubilerskich techniki anodyzowania . Uporczywe posługiwanie się kowali miejscową dymarkową stalą i odrzu­ canie twardej stali europejskiej było z kolei wynikiem braku umiejęt­ ności obróbki tej ostatniej. Miękką stal dymarkową utwardzano nawęglaniem, natomiast twarda stal hutnicza wymaga hartowania. Kres posługiwaniu się stalą dymarkową, a t y m samym miejscowemu w y 25 2 6 27 28 25 S. M. D u d i n , Otczety o pojezdkach w Sriednuju Aziju (1900—1902), s. 28. Rękopis w archiwum P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnografii L u d ó w Z S R R w L e n i n ­ gradzie. S u c h a r i e w a , op. cit., s. 71. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Gonczarnoje proizwodstwo Sriedniej Azii, „Trudy Instituía Etnografii", t. 42: 1959, s. 184. A. S o k o ł o w a , Juwielirnoje iskusstwo, Taszkient 1960, s. 1. 26 2 7 28 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 505 UZBEKISTANU topowi dymarkowemu, kładzie hutnictwo rosyjskie, dostarczając na przełomie X I X i X X w. specjalnych gatunków miękkiej stali . Czynności wytwórcze są na koniec wyznaczone przez wykonywane wytwory i usługi. Nowe wyroby, wprowadzone do produkcji w wyniku kontaktu, sprzyjały upowszechnianiu się nowych czynności w y t w ó r 29 Ryc. 5. Haftowanie przy użyciu maszyn. Przedsiębiorstwo przemysłu artystycznego „Trud żenszczin" w Samarkandzie Fot. Z. Jasiewicz czych. Również tradycyjne wytwory mogą być i są wykonywane przy zastosowaniu nowych umiejętności. W tych wypadkach jednak, kiedy tradycyjne wytwory są zdecydowanie różne od użytkowanych w zindustrializowanej, masowej kulturze europejskiej, obserwujemy trwałość dawnych czynności. Niezmiernie charakterystycznym przykładem tej tendencji jest ręczna technika tzw. „rezerwacji", przeniesiona bez istotniejszych zmian z rzemiosła i utrzymująca się w zespole nowo­ czesnych technik wytwórczych współczesnego fabrycznego tkactwa. „Rezerwacja" (ryc. 6) ma na celu przygotowanie do farbowania pasm 29 W. В a 1 к o w, Taszkient 1927, s. 77. Kustarno-riemieslennaja promyszliennost Sriedniej Azii y �-506 ZBIGNIEW JASIEWICZ osnowy przeznaczonych do produkcji „chan-atłasów" o oryginalnej ornamentacji z wzorów o rozpływających się konturach. Próby zastą­ pienia ręcznej rezerwacji innymi, bardziej wydajnymi sposobami zdobie­ nia nie dały rezultatów. Druk nie potrafi oddać właściwych „chan-atłasom" odcieni przejściowych. Być może lepsze w y n i k i przyniosą prowadzone od k i l k u lat próby mechanicznego nanoszenia rysunku na nici osnowy. Spośród wyliczonych przez nas czynników ważnych dla rzemiosła wszystkie mają swój udział, co nietrudno wywnioskować z dokonanego przeglądu w przemianach techniki rzemieślniczej. Jednym z najistotniej­ szych z nich jest jednak postawa rzemieślnika, wyznaczona z kolei przez całe jego środowisko społeczno-kulturowe. Do przyjęcia nowej, wydajniejszej techniki produkcyjnej skłania jej wyższa wydajność i no­ we potrzeby odbiorców. Oparciem dla starej techniki są z kolei nie­ łatwe do przezwyciężenia nawyki produkcyjne, trudności w uzyskaniu nowych narzędzi i umiejętności oraz tradycyjne potrzeby konsumen­ tów. Istotną rolę w wyposażeniu uspółdzielczonych rzemieślników w nową, bardziej wydajną technologię odegrało socjalistyczne państwo. Z a k r e s p r o d u k c j i r z e m i o s ł a — rodzaj wytworów i usług, wyznaczony jest głównie z jednej strony potrzebami odbiorców, a z dru­ giej technicznym stanem i zaopatrzeniem surowcowym rzemiosła. Po­ trzeby odbiorców związane są z akceptacją wyrobu, cenionego w okreś­ lonych warunkach społeczno-kulturowych zarówno ze względu na funk­ cję użytkową, jak i walory estetyczne; akceptacja owa ma znaczenie dla rzemiosła wówczas, jeżeli towarzyszy jej zdolność nabywcza odЪiorców. Możliwość zaspokojenia aktualnych potrzeb odbiorców określa miejsce rzemiosła wśród konkurencyjnych form wytwarzania: przemy­ słu fabrycznego i przemysłu domowego. Zakres produkcji rzemiosła w badanym okresie podlegał burzliwym zmianom. Przeobrażeniom społeczno-kulturowym dokonywającym się na terenie Uzbekistanu towarzyszyły coraz to nowe potrzeby ludności. W zaspokajaniu wielu z owych potrzeb rzemiosło musiało przegrać konkurencyjną walkę z przemysłem. Swe pozycje wytwórcy rzemiosło nadal utrzymuje m. in. w rzemiosłach artystycznych, opartych na tra­ dycjach miejscowego zdobnictwa, i w tej zresztą dziedzinie odczuwając konkurencję przemysłu. Nowa funkcja rzemiosła w Uzbekistanie, po­ dobnie jak i na innych terenach uprzemysłowionych, polega przede wszystkim na świadczeniu usług. Kowalstwo dostarczało, jeszcze na przełomie X I X i X X w., wielu wyrobów niezbędnych dla rolnictwa, innych rzemiosł oraz gospodar­ stwa domowego. Były to m. in. narzędzia do obróbki drewna, metalu i kamienia, noże, nożyce, brzytwy, podkowy, gwoździe, wrzeciądze, t u - �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 507 UZBEKISTANU 30 leje do arb, szczypce do węgli . Z całego szeregu wyrobów kowalstwo rezygnuje, nie wytrzymując konkurencji z tańszymi wyrobami fabrycz­ nymi. Jako wytwórcy kowale pracujący w jedno- lub kilkuosobowych warsztatach utrzymują się dzięki przywiązaniu ludności do miejsco­ wych narzędzi o specyficznych kształtach, zróżnicowanych zresztą regio- Ryc. 6. „Rezerwacja" — przewiązywanie pasm osnowy przed oddaniem ich do farbowania. Przedsiębiorstwo przemysłu jedwabniczego „Atłas" w Margelanie Fot. Z. Jasiewicz nalnie na terenie Uzbekistanu. Kowale nadal wytwarzają motyki (ketmen) szeroko stosowane w rolnictwie i pracach budowlanych, sierpy o ostrzu wygiętym na podobieństwo kosy pod kątem prostym oraz nadzwyczaj popularne ciosły. Przemiany w zakresie produkcji polegały więc przede wszystkim na jej zawężeniu do wyrobów, których w y ­ twarzania nie podjął się przemysł fabryczny. Natomiast w dziedzinie usług kowalstwo podjęło się nowych prac związanych z naprawami nie­ których wyrobów fabrycznych. Poważniejszym zmianom podlegał zakres produkcji w spółdzielczych i państwowych przedsiębiorstwach metalo­ wych, zatrudniających większą liczbę rzemieślników. Odlewnictwo żeliwne to specjalność najprawdopodobniej zanikła już ostatecznie na terenie Uzbekistanu. W połowie X I X w. zaopatrywało ono miejscową ludność w kotły, dzbany do gotowania wody, lampki 3 0 К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 126. �508 ZBIGNIEW JASIEWICZ oliwne, tuleje do kół arb oraz radlice. W wyniku konkurencji towarów fabrycznych odlewnictwo w pierwszym rzędzie rezygnuje, już pod koniec X I X w., z wytwarzania kotłów. Kotły z uralskich zakładów metalurgicznych, wwożone na teren współczesnego Uzbekistanu już w 1 połowie X I X w . , okazały się wyższej jakości, a przede wszyst­ k i m tańsze. W dalszej kolejności zaprzestano odlewania lampek oliw­ nych, wypartych przez lampy naftowe i światło elektryczne oraz fa­ jerek, zastępowanych stopniowo piecami. Miejscowemu odlewnictwu nie pomogły próby wprowadzenia do produkcji wytworów dostosowa­ nych do nowych potrzeb: rusztów, płyt kuchennych i drzwiczek do pieców , a nawet części fabrycznych maszyn — odziarniarek i , w cza­ sie ostatniej wojny, części do traktorów. W 1 połowie X X w. odlewni­ ctwo utrzymywało się, przy stale zmniejszającej się ilości warsztatów, głównie jako dostawca r a d l i c . Pojedyncze warsztaty tradycyjnego odlewnictwa istnieją jeszcze w niektórych regionach Tadżykistanu oraz, być może, Kirgizji. Wytwórczość naczyń miedzianych, związana ściśle z domowymi, co­ dziennymi potrzebami ludności, rozwinęła się w X I X wieku w jedną z reprezentacyjnych dziedzin rzemiosła artystycznego. Prowadzona ona była przez dwie współdziałające specjalności rzemieślnicze: tzw. miskar, którzy z miedzianej blachy wyklepywali elementy naczynia i spawali je, oraz na nakkoš, którzy ozdabiali naczynie. Do charakterystycznych tradycyjnych form ich wytworów należą: wysmukłe dzbany do za­ parzania herbaty, naczynia do polewania rąk i naczynia podstawiane w celu zebrania wody w czasie umywania, naczynia do przenoszenia wody oraz tace. Konkurencja fabrycznych naczyń metalowych, przywożonych z Rosji w coraz to większych ilościach w 2 poł. X I X i X X w., wywołała w miej­ scowym rzemiośle następujące reakcje: a) zaprzestano zdobnictwa lub je uproszczono na wyrobach przeznaczonych dla masowego odbiorcy; b) wzbogacono zdobnictwo na naczyniach dla zamożnych odbiorców, w tym również europejskich; c) wprowadzono do produkcji nowe formy naczyń, wzorowane na europejskich; d) podjęto zdobienie fabrycznych naczyń wwożonych z Rosji. Pierwsza z wymienionych reakcji, której celem było potanienie 3 1 32 3 3 34 3 1 A. D., Czuguno-litiejnoje proizwodstwo, [w:] Russkij Turkiestan, t. 2, Moskwa 1872, s. 225. Tamże, s. 226. К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 121. I . D ż a b b a r o w , К woprosu o tiechnikie czuguno-litiejnogo proizwodstwa Choriezma, [w:] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959, s. 209. 32 3 3 3 4 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 509 naczyń, przyniosła skutki jedynie doraźne. Szans przetrwania rzemiosłu dostarczyła natomiast druga z reakcji. Artystyczny walor naczyń za­ pewnił i m nabywców w wąskim kręgu ludzi zamożnych, przy czym żądania nabywców okazały się rozbieżne. Miejscowi bogacze i miesz­ czańskie warstwy osiedleńców rosyjskich parły w kierunku wprowadze­ nia nowych technik i materiałów zdobniczych, podnoszących okazałość i barwność naczyń: inkrustacji srebrem, niello, pokrywania emaliami, ozdabiania szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, kolorowym szkłem, a nawet l a k ą . Europejscy kolekcjonerzy i znawcy sztuki do­ magali się natomiast tradycyjnego zdobnictwa, operującego silnie zgeometryzowanym ornamentem, wybijanym przecinakiem. Innym przejawem obrony wytwórców naczyń miedzianych wobec konkurencji towarów fabrycznych było rozpoczęcie produkcji, pod ko­ niec X I X i na początku X X wieku, naczyń i sprzętów o formach europejskich: samowarów, wiader, waz do owoców oraz świeczników. Na koniec nader interesującą reakcją nakkoš (specjalistów zdobiących naczynia) na pojawienie się wyrobów fabrycznych było potraktowanie ich jako półfabrykatów i podjęcie się ich zdobienia. Zdobiono tulskie samowary i inne naczynia, które następnie sprzedawano po wyższych cenach. Użytkowy walor naczyń miedzianych produkowanych przez rzemio­ sło nie stwarzał podstaw do jego przetrwania. Szansą wytwórczości naczyń miedzianych była natomiast ich wysoka wartość artystyczna. Została ona wysoko oceniona w republice uzbeckiej i zdobnictwo w mie­ dzi uznano za dział sztuki narodowej. Mecenat nad nim objęło państwo, zabezpieczając swymi zamówieniami zbyt pracochłonnym i kosztownym wyrobom. W latach trzydziestych w ornamentyce naczyń pojawiły się nowe motywy, nawiązujące do historycznych tradycji kształtującego się narodu: wyobrażenia zabytków architektury Buchary, Samarkandy i Kokandu. Mniej udane artystycznie były próby wprowadzenia tema­ t y k i antropomorficznej. Tradycje silnie zgeometryzowanego stylu X I X w., odżegnującego się zdecydowanie ze względów religijnych od przedstawiania postaci ludzkich, trudne były do przełamania dla starych mistrzów. Natomiast szeroko rozpowszechniła się ornamentyka korzysta­ jąca z emblematów na herbach związkowym i republikańskim: pięcio­ ramiennej gwiazdy, sierpa i młota oraz torebek i kwiatów bawełny. 3 5 3 6 Do niedawna centrum wytwórczości zdobionych naczyń miedzianych była Buchara. W ramach spółdzielni ,,40-lecie Października" działała tam grupa rzemieślników pod kierownictwem mistrza Muchtara M u 3 5 3 6 B. S i e r g i e j e w , Czekarika J u d i n , op. cit., s. 106. po miedi, Taszkient I960, s. 11. �510 ZBIGNIEW JASIEWICZ sinowa. W związku z wymieraniem starych mistrzów sztuka zdobienia naczyń miedzianych przejmowana jest przez nowych ludzi i instytucje: artystów plastyków oraz przemysł fabryczny. W ramach przemysłu czyni się próby zastąpienia ręcznego wybijania ornamentu trawieniem chemicznym . Jubilerstwo powiększa produkcję na przełomie X I X i X X w. Wzrost ten związany był z zapotrzebowaniem na wyroby jubilerskie społeczeń­ stwa wciąganego w orbitę stosunków towarowych oraz napływem rosyj­ skiego złota i srebra. W okresie bezpośrednio po Rewolucji zmalało zapotrzebowanie na wyroby jubilerskie. W wyniku przeobrażeń społeczno-gospodarczych zabrakło nabywców z dotąd uprzywilejowanych klas i grup społecznych. Niemniej istotne były zmiany w stylu życia, nie aprobujące przeładowania stroju ozdobami. Wycofywane są z użytku ozdoby wielkie i ciężkie , a ponadto pewne ich specyficzne typy: łań­ cuszki z wisiorkami w kształcie kluczy wplatane w warkocze, tzw. „brwi" — abru, dla podkreślenia b r w i naturalnych oraz ozdoby przy­ twierdzone do przegrody nosowej. Współcześnie tradycyjna sztuka jubilerska kontynuowana jest w no­ wych warunkach i z uwzględnieniem nowych potrzeb zarówno przez jubilerów-rękodzielników, jak i w ramach przemysłu fabrycznego. Ci pierwsi pracują głównie w Bucharze, a także Andiżanie, Kokandzie i Namanganie. Wielkim centrum przemysłu jubilerskiego jest natomiast Taszkient , skąd ozdoby rozchodzą się po całej Republice, łamiąc do­ tychczasowe granice upodobań regionalnych. Wykorzystując stare wzo­ ry jubilerzy taszkientcy wytwarzają, przy pomocy nowoczesnych środ­ ków technicznych, również nowe wytwory: bransolety i koperty do zegarków, brosze, spinki do koszul i in. Wytwórczość tkanin i odzieży dostarcza kapitalnych przykładów za­ równo upowszechniania się nowych wytworów, pochodzących z kręgu kultury europejskiej, jak i zaniku lub adaptacji do nowych w a r u n k ó w wytworów tradycyjnych. Konkurencji fabrycznej nie wytrzymuje tkactwo bawełniane. Na przełomie X I X i X X w. znika ono m. in. z Buchary, w której domino­ wało jeszcze w 1 połowie X I X w. Uprawiane nadal w rzemiośle wiej­ skim i przemyśle domowym odżywa w latach I wojny światowej oraz wojny domowej. W związku z głębokim kryzysem gospodarczym tkani­ ny bawełniane, dostarczane przez uwięlokrotnioną wówczas liczbę tka37 38 39 4 0 37 T. P a r a d o k s ó w a, Chudożestwiennaja 1960, s. 2. ' Narody Sriedniej Azii..., s. 397. S o k o ł o w a , op. cit., s. 1. S u с h a r i e w a, op. cit., s. 57 n. 3 3 9 4 0 czekanka po mietallu, Taszkient �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 511 UZBEKISTANU 4 i czy, uzyskały rangę obiegowego środka płatniczego . Tkactwo jedwabne natomiast dłużej opierało się wytwórczości fabrycznej. Liczne rodzaje miejscowych tkanin jedwabnych cieszyły się nie tylko dużym uznaniem w e w n ę t r z n y m , ale były również eksportowane do Rosji i na S y b e r i ę . Rękodzielnicze tkactwo zostaje zastąpione przemysłem fabrycznym do­ piero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Dotąd jednak przemysł tkacki wytwarza tkaniny wypracowane w ramach rzemiosła. Przykładem takiej tkaniny jest przede wszystkim „chan-atłas". Niegdyś dostępny jedynie elitarnym warstwom feudalnego społeczeństwa współ­ cześnie stał się „chan-atłas" tkaniną obowiązującą w ogólnonarodowym stroju kobiecym. Wśród tkanin dekoracji wnętrz olbrzymią popularnością cieszą się kobierce. Ich wytwórczość, uprawiana niegdyś głównie w pasterskich plemionach Uzbeków, współcześnie ześrodkowana została w przedsię­ biorstwach przemysłu artystycznego. Przez wiele lat w przedsiębior­ stwach tych kopiowano wzory kobierców turkmeńskich, znanych zresz­ tą w Europie pod nazwą „bucharskich". Poczynając od lat pięćdziesią­ tych naszego wieku czynione są starania stworzenia kobierca „uzbec­ kiego", o własnym wyrazie artystycznym, czerpiącym ze zdobnictwa pasterskich Uzbeków. Jednocześnie do tworzonego stylu wprowadza się nowe motywy: kwiaty i torebki bawełny, gołębie i i n . Prawdziwą powszechność uzyskały tkaniny haftowane. Narzuty tra­ dycyjnie używane do przykrywania pościeli, składanej na dzień w stosy, w wielu rodzinach stosuje się dzisiaj jako ścienne makaty. Nowym zjawiskiem są również wydłużone haftowane makaty rozwieszone nad łóżkami i tapczanami, a także haftowane tkaniny używane na zasłony i lambrekiny oraz jako serwety. Specjalnie ceniony, również współ­ cześnie, jest haft złotem. Jego głównym ośrodkiem pozostała do dzisiaj Buchara. Mistrzowie złotego haftu, obok przedmiotów użytkowych, w t y m również dotąd nie wyrabianych torebek damskich, futerałów do okularów, ozdobnych okładek na książki itp., tworzą wielkie tkaniny dekoracyjne. Ich dziełem jest m. in. kurtyna teatru im. Nawoi w Tasz­ kiencie z motywem ornamentacyjnym płaczącej wierzby . Haft złotem zaliczyć należy do tych rodzajów rzemiosła artystycznego, które współ­ tworzy narodową specyfikę sztuki uzbeckiej. 42 4 3 44 Fabryczny przemysł odzieżowy, który w znacznej części wyparł już 41 В a 1 к o w, op. cit, s. 69. Kirpicznikow, op. cit., s. 154. Narody Sriedniej Azii..., s. 401. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Blicharskie Antropologii i Etnografii", t. 16: 1955, s. 282. 4 2 43 4 4 zołotoszwiej, „Sbornik Muzieja �512 ZBIGNIEW JASIEWICZ wytwórczość rzemieślniczą, popularyzuje głównie europejskie formy odzieży. W produkcji wielu wytworów jednak, przede wszystkim sukien kobiecych, przemysł opiera się na przyjętym tutaj kroju odzieży. Rów­ nież kolor tkaniny dobierany jest z uwzględnieniem gustów Uzbeczek . Prawdziwie masowym wytworem spółdzielczych i państwowych pra­ cowni odzieżowych są tubetejki, które stały się narodowym nakryciem głowy mężczyzn, a noszone są także przez kobiety. Producentem innych tradycyjnych form odzieży jest głównie przemysł domowy. W garncarstwie krótkotrwały okres ożywienia, w wyniku zderzenia się dwóch sposobów produkcji: rzemieślniczego i fabrycznego, przypada na koniec X I X w. Import naczyń fabrycznych nie był jeszcze masowy, a wynik konkurencji między rzemiosłem i przemysłem nie przesądzony. Wówczas to zaobserwować było można dynamiczne przejmowanie przez rzemiosło miejskie nowych wytworów. W Samarkandzie Rosjanie, któ­ rzy odczuwali uprzednio brak naczyń, pod koniec X I X w. zostali już dostatecznie zaopatrzeni przez miejscowych garncarzy w wyroby po­ trzebne europejskiemu nabywcy: dzbanki do mleka, wazony, patery i salaterki do owoców, wazy do zupy i in. Wwóz dużych ilości naczyń fabrycznych ograniczył w okresie późniejszym wytwórczość garncarską. Współczesne zapotrzebowanie na naczynia stołowe jest zaspokajane nie tylko przez import, ale również dzięki miejscowej fabrycznej produkcji porcelany, uruchomionej w roku 1954 . Garncarstwo wytwarzające na­ czynia użytkowe zachowało rynek zbytu jedynie na terenach oddalonych od ośrodków miejskich i l i n i i transportowych oraz dla niektórych rodza­ jów wyrobów: m. in. dzbanów do wody, masielnic i „nocników"—tubak, przytwierdzanych do kołysek . 45 4 6 47 48 W warunkach Uzbekistanu produkcja garncarska odgrywała do nie­ dawna dużą rolę również w rolnictwie. W konstrukcji tzw. čigir — kie­ ratowego czerpaka do podnoszenia wody, powszechnego na terenie Chorezmu — znalazły zastosowanie specjalne dzbany, przytwierdzane -do każdego koła w ilości od 15 do 35. Szeroko użytkowano również gliniane rury do przeprowadzania wody pod ziemią. I te wyroby garn­ carskie nie ostały się w procesie przemian. Cigiry wypierane są przez pompy — irygatory, a gliniane rury zastępowane betonowymi. Wytwór garncarski nabywany jest nie tylko ze względu na swe 4 5 K . L . Z a d у c h i n a, Uzbieki dielty' Amu-Darii, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 1: 1952, s. 390. Kirpicznikow, op. cit., s. 120. Narody Sriedniej Azii..., s. 396. I . D ż a b b a r o w, Nowy je matierialy к istorii gonczarnogo riemiesła Choriczma, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 4: 1959, s. 392, oraz obserwacje w ł a s n e autora. 4 6 47 4 8 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 513 UZBEKISTANU walory użytkowe, ale również estetyczne. Pod koniec X I X w., w związ­ ku z próbą przeciwstawienia się konkurencji fabrycznej i nowymi po­ trzebami odbiorców zaangażowanych w przemianach , obserwujemy w garncarstwie tendencję do wzbogacenia ozdobności naczyń. Na w y ­ roby garncarskie przeniesiono wówczas m. in. ornament roślinny, za­ obserwowany na fabrycznych wwożonych perkalach i barchanach. Nowe zdobnictwo było tak ekspansywne, że na wielu terenach wkrótce po­ ważnie ograniczyło dawne, charakteryzujące się umiarem i prostotą. Dzisiaj wytwórczość naczyń glinianych o walorach artystycznych utrzymała się, w niewielkim zresztą zakresie, tylko w kilku ośrodkach. Ośrodki te, wsparte mecenatem państwowych instytucji kulturalnych, nadal reprezentują własne style. Ceramika artystyczna specjalną opieką otoczona została w Taszkiencie. Tam właśnie w pierwszej kolejności po­ jawiły się, obok tradycyjnych motywów ornamentacyjnych, motywy nowe: emblematy Związku Radzieckiego, kwiaty i torebki bawełny, a także wyobrażenia postaci ludzkich: przywódców Rewolucji, poetów, bohaterów I I wojny światowej i i n . Ukazanie w sztuce człowieka szcze­ gólnie wyraziście świadczy o przemianach w ideologii twórców i od­ biorców uzbeckich; islam bowiem zakazuje przedstawiania istot żywych. Interesujące próby stworzenia ogólnonarodowego stylu ceramiki arty­ stycznej wiodą z jednej strony do syntezy stylów lokalnych, a z drugiej do upowszechnienia dekoracji tematycznej. Wytwórczość pieców do wypieku chleba oparła się przeobrażeniom zarówno w technice, jak i rodzaju produkcji. Piece do wypieku chleba (tcmdir) nie mają odpowiednika w kulturze europejskiej. Są to wielkie gliniane „naczynia" bez dna. Chleb w postaci cienkich placków (оЪ-поп) wypieka się przylepiony do rozgrzanych uprzednio ścianek pieca. Utrzy­ mywanie się masowej wytwórczości tandirów związane jest z przywią­ zaniem Uzbeków do własnego typu chleba. Wytwory kołodziejstwa i siodlarstwa również wykazały daleko idącą odporność na konkurencję przedmiotów pochodzenia europejskiego. Dwukolna arbo utrzymała się do dzisiaj jako główny pojazd zaprzęgo­ wy użytkowany przez Uzbeków. Zmiany, którym podlega, doprowadziły do przeniesienia woźnicy z siodła na wóz oraz zastąpienie u części wozów drewnianych kół gumowymi. Zmniejszanie się ilości orb związa­ ne jest nie z konkurencją czterokołowych wozów europejskich, a z po­ stępami motoryzacji. Podobnie miejscowe siodła, charakteryzujące się wysokim łękiem przednim i szeroką z lekka podniesioną częścią tylną, nie zostały zastąpione przez siodła europejskie . Spadek ich produkcji /i9 50 4 9 G. A . P u g а с z e n к o w a, L . I . R i e m p i e l , stana, Moskwa, 1965, s. 391. В a l k o w, op. cit., s. 80. 5 0 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Istorija iskusstw Uzbieki- �514 ZBIGNIEW JASIEWICZ jest rezultatem malejącego znaczenia jazdy wierzchem na rzecz innych form komunikacji. Stolarstwo natomiast zareagowało na kontakt z kulturą rosyjską i przeobrażenia społeczno-kulturowe rozszerzeniem swojej produkcji. Rozwój stolarstwa związany był również z dostawami drewna z północy. Obok tradycyjnych wyrobów: skrzyń, krat do okien oraz toczonych kołysek, nadal cieszących się uznaniem części ludności, już pod koniec X I X w. stolarze podjęli się nowych prac. B y l i to początkowo rzemieśl­ nicy z większych miast, którzy na potrzeby europejskich odbiorców nauczyli się wytwarzać meble: stoły, krzesła, ławy, szafy, komody, etażerki, łóżka, wieszaki i i n . Powstaje również zapotrzebowanie na stolarkę budowlaną: drzwi, ramy okienne, drewniane podłogi itp., zwią­ zane z budownictwem typu europejskiego. Z czasem wytwory przenie­ sione przez ludność europejską upowszechniły się wśród Uzbeków, nie­ kiedy w interesujących formach adoptowanych (ryc. 7). Struktura o r g a n i z а с у j n o - s p o ł e с zna rzemiosła w połowie X I X w. w pełni odpowiadała panującym tutaj późnofeudalnym stosunkom. Podstawowym typem przedsiębiorstwa były warsztaty, w których obok właściciela zatrudniony był jeden albo dwóch pracowni­ ków, najczęściej z rodziny mistrza. Pomocnicy ci to zwykle uczniowie; rzemiosło środkowoazjatyckie nie znało instytucji czeladnika . Najbliż­ szym jego odpowiednikiem był najemny majster, tzw. chalfa, pracujący dla zdobycia środków na założenie własnego warsztatu. Narastające stosunki kapitalistyczne prowadziły do zróżnicowania feudalnej struktury społecznej rzemiosła. Liczba właścicieli drobnych warsztatów zmniejsza się, natomiast chalfa jest coraz więcej. Praca na stanowisku mistrza najemnego, poprzednio traktowana jako stopień do własnego warsztatu, pod koniec X I X w. staje się położeniem stałym. Dość powszechnie stosowanym środkiem do utrzymania wykwalifikowa­ nego pracownika w jednym warsztacie była pożyczka, którą chalfa przyjmował podejmując pracę . Z upowszechnianiem się pracy najem­ nej związane było tworzenie się przedsiębiorstw zatrudniających k i l k u ­ nastu czy kilkudziesięciu pracowników. Ich właściciele, tzw. ustokor, najczęściej nie uczestniczyli już w produkcji. Na terenie Buchary z koń­ ca X I X w. tego typu przedsiębiorstwa pojawiły się przede wszystkim w tkactwie i odlewnictwie 51 52 5 3 Obok właścicieli warsztatów i pracowników najemnych na terenie 5 1 E . M. P i e s z с z e г i e w, O riemiesiennych organizacijach Sriedniej Azii w konce XIX — naczale XX wieka, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 33: 1960, s. 43. S u c h a r i e w a , op. cit., s. 92. Tamże, s. 86 n. 5 2 53 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA 515 UZBEKISTANU Uzbekistanu występowali również rzemieślnicy zatrudniani przez całą społeczność wioskową. Ta forma rzemiosła, znana również w Polsce i na innych terenach europejskich, związana jest ściśle z gospodarką naturalną. Wieś oddaje rzemieślnikowi pomieszczenie na warsztat, a nie­ kiedy wyposaża go także w narzędzia i opłaca naturaliami. Wśród Ryc. 7. Rękodzielnicze meble na bazarze w Margelanie Fot. z. Jasiewicz rzemieślników zatrudnionych na takich zasadach najczęściej spotykamy kowali, a obok nich fryzjerów, krawców i szewców . Na początku X X w. ta forma rzemiosła zanika w związku z rozwojem stosunków towaro­ wych. Jej renesans zarejestrowano w okresie I wojny światowej i wojny domowej , a więc w warunkach nawrotu do samowystarczalności na wielu terenach wiejskich. Większość specjalności rzemieślniczych posiadało swoją organizację cechową. Powołana ona była do normowania stosunków wewnętrznych w rzemiośle, a także do reprezentowania rzemieślników na zewnątrz. Cechy posiadały swe statuty, tzw. risolia, zawierające podanie o po­ wstaniu rzemiosła i napomnienia moralno-religijne dla rzemieślników. 54 55 5 5 M. A b d u r a i m o w, Pierieżitki sielskoj obszcziny kie Chumsan, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959, nr 4, s. 51. В a 1 к o w, op. cit., s. 62. 5 5 w uzbiekskom kiszla- �516 ZBIGNIEW JASIEWICZ Każdy ze statutów wskazuje na religijnego patrona specjalności, proroka lub świętego czczonego przez muzułmanów . Cechy tracą na znaczeniu po przejęciu w 2 połowie X I X w. władzy przez administrację rosyjską na części terytorium Uzbekistanu oraz w związku z narastaniem stosunków kapitalistycznych. Najdłużej pełnią one funkcję ram organizacyjnych dla rzemiosła w Emiracie Bucharskim i Chanacie Chiwijskim. Uspółdzielczenie rzemiosła powoduje zanik zwyczajów cechowych: wspólnych zebrań dla oddania czci patronowi rzemiosła i czytania sta­ tutu, wyzwolin na mistrza, połączonych z ucztami dla starszyzny cechowej i zgromadzeń w celu wspólnej naprawy narzędzi rzemieślni­ czych . Do naszych czasów zachowały się tylko nieliczne elementy cechowej organizacji i ideologii, kultywowane przez podeszłych wiekiem rzemieślników. Przebudowa życia społeczno-gospodarczego w okresie po Rewolucji Październikowej objęła również rzemiosło. Propagując uspółdzielczenie rzemiosła państwo umożliwiło rzemieślnikom zorganizowanie produkcji w większych zespołach ludzkich i oparcie jej na nowych środkach tech­ nicznych, a więc stopniowe przejście większości rzemieślników do pro­ dukcji fabrycznej. Droga ta zapewniła ogromnym masom rzemieślników miejsce w przeobrażającym się społeczeństwie, a jednocześnie wyzwoliła rzemieślników pozbawionych środków produkcji od eksploatacji ze strony właścicieli warsztatów i skupujących. Uspółdzielczenie rzemiosła było procesem kilkuletnim, postępującym od prostych form spółdzielczości i zbytu ku bardziej złożonym. W okresie I pięciolatki (1928—1932) liczba rzemieślników-spółdzielców zwiększa się z 21 600 3o 50 400 . Pro­ ces uspółdzielczenia rzemiosła w zasadzie zakończony został w latach 1933—1937 . W latach pięćdziesiątych spółdzielczość pracy włączona zo­ stała do systemu przemysłu p a ń s t w o w e g o . W ramach terenowego przemysłu państwowego znalazły się również niewielkie zakłady usłu­ gowe i przedsiębiorstwa przemysłu artystycznego. Zmiany w rzemiośle, przedstawione w powiązaniu z ich przyczyno­ w y m uwarunkowaniem, wskazują kierunek przemian w rzemiośle Uzbe56 57 58 59 60 O. A. S u с h a r i e w а, К woprosu o gieniezisie profiessionalnych kultów u tadżikow i uzbiekow, „Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżikskoj SSR", t. 120: 1960, s. 197. Por. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Iz istorii ciechowých organizacii w Sriedniej Azii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 6: 1949, s. 36. J u d i n , op. cit., s. 111. Istorija narodnogo chozjajstwa Uzbiekistana, t. 1, Taszkieni 1962, s. 214. Istorija sowietskogo gosudarstwa i prawa Uzbiekistana, i. 2, Taszkient 1963, s. 580. 5 6 5 7 5 8 59 60 �PRZEOBRAŻENIA RZEMIOSŁA UZBEKISTANU 517 kistanu. Jest to droga zaopatrzenia ogromnej większości rzemieślników w nowoczesne środki techniczne, podejmowania przez nich produkcji zaspokajającej nowe potrzeby odbiorców oraz przejmowania nowych, bardziej wydajnych i korzystnych form społeczno-organizacyjnych. W wyniku obserwowanego przez nas procesu większość wytwórców przestała być rzemieślnikami. Stała się pracownikami socjalistycznego przemysłu fabrycznego i przyswoiła społeczno-kulturowe atrybuty zwią­ zane z t y m stanowiskiem. Pewne cechy dawnego rzemieślnika zachowali jedynie niektórzy pracownicy przedsiębiorstw przemysłu artystycznego i warsztatów usługowo-naprawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bec5b576f562f008d9a6f8823f4c0e2.pdf 03b2a3a6539781ab690f18334219660b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:593 Title A name given to the resource Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachodnich Tuwińców / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U ZACHODNICH TUWIÑCÓW Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa W letnich miesiącach lat 1957—1960 odbyły się cztery kompleksowe radzieckie ekspedycje naukowo-badawcze, których zadaniem było zba­ danie pod względem archeologicznym i etnograficznym obszarów za­ chodniej Tuwy, okręgu autonomicznego wchodzącego w skład ZSRR, a graniczącego od południowego wschodu z Mongolską Republiką L u ­ dową. Ekspedycje te ograniczyły się na razie do zbadania zachodniej części Tuwy. I tak, w latach 1957 i 1958 zbadały one obszary MongunTajgi i Kara Chola, a także dorzecze górnego biegu rzeki Ałasz. W dwu następnych latach pracami ekspedycji zostały objęte sąsiednie tereny zachodniej Tuwy położone na lewym brzegu rzeki Chemczik i na po­ łudniowych łańcuchach gór Tannu-Oła, obejmujące dawne historyczne rejony Sut-Chol i Baj-Tajga. W ekspedycjach tych wziął udział m. in. wybitny etnograf leningradzki prof. L . P. Potapow, który zebrał i opu­ blikował w dwu obszernych artykułach interesujące dane dotyczące etnografii i folkloru Tuwy. Pierwszy z nich nosi tytuł Matieriały po etnografii Tuwinciew rajonoto Mongun-Tajgi i Kara Cholia - . Drugi jest zatytułowany Oczerki etnografii Tuwinciew bassiejna lewobierieżja Chiemczika . Ponieważ oba a r t y k u ł y odnoszą się do tego samego ludu, chociaż do różnych jego odłamów zamieszkujących odrębne, ale sąsiadu­ jące z sobą obszary geograficzne, omówię je tu łącznie, przy czym ze względu na zakres mych zainteresowań ograniczę się tylko do tych roz­ działów, które mówią o hodowli zwierząt mlecznych i o gospodarce l 2 1 Został on ogłoszony w publikacji Trudy Tuwinskoj Kompleksnoj Archieołogo-Etnograficzeskoj Ekspiedicii, t. 1: Matieriały po archieołogoii i etnografii za­ padną) Tuwy, Moskwa—Leningrad 1960, s. 171—237. Został on ogłoszony w t. 2 w y ż e j (przyp. 1) wymienionej publikacji, który nosi tytuły Matieriały po etnografii i archieołogii rajonow bassiejna r. Chiemczika i jużnych otrogow Tannu-Oła, Moskwa—Leningrad 1966, s. 13—55. 2 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIŃCOW 519 mlecznej. Zanim jednak przejdę do interesującego mnie przedmiotu wypadnie powiedzieć kilka słów o samej Tuwie i o Tuwińcach. Tuwa jest krajem o powierzchni 171 300 k m , z czego 27% zajmują naturalne pastwiska. Klimat tam jest kontynentalny, średnia lipca w y ­ nosi od 18—25°C, średnia stycznia zaś od —25 do — 30°C. Kraj ten za­ mieszkały jest głównie przez Tuwińców, obok których mieszkają tu niewielkie grupy Mongołów i Rosjan. Niewiele wiemy o dziejach Tuwy. W V I I I w. n.e. była ona objęta przez państwo tureckich (tjurkskich) Ujgurów, których część weszła zresztą w skład późniejszych Tuwińców. W ostatnim tysiącleciu n.e. kraj ten pozostawał kolejno pod władzą Mongołów (m. in. mongolskiej dynastii Juan rządzącej w Chinach w X I I I — X I V w.), następnie pod panowaniem Ałtyn-chanów ( X V I — X V I I w.), chanów Dżungarii ( X V I I — X V I I I w.), a wreszcie chińskiej dy­ nastii mandżurskiej (1757—1912 г.). W 1914 r. Tuwa dostała się pod pro­ tektorat rosyjski. W wyniku rewolucji 1921 r. kraj ten stał się niezależną republiką rad, a wreszcie w 1944 r. został wcielony do ZSRR jako obszar autonomiczny. Mieszkańcy Tuwy występują w naukowej literaturze pod bardzo różnymi nazwami: Tuwa, Tuba, Sojoci, Sojańcy i Urianchajcy. Ogólna ich liczba wynosi około 70 000 ludzi (dane z 1931 г.). Należą oni do rasy mongolskiej, a mówią językiem należącym do Ujgurskiej grupy języków tureckich (tjurkskich). Bliskie stosunki językowe łączą Tuwińców z ałtajskimi tureckimi Telengitami. W kulturze ich są widoczne silne wpływy mongolskie, dzięki m. in. bliskiemu sąsiedztwu obu krajów. Tuwińcy są ludem koczowniczym. Podstawą ich egzystencji jest hodowla, przy czym dawniej chowano głównie bydło rogate, a obec­ nie (dane z 1955 r.) przede wszystkim owce i kozy (76,4% pogłowia hodowanych zwierząt). Bydło rogate, w t y m krowy i sarłyki, stoi na drugim miejscu (12%). Koni mają 7,1%, nierogacizny 3%, jaków 1 % i wreszcie wielbłądów 0 , 1 % . Obok hodowli trudnią się Tuwińcy rów­ nież u p r a w ą roli, głównie jęczmienia, a także łowiectwem i rybołów­ stwem. 2 3 Do 1921 г., a więc do momentu socjalizacji, Tuwa była podzielona na tzw. choszuny, czyli okręgi pozostające pod władzą książąt. Panował tam ustrój rodowy, a pamięć o tych rodach żyje do dnia dzisiejszego. Na terenie całego kraju istnieje zaledwie kilka stałych osad, przeważna część ludności wiedzie życie koczownicze i przenosi się z miejsca na miejsce w zależności od pory roku i jakości pastwisk. W okresie przed­ rewolucyjnym Tuwińcy skupiali się w tzw. aały (bardziej znaną turecką formą tej nazwy jest auł), które składały się z niewielu, zazwyczaj 3 P o w y ż s z e dane o Tuwie i Tuwińcach pochodzą z nieautoryzowanego arty­ kułu: Tuwinskaja awtonomnaja oblast, „Bolszaja Sowietskaja Enciklopiedija", wyd. 2, t. 43:1956, s. 352—358. �520 ANNA KOWALSKA-LEWICKA około 10, j u r t i tyluż zamieszkujących je rodzin złączonych z sobą wię­ zami pokrewieństwa. Aał pozostawał pod zwierzchnictwem starszego rodu i nosił jego imię. Po śmierci swego naczelnika zmieniał imię na imię jego następcy. W obrębie aalu wiele prac wykonywanych było ko­ lektywnie: wspólnie wypasano bydło wszystkich rodzin i wspólnie upra­ wiano rolę, przy czym pola stanowiły własność indywidualnych rodzin. W swej cyklicznej wędrówce rocznej zatrzymywano się wiosną w po­ bliżu pól należących do danego aalu, uprawiano je i zasiewano, po czym wędrowano dalej, by powrócić jesienią dla dokonania zbiorów. W ciągu lata wracali tam na krótki czas sami mężczyźni, by nawodnić pola. Specjalnie interesująca u Tuwińców jest hodowla zwierząt mlecz­ nych, w której, podobnie jak w hodowli innych ludów tureckich, odkry­ wamy ciekawe analogie z pasterstwem górskich kompleksów Europy. Przykładowo przytoczę tu kilka charakterystycznych szczegółów zwią­ zanych z hodowlą zwierząt u Tuwińców. I tak rodziny wchodzące w skład tuwińskiego aalu często budowały jedną wielką zagrodę dla owiec i kóz, w której trzymano wspólnie zwierzęta należące do po­ szczególnych rodzin. Zagrodę taką zwano każaa. Jest to wyraz turecki, który odnajdujemy w różnych postaciach w wielkim dialektycznym słowniku tureckim W. W. Radłowa . Jak wynika z podanych tam wia­ domości tuwińska każaa, szorski każan czy teleucki każahan były zbli­ żone funkcjonalnie do koszaru karpacko-bałkańskiego kręgu pasterskie­ go. Czy jednak podobieństwo nazw obu tych typów zagród, tureckiej każaa, każa, każan, każahan i karpackiej koszar (wyprowadzanej za­ zwyczaj od łacińskiego wyrazu casearium), jest tylko przypadkowe? Na pytanie to mogą odpowiedzieć jedynie językoznawcy. Dodajmy zresztą, że podobne zagrody budowali Tuwińcy również dla przechowy­ wania snopów zboża; i one również nosiły miano każaa. 4 Odrębne, wspólne dla zwierząt wielu właścicieli zagrody buduje się też dla jagniąt i koźląt. Dla dokarmiania zwierząt mlecznych, zwłaszcza matek i młodzieży, przygotowuje się siano, które zawiesza się na gałę­ ziach drzew (podobnie jak to czynili pasterze bałkańscy), lub też na drewnianych żerdziach ustawionych na kozłach. Interesujące, a zarazem typowe dla ludów pasterskich jest, iż Tuwińcy posiadają odrębne nazwy na określenie różnych zwierząt domowych 4 W. W. R a d ł o w, Opyt slowaria tiurkskich narieczy. Czytamy tam w t. 2 (S. Pietiersburg 1899), że w dialekcie T u r k ó w sagajskich wyraz kaza oznacza: 1) „das Vorratshaus bei der Jurtę" = skład koło jurty i 2) „der Hof" = podwórze (szpalta 363), w dialekcie zaś kyzylskim oznacza „der Stall" = stajnia (ibid., I. c). W dialekcie Turków szorskich wyraz każa oznacza „der Hof" (ibid., szp. 398\ a w y w o d z ą c e się od niego słowo każan oznacza „Stall für Schafe und Rinder, die Hürde" = płot, ogrodzenie (ibid., szp. 399). Wyraz ten w y s t ę p u j e również u T u r ­ k ó w teleuckich jako każahan (ibid., I. c). �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIÑCOW 521 w zależności od ich- wieku. Mają np. odrębne nazwy na określenie baranów rocznych, dwuletnich itd., aż do 5 lat życia, owiec od 1 do 4 lat, dla kóz od 1 do 4 lat, dla bydła rogatego i dla kobył od 1 do 10 roku życia. Podobne zróżnicowanie nazw, choć nie w tak silnym stopniu, odnajdujemy w tradycyjnej kulturze hodowlanej kręgu karpackobałkańskiego. Tu zresztą, przy odróżnianiu poszczególnych dorosłych zwierząt, wchodzą głównie w grę ich cechy fizyczne i mleczność, nie zaś ich wiek. Bardzo dużo uwagi poświęca L . P. Potapow gospodarce mlecznej u T u w i ń c ó w . Omówimy ją tu pokrótce. Mleko i różne produkty mleczne były i nadal pozostają główną pod­ stawą wyżywienia u Tuwińców. Najczęściej spożywane jest zsiadłe mleko, czyli tzw. chojtpak, które odgrywa w pożywieniu Tuwińców tę samą rolę, co ajran u tureckich ludów Azji środkowej, Syberii i Kauka­ zu. Sama nazwa chojtpak jest pochodzenia mongolskiego i jest jednym z dowodów istnienia u Tuwińców mongolskich wpływów kulturowych. W zachodniej Tuwie chojtpak przygotowuje się ze świeżego słodkiego mleka, do którego dodaje się podpuszczkę. Najlepszą podpuszczką jest sam chojtpak, jeżeli go jednak zabraknie używają zamiast niego skieł­ kowanej pszenicy utłuczonej w drewnianej stępie i zmieszanej w m a ł y m naczyniu ze świeżym mlekiem. Na niektórych obszarach Tuwy (nie zbadanych zresztą osobiście przez Potapowa) pierwszy wiosenny chojtpak zakwaszają w maleńkim naczyniu, dodając do surowego mleka kory pewnego drzewa. Niekiedy przygotowuje się podpuszczkę na rok przy­ szły już w jesieni poprzedniego roku nasycając chojtpakiem kawałek czystego wojłoku, który przechowuje się (wysuszony) przez całą zimę. Wiosną, kiedy zaczyna się doić krowy, sarłyki, kozy i owce, taki wojłok zalewa się mlekiem i uzyskuje się w ten sposób pierwszy wiosenny chojtpak. Obok tego sposobu robi się też chojtpak na sposób turecki, tzn. przez zagotowanie słodkiego mleka, do którego dopiero dodaje się chojtpaku. Do kadzi, w której stoi chojtpak, dolewa się stale świeżo udojone i zagotowane mleko (zmieszane mleko krów, sarłyków, owiec i kóz), które tam się ścina, a równocześnie z tej samej beczki czerpie się chojtpak do spożycia. Służy on przede wszystkim jako napój gaszący pragnienie, można go jednak jeść z chlebem lub z prażonym ziarnem, 5 5 Sprawa gospodarki mlecznej u koczowniczych ludów tureckich zasługuje na szczególną uwagę. Na temat ten pisano już sporo. Bardzo ciekawa w tym za­ kresie jest praca F . A. F i e 1 s t r u p a, Molocznyje produkty Turków-koczowni­ ków, [w:] Kazaki, t. 3, Leningrad 1930, s. 263—301, w której też znajduje się bibliografia starszych prac z tego zakresu. Ostatnio zagadnienie to podjął badacz radziecki S. J . Rudenko, który przygotował artykuł pt. Milchwirtschaft der nomadischen Viehzüchter. Artykuł ten ukaże się w Budapeszcie w 1968 r. w przygo­ towywanym dziele zbiorowym Víehzucht und Hirtenleben, t. 2. �522 ANNA KOWALSKA-LEWICKA ale o pokarmach mowa będzie oddzielnie. Dawniej przechowywano ten napój w workach ze skóry, podobnie jak u Turków ałtajskich; obecnie przechowuje się go w drewnianych kadziach. Z chojtpaka pędzi się też rodzaj wódki, zwanej araka, przy czym według zdania Potapowa na badanych przez niego obszarach Tuwy większa część kwaśnego mleka idzie obecnie na ten użytek. Zresztą głównym celem tej operacji jest jakoby otrzymywanie twarogu, który pozostaje po destylacji araki. Twarogu tego używa się do wyrobu róż­ nych rodzajów sera. Po przedestylowaniu araki (co dzieje się przy użyciu kotła z lanego żelaza i dopasowanej doń drewnianej kadzi o formie konicznej zaopa­ trzonej w specjalne urządzenie destylacyjne) zdejmuje się z kotła ów aparat. W samym kotle pozostaje rzadka twarogowata ojasa, zwana poża. Przelewa się ją do woreczków z perkalu lub płótna i pozwala się ścieknąć serwatce. Po odcieknięciu pozostaje w worku twaróg, zwany ói aarży. Prócz twarogu w kotle tworzy się serowaty osad również na ściankach kadzi destylacyjnej. Zeskrobuje się go łyżką, zbiera do kubka i podaje do jedzenia. Jest to tzw. po tuwińsku szuwurun utpieje. Nie­ którzy robią z tego produktu gomółki (po tuwińsku choť), które suszą na słońcu. Wracając do twarogu ói aarży, o którym wyżej była mowa, Tuwińcy sporządzają z niego różne rodzaje kwaśnego sera. Przede wszystkim robi się z niego tzw. kurut, suszony i wędzony ser znany szeroko u koczowników tureckich. Tuwińcy robią go w ten sposób, że twaróg sprasowany w woreczku krają na kawałki, kładą na sicie i suszą nad dymem ogniska w jurcie. Kiedy kurut wyschnie i uwędzi się, nanizuje się go na sznurki i rozwiesza w jurcie. W takim stanie można go przechowywać przez całe lata. K u r u t znany jest także i u innych ludów tureckich. Uzupełniając dane Potapowa należy wspomnieć, że znają go pod tą samą nazwą Turcy ałtajscy, Teleuci, Ujgurowie i Turcy osmań­ scy, przy czym u tych wszystkich ludów idzie tu również, podobnie jak w Tuwie, o suszony ser nanizany kawałkami na sznurze, zrobiony z twarogu pozostałego po alkoholowej destylacji kwaśnego mleka . Z po­ dobnym serem spotykamy się również u Ormian polskich, którzy za­ poznali się z tym produktem zapewne za pośrednictwem Połowców i Kipczaków w czasie swego pobytu na Krymie. Mam tu na myśli ormiański churut lub hurut . Z twarogu ól-aarży wyrabiają Tuwińcy inny jeszcze rodzaj sera. 6 1 6 Por. R a d ł ó w , op. cit., szp. 934. O ormiańskim churucie por. O. K o l b e r g , Lud (reedycja), t. 29, Kraków 1882, s. 52, przypis 1; J . L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo, wyd. I I , War­ szawa 1951, s. 413. 7 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWINCOW 523 Masę twarogową przeciera się przez sito lub też przepuszcza między palcami wyrabiając jak ciasto. Robi się to na specjalnie do tego przy­ gotowanej skórze krowiej lub końskiej, na której potem suszy się ten ser na słońcu. Po wysuszeniu wsypuje się go do worka i tak przechowuje miesiącami. Inny rodzaj sera wyrabia się z maślanki pozostającej po ubiciu masła z przegotowanej śmietanki, zwanej oromie. Maślankę taką gotuje się w kotle, uzyskując w rezultacie rodzaj twarogu, zwany eeżiegiej. Istnieje jeszcze inny rodzaj twarogu robiony z kwaśnego mleka gotowanego w kotle; i on również nosi nazwę eeżiegiej. Oba wyżej opisane rodzaje suszonego na słońcu twarogu (bo i ten ostatni suszy się na zapas) spo­ żywa się często z herbatą, rzucając suszony ser do kubka z gorącą herbatą. Obok kwaśnych serów twarogowych, których opis podaliśmy wyżej, Tuwińcy znają również i słodki podpuszczkowy ser, zwany pysztak. Robi się go w następujący sposób. Świeże surowe mleko gotuje się w kotle i kiedy zaczyna kipieć dolewa się doń po trosze serwatkę, która tu spełnia rolę podpuszczki. Mleko szybko się ścina, po czym wlewa się je do Woreczków i kładzie pod prasę. Uzyskuje się w ten sposób miękki, słodkawy ser. Tak robi się ser u Tuwińców rejonu Mongun-Tajgi. Na­ tomiast u Tuwińców z Kara Chol zamiast serwatki dolewa się chojtpak, czyli zsiadłe mleko, przy czym dalszy proces wyrobu pysztaka jest iden­ tyczny u obu tych grup tuwińskich. Oprócz pysztaka z gotowanego świeżego mleka Tuwińcy robią inny jeszcze gatunek tego sera z mleka surowego (niegotowanego), do którego wlewają serwatkę. Cechą tego rodzaju sera jest, iż przy krzepnięciu jego tworzą się, według obserwacji Potapowa, włókna (wstęgi, po ros. lenta), które zwija się i suszy na słońcu. Wydaje się, iż informacja Potapowa jest tu niepełna i opis w y ­ robu tego rodzaju podpuszczkowego sera nie jest przez to zupełnie jasny. Dalszym produktem mlecznym Tuwińców jest masło, po tuwińsku iis. Istnieją dwa sposoby jego wyrobu, które notuje Potapow. Pierwszy z nich polega na wyrobie masła ze śmietany zebranej z gotowanego i potem odstałego w kotle mleka. Śmietanę taką ubija się w drewnianej kadzi drewnianą mątewką, uzyskując w ten sposób grudki masła, które następnie przetapia się w kotle. Roztopionym masłem napełnia się oczy­ szczone bydlęce lub baranie pęcherze i grube kiszki końskie lub baranie żołądki. Po napełnieniu kiszki masłem tworzy się rodzaj kiełbasy ma­ ślanej, z której w zimie, kiedy zamarznie, odcina się po kawałku w mia­ rę potrzeby. Drugi sposób wyrobu masła znany Tuwińcom polega na ubijaniu go z chojtpaka, t j . zsiadłego mleka, również przy zastosowaniu mątewki. Po dłuższym ubijaniu tworzą się grudki masła. Istnieje jeden jeszcze produkt mleczny jadany przez Tuwińców, jest �524 ANNA KOWALSKA-LEWICKA to siara — pierwsze mleko świeżo ocielonej krowy, którą gotuje się i potem spożywa. Do niedawna robiono jeszcze w Tuwie kumys, jednak tylko w go­ spodarstwach miejscowych bajów, czyli szlachty, która posiadała duże stada kobył przeznaczonych tylko do udoju. Obecnie w kołchozach kobył się nie doi. Oprócz produktów czysto mlecznych Tuwińcy jedzą cały szereg potraw przyrządzanych z dodatkiem mleczywa. Należy do nich np. katyk, który robi się że śmietanki z dodaniem prażonego i mielonego ziarna jęczmienia lub dzikiej gryki względnie prosa, niekiedy też z suszonym twarogiem aarży. Mieszaninę tę gotuje się aż do zgęstnienia, potem zaś spożywa się ją lub też przechowuje na zimę. Nazwę katyk odnajdujemy również i u innych ludów tureckich, gdzie oznacza ona pewien rodzaj kwaśnego mleka bez żadnej domieszki. W Polsce międzywojennej znali tę potrawę (i to pod identyczną nazwą) Karaimi haliccy, którzy w y ­ rabiali ją z mleka krowiego . Inną potrawę robi się ze śmietany zagrza­ nej w kotle z dodaniem prażonego ziarna jęczmiennego, niekiedy z do­ daniem suchej, zielonej herbaty. P o t r a w ę tę często. jada się ze słodkim serem pysztak. J u ż wyżej była mowa o różnych naczyniach służących do przerabia­ nia lub przechowywania produktów mlecznych. Tutaj wypada jeszcze dodać, iż Tuwińcy używają również odrębnych skopców do dojenia kóz, owiec i krów. Skopce te, różnej wielkości dla poszczególnych gatunków zwierząt, służą również za miary objętości. Potapow podaje nazwy i opis różnych naczyń żelaznych, skórzanych i drewnianych służących do prze­ chowywania i picia produktów mlecznych. Tak przedstawia się w ogólnym zarysie gospodarka mleczna u za­ chodnich Tuwińców. Jak widzimy, przetwórstwo mleka jest bardzo zróżnicowane, a mleczywo odgrywa zasadniczą rolę w wyżywieniu lud­ ności, co jest typowe dla ludów pasterskich, których podstawą egzysten­ cji jest hodowla zwierząt mlecznych, a uprawa ziemi odgrywa tylko rolę pomocniczą. Obok zasadniczych zbieżności z gospodarką mleczną innych pasterskich ludów tureckich nie brak u Tuwińców pewnych analogii z gospodarką mleczną kręgu bałkańskiego i karpackiego, a także pol­ skich Ormian i Karaimów. Sprawa ta nie ogranicza się oczywiście tylko do odległych od nas Tuwińców. Chodzi t u raczej o stare kontakty z ludami tureckimi zasiedlającymi niegdyś stepy czarnomorskie, a równo­ cześnie o znacznie młodsze wpływy Turków osmańskich na narody bałkańskie. Zagadnienie to przekracza już jednak ramy niniejszego omówienia. 8 * Informację tę zawdzięczam na tym miejscu dziękuję. dr Zygmuntowi Abrahamowiczowi, któremu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b9089b6001e028de68f3df72eaf7f3.pdf 6ed6a48968853cef75fb5ab83a8eb4a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:595 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K SYTUACJA ETNOGRAFII W POLSCE A 1 Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest stwierdzenie, że wszystkie dyscy­ pliny naukowe, ich przedmiot, zakres badawczy i metody stanowią — jak w i a ­ domo — k a t e g o r i ą historyczną, podlegają bowiem ustawicznym prze­ obrażeniom. To samo dotyczy klasyfikacji nauk, która jest odbiciem ogólnego poziomu wiedzy, stosunku do rzeczywistości i do s y s t e m ó w aksjologicznych, jakie w danej epoce panują. Rozwojowi nauki towarzyszą ustawiczne procesy różni­ cujące dyscypliny na mniejsze całości i scalające je z powrotem w w i ę k s z e zespoły, zmierzające do syntezy. Etnografia wyrosła z d w ó c h źródeł: a) z pewnej odrębności chłopskich kultur ludowych w Europie jako wytworu wielowiekowego rozwoju w określonych w a ­ runkach społecznych i b) z istnienia kultur egzotycznych o prymitywnym poziomie sił wytwórczych. Około tych dwóch zasadniczych zespołów kulturowych skupiły się w początkowej fazie zainteresowania etnograficzne i etnologiczne. Te zespoły kulturowe podlegały w X I X i X X w. coraz głębszym i szybszym przeobrażeniom. Już na długo przed I I wojną etnografia znalazła się wobec stale pogłębiających się przemian kulturowych wsi. Toteż jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w y s t ą ­ piły dążenia do rozszerzenia zakresu badawczego tej dyscypliny i dania jej szer­ szych podstaw teoretycznych. Szczególnie głęboki wstrząs przeżyła etnografia w nowej sytuacji po I I wojnie. Weszliśmy bowiem w okres niosący najgłębsze w historii naszego narodu zmiany. Ograniczają one wszystkie dziedziny życia, w y k a z u j ą rytm rozwojowy najbardziej bystry i g w a ł t o w n y , najszerszy też prze­ strzennie, zmiany te bowiem docierają do najbardziej ukrytych zakątków naszego kraju. Fakty te głęboko zaciążyły na sytuacji etnografii. Pociągnęły bowiem ko­ nieczność rewolucyjnego dostosowania etnografii do nowych warunków. W grę weszły tu przede wszystkim zmiany strukturalne społeczeństwa po wojnie jako konsekwencja przebudowy ustrojowej, zacieranie się kontrastów społecznych, wy­ równanie różnic kulturowych, wyrażające się w ż y w i o ł o w y m przyswajaniu sobie przez w i e ś kultury miasta. Zmiany te skierowały etnografię w dużej mierze do badań nad d y n a m i k ą przeobrażeń, do rozszerzenia zakresu tematycz­ nego na nowe postacie kultury wsi, nie tylko na dawne tradycyjne, oraz do bu­ dowania konstrukcji teoretycznych. Na rozwoju etnografii zaciążyło również korzystnie zaznajomienie się z materializmem historycznym jako kierunkiem, który niesie ogólne założenia w sposobie ujmowania rozwoju społecznego. Z kolei powstała nowa konieczność, polegająca na powiązaniu etnografii z potrzebami 1 Referat przedstawiony na konferencji Zespołu Rzeczoznawców Historii Rady G ł ó w n e j Szkolnictwa Wyższego pod przewodnictwem prof, dr Aleksandra Gieysz­ tora w dniu 19 grudnia 1964 r. w Krakowie w gmachu Oddziału P A N , przy ul. S ł a w k o w s k i e j 17. �526 KRONIKA życia, czyli na utworzenie teleologicznego jej działu, na wkroczeniu w dziedzinę działania opartego na naukowych, empirycznych podstawach. W ten sposób w roz­ woju naszej dyscypliny w y s t ą p i ł y wyraźnie procesy przystosowania się do nowych w a r u n k ó w . Przybrały one kilka charakterystycznych postaci. Szereg prac powo­ jennych, reprezentowanych przez różnorodne ośrodki w całym kraju, poszło po linii wychwytywania przeobrażeń kulturowych wsi, a nie zatrzymuje się w y ł ą c z ­ nie na starych elementach dawniejszej kultury. Na uwagę zasługuje w związku z tym włączenie się etnografów w badania kolektywne Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych, jak .też uczestniczenie w różnych konferencjach socjologicz­ nych, poświęconych np. teorii zawodu. Poza tym badania nad k u l t u r ą robot­ n i c z ą , sięgające swymi początkami jeszcze X I X w., uległy znacznemu rozsze­ rzeniu i pogłębieniu. Manifestacją procesów przystosowawczych były też próby reorganizacji stu­ diów etnograficznych. Wyrazem tego był plan prof. К. Zawistowicz-Adamskiej oraz akcja U J , mająca na celu reorganizację studiów etnograficznych i socjologicznych w tej uczelni. Na podstawie zarządzenia Ministerstwa z dnia 19 stycznia 1962 r. powstała komisja międzyuczelniana, która opracowała projekt idący po linii utwo­ rzenia z trzech istniejących katedr, reprezentujących dyscypliny etnograficzne i so­ cjologiczne Instytutu Nauk Etnograficznych i Socjologicznych U J . Instytut ten miał być zalążkiem większej placówki przez kreowanie szeregu nowych katedr i umocnienie w ten sposób nauk społecznych na U J . W związku -z tym został też wypracowany szczegółowy plan studiów w powiązaniu z odpowiednią siatką godzin. Wyłania się z kolei pytanie, jak w nowych warunkach należy widzieć przysz­ łość naszej dyscypliny w sensie nauki zorganizowanej, o ustalonych jasno celach i metodach. Punktem wyjścia w tej sprawie winna być jasna, zasadnicza klasy­ fikacja w e w n ę t r z n a obowiązująca w każdej nauce społecznej, której przed­ miotem jest aktualne życie. Starałem się swego czasu opracować taką podstawo­ w ą klasyfikację. Jako kryterium podziału można w y s u n ą ć stosunek nauki do rze­ czywistości. W każdej dyscyplinie — w demografii, ekonomii, geografii społeczno-gospodarczej, pedagogice, psychologii, socjologii — mamy niewątpliwie trójzwornikowy układ. 1. P o d s t a w ę jego tworzą o p i s y konkretnej w czasie i przestrzeni rzeczywistości, krzyżujące indywidualizujący i generalizujący kąt widzenia w róż­ nym oczywiście stopniu. 2. W oparciu o wspomniane opisy powstają k o n s t r u k c j e teoretyczne o różnym zakresie czasowym i o różnym stopniu ogólności. 3. W wyniku nowych potrzeb skrystalizował się też dział t e l e o l o g i c z n y , szcze­ gólnie doniosły dla życia, zmierzając do przebudowy istniejącej rzeczywistości. Fundamentem tego działu są plany działania i teoria środków działania. Wery­ fikacja tych środków w toku kontroli praktyczno-empirycznej pozwala ustalić czynniki w y w o ł u j ą c e określone skutki, wnosząc przez to szczególnie w a ż n y wkład do ogólnej teorii danego zespołu zjawisk. Wychodząc z powyższych podstawowych założeń m o ż e m y je zastosować r ó w ­ nież do etnografii. Na czoło w y s u w a ł y b y się o p i s y przeobrażeń kulturowych w naszym kraju, które ogarniają nie tylko w i e ś i klasę robotniczą, ale też wszyst­ kie warstwy i klasy społeczne. Opisy te kładą nacisk głównie na okres po I I wojnie, uwzględniać mogą jednak także sytuację wyjściową, sięgającą nieraz dość daleko wstecz, jak to uczyniła w swym studium p o ś w i ę c o n y m rodzinie we wsi Modlnica pod Krakowem Danuta Markowska (Rodzina w środowisku wiejskim, 1964). W szerszych bowiem ramach chronologicznych jaśniej i głębiej w y s t ę p u j e dynamika przemian, siły, które ją kształtowały. W oparciu o tego rodzaju opisy �KRONIKA 527 powstać mogą k o n s t r u k c j e teoretyczne, które na razie odnosiłyby się tylko do naszego kraju, a potem drogą porównawczą mogłyby się stać w k ł a d e m do ogólnej teorii przemian określonych zjawisk. Nasuwa się wreszcie konieczność utworzenia trzeciego działu etnografii, działu t e l e o l o g i c z n e g o . Dział ten zaczął kiełkować jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w sensie poradnictwa dla teatrów ludowych i ludowego przemysłu arty­ stycznego. Obecnie celowe jest włączenie się etnografii do innych zespołów naukowo-organizacyjnych tworzących i budujących życie, jak np. do placówek plano­ wania przestrzennego i planowania różnorodnych dziedzin kultury oraz do w s p ó ł ­ pracy z dyscypliną, która jest odpowiednikiem urbanistyki, a którą można nazwać ruralistyką. Tego rodzaju postawa wiedzie do nowego sposobu patrzenia na sens istnienia naszej dyscypliny. Sposób ten łączyłby się w niemałej mierze z założeniami, w myśl których obiektywne poznanie aktualnej rzeczywistości i włączenie w pla­ nowanie stanowi podbudowę działania w ustroju socjalistycznym. W ten sposób etnografia w p o w y ż s z y m ujęciu przechodziłaby w dużej mierze na pozycje zbliżone do antropologii społecznej względnie kulturowej. Między tymi dwoma terminami nie ma istotnej różnicy. Jest rzeczą znamienną, że antropologia społeczna od badań nad kulturami pierwotnymi przeszła do badań zbiorowości miejskich w coraz szerszym zakresie i do coraz intensywniejszego nacisku na głębokie przeobrażenia kultur do niedawna prymitywnych, dokonujące się pod w p ł y w e m impaktu europejskiej cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Podobne tendencje roz­ wojowe występują m. in. we Francji, w Anglii, w Stanach Zjednoczonych. Można tu wspomnieć przykładowo o badaniach Chombarťa de Lauwe, wybitnego etno­ loga społecznego, którego przedmiotem badań są m. in. przestrzenno-społeczne zagadnienia Paryża i wielkomiejska rodzina. W Anglii następca Bronisława M a ­ linowskiego — Reymond Firth, ś w i e t n y badacz kultur egzotycznych — przeszedł do studiów nad społecznościami wielkomiejskimi Londynu, podobnie jak inny antropolog społeczny — R. Frankenberg, autor interesującej monografii, p o ś w i ę c o ­ nej małej osadzie w Walii (1957). Licznych tego rodzaju przykładów dostarczają Stany -Zjednoczone. Badania te opierają się przede wszystkim na gruntownych, systematycznych, długotrwałych obserwacjach terenowych. Byłoby jednak wielkim błędem, g d y b y ś m y oderwali się całkiem od minionej naszej spuścizny i nie nawiązywali do wspaniałych osiągnięć dawniejszych, prze­ kazanych nam przez m. in. L . Krzywickiego i K . Moszyńskiego. Kładąc nacisk na dynamikę przemian, włączając się do budowy teorii kultury i rozszerzając dział teleologiczny naszej dyscypliny należy oczywiście utrzymać te działy historyczne, które są potrzebne i których kontynuacja musi być jak najbardziej postulowana. W grę wchodziłyby tu trzy dziedziny badań historyczno-etnograficznych. Pierwsza z nich łączyłaby się z zagadnieniem kształtowania się naszego narodu z różno­ rodnych ugrupowań kulturowych w toku wielowiekowego rozwoju z równoczesnym naciskiem na wykrywanie cech swoistych, nie tylko wspólnych, na chronologię różnych ugrupowań etnograficznych. W odniesieniu do tych zagadnień etnografia byłaby tylko jedną z dyscyplin, która włączyłaby się w pracę zespołową innych różnorodnych nauk od antropologii, archeologii, językoznawstwa począwszy. Przy gruntownym opanowaniu metod historycznych mogłaby ona odegrać rolę synte­ tyzującą, scalającą dorobek innych dyscyplin. Druga dziedzina to badania historyczno-etnograficzne nad kulturą wsi, w opar­ ciu o dawne materiały źródłowe powstałe synchronicznie z badaną rzeczywisto­ ścią (tekstowe, materialne, ikonograficzne oraz reliktowe współczesne zachowane �528 KRONIKA w terenie). Postulat takich powiązań źródłowych opiera się na rzeczywistych przykładach, o czym świadczą między innymi studia prof. Т. Seweryna oraz prace katedry prof. J . Burszty, która położyła duże zasługi w tym kierunku, podejmując równocześnie badania nad przeobrażeniami współczesnymi. Mamy wreszcie trzecią kategorię, którą można by określić kategorią zmierza­ jącą do uchwycenia drogą badań terenowych resztek materiałów reliktowych, jakie znajdują się w procesie zanikania. T a kategoria studiów dotyczy aktualnej rzeczywistości, ale tylko pod kątem widzenia wychwytywania ginących e l e m e n t ó w tradycyjnych we wszystkich dziedzinach kultury. Tego rodzaju badania ogarniają nie tylko w i e ś , ale także miasta, o ile tu tradycyjne elementy się zachowały wobec w ł a s n e j przeszłości. Gdybyśmy tego nie podjęli, to przeszłość ta, nieraz bardzo bo­ gata, twórcza, zwłaszcza gdy chodzi o tradycje produkcyjne, o folklor muzyczny, literacki, o sztukę, uległaby zatracie, poszłaby w niepamięć. Do tej kategorii badań należy również ważna akcja, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny, prowadzona przez ośrodek wrocławski. W ten sposób dokonalibyśmy powiązania nowych potrzeb tematycznych i metodologicznych naszej dyscypliny z najbardziej w a r ­ tościowymi osiągnięciami dawnymi. Powstałby złoty most między starym a no­ wym, wyraźnie się już kształtującym. Nacisk na w e w n ę t r z n o - k r a j o w ą problematykę nie oznacza, oczywiście, w y ł ą ­ czenia się z udziału w badaniach k u l t u r o b c y c h zarówno w Europie, jak też w innych częściach świata. Badania te mają piękne tradycje w naszej nauce. Nawiązanie do nich po I I wojnie niesie możność stosowania metody p o r ó w n a w ­ czej tak doniosłej dla teorii, umacnia ajitorytet nauki polskiej, może mieć też aspekty praktyczne. Przykładowo biorąc wypada w s p o m n i e ć o podjęciu badań terenowych w Mongolii przez ośrodek warszawski lub o prowadzeniu studiów nad kulturami Afryki w oparciu o materiały terenowe w ośrodku krakowskim. Należy wyrazić nadzieję, że ten typ badań ulegnie rozbudowie, na co wskazują też rosnące zainteresowania młodszych pracowników naukowych, zwłaszcza w ośrodku warszawskim. Pozwolę sobie jeszcze wrócić do zagadnienia etnografii jako dyscypliny teleologicznej, której celem byłoby budowanie życia w oparciu o empiryczne, naukowe podstawy. Czynię to zarówno z uwagi na doniosłość zagadnienia w epoce, w której człowiek po raz pierwszy w dziejach świata podjął budowanie w ł a s n y c h losów w oparciu o naukowe, empiryczne podwaliny, jak też z uwagi na sprawę za­ trudnienia absolwentów etnografii. Na czoło w y s u n ę ł o b y się zadanie realizowane wielokrotnie i często przypominane. Chodzi o wydobywanie z kultur ludowych chłopskich, robotniczych, rzemieślniczych najbardziej twórczych wartości, które winny w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej. Wystarczy wspomnieć o roli folkloru muzycznego wiejskiego, plastycznego, robotniczego, górniczego, literackiego. F o l ­ klor ten zatraca swoje dawne funkcje obrzędowe, społeczne. Staje się natomiast własnością ogólnonarodową, propagowaną przez różnorodne zespoły pieśni i tańca, przede wszystkim przez zespoły „Mazowsze" i „Śląsk". Pogłębiają one kulturę artystyczną szerokich mas naszego społeczeństwa i zaznajamiają świat ze wspa­ niałymi wartościami naszej kultury ludowej przez swe w y s t ę p y zagraniczne. Włączenie wartościowych e l e m e n t ó w kultury ludowej do ogólnonarodowej dotyczy szeregu innych dziedzin. Można tu w s p o m n i e ć o twórczych pracach zespo­ ł o w y c h organizowanych przez doc. J . Klimaszewską. Celem ich było wydobywa­ nie z wiedzy ludowej cennych wartości dotyczących między innymi znajomości drewna. Praktyczne znaczenie mają też studia nad innymi dziedzinami wiedzy ludowej, dotyczące między innymi lecznictwa ziołowego, znajomości mikroklimatu �KRONIKA 529 i wartości użytkowej różnych roślin. Warto przypomnieć tutaj pracę Maurizia 0 odkrywczej roli ludów pierwotnych dla nauki. Na tym się, oczywiście, nie kończy rola powiązania badań etnograficznych z życiem. Z licznych przykładów w s p o m n ę na tym miejscu jeszcze o roli studiów afrykanistycznych jako podbudowy stosunków naszego kraju z Afryką. W chwili obecnej związki gospodarcze i kulturalne między Afryką a Polską stają się coraz intensywniejsze. Umacniają się też powiązania kulturalne przez n a p ł y w młodzieży afrykańskiej na nasze uczelnie. C i młodzi ludzie, jeżeli nie doznają urazów, lecz z Polski wyniosą dobre wspomnienia, staną się ambasadorami naszego kraju i na­ szej kultury. Studia afrykanistyczne pozwalają poznać potrzeby ludów Czarnego Lądu w dziedzinie towarowej, w n i k n ą ć w upodobania estetyczne, w wierzenia religijne, a przez to łatwiej dotrzeć do konsumenta. Ułatwiają też opiekę wycho­ wawczą nad studentami afrykańskimi uczącymi się w Polsce. Obok tych bezpośrednio praktycznych aspektów związanych z naszą dyscy­ pliną można też wspomnieć o pewnym ogólniejszym zagadnieniu, które wiąże się również z życiem .W grę wchodzi problem budowania ogólnej teorii kultury, włączając w to teorię zachowań ludzkich i dynamikę rozwoju. Tego rodzaju kon­ strukcje teoretyczne, które tłumaczą zachowanie się ludzkie, mogą mieć niemałą wartość dla przewidywania, które w ustroju socjalistycznym ma podstawowe znaczenie. Na tym miejscu można wspomnieć również o problemie humanizacji kultury technicznej. Wszyscy zdajemy sobie sprawę z olbrzymiej roli techniki, która za­ ciążyła głęboko na życiu ludów świata. Wystarcza wspomnieć, że zjawisko tak doniosłe, jak kultura masowa szerzona przez środki tego rodzaju, co radio i tele­ wizja, jest także przejawem wzrostu techniki w naszym życiu. Rewolucja nie­ siona przez wynalazki wiąże się z koniecznością humanizacji kultury technicznej przez dążenie do uchylenia ujemnych skutków, jakie może pociągnąć jednostronny rozwój techniki bez równoczesnej dbałości o zabezpieczenie potrzeb psychicznych człowieka, bez równoczesnej szeroko pojętej akcji wychowawczo-moralnej. Takie rozszerzenie zadań naszej dyscypliny stawia oczywiście w znacznie szerszym za­ kresie -możliwości zatrudnienia absolwentów etnografii. Bez rozszerzenia rynku pracy rozwój naszej dyscypliny byłby zahamowany. Do istniejących już kategorii zawodowych (m. in. pracownicy muzealni, pracownicy naukowi na uczelniach 1 PAN) dołączyć wypada w szerszym niż dotąd zakresie pracowników kulturalno-oświatowych, instruktorów domów kultury, z kolei pracowników naukowych, którzy pracowaliby w komórkach planowania. Ściśle z nowym określeniem zakresu naszej dyscypliny łączy się zagadnienie reorganizacji studiów. Jest to sprawa, która wymaga bardzo gruntownego prze­ myślenia i dłuższych prac przygotowawczych. Na zebraniu 18 grudnia 1964 r. koledzy rozwinęli twórczą m y ś l podyplomowych stażów i specjalizacji w poszcze­ gólnych ośrodkach. T a k np. ośrodek toruński ma piękne tradycje muzeologiczne i mógłby kształcić etnografów-muzeologów. Kazimierz Dobrowolski O P O S Z E R Z E N I E MIĘDZYNARODOWEJ WSPÓŁPRACY E U R O P E J S K I E J W ZAKRESIE ETNOGRAFII ROLNICTWA Problem międzynarodowej współpracy w zakresie różnych dyscyplin nauko­ wych zyskuje coraz większą aprobatę wśród tych uczonych, którzy opracowane przez siebie zagadnienia pragną ukazać w szerokim zasięgu przestrzennym, u ł a 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �530 KRONIKA twiającym przeprowadzenie wszechstronnej analizy, porównań oraz wyciągnięcie w ł a ś c i w y c h wniosków. Zagadnieniu międzynarodowej współpracy europejskiej w dziedzinie etnografii rolnictwa jest poświęcona w y p o w i e d ź Wolfganga Jacobeita z Berlina na K o n ­ gresie Etnograficznym w Budapeszcie (w czasie od 16 do 20 X 1963) i opubliko­ wana następnie w wydawnictwie „Europa et Hungaria", Congressus etnographicus in Hungaria, Budapest 1965, s. 137—146. W. Jacobeit, gorący rzecznik międzynarodowej współpracy n a u k o w c ó w we wstępie swej wypowiedzi omawia dotychczasowe próby takiego współdziałania, podejmowane przez folklorystów i etnografów, a następnie odwołuje się do istniejącej od dawna międzynarodowej współpracy w zakresie nauk przyrodni­ czych i niektórych społecznych. Rezultatem jej jest p o w o ł y w a n i e stowarzyszeń naukowych o charakterze oficjalnym z konkretnym programem badawczym, jak np. Międzynarodowy Rok Geofizyczny. Przykładem międzynarodowej współpracy folklorystów i etnografów są prace zmierzające do: 1) ustalenia w s p ó l n y c h zasad klasyfikacji i katalogowania ludowej twórczości ustnej oraz przygotowanie euro­ pejskiego podręcznika ludowych instrumentów muzycznych, 2) prowadzenie m i ę ­ dzynarodowych badań nad karpackimi kulturami ludowymi, 3) prowadzenie m i ę ­ dzynarodowej współpracy w zakresie wschodnioalpejskiej sztuki ludowej, 4) zgro­ madzenie i wydanie materiałów na temat hodowli bydła i pasterstwa we wschodniej i środkowej Europie. Przykłady powyższe — jak pisze autor —• wystarczająco dowodzą, że problem etnografii europejskiej dojrzał do tego, aby rozpatrywać go w ścisłej i międzynarodowej współpracy specjalistów. Analizując ten problem autor dochodzi do wniosku, że kompleks zagadnień związanych z etnografią rolnictwa i ergologią nadaje się szczególnie do m i ę d z y ­ narodowego, europejskiego opracowania i zinterpretowania; kompleks tych za­ gadnień bowiem stanowi istotną bazę kształtowania się struktury społecznej ludności oraz jej ludowej kultury. Od tego zaś czasu, kiedy etnografia zmierza do opracowania historii kultury „człowieka pracy" muszą być podjęte dokładne i na najwyższym poziomie prowadzone studia w zakresie gospodarki chłopskiej i pracy — określanych jako etnografia rolnictwa. Do tak szerokiego ujęcia pro­ blemu można dojść jedynie poprzez badania jednolitych, a niekiedy nawet ogólno­ europejskich obszarów historyczno-geograficznych. Postulując międzynarodowy typ badań autor nie przekreśla jednak koniecz­ ności prowadzenia studiów na mniejszych obszarach. Badania te posiadają r ó w ­ nież dużą wartość, ale jeśli badający pragną w y k r y ć przyczynę występujących zjawisk i zapytać się „dlaczego", w ó w c z a s materiał z małych obszarów nie wy­ starcza. Interpretacja tych tylko materiałów może doprowadzić do f a ł s z y w y c h wniosków. A zatem konieczność międzynarodowej współpracy wydaje się tu bez­ sporna. Próby międzynarodowej współpracy w zakresie gospodarki chłopskiej już istnieją. W 1954 r. na konferencji specjalistów z różnych krajów europejskich (przede wszystkim zaś z północnej i zachodniej Europy), która odbyła się w K o ­ penhadze omówiono szereg podstawowych problemów z tego zakresu oraz powo­ łano Międzynarodowy Sekretariat do badań historii narzędzi rolniczych pod kierownictwem A x e l Steensberga. Jako główne zadanie w y s u n i ę t o w ó w c z a s po­ trzebę nawiązania współpracy dla określenia terminologii rolniczej oraz opraco­ wania atlasu rolnictwa. Autor stwierdza, że mimo olbrzymiego w y s i ł k u Steens­ berga i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w (Peter Michelsena i Georga Nellemana) ośrodek ten nie osiągnął pożądanych rezultatów. Zdaniem autora przyczyna tego stanu rzeczy leży z jednej strony w trudnościach finansowych i personalnych, z drugiej �KRONIKA 631 zaś w niedocenianiu zarówno międzynarodowej współpracy w tym zakresie, jak również etnografii rolnictwa jako oddzielnej dyscypliny. Niepowodzenie ośrodka w zakresie zgromadzenia materiałów dotyczących badań nad narzędziami rolni­ czymi tłumaczy autor tym, że nie opracowano w ł a ś c i w y c h ankiet, mogących zainteresować zagadnieniem rolnictwa wszystkich n a u k o w c ó w z poszczególnych krajów naszego kontynentu. Nie organizowano również dla tej sprawy oddziel­ nych, międzynarodowych posiedzeń naukowych, podczas których można by było przedyskutować trudności i skierować pracę na w ł a ś c i w e tory. Jedno takie po­ siedzenie odbyło się w Berlinie, ale mimo międzynarodowego charakteru i wy­ sokiego poziomu naukowego nie miało ono większego znaczenia dla tej sprawy. W 1960 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnografii w Paryżu problem ten był postawiony bardzo konkretnie w sekcji agrarno-etnograficznej. Poparcie dla niej zgłosił Międzynarodowy Związek Muzeów (ICOM). Ogłoszona na zakończenie kongresu rezolucja została podpisana przez Branimira Bratanica i Axela Steensberga jako wyraz poparcia ze strony międzynarodowego ośrodka kopenhaskiego. Zwrócono się w ó w c z a s z apelem do naukowców, aby w repre­ zentowanych przez siebie muzeach, które prowadzą działy narzędzi rolniczych, ogłosili istnienie i zadania sekretariatu kopenhaskiego. Ze współpracy tej miała powstać możliwość naukowego opracowania i udostępnienia materiałów muzeal­ nych dla potrzeb międzynarodowych. W związku z tym przewidziano możliwość publikowania opracowań narzędzi rolniczych wraz z dokumentacją rysunkową i fotograficzną w czasopiśmie I C O M - u , pt. „Muzeum". Autor jest pewien, że udo­ stępnienie takiego materiału dla badań międzynarodowych stanowić będzie dużą pomoc dla specjalistów, ponieważ każdy zainteresowany naukowiec będzie mógł w ł a t w y sposób uzyskać przegląd stanu narzędzi rolniczych w poszczególnych krajach. W swych dalszych wywodach autor zastanawia się nad tym, czy tę ogromną pracą inwentaryzacyjną należałoby obciążyć Sekretariat kopenhaski (który nie­ zależnie od koordynacji musiałby się zająć także oceną materiału ilustracyjnego napływającego do Sekretariatu w tysiącach egzemplarzy) i czy w ogóle istnieje możliwość rozwijania i utrwalania tej wielkiej akcji. Możliwość taką autor widzi w poszerzeniu zakresu tych prac, a zwłaszcza w opracowaniu w skali europejskiej problemu pracy i gospodarki (Arbeit und Wirtschaft) jako podłoża rozwoju kulturalnego ludu pracującego. Autor postuluje więc przejście od badań w odizolowanych środowiskach krajowych do wielkich studiów środkowoeuropejskich lub ogólnoeuropejskich. Podjęcie tego wielkiego przedsięwzięcia wymaga jednak powołania nadrzędnej instancji koordynującej oraz ustalenia w s p ó l n e j drogi pracy dla wszystkich, uczestniczących w badaniach k r a ­ jowych. Instancja koordynująca, którą mógłby tworzyć kopenhaski Sekretariat, powinna zwołać roboczą konferencję z udziałem specjalistów z poszczególnych krajów. Na konferencji tej powołano by szereg komisji dla opracowania cało­ kształtu problematyki badań oraz ustalenia zestawu najistotniejszych pytań (dla potrzeb międzynarodowych). Ponadto komisje te ustaliłyby w s p ó l n y punkt widze­ nia dla potrzeb wszystkich krajów. Wytyczne komisji musiałyby zawierać bardzo szczegółowe instrukcje problemowe i techniczne (pokazując пр., z której strony i jak powinien być sfotografowany lub narysowany pług, w jakich wymiarach itp.). To może w y d a w a ć się proste, ale dla ergologii jest szczególnie ważne. Owe ustalone schematy mogą znaleźć praktyczne zastosowanie, a poza tym stanowi­ łyby punkt wyjścia dla ujednolicenia w skali europejskiej. Autor sądzi, że prace w komisjach w y m a g a ł y b y na początku dużego w y s i ł k u i czasu, ale w ciągu 1—lVs roku można by ustalić najważniejsze sprawy. N a - �532 KRONIKA stępnie należałoby zwołać drugą konferencję, na której poszczególne komisje złożyłyby sprawozdanie oraz ustaliły dalsze plany swej działalności. Konferencja ta powinna także opracować zalecenia dla wszystkich specjalistów Europy o ko­ nieczności ścisłej współpracy w zakresie etnografii rolnictwa oraz wykaz tematów do opracowania międzynarodowego (w skali europejskiej). Należałoby się przy tym domagać, aby linie kierunkowe i . zalecenia komisji były w poszczególnych krajach respektowane przez ogół pracujących tam etnografów rolnictwa. Właściwą drogą do zrealizowania w y ż e j wymienionych założeń i planów by­ łyby konferencje krajowe. Konferencjom tym należałoby poświęcić w y j ą t k o w o dużo czasu tak, aby każdemu przybyłemu na konferencję pracownikowi nauko­ wemu przekazać wytyczne i u c h w a ł y przyjęte na konferencji międzynarodowej oraz przekonać go do sprawy europejskiego ujmowania tych zagadnień. Na konferencjach tych (najlepiej 3-dniowych) należałoby w y j a ś n i ć wszelkie w ą t p l i ­ wości tak, aby nie było już później żadnych uchybień. Owe konferencje i konsultacje krajowe powinny być bardzo szczegółowo przygotowane przez nadrzędne komisje międzynarodowe. A w i ę c wszelkie usta­ lenia metodyczne, problemowe, techniczne, łącznie z terminem wykonania prac, powinny być udostępnione wszystkim pracownikom krajowym Nie trzeba do­ dawać, jak ważną sprawą byłby też w ł a ś c i w y dobór i stała współpraca tych sa­ mych ludzi. Przy dobrze zorganizowanej pracy już w ciągu 3 lat powinny być osiągnięte w ł a ś c i w e rezultaty. Autor na zakończenie swych rozważań zaznacza, że ustalenie wspólnego, europejskiego programu badań dla etnografów rolnictwa (z wyodrębnieniem n a j ­ ważniejszych tematów, jak: transport, pług, zbiór zbóż, omłoty, pasterstwo i ho­ dowla, leśnictwo) stanowią tylko jedną stronę międzynarodowej współpracy. Owe stałe konferencje robocze powinny ponadto w y p r a c o w a ć jakąś jednolitą między­ narodową dokumentację (której brak odczuwają wszyscy) oraz bibliografię. W za­ kresie dokumentacji powinno się osiągnąć (na wzór techniki), jakiś w s p ó l n y m i ę ­ dzynarodowy system, który w dużym stopniu ułatwiłby dalsze badania. Jeśli zaś chodzi o bibliografię, to autor odwołuje się do holenderskiego wydawnictwa „Hi­ storia Agrieculturae", w którym biorą udział fachowcy nieomal z całego świata, oraz do przykładów bibliografii węgierskiej zamieszczanej w zeszytach pisma węgierskiego „Agrártortěneti". Autor proponuje, aby do bibliografii węgierskiej wciągnąć jeszcze w i ę c e j n a u k o w c ó w (odciążając tym samym węgierskich kolegów) i uczynić z niej zalążek europejskiej bibliografii rolnictwa. Autor dodaje, że istnieje jeszcze wiele innych zagadnień nadających się do międzynarodowego pro­ gramu badań. Wynika to stąd, że etnografia rolnictwa nabiera szczególnej wagi w ogólnej problematyce całej etnografii. Dotychczasowa, „partyzancka" działalność w tym zakresie już nie wystarcza. Bez europejskiej współpracy niemożliwe jest np. wydanie planowanego w krajach socjalistycznych atlasu etnograficznego z za­ kresu ludowej kultury materialnej dla wschodniej i środkowej Europy. Wszelkie trudności, jakie niewątpliwie będą towarzyszyć tym wszystkim poczy­ naniom, można będzie przezwyciężyć, jeśli do tej współpracy włączą się Akademie Nauk poszczególnych krajów i zawrą w s p ó l n e porozumienie gwarantujące realiza­ cję p o w z i ę t y c h zamierzeń. * Warto na zakończenie dodać, że w ciągu trzech lat, które upłynęły od buda­ peszteńskiej konferencji z 1963 г., inicjatywa międzynarodowej współpracy w za­ kresie rolnictwa przybiera realne kształty. Sprawy te referuje W. Jacobeit w arty- �533 KRONIKA kule Ziele und Aufgaben der „Ethnologischen Kommission für Geschichte und Entwicklung der Europdischen Landwirtschaft" (przedruk w „Volkskunde", 1967, nr 1, s. 68). Tak w i ę c w 1964 r. na Międzynarodowym Kongresie Antropologów i Etnologów w Moskwie 22 etnografów i historyków podpisało i zgłosiło wniosek dotyczący intensyfikacji europejskiej współpracy na polu etnologicznych poszuki­ wań w zakresie historii i rozwoju gospodarki rolnej. Wniosek przyjęto, a dla jego realizacji powołano specjalną Etnologiczną Komisję dla Historii i Rozwoju Euro­ pejskiej Gospodarki. Równocześnie utworzono międzynarodowy Komitet Redakcyj­ ny „Biuletynu Informacyjnego" dla potrzeb tejże Komisji. Maria Biernacka SPOŁECZNE M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K R Z Y S Z T O F A W CIECHANOWCU KLUKA Ciechanowiec to czterotysięczne miasteczko w pow. siemiatyckim, na pograni­ czu w o j e w ó d z t w białostockiego i warszawskiego. Miasteczko to posiada obecnie drugie co do wielkości w woj. białostockim (po Białymstoku) zbiory etnograficzne znajdujące się w Społecznym Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a . Organizatorem tej placówki jest p o w s t a ł e w roku 1962 Towarzystwo Miłośni­ k ó w Miasta Ciechanowca. Grupa najbardziej aktywnych społecznie mieszkańców miasteczka, członków T M M C , postanowiła na przełomie roku 1962/1963 uczcić pa­ mięć wielkiego przyrodnika, autora pierwszych polskich prac naukowych z dziedziny botaniki i popularyzatora postępu, ciechanowieckiego proboszcza Krzysztofa K l u ­ ka \ utworzeniem muzeum obrazującego rozwój rolnictwa na Podlasiu. Muzeum tworzono w ł a ś c i w i e z niczego. Nie było lokalu ani środków ma­ terialnych, organizatorom brakowało doświadczenia w gromadzeniu eksponatów z dziedziny etnografii. Wiosną roku 1963 Towarzystwo otrzymało od Prezydium M R N w Ciechanowcu niewielki budynek, w którym znajdowało się kiedyś kino. Rozpoczęto wyjazdy w teren w poszukiwaniu eksponatów. Ponieważ Towarzystwo nie posiadało ż a d ­ nych funduszy, zbiory p o w s t a w a ł y prawie wyłącznie z darów mieszkańców oko­ licznych wsi. Gromadzenie eksponatów i związane z tym trudności to cały osobny rozdział w kilkuletniej historii Muzeum, któremu poświęca wiele miejsca w swoim artykule jeden z działaczy T M M C , mgr K . U s z y ń s k i . 2 Pod koniec roku 1963 władze w o j e w ó d z k i e przyznały fundusze na remont przeznaczonego dla Muzeum budynku, a wiosną roku 1964 przystąpiono przy pomocy etnografa z Muzeum Okręgowego w Białymstoku do organizacji pierwszej wystawy. Liczące w ó w c z a s około 500 eksponatów zbiory podzielone zostały na n a s t ę ­ pujące działy: narzędzia uprawy roli, sprzęt gospodarstwa domowego, obróbka w ł ó k n a i tkactwo, pamiątki po Krzysztofie K l u k u oraz historia Ciechanowca. Od czasu otwarcia Muzeum liczba eksponatów stale wzrasta wynosząc kolejno w latach: 1964 — ok. 500 eksponatów 1965 — „ 1000 „ 1 1966 — ok. 1100 eksponatów 1967 — „ 1200 Krzysztof K l u k urodził się w Ciechanowcu, w roku 1739, a od roku 1770 1796, czyli do śmierci, był proboszczem ciechanowieckiej parafii. K . U s z y ń s k i , Otwarcie Społecznego Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Białostocki", t. 6: 1965, s. 559—563. do 2 �534 KRONIKA Od roku 1965 Muzeum ogranicza akcję zbierania nowych eksponatów prze­ prowadzając ich staranną selekcję. Zbiera się obecnie jedynie przedmioty szcze­ gólnie cenne, głównie takie, których nie ma jeszcze w zbiorach. Jedyna sala w y ­ stawowa i niewielkie pomieszczenie spełniające rolę magazynu nie są już w stanie pomieścić większej ilości zabytków. Sala wystawowa traci coraz bardziej cha­ rakter ekspozycji, przemieniając się w magazyn. Zgromadzone przez Muzeum eksponaty pochodzą z 72 wsi leżących w pro­ mieniu 25—30 km od Ciechanowca i należących do 5 powiatów (Siemiatycze, Bielsk Podlaski, Wysokie Mazowieckie, woj. białostockiego oraz Ostrów Mazo­ wiecka i S o k o ł ó w Podlaski, woj. warszawskiego). Ilość skatalogowanych eksponatów etnograficznych przedstawia się w poszcze­ gólnych działach następująco: 1) narzędzia rolnicze — ok. 220 eksponatów (w tym 20 to eksponaty związane z hodowlą i pasterstwem, a ok. 60 z transportem); 2) gospodarstwo domowe — ok. 360 (w tym 65 do ceramika, 90 różnego rodzaju na­ czynia zasobowe z korzeni, słomy, dłubanych pni, 15 — meble); 3) obróbka w ł ó k n a — ok. 170 eksponatów; 4) zajęcia pozarolnicze i rzemiosła — 45 ekspona­ tów (związanych z następującymi gałęziami rzemiosła: kowalstwo, stolarstwo i cie­ sielstwo, powroźnictwo, rymarstwo, kuśnierstwo). Stosunkowo nieliczne są eksponaty reprezentujące ł o w i e c t w o (5), rybołów­ stwo (8), pszczelarstwo (10), tkaniny (7), obrzędowość (7), elementy wystroju architektonicznego d o m ó w (3). W dziale rolnictwa szczególnie interesująco przedstawia się kolekcja narzędzi uprawy roli: dwupolicowe sochy, drewniane pługi z żelaznymi częściami pracują­ cymi, pługi żelazne kowalskiej roboty, starsze i nowsze pługi produkcji fabrycz­ nej, radełka ziemniaczane o różnorodnej i ciekawej konstrukcji (niektóre prze­ rabiane ze starych soch), różnego typu brony. Transport obrazują najstarsze typy w o z ó w „bosych" na drewnianych osiach. Bogate tradycje miejscowego tkactwa reprezentują różnorodne narzędzia obróbki lnu i w e ł n y (od cierlic do warsztatów tkackich), wśród których największe zainteresowanie zwiedzających budzą „nawijarki" z licznikiem, dzielące zwijane nici na pasma po 30 nici każde. Począwszy od roku 1964 odbywają w Muzeum praktyki studenci Sekcji Etno­ grafii UW, którzy pomagają w opracowywaniu zbiorów, poszukiwaniu eksponatów w terenie i ich konserwacji, oprowadzaniu zwiedzających. Od dnia otwarcia zwiedziło Muzeum ok. 20 000 osób, mimo że otwarte jest ono jedynie w sezonie letnim (maj—wrzesień). Poza mieszkańcami Ciechanowca, w większości w y p a d k ó w są to wycieczki szkolne z okolicznych wsi, niekiedy ze szkół specjalistycznych (np. z techników rolniczych), wycieczki związków za­ wodowych z terenu całego prawie województwa, gospodarze z okolicznych wsi (przeważnie ofiarodawcy eksponatów i ich znajomi), turyści przejeżdżający przez Ciechanowiec. W roku 1966 starania Towarzystwa zostały uwieńczone sukcesem i Muzeum otrzymało od W R N w Białymstoku fundusze na rekonstrukcję XIX-wiecznego pa­ ł a c y k u w dzielnicy Nowodwory. Odbudowa nowej siedziby Muzeum im. K l u k a jest obecnie w toku. Z przeniesieniem zbiorów muzealnych do nowego, obszernego budynku wiążą działacze T M M C wiele planów. W ramach współpracy między Muzeum a Katedrą Etnografii UW opracowywany jest obecnie przez adiunkta Katedry, dr. M. Pokropka, scenariusz nowej ekspozycji zbiorów etnograficznych. Oprócz rolnictwa tradycyjnego, które w zbiorach Muzeum im. K . K l u k a jest bogato reprezentowane, organizatorzy mają zamiar w osobnym, stojącym obok �KRONIKA 535 pałacu budynku pokazać początki i rozwój mechanizacji rolnictwa na terenie Podlasia. Prowadzone są już rozmowy z władzami w sprawie przekazania do zbiorów muzealnych najstarszych maszyn rolniczych znajdujących się w ośrodkach maszynowych i P G R - a c h . Oprócz etnografii z rozbudowanym działem rolnictwa i zaczątkiem skansenu w przypałacowym parku, w planach Muzeum są również stałe wystawy p o ś w i ę ­ cone K . Klukowi i historii miasta. Jedną z sal przeznacza się na wystawy cza­ sowe. Poza salami wystawowymi zaplanowano w nowym budynku muzealnym część oświatową, bibliotekę, magazyny, mieszkania dla przyszłych pracowników. Ambi­ cją T M M C jest stworzenie w nowym budynku nie tylko placówki muzealnej, lecz również ośrodka oświaty rolniczej, oddziaływującego na okolicę. Towarzystwo l i ­ czy tu na pomoc W S R w Olsztynie i Instytutu Zoologii P A N , z którymi utrzymuje od dłuższego czasu ożywione kontakty. Andrzej Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe796e63c2bf9bcb146ad571f5221f9b.pdf bd3370df74cce2cb92a7d4b9c55a9f5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:596 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.537-524 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Z A R Y S DZIEJÓW R E L I G I I , Praca zbiorowa pod redakcją Zygmunta Poniatow­ skiego, Warszawa 1964, ss. 706 Problematyka religioznawcza zajmowała dotychczas sporo miejsca w pracach i badaniach etnograficznych względnie antropologicznych, w anglosaskim rozu­ mieniu tego terminu. Etnograficzne ekspedycje prowadzone w ostatnich 150 latach dostarczyły ogromnej ilości materiału, bez którego współczesne religioznawstwo nie mogłoby w y p r a c o w a ć swych naukowych teorii. Materiały te wykorzystane w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu służyły oczywiście do dalszych historyczno-porównawczych badań, których wynikiem była stosunkowo duża ilość religioznawczo-etnograficznych hipotez dotyczących genezy religii i jej poszczególnych faz rozwojowych. Z tego też względu trudno byłoby dziś w wielu przypadkach osądzić, czy dzieła uczonych tej miary, co E . B. Tylora, L . H . Morgana lub B. M a ­ linowskiego, zaliczyć należy do dorobku nauk antropologicznych, czy też religio­ znawczych. Badania nad światem religijnych wyobrażeń autochtonicznej ludności Nowego Świata, Oceanii, Australii, Afryki, a także częściowo i Azji są płaszczyzną umożli­ wiającą integrację religioznawstwa, a w jego ramach przede wszystkim historii religii z naukami antropologicznymi. I we współczesnej nam dobie, mimo p o s t ę p u ­ jącej specjalizacji, wielu autorów prac mogących uchodzić za religioznawcze, rekru­ tuje się z etnografii względnie archeologii. Wystarczy tu choćby w y m i e n i ć takie znane nazwiska, jak S. A. Tokariew — radziecki etnograf — religioznawca, L . L é v y - B r u h l i C. Lévi-Strauss, twórcy współczesnej etnografii francuskiej, czy amerykańscy antropologowie — R. H . Lowie i О. C. Stewart. Drugą taką płaszczyzną integrującą religioznawstwo i etnografię stanowią badania nad ludowymi wierzeniami tzw. „warstw nieelitarnych, głównie wiejskiej ludności poszczególnych narodów europejskich. Wierzenia tych warstw reprezen­ tują jakby drugi nurt aktualnie obowiązującej na danym terenie religijnej ideologii, są jakby jej ludową mutacją, przystosowaną do potrzeb określonego społeczeństwa i odbiegającą z tej racji w sposób dość zasadniczy od oficjalnego, doktrynalnego zrębu kościoła. Odpowiednia naukowa analiza tych wierzeń, zawierających ogromną ilość ele­ m e n t ó w kwalifikujących się, by dać im miano przeżytków, dostarcza materiału umożliwiającego odtworzenie religijnych wyobrażeń określonych grup ludzkich sprzed kilku lub nawet kilkunastu stuleci. Etnograficzne materiały uzyskane w wyniku tych badań są niezmiernie w a ż n e również dla historyka religii i dlatego też są one przez religioznawców obficie wykorzystywane. Ten religioznawczy materiał etnograficzny, o ile oczywiście można użyć takiego sformułowania, jest bowiem niezbędny do badań nad genezą religii i jej najwcześniejszymi fazami rozwojowymi. Rezultaty etnograficznych poszukiwań zestawione z dostępnymi dotąd �537 RECENZJE materiałami archeologicznymi przy zastosowaniu odpowiednich założeń metodolo­ gicznych służyły i służyć będą także w przyszłości dalszemu poznaniu historycznych procesów tej specyficznej strony ludzkiej kultury, jaką jest religia. Aby integracja była pełniejsza i dawała pozytywne dla obu stron rezultaty, konieczna jest stała wzajemna obserwacja i znajomość aktualnego stanu badań, i to zarówno w dzie­ dzinie materiałowej, jak i teoretyczno-metodologicznej. Wykorzystywanie bowiem materiałów etnograficznych bez uwzględnienia powyższych postulatów nie zawsze prowadzić musi do zamierzonego celu, a wyrwane często z kontekstu materiały mające służyć za przykłady ilustrujące tezy autora tracą często s w ą uprzednią w y m o w ę i znaczenie. Pod tym też kątem warto spojrzeć na w y d a n ą w roku 1964 zbiorową pracę pod redakcją Zygmunta Poniatowskiego, pt. Zarys dziejów religii, pierwszą i, jak dotychczas, jedyną polską powojenną publikację spoza kręgu kato­ lickich religioznawców informującą o dziejach religii — jak zapewnia redakcja — „w sposób możliwie wszechstronny, zwięzły, interesujący, a zarazem naukowy, zgodny z najnowszym stanem badań i kryteriami obiektywizmu naukowego" . Książka ta, ciesząca się ogromnym zainteresowaniem społeczeństwa (mimo niezbyt przystępnej ceny błyskawicznie zniknęła z księgarskich półek), musi niestety w do­ ciekliwym czytelniku w y w o ł a ć pewne zastrzeżenia, które wzrastają w zestawieniu z lekturą w s t ę p n y c h założeń pióra Z. Poniatowskiego oraz tekstu informacyjnego umieszczonego na obwolucie. Analiza tytułu pracy, jak i treści dwóch w s t ę p n y c h rozdziałów sugeruje, iż celem publikacji jest przedstawienie dziejów wyobrażeń religijnych od form najbardziej pierwotnych aż do współczesnych światowych s y s t e m ó w religijnych. Założenie takie nie zostało jednak w pełni wykorzystane, gdyż geograficzna zasada podziału zastosowana przez redakcję w odniesieniu do prezentacji poszczególnych religii jest niestety sprzeczna z jakimkolwiek ogólnym historycznym spojrzeniem. Nie można przecież zestawiać ze sobą i omawiać w jed­ nym rozdziale religii tak zróżnicowanych pod w z g l ę d e m społeczno-ekonomicznego rozwoju społeczeństw, jak religie Chin, Indii, obu Ameryk i wierzenia Australii. W ten sposób czytelnik zapoznaje się najpierw ze skomplikowanymi systemami religijno-filozoficznymi bramanizmu i buddyzmu oraz ich drogami rozwojowymi, aby następnie przejść do bądź co bądź innej problematyki, do jakiej należą trady­ cyjne wierzenia mieszkańców Oceanii, Australii i Ameryki. Układ taki niestety nie sprzyja metodologicznej jedności pracy, gdyż z jednej strony uniemożliwia śledzenie poszczególnych faz rozwojowych religii na proponowanych przez redakcję przykładach, z drugiej zaś ignoruje oczywiste związki zachodzące między ustrojami społeczno-gospodarczymi określonego społeczeństwa a jego religią. Postulat taki został spełniony w pracy S. A. Tokariewa, Religia w istorii narodów mira , która jest radzieckim, marksistowskim i całościowym ujęciem dziejów religii. Tokariew przyjął w niej układ zgodny z periodyzacją historii wprowadzoną przez marksistow­ ską historiografię, stosując jako kryterium analizy zjawisk religijnych i ich uszere­ gowania aktualny rozwój sił w y t w ó r c z y c h i stosunków społecznych mających zasadniczy w p ł y w na kształtowanie się religijnych wyobrażeń. Po częściach w s t ę p ­ nych zawierających rozważania metodologiczno-historyczne omawia autor najpierw religie „przedklasowego społeczeństwa", zaliczając do nich religie Australijczyków, Tasmańczyków, ludności Oceanii, niektórych ludów południowej i p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, a także religie części ludności Ameryki. Następnie przechodzi on do religii społeczeństw tzw. „okresu przejściowego", które określa mianem „kultów l 2 1 Z. P o n i a t o w s k i , Porównawcza historia religii — jej przedmiot, dzieje i znaczenie, [w:] Dzieje religii świata, Warszawa 1964, s. 7. S. A. T o k a r i e w , Religija w istorii narodów mira, Moskwa 1965, ss. 622. 2 �538 RECENZJE plemiennych, by wreszcie omówić w dwóch grupach religie społeczeństw klaso­ wych — w grupie pierwszej te religie, które zalicza do tzw. „narodowo-państwowych", w drugiej zaś takie, które dzięki swej ideologii i ekspansji stały się reli­ giami ponadnarodowymi — światowymi. W ten sposób powstał schemat oczywiście dyskusyjny, ale przejrzysty i konsekwentnie realizujący wstępne zamierzenia autora. Układ geograficzny zastosowany w Dziejach religii świata z metodologicznego punktu widzenia niewiele odbiega od układu zastosowanego w encyklopedycznej pracy H . v. Glasenappa, Religie niechrześcijańskie, w których autor zestawia naj­ różniejsze religie, kierując się w y ł ą c z n i e porządkiem alfabetycznym . Zasada geograficznego podziału w p o w a ż n y m stopniu odbiła się także na tych rozdziałach, których pod żadnym pozorem nie można uznać za „naukowy obraz dziejów religii w oparciu o najnowszy stan badań w tym zakresie" . W jaskrawy sposób uwidocz­ niło się to w opracowaniu religii Ameryki pióra S. Ś l i w y . Autor dosłownie .na dwóch stronicach stara się, zresztą bez większego rezultatu, dać przegląd wierzeń ludności całej Ameryki Północnej, nie uwzględniając absolutnie jej wielkiego zróż­ nicowania kulturalnego, wtłaczając do jednego przysłowiowego worka kopieniaczą ludność tego kontynentu wraz z tymi grupami Indian, których podstawą gospodarki było zbieractwo, m y ś l i s t w o i rybołówstwo. Nie wspomina przy tym nawet słowem •o ludności eskimoskiej i zapomina w dalszych rozważaniach uwzględnić religię mieszkańców niemal całej Ameryki Południowej, poświęcając tylko nieco miejsca na pobieżną prezentację przedkolumbijskich wierzeń Indian peruwiańskich. Z a ­ strzeżenia wzbudza także brak opracowania religii ludności kontynentu afrykań­ skiego. Jest to strata niepowetowana i trudno wprost tłumaczyć ten fakt n i e r ó w n o ­ miernym rozwojem naszego religioznawstwa. Jeśli bowiem znaleźli się autorzy, którzy podjęli się opracowania religii Australii czy Ameryki, to tym bardziej wydaje się rzeczą prawdopodobną, iż udałoby się także skompletować specjalistów od zagadnień Czarnego Lądu. Posiadamy przecież w kraju całkiem niebagatelną ilość specjalistów, skupionych przy warszawskim studium afrykanistycznym, z którego to kręgu pochodzą także autorzy kilku ostatnich religioznawczo-afrykanistycznych publikacji. P o w a ż n y m mankamentem pracy jest brak integracji poszcze­ gólnych artykułów w jedną całość, co w dużej mierze przypisać należy oczywiście zbiorowemu charakterowi dzieła. Żałować należy jednak, że zespół redakcyjny nie czuwał nad tym, aby w granicach możliwości ujednolicić układ pracy i sposób prezentacji materiału, co w dużej mierze wpłynęłoby na zwiększenie jej komuni­ katywności: Ten brak zasadniczej jednolitości spowodował, iż poziom poszczególnych opracowań różni się często diametralnie, i to nie tylko postawą metodologiczną. Redaktor naczelny przyznaje we wstępie, iż „autorzy poszczególnych prac zajmują różne stanowiska: od marksistowskiego poprzez li tylko socjologizujące ku obiektywistycznym i wreszcie określonej kanonami heroistycznej historiografii" . Trudno jednakże byłoby określić metodologiczne pozycje w rozdziałach poświęconych reli­ giom Ameryki, Australii i Oceanii. Ich autorzy ograniczyli się w zasadzie do prostego zrelacjonowania faktów często całkowicie niereprezentatywnych dla danego terenu i wybranych przez siebie w sposób dowolny z dostępnej im, nie zawsze najnowszej już literatury. Omówienia tradycyjnych religii Indian Ameryki Północnej nie można nawet nazwać encyklopedycznym opracowaniem, i to nie tylko ze 3 4 5 6 3 H . v. G l a s e n a p p , Die nichtchristlichen Religionen, (Religie skie), Warszawa 1967. P o n i a t o w s k i , op. cit, s. 25. S. Ś l i w a , Religie Ameryki, [w:] Dzieje..., s. 167—186. P o n i a t o w s k i , op. cit. 4 5 6 niechrześcijań­ �539 RECENZJE względu na jego rozmiary. Autor bowiem ograniczył się wyłącznie do podania kilku, zresztą bardzo chaotycznych wiadomości dotyczących tzw. koncepcji „Manitu". Podobnie postąpił on też w podrozdziale poświęconym religiom Meksyku, w którym skupił się wyłącznie wokół jednego, powszechnie znanego wątku mitologicznego dotyczącego Quetzalcoatla, białego boga-herosa niosącego wybranemu przez siebie narodowi kulturę i cywilizację. Zamiast niezbędnych a brakujących wiadomości, czytelnik, który powinien mieć przygotowanie co najmniej na poziomie szkoły średniej — jak głosi reklamowa obwoluta — musi zapoznać się z „rewelacyjnymi" wprost wiadomościami geograficznymi, do których zaliczyć także należy odkrywcze stwierdzenia w rodzaju: „Ameryka, wielka część świata na zachodniej półkuli, składa się z dwóch kontynentów: z Ameryki Północnej i Ameryki P o ł u d n i o w e j ; granica dzieląca dwa kontynenty przebiega po Przesmyku Panamskim" . 7 Zbyt mała objętość niektórych rozdziałów, absolutnie nieproporcjonalna do re­ ligijnej mozaiki takich terenów, jak Australia czy Oceania oraz do wagi poru­ szanych w tych opracowaniach problemów totemizmu, manizmu czy fetyszyzmu, jest przyczyną ogromnych uproszczeń i często zbyt pochopnych generalizacji. Po­ mijając jednak te wszystkie mankamenty uniemożliwiające niemal prawidłowe korzystanie z kilku o m ó w i o n y c h wyżej rozdziałów diametralnie odbijających swym poziomem od reszty opracowań (do oceny których nie czuję się absolutnie kompe­ tentny) brak w nich przede wszystkim historycznego spojrzenia na religię, którą przedstawiono statycznie i bez jakiegokolwiek tła społeczno-gospodarczego i kultu­ rowego charakteryzującego określoną społeczność. Szczególnie rzuca się w oczy brak szerszego omówienia współczesnego stanu tradycyjnych wierzeń na obszarach tzw. trzeciego świata, co w dużej mierze przy­ bliżyłoby czytelnikowi aktualną religijną rzeczywistość tych krajów. Na przemiany tradycyjnych religii, będące skutkiem kilkusetletniego okresu kolonialnego, zwraca jedynie uwagę w o m ó w i o n y c h przez nas partiach S. Śliwa, poświęcając nieco miejsca ubiegłowiecznym ruchom religijnym Indian Ameryki Północnej. Całkowicie błędne są jednakże sformułowania R. Stillera, autora opracowania religii Australii i Oceanii , stwierdzającego, iż jedynie polinezyjskie religie w warunkach kolonial­ nego ucisku przybrały n o w ą formę, a świat religijnych wyobrażeń mieszkańców Melanezji należy już dziś do bezpowrotnej przeszłości. Sytuacja w rzeczywistości ma się całkowicie odmiennie. Polinezyjskie ruchy religijne o charakterze synkretycznym w y s t ę p o w a ł y około 100 lat temu, a dziś wraz z postępującą depopulacją ludności tego jednego z najpiękniejszych zakątków świata, giną na zawsze i ich wierzenia. Podobnie sytuacja wygląda w Australii, gdzie ilość ludności autochto­ nicznej umieszczonej w rezerwatach zmniejsza się w sposób katastrofalny. Jednakże Melanezją obok Nowej Gwinei jest dziś nie tylko jedyną „oazą" tradycyjnych wie­ rzeń w tej części Pacyfiku, lecz także widownią niespodziewanego renesansu tych wierzeń, które łącząc się z adoptowanymi do nowych w a r u n k ó w elementami chrze­ ścijańskiej ideologii legły u podstaw szeregu formujących się w ostatnich latach nowych synkretycznych r u c h ó w religijnych. 8 Omówienie aktualnego stanu religii ludów Azji Centralnej i Syberii nie jest także wystarczające w opracowaniu St. K a ł u ż y ń s k i e g o . Autor ogranicza się w za­ sadzie do stereotypowego stwierdzenia, iż od czasów Rewolucji Październikowej 9 Ś l i w a , op. cit, s. 167. R. S t i l l e r , Religie Australii i Oceanii, [w:] Dzieje.,., s. 187—195. S. K a ł u ż y ń s k i , Religie Azji Centralnej i Syberii, [w:] Dzieje..., s. 115—130; t e n ż e , Szamanizm, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", t. 7: 1963, nr 2 (33), s. 63—82. 7 8 9 �540 RECENZJE stare wierzenia powoli zanikają, nie poświęca jednak wcale miejsca na choćby jak najbardziej skrótowe przedstawienie mechanizmów tych zmian. Warto byłoby prze­ cież w s p o m n i e ć tylko i scharakteryzować krótko najważniejsze etapy tych zmian, a mianowicie okres ekspansji na teren wschodniej Azji wielkich religii ś w i a t o ­ wych — chrześcijaństwa (prawosławia), islamu, buddyzmu (lamaizmu), w wyniku czego od X V I do końca X I X w. dochodziło do daleko idącej synkretyzacji (np. l a maizm u Burjatów). Okres drugi, najnowszych dziejów religii na tym terenie (schyłek X I X i początek X X w.) — to okres powstawania szeregu ruchów typu mesjanistyczno-millenarystycznego w rodzaju „burchanizmu", kultu „Cheri-Mapa" i innych. Wreszcie okres porewolucyjny, okres zanikania wierzeń i postępującej laicyzacji społeczeństwa, będący dziś przedmiotem intensywnych badań radzieckich religioznawców, starających się uchwycić zasadnicze rysy zanikania jednych, a utrwalania innych elementów. Pomimo silnego zaakcentowania znaczenia archeologii w badaniach nad rozwo­ jem najwcześniejszych faz rozwojowych religii w rozdziale w s t ę p n o - t e o r e t y c z n y m S w i e n k i , autorzy omawianych przez nas już w y ż e j opracowań nie oparli się na tego typu materiałach, co w dużej mierze uniemożliwiło w pełni ukazanie dziejów religii, a często skierowało autorów ku przedwczesnym wnioskom. Co prawda arche­ ologia trzeciego świata nie jest jeszcze dyscypliną dostatecznie rozwiniętą, lecz mimo to dostarcza ona coraz w i ę c e j interesujących religioznawcę materiałów, które zesta­ wione z rezultatami badań etnograficznych mogą rzucić pewne nowe światło na drogi rozwojowe religijnych wyobrażeń naszych przodków. Archeologia Nowego Świata rozwija się dziś żywiołowo i ma na swoim koncie wcale niebagatelny doro­ bek. Źródła pisane dotyczące wierzeń l u d ó w syberyjskich uzupełniają dziś doskonale m. in. dane tzw. tuwińskiej ekspedycji archeologicznej, a najnowsze badania wyko­ paliskowe na wyspach Pacyfiku pozwalają śledzić migracje i rozwój kultury lud­ ności Oceanii od jej punktu wyjściowego w Azji Południowo-Wschodniej aż do Wyspy Wielkanocnej na wschodzie Oceanu Spokojnego. Oczywiście ścisłe określenie, jakie formy wierzeń na poszczególnych terenach były pierwotne, jest w dalszym ciągu przy dzisiejszym stanie wiedzy niemożliwe. Dlatego wydają się bezzasadne niektóre próby szeregowania tych form wierzeń w układy rozwojowe, tym bardziej że dyskusja, co należy rozumieć np. pod poję­ ciem — totemizm, animizm czy szamanizm, nie jest wcale definitywnie zakończona. Tymczasem w recenzowanej pracy autor ogólnego omówienia religii pierwotnych zastrzega się najpierw, że dążność do budowy uniwersalistycznych schematów roz­ wojowych i mechanistyczny ewolucjonizm należą do słabych stron dotychczasowych teorii pochodzenia wierzeń religijnych, potem zaś przedstawia w zasadzie swój własny projekt takiej w z g l ę d n e j periodyzacji religii pierwotnych, umieszczając u jego szczytu animizm jako formę zawierającą już elementy magii, fetyszyzmu i tote­ mizmu ». Autorzy poszczególnych rozdziałów także próbują na własną rękę dokonać pewnej chronologicznej systematyki opisywanych form wierzeń .1 tak np. Kałużyński określa wręcz szamanizm jako najstarszą znaną religię rodzimą l u d ó w Azji, co jest wszakże twierdzeniem dość ryzykownym. Dowiadujemy się bowiem słusznie z dal­ szego tekstu, że szamanizm spleciony jest silnie z innymi zespołami wierzeń okre­ ślonych jako kult przodków, kult zwierząt, totemizm i in., których wzajemny sto10 12 1 0 H. S w i e n k o , Wierzenia pierwotne a problem Dzieje..., s. 27—45; t e n ż e , Religia, Warszawa 1964. Tamże, s. 41—42. Tamże, s. 35. 11 12 pochodzenia religii, [w:] �541 RECENZJE sunek do szamanizmu ani też w z g l ę d e m siebie nie jest dotychczas ściśle określony. U ż y w a n i e w i ę c terminu — szamanizm dla oznaczenia całego kompleksu wierzeń religijnych ludów Syberii jest niezbyt w ł a ś c i w e . Jest on bowiem tylko jednym, choć zapewne najważniejszym elementem s k ł a d o w y m tych wierzeń. Wiele można by jeszcze przytaczać podobnych przykładów i argumentów prze­ ciwko często zbyt pochopnie postawionym tezom i uogólnieniom. Wszystkie te kontrowersyjne i dyskusyjne sformułowania wydają się świadczyć, że redakcja tomu nie przywiązywała w rzeczywistości dość dużej wagi do opracowań religijnych tych ludów, na których podstawie w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. W ten sposób powstała ogromna dysproporcja między częścią dzieła poświęconą religiom narodowym i światowym, przeważnie znanym i posiadającym już w języku polskim lepsze lub gorsze opracowania, a częścią dotyczącą pierwocin religii i dzie­ jów wierzeń ludów określonych jako prymitywne, która zarówno pod w z g l ę d e m objętości, jak i naukowego czy popularnonaukowego poziomu odbiega daleko od w s t ę p n y c h założeń autorów. Należy żałować, że w ten sposób polski czytelnik został pozbawiony całościowego opracowania tej w a ż n e j i społecznie potrzebnej problematyki i że dzieło mogące stać się rzeczywiście publikacją pionierską i opartą o najnowszy stan badań religioznaw­ czych wzbudza w niektórych swych partiach poważne zastrzeżenia. Aleksander Posern-Zieliński WACŁAW K O R A B I E W I C Z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek fotografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, redaktor Aleksander B ł a c h o w ski, opracowanie graficzne Maciej Raducki, ss. 186, w tym 135 rycin całostronicowych. Nie trzeba podkreślać, jak zaniedbana jest w naszej nauce znajomość sztuki ludów współcześnie zamieszkujących Afrykę. Jeśli literatura obcojęzyczna może wy­ kazać się obfitym dorobkiem prac wyczerpujących rozmaite formy poznania i po­ pularyzacji sztuki olbrzymiego kontynentu, to u nas istnieje konieczność rozpoczy­ nania od w s t ę p n y c h rozpoznań. Z wielkim w i ę c uznaniem należy przyjąć najnow­ szą pracę Wacława Korabiewicza, która znacznie rozszerza u nas orientację w nie­ znanym przedmiocie . Jest ona konieczna nie tylko afrykanistom, lecz również tym wszystkim, których interesują problemy sztuki m. in. europejskich środowisk ludowych. Okazuje się dowodnie, że nie wystarcza już dzisiaj postawa badawcza wyczerpująca doświadczenia artystyczne ukształtowane w Europie. Wydaje się, że istnieje niekiedy więcej p o w o d ó w do określania np. istotnych właściwości formal­ nych ludowej rzeźby europejskiej na tle sztuki dalszego jej sąsiedztwa, aniżeli w po­ wiązaniu z dorobkiem sztuki wielkich stylów historycznych z tego samego obszaru. Dla tych też p o w o d ó w chciałbym przedstawić uwagi badacza spoza kręgu nauki o Afryce. Mając jednocześnie świadomość, że Sztuka Afryki spotka się z szerokim zainteresowaniem, nie traktuję swych uwag jako wyczerpujących wiedzę o tej książce. Sztuka Afryki w ogólnych założeniach jest rodzajem katalogu poświęconego zbiorom muzealnym z jednego kraju. Pracy tej towarzyszy zarazem obszerniejsze 1 1 Por. B. M o 1 i ń s к i, Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Przegląd Socjologiczny", t. 19:1965 z. 1, s. 141—172; J . К a m о с к i, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich, „Etnografia Polska", t. 10:1966, s. 644—656. �542 RECENZJE omówienie samego przedmiotu tej sztuki. Albumowa postać opracowania, przede wszystkim materiału ilustracyjnego, w y w o ł u j e niezwykle korzystne wrażenie. W ze­ stawieniu z podobnymi opracowaniami bodaj najsławniejszych ośrodków nauko­ wych angielskich, francuskich i niemieckich — polskie wydaje się być zdecydowanie równorzędne, a nawet w pewnych partiach ciekawsze i pełniejsze . Podobne wra­ żenie w y w o ł u j e prezentowany materiał, którego tradycje zbierackie były, jak wia­ domo, o wiele bardziej ograniczone, aniżeli w krajach włączonych w systemy kolonizatorskie. Zbiory polskie, znajdujące się przede wszystkim w P a ń s t w o w y m Muzeum Etno­ graficznym w Warszawie, swoje znaczenie zawdzięczają w ogromnej mierze W. K o rabiewiczowi, niestrudzonemu od przeszło 20 lat szperaczowi kontynentu afrykań­ skiego. Sztuka Afryki jest plonem tych wieloletnich kontaktów. Jest zarazem pracą poświęconą naszym polskim zbiorom tej sztuki, jak też jej analizie. Czy spełnia ona obydwa te zadania? Spróbujmy zastanowić się nad pierwszym. Autor omawia w części wstępnej m. in. dzieje kolekcjonerstwa w Polsce obiektów sztuki Afryki. Wymienia miejsca najważniejszych kolekcji. Zgodnie z tym można by oczekiwać wskazania, w sposób przyjęty w podobnych opracowaniach, na ilość i charakter eksponatów w poszcze­ gólnych ośrodkach muzealnych. Tych danych nie ma. Podobnie zabrakło pewnej skrupulatności w dostarczeniu danych o zbiorach warszawskich. Materiał ilustra­ cyjny — ogółem 135 tablic — obejmuje tylko 5 obiektów spoza Warszawy (4 z K r a ­ kowa i 1 z Pabianic). Jest to zatem opracowanie materiału nie tyle pochodzącego ze zbiorów polskich, ile warszawskich. Oczywiście nie byłoby to ujemną stroną pracy, gdyby autor dokładniej wyznaczył jej zakres, zakres węższy, lecz kompletniejszy, obudowany określonymi wymogami dokumentacyjnymi. Warto przy tym stwierdzić, że autor w obszernych opisach obiektów prezentowanych na zdjęciach umie zadowolić żądania najbardziej wymagającego odbiorcy. 2 Jaki rodzaj i znaczenie przedstawia informacja poprzedzająca zestaw pięknego materiału ilustracyjnego w tej książce? Na okładce widnieje mapa środkowej części obszaru afrykańskiego — w ł a ś c i w e g o miejsca w y s t ę p o w a n i a sztuki, o jakiej m ó w i autor. Na mapie oznaczone zostały poszczególne kraje i zamieszkujące w nich grupy ludnościowe. Jest to pożyteczne wprowadzenie czytelnika w wielką złożoność sytuacji etnicznej, geograficzno-gospodarczej, politycznej panującej na tym konty­ nencie. Czy ten narzucający się fakt zróżnicowania znajdzie rozwinięcie w uwagach autora na temat samej sztuki? Wacław Korabiewicz w y k ł a d a swobodnie językiem barwnym i wyrazistym. Jeśli jednak przejrzyście buduje mniejsze fragmenty, to nie dotrzymuje w pełni tej zasady w stosunku do całości wywodu. Nie służy jego przejrzystości, poniechanie informacji o źródłach formułowanych wniosków, informacji o stanie badań nad poszczególnymi zagadnieniami tej sztuki. Podobnie nie służy najlepiej całości przy­ jęty układ tematyczny rozdziałów. Autor rozpoczyna w y w ó d od Odkrycia sztuki afrykańskiej. Niektóre wiadomości zawarte w tym rozdziale znajdują przedłużenie w dalszym z a t y t u ł o w a n y m Trochę historii. Poza tym jeśli autorowi zależało na wyprzedzeniu omówienia rodzajów sztuki Afryki i kluczowego zagadnienia warun- 2 Por. „Le Musée Vivant", R. 12:1948, nr 36—37 (specjalne wydanie poświęcone problemom kultury Afryki); M. R a g o n, L'art negre, „Jardin des Arts", nr 126, 1965, s. 16—23; W. F a g g, The Webster Plass Collection of African Art, Britisch Museum, London 1953; t e n ż e , Art from the Guinea Coast, University of Oxford 1965 i in. �543- RECENZJE k ó w życia na tym kontynencie ogólną charakterystykę dzieł, to należało przynaj­ mniej ściślej powiązać uwagi o ich formie i treści. Stwierdzenia o „kanonach piękna" w rozdziale o takim samym tytule mają swoje przedłużenie w wiadomościach o spo­ sobach budowania i rozumienia rozmaitych konwencji formalnych, kształtowania określonych funkcji detali i całości analizowanych obiektów. Oto przedstawiona przez autora analiza dzieł sztuk plastycznych, głównie rzeźby: „Każde z nich [dzieł sztuki — J . O.] odznacza się świadomym wyborem, obmyślaną strukturą, znakomitą znajomością tworzywa i mistrzowskim opanowaniem tech­ niki" . W innym miejscu wskazuje Korabiewicz na pewne odmiany stylistyczne dzieł w określonych prowincjach afrykańskiego kontynentu. Mimo to przyjmuje, że „[...] jest w twórczości afrykańskiej jakiś wspólny, trudny do opisania ton, który wyczuwa się tym silniej, im bliżej obcuje się z tą s z t u k ą " . Z a ó w wspólny ton można uznać wcześniej wypowiedziany sąd o świadomości zamierzeń strukturalnych i mistrzostwie technicznym. Zresztą nie tylko te uwagi, ale również inne, jakie formułuje Korabiewicz, wydają się w s k a z y w a ć na poszukiwanie cech w s p ó l n y c h nie zaś różnicujących. „Przebogata fantazja twórcza, estetyczny umiar, genialny skrót kompozycyjny obok wyczucia harmonii barw i kształtów cechuje wszystkie gałęzie plastycznej twórczości a f r y k a ń s k i e j " . Wydaje się, iż tych samych określeń można by użyć dla ogólnego scharakteryzowania przykładów twórczości ludowej, czy tzw. l u d ó w pierwotnych z innych zupełnie stron świata. Jeśli wskazania na znakomitą znajomość tworzywa i mistrzowskie opanowanie techniki nie budzi zastrzeżeń, to określenia świadomy wybór, obmyślana struktura wymaga odpowiedniego potwierdzenia dowodowego. Korabiewicz wychodzi na prze­ ciw tym oczekiwaniom. W rozdziale Utylitarność i tradycja stwierdza: „Co nam wydaje się splotem przypadkowych ornamentów, to dla Murzyna jest pełne treści przemawiającej symbolami. Każda kreska, każde najmniejsze draśnięcie na stołku, kiju czy tarczy ma swoje imię i uzasadnienie, a nawet magiczną s i ł ę . Autor nie poprzestaje na tych ustaleniach. Uzupełnia je w dalszym szczegółowym wywodzie zastanowieniami nad powstawaniem określonych rozwiązań formalnych, np. defor­ macji w kierunku wyolbrzymienia detali. Poznajemy przykład wyolbrzymienia rąk u postaci podpierającej blat stołka. O deformacjach tych zdecydowała zamierzona użytkowność obiektu — stwierdza Korabiewicz. Można jeszcze dodać, że w innym wypadku podobny proces zachodzi w wyolbrzymieniu głowy, jeśli tylko na niej opiera się blat stołka . W tym miejscu autor stosuje racjonalne dowodzenie, dające się w pełni uzasadnić i sprawdzić. Ale nie można już tego samego powiedzieć przy jednym z dalszych określeń istoty tradycyjnej rzeźby afrykańskiej. Ma ją cechować najważniejszy szczegół ciała „organ seksualny jako czynnik twórczy życia oraz pępek jako wytłumaczenie łączności rodzinnej. Nie istnieje prawdziwa, oryginalna, stara rzeźba murzyńska, stwierdza z naciskiem Wacław Korabiewicz, w której cechy te nie pozostały podkreślone" . Wydaje się, że w wyolbrzymianiu pewnych detali rzeźb wykonanych przez artystów tej kategorii, o jakich mówi Korabiewicz, obok określonych przesłanek ideowych odgrywają ważną rolę inne jeszcze momenty. Organizacja pracy tych artystów, mimo mistrzostwa opanowania techniki, nie zaw3 4 5 e 7 a 3 4 5 6 7 3 Por. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki..., Tamże, s. 12. Tamże, s. 12. Tamże, s. 12. Tamże, s. 109, 112. Tamże, s. 13. s. 10. �544 RECENZJE Ryc. 1. Fragment rzeźby z terenu Afryki (reprodukcja zdjęcia na książki Korabiewicza, Sztuka Afryki) Fot. obwolucie Zdzisław Małek sze kontrolowana jest wizją całości dzieła. Przy wielkim zaangażowaniu emocjo­ nalnym, jakie towarzyszy najczęściej pracy tych twórców, dochodzi do mimowolnego zróżnicowania ogólnego w y s i ł k u na akty mniej lub bardziej silnych uniesień. W chłopskiej rzeźbie z Europy odbija się to zróżnicowanie w y s i ł k u twórczego na skomplikowanych detalach takich nawet, jak wyobrażenia guzików, nie mówiąc o oczach, uszach, dłoniach i również organach seksualnych. Zwraca np. uwagę iden­ tyczność pewnych zupełnie drobnych rozwiązań plastycznych w tych dwu różnych światach sztuki. W ten sam sposób rzeźbi „oczy przymkniętych powiek" Jan Sęk — rzeźbiarz z Kurpiów, jak i rzeźbiarze, których dzieło otwiera zdjęcie na obwolucie książki (ryc. 1 i 2). Uświadamianie sobie przez twórcę pewnych w y w o ł a n y c h w czasie pracy efek­ tów plastycznych, ich akceptacja, nie oznacza, iż w procesie twórczym od początku istniało takie właśnie nastawienie. Twórczość jest procesem poszukiwań, kształtowaniem jakiejś odrębnej rzeczywistości aniżeli realna. Na ostateczny kształt rzeczywistości dzieła oddziaływuje wiele czynników nie mieszczących się w pojęciu uświadomionego zamierzenia (świadomego wyboru, obmyślanej struktury). Znajomość struktury tworzywa, sposobów najłatwiej prowadzo­ nych cięć i modelowania ukierunkowuje charakter uzyskiwanych efektów platycznych. Dlatego też można włączyć jedynie uświadomione dążenie do uproszczeń dyktowanych przez samo tworzywo. Podobnie przedstawia się problem stałych jakości ideowo formalnych, np. rzeźby i jej nowszych przeobrażeń. Z jednej strony autor wskazuje na wielką i za­ razem uświadomioną dążność do powtarzania określonych „kanonów", z drugiej zaś �545 RECENZJE Ryc. 2. Fragment rzeźby wykonanej w 1945 r. przez Jana Sęka z Płoszyć, pow. Ostrołęka Fot. Jacek Olędzki strony podaje dowody „płynności" podejmowania nowych koncepcji, formułowania rozwiązań pod w p ł y w e m wzorów narzuconych z z e w n ą t r z . Wydaje się, iż w przypadku głównej gałęzi sztuki (jaką rozpatruje W. Korabie­ wicz): rzeźby w drewnie, rzeźby figuratywnej, w której najczęstszym tematem jest człowiek, wypadałoby powiedzieć o jego antropologii lub nawet o jego swoistym wyglądzie ukształtowanym przez rozmaite lokalne obrzędy i sposoby noszenia się Afrykanów. Albowiem w tych odmiennościach zawiera się w y j ś c i o w y , najbardziej widoczny element różnicujący sztukę tej części świata od sztuk ludowych lub sztuk społeczeństw plemiennych i innych kontynentów i krajów. W tym też powiązaniu sztuki Afryki z jej w ł a ś c i w y m otoczeniem kulturowym, życiem określonych grup ludnościowych wyraża się ów poszukiwany wspólny ton, który pozwolił Korabiewiczowi spojrzeć na rozmaite i bogate przejawy twórczości artystycznej w sposób syntetyzujący. Niemniej między p o r ó w n y w a n y m i tu doświadczeniami artystycznymi istnieje wie­ le zasadniczych cech w s p ó l n y c h lub nader zbliżonych. Na przykład rzeźby w drewnie nie wykraczają zazwyczaj poza przedstawienia pojedynczych figur. Zwielokrotnianie postaci, jakie znamy w scenach zbiorowych ze sztuk wielkich nurtów historycznych Europy i Azji, dokonywane jest najczęściej w granicach monolitycznej bryły. Jej spoistość — zachowywanie w figurze kształtów klocka — częsty wypadek nie zmie­ niania jego naturalnej słupkowej budowy, oto znana cecha rzeźb tych, w y d a w a ł o b y 9 9 Tamże, s. 15, 18. 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �546 RECENZJE się, n i e p o r ó w n y w a l n y c h kręgów sztuki. W jednym i drugim • kręgu poznajemy owe wyraziste, lapidarne cięcia jako wynik trwania przy zasadach najporęczniejszego krojenia drewna, te same tendencje geometryzacji kubistycznej i wreszcie owe deformacje ukształtowane pod w p ł y w e m silnego oddziaływania niekontrolo­ wanych czynników procesu twórczego. Mimo dyskusyjnych niektórych ujęć i uwag autora praca jego spełnia ważną rolę w upewnieniu się, że sztuka, o jakiej m ó w i m y , swoimi różnicami oddziaływuje może z mniejszą siłą aniżeli cechami powtarzającymi s i ę — wspólnymi. Jest to re­ zultatem ujmującej pasji badawczej autora w odszukiwaniu wspólnego tonu sty­ listyki dzieł. Należy zatem żywić wdzięczność wobec autora za jego pełny oddania w y s i ł e k przybliżenia czytelnikowi polskiemu tajemnic sztuki kontynentu, którego rola dziejowa w chwili obecnej nabiera coraz większego znaczenia. Sztuka Afryki rozbudza szerszą refleksję poznawczą, ułatwiającą pogłębienie doświadczeń zdo­ bytych w izolowanych centrach kulturowych. Jacek Olędzki Z E S Z Y T Y ETNOGRAFICZNE MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO zeum Śląskiego we Wrocławiu) t. I , Wrocław 1963, s. 180, ilustr. (Oddział M u ­ Problematyka procesów przeobrażeń społeczno-kulturowych w y w o ł a n y c h powo­ jenną migracją na ziemie zachodnie i północne uzyskuje w coraz poważniejszym stopniu należną jej pozycję w pracach badawczych i piśmiennictwie etnograficz­ nym. Recenzowana praca stanowi godną odnotowania publikację z tej niedostatecznie do niedawna rozwijanej dziedziny badań, dostarczając nie tylko nowych, cennych materiałów, ale i interesujących propozycji metodycznych. Tom przygotowany został przez grupę etnografów wrocławskich, przy czym jego inicjatorem jest K . K w a ś n i e w s k i , autor m. in. zamieszczonego w pracy artykułu podsumowującego, propagator przyjętej we wszystkich artykułach metody staty­ stycznej. Na treść omawianej książki składają się opracowania: Zofii Staszczak, Kształto­ wanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego (s. 9—79), Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Z badan nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Bośni (s. 81—104), Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku (s. 105—127), Kazimierza Pudło i Tomasza Skarżyńskiego, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich z Francji (s. 129—145), Krystyny Hofman -Liandzis i Kazimierza Pudło, Z badań nad kulturą ludową emigrantów greckich na Dolnym Śląsku (s. 147—162), oraz Krzysztofa K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kultu­ rowa ludności na Dolnym Śląsku po 1945 roku a etnograficzne badania społeczności niejednolitych kulturowo (s. 163—180). Przedmiotem szczególnego zainteresowania autorów książki są grupy o ostro zarysowanej specyfice kulturowej, będące nosicielami regionalnych kultur polskich poważnie przekształconych w wyniku oddziaływania obcych grup etnicznych, czy też jak, np. w wypadku emigrantów greckich, grupa o kulturze niepolskiej. Wybór to niesłychanie atrakcyjny i jednocześnie uzasadniony, gdy w e ź m i e się pod uwagę cel badań, jakim jest poznanie mechanizmu procesów adaptacyjnych i integracyjnych w nowym środowisku oraz określenie zdolności przystosowawczych poszczególnych grup. Wyraziście zarysowana specyfika kulturowa badanych grup, kontrastowych w stosunku do otoczenia, stwarza dogodne warunki badań nad teorią przeobrażeń �RECENZJE 547 kulturowych. Walor źródłowy publikacji, oczywisty już dzisiaj, tym w y ż e j oceniony zostanie w przyszłości przez monografistów poszczególnych grup osadniczych. Oczywiście w ó w c z a s , gdy przedmiotem obserwacji są rozproszone na nowym terenie grupy związane w s p ó l n y m pochodzeniem, badacz w wielu wypadkach świadomie abstrahuje od nowo ukształtowanych społeczności lokalnych, w których podstawą tworzenia się nowych więzi jest fakt współżycia na określonym, w s p ó l n y m terytorium, tym bardziej że przyjęto założenie koncentracji uwagi, w przypadku grup reemigranckich, na okresie emigracji. Dlatego doskonałym uzupełnieniem tomu jest cenne studium Z. Staszczak, dla której przedmiotem badań jest nie grupa wspólnego pochodzenia, a społeczność wiejska. Reprezentowany w artykule Z. Stasz­ czak sposób widzenia daje możliwości, których pozbawione są w dużej mierze ba­ dania uprzednio przedstawione, a mianowicie pokazania procesów integracyjnych, procesów tworzenia się coraz bardziej jednolitych kulturowo społeczności lokalnych. Z. Staszczak wybrała do badań dwie wsie w pow. kłodzkim. Obie wsie posia­ dają mniej więcej jednorodną strukturę pochodzeniową ludności. Obok autochtonów zamieszkują je grupy repatriantów, osadników z Żywiecczyzny oraz osadników z innych terenów Polski. Procesy integracji były w badanych wsiach (materiały pochodzą z lat 1960—1961) dalekie od zakończenia i, jak się wydaje, opóźnione w porównaniu z większością wsi na ziemiach zachodnich i północnych. Za przejaw braku integracji społecznej badanych środowisk można uznać, nie generalizując zresztą jego znaczenia, opisany przez autorkę fakt niewý1;worzenia się zwyczaju uczestniczenia całej wsi w pogrzebach. Książka byłaby bardziej reprezentatywna dla procesów adaptacyjnych i integracyjnych na wsi dolnośląskiej, gdyby zna­ lazła się w niej również analiza wsi zamieszkałej wyłącznie przez osadników. Na uporządkowany metodycznie i szczegółowy obraz wsi badanych przez Z. Staszczak złożył się, zawarty w kolejnych rozdziałach artykułu, opis środowiska geograficzno-gospodarczego, zasobów tradycyjnego inwentarza kulturowego posz­ czególnych grup oraz procesu adaptacji kulturowej, przy czym ostatni ten rozdział autorka rozbiła na podrozdziały omawiające mechanizm wzajemnych k o n t a k t ó w kulturowych, selekcję inwentarza kulturowego oraz zmiany w wyniku konfrontacji inwentarza kulturowego różnych grup. Uwagi końcowe, oparte w dużej mierze na tabelach statystycznych, zawierających dane o zachowanych, utraconych i zapo­ życzonych przez poszczególne grupy mieszkańców wsi faktach kulturowych, pozwa­ lają przedstawić charakterystykę poszczególnych tych grup. Jako najbardziej dynamiczną w zakresie przemian kulturowych autorka wymienia grupę repatrian­ tów, przy czym pewnym brakiem wydaje się niewyodrębnienie chociażby głównych grup wśród osadników przybyłych z różnych przecież terenów b. wschodnich kresów Polski. Materiały o kapitalnej wartości zebrane jako dokumentacja proce­ s ó w przeobrażeń kulturowych w badanych wsiach zyskałyby, gdyby zaopatrzono je w dokładniejsze metryki chronologiczne. Można by dyskutować, czy szczęśliwe jest określanie poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w badanych wiosek, takich jak autochtoni, repatrianci i osadnicy z terenów Polski, jako grup etnicznych (por. tabl. na s. 16—17) i pisanie o dość złożonej strukturze etnicznej w badanych wsiach (s. 52). W innych wypadkach autorka używa zresztą terminu grupy ludnościowe. K . K w a ś n i e w s k i za przedmiot badań obrał grupę reemigrantów polskich z Bośni. Obiekt badania stwarza duże możliwości w zakresie podjętej przez autora analizy kulturowych n a s t ę p s t w migracji. Interesująca go grupa przemieszczała się przecież dwukrotnie, przy czym zmiana środowiska kulturowego była dość kon­ sekwentna. Do czynników komplikujących badania w przypadku grupy bośniackiej należy zaliczyć dość odległy okres migracji z Polski (lata 1890—1906), utrudniający �548 RECENZJE odtworzenie pierwotnego wyposażenia kulturowego przesiedleńców oraz mieszany charakter grupy migrantów, pochodzących nie tylko z różnych powiatów Galicji Wschodniej, ale również z zaboru rosyjskiego. Istniejące możliwości zostały w pełni wykorzystane. Otrzymaliśmy cenne' studium przeobrażeń w kulturze emigrantów polskich na terenie Bośni oraz przyczynek do perypetii kulturowych po repatriacji. T e n ostatni powojenny okres historii badanej grupy został wyraźnie podporządko­ wany zadaniom możliwie wszechstronnnego poznania okresu pobytu emigrantów w Bośni. K . K w a ś n i e w s k i e g o nie interesuje całokształt przeobrażeń kulturowych, jakim podlega grupa bośniacka na Dolnym Śląsku, do czego zresztą upoważnia go tytuł opracowania i ustalony dla artykułów o grupach reemigranckich zakres, a zachowanie się f a k t ó w kulturowych wyniesionych z terenów polskich i prze­ t r w a ł y c h przez okres osadnictwa w Bośni oraz tam nabytych po przeniesieniu się reemigrantów na Dolny Śląsk. Wnioski końcowe oparto na wynikach tabeli, w k t ó ­ rej ujęto 152 fakty kulturowe: polskie, utrzymane w Bośni, serbskie, przejęte w Bośni oraz zaobserwowane u Serbów, a odczuwane jako obce. Grupa reemigrantów polskich z Rumunii opuściła tereny pochodzenia w okresie jeszcze bardziej odległym w porównaniu z grupą bośniacką. Pierwsi osadnicy, górale z okolic Czacy, pojawili się na Bukowinie około 1803 г., a ruch emigracyjny innych grup osadników polskich, przede wszystkim z Rzeszowskiego, nie był jeszcze zakończony na początku X X w. Przedmiotem zainteresowania badaczki grupy rumuńskiej Magdaleny Meysner-Rostworowskiej, podobnie jak w uprzednim artykule, jest zachowanie się e l e m e n t ó w kultury w warunkach dwukrotnej m i ­ gracji. Autorka szuka odpowiedzi na pytanie, które elementy kulturowe stanowiące wyposażenie grupy sprzed przesiedlenia się na teren Bukowiny były tam użytko­ wane i czy zostały zachowane na Dolnym Śląsku. Druga grupa zagadnień dotyczy e l e m e n t ó w nabytych w wyniku zmiany środowiska geograficzno-kulturowego. W pracy najobszerniej naświetlone zostały przeobrażenia kulturowe migrantów na •terenie Rumunii, w związku z czym i ten artykuł nazwać można cennym opraco­ waniem historii kultury jednej z grup osiedlonych na Dolnym Śląsku. Grupa reemigrantów polskich z Francji, omówiona w kolejnym artykule K . Pudło i T . Skarżyńskiego, różni się zdecydowanie od grup poprzednio analizo­ wanych. Różnica ta polega przede wszystkim na odmienności środowiska, do którego kierowali się migranci, środowiska rozwiniętego społecznie i gospodarczo w porównaniu z terenami opuszczonymi. Emigranci przy tym nie objęli gospodarstw samodzielnych, ale stali się pracownikami najemnymi. Autorzy artykułu objęli zresztą wywiadami również ludzi, którzy we Francji pozostawali w środowiskach miejskich i w ten sposób przedmiotem badań stało się oddziaływanie kultury miejskiej, noszącej często walor ogólnonarodowy. Lektura tego właśnie artykułu, bardziej niż pozostałych, rodzi odczucie braku ustalenia, jak autorzy rozumieją, powszechnie, ale różnoznacznie stosowane pojęcie „kultura ludowa". Grupa emigrantów greckich, będąca przedmiotem badań w artykule K . L i a n dzis i K . Pudło, to jedyny wśród opracowanych w tomie zespół różny etnicznie, nie mający przed przybyciem w roku 1950 na Dolny Śląsk kontaktów z kulturą polską. Charakter owej grupy, a co za tym idzie procesów adaptacyjnych i integra­ cyjnych w polskim środowisku, określa nie tylko ich odmienność etniczna, ale i fakt, że jest to grupa b. partyzantów, a więc ludzi połączonych więzami ideologiczno-politycznymi o dość swoistej strukturze wieku, płci i pochodzenia społecz­ nego i regionalnego. Nie bez znaczenia dla procesów przemian kulturowych, którym podlegali, jest sytuacja, że na Dolnym Śląsku nie stworzyli w i ę k s z y c h skupisk i osiedli przede wszystkim w miastach. Autorzy stwierdzają w podsumowaniu, że �RECENZJE 549 emigranci greccy zachowują w dużej mierze swą odrębność kulturową, a przeobra­ żenia są raczej rezultatem samodzielnego rozwoju grupy greckiej, przystosowania się do nowych w a r u n k ó w niż styczności ze środowiskiem polskim (s. 160). Ostatni w tomie artykuł K . K w a ś n i e w s k i e g o , Adaptacja kulturowa ludności na Dolnym Śląsku a etnograficzne badania społeczności niejednolitych kulturowo, zasługuje na szczególną uwagę, zawiera on bowiem uzasadnienie przyjętej przez wszystkich autorów książki metody, a ponadto podsumowanie artykułów s z c z e g ó ­ łowych. Stwierdzając nieprzydatność metody kartograficznej dla badań społeczności osadniczych niejednolitych kulturowo, autor podkreśla wartości zastosowanej w tomie metody, nazwanej przezeń pośrednią metodą statystyczną. Drogi jej udoskonalenia wiodą, zdaniem autora, poprzez poprawę metodyki badań tereno­ wych (prowadzenie w y w i a d ó w z uwzględnieniem struktury płci, wieku, rozwar­ stwienia społecznego itd. w ramach obserwowanej społeczności) i gromadzenie bardziej obfitych materiałów, a z drugiej strony poprzez nowe opracowanie systematyki kultury ludowej. Przyjęty w pracy tradycyjny podział na kulturę materialną, społeczną i duchową nie stwarza, jak stwierdza K . K w a ś n i e w s k i , precyzyjnych możliwości analizy przeobrażeń we współczesnej kulturze ludowej społeczności cywilizowanych. Jeden z w a l o r ó w prezentowanej metody statystycznej, a mianowicie m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a w c z e j analizy w y n i k ó w z badań poszczególnych grup, wykorzystuje autor dla zbiorczego przedstawienia ustaleń z poszczególnych artykułów szczegółowych. Przy pomocy czterech tablic statystycznych i komentarza K . K w a ś n i e w s k i stara s i ę określić stopień dynamiki kulturowej poszczególnych grup. Pierwsza tablica z a ­ wiera zestawienie cech środowiska geograficznego, gospodarczego i społecznego, w których pozostawały badane grupy. Można się z niej zorientować, jak kształtuje się u poszczególnych grup stosunek środowiska zastanego na Dolnym Śląsku do pozostawionego. Tabela I I , o podstawowym znaczeniu dla całego tomu, zestawia dane dotyczące inwentarza kulturowego poszczególnych grup. W jej kolejnych rubrykach przedstawiono elementy kulturowe badanych grup utrzymane do dzisiaj, utracone po roku 1945, odczuwane jako obce u innych oraz zapożyczone. Należy przypomnieć, ż e w związku z ustalonym dla grup reemigrantów zakresem pracy na ogół nie b y ł y rejestrowane zapożyczenia kulturowe z okresu powojennego. W świetle tabeli najbardziej dynamiczną okazała się grupa grecka. Ostatnie tabele zmierzają do ustalenia wskaźnika adaptacji zbadanych grup ludności na Dolnym Śląsku i i c h ' wskaźnika integracji kulturowej w różnych miejscach zamieszkania. Trzeba wyjaśnić, że pojęcia adaptacji i integracji kulturowej rozumiane są tutaj w ę ż e j w porównaniu z innymi pracami o przeobrażeniach społeczno-kulturowych na ziemiach zachodnich i północnych. Adaptacja kulturowa jest w artykule pojęta jako zjawisko biernego przystosowania się do nowego środowiska i wyrażona у wzorem n = -> przy czym x = ilości e l e m e n t ó w utrzymanych z tradycyjnego inwen­ tarza danej grupy, а у = ilości e l e m e n t ó w zarzuconych. Z tabeli wynika, że n a j ­ w y ż s z y , stopień tak rozumianej adaptacji kulturowej w ł a ś c i w y jest reemigrantom z Rumunii. Przyjęty wskaźnik integracji kulturowej obliczono w e d ł u g tego samego, co i wskaźnik adaptacji wzoru, przyjmując, że x = sumie inwentarza kulturowego innych grup, zaobserwowanych i ocenionych jako obce, а у = sumie zapożyczeń kulturowych. Zgodnie z przyjętym założeniem wskaźnik ó w obliczono dla terenu Dolnego Śląska jedynie u grup, które bezpośrednio tu przybyły ze stron rodzimych i autochtonów, natomiast u reemigrantów m ó w i on o przeobrażeniach na emigracji. W świetle danych tabeli n a j w y ż s z y wskaźnik integracji wykazuje grupa emigrantów greckich. �550 RECENZJE Przedstawiona w recenzowanej pracy metoda analizy statystycznej społecz­ ności niejednolitych kulturowo na ziemiach zachodnich i północnych godna jest stać się przedmiotem szerokiego zainteresowania i dyskusji. Zastosowanie statystyki w badaniach etnograficznych do obserwacji dynamiki przeobrażeń kulturowych winno przynieść szereg korzyści, takich jak m. in. możliwość analiz p o r ó w n a w ­ czych, dalsze uściślenie metodyki badań terenowych niezbędne przy stosowaniu statystyki czy dyskusje metodologiczne w rodzaju podjętej przez K . Kwaśniewskiego rewizji przydatności przyjętej systematyki kultury. Własne uwagi do zastosowanej w recenzowanej książce metody statystycznej ograniczę do d w ó c h zagadnień: I. Dobór jednostek statystycznych. W zabiegach statystycznych operuje się elementami kulturowymi nierównej wartości. Obok faktu noszenia chustek wiąza­ nych pod brodą mamy fakt użytkowania pługów żelaznych kowalskiej roboty, obok faktu hodowli owiec zużytkowano do celów statystycznych fakt budowania szałasów z trzciny lub cienkich berwion; niektóre z e l e m e n t ó w kulturowych stanowiących jednostki statystyczne są reliktami, inne elementami kultury ż y w y m i i o dużym znaczeniu, jedne częścią składową obrzędów, inne zespołem obrzędowym. Nie trzeba chyba szczegółowych rozważań, aby w y k a z a ć , jak bardzo podane fakty różnią się swoim miejscem w owej funkcjonalnej całości, którą nazywamy kulturą. Zdaniem moim w a ż n y m warunkiem przed przystąpieniem do wykorzystania e l e m e n t ó w k u l ­ tury jako jednostek statystycznych jest sporządzenie choćby w s t ę p n e j ich syste­ matyki z podziałem na kategorie o zbliżonej ilości powiązań i możliwościach od­ działywania na kulturę. Argumentacja autorów, że różna wartość e l e m e n t ó w kulturowych zastosowanych w celach statystycznych może się w y r ó w n a ć przy ze­ stawieniu w i ę k s z e j ich ilości, zwiększa zaufanie do w y n i k ó w osiągniętych w ta­ belach. I I . Ujemne skutki, jakie pociągnęłoby postulowanie wyłącznego czy uprzywi­ lejowanego stosowania metody statystycznej w badaniach nad kulturą. Nie jest to krytyka autorów książki, realizujących przecież jasno określony cel: pokazania przydatności metod statystycznych w badaniach na ziemiach zachodnich, tam gdzie zawodzi metoda kartograficzna, z zamiarem zobiektywizowania ujęć porównawczych, a raczej refleksja na marginesie książki. Podporządkowanie badań terenowych i konstrukcji artykułów w recenzowanej książce celom statystycznym sprawiło, że obraz kultury badanych grup pokazany został w postaci zatomizowanej, prze­ kształcił się w niektórych opracowaniach nieomalże w rejestr inwentarza kultu­ rowego, który jest jednocześnie wykazem jednostek statystycznych. Położenie n a ­ cisku na badaniach prowadzących do takich konsekwencji oddaliłoby nas od uzyskania obrazu kultury będącej funkcjonalną całością, w której poszczególne elementy kulturowe istnieją nie same dla siebie, a poprzez ich powiązania z i n ­ nymi. Publikacja nie jest wolna od niedopatrzeń natury wydawniczej. Książka nie ukazała się w roku 1963, jak informuje okładka i strona tytułowa, a na początku 1965. Czytelnik nie będzie mógł ustalić tego faktu, gdyż w metryce drukarskiej brak daty zakończenia druku. Uzasadnione byłoby przy publikacji tego typu, stanowiącej zwartą treściowo i metodycznie całość, uzupełnienie tytułu wydaw­ nictwa podtytułem. Brak informacji, czy zdanie z opaski: Procesy adaptacji i in­ tegracji społeczno-kulturowej wsi dolnośląskiej, można traktować jako ó w pod­ tytuł. Wyjątkowo skomplikowana jest struktura wydawnictwa: „Zeszyty Etno­ graficzne" (t. I) stanowią jednocześnie t. I I z. 2 „Roczników Etnografii Śląskiej". Książka wartościowa zarówno, co już podkreślono, jako publikacja cennych, niepowtarzalnych materiałów z procesów przeobrażeń kulturowych na ziemiach �RECENZJE 551 zachodnich i północnych, a z drugiej strony jako interesująca propozycja meto­ dyczna, uzyska zapewne w piśmiennictwie etnograficznym pozycję należną jej, przede wszystkim dzięki metodycznemu nowatorstwu. Zaangażowanie autorów, pasja, z jaką w trudnych warunkach realizowali swe ambitne zamierzenia, nadaje pracy walor dodatkowy. Zbigniew Jasiewicz BIULETYN INFORMACYJNY MUZEUM BUDOWNICTWA LUDOWEGO W S A N O K U , 1964—1966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku"), Sanok. Pojawienie się nowego wydawnictwa muzealnego —. „Biuletynu Informacyjnego Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" — organu przekazującego doświad­ czenia i wyniki pracy skansenu sanockiego zasługuje na życzliwą uwagę. Muzeum to jest placówką eksperymentalną wypracowującą metody w zakresie dokumentacji naukowej, rozbiórki obiektów, metod składowania, konserwacji, ma­ gazynowania, wykonawstwa. Jak głosi karta tytułowa pierwszego numeru, g ł ó w n y m celem „Biuletynu" jest informacja o pracy i doświadczeniach skansenu sanockiego, mająca służyć tego typu placówkom w Polsce. Nadto redakcja zamierza publikować artykuły i opracowania głównie w oparciu o obszarne materiały terenowe, znajdujące się w archiwum Muzeum, a dotyczące budownictwa ludowego i w ogóle kultury ludowej połud­ niowej części woj. rzeszowskiego. Poza tym „Biuletyn" będzie zamieszczał komu­ nikaty -o przedsięwzięciach i imprezach kulturalnych mających związek z proble­ matyką Muzeum. Tak ustalone ramy zainteresowań czasopisma były realizowane w wydanych trzech kolejnych numerach. Pierwszy numer ukazał się w lutym 1964 г., następny w lutym 1965 г., kolejny w czerwcu 1966 r. pod zmienionym tytułem „Materiały Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku", ponieważ wydawnictwo nie ukazuje się jako regularnie wy­ chodzące czasopismo. Ostatni zeszyt zawiera materiały z ogólnopolskiego seminarium poświęconego problemom konserwacji drewna zabytkowego oraz wykonywaniu inwentaryzacji b u d y n k ó w przeznaczonych do przeniesienia, odbytego w Sanoku w dniach 6—9 V I 1965 r. Celem seminarium o charakterze roboczym i szkoleniowym było zaznajomienie uczestników z metodami konserwacji drewna i sposobami wy­ konywania inwentaryzacji budownictwa ludowego stosowanymi w M B L w Sanoku. Tematyka artykułów zamieszczonych w „Biuletynie" koncentruje się wokół trzech zagadnień: 1) organizacja i zagospodarowanie parku etnograficznego w S a ­ noku, 2) konserwacja zabytków, 3) inwentaryzacja zabytkowych obiektów. N a j w i ę ­ cej uwagi poświęcono dwu pierwszym zagadnieniom. Spośród artykułów należących do pierwszej grupy zagadnień należy przede wszystkim wymienić artykuł Ksawerego Piwockiego, pt. Parki etnograficzne i mu­ zea pod otwartym niebem i , otwierający „Biuletyn". Autor kreśli w ogólnym zary­ sie historię powstania skansenów na tle przemian ekonomicznych i społecznych w Europie. Piwocki jest zdania, że M B L w Sanoku stało się wzorową placówką przede wszystkim dzięki oparciu się jej Rady Naukowej o instrukcję I C O M - u (In­ ternational Comitee of Museums przy U N E S C O ) w sprawie skansenów, uchwalonej w 1957 r. Oczywiście wskazania tej instrukcji są realizowane w miarę możliwości organizacyjnych i finansowych z uwzględnieniem specyfiki terenu. 1 „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1, 1964, s. 2—4. �552 RECENZJE Historię sanockiego skansenu i jego organizację szeroko omawia dyrektor Mu­ zeum, Aleksander R y b i c k i . Tak więc autor przypomina, że południowa Rzeszowszczyzna znalazła się w szczególnie ciężkich warunkach w czasie I I wojny i bez­ pośrednio po jej zakończeniu. Zniszczenia wojenne, migracje ludności, walki z bandami UPA, n a p ł y w nowych e l e m e n t ó w etnicznych niosących nowe wartości kulturowe powodowały, że niszczały często bardzo wartościowe zabytki ludowej architektury i w ogóle kultury ludowej. W 1958 r. z inicjatywy konserwatora wojewódzkiego, jakże cennej w tej sytuacji, powstało Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku obejmujące swą działalnością cztery grupy etnograficzne: Pogórzan, Dolinian, Ł e m k ó w i Bojków. Należy żałować, że pierwszy numer „Biuletynu" nie przynosi mapy zasięgu działalności Muzeum przedstawiającej geograficzne roz­ mieszczenie wymienionych grup etnograficznych. Byłoby to bardzo pożyteczne w związku z dużym nasileniem badań regionalnych południowej części woj. rzeszowskiego prowadzonych nie tylko przez skansen sanocki. 2 Skansen usytuowano na obszarze liczącym około 40 ha. Stanie tutaj 85 obiektów reprezentujących architekturę świecką i sakralną wsi dziewięciu południowych po­ w i a t ó w woj. rzeszowskiego. Obecnie wystawiono dziesięć obiektów. Zabudowa skan­ senu przewiduje także budynki administracyjno-gospodarcze, salę odczytową, punkt żywienia, parkingi itp. Otwarcie całkowicie gotowej ekspozycji przewiduje się na rok 1980. Omawiając obiekty znajdujące się w muzeum autor popełnił pewne nieścisłości. I tak należy sprostować, że chałupa dworskiego wyrobnika z Niebocka nie jest kurna, lecz półkurna (dym wyprowadza z pieca specjalny przewód do sieni). Nadto z wielką ostrożnością należy odnieść się do datowania na rok 1691 części mieszkalnej chałupy z Dąbrówki Ruskiej. Wprawdzie taka data widnieje na tragarzu, wiadomo jednak, że zdarzało się przenoszenie tragarza do nowo wznoszonych chat z domów star­ szych; w tym wypadku wskazuje na to fakt, że drewno użyte do budowy ścian było już w tym celu wykorzystywane. Stosunkowo mało miejsca poświęcił Rybicki zagadnieniu kryteriów doboru obiektów do skansenu, a zupełnie pominął nie mniej istotne zagadnienie wyposażania w n ę t r z w eksponowanych obiektach budownictwa. Stanisław Szczęk w referacie Problemy kompozycji krajobrazu parku etno­ graficznego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku scharakteryzował pod w z g l ę d e m fizjograficznym teren przyszłego skansenu. Teren ten stwarza w szero­ kim zakresie szansę dla rekonstrukcji zabytkowego krajobrazu wsi polskiej p o ł u d ­ niowej Rzeszowszczyzny. Zakomponowanie obiektów w poszczególnych częściach parku z uwzględnieniem pierwotnej sytuacji budynku in situ nie nastręcza większych trudności z uwagi na duże zróżnicowanie rzeźby terenu. Przebieg prac przy rozbiórce i przewożeniu obiektów do skansenu począwszy od wyboru budynku, wizji lokalnej, a skończywszy na montażu obiektu w parku i odtwarzaniu pierwotnego mikropejzażu relacjonuje w swym referacie Leszek 3 A. R y b i c k i , Początki istnienia Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 4—7. Autor rozwinął ten temat w obszernym referacie, pt. O problemach organizacji muzeów pod otwartym niebem na przykładzie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 11—16, w y g ł o s z o n y m na ogólnopolskim seminarium w Sanoku. Rybicki skoncentrował się tu przede wszystkim na dokładnym omówieniu działal­ ności trzech działów Muzeum: architektury ludowej, konserwatorskiego i konserwatorsko-budowlanego. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 17—18. 2 3 �553 RECENZJE 4 Smoczkiewicz . Autor przedstawia m.in. szereg trudności w zakresie przepisów administracyjnych i finansowych, na jakie natrafiają muzea skansenowskie, których specyfika nie znalazła jeszcze odbicia w przepisach prawa budowlanego. Jednym z celów omawianego wydawnictwa jest udostępnienie doświadczeń i materiałów Muzeum w dziedzinie konserwacji zabytkowych obiektów. Drugi zeszyt całkowicie poświęcony tym problemom otwiera artykuł A. Rybickiego przedstawiający działalność placówki konserwatorskiej od chwili założenia skansenu. Pracę nad zabezpieczaniem zabytkowych obiektów znacznie utrudniał skromny zestaw metod konserwacji drewna zabytkowego, które by pozwalały uniknąć zmian cech eksponatu zgodnie z najnowszymi założeniami muzealnictwa. Do osiągnięć tej, placówki należy właśnie wypracowanie najwłaściwszej metody konserwacji drewna zabytkowego. Obecnie Dział Konserwatorski Muzeum kierowany przez mgr. Woj­ ciecha Kurpika posiada dwie pracownie. Jedna zajmuje się konserwacją z a b y t k ó w ruchomych i pracą badawczą, druga bieżącą konserwacją drewna budowlanego i eksperymentami w zakresie ochrony drewna oraz zabezpieczenia przeciwpożaro­ wego. Dział konserwatorski wykonuje poza tym prace zabezpieczające w zakresie malarstwa ściennego, sztalugowego, metalu, szkła, porcelany, tkaniny, ceramiki i kamienia. Wart odnotowania jest też fakt, że pracownia służy pomocą i radą innym muzeom woj. rzeszowskiego oraz instytucjom posiadającym zabytki wy­ magające konserwacji. Na • taką skalę zakrojona działalność pracowni konserwa­ torskiej pozwala mieć nadzieję, że wiele cennych zabytków zostanie uratowanych od niechybnego zniszczenia. Techniczną stroną konserwacji i zabezpieczania zabytkowego drewna, interesu­ jącą dla fachowców, zajmuje się Michał Czajnik i Wojciech Kurpik. Michał Czajnik, w referacie pt. Czynniki biologiczne powodujące rozklad i nisz­ czenie obiektów zabytkowych oraz środki i metody zabezpieczania, odgrzybiania i zwalczania owadów , przedstawia na podstawie własnych, wieloletnich doświadczeń częściej występujące gatunki grzybów i owadów, szkodników drewna oraz charak­ teryzuje metody zabezpieczania przed nimi obiektów. Referat ilustrują tablicediagnostyczne najważniejszych grzybów domowych i o w a d ó w niszczących drewno. W. Kurpik w artykule Niektóre problemy konserwacji zabytkowego drewna budowlanego w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku koncentruje się na opisie w ł a ś c i w y c h zabiegów konserwatorskich, którym poddaje się obiekt, począwszy od rozbiórki i przewiezienia go do skansenu, a skończywszy na pracach w y k o ń c z e ­ niowych przy zmontowanym budynku. Zabiegi te mają na celu zniszczenie g r z y b ó w i o w a d ó w toczących drewno, utwardzenie materiału i zachowanie autentycznej, starej faktury. Szczegółowy opis impregnacji, jej przebieg z wyszczególnieniem rodzajów i cech impregnatów drewna stosowanych w M B L , plombowania i flekowania w wypadku, w i ę k s z y c h ubytków drewna, znajdujemy w referacie W. Kurpika, Utwardzanie E 6 7 4 L . S m o c z k i e w i c z , Metody i organizacja prac przy przenoszeniu obiektów zabytkowych budownictwa ludowego — na podstawie doświadczeń Muzeum Bu­ downictwa Ludowego w Sanoku, ibid., s. 46—57. A. R y b i c k i , Organizacja pracowni konserwatorskiej Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965, s. 1—4. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966 s. 19—26. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965 s. 5—11. 5 6 r 7 r �554 RECENZJE zniszczonego drewna przy pomocy żywic syntetycznych. Wykonywanie plomb trocinowo-żywicznych . Artykuł M. Czajnika i W. Kurpika, pt. Konserwacja cerkwi w Uluczu*, zawiera sprawozdanie z przebiegu prac konserwatorskich w cerkwi w Uluczu, pow. Brzozów. Cztery lata trwająca konserwacja przywróciła jednej z najstarszych cerkwi w Pol­ sce (budowana w latach 1510—1517) jej dawny wygląd. W artykule odczuwa się brak historii obiektu, która by m.in. uwzględniała dokonywane zmiany i przeróbki obiektu oraz omówienie źródeł ikonograficznych, stanowiących podstawę do re­ konstrukcji zniszczonych części cerkwi. W czasie prac konserwatorskich w cerkwi przeprowadzono też konserwację malowideł, jej przebieg relacjonuje Hanna Markowska w artykule Przeniesienie malowideł ściennych w cerkwi drewnianej w Uluczu z zastosowaniem tzw. „suchego montażu" (1962—1964) . Montaż ten pozwala na uniezależnienie malowideł od ruchów nowej ściany i umożliwia oddzielne ich eksponowanie. T a ciekawa, nie mająca u nas precedensu metoda znakomicie zdała egzamin i stanowi duży sukces w dziedzinie konserwacji malowideł ściennych. P e w n ą monotonię konserwatorskich opracowań przerywa interesujący artykuł E . Dwornik-Gutowskiej pt. Polichromia cerkwi w Uluczu . Autorka, opierając się na w ł a s n y c h badaniach i literaturze przedmiotu, analizuje polichromię od strony artystyczno-formalnej i warsztatowej. W konkluzji dochodzi do wniosku, że malo­ w i d ł a w cerkwi powstały w drugiej ćwierci X V I I w., wykonane przez anonimowego twórcę na zamówienie miejscowej rodziny wiejskiej. Słusznie też zauważa, że sztuka cerkiewna tych czasów była przede wszystkim sztuką ludową, tworzyli ją bowiem ludowi artyści środkami trafiającymi do wiejskich odbiorców. Artykuł ten wnosi niewątpliwie wartościowy wkład do poznania ściennego malarstwa cerkiew­ nego. Zagadnieniem inwentaryzacji budownictwa ludowego, tak w a ż n y m w działal­ ności naukowej Muzeum, zajmują się Leszek Smoczkiewicz i Wojciech Jankowski. Smoczkiewicz w oparciu o doświadczenia M B L omawia trudności związane ze spo­ rządzeniem tzw. inwentaryzacji skróconych budownictwa ludowego. Autor zamiesz­ cza instrukcję do sporządzania tych inwentaryzacji wraz z wyczerpującym komenta­ rzem. Referat opatrzono trzema tablicami przedstawiającymi poprawną inwen­ taryzację skróconą, przykłady dobrych i złych r y s u n k ó w architektonicznych oraz rodzaje budulca drewnianego. Zagadnieniem o doniosłym znaczeniu są zasady sporządzania tzw. inwentary­ zacji skansenowskich będących podstawą przy przenoszeniu obiektów do parku etnograficznego. Obowiązują tu specjalne metody pomiaru. Wojciech Jankowski w referacie Metody wykonywania szczegółowych inwentaryzacji pomiarowych obiek­ tów przeznaczonych do przeniesienia proponuje specjalne metody pomiaru budyn­ k ó w jako najbardziej przydatne w inwentaryzacjach skansenowskich. Trzeci zeszyt wydawnictwa zawierający materiały seminaryjne przynosi obok referatów i wypowiedzi poszczególnych dyskutantów także wnioski w y s u n i ę t e na 8 w n 1 2 1 3 8 „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", s. 27—30. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1965, s. 11—14. Ibid., s. 20—25. и Ibid., s. 14—20. L . S m o c z k i e w i c z , Inwentaryzacje skrócone budownictwa ludowego, za­ sady wykonywania, kontroli oraz ich znaczenie dla celów naukowych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", czerwiec 1966, s. 30—42. Ibid., s. 43—45. 9 10 12 13 �555 RECENZJE zakończenie obrad. Brzmią one: „1) opracowanie projektu ramowego regulującego sprawy finansowo-prawne w muzeach typu parków etnograficznych; 2) uregulowa­ nie wszystkich problemów łączących się ze zleceniem przez muzea wykonawstwa inwentaryzacji szczegółowych; 3) zorganizowanie centralnego zaopatrzenia pracowni konserwatorskich w niezbędne materiały do konserwacji zabytkowego drewna; 4) stworzenie na razie choć jednej ruchomej pracowni konserwatorskiej, która obsłu­ giwałaby muzea nie posiadające dotychczas w ł a s n y c h środków w tym zakresie; 5) organizowanie praktycznych seminariów szkoleniowych muzeologów z dziedziny konserwacji przedmiotów zabytkowych . Na osobną w z m i a n k ę zasługuje zamieszczony w pierwszym numerze „Biuletynu" statut Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u , pierwszy w historii skanse­ nowskiego muzealnictwa polskiego. Statut określa m. in. cele i zadania Muzeum, zakres jego terytorialnej działalności, organizację w e w n ę t r z n ą placówki, zakres dzia­ łania jego poszczególnych komórek, wskazuje wreszcie nadrzędne instancje Muzeum. Pierwszy i drugi numer „Biuletynu" zamykają krótkie komunikaty, których te­ matyka jest ściśle związana z działalnością Muzeum. W drugim zeszycie zamiesz­ czono Sprawozdanie z pracy MBL w roku 1964 opracowane przez A n n ę Kisielewską. Sprawozdanie dobrze orientuje w kierunkach działalności Muzeum, wynikach prac badawczych i konserwatorskich oraz zbiorach muzealnych. Wszystkie numery wydawnictwa posiadają staranną szatę graficzną, na którą składają się ciekawe fotografie i rysunki dobrze ilustrujące poszczególne artykuły. Pożądane byłoby zamieszczanie obcojęzycznych streszczeń artykułów (tylko „Ma­ teriały" zaopatrzone są w streszczenia w języku rosyjskim i niemieckim) oraz uwzględnianie w kronice informacji o pracy innych skansenów polskich. Trafiając do rąk muzeologów „Biuletyn" winien przyczynić się do usprawnienia metod i organizacji pracy s k a n s e n ó w polskich, muzeów, które odegrają zasadniczą rolę w ratowaniu zabytków kultury ludowej. Należałoby zatem wyrazić życzenie, aby rychło ukazały się dalsze numery „Biuletynu". Anna Pytlińska 14 15 CZECHOSŁOWACKIE KARPACKICH BIBLIOGRAFIE ETNOGRAFICZNE D L A REGIONÓW Wśród etnograficznych opracowań bibliograficznych, jakie w ostatnich latach zostały ogłoszone drukiem, liczną grupę stanowią publikacje dotyczące Karpat i sąsiednich obszarów górskich. T y m samym wiążą się one niewątpliwie z zaini­ cjowaną międzynarodową akcją badania kultury ludowej w Karpatach, wokół której powoli narastają osiągnięcia badawcze. Cennym rozszerzeniem zaplanowanych prac bibliograficznych, prowadzonych od 1960 r. w związku z powyższą a k c j ą , są publikowane w tym czasie, chociaż niezależnie od niej, bibliografie dotyczące etno­ grafii i folkloru morawskiej części Karpat. Dotychczas ukazało się ich kilka wyda­ wanych w serii Bibliografická příloha Věstníku Národopisné společnosti českoslo1 1 Ibid., s. 64. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 1, 1964, s. 7—11. Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, pod red. M. Gładysza, cz. I : Materiały do bibliografii polskiej, Warszawa 1960, ss. 115; cz. I I : Materiały do bi­ bliografii węgierskiej, cz. I I I : Materiały do bibliografii jugosłowiańskiej, Wrocław 1967, ss. 80; R. Z a t к o, Výběrová bibliografia ludovej kultury karpatskej na Slo­ vensku, Bibliografická přiloha Věstníku Národopisné společnosti československé, z. 5, Praha 1962. ss. 59. 4 15 1 �556 RECENZJE venské. Są to pożyteczne opracowania o charakterze przyczynkarskim dające wykaz artykułów etnograficznych i folklorystycznych w pojedynczych lub kilku razem ekscerpowanych periodykach regionalnych Wałaszczyzny i Słowaczyzny Moraw­ skiej . Najpełniejsza z dotychczas opublikowanych dla tej części Karpat, obejmująca częściowo również materiał uwzględniony w powyżej wspomnianych opracowaniach, jest bibliografia Ludwika Kunza, pt. Soupis časopiseckých prací z Valašska a Zá­ hoří, 1884—1964, wydana przez Moravské museum v Brně , rozwijające intensywnie działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i popularyzatorską na obszarze Moraw. Praca Kunza obejmuje najważniejsze czasopisma tyczące tego niewielkiego regionu związanego kulturowo z K a r p a t a m i , odznaczającego się od dziesiątków lat ożywioną działal­ nością poznawczą. Bibliografia ta w przeciwieństwie do w y ż e j wspomnianych opra­ cowań ograniczających się do wyboru materiałów etnograficznych, wyczerpuje całą zawartość rzeczową, i to kilkunastu czasopism regionalnych. 2 3 4 Opracowanie pełnej bibliografii szczególnie dla tego typu periodyków jest przed­ sięwzięciem mozolnym, ale niezmiernie pożytecznym, gdyż uprzystępnia badaczowi nie tylko wielką ilość materiału etnograficznego, ale także nauk pokrewnych pu­ blikowanego w dużym rozproszeniu i m a ł o znanego. Dotarcie bowiem do odpowied­ nich pozycji w czasopismach o charakterze regionalnym, o dużym zróżnicowaniu rzeczowym, zarówno tematyki, jak i formy, nastręcza zazwyczaj wiele trudności. a. Z a k r e s b i b l i o g r a f i i . Pozycje będące przedmiotem bibliografii w liczbie 2600 tytułów pochodzą z 8 czasopism i 6 publikacji o charakterze periodycznych wydawnictw zbiorowych i komunikatów, których tematem są szeroko pojęte sprawy omawianego regionu jako całości bądź jego części, albo nawet pojedynczych miej­ scowości. Bibliografia nie obejmuje natomiast publikacji samoistnych, prasy co­ dziennej i druków okolicznościowych dotyczących tego obszaru. Nie podaje również studiów i przyczynków zawartych w czasopismach naukowych i krajoznawczych odnoszących się do tego regionu, a wydawanych poza nim. b. C e l b i b l i o g r a f i i . Autor dając pełną informację o zawartości czasopism miał na celu, jak zresztą zaznaczył w przedmowie, zwrócenie uwagi nie tylko na do­ robek miejscowego ruchu naukowego, ale również na kształtowanie się oblicza k u l ­ turalnego regionu w okresie ostatnich 80 lat. Czasopisma rozpracowane w bibliografii w y k a z y w a ł y dużą a k t y w n o ś ć na polu badań naukowych, a zwłaszcza w dostar­ czaniu materiału źródłowego dla dalszych opracowań monograficznych. Ich zawartość rzeczowa jest bogatsza pod w z g l ę d e m naukowym niż zazwyczaj w tego rodzaju czasopismach. Specjalnie zaś w y s t ę p u j e wielka ilość opracowań i przyczynków etno­ graficznych i folklorystycznych. Współpracownikami tych czasopism byli poważni 2 V . K a r b u s i c k ý , Soupis etnografických a folkloristických příspěvku v Ča­ sopise Českého muzea 1827—1940, Praha 1961; A. i R. J e ř á b k o v i , Soupis etno­ grafických a folkloristických příspěvků v Museum Francisceum Annates 1895—1898 a v Časopise Moravského musea zemského 1901—1938, Praha 1962; t e n ż e , Soupis etnografických a folkloristických příspěvků v Časopise Matice moravské 1869—1943, Praha 1964, R. J e ř á b e k , Soupis etnografických a folkloristických příspěvků ve Sborníku Musejní společnosti ve Valašskem Meziříčí 1884—1911, Praha 1964; t e n ż e . Bibliografie národopisných příspěvků v regionálních časopisech Moravského Slo­ vácka, Praha 1964; t e n ż e , Soupis národopisných příspěvků v regionálních časo­ pisech Moravského Valašska, Praha 1966. L . K u n z , Soupis časopiseckých prací z Valašska a Záhoří 1884—1964, Brno 1965, ss. 561, wyd. Moravské museum v Brně, etnografický ústav. Por. F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 43; J . M a c ů r e k , Valaši v Západních Karpatech, v 15.-18. století, Ostrava 1959, s. 47 n. 3 4 �RECENZJE 557 przedstawiciele nauk społecznych i przyrodniczych. Znajdujemy wśród nich znanych historyków, historyków literatury i twórczości plastycznej, muzykologów oraz etno­ grafów . Należy przy tym podkreślić, że redakcje tych czasopism potrafiły skupić poza pracownikami nauki sporą grupę korespondentów spośród ludu. c. C h a r a k t e r y s t y k a c z a s o p i s m . Autor uwzględnił w swojej biblio­ grafii pełny zestaw następujących periodyków: „Dědina pod Beskydem", „Dolina Urgatina", „Hlasy Okresního muzea ve Frenštátě pod Radhoštěm", „Lidová kultura Východní Moravy", „Naše Valašsko", „Podřevnicko", „Sborník muzejní společnosti ve Valašském Meziříčí", „Valašsko", „Vsetín — Velké Karlovice", „Výroční zprávy Krajinského musea ve Vizovicích", „Záhorská kronika", „Zálhotský sborník P a ­ mátkového spolku v Podhradní Lhotě", „Zprávy Krajského muzea v Gottwaldově", „Zprávy Okresního muzea ve Valašských Kloboukách". W przedmowie w sposób zwięzły informuje czytelnika o ich wartości, nie tylko jako odzwierciedlenia życia kulturalnego i naukowego, ale również intensywności zainteresowania społeczeństwa w ł a s n y m regionem. Najstarszym z podanych czasopism jest „Sborník muzejní společnosti ve V a ­ lašském Meziříčí" (1884—1911), który przez kilka pierwszych dziesięcioleci był jedy­ nym tego rodzaju prowincjonalnym pismem popularnonaukowym wydawanym na te­ renie Czech i Słowacji. Specjalnie dla nas interesująca jest „Zahorska kronika" (1892—1950), do 1925 r. poświęcona sprawom etnograficzno-archeologicznym z prze­ w a g ą materiału folklorystycznego, a w późniejszych latach przede wszystkim zagad­ nieniom historyczno-krajoznawczym. Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j wyróżnia się wznowione „Naše Valašsko" (1929—1951) dzięki historycznym i etnograficznym opracowaniom znanych badaczy i wysokiemu poziomowi naukowemu oraz „Dolina Urgatina" (1946—1952) będąca przykładem czasopisma, które choć poświęcone nie­ wielkiej miejscowości, dzięki szczególnie starannej oprawie graficznej i plastycznemu wyposażeniu d o r ó w n y w a ł o nawet najlepszym czeskim czasopismom artystycznym. Tradycję tego wysokiego poziomu poligraficznego przejęło „Valašsko", będące re­ prezentacją regionalnej czeskiej prasy krajoznawczej, powstałe w 1952 r. ze złączenia pism „Naše Valašsko" i „Dolina Urgatina". d. U k ł a d b i b l i o g r a f i i . Publikacja Kunza ma charakter bibliografii re­ trospektywnej uporządkowanej w e d ł u g grup materiałowych z w e w n ę t r z n y m układem alfabetycznym. Jedną z podstawowych jej zalet jest zaopatrzenie tytułów biblio­ graficznych, zwłaszcza dotyczących historycznych i etnograficznych studiów, w adno­ tacje hasłowe w wypadkach, gdy tytuły te nie w s k a z y w a ł y dość wyraźnie na zawartość treściową i lokalizację. Bibliografia wyczerpuje całkowicie treść rzeczową ekscerpowanych czasopism z pominięciem jedynie niektórych drobnych wiadomości o charakterze czysto lokalnym, a nie mających znaczenia naukowego. Całość materiału rzeczowego podzielona jest na 11 rozdziałów, które wykazują różnorodność tematyki opracowywanych czasopism. Najobszerniejszy z nich, bo za­ wierający 812 tytułów, rozdział V I Etnografia mieści pozycje o treści czysto etno­ graficznej i folklorystycznej. Jednakże ten szczególnie interesujący nas rozdział nie obejmuje wszystkich pozycji z zakresu kultury ludowej, gdyż artykuły i przyczynki z tematyką dotyczącą historii kultury wsi, jej stosunków społecznych i gospodar­ czych, a nawet historii etnografii rozproszone są w pozostałych rozdziałach. T a k np. w rozdziale I I Nauki przyrodnicze mieszczą się opracowania demograficzne, 5 5 Do nich należą, jak również z tych obszarów pochodzą, badacze tej miary, co Emanuel Baláš, Franciszek Bartoš, Dušan Jurkowie, Antonín Václavík, J a n Vyhlídal. �558 RECENZJE z geografii ekonomicznej wraz z osadnictwem i nazewnictwem, choć właściwie po­ winny być włączone do rozdziału zawierającego opracowania historyczne. W roz­ dziale I I I Nauki stosowane m. in. obok działu opracowań dotyczących współczesnego rolnictwa i hodowli wydzielono niewielki zespół artykułów omawiających badania stosunków społecznych wsi. Materiały do historii rzemiosła znajdują się w rozdziale I V Produkcja i technika, transport, komunikacja, handel. Natomiast opracowania odnoszące sią do dziejów rolnictwa wiejskiego, chłopskich ruchów społecznych za­ mieszczono w rozdziale V Nauki społeczne, historia. Pomocniczy dla etnografii mate­ riał językoznawczy znajduje się w rozdziale V I I I Język i literatura (dział „Dialekto­ logia" i „Nazewnictwo"). Zagadnienia oświaty na wsi zawierają opracowania za­ mieszczone w rozdziale X Szkolnictwo, praca oświatowa, wychowanie fizyczne, sport. Tytuły zawierające wiadomości z historii etnografii, wystaw i muzealnictwa etno­ graficznego znajdują się w rozdziałach: I — Bibliografie regionalne, regionalizm, program czasopisma; V I I — Zabytki i muzea; I X — Sztuka; X — Szkolnictwo, praca oświatowa... (dział „Wystawy"); X I — Biografie. Sprawną orientację ogólną w obrębie materiału rzeczowego utrudnia brak dru­ gorzędnego podziału w największych, bo obejmujących ponad dwie trzecie pozycji, trzech rozdziałach bibliografii, tj. V — Nauki społeczne, historia, V I — Etnografia, X I — Biografie, w których zastosowano tylko układ alfabetyczny. Braki systema­ tycznego podziału dla dwu pierwszych rozdziałów, który uwzględniałby poddziały pierwszego, a nawet drugiego stopnia, w y p e ł n i a w pewnej mierze indeks przed­ miotowy. Natomiast orientację w zawartości rozdziału ostatniego ułatwiają do pewnego stopnia podawane przy końcach poprzednich rozdziałów alfabetyczne w y ­ kazy osób specjalnie zasłużonych w danej dziedzinie działalności z odniesieniem do pozycji w rozdziale X I . Wszystkie hasła indeksu przedmiotowego zostały zgrupowane w e d ł u g 11 roz­ działów, na jakie podzielony jest materiał rzeczowy bibliografii. Najbardziej przy tym zostały rozbudowane hasła w rozdziałach w y ż e j omawianych, tj. dotyczących historii i nauk społecznych oraz etnografii. W rozdziale Etnografia zastosowano podział przyjęty w niektórych już publiko­ wanych czeskich bibliografiach etnograficznych . U k ł a d u haseł dokonano w dwu­ dziestu trzech poddziałach ujętych w cztery grupy. Pierwsza obejmuje hasła doty­ czące źródeł, historii i metod etnografii, a także opieki nad ludową tradycją arty­ styczną. Następne to kultura materialna, kultura społeczna, do której m. in. zo­ stały zaliczone: wiedza, wierzenia, wiara i plastyka, włączane zwykle do przyjętego ogólnie działu kultury duchowej. Czwarta grupa dotycząca folkloru obejmuje r ó w ­ nież hasła odnoszące się do gwary, ą, także dotyczące kronikarstwa zawierającego materiał historyczny i etnograficzny. To ostatnie hasło powinno znaleźć się raczej w grupie pierwszej obejmującej źródła. G Pomimo wymienionych niekonsekwencji w układzie materiału rzeczowego bi­ bliografia dobrze jest opatrzona w różnego rodzaju indeksy i wykazy. Otwiera ją Skorowidz ekscerpowanych periodyków, który prócz alfabetycznego wykazu wszyst­ kich roczników wykorzystanych czasopism informuje o zmianach redaktorów, insty­ tucji wydawniczych i miejsca wydania, a także zawartym w podtytułach charak­ terze pisma. Skorowidz ten spełnia zatem rolę krótkiej historii każdego czasopisma. Pozostałe indeksy usprawniające posługiwanie się zestawieniem bibliograficznym, 6 Por. L . K u n z , Česká 1954, ss. 382; R. J e ř á b e k , pisech Moravského Valašska, ethnografie a folkloristika v letech 1945—1952, Praha Soupis národopisných příspěvků v regionálních časo­ Praha 1966, ss. 86. �RECENZJE 559 jak skorowidz autorów i skorowidz miejscowości, opracowane zostały z dużą sta­ rannością. Posiadają bowiem odniesienia nie tylko do n u m e r ó w pozycji, lecz także uwzględniono w nich odpowiednie hasła indeksu przedmiotowego. Omawiane wydawnictwo daje dowód dużego w k ł a d u pracy autora. Świadczy o tym również bardzo staranna oprawa graficzno-edytorska, cechująca zresztą wszystkie wydawnictwa etnograficzne Morawskiego Muzeum w Brnie. Walory este­ tyczne podnosi ożywiający treść (mało z natury rzeczy atrakcyjną) dobór materiału ilustracyjnego, na który składają się rozmieszczone w tekście fotografie kart ty­ t u ł o w y c h ekscerpowanych czasopism oraz zasłużonych współpracowników tych wy­ dawnictw. Maria Gładyszowa R U D O L F BEDNAŘÍK, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a du­ chovné] kultuře. Druhé doplněné vydání. Vydatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c k é m a anglickém. (Słowacy w Jugosławii. Materiały do kultury materialnej i duchowej. Wydanie dru­ gie uzupełnione. Wydawnictwo Słowackiej Akademii Nauk, Bratysława 1966, ss. 386, ilustracje, res. w jęz. serbo-chorwackim, niemieckim i angielskim) Dwa wydania książki w ciągu trzech lat są oznaką, że idzie tu o pracę, która zainteresowała społeczeństwo i okazała się potrzebna. Praca Bednaříka dotyczy obszaru dolnego dorzecza Cisy i Dunaju, nad Drawą, S a w ą i Marusza, a w i ę c trzech regionów Vojvodiny: Baczki, Banatu i Śremu, gdzie pomiędzy serbską więk­ szością żyją — dostawszy się tutaj na skutek zmian gospodarczych i narodowo-politycznych, jakie zaistniały w ciągu ostatnich d w ó c h pokoleń — mniejszości S ł o ­ waków, Węgrów, R u m u n ó w , B u ł g a r ó w i Czechów. Książka powstała na podstawie dobrze ugruntowanych badań terenowych. Pod­ walinę jej stanowiły etnograficzne materiały do trzech działów kultury ludowej, zebrane w latach 1930—1939, tj. w czasie, gdy autor prowadził dla Muzeum w Marti­ nie badania nad słowacką mniejszością narodową w Jugosławii. Dalsze badania penetracyjne przeprowadził autor w 1947 r. W ten sposób powstało dzieło oparte w r ó w n y m stopniu na realiach kultury materialnej, jak i na systematycznych bada­ niach terenowych, a w i ę c praca, na której można polegać pod w z g l ę d e m rzeczowym. Omawiany obszar leży przy ujściu Cisy do Dunaju. Tutaj przebiegała przeciwturecka wojenna linia obronna na ziemiach nowo zasiedlonych w 1740 r. przez w y ż e j wymienione narodowości. W odróżnieniu od „wiecznych poddanych" stali się oni tutaj poddanymi okresowymi, co było p e w n ą ulgą. Osadnicy przybyli bowiem do ziemi niemal wyludnionej, w której w 1720 r. przypadały 2—3 osoby na 1 km . Ale, jak to widać na przykładzie Banatu, w czasach józefińskich kolonizacja była już bardzo intensywna, wykazująca się liczbą 38 000 kolonistów niemieckich. Z etno­ graficznego punktu widzenia obszar ten jest interesujący ze względu na strukturę rolną. Można tu śledzić rozwój poczynając od X V I I I - w i e c z n e j dwupolówki (resp. od dwupolowej gospodarki biedniackiej) aż po rozwinięte rolnictwo słynnej „boga­ tej Baczki", a w i ę c relikty tradycyjnych technik, a obok nich najbardziej postępowe metody pracy. Obszar zasiedlony przez S ł o w a k ó w jest w większej części terenem zalewowym, rozciągającym się nad kanałami, zalewanym czasem na parę lat w o d ą zaskórną, niweczącą dopiero co założone gospodarstwa i uprawioną ziemię. Duże nawilgocenie w y s t ę p o w a ł o tu na zmianę z miesiącami letniej posuchy. Warunki dla rolnictwa nie były w i ę c łatwe. Celem książki Bednaříka jest wykazanie sposo­ bów, jakimi rolnik zwalczał naturalne przeszkody, oraz dróg wiodących do wy2 �560 RECENZJE pracowania postępowych technik rolniczych. Pod tym względem jest to praca no­ watorska. W części agrotechnicznej autor zajmuje się w pierwszym rzędzie pasterstwem. Różnorodnością w a r u n k ó w glebowych i klimatycznych tłumaczy autor zbieżność pomiędzy czasowym wykorzystywaniem pastwisk naturalnych oraz ugorów porośnię­ tych burzanami, a spasanych okresowo, jak również pomiędzy rozwiniętą hodowlą bydła obok ekstensywnego owczarstwa nizinnego. Bednárik wykorzystał źródła hi­ storyczne, np. dokument urbarialnej komisji rady namiestniczej miasta Zwolenia z 1770 г., który głosi, że tamtejsi obywatele biorą na wyhodowanie i wykarmienie owce z Banatu od osiedlonych tam w ł a ś n i e S ł o w a k ó w . Powyższe stwierdzenie jest interesujące zarówno z punktu widzenia hodowli, terminologii, jak również dla poznania dróg jednoczących geograficznie rozdzielone kultury ludowe. Z wielu przykładów wybieram nazwę akov w znaczeniu lekkiej zagrody dla owiec. Na Wielkiej Nizinie Węgierskiej w y s t ę p u j e to urządzenie pod nazwą estrenga lub akol, co wskazuje na pierwotnie słowiański twór ofcol. Samo urządzenie uważa autor za Telikt nomadzkiego systemu gospodarczego. Autor śledzi formy wypasu związane z systemem rolnym. Obok stałych trawia­ stych terenów wypasowych istniały pastwiska na ścierniskach, okresowe, jakie znamy ze zbożowych równin Środkowej Europy z okresu trójpolówki. Dostrzega jednak rozdział pomiędzy produkcją nizinnego owczarstwa a racjonalną gospodarką zbożową. Współczesne trwanie obu kierunków produkcji tłumaczy sytuacją rolną i klimatyczną, a także nieunormowaną gospodarką wodną do chwili, w której za­ sadnicze prace melioracyjne nie w y t w o r z y ł y bardziej sprzyjających warunków. Współistnienie starych, a obok nich postępowych technik autor stwierdził także w zakresie hodowli bydła. Chów bydła wzniósł się na w y ż y n y już w 1880 roku, a hodowane bydło, zwłaszcza nierogacizną, staje się przedmiotem eksportu do prze­ m y s ł o w y c h części ówczesnego państwa oraz źródłem krajowego postępu ekono­ micznego. Autor zanotował typ pasterstwa bez gospodarki sianokośnej, jednakże z zimo­ wym dokarmianiem w razie potrzeby, stwierdził współcześnie występujące formy wypasu, jak np. wspólny wypas letni (od wiosny do zimy), tzw. čupov (tj. wypas okresowy) na ścierniskach oraz wyganianie bydła do stadeł (okresowo grodzone miejsca przy osadach, do których zapędza się bydło z rana i gdzie przebywa do 14—17 godz. po południu). Przy czym stádia uważa za formę przejściową z okresu, gdy odporne bydło rasy stepowej przebywało pod otwartym niebem przez cały rok. Od tych urządzeń (stadeł) był już tylko mały krok do stawiania wspólnych stajni. Już w 1880 r. zaczęli je budować chłopi we wsiach leżących blisko kanału. Stajnie te były lepione z gliny, przykryte lekkim dachem, a w e w n ą t r z posiadały otwarte ognisko. Zwykle kilku hodowców trzymało tam wspólnie swoje bydło (50—80 sztuk) pod nadzorem jednego służącego. Podobne praktyki hodowlane stwierdza autor u Hucułów, Łotyszów, Finów, szukając zaś interpretacji samego zjawiska dochodzi do form jurt turkotatarskich. Ten sposób hodowli uważa za zjawisko bardzo stare, w ł a ś c i w e gospodarce grupowej na trawiastych równinach. Z końcem minionego stulecia poczęto na omawianym obszarze w y m i e n i a ć daw­ niejsze bydło, długorogie, stepowe, bardzo wytrzymałe, na bydło rasy czerwonej, krótkorogie, pod wieloma względami użyteczniejsze, choć mniej w y t r z y m a ł e w trud­ niejszych warunkach naturalnych. W tym też czasie rozpowszechnia się intensywna gospodarka sianokośna oraz opasowa hodowla bydła. To zasadnicze posunięcie eko­ nomiczne spowodowało zaniknięcie ostatnich śladów starych technik hodowlanych. Obie wymienione tu formy gospodarki umożliwiły przeprowadzenie studiów po- �RECENZJE 561 r ó w n a w c z y c h także w zakresie podstawowych konstrukcji budowlanych oraz zwią­ zanego z nimi nazewnictwa zdradzającego zapożyczenia na tym tak wymieszanym etnicznie obszarze. Na obszarze rozciągającym się między Dunajem a Cisą zboża uprawiano na terenach gliniastych, na czarnoziemach i terenach podmokłych, a także na lek­ kich glebach piaszczystych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiór z 1 ha nie przekraczał 11 q zboża. B y ł a to gospodarka deficytowa, ale mimo to z końcem X I X w. obsie­ wało się zbożami chlebowymi 5Wo całej ziemi. Rentowność gospodarstwa zachowy­ wana była jedynie dzięki hodowli, stanowiącej dopełnienie produkcji rolnej. W okre­ sie przeprowadzania badań rolnictwo zachowało niewiele śladów starszych technik. Autorowi udało się jednakże zebrać materiały terenowe dotyczące przechowywania ziarna w podziemnych schowkach, młocki za pomocą obtłukiwania kłosów lub wydeptywania ziarna przez bydło, ponadto też zrębowych lub plecionych przenoś­ nych spichrzy o pojemności 20—30 q ziarna tzw. ambarow. Szerokość spojrzenia autora wyraża się również w poświęceniu znacznej uwagi zajęciom związanym z rolnictwem, ale mającym charakter przemysłowej produkcji roślin, a zwłaszcza chmielu, kultury rynkowo ryzykownej, w y m a g a j ą c e j dobrej gleby, dla typowego rolnika niekorzystnej ze względu na uboczne jej wykorzystanie i wartość. Na uwagę zasługuje fakt, że Bednárik przelicza koszty produkcji rolnej na aktualne ceny rynkowe i biorąc pod uwagę wydajność gospodarstw, zastanawia się, dla jakiej przyczyny rolnik jako samowystarczalny konsument i producent hodował niektóre deficytowe rośliny. W ramach struktury produkcji autor rozpatruje roz­ szerzony system sąsiedzkiej pomocy wzajemnej (tzw. móby) i trwałość tego zwyczaju, chociaż wartość ekonomiczna tej formy pomocy staje się coraz mniejsza. W systemie gospodarczym, w którym stale w y w a ż a ł y się proporcje pomiędzy produkcją roślinną i zwierzęcą, ale nigdy nie osiągały równowagi, powstał (jak zresztą na całej nizinie nad Cisą) system tzw. szałasów (salaśu), który autor określa mianem „dwudomowy". Polega to na tym, że na ziemiach należących do jednego gospodarstwa stawia się filialną zagrodę, oddaloną od macierzystej siedziby w obrę­ bie wsi 10 i 20 km. Szałas stawiano tam, gdzie gospodarz miał ziemię w jednym k a w a ł k u . S t a w a ł się ekonomicznym rdzeniem zagrody. W związku z jego powsta­ niem nasunęło się szereg problemów z zakresu gospodarki, geografii osadnictwa, so­ cjologii i etnografii. Na szałasie w y t w o r z y ł się system monokultury zarówno w pro­ dukcji roślinnej, jak i zwierzęcej. Z biegiem czasu szałasy stawały się obiektami zamieszkiwanymi na stałe, a na skutek dziedzicznego dzielenia ziemi dały początek miniaturowym osadom, biorącym nazwy według rodów. W zasadzie młodzi m a ł ­ żonkowie przebywali tutaj przez cały rok. Do wsi dochodzili tylko w niedziele lub z okazji wiejskich uroczystości. W szałasach, gdzie warunki bytowe były sto­ sunkowo prymitywne, mogły się uchować dłużej niż gdzie indziej liczne prze­ żytki zarówno gospodarczo-techniczne, jak i społeczne, a zarazem w y t w o r z y ć różne formy będące wynikiem pauperyzacji. Jak w poprzednich rozdziałach, autor śledzi genezę zjawiska i jego etymologię. Omówione rozdziały są znakomicie podbudowane materiałem. Widać, że są dziełem rutynowanego terenowca znającego zarówno realia, jak i ich nazwy i umie­ jącego w y t y c z y ć problem. Prace badawcze z lat 1930—1939, będące podstawą oma­ wianej książki, w y c i s n ę ł y na niej swoiste piętno charkterystyczne dla owego okresu, którego nie zdołały w pełni zniwelować nowsze badania z ostatniego dwudziestolecia, które zresztą napotykały trudności. Pozostały tu w i ę c pewne niedostatki. Można by na przykład podać bardziej szczegółowo stan pogłowia hodowanego inwentarza na 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �RECENZJE 562 1 ha pastwiska, ująć w cyfry zmiany w ilości stad, sposób użytkowania bydła, bliższe wiadomości o rasach i sposobach ich uszlachetniania. Pewnej korekty wymaga również stwierdzenie, iż technikę przechowywania ziarna pod ziemią przynieśli ze sobą słowaccy koloniści. Współczesne badania wykazują, że jest to zjawisko właści­ we całemu rolniczemu obszarowi Starego Świata, w y s t ę p u j ą c e z największym na­ sileniem w strefie Morza Śródziemnego, a zanikające w rejonach europejskiej Syberii. Największe braki występują w ergologicznym przedstawieniu narzędzi pracy i urządzeń. Byłoby również dobrze, gdyby na ilustracjach podano skalę. Książka Bednárika ma charakter monograficzny. Dlatego zawiera również roz­ działy poświęcone zwyczajom rodzinnym i dorocznym, pożywieniu (gdzie znajduje się interesująca część związana z epidemiami głodu i specyficznymi warunkami rzutującymi na sposób zdobywania i przechowywania wody do picia), odzieży oraz obszerniejszą część dotyczącą domu. T u autor miał możność porównać, jakie elementy przeniesione z dawnego kraju oparły się zmianom, a jakie się zasymi­ lowały i rozwinęły w nowym środowisku, w bardziej sprzyjających warunkach k l i ­ matycznych. Pierwsi koloniści przejęli niezmiennie na tym terenie w y s t ę p u j ą c y typ ziemianki i trwało dłuższy czas, zanim ich sytuacja gospodarcza pozwoliła na wznoszenie budowli nadziemnych. Docenić należy strukturalną całość, w której autor na podstawie p l a n ó w śledzi rozwój poszczególnych obiektów zagrody, ustala periodyzację w budownictwie, postęp urbanizacji, a na koniec zbieżność • niektórych dróg rozwojowych prowadzących do współczesnego, jednolitego budownictwa. Tego rodzaju publikacja, zarówno od strony materiałowej, jak i metodologicznej, jest zasługującym na uwagę wydarzeniem i cennym w k ł a d e m do poznania m i ę d z y etnicznych stosunków w kraju Naddunajskim. Tłum. z czeskiego Irena Nizińska Ludwik Kunz Ł A R K I N W. G., Oroczi istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny XIX w. do naszich dniej, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, s. 174, ilustr. 52, mapa 1. Coraz częściej autorzy radzieccy dostarczają interesujących publikacji z za­ kresu etnografii S y b e r i i . T y m razem etnograficzna literatura wzbogaciła się o pracę poświęconą Oroczonom — m a ł e j grupie etnicznej z okolic górnego Amuru, której stan liczbowy wg spisu z 1959 r. wynosił 782 osoby. Całość opracowania pomyślana jako studium historyczno-etnograficzne dotyczy okresu wyznaczonego przez autora na czasy od p o ł o w y X I X w. do chwili obecnej. Stąd w ł a ś n i e w pierwszej części przedstawiona została kultura materialna, spo­ łeczna i duchowa w okresie od połowy X I X stulecia do 1917 roku, tj. momentu l 1 Na szczególne wyróżnienie zasługują następujące prace z tego zakresu, które ukazały się w ostatnim dziesięcioleciu (1956—1966): Narody Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa—Leningrad 1956; Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiři, praca zbiorowa pod redakcją M. G . Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa 1961; S. W. I w a n o w , Ornamient narodów Sibiři как istoriczeskij istocznik, Moskwa—Leningrad 1963; B . O. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960; I . S. W d o w i n, Oczerki istorii i etnografii Czukczej, Moskwa—Leningrad 1965. Sprawom tym poświęcone jest również specjalne czasopismo etnograficzne w y c h o d z ą c e w Z w i ą z k u Radzieckim — „Sibirskij Etnograficzeskij Sbornik", założone w 1952 r. jako 'nowa seria T r u d ó w Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Sporo materiału z zakresu etnografii Syberii znajduje się również w starszych numerach „ S o w i e t skoj Etnografii" i innych czasopismach etnograficznych, które w y c h o d z ą w Związku Radzieckim. �563 RECENZJE ustanowienia na terytorium Dalekiego Wschodu władzy radzieckiej. Druga część pracy poświęcona głównie zagadnieniu powstawania kolektywnej gospodarki po Wielkiej Rewolucji Październikowej w mniejszym stopniu uwzględnia tradycyjną kulturę ze wszystkimi jej przejawami w obrębie wierzeń, obrzędów i ustroju spo­ łecznego. Pierwsza część recenzowanej książki nosi tytuł Oroczoni od poi. XIX wieku do ustanowienia władzy radzieckiej i podzielona jest na trzy zasadnicze rozdziały, z których pierwszy, pt. Szkic historyczny (s. 9—23), dotyczy dziejów etnograficz­ nych badań na tym obszarze oraz zawiera ogólne wiadomości z dziedziny demografii. Początek eksploracji etnograficznych na tym terytorium łączy się z nazwiskami szeregu podróżników, którzy poczynili wiele w a r t o ś c i o w y c h spostrzeżeń nad k u l ­ turą mieszkających tam Ulczów, Nanajców, Giliaków i Oroczonów. Wśród plejady mniej znanych badaczy i podróżników wymienia autor głośne autorytety na polu etnografii Syberii — L . Szrenka i L . Szternberga . Długa lista XIX-wiecznych ba­ daczy wprowadza czytelnika w zagadnienie etnograficznych eksploracji na tym obszarze. Warto jednak zaznaczyć, że w tym dokładnym szkicu historycznym brak jest wzmianki o Polaku Stanisławie Poniatowskim, który w roku 1914 dzięki po­ parciu czeskiego antropologa A. Hrdlíčki — pracującego w ó w c z a s w U.S. National Museum — Smithsonian Institution w Waszyngtonie odbył n a u k o w ą w y p r a w ę do kraju Goldów i Oroczonów . Autor monografii przebywał wśród ludów nadamurskich na przestrzeni lat 1956—1960 i zebrał tam oryginalny materiał etnograficzny, który już wcześniej częś­ ciowo publikował, a ostatnio włączył do recenzowanej pracy . Dane demograficzne zamykające pierwszy rozdział dotyczą głównie okresu X I X oraz X X w., kiedy to rozsiedlenie Oroczonów koncentrowało się wyraźnie w pięciu rejonach sąsiadujących z wybrzeżami Morza Japońskiego, tworząc grupy: amurską, chungarską, nadmorską, koppińską, tumnińską. Różnice językowe zachodzące po­ między niektórymi z tych grup zanikły częściowo już w końcu X I X stulecia, kiedy to wraz z powolnym zacieraniem się świadomości plemiennej nastąpiło prze­ mieszanie się poszczególnych rodów. Warto podkreślić, że drobne grupy ludności oroczońskiej (o czym nie wspomina autor) zamieszkiwały w tym czasie w północnej części K r a j u Zabajkalskiego w basenie górnego biegu Angary, Sziłki i W i t i m y . Rozdział drugi, noszący tytuł — Gospodarstwo i kultura materialna Oroczonów (s. 24—65), poświęcony jest o m ó w i e n i u myślistwa, rybołówstwa, gospodarstwa domo­ wego, transportu i komunikacji, budownictwa, pożywienia i odzieży. Rozpatrując osobno każde z tych zagadnień wymienia autor tylko rzeczy najważniejsze, nie wda2 3 4 5 2 Autorzy ci są powszechnie cenionymi badaczami l u d ó w nadamurskich, a ich prace nie straciły do dnia dzisiejszego swego znaczenia: L . S z r e n k , Ob innorodcach Amurskogo krają, t. 1, St. Pietiersburg 1883; t. 2, St. Pietiersburg 1899; t. 3, St. Pietiersburg 1903; L . S z t e r n b e r g , Giljaki, oroczi, gołdy, niegidalcy, ajny, Chabarowsk 1933. Dokładne dane o tej wyprawie oraz jej wyniki przedstawione są w tomie 50 czasopisma etnograficznego „Lud", 1965: S. P o n i a t o w s k i , Dziennik wy­ prawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku, s. 7—120; F . W o k r o j , Lud­ ność nadamurska w świetle antropologicznych materiałów Stanisława Poniatow­ skiego, s. 121—189; J . G l i n k a , Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjo­ nalna) grup nadamurskiej ludności Goldów i Oroczonów, s. 190—229. W. G . Ł аг к i n, Sowriemiennoje ekonomiczeskoje położenie ediegiejskich artielej i pierspiektiwy ich dalniejszego rozwitja, [w:] Sborník stattej po istorii Dalniego Wostoka, Moskwa 1958; t e n ż e , Ugiediejcy, Władywostok 1950; t e n ż e , K'woprosu o Tazach, „Trudy Inst. Etnogr. A. N. SSSR", t. 31: 1959. W о к r o j , op. cit., s. 133. 3 4 5 �564 RECENZJE jąc się w zawiłe opisy poszczególnych w y t w o r ó w kulturowych. Już w krótkim wstępie poprzedzającym ten rozdział podkreśla autor wielkie znaczenie m y ś l i s t w a i rybołówstwa w systemie gospodarki Oroczonów. Polowano tu przez cały rok, jednak zasadniczy sezon łowiecki rozpoczynał się od października i trwał do marca włącznie. Broń łowiecka prymitywna jak u innych tubylców Syberii — prosty łuk, kopie, noże, strzały o grotach kościanych, kamiennych i metalowych. Znane też były Oroczonom samołówki w rodzaju sideł i samostrzałów ł u k o w y c h . Broń palna pojawiła się tam dopiero w końcu X I X w. jako rezultat kolonizacji rosyjskiej. Prymitywne r y b o ł ó w s t w o rzeczne i morskie uprawiano za pomocą sieci zastaw­ nych, niewodów, ości i w ę d o kościanym haczyku. P o ł o w y na większą skalę umoż­ liwiało posiadanie łodzi, których opis podaje autor w części pracy poświęconej środkom transportu i komunikacji. Łodzie te sprowadzają się do dwu zasadniczych typów, z których pierwszy tworzą mniejsze lub większe dłubanki, natomiast drugi łodzie o burtach wykonanych z desek dartych przy użyciu klinów, które poruszano stosując wiosła. Łodzie mniejsze służyły do p o ł o w ó w rzecznych, natomiast na wielkich — w i e l o w i o s ł o w y c h w y p ł y w a n o w morze przy polowaniu na ssaki mor­ skie. Omawiając transport i komunikację, p e w n ą ilość miejsca poświęca autor lekkim saniom zaprzężonym w psy. Sachalińsko-amurski typ zaprzęgu w ł a ś c i w y dla Oroczonów w y s t ę p o w a ł również u sąsiednich grup etnicznych — Giliaków, Nanajców, N e g i d a l c ó w i A j n ó w . Również i forma nart niewiele odbiegała od tych, które w y s t ę p o w a ł y u sąsiedniego otoczenia etnicznego. Narty podbite skórą oraz tzw. „golice", czyli narty bez skórzanego podszycia, stanowiły powszechną formę pomocniczego środka komunikacji pieszej w okresie zimy. Cały w i ę c inwentarz kulturowy nie w y k a z y w a ł istotnych różnic, a widać to również i na przykładzie budownictwa, którego formy konstrukcyjne w y k a z u j ą wiele wspólnego z pomiesz­ czeniami mieszkalnymi sąsiednich ludów. W przeprowadzonym przez autora prze­ glądzie form oroczońskich pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych w y s u n i ę t e zostały na czoło letnie żerdziowe szałasy o dachu dwuspadowym wspartym na ziemi lub na pionowych ścianach bocznych. Używali też Oroczoni przenośnych stożkowych szałasów, które pokrywano kawałkami brzozowej kory. Zimowe p ó ł ziemianki posiadały konstrukcję zrębową, na której wspierano dach dwuspadowy, kryty kawałkami jodłowej kory. Budowle gospodarcze to przede wszystkim palowe spichrze o konstrukcji zrębowej, w których przechowywano zapasy mięsa, jukołę, odzież, a także drobny sprzęt gospodarczy i narzędzia łowieckie. Przegląd form pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych zamyka autor w z m i a n k ą o tymczaso­ wych szałasach budowanych nad brzegami rzek. Służyły one za schronienia podczas przygotowywania jukoły na zimę. W ogóle potrawy rybne stanowiły podstawowe pożywienie Oroczonów. Zbieranie dziko rosnących jagód praktykowano tutaj powszechnie, a nie tylko w wypadku zbliżającego się głodu, jak miało to miejsce u innych l u d ó w Syberii, zwłaszcza na jej północno-wschodnich obszarach. Metalowe naczynia, w których przygotowywano strawę, przyjęte zostały zdaniem autora od kolonistów rosyjskich pod koniec X I X stulecia. Wydaje się jednak, że nie należy tu pomijać w p ł y w ó w chińskich, które na obszarach przyamurskich były w po­ c z ą t k o w y m okresie stosunkowo intensywne. Drewniane naczynia przetrwały u Oroczonów do początków X X stulecia. Również tradycyjna odzież szyta począt­ kowo z zamszu i rybiej skóry przetrwała w ś r ó d Oroczonów do X X w., a jej powolny zanik następował pod w p ł y w e m pojawienia się tkanin bawełnianych, dostarczanych początkowo przez kupców rosyjskich. Podać jednak należy, że wraz ze zmianą materiału nie zaniknęły pierwotne wzorce krawieckie, a stary krój w y s t ę p o w a ł często przy odzieży wykonanej z tkanin bawełnianych. �RECENZJE 666 Rozdział trzeci, zatytułowany Kultura duchowa i ustrój społeczny Oroczonów (s. 66—117), poświęcony jest omówieniu szeregu zagadnień z tego zakresu. Przede wszystkim już w samym wstępie omawia autor zwyczaje prawne i ekonomiczno-kulturalne położenie Oroczonów do czasów Rewolucji Październikowej. W dalszej kolejności krótkie podrozdziały są o wiele konkretniejsze co do zawartych w nich faktów natury etnograficznej, a dotyczą one: omówienia rodowej organizacji, struktury rodziny, religijnych wierzeń i obrzędów, kultu niedźwiedzia, szamanizmu, obrzędów pogrzebowych i literatury ludowej. Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i poprzedzającymi każdy z tych podrozdzia­ ł ó w podaje autor w skondensowanej formie najistotniejsze szczegóły łączące się z ich tematyką. Informując o organizacji rodowej podkreśla, że jeszcze w drugiej połowie X I X stulecia Oroczoni dzielili się na szereg rodów. Zainteresowania autora idą na ogół w kierunku podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w ich syntezę. Tak jest z wymienionymi w pracy przeżytkami ustroju rodowego — w s p ó l n e dla rodu tereny łowieckie, kolektywne m y ś l i s t w o i rybołówstwo, równy podział upolo­ wanej zwierzyny i wiele innych. Podobnie omówiona jest w książce struktura rodziny, w której mężczyzna zobowiązany b y ł do troszczenia się o dostarczenie pożywienia, tzn. mięsa i ryb, natomiast kobieta zajmowała się pracą w domu, gotowaniem strawy i wychowaniem dzieci. Mężczyzna był panem i głową rodziny. Na nim spoczywała troska o utrzymanie rodziny, zajmował się w i ę c handlem — sprzedażą skór, za które o t r z y m y w a ł produkty ż y w n o ś c i o w e . Rola kobiety — żony i matki — była w rodzinie oroczońskiej mniej w a ż n a jeszcze pod koniec X I X stulecia aniżeli obecnie. Wewnątrz pomieszczenia mieszkalnego posiadała ona od­ dzielne miejsce do spania, nie mogła spożywać posiłków przed nakarmieniem męża, a podczas wizyty gościa zobowiązana była do siedzenia w kącie szałasu, obok drzwi. Z zagadnieniem tym w i ą ż e się sprawa zawierania związku małżeńskiego, której autor poświęca nieco uwagi w swej książce. Przede wszystkim zaznacza, że jeszcze do początków X X w. Oroczoni surowo przestrzegali zasad egzogamii, pow­ szechną formą zawarcia m a ł ż e ń s t w a b y ł tzw. wykup żony od ojca, czyli zapłata kałymu. Ojciec sprzedawał swe córki do innych rodów, natomiast dla swych s y n ó w k u p o w a ł kobiety, które z tym momentem stawały się członkami jego rodu. Kończąc ten podrozdział zestawia autor ciekawy słowniczek (33 nazwy) dotyczący nomenklatury systemu rodowego Oroczonów. Na podstawie dokonanej analizy wierzeń i obrzędów religijnych wymienia autor g ł ó w n e b ó s t w a Oroczonów, których postacie wyrzeźbione w drzewie (zazwy­ czaj antropomorficzne) znajdowały się w każdym mieszkaniu. Jako rozwinięcie tego zagadnienia podaje autor szczegóły łączące się z kultem niedźwiedzia. Cechą cha­ rakterystyczną tego kultu u Oroczonów b y ł jego rodowy charakter. Niedźwiedź uważany b y ł za totemicznego przodka rodu, a poświęcone mu obrzędy posiadały charakter kultu totemicznego. Oczywiście sprawy te przedstawione zostały przez autora w nieco rozwlekłej formie, ale trudno było jej uniknąć skoro zebrany w pracy zespół faktów nie jest najlepiej uporządkowany systematycznie. Widzimy to również w części pracy poświęconej szamanizmowi, w której przedstawiony został dokładniej ubiór szamana (płaszcz, czapka, buty, pasek) aniżeli sam obrzęd. W pewnym stopniu czyni to autor omawiając funkcję szamana, którą stanowiło zazwyczaj odpędzanie złych duchów, p r z y w o ł y w a n i e dobrych, leczenie chorych, przepowiadanie w y n i k ó w ł o w ó w . Przy grzebaniu zmarłych powszechne były prak­ tyki szamańskie, mające na celu nawiązanie kontaktu z duszą nieboszczyka. Spra­ wom tym poświęca autor nieco uwagi w części pracy omawiającej obrzędy pogrze­ bowe. Przy tej okazji podaje pewne dane o w y s t ę p u j ą c y m wśród Oroczonów �566 RECENZJE wyobrażeniu na temat duszy człowieka. Według ich mniemania człowiek posiada trzy dusze — chanija omoro, chanija makky i chanija sakka. Dusze te po śmierci człowieka rozstawały się z ciałem i żyły nadal każda oddzielnie. Zmarłego chowano w dziuplach drzew lub w specjalnym maleńkim domku zrobionym z desek. W ostatnim podrozdziale omawia autor szereg zagadnień, wśród których na czoło wysuwa się wiedza ludowa, plastyka i tradycyjna literatura. W części tej zgromadził autor wiele istotnych problemów, których wnikliwsze rozpatrzenie, a nie tylko anonsowanie, dałoby o wiele ciekawszą monografię przedstawionych zjawisk. Dużo miejsca w swej pracy poświęca W. G. Łarkin omówieniu przemian społeczno-gospodarczych, które zaszły u Oroczonów po roku 1917. Sprawom tym przeznaczona została druga część książki zatytułowana — Oroczoni w latach władzy radzieckiej, składająca się z dwu rozdziałów — Budowa ustroju socjalistycznego u Oroczonów (s. 121—146) oraz Współczesne gospodarstwo i kultura materialna Oroczonów (s. 147—165). Pierwszy z tych rozdziałów ukazuje mechanizm przemian gospodarczo-społecznych, które nastąpiły w wyniku Rewolucji Październikowej. Jego treść zawiera szereg ogólnych f a k t ó w natury polityczno-społecznej, które w większości w y p a d k ó w zainteresują raczej historyka aniżeli etnografa. Odwrotnie sprawa wygląda w rozdziale drugim, w którym zespół nagromadzonych faktów układa się wyraźnie wg zasad przyjętych w większości etnograficznych monografii poszczególnych grup etnicznych. Wiadomości te zgrupowane zostały w następu­ jących podrozdziałach: ekonomiczne podstawy bytu Oroczonów w dobie w s p ó ł ­ czesnej, budownictwo, środki transportu i komunikacji oraz drogi ich rozwoju, odzież, pożywienie i sprzęt kuchenny, struktura rodziny i rozwój oświaty i k u l ­ tury. Omawiając poszczególne z tych zagadnień autor podaje szereg szczegółów, z których wnioskujemy, że gros tradycyjnych w y t w o r ó w kultury materialnej zanikło zupełnie, a ustrój społeczny uległ także znacznym modyfikacjom, które w y r u g o w a ł y całkowicie tradycyjny zespół nakazów i zakazów łączących się ze strukturą systemu społecznego. Omówienie pracy byłoby niepełne bez podkreślenia jej szaty ilustracyjnej. Umiejętnie dobrane rysunki w y e l i m i n o w a ł y w pewnym stopniu konieczność opisu f a k t ó w z dziedziny kultury materialnej, ale przez to samo należało rozbudować przynajmniej niektóre zagadnienia łączące się z kulturą duchową i społeczną. W większości w y p a d k ó w autor hołdował zasadzie podawania samych f a k t ó w bez wchodzenia w problem ich genezy i powiązań z sąsiednimi grupami etnicznymi. Mając więc tak zebrany materiał można przystąpić do porównania go z zespołem faktów kulturowych sąsiednich populacji, w wyniku czego otrzymamy jaśniejszy obraz kształtowania się wspólnoty kulturowej ludów nadamurskich. Antoni Kuczyński S I E G M U N D M U S I A T , Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlcwsitz, Bautzen 1964, ss. 184. nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) W polskiej literaturze etnograficznej, która jest w dużym stopniu odbiciem prowadzonych prac badawczych i podejmowanych tematów, mało miejsca dotych­ czas poświęcono kategorii proletariatu rolnego. Nie doczekała się ona ze strony �567 RECENZJE 1 etnografów oddzielnych i możliwie pełnych o p r a c o w a ń , takich jakie stworzyli ekonomiści czy historycy . We współczesnej rzeczywistości coraz słabiej jest uchwytne zagadnienie proletariatu rolnego, który w e d ł u g obliczeń Instytutu Ekono­ miki Rolnej w 1950 r. stanowił w Polsce tylko 2°/o rodzin wiejskich w skali całego k r a j u , nie stwarzając tym samym impulsu do badań, mimo iż kryje w sobie wiele ciekawych i złożonych problemów. Dlatego musi budzić zainteresowanie każda na ten temat praca, tym bardziej gdy jest oparta na bardzo rozległych i starannie zebranych źródłach. Książka S. Musiata interesuje nas również i dlatego, że wska­ zuje na jeden ze sposobów — nie jedyny — przedstawienia problematyki, a wreszcie i dlatego, iż dotyczy sąsiednich Łużyc, które ostatnio budzą wśród etnografów polskich duże zainteresowanie. Omawiana praca zawężona jest jednak i teryto­ rialnie, i czasowo, a także pod w z g l ę d e m przedmiotu badań. Tak w i ę c odnosi się tylko do części Górnych Łużyc, tzw. ziemi budziszyńskiej, a traktuje o jednej kategorii robotników rolnych, a mianowicie czeladzi, zatrudnionej w dobrach szlacheckich i gospodarstwach chłopskich. Czasowo zamknięta została dwoma datami, istotnymi dla historii omawianej kategorii robotników, a mianowicie rokiem 1835, tj. ukazaniem się pierwszej dostosowanej do stosunków kapitalistycznych ustawy o czeladzi, oraz rokiem 1918, tj. zniesieniem w wyniku niemieckiej rewo­ lucji listopadowej wszystkich obowiązujących czeladź ustaw. Tak wybrany okres, mający logiczne wytłumaczenie, siłą rzeczy w p ł y n ą ł na dobór źródeł, wśród których przeważają materiały archiwalne, zbiory ustaw i przepisów, policyjne akta ś w i a d ­ czące o wykroczeniach przeciwko tym ostatnim, ówczesne czasopisma i kalendarze oraz literatura przedmiotu. Tylko dla okresu 1890—1918 źródła te poszerzone są 0 wypowiedzi 21 informatorów, byłych parobków i dziewek. Opierając się na tak wszechstronnych źródłach autor zmierza do przedstawienia sposobu życia czeladzi, rozumiejąc pod tym pojęciem mieszkanie, pożywienie, ubiór, życie towarzyskie, sytuację zdrowotną, położenie społeczne oraz twórczość i kulturę. Dyskusyjny może być tak ujęty zakres pojęcia „sposób życia", choć nie wydaje się konieczne posze­ rzanie go lub zawężanie. Istotne bowiem jest to, czy autor potrafi na tak dobra­ nych zagadnieniach przedstawić specyfikę sposobu życia czeladzi wiejskiej, w y k a ­ zać różnice kulturowe między nią a kapitalistami rolnymi oraz kurczenie się tradycyjnej kultury i stosunków patriarchalnych. Trzeba stwierdzić, że autorowi udało się to bardzo dobrze i dał nam obraz czytelny i przekonujący, choć nie zawsze pełny. Sposób ujęcia jednak materiału w kolejnych rozdziałach: Rolnictwo 1 praca czeladzi, Położenie społeczne, Sprawy zdrowotne i higiena, Mieszkanie, Pożywienie, Ubiór, Zycie towarzyskie, Twórczość i kultura — uzależniony był nie tylko od' samego tematu, ale i zakresu źródeł. T y m też należy w i ę c tłumaczyć różną objętość rozdziałów, co zresztą nie jest istotne, a również bardziej lub mniej pełny obraz danego zagadnienia, który jednak wystarcza autorowi do wysnucia k o ń c o w y c h wniosków. Na u w a g ę zasługuje słuszna zasada rozpoczynania rozdzia2 3 1 Na tym miejscu można w y m i e n i ć : W. P o p i e l a , Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych XIX wieku do 1939 roku, „Etnografia Polska", t. 8: 1964, s. 172—206. Por. np. A. A j n e n к i e 1, Położenie prawne robotników rolnych w Polsce. 1918—1939, Poznań 1962, ss. 464; H . C h a m e r s k a , Warunki bytowe czeladzi folwarcznej w Królestwie Polskim w okresie pouwłaszczeniowym (1830—1863), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961 nr 2, s. 187—211; W. G r a b ­ s k i , Stosunki służbowo-robotnicze rolne w Królestwie Polskim, Warszawa 1906, ss. 99; A. R o s e , Kwestia robotników rolnych ze szczególnym uwzględnieniem stosunków wielkopolskich, Poznań 1919, ss. 152, i inni. B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika. Studia z socjologii wsi, Warszawa 1963, s. 31. 2 3 �568 RECENZJE ł ó w o m ó w i e n i e m literatury uwzględniającej w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu interesującą autora tematykę, co prowadzi nie tylko do podsumowania dotychcza­ sowych w y n i k ó w badań, ale również zapoznaje z różnymi metodami pracy i spo­ sobami ujęcia tematyki. Praca S. Musiata ujęta jest w osiem rozdziałów, wymienionych już w y ż e j , w których problematyka badawcza omówiona została na tle ogólnej sytuacji spo­ łeczno-ekonomicznej, w a r u n k ó w historycznych, geograficznych i etnicznych, co pozwoliło na wyjaśnienie ówczesnych zjawisk kulturowych. Rozdział I (Rolnictwo i praca czeladzi) przedstawia przedkapitalistyczne i kapitalistyczne stosunki pro­ dukcyjne, zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne gospodarstw, technikę upraw i mechanizację w rolnictwie oraz formy pracy czeladzi wiejskiej. Następny rozdział, pt. Położenie społeczne, porusza zagadnienie kontraktu pracy, wynagrodzenia i walki klasowej. Po tym rozdziale znalazło się omówienie spraw zdrowotnych, a następnie stosunków mieszkaniowych. N a j w i ę c e j materiału uzyskujemy w kolej­ nym rozdziale, pt. Pożywienie. Omówione ono zostało w przedziałach czasowych: 1835—1870, 1870—1914, 1914—1918, z uwzględnieniem zróżnicowania w y ż y w i e n i a czeladzi zatrudnionej w dobrach szlacheckich i w gospodarstwach chłopskich. Autor przytoczył tutaj liczne materiały oparte na wypowiedziach informatorów, zatrudnio­ nych w kilku różnych majątkach ziemskich. W rozdziale tym przedstawiono również temat: czeladź a alkohol. Ubiór czeladzi i brak w nim w z g l ę d n i e w y s t ę p o w a n i e odrębności w porównaniu ze strojem innych mieszkańców wsi omówiono w roz­ dziale szóstym, a w n a s t ę p n y m (Zycie towarzyskie) — zwyczaje rodzinne czy doroczne oraz sposób spędzania wolnego czasu. Wreszcie w ostatnim, ó s m y m roz­ dziale przedstawiono sytuację językową tego dwujęzycznego (łużycko-niemieckiego) obszaru, folklor, udział czeladzi w życiu kulturalnym, a przede wszystkim kultu­ ralną rolę zwyczajowych „prządek". Każdy z rozdziałów posiada krótkie podsu­ mowanie i najważniejsze wyniki badań, a cała praca zamknięta jest wykazem źródeł, w tym informatorów i literatury. Książka Musiata jest tym cenniejsza, że posiada wartość nie tylko dla etno­ grafa, ale dostarcza konkretnego materiału do stosunków społeczno-ekonomicznych Górnych Łużyc w latach 1835 do 1918, który wykorzystany być może przez innych specjalistów, służąc do szerszych uogólnień. Dlatego też z zainteresowaniem należy odnotować wiadomość o kompleksowych badaniach Instytutu ludoznawstwa serbskiego w Budziszynie , zmierzających do opracowania omawianej na tym miejscu problematyki, kształtującej się po 1918 r. 4 Zofia Szromba^Rysowa N O W E S P O J R Z E N I E NA P R A C E L U C I E N LÉVY-BRUHLA (Uwagi na margi­ nesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa phüosophie, Paris 1963, ss. 134). 1 Wznowienie we Francji dziel Lucien L é v y - B r u h l a oraz ukazanie s i ę książki będącej biografią, a zarazem omówieniem p o g l ą d ó w tego filozofa, nasuwa szereg różnych refleksji związanych z niektórymi problemami z dziedziny antropologii 4 W. J a c o b e i t , Siegmund Musiat: Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", t. 12: 1966 cz. 1, s. 126. 1 L . L é v y - B r u h l , VAme primitive, Paris 1963; t e n ż e , La Mentalitě tive, Paris 1960; t e n ż e , La Mythologie primitive, Paris 1963. primi­ �569- RECENZJE kulturalnej i społecznej, którymi przez wiele lat się zajmował. Książka ta skłania do zastanowienia się bliżej nad ewolucją poglądów w ostatnim trzydziestoleciu i nad ciągle prowadzoną dyskusją mającą na celu uporządkowanie dotychczas zebranej wiedzy o życiu duchowym i poziomie u m y s ł o w y m tzw. społeczeństw prymitywnych. Jean Cazeneuve wielokrotnie w swej książce podkreśla, że zbyt rzadko wspomina się zasługi L . L é v y - B r u h l a położone niegdyś w pracy nad tym zagad­ nieniem, pamiętając raczej tylko jego potknięcia. Zaciążyła tutaj głównie nie­ szczęśliwa teoria tzw. myślenia prelogicznego, a raczej to, co się z grubsza rozumie pod tym pojęciem. Poglądy te były ostro zwalczane za życia filozofa, co w ó w c z a s było zrozumiałe. Mało natomiast wiadomo o tym, że L . L é v y - B r u h l pod koniec życia poddał krytyce swoją teorię i w dużej mierze się z niej w y c o f a ł . Świadczy to o uzyskaniu w końcu przez autora odpowiedniego dystansu do swojej myśli, do której był szczególnie przywiązany i której słuszności bronił przez wiele lat pracowitego życia. Lucien L é v y - B r u h l urodził się w roku 1857, działalność pisarską rozpoczął w roku 1885 zajmując się początkowo głównie filozofią . Dziełem, które stało się pomostem do przejścia od „czystej filozofii" w kierunku zagadnień socjologicznych i etnologicznych, była książka La Morale et la science des moeurs . Od tego czasu L . L é v y - B r u h l poświęcił się problemowi umysłowości l u d ó w prymitywnych. W 1925 r. powołuje do życia Instytut Etnologii podejmując współpracę z Paulem Rivetem i Marcelem Maussem. Poczynając od roku 1919 życie L . L é v y - B r u h l a stało się bardzo ruchliwe. W latach 1919—1920 odbył podróż do S t a n ó w Zjednoczo­ nych i w y z y s k a ł drogę powrotną dla zwiedzenia Chin, Japonii, Jawy i Indochin. W 1922 r. uczestniczył w Kongresie A m e r y k a n i s t ó w w Brazylii i poznał Paragwaj, Argentynę, Peru i Chile. W 1925 r. wziął udział w konferencji w Londynie,, a w 1926 r. w Hadze, poświęconych interesującym go zagadnieniom. W 1925 r. zwie­ dza kilka krajów w Ameryce, jak Costa Rica, Nikaragua, San Salwador, Guatemala. Później także nie zaprzestaje podróży. W 1935 r. odbywa podróż po Europie centralnej, stykając się w Austrii z Zygmuntem Freudem, z którym łączyły go niektóre poglądy. Zmarł w roku 1939. Zycie jego świadczy o ogromnej ciekawości świata, pracowitości i rozległości horyzontów. Natomiast nie znajdujemy u L é v y - B r u h l a pasji badacza terenowego,, weryfikującego swoje poglądy w konkretnie istniejącej rzeczywistości. Etnologiem w tym znaczeniu L . L é v y - B r u h l nie był. Niejednokrotnie czyniono mu z tego powodu zarzuty, dla nas szczególnie zrozumiałe ze względu na wdrożenie naszego sposobu myślenia do pewnego porządku w postępowaniu badawczym, w którym jednym z koniecznych w a r u n k ó w jest empiryczność poznania. L . L é v y - B r u h l był jednak przede wszystkim filozofem, a nie etnologiem-badaczem. Dla niego zagad­ nienie poziomu u m y s ł o w e g o l u d ó w prymitywnych było w dużej mierze zagadnie­ niem teoretycznym — po uprzednim zresztą ogólnym poznaniu zebranego przez innych materiału faktograficznego. 2 3 4 5 2 Les Carnets de Lévy-Bruhl, Ouvrage posthume avec une preface de Múrice Leenhardt, Presses Universitaires de France, 1949; J . C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophic Paris 1963, s. 13. C a z e n e u v e , op. cit., s. 1—14. L . L é v y - B r u h l , L'Ideé de responsabilité, Hachette 1885; t e n ż e , L'Allemagne depuis Leibniz, essai sur de développement de la conscience nationale en Allemagne, Hachette 1889; t e n ż e , La philosophic de Jacobi, Alean 1894. L . L é v y - B r u h l , La Morale et la science des moeurs, Alean 1903. 8 4 5 �.570 RECENZJE Istnieje w tego rodzaju podejściu do zagadnienia pewne nie dość może jasno sformułowane intuicyjne raczej stanowisko, które wydaje się być bliskie niektórym wypowiedziom C l a u d e L é v y - S t r a u s s a . C . L é v y - S t r a u s s uważa, że zadaniem etno­ logii jest najpierw obserwacja i opis, dalej analiza i klasyfikacja faktów, następnie wyodrębnienie e l e m e n t ó w stałych od przypadkowych i wreszcie sformułowanie praw rozwojowych. Lecz wydobycie z badanych zwyczajów, wierzeń i instytucji tego nieskończenie czasem drobnego czynnika stanowiącego istotę rzeczy nie jest m o ż l i w e do przeprowadzenia w y ł ą c z n i e na bazie r z e c z o w e j obser­ w a c j i , chociaż jest ona koniecznym punktem wyjścia. G 7 Tzw. teoria L . L é v y - B r u h l a stanowi jednak o tyle swoisty etap w dociekaniach nad u m y s ł o w o ś c i ą ludów prymitywnych, że niewątpliwie warto zastanowić się, chociażby w największym skrócie, jak przedstawiał się ciąg logiczny tego rozumo­ wania i co w nim było cennego, nowatorskiego czy odkrywczego — a co nie w y t r z y m a ł o krytyki i nie znalazło potwierdzenia w rzeczywistości. Zarys jego teorii czy m o ż e — jak sam wolał ją nazywać — hipotezy, w formie najbardziej arbitralnej, a więc i najbardziej atakowanej znajduje się w dwóch pracach: Les Fonctions mentales dans les sociétěs inferientes i L'Ame primitive . Punktem w y j ś c i a rozważań L . L é v y - B r u h l a było założenie, że w celu usta­ lenia ogólnego obrazu umysłowości prymitywnej należy badać psychikę nie posz­ czególnych osobników danej społeczności, lecz całości społeczeństwa, jaką stanowi suma wspólnych jego członków. Grupa społeczna stanowi bowiem jedność i posiada specyficzne oblicze duchowe. Problem więc jest zbiorowy — socjologiczny. Można uchwycić i ująć w prawa zbiorową psychologię każdego społeczeństwa. Pierwszym etapem pracy winny stać się studia nad społeczeństwami najdalszymi od naszego sposobu myślenia, charakteryzującymi się brakiem m y ś l e n i a abstrakcyjnego i p o j ę ­ ciowego. To są, en gros, w e d ł u g L é v y - B r u h l a , społeczeństwa pozbawione pisma. Wczuć się w ich sposób m y ś l e n i a m o ż e m y wyłącznie przez poznanie ich psychiki. Poznać ją możemy w drodze przeanalizowania materiałów zebranych nawet przez „osoby postronne", jak np. misjonarzy czy podróżników. Zwodniczość tego rodzaju materiału nie stanowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, specjalnej przeszkody dla wysnu­ wania wniosków, ponieważ celem jego pracy nie jest przedstawienie kompletnego obrazu życia archaicznego, ale uchwycenie różnic między umysłowością l u d ó w prymitywnych a naszą. 8 Charakterystyczne dla społeczeństw prymitywnych są wyobrażenia składające się na całokształt ich mistyki, dalekiej w rozumieniu L . L é v y - B r u h l a od tego, co dziś podkłada się pod to pojęcie. W mistyce l u d ó w prymitywnych na ogół nie ma prostych związków skojarzeniowych łatwo czytelnych dla badacza. Tym bardziej że nie znajdujemy u l u d ó w prymitywnych linii demarkacyjnej między tym co natu­ ralne, a tym co nadprzyrodzone. Niemniej, różnice między umysłowością ludów prymitywnych a naszą są dla nas uchwytne, ponieważ oba typy umysłowości nie są dla siebie nieprzenikalne. L . L é v y - B r u h l starał się sprecyzować w swoich pierw­ szych dziełach to, co rozumie przez tzw. m y ś l e n i e prelogiczne. Chciał, jak się zdaje, w tym pojęciu wyrazić przede wszystkim to, że w procesie ewolucji ukształtowała się m y ś l poprzedzająca etap pojawienia się myśli logicznej sensu stricto, tzn. myśli świadomie eliminującej sprzeczności. Nie sugeruje jednak, jak chcą niektórzy k r y ­ tycy, istnienia dwóch różnych logik, czy też jakiejś innej „antylogiki" czy „para- 6 C a z e n e u v e , Lucien Lévy-Bruhl..., C . L é v y - S t r a u s s , Panorama de " Alean 1910; Alean 1917. 7 s. 17—21. 1'Etnologie, „Diogene", nr 2: 1953. �RECENZJE 571 logiki". L . L é v y - B r u h l uważał ponadto, że byłoby błędem dopatrywanie się w umysłowości ludów prymitywnych indywidualnej logiki u jednostek, a trakto­ wanie myślenia pręlogicznego i mistycznego wyłącznie jako ogólniejszego zjawiska społecznego. W rzeczywistości życie u m y s ł o w e człowieka prymitywnego jest zjawi­ skiem całkowicie społecznym i na pewnym szczeblu rozwoju zarówno myślenie prelogiczne, jak i logiczne pozostaje ze sobą w ścisłej koegzystencji. Przyjmując jednak nawet istnienie operacji prelogicznych i logicznych ściśle ze sobą związa­ nych, L . L é v y - B r u h l mimo to sądzi, że ludy prymitywne są w znacznie mniejszym stopniu zdolne do tworzenia pojęć abstrakcyjnych i uogólnionych niż my. L . L é v y - B r u h l odrzuca istnienie prostej ewolucji wiodącej od myślenia pręlogicznego do w y ż s z y c h stopni. Rozumie on świat wyobrażeń w społeczeństwach prymitywnych jako sukcesję przeszłych w i e k ó w oraz podkreśla fakt nierównomierności przetrwa­ nia bardziej lub mniej archaicznych wyobrażeń, wierzeń itp. Uważa za znajdujące się na w y ż s z y m stopniu rozwoju to społeczeństwo, które posunęło się dalej w rozu­ mowaniu od rozumowania w e d ł u g prostych praw partycypacji. I tak np. członek społeczności w y ż e j zorganizowanej nie m ó w i już, że jest zwierzęciem — totemem, lecz, że jego przodkowie byli zwierzętami totemicznymi. Jednakże nie zawsze pojęcia zastępują wcześniejsze wyobrażenia, nie zawsze da się oddzielić to, co emocjonalne i wrażeniowe od tego, co przemyślane — koncepcyjne. Niekiedy wszystko przeplata się ze sobą w nierozerwalną całość. Jest to zresztą właściwością i wieczną potrzebą ludzkiej natury — gdyż czysto empiryczna i racjonalistyczna koncepcja świata nie daje człowiekowi, zdaniem L . Lévy-Bruhla, pełnej satysfakcji. W swoich dalszych dziełach: L e Surnaturel et la nature, La Mythologie Primi­ tive, L'Expérience mystique, L . L é v y - B r u h l sprecyzował swoją hipotezę i można powiedzieć, że ją w pewien sposób w y c y z e l o w a ł w szczegółach, nie zmieniając tez zasadniczych, które zmodyfikował dopiero w późniejszych notatkach, wydanych już po śmierci autora jako: Les Carnets de Lévy-Bruhl — Ouvrage posthume avec une preface de Maurice Leenhardt. Po prześledzeniu tego toku rozumowania łatwo jest stwierdzić w y s t ę p o w a n i e nie tylko niekonsekwencji, lecz niekiedy wręcz sprzeczności. Toteż poglądy, bardzo sumarycznie streszczone powyżej, doczekały się już w latach 1926—1927 krytyki ze strony autorów, takich jak: Larguier des Bancels, Edouard Leroy, Raoul Allier, którzy postawili L . L é v y - B r u h l o w i szereg zarzutów, głównie z powodu głoszonej tezy o różnicy w m y ś l e n i u l u d ó w prymitywnych a naszym. Również Mauss skryty­ kował stawianie granicy między ludami prymitywnymi a ludami bardziej zaawan­ sowanymi na drodze rozwoju kulturalnego, dzielenie kultury na odrębne, niepo­ wiązane ze sobą części, jak technika czy religia, i zalecał skoncentrowanie studiów nad całością zjawisk społecznych. W 1912 roku E . Durkheim w Les Formes élementaires de la vie religieuse poddaje w wątpliwość istnienie myślenia, które nie byłoby koncepcyjne, i zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i popełnienie ciężkiego błędu w identyfikacji pojęcia z ideą, ponie­ waż pojmować to nie znaczy generalizować wyobrażenia. Zdaniem jednak J . Cazeneuve'a L . L é v y - B r u h l w swoich sześciu książkach, które poświęcił zagadnieniu umysłowości prymitywnej, podaje swoją główną teorię w formie niewymuszonych rozważań, mogących być bardzo różnie interpretowanymi. On sam sądzi, że L . L é v y -Bruhl, stwierdzając z jednej strony istnienie umysłowości prymitywnej, a z drugiej racjonalnej, wyróżnił w gruncie rzeczy tylko dwa różne stopnie składające się w sumie nie tylko na dwa etapy rozwoju, lecz także na całość ducha ludzkiego, 3 9 Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl..., s. 25, 55 nn. �572 RECENZJE i dał w zasadzie interpretację strukturalistyczną podobną w tym do doktryny Emila Bréhier i Van der L e e u w ' a . Nie analizując na razie bliżej stanowiska J . Cazeneuve'a, warto zastanowić się nad poglądami dotyczącymi tych samych zagadnień innych przedstawicieli fran­ cuskiej szkoły socjologicznej, współczesnych L . L é v y - B r u h l o w i , głównie nad poglą­ dami Emila Durkheima. Sam E m i l Durkheim przyznawał, że jego podstawowe zasady były podobne do głoszonych przez L . Lévy-Bruhla, chociaż istnieją także niebłahe różnice. Dla porównania stanowisk obu myślicieli można posłużyć się pracą E . Davy'ego , który zestawił ich poglądy na niektóre interesujące nas kwestie. Wynikają z tego następujące wnioski: 1. Obaj uważali za jedynie poprawną metodę socjologiczną w badaniu społe­ czeństw prymitywnych, gdyż psychologiczna analiza jednostkowa (indywidualna) niczego nie wyjaśnia. Człowiek faktycznie żyje w środowisku społecznym, które kształtuje go jak najbardziej „ w e w n ę t r z n i e " . 2. L . L é v y - B r u h l nie uwzględniał ciągłości i łączności między doświadczeniem a rozumowaniem. Doszedł w tym względzie do odnowienia dyspozycji niezależ­ nych — co przeczy całkowicie danym psychologii współczesnej. 3. E . Durkheim w przeciwieństwie do L . L é v y - B r u h l a uznawał stały postęp racjo­ nalności przechodzący jedynie przez fazę mistyczną i uważał, że chociaż myślenie prymitywne, mistyczne, i myślenie racjonalne stanowią dwie formy umysłowości ludzkiej bardzo różne od siebie — to powstały jedna z drugiej i stanowią dwa okresy tej samej ewolucji. Dowodził również, że najbardziej podstawowe pojęcia u m y s ł u ludzkiego, jak pojęcie czasu, przestrzeni, rodzaju, gatunku, siły i przyczynowości, jak również pojęcie osobowości — czyli te 'pojęcia, którym filozofowie nadali miano kategorii i które panują w świecie logicznym, zostały wypracowane na gruncie religijnym . 4. L . L é v y - B r u h l też starał się wykazać, że pierwotna umysłowość jest w swej istocie religijna, lecz nie sądził, aby poza symboliką religijną mogła kryć się jakaś rzeczywistość obiektywna, która istniała dla Durkheima. 5. L . L é v y - B r u h l sądził podobnie jak Durkheim, że początki religii są społeczne, tzn. że są jak najściślej wytworem społecznym. Wytworem społecznym są także pojęcia i odpowiadająca im logika. W niektórych swoich pracach L . L é v y - B r u h l przeciwstawiał sobie jako formalne antytezy — z jednej strony myśl pierwotną i religijną (mistyczną), z drugiej myśl n a u k o w ą i współczesną. W myśli religijnej — pierwotnej panowałaby więc prawie zupełna obojętność na dowodzenie doświad­ czalne i zasadę sprzeczności. W myśli naukowej — współczesnej niezaprzeczalna byłaby zasada tożsamości i oparcie się na doświadczeniu. 6. Zarówno Durkheim, jak i L é v y - B r u h l uważali, że fakty moralne należą do konkretnej rzeczywistości społecznej. Nie mogą b y ć skonstruowane, gdyż istnieją obiektywnie i powinny b y ć badane jako fakty fizyczne. Narzucają się badaczowi jako zewnętrzne obiektywne realności w zwyczajach, instytucjach i wierzeniach każdego społeczeństwa. Cechy faktu społecznego, zdaniem E . Durkheima, najdobit­ niej występują w religii. 10 11 n 13 1 0 Por. É. B r é h i e r , Originalitě de Lévy-Bruhl, „Revue Philosophique", octobre-decembre 1949, s. 385—388; Van der L e e u w, La Structure de la mentalitě primitive, „Extrait de la Revue ďhistoire et de philosophie religieuse", Strasbourg 1928. E . D a v y , Sociologues d'hier et aujourd'hui, Paris 1931, s. 278—287. 12 D a v y , op. cit., s. 105—106. E . D u r k h e i m , Les Functions mentales dans les sociétěs inferieures, Paris 1910; t e n ż e , „L'Anneé Sociologiques", t. 12: 1909—1913. 11 1 8 �573 RECENZJE Trzeba tutaj podkreślić z całym naciskiem ogromne zasługi Durkheima w pod­ jęciu idei obiektywności f a k t ó w społecznych i zdefiniowaniu zakresu tego pojęcia, co pozwoliło na wyodrębnienie go od wydarzeń historycznych czy zjawisk czysto psychologicznych. Ogólnie rzecz biorąc postawa L . L é v y - B r u h l a jest w pewien sposób wtórna w stosunku do Durkheima. Postawa ta ponadto jest wieloznaczna, dyskusyjna i kontrowersyjna. Trudno w i ę c jest przeprowadzić szczegółową krytykę jego poglą­ dów ze względu na płynność niektórych stwierdzeń i w y s t ę p u j ą c e niekonsekwencje. Wydaje się, że najsłuszniej będzie, podobnie jak to czyni Jean Cazeneuve, odczy­ tywać L . L é v y - B r u h l a w m y ś l poglądów nam współczesnych i zapisywać na jego korzyść to wszystko, co w jego koncepcji jest dwuznaczne — w czym widać wahanie autora. Wydaje się to tym bardziej słuszne, że w Carnets... stanowisko jego uległo w tak znacznym stopniu zmianie. W związku z tym można pominąć jako nie najważniejszą tylekroć dyskutowaną kwestię myślenia pręlogicznego, w której nie tyle sama treść pojęcia, ile niefortunne nazwanie (przedrostek „pre", sugerujący coś poprzedzającego), było g ł ó w n ą przyczyną nieporozumień. Można jeszcze dodać tylko, że L . L é v y - B r u h l wyróżniając ten typ myślenia rozumiał przezeń także p e w n ą formę m y ś l e n i a irracjonalnego, stanowiącego margines czy niekiedy integralną część myślenia w ogóle — nie tylko ludzi pierwotnych. Wyodręb­ nienie tej formy myślenia okazało się celowe dla wytłumaczenia niektórych zjawisk społecznych (np. z dziedziny patopsychologii). Pominąć można również istotnie nie­ udaną tezę o psychicznej odrębności człowieka w społeczeństwach pozbawionych pisma czy w ogóle w społecznościach prymitywnych, ponieważ sprawa ta została dostatecznie udokumentowana przez badania etnologiczne . Nie najmniejszym natomiast zarzutem, jaki można by postawić L . L é v y - B r u h lowi, jest zawieszenie jego koncepcji w „próżni", czyli jej odchronologizowanie połączone z nadmierną generalizacją zjawisk przy zupełnym niemal pominięciu ich strony relatywistycznej w różnych aspektach kulturowych. Wynika z tego m.in. wyodrębnienie jako najprymitywniejszych społeczeństw pozbawionych pisma. L . L é v y - B r u h l nie zdawał sobie sprawy z bardzo poważnego zróżnicowania roz­ wojowego tych społeczeństw. W tym przypadku obserwujemy u L . L é v y - B r u h l a t ę samą pochopność, z jaką i dzisiaj niektórzy przedstawiciele zachodnioeuropejskiej etnologii (czy antropologii kulturalnej) podejmują się szeregu nazbyt śmiałych uogólnień w y w o d z ą c y c h się głównie z psychologii. Dodać jednak trzeba, że ścieranie się różnych postaw światopoglądowych, skądinąd bardzo pożytecznych dla rozwoju nauki, prowadzi w zachodniej Europie i w Ameryce niekiedy również do ogranicza­ nia się w pracach etnologicznych do suchych opisów bez najmniejszych prób syntezy . 14 15 Niejasność i dwuznaczność cechująca prace L . L é v y - B r u h l a powoduje, że często także i dzisiaj badacze zajmujący się podobnymi zagadnieniami poświęcają mu 1 4 W świetle dzisiejszej wiedzy etnologicznej typowymi cechami u m y s ł u ludzi nieoświeconych (również ludów prymitywnych) są wg K . Moszyńskiego, Człowiek, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 555: 1) znaczna ujemna rola czynników psy­ chicznych irracjonalnych zwłaszcza afektów i pożądań; 2) niedokładność obserwacji w rzeczach leżących poza sferą najżywotniejszych — głównie praktycznych — zain­ teresowań; 3) uogólnienie dostrzeżonych faktów bez dostatecznych podstaw; 4) bezkrytyczność i ściśle z nią związana, acz psychologicznie od niej różna, skłonność do fantazjowania; 5) niekonsekwencja; 6) fragmentaryczność lub nieumiejętność konstruowania s y s t e m ó w i syntez; 7) nieudolność jasnego ujmowania wiadomości w pojęcia słowne. is Wynika to głównie z nadmiernego relatywizmu w obliczu wielkiej różno­ rodności form ludzkiej kultury. �RECENZJE 574 wiele uwag krytycznych — nie zawsze słusznych. Tak ma się rzecz np. z A. A. Po­ powem badającym przeżytki dawnych przedreligijnych wyobrażeń u Dołganów ' . A. A. P o p ó w pisze: przypisywanie pierwotnemu człowiekowi mistycyzmu przez L . L é v y - B r u h l a jest wynikiem teoretyzowania gabinetowego uczonego nigdy nic nie mającego wspólnego z badanym obiektem". Słusznie jednak B . Szarewskaja w swoim artykule omawiającym tę pracę zwraca uwagę, że rzecz nie leży w tym, iż L . L é v y - B r u h l przypisuje mistycyzm pierwotnemu człowiekowi (jako jeden ze składników myślenia), lecz, że jego uczniowie rozciągają mistycyzm na całe m y ś l e ­ nie pierwotnego człowieka (np. Van der Leeuw). Przy okazji warto może zwrócić u w a g ę na kilka nieporozumień w obu cyto­ wanych pracach. B. Szarewskaja np. zarzuca L . L é v y - B r u h l o w i niedostateczne stosowanie metody socjologicznej i nieuwzględnianie tła społecznego . Ależ, właśnie L . L é v y - B r u h l posuwa bardzo daleko swoje rozumienie człowieka jako członka społeczności, postulując wręcz badania psychologii zbiorowej i zbliżając się nieomal do E . Durkheima, który mówił, że „jednostka nie istnieje". Tutaj raczej A. A. Po­ pów jest bliski przeciwnemu stanowisku, badając przeżytki wyobrażeniowe u D o ł ­ ganów metodą psychoanalityczną Zygmunta Freuda, a więc metodą jednostkową. Odnosi się wrażenie, że nie jest mu znany fakt, iż Freud, który sądził, że ma klucz do zagadki „paleopsychologii", reprezentował stanowisko odrzucone już przez w s p ó ł ­ czesnych mu badaczy. Teoria F r e u d a mimo wielkiego twórczego fermentu, jaki niegdyś wniosła w wiele dziedzin humanistyki poprzez głębokie przekształcenie samej treści pojęcia człowieka, przyjęła nazbyt szybko postać ortodoksji. Sam Freud znaczną część zachowań człowieka, które są obecnie uważane za wynik determinacji kulturowych, traktował jako wynik niezmiennych tendencji biologicz­ nych, odrzucając odkrycia, które mogłyby temu przeczyć. Stosowanie metody psy­ choanalitycznej ściśle tak, jak ją pojmował Freud, w badaniach nad umysłowością ludów prymitywnych czy ich religią mogłoby sprowadzić badacza na trudne do przewidzenia manowce. Zmodyfikowana jej postać, tak jak rozumieją ją dzisiejsi psychoanalitycy, bardziej nadaje się do dyskusji. Można przytoczyć tutaj zdanie Ericha Fromma, który jako psycholog i psychoanalityk interesuje się zjawiskami kultury (a w i ę c i religią) w aspekcie ich funkcjonowania w konkretnych przeżyciach jednostek: „Psychoanalityczne podejście do religii [...] zmierza do zrozumienia ludz­ kiej rzeczywistości kryjącej się za systemami m y ś l o w y m i " . Lecz o tym A . A. Po­ p ó w nic nam nie mówi. Pisze tylko, że swoją metodę opiera na założeniu, że myślenie odbija rzeczywistość, inną na każdym stopniu rozwoju (co w końcu może znaczyć to samo, co na ten temat napisał E . Fromm), i że przy założeniu, iż czło­ wiek „pierwotny" myśli tak samo logicznie jak my, wystarczy przestawić się w badaniach po prostu na niższy stopień odczuwania wrażeń. Nie precyzuje jednak, jakimi metodami dokonuje tego przejścia w stosowanej przez siebie metodzie psychoanalitycznej. Otóż, sprecyzowanie tych sposobów jest rzeczą zasadniczą i bar­ dzo trudną przy braku jakichś wymiernych kryteriów. Domyślać się możemy z i n 6 1 7 18 19 20 lr ' A. A. P o p ó w , Pierieżitki driewnych dorieligioznych wozriennij Dołganow na prirodu, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 78. B. S z a r e w s k a j a , O mietodołogiczeskoj i tierminołogiczeskoj putanice w woprosach pierwobytnowo myślenija, „Sowietskaja Etnografija", t. 6: 1958, s. 61—75. S z a r e w s k a j a , op, cit., s. 68. Z. Freud dał w dziele Totem und Tabu swoją teorię wyłonienia się człowieka ze zwierzęcsj przeszłości. Por. krytyczne uwagi C . T h o m p s o n [w:] Psychoana­ liza, Warszawa 1966, s. 137 nn. E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 136 nn. 17 1R 1 0 2 0 �575 RECENZJE nych jego wypowiedzi, że chce się ograniczyć do przedstawienia przede wszystkim wiernego materiału faktograficznego. Poprawne jego przedstawienie nie jest jednak możliwe bez uwzględnienia całokształtu danej kultury danego społeczeństwa i znów zbliżamy się do zagadnień poruszonych w y ż e j — a w i ę c do szerokiego kontekstu społecznego. Dotykamy również niezmiernie istotnego zagadnienia kultury jako ta­ kiej, będącej „wynikiem psychiki jednostek i tę psychikę kształtującej". Nie zajmując się dalej uwagami krytycznymi na temat koncepcji L . L é v y -Bruhla dotyczącymi na ogół tych samych z a g a d n i e ń , zastanówmy się, jakie są jego bezsporne zasługi. N i e w ą t p l i w y m osiągnięciem L . L é v y - B r u h l a jest podkreślenie ścisłego związku jednostki z „podłożem społecznym", uwydatnienie specyfiki społeczeństwa w sto­ sunku do poszczególnych jednostek i świadomości zbiorowej w stosunku do jedno­ stkowej. Bardzo słuszne jest również spostrzeżenie ścisłego związku między wyo­ brażeniami a określoną strukturą społeczną oraz dojrzenie potrzeby zastosowania do tych badań metod socjologicznych. Myśli te otworzyły szereg perspektyw, jakie dostrzegamy dzisiaj w możliwościach usystematyzowania wiedzy o poziomie u m y s ł o ­ wym, zasobie wyobrażeń, wierzeń itp. społeczeństw prymitywnych, jak również w możliwościach zastosowania tej wiedzy dla rekonstrukcji życia duchowego ludzi kultur minionych. Rozważania nad częścią dorobku L . L é v y - B r u h l a doprowadziły nas dość daleko, aby stwierdzić, że snuć je można by dłużej. Nie było jednak celem niniejszych uwag drobiazgowe o m ó w i e n i e wszystkich jego poglądów. Zapewne, wiele można by jeszcze wytknąć autorowi tak niepopularnemu, lecz wydaje się, że dyskusyjność jego po­ glądów była i jest tym bodźcem, który skłania badaczy do ich weryfikacji w oparciu o rzetelne i dobrze sprawdzone źródła, a w i ę c jest w gruncie rzeczy zjawiskiem pozytywnym. Eligía Gąssowska 21 Zoe A. M A R S H , G. W. K I N G S N O R T H , An Introduction to the History Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, 17 map. of East Wśród badaczy historii afrykańskiej można dostrzec jakby dwa obozy, repre­ zentujące odmienne cele, stosujące odmienne metody badawcze, a nawet reprezentu­ jące zgoła różne postawy ideologiczne. Pierwszy nurt wyrasta z potrzeb budzącej się i z dnia na dzień potęgującej afrykańskiej świadomości narodowej. Reprezentuje ten nurt świadoma swych celów inteligencja afrykańska, ma on również licznych s y m p a t y k ó w i sprzymierzeńców, zwłaszcza w krajach socjalistycznych, lecz także i niekiedy w krajach kapitalistycznych. Szuka on i znajduje w przeszłości ludów i narodów afrykańskich wszystkich tych przejawów rodzimej kultury, jakie mogły stać się użyteczne w konsolidowaniu poczucia narodowego i afrykańskiej p a ń s t w o ­ wości. Rehabilituje smutne, a nawet tragiczne nieraz dzieje narodów tego konty­ nentu. W metodach swych nurt ten jest śmiały, może nawet mało krytyczny. Uwzględnia wszelkie przesłanki, jakie dać może metoda archeologiczna, fragmenta­ ryczne źródło starożytne czy arabskie. W wielu wypadkach dysponuje on obfitymi danymi o rozwiniętych formach afrykańskiej państwowości, oryginalnej i zaskaku­ jącej swym urokiem afrykańskiej plastyce, tańcu czy muzyce. 21 Por. uwagi krytyczne F . S z e m j a k i n a , Tieorija Lévy-Bruhla impierialisticzeskoj reakcji, „Fiłosofskije Zapiski", t. 3: 1950. na służbie �576 RECENZJE Drugi nurt wyrasta z innych przesłanek ideologicznych. Reprezentuje go cofa­ jący się, lecz ciągle jeszcze silny, kolonizator, który chce odejść z możliwie wybielo­ ną sylwetką, ale także w wielu wypadkach — bądźmy sprawiedliwi — z realnymi zasługami w zakresie rozwoju instytucji gospodarczych i życia kulturalnego ludności afrykańskiej. Warsztat i metody historyczne tego nurtu oparte są przede wszystkim na źródłach pisanych. Jest on wprawdzie ściślejszy, bardziej precyzyjny, ostrożniejszy w ocenach, obejmuje jednak o wiele krótszy okres. „Prawdziwa" historia bowiem zaczyna się w tym ujęciu z chwilą przejścia „Białego Człowieka" (naturalnie chodzi o nowoczesnego Europejczyka), który, jak wiadomo, do wnętrza Afryki wkroczył dopiero w drugiej połowie X I X w. Losy Afryki w tym drugim nurcie wiąże się ściślej z losami metropolii kolonialnych, a pośrednio i z resztą świata, zwłaszcza zaś z tymi regionami, które w X I X w. poddane zostały intensywnemu procesowi industrializacji kapitalistycznej. Oba te nurty są równie w a ż n e dla pełnego poznania przeszłości Afryki, a także zrozumienia współczesnych tendencji nurtujących Czarny L ą d . Książka, którą recenzujemy, należy wyraźnie do drugiego nurtu. Jest to ujęty popularnie, choć bardzo treściwy i doskonale napisany podręcznik, dający początku­ jącemu czytelnikowi wstępną, ogólną orientację w dziejach Afryki Wschodniej Autorzy omawiają szczegółowo dzieje Tanganiki, Ugandy, Zanzibaru i Kenii od czasów najdawniejszych aż po rok 1960, dając skrócony przegląd dawnych epok, a szeroko zajmując się okresem X I X i X X w. Przedstawili zaś owe zagadnienia na tle dziejów całego kontynentu, o tyle oczywiście, o ile w y m a g a ł tego omawiany temat. Zasadniczo 14 rozdziałów pracy ukończono wprawdzie w marcu 1959 г., lecz w listopadzie 1960 r. dodano do następnego wydania uzupełnienie pt. Powojenne zmiany w Kenii w latach 1945—1960. Książka zaopatrzona jest w indeks nazw i nazwisk oraz bardzo pożyteczne w s k a z ó w k i bibliograficzne, pozwalające czytelni­ kowi pogłębić problematykę poszczególnych rozdziałów dalszą lekturą. Troskliwość autorów poszła tak daleko, że w wykazie proponowanej literatury omawiają krótko przydatność i charakter każdej pozycji. Zasadniczy trzon danych do Introduction... zaczerpnięto z prac znanego historyka angielskiego R. Couplanda, traktujących o podboju Afryki Wschodniej i jej rozwoju kolonialnym . г W pierwszym rozdziale autorzy zapoznają czytelnika z najwcześniejszymi okre­ sami historii Afryki Wschodniej, jej pierwotnymi plemionami, p a ń s t w a m i i pierw­ szymi odkrywcami. T u także znalazły miejsce ogólne uwagi o środowisku geogra­ ficznym i demograficznym tych terenów; dalej w p ł y w y arabskie, rozprzestrzenianie się islamu i pierwsze europejskie podboje kolonialne dokonywane przez Portugal­ czyków. Podobnie jak w dalszych rozdziałach, autorzy porównują tu działalność kolonizatorską przedstawicieli poszczególnych narodów, ich cele, metody i rezultaty. Wykazują słabość i fiasko portugalskiej akcji kolonialnej, która w samym założeniu kryła zalążek późniejszych niepowodzeń. Dowiadujemy się o ważniejszych powsta­ niach Arabów i Murzynów przeciwko dawnym kolonizatorom z Portugalii. Rozdział Zanzibar pod władzą Seida Saida traktuje o początkach i X I X - w i e c z n y m rozwoju sułtanatu w Zanzibarze, którego energiczny władca w porę wolał zrezygno­ w a ć częściowo ze swej suwerenności na rzecz konsulów W. Brytanii, aby pod jej 1 Warto przy okazji zaznaczyć, że nakładem tegoż wydawnictwa ukazała sic również praca J . D. F a g e, An Introduction to the History of West Africa, Cambridge 1962. R . C o u p l a n d , East Africa and its Invaders, London 1938; t e n ż e , The Exploitation of East Africa — 1856—1890, London 1939. e �RECENZJE 577 opieką tym łatwiej prosperować. Poznajemy podstawy ekonomiczne egzystencji sułtanatu oraz licznej arabskiej społeczności kupieckiej, zamieszkującej wybrzeża Oceanu Indyjskiego — uprawą korzeni, handel kością słoniową i niewolnikami. Ten ostatni będzie źródłem późniejszego konfliktu z Anglikami. O tym jednak dowiadu­ jemy się obszerniej z trzeciego rozdziału, omawiającego dość szczegółowo handel niewolniczy w całej Afryce. Poznajemy motywy „ideowe" i gospodarcze europej­ skiego i arabskiego handlu ludźmi, g ł ó w n e obszary działania i szlaki karawan niewolniczych, ośrodki targów, metody „polowań", a nawet ceny schwytanych ofiar pochodzące z drugiej połowy X I X w. Autorzy porównują krótkotrwały, lecz intensywny w y w ó z Murzynów z Afryki Zachodniej, rozwijający się od chwili odkrycia Ameryki z trwającym co najmniej 200 lat systematycznym porywaniem przez Arabów z Afryki Wschodniej dziesiątków tysięcy ludzi. Czytamy dalej o warunkach, w jakich transportowano n i e w o l n i k ó w na wschód i na zachód, 0 stopniu śmiertelności, charakterze niewolniczej pracy, a przede wszystkim o kata­ strofalnym wyludnieniu i anarchii, jaka zapanowała na terenach Afryki objętych niewolniczym procederem. Autorzy potraktowali zagadnienie niewolnictwa afrykań­ skiego i walki o jego zniesienie w przekroju dziesiątków lat, aż do roku 1907—1911. Poznajemy tu dzieje idei antyniewolniczej zarówno w metropolii brytyjskiej, jak 1 w zamorskich posiadłościach, przedstawione na tle ewolucji pojęć ówczesnej Europy. Widzimy пр., jak trudno było pozyskać dla sprawy nieszczęsnych zamorskich „pogan" opinię publiczną Anglii X V I I I i X I X w., gdzie kilkunastogodzinna praca dzieci w fabrykach była na porządku dziennym, nędzarzy kradnących chleb karano szubienicą, a handel niewolniczy traktowano jako poważne źródło dochodu narodo­ wego i czynnik wzrostu obronności kraju. Osobny rozdział poświęcono burzliwemu okresowi eksploracji wnętrza afrykań­ skiego kontynentu, tak charakterystycznemu dla ubiegłego stulecia. Szczególnie dokładnie przedstawiono tu działalność Livingstone'a i Stanleya. O ile poprzednie rozdziały w celach porównawczych omawiały także i sąsiednie obszary Czarnej Afryki, takie jak dotzecze Konga czy rzeki Niger, to rozdział zatytułowany Stowarzyszenia misyjne i wczesny rozwój Afryki Wschodniej ogra­ nicza się do terenów zakreślonych ogólną tematyką książki. Mamy tu w i ę c krótki przegląd najważniejszych rodzajów pogańskich wierzeń pierwotnych na tym obsza­ rze, zarys dziejów szerzenia się islamu w głębi lądu i obszerny opis akcji podejmo­ wanych przez misjonarzy różnych kościołów chrześcijańskich. Autorzy przedsta­ wiają główne kierunki działania misyjnego: apostolat religijny, walkę z nie­ wolnictwem, działalność charytatywno-pedagogiczną i pewne formy europejskiej penetracji zarówno handlowej, jak i politycznej. Widzimy jak pozornie religijna rywalizacja poszczególnych misjonarzy protestanckich i katolickich w niektórych krajach (zwłaszcza w Ugandzie) później przerodzi się w polityczny spór Europej­ czyków o kolonie, Anglików, Francuzów czy Niemców. Charakterystyczne też, że nawet autorzy tej angielskiej książki nie mogli się powstrzymać od paru cierpkich uwag pod adresem katolickich misjonarzy, sprzyjających w p ł y w o m Francji w Afryce. Sporo miejsca poświęcono jeszcze owej rywalizacji w rozdziałach traktujących szczegółowo o XIX-wiecznych perypetiach Ugandy i jej „wojnach religijnych" oraz przedstawiających działalność słynnego lorda Lugarda, jednego z autorów doktryny o tzw. indirect rule i twórcy idei „podwójnego mandatu" wobec krajów kolonialnych. Osobnego natomiast omówienia w rozdziale siódmym doczekał się awanturniczy okres podziału Afryki, jakiego dokonały mocarstwa europejskie w drugiej połowie X I X w. Autorzy starali się możliwie obiektywnie przedstawić motywy polityki 37 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �578 RECENZJE kolonialnej poszczególnych p a ń s t w w tym czasie, a w i ę c głównie W. Brytanii, a następnie Francji, Niemiec Bismarcka i Belgii króla Leopolda. Dokładnej ana­ lizie poddano ówczesną rywalizację Anglików i N i e m c ó w w Afryce Wschodniej. Anglicy przybyli tu pierwsi po zbankrutowanych kolonizatorach portugalskich. Nie mając poważnych konkurentów na tym terenie prowadzili spokojną politykę infil­ tracji handlowej poprzez kompanie kupieckie. Można się też zgodzić z autorami introduction..., że istotnie rząd angielski nie kwapił się do kosztownych „oficjalnych podbojów" terytorium, uzależniwszy od siebie nominalnego władcę kraju — sułtana Zanzibaru. Ówczesna technika nie miała jeszcze dzisiejszego zasobu doświadczeń i umiejętności wydobywania bogactw z głębi dziewiczych obszarów tropikalnych. Zresztą często nie zdawano sobie sprawy z potencjalnych bogactw poszczególnych krajów afrykańskich. Stąd nieraz motorem kolonialnych ekspedycji i podbojów w X I X w. b y w a ł a nie tyle kupiecka chęć zysku, co wybujały X I X - w i e c z n y nacjo­ nalizm, imperialistyczny „dżingoizm". Ow właśnie nacjonalistyczny pęd do zwiększe­ nia prestiżu mocarstwowego pchnął cesarskie Niemcy ku polityce kolonialnej, która przynieść im miała sporo niepowodzeń i strat. W przeciwieństwie do Angli­ ków Niemcy w Afryce nie interesowali się tak bardzo handlem, jak konkretnymi, bezpośrednimi zdobyczami terytorialnymi. Przybywając późno chcieli sobie to powetować, dążąc szybko i bezwzględnie do okrążenia i wyeliminowania brytyjskich w p ł y w ó w we wschodniej części kontynentu. Od tej chwili obserwujemy, jak Anglicy na tym obszarze zmieniają swoją dotychczasową wygodną, lecz p o w o l n ą politykę infiltracji i zaczynają sobie również podporządkowywać bezpośrednio nie tylko wybrzeże, ale i wnętrze lądu. Obie strony w przewidywaniu przyszłego starcia nie chcą się dać okrążyć i ubiec przeciwnikowi. Stąd podboje brytyjskie, do których musiano początkowo dopłacać; stąd również gorzkie słowa wypowiadane przez autorów książki pod adresem zręcznych agentów niemieckich z dr. Karlem Peter­ sem na czele, stosujących w głębi lądu wobec Anglików metodę faktów dokona­ nych. Przedstawione dzieje Ugandy i wojen jej „religijnych" stronnictw murzyńskich, Fransa i Ingleza, są w istocie dalszym ciągiem historii walk Europejczyków 0 w p ł y w y w Afryce, w której po podróżniku-eksploratorze, jak piszą autorzy książki, przybywał misjonarz, a z nim kupiec, na końcu zaś administrator z wojskiem 1 policją. Z drugiej jednak strony naiwnością byłoby mniemać, że wnętrze przedkolonialnej Afryki stanowiło obszar pierwotnej sielanki. Świadczą o tym przyto­ czone relacje pierwszych podróżników. Sam Zanzibar i jego najbliższe posiadłości tworzyły nie lada problem w X I X w. dla „sprzymierzonych" z sułtanem Anglików. Mocarstwo oficjalnie zwalczające niewolnictwo prędzej czy później musiało ukrócić poczynania afrykańskiego „sprzy­ mierzeńca", którego g ł ó w n y m źródłem dochodów była sprzedaż Murzynów na rynki Bliskiego Wschodu i Indii. Rozdział dziesiąty poświęcony jest właśnie tym ograniczaniom niewolniczego procederu oraz historii podporządkowania Zanzibaru rządowi brytyjskiemu w obliczu zagrożenia ze strony niemieckich sąsiadów. Rozwój kolejnictwa i gospodarki w Kenii (rozdział dziesiąty) jest ciekawą ilustracją przebiegu sytuacji w X I X - w i e c z n e j posiadłości afrykańskiej, anektowanej przez Anglię w obliczu niemieckiego rywala. Obawy przed agresywnością N i e m c ó w pchnęły tu A n g l i k ó w na drogę kosztownych inwestycji. Te z kolei wprawdzie opłaciły się w rezultacie, lecz u w i k ł a ł y na koniec kolonizatorów w p o w a ż n e trud­ ności społeczno-narodowościowe. Pierwotnie bowiem budowa kolei z portu Mombassa do Kisumu nad jez. Wiktorii była przedsięwzięciem głównie strategicznym; �579 RECENZJE postanowiono ubiec w tym N i e m c ó w z Niemieckiej Afryki Wschodniej. Kolej była jednak nierentowna, tubylcy bowiem rzadko nią podróżowali lub przewozili towary. Aby więc móc ciągnąć zyski z tej drogiej inwestycji, sprowadzono początkowo białych farmerów z Południowej Afryki, a później z samej Anglii. Istotnie, kolej zaczęła się opłacać, lecz jednocześnie przybycie białych osadników pociągnęło za sobą wywłaszczenie na pewnych obszarach części tubylców, a więc uwikłało władze w rozliczne plemienne zatargi i spory. Plantacje w y m a g a ł y najemników, a tych trudno było pozyskać spośród samowystarczalnych od w i e k ó w murzyńskich rolni­ ków. Dalszych problemów dostarczyła rosnąca liczba sezonowych robotników in­ dyjskich, sprowadzanych tu początkowo do budowy kolei. Zaczęli się oni teraz masowo osiedlać w miastach, trudniąc się rzemiosłem, pośrednictwem handlowym, lichwą itp. Na tle osadnictwa białych farmerów autorzy rysują sylwetkę lorda Delamere, pioniera nowoczesnej gospodarki rolno-hodowlanej w Kenii i przy­ wódcy białych mieszkańców tego kraju. Widzimy, jak stopniowo z deficytowego przedsięwzięcia strategicznego Kenia zaczyna być kolonią przynoszącą coraz większe dochody, lecz równocześnie jak wzrastają w tej wielonarodowej społeczności sprzecz­ ności między czterema grupami etnicznymi: Europejczykami, Arabami, Hindusami oraz autochtoniczną ludnością murzyńską, będącą gospodarzem kraju. Rozdział dwunasty jest opisem ewolucji ustrojowej tej kolonii w kierunku samorządu. Nato­ miast w następnym rozdziale przedstawiono burzliwe dzieje Ugandy w nowszych czasach a więc począwszy od walk wewnętrznych, buntu sudańskich n a j e m n i k ó w Selima Beja i powstania z lat 1897—1898 po stopniową stabilizację administracji kolonialnej i znaczny rozwój gospodarczy w dobie dzisiejszej. Dodatkowy rozdział o powojennych zmianach w Kenii omawia g w a ł t o w n y rozkwit tej posiadłości, zwłaszcza po ulokowaniu w niej kapitałów wycofanych z Indii. Bardzo ostrożnie dotyka on przyczyn niezadowolenia plemienia K i k u j u , które pchnęły je ku ruchowi Mau-Mau. Drugi suplement zajmuje się najnowszym rozwojem lokalnych władz samorządowych w Kenii i usiłowaniami łagodzenia spo­ rów między białymi, czarnymi i Azjatami na krótko przed uzyskaniem przez ten kraj niepodległości. Nie sposób nawet w obszernym streszczeniu zasygnalizować bogactwa proble­ m ó w i faktów, jakie daje czytelnikowi ta skromna objętościowo książka. Naturalnie nie ze wszystkim łatwo się tu zgodzić. Mimo dążeń do obiektywizmu autorzy niewątpliwie w szeregu rozdziałów potraktowali np. o wiele oględniej brytyjskie przedsięwzięcia kolonialne, ich cienie i niedociągnięcia, niż analogiczne posunięcia Francuzów, N i e m c ó w lub Belgów. Wątpliwości budzi m.in. przedsta­ wianie roli brytyjskich kompanii handlowych jako instytucji w pewnych okresach niemal całkowicie filantropijnych! Ostatnia z 17 map przedstawia Afrykę z zaznaczonymi na niej niepodległymi w momencie ukończenia Introduction... państwami. Dziś mapa ta przestała być aktu­ alna. Zarówno Uganda, jak Tanganika, Zanzibar i Kenia uzyskały niepodległość. Słyszy się o projektach ściślejszej współpracy tych krajów, które od w i e k ó w pod wieloma względami, stanowiły dość jednolity układ. Jak się rozwinie sytuacja — nie wiadomo. Widzimy jednak choćby z omawianej publikacji, że kraje te nie zaczęły ,,z niczego" i że w stosunkowo krótkim czasie dokonały się w nich olbrzymie przemiany. Dziś obszary Afryki Wschodniej rokują duże możliwości gospodarcze, społeczne i polityczne, chociaż jeszcze przed stu laty kraje te należały do naj­ uboższych i najbardziej spustoszonych w Czarnej Afryce. Leszek Dzięgiel �580 RECENZJE P H A N G I A B E N , La recherche historique en République Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, s. 98 Démocratique du Praca Phan G i a Ben stanowi omówienie dorobku badań historycznych w Demo­ kratycznej Republice Wietnamu w ciągu pierwszej dekady od rozpoczęcia zorganizo­ wanych studiów, początkowo (od 1953 r.) w ramach Komitetu Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych, od roku 1959 zaś pod egidą Instytutu Historii oraz innych placówek naukowych, które stopniowo powstawały po wyzwoleniu. Wiet­ namska nauka historyczna osiągnęła w tym okresie znaczny postęp, zwłaszcza jeśli się zważy, że rozwijała się ona przy udziale nielicznej początkowo kadry pracowni­ ków badawczych, często zapoznających się dopiero z metodologią marksistowską, w trudnych warunkach budowania nowej państwowości po zakończeniu d ł u g o ­ trwałej wojny. W tej sytuacji na szczególną uwagę zasługuje eksperyment histo­ r y k ó w wietnamskich polegający na odwołaniu się do' całego narodu o pomoc w tworzeniu historiografii poprzez spisywanie kronik wsi, powiatów, prowincji i zakładów przemysłowych, pod metodologicznym kierownictwem n a u k o w c ó w . Ponieważ nasza wiedza o życiu naukowym w Wietnamie jest niepełna, przed­ stawiamy poniżej omówienie wspomnianej pracy, ograniczając się jednakże do tych zagadnień, które mogą bliżej zainteresować etnografów. Źródła do historii Wietnamu Historia niepodległego Wietnamu liczy tysiąc lat, toteż od dawna istnieją dokumenty pisane. W X I w. powstała scentralizowana, suwerenna monarchia. Po okresie długich walk z wrogiem zewnętrznym i z separatystycznymi tendencjami feudałów, na początku X I I I w. w pełni umocniła się władza królewska. Wyrazem tego były szeroko zakrojone reformy w płaszczyźnie ekonomicznej — wielkie prace irygacyjne na nie znaną dotąd skalę, w dziedzinie zaś społecznej i politycznej wprowadzenie systemu mandarynatu i konkursowego obsadzania stanowisk, upo­ rządkowanie systemu podatkowego i organizacji wojskowej. Okres tych zmian i towarzyszącą mu ideologię odzwierciedla ukończona w 1272 r. Historia Dat Viet napisana przez L e Van Huu. Rozpoczęte w ten sposób piśmiennictwo historyczne kontynuowane było w X V w. przez obszerne dzieła dwu pisarzy, Phan P h u Tien i Ngo S i Lien. Praca tego ostatniego, Pełna historia Dai Viet, obejmuje 15 ksiąg. W dalszym ciągu, zwłaszcza w X V I I w., historiografia tworzona jest na zamówienie dworu cesarskie­ go i powstaje kumulatywnie wysiłkiem uczonych mandarynów. Ponieważ X V I I w. jest okresem kryzysu i dekadencji władzy politycznej, powstałe w ten sposób prace nie mają już charakteru postępowego, właściwego wcześniejszym dziełom okresu reform i kształtowania systemu społeczno-politycznego. Wyjątkiem jest tu praca L e Tung, który dokonuje oceny poszczególnych w ł a d c ó w na podstawie ich polityki w stosunku do mas chłopskich. Interesujące, żs wyzwala się on częścio­ wo od teistycznej koncepcji pochodzenia dynastii panujących i historię polityczną widzi przez pryzmat procesów społecznych. W wieku X V I I I , obfitującym w powstania chłopskie, historiografia była już stosunkowo bogata i nowoczesna. "Ukazały s i ę w ó w c z a s dzieła L e Quy Don oraz dwa wielkie opracowania zbiorowe. Pojawiają się także zbeletryzowane opowieści historyczne informujące m.in. o nastrojach wśród ludu. Restauracja władzy cen­ tralnej z początkiem X I X w. przez dynastię Nguyen przyniosła kilka opracowań obli­ czonych głównie na wzmocnienie władzy tej dynastii. Pojawiają się jednak w ó w 1 Drukowane metodą ksylografu. �RECENZJE 581 czas również dwie bardzo w a ż n e dla historiografii pozycje. Jedną z nich jest 53-tomowe dzieło zbiorowe pod redakcją Phan Thanh Gian. Drugą zaś praca Phan Huy Chu, autora związanego z ideologią powstań chłopskich, występującego przeciw nadużyciom feudałów oraz broniącego instytucji wspólnoty wiejskiej. W okresie podboju Wietnamu przez kolonializm francuski historiografia prze­ kształciła się w instrument nacisku, mający służyć zwalczaniu w o l n o ś c i o w y c h dążeń narodu. W tym czasie pojawiły się dzieła autorów zarówno wietnamskich, jak i francuskich (np. Charles Maybon, Henri Maspero). Prace wietnamskie stanowiły mieszaninę koncepcji feudalnych i kolonialnych. Podręcznik szkolny Kurs historii annamickiej został zredagowany w duchu całkowitej służalczości. W podobnym stylu utrzymane były też niektóre poważniejsze prace historyczne. Jednakże od pierwszych lat X X w. istniał również w historiografii nurt patriotyczny. Co prawda wiele prac powstałych w tej orientacji opublikowano dopiero po wyzwoleniu, jak np. Studia z historii Wietnamu Phan Boi Chau. Po Rewolucji Październikowej zaczęły rozpowszechniać się wśród historyków wietnamskich kon­ cepcje naukowe oparte na materializmie dialektycznym i historycznym. Pierwszym dziełem ujmującym historię Wietnamu w naukowych kategoriach walki klas była praca Nguyen A i Quoc (Ho Chi Minh) Proces kolonizacji francuskiej. Znajomość źródeł do historii Wietnamu wzbogaciła się w ostatnim okresie szczególnie dzięki pracy Sekcji dokumentacji w Instytucie Historii. Zgromadzono liczne teksty oryginalne oraz odpisy wielu dokumentów znanych dotychczas tylko częściowo lub z cytat w innych dziełach, albo nawet zupełnie nie znanych. Jedna piąta dokumentów historycznych znajdujących się w archiwach nie była nigdy dotychczas wydana. Znaleziono teksty odbite niegdyś w bardzo małej liczbie egzemplarzy, jak np. praca Wskazówki do uśmierzania buntów w Tonkinic (80 ksiąg) i podobna, odnosząca się do południa kraju (47 ksiąg). Inne opracowa­ nia poświęcone likwidowaniu powstań dotyczą obszarów zagarniętych w walkach z Syjamem oraz plemion górskich prowincji Binh Thuan. Odnaleziono również zaginione dotychczas całkowicie kroniki pacyfikacji trzech prowincji, sporządzone w X V I I I w. Odkryto także stosunkowo niedawne, lecz całkowicie dotąd nie znane dzieła, np. Historia Minh-Do (47 ksiąg), kroniki genealogiczne kilku rodzin oraz wiele in­ nych tego rodzaju. Książki te są cennymi dokumentami dotyczącymi szczególnie epoki upadku ustroju feudalnego ( X V I I I — X I X w.). Część w y s i ł k ó w Instytutu została skierowana na przełożenie na język wietnamski dzieł historycznych napi­ sanych po chińsku. Wśród nich znajdują się m. in. trzy księgi poświęcone pacy­ fikacji plemion górskich ( X I X w.) oraz 9 zachowanych ksiąg (spośród całości obej­ mującej 100) zawierających opis środkowej części kraju, sporządzony w X V w. Jest również nadzieja na odzyskanie dzieł dotąd nie odnalezionych na terenie Wietnamu, dzięki współpracy z uczonymi chińskimi. Sekcja dokumentacji Instytutu Historii pracuje również nad monografiami regionalnymi, kronikami wspólnot wiejskich i poszczególnych rodzin oraz doku­ mentami związanymi z instytucją duchów opiekuńczych wsi. Posiadana obecnie, stosunkowo bogata, dokumentacja archeologiczna nie jest jeszcze wystarczająca, aby można było uzyskać jasny obraz odleglejszych okresów historycznych — wspólnoty pierwotnej czy niewolnictwa. Archeologowie w progra­ mowaniu badań opierają się m. in. na dokumentach pisanych w języku chińskim. , . Do. historii nowożytnej zebrano ostatnio znaczną liczbę dokumentów w postaci kronik rodzinnych, wspomnień, notatek i opowiadań. Wśród nich ważne źródło �582 RECENZJE stanowią również pamiętniki i poezje rewolucyjne. M. in. ukazała się materiałowa praca Tran Huy Lieu Ruch rewolucyjny Wietnamu w przekazach literackich obej­ mująca okres 1860—1945. Problemy badawcze. Historia starożytna i średniowieczna. Archeologia Aczkolwiek g ł ó w n y nacisk badawczy spoczywa na historii nowożytnej, nie lekce­ w a ż y się jednak problemów historii czasów dawniejszych, nawet jeżeli badań w tym kierunku nie można uznać za wystarczająco pogłębione. Historia starożytna Wietnamu rozpoczyna się w 208 r. p.n.e. w okresie aneksji obszarów A u L a c przez Nam Viet. Historię epok wcześniejszych trzeba rekonstru­ ować, w y d o b y w a j ą c ją z pokładów legend, którymi obrosła. W pracach rozpoczę­ tych po roku 1954 g ł ó w n y m zadaniem było ustalenie periodyzacji historii staro­ żytnej Wietnamu. Kiedy mianowicie przypada początek i koniec okresu komu­ nizmu pierwotnego, jak można datować okres niewolnictwa i początek okresu feudalnego. W roku 1960 przedyskutowano szczegółowo te problemy, przy czym za­ rysowała się różnica stanowisk ńa temat samego istnienia okresu niewolnictwa. W wielu innych kwestiach również nie osiągnięto zgody. W dziedzinie archeologii odziedziczono dość liczne i wartościowe prace badaczy cudzoziemskich. Badania własne, prowadzone systematycznie od roku 1954, do­ prowadziły do odkrycia stanowiska paleolitycznego wskazując, że 200 do 300 tysięcy lat temu znajdowała się w Wietnamie jedna z kolebek ludzkości. Odkryte zostały również stanowiska neolityczne. Jednakże w centrum zainteresowania archeologów w latach ostatnich pozostaje epoka brązu, do tego zresztą okresu należy większość interesujących odkryć. W oparciu o pogłębioną dzięki odkryciom archeologicznym znajomość starożytnej historii Wietnamu rozwija się również badania nad historią w i e k ó w średnich. Obecnie problemem zasadniczym jest powiązanie" organizacyjne badań archeologicznych i historycznych. Prowadzą je bowiem trzy odrębne i n ­ stytucje — Instytut Historii, Służba Muzealna oraz Uniwersytet w Hanoi. W ciągu ostatnich 10 lat przedyskutowano wiele zasadniczych problemów ustroju feudalnego. Poruszano w szczególności zagadnienia powstania narodu wietnamskiego, praw rozwoju ustroju feudalnego w warunkach Wietnamu, zagadnienia agrarne, gospodarki rynkowej, pracy najemnej, pieniądza, początków kapitalizmu, centra­ lizacji feudalnej i in. Szczególnie szerokiej dyskusji poddane zostały kwestie doty­ czące powstania narodu wietnamskiego. Zarysowały się tu trzy stanowiska. Jedno, reprezentowane przez Tran Huy Lieu i Minh Tranh głosi, że czynniki kształtujące jedność narodową — wg znanej definicji stalinowskiej — istniały już pod koniec X V I I I w. (powstanie Tay Son) i stopniowo doprowadziły do pojawienia się narodu. Z kolei Dao Duy A n h twierdzi, że naród wietnamski zaczął kształtować się już w wieku X , a całkowicie skonsolidował się w X I V w., wiążąc ten proces z pow­ staniem centralistycznego państwa i unifikującą rolą warstwy feudałów. Natomiast Hoang Xuan Nhi sądzi, że początek historycznego istnienia narodu odnieść należy do roku 1930, czyli daty powstania partii proletariackiej, która nadała kierownictwo politycznej walce ludu wietnamskiego. Po dziś dzień problem ten czeka na roz­ strzygnięcie. Łączy się z nim ściśle kwestia przejścia ustroju feudalnego w kapita­ listyczny. Sprawa ta była przedmiotem rozlicznych dyskusji. Badania prowadzone nad okresem feudalizmu z natury rzeczy obejmują walki i powstania chłopskie. Czyni się więc usiłowania nad rozróżnieniem ruchów chłop­ skich od ruchów narodowych. Istnieją zwłaszcza liczne prace o ruchu Tay Son w wieku X V I I I . Opinie o pewnych wydarzeniach historycznych są często podzielone. Przykładem takiej sytuacji może być ocena polityki cesarza Ho Quy L y (pocz. �583 RECENZJE X V w.), którego antyfeudalne reformy s p o w o d o w a ł y wystąpienie przeciwko niemu podwładnych mu feudałów, a z racji swej połowiczności nie zapewniły mu popar­ cia ludu. Jego przegrana w polityce w e w n ę t r z n e j była jedną z g ł ó w n y c h przyczyn klęski poniesionej w walce z chińską interwencją Mingów. Historia nowożytna i współczesna W w y s i ł k u badawczym historyków wietnamskich priorytet przyznany został okresowi nowożytnemu. Kolonizacja francuska i wojna w y z w o l e ń c z a dostarczyły najliczniejszej grupy tematów opracowywanych naukowo. Oprócz prac historycz­ nych ukazywały się także studia ekonomiczne, jak np. Francuska eksploatacja kolo­ nialna Wietnamu Nguyen K h a c Dam, Zarys historii rzemiosła w Wietnamie Phan Gia Ben, ponadto wiele artykułów w czasopiśmie Van S u Dia. Wielu badaczy zaj­ m o w a ł o się problemami społecznymi, w szczególności tworzeniem się klasy robot­ niczej i historią wietnamskiego ruchu robotniczego. Bada się również proces pow­ stawania i cechy charakterystyczne wietnamskiej burżuazji. Ponadto powstały też liczne studia na temat kwestii agrarnej i problemów społecznych wsi. Należy tu w y m i e n i ć prace poświęcone udziałowi różnych warstw chłopstwa w ruchach rewolucyjnych, sytuacji wsi w okresie feudalnym, zagadnieniom związanym z roz­ działem ziemi oraz instytucją gruntów komunalnych w różnych epokach . 2 Instytut Historii obarczył pewną grupę historyków zadaniem drobiazgowego badania dziejów walki toczonej o wyzwolenie Wietnamu Południowego. G ł ó w n y m celem jest zbieranie dokumentów, niemniej ukazało się już kilka opracowań. Mają one głównie charakter okolicznościowy, są jednak coraz bliższe wymogom rzeczo­ wych badań naukowych. Etnografia Wietnam jest p a ń s t w e m wielonarodowym, toteż zainteresowanie mniejszościami etnicznymi ma długą tradycję. Przejawem tego było utworzenie po 1946 r. De­ partamentu Narodowości, Biura Mniejszości Etnicznych oraz odpowiedniej sekcji przy ministerstwie oświaty, które prowadziły również prace badawcze. Jednakże w ł a ś c i w a placówka naukowa powstała dopiero w 1959 r. wraz z utworzeniem Instytutu Historii, jako sekcja tego instytutu. Jest ona stosunkowo mała i nie może zaspokoić wszystkich potrzeb w zakresie etnografii. Przedmiotem jej zainteresowań są g ł ó w n i e mniejszości i tak określony przedmiot wyznacza w zasadzie granice badań etnograficznych w Wietnamie. Kultura chłopska Wietnamczyków wchodzi przede wszystkim w zakres badań historycznych z racji całkowicie niemal chłopskiego charakteru społeczeństwa jeszcze do początków X X w. Sekcja przeprowadziła szereg prac terenowych i zebrała poważną dokumentację dotyczącą takich mniejszości etnicznych, jak Muong, Man, Meo, Tai, Nung, Rue i in. Wykonała ona również tłumaczenia pewnej liczby dokumentów, wśród których można w y m i e n i ć pierwsze tłumaczenie tekstu historycznego Tajów — zbioru le­ gend — jakie ukazało się w Wietnamie. Trzeba jednak przyznać, ż e badania etnograficzne dalekie są jeszcze od zaspo­ kojenia aktualnych potrzeb i uważa się, że brak jest dotąd p o w a ż n y c h prac w tej 2 Prace te ukazywały się, szczególnie licznie, od roku 1957 w czasopismach „Przegląd Badań Literackich, Historycznych i Geograficznych" oraz „Przegląd B a ­ dań Historycznych" publikowanych w języku wietnamskim. To ostatnie wydawnic­ two zastąpiło w 1959 r. wymienione poprzednio i obejmuje m. in. problematykę etnograficzną i archeologiczną. Tytuł oryginalny miesięcznika brzmi Tap chi Nghien cuu lich su. Nie drukuje on streszczeń obcojęzycznych. �584 RECENZJE dziedzinie. Na podstawie publikacji, które ukazały się w omawianym okresie, można wyodrębnić następujące zagadnienia będące przedmiotem zainteresowania: antykolonialny ruch oporu wśród mniejszości, organizacja społeczna (w tym takie tematy, jak komunizm pierwotny, niewolnictwo patriarchálně, rodzina i m a ł ż e ń ­ stwo, elementy feudalizmu), pochodzenie i historia niektórych ludów, gospodarka, stosunki agrarne i kultura materialna, folklor, wreszcie język i problem stworzenia pisma dla pewnych języków. Wymienione zagadnienia podjęte zostały w stosunku do niektórych tylko ludów i publikacje mają raczej charakter przyczynkarski. Wśród autorów opracowań etnograficznych należy wspomnieć następujących: Mac Duong, L a m Tam, L a Van, L o , Nguyen Van Khoa, Nong Trung, Nguyen Tuan Lieu, Nguyen Luong Bich, Dan Due L o i i Nguyen The Phuong. Nie udało się jeszcze zróżnicować poszczególnych mniejszości etnicznych według naukowych kryteriów. Dotychczas jedynym oparciem w tej mierze była s ł o w n a de­ klaracja przynależności do grupy. Nie prowadzono też należycie pogłębionych badań nad Wietnamczykami. Jak dotąd nieliczne publikowane materiały dotyczą fol­ kloru — legend, przypowieści i pieśni. Ukazało się również kilka artykułów doty­ czących tradycyjnej wspólnoty wiejskiej. Odczuwa się brak poważniejszego studium na temat życia poszczególnych klas czy warstw społecznych. Nie szukano jeszcze naukowej odpowiedzi na takie pytania, jak różnice w życiu klasy robotniczej przed i po roku 1954, konsekwencje budowy socjalizmu w Wietnamie Północnym w ewentualnych przemianach trybu życia jego mieszkańców, wreszcie zmiany na wsi wietnamskiej po Rewolucji Sierpniowej 1945 r. oraz w wyniku reformy rolnej. Przed etnografami stoją niezmiernie trudne zadania, a wielka liczba problemów pozostaje dotychczas nie tknięta i oczekuje na rozwiązanie. Pomijamy w tym omówieniu badania w dziedzinie historii powszechnej oraz sprawę międzynarodowej współpracy naukowej ze względu na ich odleglejszy związek z problematyką bezpośrednio interesującą środowisko etnograficzne. Na zakończenie należy wskazać, że stopniowo umacnia się w badaniach historycznych w D R W tendencja do rozwijania analizy naukowej przy systematycznym podnoszeniu jej poziomu, nie zaniedbując przy tym gromadzenia dokumentacji źródłowej. Anna Rudzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e8cb3c3c0117b5644b861c88c2cd0a6.pdf a4b9774eeb9a20fee6aeadef31eeaebd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:598 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII P O L S K I E J K U L T U R Y AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XIII Zeszyt 1 WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA - NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1969 KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres Redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładką projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Marian Printed in Łukaniec Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1969. Nakład 500 + 130 egz. Objętość ark. wyd. 24,70, ark. druk. 19,63. Ark. A l 26. Papier ilustr. K I . V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 1 X 1968, podpisano do druku 14 I I I 1969. Druk u k o ń c z o n o w marcu 1969 roku. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Nr zam. 779/68. R-9. Cena zł 60.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY K r y s t y n a M a ł k o w s k a — U w a g i o modelu Streszczenie w j . angielskim Zofia S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z — O n i e k t ó r y c h cjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu STUDIA I 11 22 ograniczeniach zmiany kulturowej . funk. . 25 MATERIAŁY Grażyna U n g e h e u e r — Czynniki kształtujące współczesną jęć r z e m i e ś l n i c z y c h we w s i Zawoja w powiecie Sucha Maria W i e r u s z e w s k a — Sankcja i zwyczajach ludowych . strukturę za­ 43 opinii publicznej w polskich obrzędach 63 H e n r y k S w i e n к o — H i s t o r i a zaginionego r ę k o p i s u W a c ł a w a S i e r o s z e w s k i e g o Antoni K u c z y ń s k i — W k ł a d polskich p o d r ó ż n i k ó w do h i s t o r i i Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii Tadeusz W r ó b l e w s k i — Katedra Etnografii U A M w 13 etnografii. 87 Poznaniu w latach 1945—1967 129 Jadwiga K u c h a r s k a — Etnografia w Szwecji 145 Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu 151 Marek Arpad w Danii 171 K o w a l s k i — Z problematyki muzealnictwa etnograficznego Część II ARTYKUŁY Krzysztof M а к u 1 s к i — „ N é g r i t u d e " w kategoriach antropologu Streszczenie Zygmunt nych w K o m o r o w s k i w Senegalu Streszczenie w — w i etniczne tło przemian społecz­ 199 j . francuskim 219 rybołówstwo w łuku Nigru . w . . j . francuskim M i r o s ł a w a P o s e r n - Z i e l i ń s k a — W k ł a d i n d i a ń s k i e j historiografii w znanie d z i e j ó w podboju A m e r y k i Streszczenie j . angielskim 183 197 Historyczne Michał T y m o w s k i — Średniowieczne Streszczenie kulturowej j . francuskim 221 240 po­ 243 262 �6 SPIS THESCI KRONIKA I I O g ó l n o p o l s k a K o n f e r e n c j a E t n o g r a f i c z n a — Anna Marian Sobieski — Jan Wolfgang Steinitz Wystawa „Arts primitifs Kowalska-Lewicka . 265 Staszewski 267 i jego d z i e ł o — Anna dans les Kutrzeba-Pojnarowa ateliers ďartistes" w 274 Paryżu — Barbara Kohutnicka 277 RECENZJE Alfred Métraux, Andrzej Inkowie, PWN, Warszawa 1968, Seria „Omega", nr 99 — Woźniak 279 J u a n C o m a s , L a antropologia social aplicada en M é x i c o . T r a y e c t o r i a y anto­ l o g í a , Instituto Indigenista Interamericano, Serie: A n t r o p o l o g í a social I , M é x i c o 1964 — Maciej Krukowski 281 Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy W i e l k a ­ n o c n e j , ' W a r s z a w a Ш56; A l e k s a n d e r M i c h a j ł o w i c z K o n d r a t e w , W i e l i k a n y O s t r o w a P a s c h i , M o s k w a 1966 — Aleksander Posern-Zieliński . . . . 285 J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London da Paprocka 291 Revista de Etnografie si F o l c l o r , B u c u r e s t i , t. 11: 1966, nr 1965 — 1—6 — Wan­ Maria Misińska 294 B é l a Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest Eugenia Nagy, Bronisława 1966, Akadémiai Kiádo — Jaworska 296 Cz. M . T a k s a m i , N i w c h i . S o w r i e m i e n n o j e c h o z j a j s t w o , k u l t u r a i byt, t i e l s t w o N a u k a " , L e n i n g r a d s k o j e otdielenie, L e n i n g r a d 1967 — Kuczyński „IzdaAntoni A. F . Jefimow, M. I . B i e ł o w , O. M . Mieduszewskaja, Atios gieograjiczeskich otkritij w S i b i ř i i w siewiero-zapadnoj A m i e r i k i e X V I I — X V I I I w. Pod riedakcijej i s wwiedieniem człina-korriespondienta Akadiemii Nauk S S S R A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 — Antoni Kuczyński 305 Derk Kinnane, The K u r d s and Kurdistan, Oxford University Press, London— N e w Y o r k 1964; A b d u l R a h m a n G h a s s e m l o u , K u r d i s t a n a n d the K u r d s , C z e c h o s l o v a k A c a d e m y of S c i e n c e s , P r a g u e 1965 — Maria Paradowska 310 Paolo Toschi, I I F o l k l o r e (Tradizioni, Vita e A r t i Populari), Conosci L ' l t a l i a n a , t. 11, M i l a n o 1967, T o u r i n g C l u b I t a l i a n o — Anna Koziell 312 300 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Крыстына М а л к о в с к а — Замечания о м о д е л и 11 Р е з ю м е н а английском языке 22 С о ф и я Ш и ф е л ь б е й н - С о к о л е в и ч — О некоторых ограничениях функционализмаструктурализма в толковании культурной смены ИССЛЕДОВАНИЯ И Гражина У н г е х о е р 25 МАТЕРИАЛЫ — Факторы, ф о р м и р у ю щ и е культуру ремесленных занятий в д е ­ ревне Завоя в районе Суха 43 М а р и я В е р у ш е в с к а — Санкция о б щ е с т в е н н о г о мнения в польских н а р о д н ы х о б р я д а х и обычаях 63 Хенрык С в е н к о — И с т о р и я потерянной рукописи Вацлава С е р о ш е в с к о г о 73 А н т о н и К у ч и н ь с к и — В к л а д польских путешественников в и с т о р и ю этнографии. Отчёты Ю з е ф а К о п е ц я о н а р о д а х С и б и р и Тадеуш В р у б л е в с к и 87 — К а ф е д р а Э т н о г р а ф и и Университета и м . А д а м а Мицкевича в П о з н а н и в 1945—1967 гг 129 Ядвига К у х а р с к а — Э т н о г р а ф и я в Швеции Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Образ 145 традиционной материальной культуры Д а н и и в музеях п о д открытым н е б о м 151 Марек А р п а д К о в а л ь с к и — Н е к о т о р ы е п р о б л е м ы этнографического м у з е й н о г о д е л а в Дании 171 Часть II СТАТЬИ К ш и ш т о ф М а к у л ь с к и — „ N é g r i t u d e " в категориях культурной а н т р о п о л о г и и . . . Р е з ю м е на французском языке 183 197 Зыгмунт К о м о р о в с к и — Исторический и этнический ф о н социальных п р е о б р а з о в а н и й в Сенегале 199 Р е з ю м е н а французском языке 219 М и х а л Т ы м о в с к и — Средневековое р ы б о л о в с т в о в излучине Н и г р а Р е з ю м е на ф р а н ц у з с к о м языке 221 240 М и р о с л а в а П о с е р н - З е л и н ь с к а — В к л а д индейской и с т о р и о г р а ф и и в изучение истории завоевания А м е р и к и 243 Р е з ю м е на английском языке 262 �8 S P I S TREŚCI ХРОНИКА I I Всепольская этнографическая конференция — Анна Ковалъска-Левицка 265 М а р и а к С о б е с к и — Ян Стеншевски Вольфганг Штейнитц и е г о т р у д ы — Анна Кутжеба-Пойнарова Выставка „Arts primitifs dans les ateliers d'artistes" в П а р и ж е — Барбара 267 274 Ко гутницка . 277 РЕЦЕНЗИИ А л ь ф р е д М е т р о , Инки, Г о с у д а р с т в е н н о е Н а у ч н о е И з д а т е л ь с т в о , Варшава „ О м е г а " , № 99 — Анджей Возьняк 1968, Серия Х у а н К о м а с , L a antropologia social aplicada en Mexico. Trayectoria y antologia Instituto Indigenista Interamericano, Serie: Antropologia social I , Mexico 1964 — Мацей Круковски М а х о в с к и Яцек, О с т р о в тайн. И с т о р и я открытий и исследований Острова Пасхи, В а р ш а в а 1966; КондратьЭв А л е к с а н д р Михайлович, Великаны Острова П а с х и , М о ­ сква 1966 — Александр Посерн-Зелинъски Д ж . Д ж е р е й н т Д ж е н к и н с о н , Traditional Country Craftsmen, Л о н д о н 1965 — Ванда Папроцка [Revista de Etnografie si Folclor, Bucuresti, t. 11 1966, nr 1—6] — Мария Мисинъска Беля Г у н д а , [Ethnographica Carpathica, Budapest 1966, Akademiai Kiado] — Евгения Наги, Бронислава Яворска Т а к с а м и Ч. М . , Н и в х и ( С о в р е м е н н о е х о з я й с т в о , культура и быт), „ И з д а т е л ь с т в о Наука", Ленинградское отделение, Л е н и н г р а д 1967 — Антони Кучиньски 279 281 285 291 294 296 300 А . Ф. Е ф и м о в , М . И . Белов, О . М . Медушевская, А т л а с географических открытий в С и б и р и и в северо-западной А м е р и к е X V I I — X V I I I в. П о д редакцией и с вве­ д е н и е м члена-корреспондента А к а д е м и и Н а у к С С С Р А . В . Е ф и м о в а , Москва 1964 — Антони Кучиньски Д е р к Киннане, The Kurds and Kurdistan, Oxford University Press, London—New Y o r k 1964, Abdul R a h m a n Ghassemlou, Kurdistan and the K u r d s , Czechoslovak Academy of Sciences, Prague 1965 — Мария Парадовска 310 П а о л о Т о с х и , [II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populan), Conosci L'ltaliana, Т. X I , Milano 1967, Touring Club Italiono] — Анна Козелл 312 305 �CONTENTS Part I ARTICLES Krystyna M a ł k o w s k a — S o m e r e m a r k s on m o d e l s Summary in English Zofia S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z 11 22 — Some' limitations of functiona- lism-structuralism in explaining cultural change STUDIES AND Grażyna Ungeheuer — Factors 23 MATERIALS affecting the present-day structure of h a n d i c r a f t s i n the v i l l a g e of Z a w o j a i n the c o u n t y of S u c h a . . . . M a r i a W i e r u s z e w s k a — T h e s a n c t i o n of p u b l i c o p i n i o n i n P o l i s h folk 43 rituals and customs H e n r y k S w i e n к о — T h e history szewski 63 Antoni K u c z y ń s k i ethnography. — Polish of a lost m a n u s c r i p t by Wacław to the Siero­ 73 travellers' contribution history J ó z e f K o p e c ' s a c c o u n t s of t h e peoples of S i b e r i a . Tadeusz W r ó b l e w s k i — The Ethnography Department k i e w i c z U n i v e r s i t y i n P o z n a ń , 1945—1967 . . of . 129 Jadwiga K u c h a r s k a — Ethnography in Sweden Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — A picture of the 87 at the A d a m M i c ­ 145 traditional material c u l t u r e of D e n m a r k i n o p e n - a i r m u s e u m s Marek Arpad K o w a l s k i — Ethnographic museums in Denmark . 151 . . . 171 Part ÍÍ ARTICLES K r z y s z t o f M a k u l s k i — „ N é g r í t u d e " as a p r o b l e m i n c u l t u r a l a n t h r o p o l o g y Summary in French Zygmunt K o m o r o w s k i changes i n Senegal — T h e historical and ethnic background of social . S u m m a r y in F r e n c h M i c h a ł T y m o w s k i — M e d i a e v a l f i s h i n g i n the b e n d of t h e N i g e r Summary in French M i r o s ł a w a P o s e r n - Z i e l i ń s k a — A m e r i c a n I n d i a n historians' t i o n to our k n o w l e d g e of t h e c o n q u e s t of A m e r i c a Summary in English 183 197 199 219 . . . 221 240 contribu­ 243 262 �10 SPIS TREŚCI CHRONICLE S e c o n d P o l i s h E t h n o g r a p h i c a l C o n f e r e n c e — Anna M a r i a n S o b i e s k i — Jan . 265 267 W o l f g a n g S t e i n i t z a n d bis w o r k s — Anna Exhibition „Arts Kohutnicka Kowalska-Lewicka Staszewski primitifs dans les Kutrzeba-Pojnarowa ateliers d'artistes" 274 in Paris — Barbara 277 REVIEWS A l f r e d M é t r a u x , I n k o w i e ( T h e I n c a s ) , P W N , W a r s z a w a 1968, „ O m e g a " S e r i e s , No. 99 — Andrzej Woźniak 279 J u a n C o m a s , L a antropologia s o c i a l a p l i c a d a en M é x i c o . T r a y e c t o r i a y a n t o ­ logía, Instituto Indigenista Interamericano, Series: A n t r o p o l o g í a social I , M é x i c o 1964 — Maciej Krukowski 281 Machowski Jacek, Wyspa tajemnic, Historia o d k r y ć i b a d a ń Wyspy W i e l k a ­ n o c n e j ( T h e I s l a n d of M y s t e r y . H i s t o r y of the D i s c o v e r y a n d E x p l o r a t i o n of E a s t e r I s l a n d ) , W a r s z a w a 1966; K o n d r a t e v A l e k s a n d r M i c h a j l o w i č , V e l i k á n y O s t r o v a P a s c h i , M o s c o w 1966 — Aleksander Posern-Zieliński 285 J . G e r a i n t J e n k i n s o n , T r a d i t i o n a l C o u n t r y C r a f t s m e n , L o n d o n 1965 — da Paprocka Wan­ 291 R e v i s t a de E t n o g r a f i e Misińska Maria Béla si F o l c o l r , B u c u r e s t i , V o l . 11: 1966, Nagy, Bronisława 1966, Akadémiai Kiádo — Jaworska T a k s a m i C . M., N i v c h i (Sovremennoe chozjajstvo, A. — 294 Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest Eugenia n r 1—6 296 k u l t u r a i byt), „Izdatelstvo N a u k a " , L e n i n g r a d s k o e otdelene, L e n i n g r a d 1967 — Antoni Kuczyński F . Y e f i m o v , M . I . B e l o v , O . M . M e d u š e v s k a j a , A t l a s g e o g r a f i č e s k i c h otk r i t i j v S i b i ř i i v s e v e r o - z a p a d n o j A m e r i k e X V I I — X V I I I v. P o d r e d a k c e j i s vvedenem člona-korrespondenta Akademii Nauk S S S R A. A. Yefimow, M o s c o v 1964 — Antoni Kuczyński 300 305 Derk Kinnane, The K u r d s and Kurdistan, Oxford University Press, London— N e w Y o r k 1964; A b d u l R a h m a n G h a s s e m l o u , K u r d i s t a n a n d the K u r d s , C z e c h o s l o v a k A c a d e m y of S c i e n c e s , P r a g u e 1965 — Maria Paradowska 310 Paolo Toschi, I I F o l k l o r e (Tradizioni, V i t a e A r t i Popular!), Conosci L ' l t a l i a n a , V o l . X I , M i l a n o 1967, T o u r i n g C l u b I t a l i a n o — Anna Koziett . . . . 312 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69a72941c06724d86114acf3ec21a2c1.pdf 373202c4b4a8ac049ed7873389509103 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:599 Title A name given to the resource Uwagi o modelu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część I A R Y T К U Ł Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 KRYSTYNA MAŁKOWSKA U W A G I O MODELU * Podjęcie tego tematu jest zadaniem niewdzięcznym: tyleż trudnym, co nieefektownym; jednak coraz częstsze stosowanie terminu „model" — można by rzec moda na model — w jakimś sensie niepokoi i pro­ wokuje do rozważań. Niepokoi, bo odrobina choćby intuicji oraz do­ świadczeń z zakresu stosowania tego terminu w mowie potocznej wystarczy, aby zdawać sobie sprawę z jego niejednoznaczności, a więc i potrzeby dokładniejszego sprecyzowania. Bliższe zapoznanie się z modelem stosowanym jako narzędzie pozna­ nia naukowego uświadamia nam, że i tu nie może być mowy o ja­ kimś jednym modelu, że mamy do czynienia z całym szeregiem typów, zróżnicowanych zarówno pod względem formy, jak i funkcji. Inaczej pojmuje się model w naukach sformalizowanych, dedukcyjnych, ta­ kich jak matematyka, logika matematyczna czy fizyka teoretyczna, inaczej znów — i bardziej różnorodnie — w naukach empirycznych. Przy t y m i m bardziej dana gałęź nauki empirycznej odbiega swym cha­ rakterem od nauk ścisłych, t y m dowolniej posługuje się pojęciem modelu. Wśród wypowiedzi, różnych autorów znaleźć można bardzo różne de­ finicje modelu; zależy to najczęściej od tego, jaką dany autor reprezen­ tuje dyscyplinę naukową oraz na jakie właściwości modelu kładzie główny nacisk. Dla przykładu przytoczę kilka ważniejszych definicji: „Modelem jest to, czym się posługujemy w miejsce nie dającej się objąć rzeczywistości" * A r t y k u ł niniejszy jest oparty na referacie w y g ł o s z o n y m przez a u t o r k ę na konwersatorium naukowym Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego i Z a ­ kładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Został p o m y ś l a n y jako punkt wyjścia d l a b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w y c h r o z w a ż a ń n a ten t e m a t , u j ę t y c h w f o r m ę c y k l u d a l s z y c h r e f e r a t ó w , k t ó r y c h tematy o b j ę ł y b y konkretne dziedziny b a d a ń w ś w i e t l e analizy modelowej. 1 Role G . F r e y , Syrnbolische und of the Model in Mathematics ikonische Modelle, and Natural and [w:] Social The Concept Sciences, and the Proceedings �12 KRYSTYNA MAŁKOWSKA „Model jest odbiciem jednej dziedziny zjawisk przez inną lepiej znaną i bardziej zrozumiałą" . „Model jest łącznikiem między teorią i doświadczeniem; strukturą formalną, która może być poddana badaniu" . Model to „możliwa realizacja, w której wszystkie uzasadnione zdania teorii T są s p e ł n i o n e " . Ostatnie sformułowanie jest definicją przyjętą w logice matematycz­ nej. P. Suppes widzi w niej treść pojęcia modelu wspólną dla nauk dedukcyjnych i empirycznych. Różnią się one jedynie w sposobie jego stosowania. („Stałość znaczenia przy różnicy stosowania"). W. A. Sztoff proponuje następującą definicję: „Przez model rozumie się taki system pojęciowy lub materialno-realny, który odtwarzając lub odzwierciedlając badany obiekt może go zastąpić tak, że jego badanie daje nam nową informację o t y m obiekcie" . To, że model raz może mieć postać całkowicie materialnego układu, że może n i m być model konstrukcji statku czy samolotu albo organizm' zwierzęcia traktowany np. jako analogia organizmu człowieka, czy też zwykła mechaniczna pompa ssąco-tłocząca reprezentująca w uprosz­ czony sposób działanie serca itp., innym razem znowu może być w y ­ rażony równaniem matematycznym, wykresem itd. — nie musi stano­ wić o aż tak istotnych różnicach między poszczególnymi typami modeli, żeby nie można było szukać jakiegoś wspólnego mianownika, wspólnej cechy, która łączy je jednak ze sobą. Z punktu widzenia teorii pozna­ nia naukowego wszystkie modele w n i m stosowane określamy jako i n ­ strumenty poznania. Nie jest to jednak cecha pozwalająca na wyodręb­ nienie ich jako oddzielnej klasy. Teorie np. to też jedno z narzędzi po­ znania. A jednak, jakkolwiek oba te pojęcia niekiedy bywają niesłusznie utożsamiane, modele różnią się od teorii stopniem abstrakcji (ogólności), wyrażającym się w tym, że teorie mają charakter ponadczasowy i ponadprzestrzenny (oczywiście chodzi tu o teorie wysoce abstrakcyjne), podczas gdy modelom przysługują współrzędne czasu i przestrzeni . 2 3 4 5 6 of the Colloqium [...] organized D o r d r e c h t 1961, s. 90. F r e y, op. cit. at Utrecht, January 1960 by Hans Freudenthal, 2 3 L . A p о s t e 1, Towards Sciences, [w:] The Concept..., the Formal s. 9. Study of Models in the Non-formal 4 A . T a r s к i , A General Method in Proofs of Undecidability, [w:] A . T a r s к i, A . M o s t o w s k i , R . M . R o b i n s o n [ E d s . ] Undecidable Theories, Amsterdam 1953, s. 11; P . S u p p e s , A Comparison of the Meaning and Uses of Models in Mathematics and the Empirical Sciences, [w:] The Concept..., s. 163. 5 W . A . S z t o f f , Modelirowanije 1966, s. 19. F г e у , op. cit, s. 91. 6 i filosofía, AN SSSR, Moskwa—Leningrad �UWAGI O MODELU 13 Przy teroriach niższego rzędu, mających charakter empirycznych uogól­ nień, zróżnicowanie to jednak w znacznym stopniu się zaciera. Drugą istotną cechą modeli jest ich gnoseologiczna funkcja odbi­ jania, odzwierciedlania obiektywnej rzeczywistości; funkcja podkreśla­ na bardzo mocno przez filozofię materialistyczną. Wydaje się wszakże, że ów wspólny mianownik można znaleźć w sformułowaniu: model jest realizacją (wcieleniem) jakiejś określonej z a s a d y u p o r z ą d k o w a n i a elementów danego układu — bądź wynikającej bezpośrednio z teorii {dedukcja), bądź stanowiącej podstawę tworzenia uogólnień empirycznych. Pierwsza, ogólna część tego sformu­ łowania, daje się zastosować również i do innych, pozanaukowych mo­ deli, używanych np. za wzorce standartowe w technice, produkcji i życiu codziennym. Przyjmując sformułowanie, że model jest odwzorowaniem zasady, różnicę między modelem w naukach dedukcyjnych i empirycznych widzimy w innym stosowaniu tego pojęcia. W pierwszych na podstawie dedukcji szukamy kolejnych realizacji zasady, „schodząc" niejako na coraz niższe stopnie abstrakcji w kierunku rzeczywistości, w której powinna spełniać się owa zasada — w drugich zaś istotne jest, by wychodząc od konkretu znaleźć zasadę coraz bardziej ogólną w miarę wznoszenia się ku wyższym poziomom abstrakcji. Tę niezmiernie ważną funkcję modelu w poznaniu naukowym nazywamy interpretacją. Tak więc, jak wynika z tego, co zostało wyżej powiedziane, ostateczną interpretacją faktów i zjawisk świata empi­ rycznego byłaby teoria o możliwie najwyższym stopniu ogólności, podczas gdy ostateczną interpretacją każdej teorii jest ta dziedzina rzeczywistości, której ona dotyczy. „Świat jest modelem naszych nauk w tej mierze, w jakiej nauki te są prawdziwe. Lub odwrotnie, zadaniem nauki jest znalezienie formuły matematycznej (calculus), dla której rzeczywistość jest jedynym modelem" . Wprawdzie interpretacja w naukach empirycznych jest odwrotnie skierowana niż w naukach sformalizowanych, to jednak model — w i ­ doczny wyraźnie jako ogniwo wiążące oba te sposoby rozumowania — jest w istocie swej ten sam. Podkreśla to również Sztoff w rozdziale swej pracy poświęconym zagadnieniu interpretacji, kładąc jednocześnie nacisk na najściślejszy związek modelu z interpretacją, na nierozdzielność tych dwu pojęć. Jest to jego zdaniem proces poznawczy w którym pojęcia modelu nie da się niczym zastąpić, w wielu bowiem innych przypadkach, jak sądzi, należy czynić próby unikania tego terminu 7 8 7 8 Przez d z i e d z i n ę rozumie A p o s t e 1, op. cit. się o k r e ś l o n y zbiór e l e m e n t ó w , ich relacji 1 funkcji. �14 KRYSTYNA MAŁKOWSKA wszędzie tam, gdzie można go zastąpić innym bliskoznacznym, takim jak wzór, struktura, schemat itp. Pozwoliłoby to choć w części zmniej­ szyć jego wieloznaczność. Niejednokrotnie model jest niesłusznie utożsamiany z teorią, zwłaszcza teorią niesprawdzoną — hipotezą; nieraz zamiennie używany z terminami: „typ", „ s t r u k t u r a " lub wręcz rozumiany jako „konkretny, funkcjonujący system" (zwł. w ekonomii). W naukach empirycznych posługujemy się. obok indukcji, również szczególną formą d e d u k c j i . Dedukcja empiryczna nie ma charakteru sformalizowanego systemu opartego na podstawowych pewnikach — aksjomatach; podstawę jej stanowią teorie, które na danym etapie badań mogą być przyjęte jako podstawowe przesłanki (quasi-aksjomaty) wnio­ skowania dedukcyjnego lub są „roboczo", hipotetycznie przyjmowane dla weryfikacji niesprawdzonych jeszcze teorii. Interpretując w ten sposób te teorie tworzymy ich modele, ich realizacje, a konfrontując je z daną dziedziną faktów, zjawisk, ich relacji i funkcji — weryfikujemy je. Dobrze zweryfikowane teorie mogą stanowić podstawę do wniosko­ wania o pewnej dziedzinie rzeczywistości, oczywiście dopóki dalszy sto­ pień przybliżenia, uzyskany w miarę doskonalenia metod, lub inny kąt widzenia nie pozwoli na wykrycie zjawisk sprzecznych z teorią. W t y m przypadku, jeśli teoria opierała się na realnych elementach i rzeczywi­ stych relacjach, najczęściej nie dezaktualizuje się ona, lecz kurczy się zasięg jej stosowalności. Najczęstszą bodaj wadą teorii opartych na empirycznych uogólnieniach jest nadmiernie szeroki zakres ich stoso­ wania. 9 Już z tych ogólnych uwag widać, że oba procesy rozumowania: indukcyjny i dedukcyjny, nie stanowią jakichś odrębnych, niezależnych od siebie procesów myślowych i poznawczych, lecz splatają się ze sobą stale i nierozerwalnie, choć często sobie tego nie uświadamiamy. Można by przyjąć, że w czystej postaci procesy te zachodzą jedynie na naj­ wyższych szczeblach abstrakcji (matematyka, logika formalna) z jednej strony, z drugiej zaś na poziomie elementarnych, bezpośrednich zdań empirycznych typu postrzeżeniowego. Ale i t u sprawa nie przedstawia się tak zupełnie jasno. Karol Popper na przykład twierdzi, że nie istnieją zdania całkowicie empiryczne, że wszystkie one zawierają implicite elementy dedukcyjne. Jest on rzecznikiem poglądu, że wszystko to, co można nazwać procesem poznawczym, polegającym na zdobywaniu coraz większej ilości informacji o postrzeganej rzeczywistości, jest w istocie swej oparte na dedukcji, choć ma ona często charakter bardzo • Por. M . K o k o s z y ń s k a , z 18 lutego 1968. W drodze do jedności wiedzy, „Kultura", nr 7 �15 UWAGI O MODELU 10 „utajony" . Wynikałoby z tego, że doznając wrażeń zmysłowych jeszcze nie poznajemy świata, dopóki, nie włączy się myśl, zawierająca zawsze elementy dedukcji. Zagadnienia te są stale przedmiotem gorących dyskusji teoretyków poznania naukowego. Tak czy inaczej sprawy stoją na biegunach ekstre­ malnych, wydaje się rzeczą oczywistą, iż w procesie poznania jedynie wówczas możemy uzyskać maksimum informacji o rzeczywistości w za­ dowalającym stopniu przybliżonych do prawdy, jeśli potrafimy umysł nasz skłonić do ustawicznego przerzucania się od konkretu do abstrakcji i od abstrakcji do konkretu. Nigdy nie możemy być w dostatecznym stopniu pewni uogólnień empirycznych opartych na metodzie indukcyj­ nej! wychodzących od elementów szczegółowych, a to przede wszystkim z dwóch powodów: 1. Pewność, że nie istnieje w obrębie danej klasy żaden element sprzeczny z naszym uogólnieniem — pomijając już, że jest praktycznie nieosiągalna — wymaga przede wszystkim wyróżnienia danej klasy spośród innych, wyznaczenia granic jej zasięgu. To jednak jest już zabiegiem dokonywanym na wyższym poziomie uogólnienia. 2. Dlatego, że rzeczywistość jest czynnym procesem, tworzącym coraz to nowe elementy, nowe zależności. W takich naukach, jak biolo­ gia, a bardziej jeszcze nauki o kulturze i społeczeństwie, czynnik ten występuje szczególnie silnie. Wróćmy jednak do tego ogniwa wiążącego — do modelu; omówiliśmy ogólnie jego funkcję interpretacyjną. Nie jest to jednak funkcja jedyna, choć — jak było już powiedziane — bodaj najważniejsza. W nauce występuje jeszcze szereg innych postaci modelu; do najczęściej stosowa­ nych należą modele eksperymentalne i dydaktyczne (poglądowe). Typologia modeli jest równie niejednolita, jak ich definicje — zazwy­ czaj przyjętymi kryteriami podziału na podstawowe typy są forma, a raczej tworzywo i funkcja. Najczęściej spotykany podział rozróżnia: 1 M o d e l e r e a l n e (przedmiotowe) zwane też przez niektórych autorów materialnymi. Sztoff np. przyjmuje ten drugi termin, preferując go ze względu na bardziej ogólny charakter, obejmujący również pola fizyczne. Do tego typu należą wszystkie modele rzeczywiste istniejące obiektywnie w przyrodzie lub wykonane przez człowieka. Mogą to być wszelkie modele substancjalne, wykonane z dowolnego materiału, mogą być żywe modele (np. zwierzęta doświadczalne), wszelkie urządzenia eksperymentalne itp. 2. M o d e l e n o m i n a l n e , nazywane też pojęciowymi, konceptu­ alnymi, lub — jak u Sztoffa — również idealnymi (niezbyt szczęśliwie 1 0 K . R. P o p p e r , The Logic of Scientific Discovery, New York 1959. �16 KRYSTYNA MAŁKOWSKA ze względu na zbyt silne skojarzenia z typami idealnymi). Mają one charakter pewnych założeń myślowych i mogą występować w postaci ikonograficznej, werbalnej lub wyrażonej w symbolach (matematycznych i in.). Modele nominalne bądź odnoszą się do rzeczywistości, stanowiąc jedynie jej uproszczenie, polegające na wyższym poziomie uogólnienia (np. wyabstrahowanie cech istotnych) — mają więc swe odpowiedniki w świecie realnym i w tym sensie są również rzeczywiste, choć pojęcio­ we, bądź nie mają takich odpowiedników, są tylko idealizacjami, konstruktami syntetycznymi. Do nich należą wszelkie wyidealizowane pojęcia graniczne, jak np. w fizyce ciało doskonale czarne, gaz doskonały, próżnia idealna itp., a w naukach społecznych modele odpo­ wiadające typom idealnym, jak społeczeństwo zamknięte — społeczeń­ stwo otwarte, Gemeinschaft — Gesellschaft i wiele innych. Są to urzeczowione formy pewnych cech, które w rzeczywistości występują jedynie w różnym stopniu nasilenia jako przymioty rzeczy, a w typie idealnym ulegają ekstrapolacji ad extrémům. Takie wartości graniczne, praktycznie nie istniejące, dadzą się jednak pomyśleć jako realizacje teoretycznie możliwe. Byłyby one jednak real­ nie możliwe jedynie wówczas, gdyby mogły istnieć sytuacje idealne, t j . doskonałe, w których działałyby jedynie czynniki jednoznacznie i jedno­ kierunkowo tworzące taki właśnie obiekt. W rzeczywistości zdarzyć się niekiedy może sytuacja zaledwie zbliżona do idealnej, kiedy czynniki zakłócające i wynikające stąd deformacje obrazu przy pewnych założe­ niach możemy „praktycznie zaniedbać". Wyidealizowane pojęcie graniczne może być niejednokrotnie pomocne w poznaniu naukowym, jest jednak tylko jednym z narzędzi poznania, pełni rolę instrumentalną, a jako obiekt abstrakcyjny, idealny, nie może być przedmiotem badań empirycznych, prowadzić to bowiem może do szeregu mistyfikacji naukowych. W związku z t y m i rozważaniami nasuwa się pewien przykład z zakresu nauk społecznych, który budzi niepokój. Chodzi o ,.społeczność lokalną" — termin tak często stosowany w odniesieniu do konkretnych społecz­ ności, który przecież nie jest niczym innym, jak takim wyidealizowanym pojęciem granicznym, mającym na drugim biegunie swoją opozycję pomyślaną jako społeczność o zerowym stopniu więzi lokalnej. Oba te typy stanowią punkty graniczne skali jakiegoś continuum nasilenia więzi lokalnej tak, jak występuje ono realnie; w rzeczywistości nie istnie­ ją jednak wartości graniczne tego nasilenia: nie ma społeczeństw opar­ tych całkowicie i wyłącznie na więzi lokalnej, jak trudno też sobie wyobrazić społeczeństwa pozbawione jej zupełnie. A zatem „społeczność lokalna" jest jedynie konstruktem, którym wolno nam się posługiwać instrumentalnie jako układem odniesienia ułatwiającym ewentualną �17 UWAGI O MODELU typologię określonych zjawisk społecznych, nie możemy natomiast hipostazować jej, traktując jako byt rzeczywisty i czyniąc z niej przed­ miot badań empirycznych. Jedyne, co możemy badać, to nasilenie więzi lokalnej w konkretnych takich czy innych społecznościach: wioskowych, osiedlowych itp. Typy idealne, zdaniem M a r t i n d a l e ' a , zostały głównie stworzone przez ,XIX-wieczny komparatyzm w naukach społecznych w ramach ogólnej tendencji do wyróżniania typów. Tendencja ta stanowiła próbę stworzenia wspólnych mianowników i układów odniesienia dla metody porównawczej, aby uczynić z niej bardziej precyzyjną procedurę nau­ kową. „Miejsce, jakie zajmują typy idealne w socjologii współczesnej, świadczy o t y m , w jakim stopniu metoda socjologiczna wciąż jeszcze pozostaje na poziomie komparatyzmu" . Martindale dodaje, że konstruo­ wanie typów idealnych przez wczesnych socjologów nacechowane było znacznie większą odpowiedzialnością intelektualną, niż by się mogło z pozoru w y d a w a ć . B y l i oni świadomi (jak się należy domyślać, w prze­ ciwieństwie do współczesnych), że ich typy idealne są raczej konceptu alizacjami niż obiektami realnymi. Dychotomie, opozycje, alternatywy są pojęciami logicznymi, którymi posługujemy się w procesie poznawczym. Ontologicznie rzecz biorąc nie istnieją. Popełniamy, jak się zdaje, dość częsty błąd, polegający na tym, że owym koncepcjom pomocniczym przypisujemy cechę istnienia w sensie on to logicznym. Co więcej, w ślad za t y m przenosimy, a w każ­ dym razie do niedawna zbyt często przenosiliśmy, w naukach społecz­ nych logiczną zasadę niesprzeczności w sferę ontologii. Zontologizowanie dychotomii i zasady niesprzeczności stwarzało niezmiernie dużo nieporo­ zumień. Jest jeszcze jeden powód, dla którego — jak należy przypuszczać — typy idealne cieszyły się (i cieszą) powodzeniem na gruncie nauk społecznych. Typ idealny może być formą eksperymentu myślowego, k t ó r y w braku możliwości przeprowadzania eksperymentów realnych stanowi ich namiastkę. Eksperyment myślowy bywa zresztą szeroko stosowany również w ekonomii, a nawet w naukach przyrodniczych. Karol Hempel wyraża pogląd, iż idealne typy ekstremalne należą do wczesnych stadiów rozwoju dyscypliny naukowej; zanikają w miarę rozwoju badań statystycznych i ustalania k r y t e r i ó w operacjonalnych, pozwalających na dokładne ocenianie stopnia „mniej lub więcej" na n 12 1 1 D . M a r t i n d a l e , Sociological Symposium on Siciological Theory, M a r t i n d a l e , op. cit. l t 2 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 Theory and the E v a n s t o n 1959. Ideal Type, [w:] L . Gross, �18 KRYSTYNA MAŁKOWSKA continuum. Np. skala temperatur ostatecznie wypiera oceny: zimno-gorąco . Wydaje się, że ostatnio wyobraźnia nasza w zakresie nauk o kulturze uczyniła już duży postęp, przyjmując coraz powszechniej zasadę komplementarności i ciągłości zjawisk, a nie ich dyzjunktywnego wyłączania się. Nie tylko poszczególne dziedziny życia i kultury, poszczególne fakty i zjawiska mogą być względem siebie komplementarne (komplementarność ontologiczna); komplementarne mogą być również poszcze­ gólne ich aspekty zależne od sposobu względnie kąta widzenia, od mikrodo makropoznawczych pozycji (komplementarność epistemologiczna). Być może tworzenie komplementarnych modeli aspektowych zwią­ zanych z odpowiadającymi i m teoriami jest słusznym rozwiązaniem etapowym w dążeniu do teorii ogólnej. Powstać może w ten sposób rodzina modeli izomorficznych względem badanej dziedziny rzeczy­ wistości. Izomorfizm polega na odpowiedniości, przystawaniu, ogólniej — podobieństwie modelu do teorii, dwu teorii do siebie lub modelu do obiektu. Teorie izomorficzne, t j . takie, których prawa mają tę samą formę, są nawzajem swymi modelami; jest to szczególny przypadek, kiedy teoria może być modelem (nominalnym). I m wyższy stopień izo­ morfizmu, t y m bardziej adekwatny jest model. Ściślej izomorfizm polega na t y m , że oba układy: modelowy, uproszczony A i bardziej złożony B, występujący w roli explicandum, dadzą się wyrazić za pomocą tej samej formuły matematycznej (równania, funkcji). Modele mogą być również homologiczne, t j . identyczne z układem badanym pod względem zacho­ dzących w nich procesów. Innym rodzajem modeli wyidealizowanych mogą być konstrukty oparte na łączeniu cech idealnych lub w ogóle pewnych cech w takim połączeniu nie występujących. Za przykład może nam posłużyć np. „człowiek idealny". Modele tego rodzaju mogą funkcjonować jako norma­ t y w y albo jako układy postulowane, wynikłe z założeń teoretycznych lub doktrynalnych. Niebezpieczną ich stroną jest możliwość ewentualnego znoszenia się, wzajemnego wykluczania się pewnych — sztucznie zesta­ wionych — cech, które w realizacji nie mogą łącznie występować bądź funkcjonować. W etnografii polskiej, jak się zdaje, preferuje się obecnie typ modelu przyjęty z ekonomii i historii gospodarczej, a rozumiany jako a) model pewnego typu ekonomiki ujętego w jego cechach istotnych, z pominięciem cech drugorzędnych i akcydentalnych, b) model konkretnego, funkcjo­ nującego systemu społeczno-ekonomicznego (lub społeczno-kulturowego), 13 1 3 C . G . H e m p e 1, Symposium: Problems in the Social Sciences, Language and Human p o d a j ę z a D . M a r t i n d a l e , op. cit., s. 87. of Concept and Theory Formation Rights, P h i l a d e l p h i a 1952, s. 65—86; �UWAGI O MODELU 19 zbudowany również na jego cechach istotnych i wreszcie rzadziej c) mo­ del typu wyidealizowanego drugiego rodzaju, t j . syntezy „zlepionej" ż cech wyabstrahowanych z kontekstu realnych układów w sztuczną całość. Czytelnik zaczyna się już zapewne niepokoić, że wciąż jeszcze nic się nie mówi o t y m , w jaki sposób konstruuje się model lub skąd możemy wiedzieć, że pewien układ A można uznać za model obiektu В mniej znanego bądź trudniejszego do ogarnięcia wyobraźnią ze względu na duży stopień skomplikowania czy też przestrzenne rozmiary. Tu leży największa trudność i potencjalne źródło rozczarowania: niestety, nie da się podać szczegółowej recepty na model. Po prostu zależy to od konkret­ nego przedmiotu badań i od celów, jakie sobie w tych badaniach sta­ wiamy, a w znacznym stopniu również od intuicji, od twórczej w y ­ obraźni badacza. Inne warunki musi spełniać model eksperymentalny, inne wzorzec produkcyjny jako swego rodzaju normatyw, jeszcze inne model dydaktyczny, w którym chodzi tylko o możliwie najbardziej po­ glądowe przedstawienie pewnej teorii czy zjawiska już stosunkowo do­ brze znanego i t d . Dlatego też modelowanie w naukach typu empirycznego pozwala osiągnąć jedynie pewne stopnie przybliżenia — oczywiście i m są one wyższe, t y m bliższe prawdy jest wnioskowanie oparte na tej metodzie. Niezmiernie istotną cechą modelu jest apelowanie do wyobraźni, pobudzanie jej i wznoszenie ku wyższym stopniom abstrakcji. Jedno­ cześnie doniosła rola modelu — mimo jego niedoskonałości — w badaniu naukowym i w każdym chyba procesie poznawczym dowodzi z kolei, jak ważny składnik tego procesu stanowi właśnie wyobraźnia. Przecież nawet w życiu codziennym, w kontaktach z ludźmi posługujemy się modelami, nie bardzo tego świadomi. Na przykład to, że pewnych ludzi rozumiemy lepiej, innych gorzej, polega w dużym stopniu na t y m , że poznajemy (lub odczuwamy) bliźnich również na zasadzie modelu — t y m razem sami n i m jesteśmy, stanowiąc układ znacznie lepiej sobie znany. W stosunku do pewnych typów osobowości •— bardziej względem nas homologicznych — model, którym jest nasza własna osobowość, daje większy stopień przybliżenia, dostarczając t y m samym większej ilości informacji o osobowości drugiego człowieka, a więc i wyższy stopień zrozumienia. Dla ułatwienia zrozumienia procesu powstawania modelu przytoczę tu za Leo Apostelem sformułowanie ogólnych warunków towarzyszących temu procesowi: „ M y ś l w y m a g a o g a r n i ę c i a w j e d n y m akcie p o z n a w c z y m istotnych cech danej d z i e d z i n y ; w t y m c e l u d z i e d z i n a ta m u s i b y ć w y r a ż o n a albo u k ł a d e m r ó w n a ń , albo w formie obrazu lub diagramu. �20 KRYSTYNA Myśli potrzebne dlatego t e ż d o k o n u j e jest MAŁKOWSKA ujrzenie systemu w w y d z i e l e n i a tego s y s t e m u opozycji spośród i odróżnieniu innych w od sposób innych; bardziej z u p e ł n y n i ż m a to m i e j s c e w r z e c z y w i s t o ś c i . S y s t e m r o z p a t r u j e m y w p e w n e j elementy z b y t m i k r o s k o p i j n e l u b zbyt g e n e r a l n e wypadają z zasięgu interesowania. System poznajemy i kontrolujemy w pewnych n i a ; dlatego t e ż e f e k t y , skali; naszego z a ­ granicach przybliże­ k t ó r e n i e o s i ą g a j ą tego p o z i o m u p r z y b l i ż e n i a są zaniedby­ wane. Badaniu jakiegoś systemu towarzyszy określony cel; wszystko co nie ma jednej całości: dla­ w p ł y w u n a ten c e l u l e g a e l i m i n a c j i . Różne cechy systemu tego p r z e a k c e n t o w u j e m y powiązanie, istotność powinny b y ć poznane jako aspekty ich jedność. Kiedy o s i ą g n i e m y oraz j e d n o l i t o ś ć perspektywy izolację, i punktu jasność, widzenia, jedność, tworzymy adekwatny model w y r a ż o n y b ą d ź w formie r ó w n a ń , b ą d ź r y s u n k u (piktogramu)" 1 4 . Warto się jeszcze chwilę zastanowić nad relacją model-kultura. Czy kultura ma model względnie czy kultura może być modelem? Konieczne będzie tu odróżnianie: a) kultury w znaczeniu ogólnym jako sfery form aktywności człowieka jako istoty społecznej i efektów tej aktywności i b) kultury jako konkretnie funkcjonującego systemu w konkretnych współrzędnych przestrzenno-czasowych. W t y m ostatnim znaczeniu kultury możemy, jak w odniesieniu do konkretnych systemów ekono­ micznych, mówić o modelach bez większych zastrzeżeń. Czy jednak równie prosto przedstawia się zagadnienie: w jakim sto­ pniu możemy konkretną k u l t u r ę typu b uważać za model kultury w zna­ czeniu a? Temat ten doskonale nadaje się do dyskusyjnych rozważań, nie chcę więc sugerować własnego poglądu. W związku z t y m dalsze pytanie: czy i jakie modele kultury (a) są możliwe? Możemy też odwrócić zagadnienie i na k u l t u r ę w sensie global­ nym spojrzeć jako na model, czyli dziedzinę pewnej teorii ogólnej; raczej moglibyśmy, gdyby teoria taka istniała. Rzecz w t y m , że na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny szukamy właśnie takiej teorii ogólnej, dla której kultura byłaby modelem. Znalezienie teorii, która w zadowa­ lająco adekwatny i jednocześnie generalny sposób tłumaczyłaby procesy i relacje zachodzące w kulturze, ujmując je w kategoriach dostatecznie relatywizujących parametry czasu i przestrzeni, napotyka na razie zasadnicze i chyba zrozumiałe trudności. Jest to bowiem dziedzina, z któ­ rą przy jej całym wewnętrznym, „własnym" skomplikowaniu interferują jeszcze dodatkowo dziedziny substratów, a więc fizyczny, biologiczny, psychiczny i wreszcie historyczny. Tymczasowych rozwiązań szuka się w teoriach i modelach aspektowych. O ileż łatwiej było tworzyć teorie dla świata zjawisk fizycznych, które tłumaczą się tylko własnymi pra­ wami, bez oddziaływania substratów. W poszukiwaniu wyjścia z impasu czyniono w nauce próby tłuma1 4 Apostel, op. cit., s. 15—16. �UWAGI O MODELU 21 czenia zjawisk należących do sfery większego skomplikowania przez sprowadzanie ich do zjawisk i procesów niższego poziomu. Powstawały w ten sposób modele obciążone wadą redukcjonizmu. Nawiasem mówiąc redukcjonizm jest bardzo poważnym niebezpieczeństwem wszelkiego modelowania (poza dedukcyjnym). Przy modelach występuje bowiem ten sam efekt niezamierzony i niepożądany, na jaki zwracaliśmy już uwagę, mówiąc o dychotomiach i o typach idealnych — zawsze grozi nam hipostazowanie, w t y m przypadku przyjęcie odbicia za rzeczywistość, czyli sprowadzenie, zredukowanie układu skomplikowanego do niekiedy bardzo uproszczonego. Jest to dość ewidentny przykład w p ł y w u naszej aparatury pojęciowej (a więc języka) na obraz rzeczywistości, jaki sobie tworzymy, na światopogląd filozoficzny. Globalny model przyjęty w danym okresie przez pewną dziedzinę nauki coraz częściej bywa w literaturze określany jako paradygmat. Termin ten, zapożyczony z językoznawstwa, stosowany bywa na okre­ ślenie modeli dominujących, kształtujących i podporządkowujących sobie wyobraźnię naukową w zakresie całej dyscypliny i wywierających w p ł y w na tworzenie teorii i modeli szczegółowych. Paradygmaty tego rzędu, jak systemy astronomiczne Ptolemeusza i Kopernika, jak geome­ tria Euklidesa czy teoria względności albo teoria ewolucji w biologii, s t a ł y się źródłem niezwykle doniosłych zmian w poglądzie na świat, wywierając jednocześnie w p ł y w na inne dyscypliny naukowe. Znaczenie takich paradygmatów w rozwoju nauki, w rozwoju myśli było i jest ogromne. Thomas S. Kuhn oparł na koncepcji paradygmatu całą teorię rozwoju nauki, zwaną stąd paradygmatyczną . Rzecz polega na normalnym sche­ macie poznania modelowego: ogólna teoria, utworzenie jej modelu-paradygmatu to okres intensywnego rozwoju nauki, zwłaszcza w zakresie teoretycznym. W miarę dalszego gromadzenia dorobku naukowego, nowych odkryć, dochodzi do podważenia adekwatności paradygmatu. Rozdźwięk między przyjętym modelem ogólnym a nagromadzeniem nowych, sprzecznych z nim faktów prowokuje do intensyfikacji badań w t y m zakresie, w jakim najjaskrawiej występowały rozbieżności, a to z kolei prowadzi do powstania nowego paradygmatu. W pierwszym okresie funkcjonuje on często na zasadzie rewelacji, wywołując lawinowe zmiany w innych naukach. Zdarza się też, że nowy paradygmat dojrzewa jednocześnie w różnych dziedzinach poznania. 15 1 5 T . S. K u h n , The Structure of Scientific Revolutions, [ p r z e d r u k z:] Inter­ national Encyclopedia of Unified Science, t. 2, n r 2, C h i c a g o 1962; E . O l s z e w s k i , T. S. Kuhn: The Structure of Scientific Revolutions [rea], „Kwartalnik Historii N a u k i i T e c h n i k i " , n r 4: 1963. �22 KRYSTYNA MAŁKOWSKA Na gruncie nauk społecznych przykładem takiego generalnego paradygmatu jest koncepcja ewolucji w X I X w. przejęta z biologii. Niestety, model ewolucjonistyczny zastosowany do kultury, bez oparcia się na dobrej analizie elementów i na właściwej ich odpowiedniości (izomorfizmie), obciążony redukcjonizmem, gruntownie i na długo znie­ chęcił etnografów do szukania nowego, tak ogólnego modelu. Niemniej nie uchronili się oni zupełnie od przyjmowania paradygmatów. Wyrażało się to choćby w formułowaniu ogólnych definicji kultury, których powstało wiele, a za którymi zawsze, choćby implicite, stoi jakiś model ogólny. Są to jednak paradygmaty trochę na prywatny użytek poszcze­ gólnych badaczy czy szkół, nie są natomiast tak szeroko i świadomie stosowane i nie pociągają za sobą t y l u implikacji, co ewolucjonizm. Nie ulega jednak wątpliwości, że relatywizm, wyrażony w swej naj­ bardziej sformalizowanej postaci w teorii Einsteina, odegrał rolę ogromną w kształtowaniu się poglądów na terenie nauk o kulturze, choć nie zawsze zdajemy sobie z tego dostatecznie sprawę. Na zakończenie warto podkreślić, jak niezmiernie ważne dla zwięk­ szenia naukowej samoświadomości jest spojrzenie na własną dziedzinę badań z większej perspektywy, na tle całej dyscypliny naukowej, a na tę z kolei z jeszcze większej perspektywy — na tle ogólnej teorii poznania. Konieczne jest, by każdy badacz angażował się w pełni w badaną przez siebie problematykę szczegółową, starajmy się jednak przy t y m nie ulegać nadmiernej fascynacji i nie zapominać, iż „jest to tylko jedna z rzeczy wielu" **. Krystyna Małkowska SOME REMARKS ON MODELS S u m m a r y I t is not only i n c o l l o q u i a l s p e e c h t h a t the w o r d "model" h a s m a n y m e a n i n g s . W h e n u s e d b y s c h o l a r s , too, it is u s e d i n v a r i o u s senses. T h e a u t h o r c o m e s to conclusion, however, that all these shades of meaning, differing from the each other i n f u n c t i o n or i n f o r m , c a n be b r o u g h t d o w n to a s i n g l e c o m m o n d e n o m i n a t o r : i n a l l its f o r m s t h e m o d e l i s v a l i d as t h e e m b o d i m e n t of a g i v e n p r i n c i p l e a c c o r d ­ i n g to w h i c h t h e e l e m e n t s of some s y s t e m a r e a r r a n g e d i n o r d e r . I n s c i e n c e , the difference lies in the between different implementations the use model made of i n the the deductive model. In of a g i v e n p r i n c i p l e , "coming of a b s t r a c t i o n t o w a r d s c o n c r e t e c a s e s a n d the e m p i r i c a l sciences deduction, w e look d o w n " to l o w e r for successive and lower w h i c h s h o u l d fit i n w i t h t h e levels principle in ** P a r ę m i e s i ę c y po o d d a n i u n i n i e j s z e g o a r t y k u ł u do d r u k u u k a z a ł s i ę w d i a c h S o c j o l o g i c z n y c h " (nr 1: 1968: s. 27—58) a r t y k u ł P . S z t o m p k i , O modelu w socjologii. „Stu­ pojęciu �23 UWAGI O MODELU question. I n the e m p i r i c a l m e t h o d , on the o t h e r h a n d , w e begin w i t h the c o n c r e t e a n d t r y to f i n d p r i n c i p l e s t h a t c o v e r a l a r g e r a n d l a r g e r a r e a of facts, p r o c e e d i n g t o w a r d s h i g h e r a n d h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n . T h e m o d e l is both a n e l e m e n t a n d a tool of s c i e n t i f i c i n t e r p r e t a t i o n . I n the e m p i r i c a l s c i e n c e s , it is t r u e , i n t e r ­ p r e t a t i o n a i m s i n the opposite d i r e c t i o n f r o m that i n the d e d u c t i v e s c i e n c e s , yet the m o d e l , w h i c h constitutes a d i s t i n c t l i n k c o n n e c t i n g these t w o f o r m s of r e ­ a s o n i n g , is i n r e a l i t y one a n d the s a m e . T h e a u t h o r m a k e s a b a s i c d i v i s i o n of m o d e l s into r e a l m o d e l s a n d n o m i n a l m o d e l s . S h e devotes r a t h e r m o r e s p a c e to n o m i n a l m o d e l s of one k i n d — i d e a l i s a ­ tions, or a r t i f i c i a l c o n s t r u c t i o n s t h a t h a v e no c o u n t e r p a r t s i n r e a l i t y . F o r e x a m p l e , i d e a l t y p e s a r e often u s e d b y the s o c i a l s c i e n c e s , a n d e s p e c i a l l y b y s o c i o ­ logy. I n the c a s e of i d e a l t y p e s t h a t a r e as it w e r e e m b o d i m e n t s of c e r t a i n c h a r a c t e r i s t i c s w h i c h i n r e a l i t y o c c u r o n l y i n d i f f e r e n t i n t e n s i t i e s as t h e a t t r i b u t e s of t h i n g s , t h e r e is f r e q u e n t l y a t e n d e n c y to h y p o s t a t i z e t h e m , a n d to t r e a t t h e m as r e a l entities. T h i s m a y l e d to c o n f u s i o n . We probably commit the fairly f r e q u e n t e r r o r of a c t i n g a s i f c e r t a i n a u x i l i a r y c o n c e p t i o n s h a d a r e a l e x i s t e n c e i n the ontological sense. S i m i l a r l y , m a n y m i s u n d e r s t a n d i n g s h a v e a r i s e n i n the s t u d y of c u l t u r e b e c a u s e c e r t a i n l o g i c a l concepts s u c h as d i c h o t o m y , or t h e p r i n c i p l e of n o n - c o n t r a d i c t i o n , a r e ontologised. I n t h e s e d i s c i p l i n e s , cognitive i m a g i n a t i o n has r e c e n t l y m a d e g r e a t s t r i d e s , for the p r i n c i p l e that p h e n o m e n a a r e c o m p l e m e n t a r y a n d c o n t i n u o u s is g a i n i n g i n c r e a s i n g a c c e p t a n c e , r e p l a c i n g t h e v i e w that they a r e d i s j u n c t i v e l y separate. t A n e x c e e d i n g l y i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c of the m o d e l is that it a p p e a l s to t h e i m a g i n a t i o n . I t t a k e s the i m a g i n a t i o n onto h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n , a n d m a k e s it m o r e e l a s t i c , s h i f t i n g r a p i d l y f r o m i n d u c t i v e to d e d u c t i v e r e a s o n i n g a n d b a c k . F o r both these w a y s of t h i n k i n g a r e i n s e p a r a b l e e l e m e n t s of the c o g n i t i v e p r o c e s s . W h e n u s i n g a m o d e l , h o w e v e r , it m u s t be r e m e m b e r e d t h a t t h e r e is a c o n s t a n t d a n g e r of the e r r o r k n o w n a s r e d u c t i o n i s m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1b5d990433b80437bc6578a2792fbf7.pdf c56c5025eec72ea3f2d4fcec206f8697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2184 Title A name given to the resource "Herody" na deskach teatru Dormana / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.95-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Fiderkiewicz „ H E R O D Y " NA DESKACH TEATRU JANA Kiedy w DORMANA 1 9 8 6 roku rozpoczęłam na Ż y w i e c c z y ź n i e badania e t n o g r a f i c z n e z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h , s p o t k a ł a m się z n a d ­ z w y c z a j ż y w ą w t y c h kręgach pamięcią o nieżyjącym już J a n i e Dormanie. 1 J a n D o r m a n znany jest przede w s z y s t k i m j a k o t w ó r c a teatru dziecka. J e g o p o n a d trzydziestoletnia działalność j a k o autora i reżysera n o w a t o r s k i c h przedstawień dla dzieci i młodzieży, a p o d koniec życia także dla d o r o s ł y c h , była t e m a t e m w i e l u recenzji p r a s o w y c h oraz a r t y k u ł ó w w specjalistycznych t y t u ł a c h z zakresu sztuki oraz p e d a g o g i k i w kraju i za granicą. O fascynacji D o r m a n a teatrem l u d o w y m pisano n i e w i e l e . Były to w z m i a n k i przy okazji recenzji teatralnych i relacji z imprezy „ H e r o d y " . Najcenniejszymi źródłami s t a n o w i ą c y m i rzetelną p o d ­ s t a w ę d o analizy roli f o l k l o r u w szczególności zaś r o d z i m e g o teatru l u d o w e g o w o g ó l n e j k o n c e p c j i teatru Dormana należą w y p o w i e d z i s a m e g o artysty. A r t y k u ł ten p o w s t a ł w głównej mierze w o p a r c i u o liczne r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przeze m n i e w latach 1 9 8 6 - 1 9 9 0 (przy okazji badań ż y w i e c k i c h o b r z ę d o w y c h z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h „ D z i a d y " i „ S z l a c h c i c e " ) na t e m a t „ H e ­ r o d ó w " — przeglądu z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h okresu b o ż e n a r o d z e n i o w e g o i n o w o r o c z n e g o o r g a n i z o w a n e g o przez J a n a Dor­ Będzin 1 9 7 3 . Herod, Zespół z Bębła, d. pow. krakowski mana w latach 1 9 6 5 - 1 9 7 3 w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie. S w o i c h i n f o r m a t o r ó w podzieliłam na d w i e g r u p y . Do pierwszej zaliczyłam c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h z Ż y w i e c c z y z n y , z a r ó w n o t y c h , którzy znali Dormana osobiście i brali udział w przeglądzie, a k t ó r y c h informacje były dla m n i e najcenniejsze, jak i t y c h , którzy znali D o r m a n a j e d y n i e z o p o w i a d a ń . W drugiej g r u p i e znaleźli się j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y ze Śląska i Zagłębia, koledzy z teatru oraz rodzina. Jak d o s z ł o d o p i e r w s z y c h „ H e r o d ó w " i skąd p o m y s ł przenie­ sienia obrzędu na scenę teatralną? Ż o n a D o r m a n a — — tak m ó w i na ten temat: „ P o w o j n i e , kiedy Janina mieszkaliśmy w S o s n o w c u przyszli d o naszego d o m u podczas B o ż e g o N a r o ­ dzenia c h ł o p c y z g w i a z d ą i ś p i e w a l i kolędy. Oni byli aż z Piekar Śląskich. W t e d y nie w o l n o b y ł o c h o d z i ć ' H e r o d o m ' ani k o l ę d o ­ w a ć . A przecież c h o d z i l i , ' M i k o ł a j e ' , ' Ł u c j e ' . Kiedyś szliśmy k o ł o d w o r c a w S o s n o w c u , a t u idą ' H e r o d y ' , j e d e n 'diabełek' z różkami miał c h y b a sześć lat, pozostali c h ł o p c y byli n i e w i e l e starsi. Byli g ł o d n i i zziębnięci. M ą ż p o w i e d z i a ł d o n i c h : — Zgłoście się d o teatru w Będzinie, będziecie w y s t ę p o w a ć na s c e n i e " . 2 Rekrutację d o pierwszego przeglądu z o r g a n i z o w a l i sami D o r m a n o w i e — zbierając o d s p o t k a n y c h na ulicy k o l ę d n i k ó w adresy zamieszkania. W p i e r w s z y c h „ H e r o d a c h " udział w z i ę ł o siedem z e s p o ł ó w z: G l i w i c — B o j k o w a , Czeladzi, D ą b r o w y Górniczej, B i a ł e g o Kościoła, Z i e l o n k i i Strzemieszyc. W t y m miejscu p r z y p o ­ mnieć należy, że w p r o w a d z o n y w okresie s t a l i n o w s k i m u r z ę d o w y zakaz k o l ę d o w a n i a o b o w i ą z y w a ł w f o r m i e o g r a n i c z o n e j w n i e ­ k t ó r y c h r e g i o n a c h kraju aż d o 1 9 8 9 r o k u . Na przykład w latach osiemdziesiątych nie b y ł o co p r a w d a c a ł k o w i t e g o zakazu na Ż y w i e c c z y ź n i e , ale zespoły musiały mieć z e z w o l e n i e wydane przez naczelnika g m i n y określające trasę k o l ę d o w a n i a oraz rodzaj z a b a w i f i g l i k o l ę d n i c z y c h . Brak zezwolenia u p o w a ż n i a ł urząd g m i n y d o ukarania k i e r o w n i k a g r u p y g r z y w n ą . D o r m a n z d a w a ł sobie s p r a w ę z t e g o , że obrzęd k o l ę d n i c z y w wersji scenicznej traci bardzo w i e l e : „ ( . . . ) przenosząc z w y c z a j k o l ę d o w y na scenę przekształcamy sakralną z a b a w ę , z a k ł ó c a m y przyjęty porządek, (...) obrzęd w y j ę t y ze ś r o d o w i s k a z a c h o w u j e nadal f o r m ę r y t u a ł u , ale p o z b a w i o n y jest życia, przenosi uczest­ n i k ó w w inny ś w i a t " . 3 U t r z y m a n i e przy życiu r ó ż n y c h f o r m obrzędu b o ż e n a r o d z e n i o w e g o i n o w o r o c z n e g o — t o pierwszy w a ż n y p o w ó d z o r g a n i z o ­ w a n i a „ H e r o d ó w " . Wiązał się o n z koniecznością przybliżenia współczesnemu człowiekowi tradycyjnych obrzędów. Drugim, r ó w n i e w a ż n y m m o t y w e m była fascynacja teatrem l u d o w y m , w efekcie której D o r m a n przeniósł niektóre e l e m e n t y k o n w e n c j i t e g o teatru d o w ł a s n y c h inscenizacji, b o w i e m w zastanej k o n ­ w e n c j i teatru z a w o d o w e g o nie z n a j d o w a ł t a k i c h e l e m e n t ó w , " ( . . . ) które w z m a c n i a ł y b y k o n s t r u k c j ę k o m p o z y c j i s c e n i c z n y c h . Brakowało w nich jędrnego poszczególne fragmenty materiału, który zespala, budowanych epizodów. wiąże Szukałem — pisał — poza t y m s p o s o b u na interpretację w s p ó ł c z e s n e g o t e k s t u . D a w n a m e t o d a „ w y c z u w a n i a " e m o c j o n a l n e g o , przeży­ w a n i a , kłóciła się z m o i m i założeniami e s t e t y c z n y m i . W po­ s z u k i w a n i a c h s w o i c h z w r ó c i ł e m się d o teatru o b r z ę d ó w . A b y nazbierać t y c h m a t e r i a ł ó w n a j w i ę c e j p o s t a n o w i ł e m z o r g a n i z o ­ w a ć Przegląd Z e s p o ł ó w O b r z ę d o w y c h . T o , że impreza nabrała i n n e g o charakteru i o b o k m o i c h z a m i a r ó w znalazła uznanie w ś r ó d ludzi parających się z a g a d n i e n i a m i sztuki l u d o w e j (...) myślę, że jest zasługą z a p o t r z e b o w a n i a s p o ł e c z n e g o " . 4 Drugie „ H e r o d y " postanowił Dorman zorganizować w sposób bardziej m e t o d y c z n y . W okresie ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia w y j e ­ chali z żoną na w s i e z a g ł ę b i o w s k i e i p o d k r a k o w s k i e , aby o d ­ naleźć i zachęcić d o w y s t ę p ó w w teatrze k o l ę d u j ą c e t a m zespoły. Wśród miejscowej l u d n o ś c i s p o t k a l i się j e d n a k z niechęcią i brakiem zaufania. W o b a w i e przed sankcjami ze s t r o n y w ł a d z nie chciano udzielać im żadnej informacji. Dopiero po długich i c i e r p l i w y c h w y j a ś n i e n i a c h , że intencją i c e l e m przyjazdu jest u c h r o n i e n i e o d z a p o m n i e n i a starych z w y c z a j ó w , r o z m ó w c y d a ­ w a l i się przekonać i „ z d r a d z a l i " adresy k o l ę d n i k ó w . W d r u g i m Przeglądzie udział w z i ę ł o j u ż kilkanaście z e s p o ł ó w . Na imprezę przyjechali p o n a d t o z całego kraju: reżyserzy, s c e n o g ­ r a f o w i e , pisarze, reporterzy i dziennikarze z Telewizji Polskiej, Polskiego Radia oraz Kronika F i l m o w a . Kolejną imprezę p o s t a n o w i ł D o r m a n w z b o g a c i ć o inne, poza „ H e r o d a m i " f o r m y k o l ę d o w a n i a . „ W i e d z i a ł e m o istnieniu ' D z i a 95 �d ó w ' i . S z a l a c h c i c ó w ' w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c a c h Ż y w c a . Bliżej nej", w warstwę symboliczno-magiczną obrzędu. „Anielę M a t u - ich nie z n a ł e m . Ruszyłem zatem w g ó r y t y m g o r l i w i e j i z w i ę k s z y m szczak (!) z Lalik k o ł o Ż y w c a p o z n a ł e m jeszcze przed śmiercią jej zaciekawieniem". ojca. Teraz, jak za życia Pytla zbierają się c h ł o p a k i , a b y przy­ 5 „ P o d c z a s k t ó r y c h ś ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia mąż „ z g i n ą ł " s p o s o b i ć się d o k o l ę d o w a n i a . A n i e l a w okresie g o r ą c z k o w y m się p r z y g o t o w a ń d o świętą B o ż e g o Narodzenia musi znaleźć czas, d o p i e r o w kilka d n i p o ś w i ę t a c h . Dotarł d o Z w a r d o n i a i Lalik, aby w y c i ą g n ą ć r e k w i z y t y z k o m o r y , musi p r z y g o t o w a ć materiały gdzie zauroczyły g o k o l ę d u j ą c e t a m g r u p y z w a n e „ D z i a d a m i " d o reperacji sprzętu. Brakujące trzeba z a m ó w i ć . Ojciec z a m a w i a ł w górach — wspomina Janina Dormanowa — i „Szlachcicami". Maskę kolędnika z „ D z i a d ó w " w 1 9 6 7 r. d o spektaklu Szczęśliwy pojawił wykorzystał maski u Kubaszczyka. M i m o z a w i e i , m i m o m r o z u A n i e l a dociera d o K o n i a k o w a i przedstawia prośbę rzeźbiarzowi. Kubaszczyk książę. D o r m a n miał k o n t a k t y z zespołami „ D z i a d ó w " z Pietrzykowie, c h ę t n i e w y k o n a z a m ó w i e n i e , ale czy zdąży, trzy maski t o d u ż o . Ż a b n i c y G ó r n e j , M i l ó w k i , Kamesznicy, Lalik i Z w a r d o n i a . W s z y s t ­ A n i e l a p o d o b n i e jak ojciec potrafi zachęcić, potrafi przekonać. kie te g r u p y n a j p i e r w poznał w terenie, a p o t e m zaprosił d o N i e ł a t w o zgarnąć całe t o w a r z y s t w o , kiedy u każdego w d o m u Będzina. P o d z i w i a ł instynkt „ g ó r a l i o d Ż y w c a " , który p o z w a l a ł im inne prace, każdy pracuje — t o w Z w a r d o n i u „ n a t a r t a k u " , „ t o na t w ó r c z e przekształcanie scenariusza o b r z ę d u . Dzięki k i l k u l e t ­ w M i l ó w c e na k o l e i " a są n a w e t i tacy c o dzień w dzień dojeżdżają n i m o b s e r w a c j o m t y c h z e s p o ł ó w w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h i na p o c i ą g i e m d o Ż y w c a (...). R o z m a w i a m y o k o l e j n y m w y j e ź d z i e scenie D o r m a n dostrzegł, że t o , c o b y ł o zabawą, przybierało zespołu d o Będzina. A n i e l a narzeka na zespół, że próżniaki, z b i e g i e m czasu f o r m ę artystyczną. W zespołach p o j a w i a ł y się h u n c w o t y , pijaki i g a m o n i e . Ona ma już d o ś ć t e g o w s z y s t k i e g o n o w e postaci, które były reakcją na otaczającą rzeczywistość. (...) A l e g d y c h ł o p c y pozbierają się w izbie, jak „ f r y g a " ugania się Artysta podaje przykład t w ó r c z e g o p o t r a k t o w a n i a roli C y g a n ó w przy p i e c u . W w j e d n e j z g r u p . Para „ n o w o c z e s n y c h " C y g a n ó w , j a k o całość przeistacza się w dziedziniec. Sufit unosi się w górę. Z a k ł a d a m inscenizacyjna i plastyczna t o transpozycja o r y g i n a l n a i trafna. maskę diabła — tańczę razem z n i m i " . izbie g o r ą c o . A n i e l a rozdaje maski (...) Izba 8 „ L u d z i e sądziliby, że t o kradzież p o m y s ł u o d W i t k a c e g o " — z a u ­ W Lalikach na W e ł n i a k o w c e stoi d o dziś „ d z i a d o w s k a c h a ł p a " w a ż a D o r m a n . W y n i k i p r o w a d z o n y c h przeze m n i e badań e t n o ­ — d o m L u d w i k a i Stefanii Pytel. W n i m przez pięćdziesiąt lat g r a f i c z n y c h p o t w i e r d z i ł y spostrzeżenie D o r m a n a o intuicji artys­ zbierał się każdego roku na Szczepana i Sylwestra zespół k o l ę d ­ 6 tycznej i t e m p e r a m e n c i e t w ó r c z y m c z ł o n k ó w „ D z i a d ó w " . 7 We ników. W n i m p r z y g o t o w y w a l i się d o o b c h o d u w s i , w nim w s z y s t k i c h k i l k u n a s t u z n a n y c h m i zespołach z a o b s e r w o w a ł a m o d b y w a ł a się na zakończenie s y l w e s t r o w a p o t a ń c ó w k a . O b e c n i e t w ó r c z e (ale j e d n o c z e ś n i e z g o d n e ze specyfiką myślenia l u d o ­ zespół „ D z i a d ó w " p r o w a d z i w Lalikach Darek M a t u s z n y , trzeci w e g o ) podejście d o „ s c e n a r i u s z a " obrzędu i ról w n i m w y ­ w sztafecie p o k o l e n i o w e j rodziny. Dzięki w i e d z y na t e m a t o b ­ s t ę p u j ą c y c h , a także r o z w ó j plastyki o b r z ę d o w e j . rzędu przekazanej przez matkę, t r o s k l i w i e p r z e c h o w a n y m re­ Oczywiście s t o p i e ń i rodzaj t w ó r c z y c h rozwiązań był różny w p o s z c z e g ó l n y c h k w i z y t o m i s t r o j o m , był w stanie po kilkuletniej przerwie reak­ g r u p a c h , bardziej l u b mniej n o w a t o r s k i ( t r e ś ć ) , czy o r y g i n a l n y t y w o w a ć zespół złożony z ludzi m ł o d y c h , j e g o (forma inscenizacyjna). Zespół, k t ó r y m o p i e k u j e się jest przykładem u m i e j ę t n e g o łączenia rówieśników. „Dziadów" tradycji opartej na najstarszych przekazach z eksplozją m ł o d z i e ń ­ — d w i e oceniał o n bardzo w y s o k o , a m i a n o w i c i e z Lalik i ze czej fantazji i ż y w i o ł o w o ś c i . „ D z i a d y " — m ó w i Darek — t o pełna Spośród znanych Dormanowi żywieckich grup Z w a r d o n i a . W Lalikach b y w a ł bardzo często, zaprzyjaźnił się t a m i m p r o w i z a c j a teatralna, ale o b o w i ą z k o w o z a c h o w a n e być muszą z L u d w i k i e m Pytlem — k i e r o w n i k i e m g r u p y , oraz j e g o córką o b r z ę d o w e sceny, które mają znaczenie s y m b o l i c z n e . Dążę d o o d t w o r z e n i a zespołu w e d ł u g najstarszych przekazów. Szereg ról Anielą M a t u s z n y . L u d w i k Pytel z w i ą z a n y był z zespołem o b r z ę d o w y m „ D z i a ­ z a p o m n i a n o a l b o z a n i e c h a n o . 'Księdza', ' A n i o ł a ' , ' D z i e g c i a r z a ' . " d ó w " o d dziecka. O d 1 9 3 7 r. d o śmierci — w 1 9 6 8 r. — k i e r o w a ł Obrzęd jest dla zespołu zabawą integrującą w s z y s t k i c h jej c z ł o n ­ grupą. Był znaną i p o p u l a r n ą postacią w Szarych G r o n i a c h (tak k ó w , j e d n o c z e ś n i e w s p ó l n a , t w ó r c z a zabawa działa inspirująco. n a z y w a ł y się Laliki d o 1 9 4 7 г.). Z z a w o d u g a j o w y , przez jakiś czas Stare role пр.: D o k t o r a , Ż y d a , Ż y d ó w k i , C y g a n k i w z b o g a c o n e p r o w a d z i ł sklep k o l o n i a l n y , był n i e w ą t p l i w i e c z ł o w i e k i e m n i e t u ­ zostały przez i m p r o w i z u j ą c y c h a k t o r ó w o n o w e elementy. Gosz­ z i n k o w y m , o wielu zainteresowaniach i uzdolnieniach. Aniela cząc w d o m u M a t u s z n y c h na dzień przed w y s t ę p e m zespołu M a t u s z n y t r o s k l i w i e p r z e c h o w u j e d y p l o m , jaki otrzymał jej ojciec w „ G o d a c h Ż y w i e c k i c h " w M i l ó w c e - N i e l e d w i m i a ł a m szczęście w 1 9 3 7 r. za u c z e s t n i c t w o w „ Ś w i ę c i e G ó r " z zespołem o b ­ być nie t y l k o o b s e r w a t o r e m o b r z ę d u , ale stałam się także ś w i a d ­ r z ę d o w y m z Lalik. Był t o j e d y n y w tej imprezie i pierwszy zarazem kiem p r z y g o t o w a ń d o n i e g o , c o p o z w o l i ł o m i o w i e l e lepiej w historii „ Ś w i ę t a G ó r " zespół o b r z ę d o w y . Rola L u d w i k a Pytla zrozumieć j e g o delikatną, magiczną strukturę. Z d a n i e m A n i e l i kierow­ M a t u s z n y przeglądy będzińskie s t a n o w i ł y dla z e s p o ł ó w o b r z ę d o ­ n i c z y c h . Był w jednej o s o b i e o r g a n i z a t o r e m , inspiratorem, w y ­ w y c h o g r o m n ą siłę n a p ę d o w ą d o działania. Ona sama w i e l o k r o t ­ w zespole „ D z i a d ó w " nie ograniczała się d o f u n k c j i c h o w a w c ą , w y k o n a w c ą masek i s t r o j ó w oraz aktorem — j e d n y m nie chciała z r e z y g n o w a ć z p r o w a d z e n i a zespołu, ale D o r m a n z „ d z i a d ó w " . P o z o s t a w i ł p o sobie d o w ó d n i e w ą t p l i w i e g o t a l e n t u zawsze umiał ją skutecznie o d w i e ś ć o d t y c h p l a n ó w . P o n a d t o żal plastycznego: cztery maski ( d w i e w e r s j e Żyda i d w i e Diabła) by jej b y ł o s p o t k a ń w Będzinie, gdzie zawsze p a n o w a ł a bardzo pełne ekpresji i p s y c h o l o g i c z n e j p r a w d y , u n i k a t o w e dzisiaj przy­ serdeczna i bezpośrednia atmosfera. W obrzędzie kłady z zakresu plastyki o b r z ę d o w e j . J a k o m o d e l d o w y k o n a n i a interesowała D o r m a n a f o r m a , resztę — jak w s p o m i n a masek Żyda — „ P a c h c i a r z a " posłużył Ż y d , p r o w a d z ą c y w ó w c z a s — p o z o s t a w i a ł f o l k l o r y s t o m . P a s j o n o w a ł o g o także znaczenie g o s p o d ę w Szarych G r o n i a c h . M a s k i w y k o n a n e przez Pytla żyją, m a g i c z n e i s y m b o l i k a scen i z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h . D o r m a n są n i e o d ł ą c z n y m i r e k w i z y t a m i dla w y k o n a w c ó w w s p ó ł c z e s n e g o potrafił tak b a w i ć się z k o l ę d n i k a m i , j a k b y był j e d n y m z n i c h . zespołu „ D z i a d ó w " , p r o w a d z o n e g o przez w n u k a — Dariusza Matusznego. najbardziej Aniela W ł a d y s ł a w P i w o w a r c z y k już czterdzieści pięć lat z w i ą z a n y jest z zespołem „ D z i a d ó w " z Ż a b n i c y ( n a z w a n y m przez o r g a n i z a t o ­ A n i e l a była szóstym i n a j m ł o d s z y m dzieckiem L u d w i k a i S t e f a ­ r ó w „ G o d ó w Ż y w i e c k i c h " - Przebierańcami Górnej Ż a b n i c y ) . nii Pytel. J a k o j e d y n a z r o d z e ń s t w a pozostała w Lalikach, wyszła Kiedy był m a ł y m c h ł o p c e m g r u p ę „ D z i a d ó w " p r o w a d z i ł j e g o za mąż za Laliczanina i p o śmierci ojca przejęła k i e r o w a n i e grupą stryj. Koneksje r o d z i n n e nie na w i e l e się zdały c h ł o p c u i p o d o b n i e „ D z i a d ó w " . Jest t o sytuacja w y j ą t k o w a , aby o b r z ę d e m , d o jak każdy k t ó r e g o tradycja „ d o p u s z c z a ł a " w y ł ą c z n i e mężczyzn z a j m o w a ł a „ P a c h o ł k a " . Udział w zespole był w ó w c z a s w y r ó ż n i e n i e m , s w o i ­ inny kandydat staż w zespole rozpoczął od roli się kobieta. Rolę A n i e l i M a t u s z n y w p o d t r z y m a n i u k u l t u r y i t r a d y ­ stym a w a n s e m s p o ł e c z n y m . Po trzech latach „strzelania z b a t a " cji l u d o w e j w który j a k o „ P a c h o ł e k " , szesnastoletniemu p o d ó w c z a s W ł a d k o w i p o ­ w i e l o k r o t n i e korzystał z jej w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a w okresie w i e r z o n o rolę „ D i a b ł a " , c o w i ą z a ł o się z w y s t ę p o w a n i e m w mas­ o r g a n i z o w a n i a „ H e r o d ó w " i w pracach inscenizacyjnych in­ ce. „ P o d maską można b y ł o dziołszki brudzić s a d z a m i " — w s p o ­ s p i r o w a n y c h teatrem l u d o w y m . Poza i n f o r m a c j a m i czysto t e c h ­ m i n a Pan W ł a d y s ł a w . — J a k „ D z i a d y " figla nie w y p ł a t a ł y , t o ich nicznymi Aniela wprowadziła Dormana w świat wiedzy „ t a j e m ­ mieli za n i c " . W zespole t y m odegrał P i w o w a r c z y k wszystkie 96 Lalikach w pełni d o c e n i ł J a n Dorman, �tradycją u s t a n o w i o n e role. Najdłużej, bo aż piętnaście lat był Nieco inną w e r s j ę t e g o samego w y d a r z e n i a przekazała mi Pani „ C y g a n e m przed k o ń m i " . „ Z a M ł o d ą Panią t y l k o nie szedłem, nie Maria K w i e c i e ń , g ł ó w n a k s i ę g o w a Teatru Dzieci Zagłębia i bliska c h c i a ł e m być b a b ą " — zwierza się. Kiedy miał p o n a d trzydzieści w s p ó ł p r a c o w n i c a D o r m a n a o d 1 9 6 4 r. aż d o końca j e g o pracy lat został „ K o m e n d a n t e m " ( o b e c n i e k i e r o w n i k zespołu) i f u n k c j ę w teatrze. W e d ł u g niej, spektakl Choinka tę pełni d o dziś. P o m i m o t e g o , że P i w o w a r c z y k d w a d z i e ś c i a pięć coś w s p ó l n e g o z ' H e r o d a m i ' , był j a k b y h a p p e n i n g i e m , ale nie d o lat p r z e p r a c o w a ł w hucie, w o d l e w n i żeliwa „ S z m i d t " w W ę g i e r s ­ k o ń c a , c h o d z i o s p o n t a n i c z n o ś ć łączącą te d w i e f o r m y t e a t r a l n e " . 9 „ ( . . . ) miał futurystów nie czuje się D o r m a n był specjalistą o d afer. Kazał w y w i e ź ć j u r o r ó w , inne h u t n i k i e m . J e g o dziad, ojciec i stryj byli b a c a m i . O n też przez trzy w a ż n e osobistości i część p u b l i c z n o ś c i za miasto, d o g o s p o d y . lata p r o w a d z i ł b a c ó w k ę w Rycerce G ó r n e j . Tradycje pasterskie T a m zostali o b f i c i e uraczeni a l k o h o l e m . Potem p r z y w i e z i o n o ich kiej Górce ( o b e c n i e Bielska Fabryka A r m a t u r ) w rodzinie, a także w samej Ż a b n i c y miały o g r o m n y w p ł y w na d o teatru i w p r o w a d z o n o na scenę, gdzie się s k o m p r o m i t o w a l i . utrzymanie się ż y w o t n o ś c i obrzędu w j e g o najstarszych przeka­ Zespół został ukarany, w y k l u c z o n o g o z udziału w zach. a D o r m a n a z a w i a d o m i o n o , że ' H e r o d ó w ' nie b ę d z i e " . D o r m a n Władysław P i w o w a r c z y k kilkakrotnie brał udział w „Hero­ Festiwalu, interweniował u ówczesnego kierownika wydziału kultury i sztu­ d a c h " , a w 1 9 7 2 roku z d o b y ł w nich w r a z z zespołem pierwsze ki w s p r a w i e z o r g a n i z o w a n i a dziesiątych, j u b i l e u s z o w y c h „ H e r o ­ miejsce. W 1 9 7 5 r. „ D z i a d y " z Ż a b n i c y w y s t ę p o w a ł y na scenie d ó w " , ale ten o d p o w i e d z i a ł m u , że „ ( . . . ) nie p o w i n i e n się s w o i m i Teatru W i e l k i e g o w W a r s z a w i e , a w 1 9 7 6 r. w M u z e u m Etno­ staraniami narażać, g d y ż w ł a d z e p o l i t y c z n e kazały o ' H e r o d a c h ' g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e . O zespole t y m Telewizja Polska na­ raz na zawsze z a p o m n i e ć " . kręciła także kilka f i l m ó w . P i w o w a r c z y k w s p o m i n a D o r m a n a j a k o d a c h " , a najlepiej by było, żeby w o g ó l e ślad p o n i c h z a g i n ą ł " człowieka — wspomina Janina Dorman. bezpośredniego i kontaktowego. Na w y s t ę p y do Będzina w s z y s c y c h ł o p c y jeździli bardzo c h ę t n i e . D o r m a n w n i ­ 10 „Kazali m u z a p o m n i e ć o „ H e r o ­ W 1 9 4 5 roku D o r m a n założył w S o s n o w c u Dziecka. W y s t ę p o w a ł y w Międzyszkolny czym ich nie ograniczał, niczego nie zabraniał „ ( . . . ) m o g l i się Teatr n i m w y ł ą c z n i e dzieci, które w y ż y ć na scenie d o w o l i , tak że n a w e t podczas t a k i c h h a r c ó w w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n y w a ł y dekoracje i k o s t i u m y d o spektakli. któryś z c h ł o p c ó w spadł ze s c e n y " . P i w o w a r c z y k z rozrzew­ Z a n i m teatr otrzymał siedzibę w D o m u Górnika w S o s n o w c u , n i e n i e m w s p o m i n a serdeczną atmosferę, jaka p a n o w a ł a podczas wszystkie p r z y g o t o w a n i a o d b y w a ł y się w m a l e ń k i m mieszkaniu w y s t ę p ó w w Będzinie i bardzo żałuje, że „ G o d y Ż y w i e c k i e " tak D o r m a n ó w , na p o d d a s z u . Zdarzało się, że dzieci n i e w i e l e mają z tamtej n i e z a p o m n i a n e j imprezy. spały, z p o w o d u Na c z w a r t e „ H e r o d y " w 1 9 6 8 roku zgłosiło się kilkanaście panującej t a m ciasnoty, Dormanów przykryte świeżo w y m a l o w a n y m i planszami s c e n o g r a f i c z n y m i . Na spektakle d o z e s p o ł ó w i impreza t r w a ł a d w a d n i . Przyjechali na nią goście D o m u Górnika przyjeżdżał B o l e s ł a w Bierut, bardzo p o d o b a ł y m u z całego kraju, a p o n a d t o z B e l g i i , Bułgarii i C z e c h o s ł o w a c j i . się w y s t ę p y dzieci, c h w a l i ł je i nagradzał c u k i e r k a m i . W teatrze N a s t ę p n e g o roku w Przeglądzie udział w z i ę ł y dwadzieścia d w a t y m , p o m y ś l a n y m j a k o w s p ó l n a zabawa udział brało sto d w a d z i e ­ zespoły. J a n u s z K i d a w a nakręcił f i l m d o k u m e n t a l n y Herody, ścia dzieci. W czasie k t ó r y c h ś wakacji letnich D o r m a n o w i e w r a z który z r e a l i z o w a n y był w terenie i na scenie, a D o r m a n w z i ą ł z dziećmi w y s t ę p u j ą c y m i w teatrze w y j e c h a l i d o Białki Tatrzańs­ kiej, gdzie w y s t a w i a l i bajkę o S z e w c z y k u . W niedzielę dzieci w n i m udział j a k o aktor. W 1 9 7 1 r o k u z okazji j u b i l e u s z u 2 5 - l e c i a Teatru Dzieci Zagłębia c h o d z i ł y w t o w a r z y s t w i e D o r m a n ó w d o kościoła na mszę. Po „ H e r o d o m " t o w a r z y s z y ł o s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o ­ p o w r o c i e z w a k a c j i teatr otrzymał n o w e g o k i e r o w n i k a , a D o r ­ w e j . W k o l e j n y m , t r w a j ą c y m już trzy d n i , przeglądzie udział w z i ę ł y m a n a , bez uprzedzenia, p o w o ł a n o na trzymiesięczne ć w i c z e n i a czterdzieści d w a zespoły z w o j e w ó d z t w : k r a k o w s k i e g o , kielec­ w o j s k o w e w poznańskie. P o n a d t o teatr otrzymał „ o p i e k u n a " , k i e g o , k a t o w i c k i e g o , rzeszowskiego. O d b y ł o się seminarium k t ó r y c z u w a ł nad repertuarem, ingerując w teksty scenariuszy p o ś w i ę c o n e p r o b l e m a t y c e o b r z ę d ó w l u d o w y c h oraz ekspozycja pisane przez D o r m a n a . W 1 9 4 9 г., kiedy M i ę d z y s z k o l n y Teatr Dziecka był j u ż p o p u l a r n y w ś r o d o w i s k u i o d n i ó s ł w i e l e s u k ­ pt. „ E d y c j e traktujące o o b r z ę d a c h " . W d z i e w i ą t y c h ( 1 9 7 3 ) „ H e r o d a c h " liczba b i o r ą c y c h udział c e s ó w na r ó ż n y c h pokazach i f e s t i w a l a c h w kraju i poza j e g o z e s p o ł ó w wzrosła d o pięćdziesięciu. Imprezie t o w a r z y s z y ł y : sesja g r a n i c a m i — został z l i k w i d o w a n y . D o r m a n o w i nie p o z w o l o n o n a u k o w a , projekcje f i l m ó w o o b r z ę d a c h , w y s t a w a f o t o g r a m ó w zabrać, kiedy o d c h o d z i ł z teatru, kronik i d o k u m e n t a c j i f o t o ­ Stefana D e p t u s z e w s k i e g o (IS P A N ) . Z e s p o ł y w y s t ą p i ł y p o n a d t o graficznej w y k o n a n y c h za w ł a s n e , p r y w a t n e pieniądze. Wszyst­ w Wojewódzkim kie lalki oraz dekoracje s p a l o n o . Stolarz z a t r u d n i o n y w W tym samym Parku Kultury i W y p o c z y n k u w roku Dorman na zaproszenie Chorzowie. organizatorów domu k u l t u r y „ G ó r n i k " u r a t o w a ł z o g n i a d w a t o m y kronik d o k u m e n ­ obrzędowe t u j ą c y c h działalność M i ę d z y s z k o l n e g o Teatru Dziecka oraz k i l ­ w N a n c y i Paryżu. Dziesiąte, j u b i l e u s z o w e „ H e r o d y " nie o d b y ł y kanaście zdjęć. Te u r a t o w a n e k r o n i k i , jak r ó w n i e ż jeszcze kilka festiwalu folklorystycznego zaprezentował grupy i n n y c h , p r o w a d z o n y c h przez D o r m a n o w a zginęły p o t e m z ich się. Władze polityczne w o j e w ó d z t w a katowickiego początkowo l e k c e w a ż y ł y tę imprezę nie dostrzegając jej f a k t y c z n e g o , k u l t u r o ­ d o m u w tajemniczy sposób. D o r m a n nie z r e z y g n o w a ł j e d n a k z p r o w a d z e n i a Teatru Dziecka. t w ó r c z e g o znaczenia. U w a ż a n o , że znajduje się ona na mar­ Zaczął starać się u księdza w ginesie zasadniczej działalności Teatru Dzieci Zagłębia i nie w d o m u parafialnym. Ksiądz bezpłatnie p o z w o l i ł korzystać m u Będzinie o w y p o ż y c z e n i e sali s t a n o w i zagrożenia dla o b o w i ą z u j ą c y c h w ó w c z a s założeń p o l i t y ­ z sali, a także doradził, aby zapisał się d o PZPR. „ G d y b y nie ki kulturalnej s y s t e m u . D o p i e r o , kiedy impreza nabrała r o z m a c h u , zapisał się d o partii, nie b y ł o b y teatru — m ó w i J a n i n a D o r m a n . s w o i m zasięgiem ogarnęła cztery ó w c z e s n e w o j e w ó d z t w a i stała — W t y m czasie o t r z y m y w a ł tak s k r o m n e dotacje z Miejskiej się p o p u l a r n a d a l e k o poza g r a n i c a m i kraju, d e c y d e n c i p o s t a n o ­ Rady, które m o g ł y być j e d y n i e a r g u m e n t e m , że w o g ó l e coś dają, w i l i ją z l i k w i d o w a ć . Pretekstem stał się spektakl Choinka ale za t o teatru nie d a ł o się p r o w a d z i ć " . Całe życie D o r m a n a i j e g o tów futurys­ w e d ł u g M a j a k o w s k i e g o w y s t a w i o n y poza k o n k u r s e m na r o d z i n y p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o t e a t r o w i . W 1 9 4 5 r. w y m u s i ł na Festiwalu T e a t r ó w L a l k o w y c h w O p o l u . Z relacji ż o n y artysty żonie, aby z r e z y g n o w a ł a z pracy w d o w i e d z i a ł a m się, że spektakl ten był p o m y ś l a n y przez D o r m a n a niewielką, ale regularną pensję — i p o m o g ł a m u w p r o w a d z e n i u szkole — gdzie maiała w t e n s p o s ó b , że j e g o akcja r o z g r y w a ł a się w d w ó c h p l a n a c h , teatru: „ J a sobie sam rady nie d a m " — c z ę ś c i o w o na scenie w O p o l u , c z ę ś c i o w o w g o s p o d z i e , u s y t u o ­ Dormanowa w a n e j poza m i a s t e m , gdzie udała się z D o r m a n e m część fes­ i n a w e t teatr zaczął się jej p o d o b a ć . G r y w a ł a w s p e k t a k l a c h , zdała t i w a l o w e j p u b l i c z n o ś c i . W o d p o w i e d n i m czasie grupa ta miała też aktorski egzamin eksternistyczny. p r z e k o n y w a ł żonę. kilka lat żałowała tej decyzji, p o t e m przywykła w r ó c i ć d o teatru i w ł ą c z y ć się w akcję r o z g r y w a n ą na scenie. „ N a s z y m d o m e m był przecież teatr. M u s i a ł być d o m e m , skoro T y m c z a s e m „ j a k a ś pani z M i n i s t e r s t w a " , (jak określiła tę osobę zawsze bardziej liczyły się w a r u n k i pracy teatru, niż te, w k t ó r y c h D o r m a n o w a ) „ u p r o w a d z i ł a " D o r m a n a , w k o n s e k w e n c j i czego m y musieliśmy mieszkać. (...) W i e l o k r o t n i e słyszeliśmy w d o m u koncepcja 'narady' t y p u : c o robić dalej. Nie liczyły się w t e d y przedstawiania nie została zrealizowana, spektakl „ w y g w i z d a n y " , a D o r m a n p o s ą d z o n y o sabotaż p o l i t y c z n y . domowe p r o b l e m y . N a p r a w d ę szkoda, że w ł a ś c i w i e n i g d y nie b y ł o w t y m 97 �regionie Polski o d p o w i e d n i e j atmosfery d o s p o k o j n e j , t w ó r c z e j „ P o t e m już m ę ż o w i tak d o k u c z a l i — k o n t y n u u j e s w o j e w s p o ­ pracy. Charakter zatrudnienia na terenie Śląska i Zagłębia sprzyjał mnienia J a n i n a D o r m a n , — że musiał odejść z Teatru. J e g o r o z w o j o w i m a s o w e j r o z r y w k i , często na niezbyt w y s o k i m p o z i o ­ następca otrzymał specjalne, w y s o k i e dotacje mie a r t y s t y c z n y m . Taki stan k u l t u r y był p o p i e r a n y przez w ł a d z e trzykrotnie wyższą o d męża pensję. M ą ż był r o z g o r y c z o n y , chciał i być może d l a t e g o , częste i r ó ż n o r o d n e w y j a z d y uciec w g ó r y i t a m zamieszkać". pozwalały na teatr oraz ' t r w a ć ' i w r a c a ć z n o w ą porcją o p t y m i z m u i n o w y c h p o m y s ł ó w " — pisze w e w s p o m n i e n i a c h o o j c u I w o n a D o w s i l a s . „ O d s z e d ł e m sobie bo sadzawka zaczęła się p o k r y w a ć zieloną 11 D o r m a n o w i nie u d a ł o się m i m o c h ę c i i starań n i g d y reak­ rzęsą i nie m i a ł e m siły i o d w a g i p o d n i e ś ć s t a w i d ł a , żeby te t y w o w a ć „ H e r o d ó w " . Z a k a z o w i o r g a n i z o w a n i a tej imprezy t o ­ wszystkie o k r o p n o ś c i się w y l a ł y " — pisał w liście d o p. P o l a k o w ­ warzyszyły także inne sankcje, m i ę d z y i n n y m i D o r m a n nie otrzy­ skiej. 13 m y w a ł z e z w o l e ń na w y j a z d y ze spektaklami i z „ H e r o d a m i " na f e s t i w a l e i przeglądy zagraniczne: „ P o lekturze l i s t ó w Ojca p o raz O d c h o d z ą c na emeryturę miał D o r m a n za sobą trzydzieści trzy kolejny p r z e k o n u j ę się, że g ł u p o t a ' m a l u c z k i c h ' zwłaszcza, bez­ lata pracy w Teatrze Dzieci Zagłębia. „ P r z y p o m o c y nielicznego p r a w n i e panoszy się i t r i u m f u j e . W 1 9 7 4 roku przez g ł u p o t ę g r o n a p o t r a f i ł e m przebrnąć przez ć w i e r ć w i e c z e , a później następ­ u r z ę d n i k ó w Urzędu W o j e w ó d z k i e g o w K a t o w i c a c h (brak z g o d y ) ne pięć lat. D z i ę k u j m y sobie n a w z a j e m i t r w a j m y uparcie przy Ojciec nie m ó g ł w y j e c h a ć z ' H e r o d a m i ' d o Parmy na Festiwal s w o i m teatrze (...) Zespół e l e m e n t ó w , z k t ó r y c h t w o r z y się teatr, Teatrów Uniwersyteckich i L u d o w y c h . Zgoda Ministerstwa Kul­ jest tak rozległy, że aby ogarnąć i p o c z u ć się w n i m s w o b o d n y m t u r y nie była istotna dla w s z e c h w ł a d n y c h w ł a d z l o k a l n y c h (...) Po t w ó r c z o , potrzeba tak w i e l u wyrzeczeń... Dla każdego, k t ó r y chce o d e j ś c i u na emeryturę b r a k o w a ł o w i ę c O j c u nie t y l k o w ł a s n e g o się t e m u p o d d a ć czeka g o d r o g a t r u d n a . Czy w i e l u zrozumie tę Teatru, ale b r a k o w a ł o też z a b r o n i o n y c h przez w ł a d z e partyjne prawdę?" — ' H e r o d ó w ' — pisze córka a r t y s t y . trzydziestolecia Teatru Dzieci Z a g ł ę b i a . 12 pisał w p u b l i k a c j i w y d a n e j z okazji j u b i l e u s z u 14 PRZYPISY J a n D o r m a n żył w latach 1 9 1 2 — 1 9 8 6 Wszystkie c y t o w a n e w artykule w y p o w i e d z i J a n i n y D o r m a n p o c h o d z ą z r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e j przeze m n i e z żoną artysty w jej d o m u w Będzinie, w październiku 1 9 9 0 r. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na marginesie im­ prezy „Herody" ( w : ) „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 7 1 r. Nr 4 s. 217 J . D o r m a n , Wzniosie i frywolne, ( w : ) „ P o l s k a " Nr 7 ( 1 9 1 ) s. 43 ' J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia ... o p . cit. s. 2 1 8 Tamże, s. 2 2 8 ' M . Fiderkiewicz, Zespoły obrzędowe Żywiecczyzny, (w:) „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , r. 1 9 8 8 Nr 1 - 2 s. 61 - 6 8 J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia... o p . cit. s. 2 3 0 . W tekście J a n a D o r m a n a zostało p o m y ł k o w o zniekształcone 1 2 3 4 6 8 n a z w i s k o A n i e l i z Lalik. Brzmi o n o p r a w i d ł o w o M a t u s z n y ( a ) a nie Matuszczak. Fragmenty r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e j przeze m n i e w paź­ dzierniku 1 9 9 0 r. z Panią Marią K w i e c i e ń , w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie. Fragment z r o z m o w y z Marią K w i e c i e ń . I. D o w s i l a s , „ W y j a z d y , p o w r o t y " w s p o m n i e n i a o J a n i e D o r m a n i e ( I V ) ( w : ) „ S z t u k a dla d z i e c k a " Poznań Nr 3 ( 2 2 ) 1 9 9 0 r. s. 27 Tamże, s. 19 Tamże, s. 18 „ T e a t r Dzieci Z a g ł ę b i a " w y d . W y d z . Kultury i Sztuki Urzędu W o j e w . w K a t o w i c a c h , W o j Rada Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h , Związek Z a w o d o w y G ó r n i k ó w , Z w i ą z e k Z a w o d o w y C h e m i k ó w , K a t o w i c e 1 9 7 5 r. s. 9 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 Będzin 1 9 7 1 . Zespól „ H e r o d ó w " Józefa Z o n i a , Libiąż M a ł a , w o j . krakowskie. Fot. S . Deptuszewski 98 �Eugenio Barba TRZECI B R Z E G R Z E K I * Pamięć jest d u c h e m p r o w a d z ą c y m nasze działania. Jest t y m , Ta o p o w i e ś ć była dla mnie w i e l k ą iluminacją. P o z w o l i ł a mi c o czyni m o ż l i w y m penetrację p o d p o z i o m e m s k o r u p y c z a s ó w u p r z y t o m n i ć sobie p e w n e intuicje i w y j a ś n i ć niektóre sytuacje, i p o m a g a znaleźć liczne d r o g i p r o w a d z ą c e z p o w r o t e m d o źródeł, które przeżyłem razem z O d i n Teatret. Będąc c z ł o w i e k i e m teatru d o d n i a p i e r w s z e g o . Na t y c h d r o g a c h i s k r z y ż o w a n i a c h nasi w i e d z i a ł e m , że p o w i n i e n e m dążyć w k i e r u n k u t e g o co n i e w i d z i a l ­ p o p r z e d n i c y s p o t y k a l i się ze s w o i m i d e m o n a m i i z potrzebami ich ne, c o ukryte, ku p o d z i e m n e j historii; z w i e l o k r o t n i ć ścieżki, które czasów. M y o d k r y w a m y na n o w o te s k r z y ż o w a n i a , kiedy w i d z i m y oficjalni l u b partyjni historycy duszą p o d u s z k a m i s ł ó w . W i e m , że ich o d b i c i a w książkach h i s t o r y c z n y c h i klasyce. T o u m o ż l i w i a n a m utrzymanie w i ę z i z naszymi źródłami i u m o ż l i w i a nam w g l ą d w naszą tożsamość, odległą i konkretną. Dlatego kiedy się chce oślepić j e d n o s t k i a l b o g r u p y ludzi,należy s p o w o d o w a ć utratę ich łączności ze ź r ó d ł a m i , z t a j e m n i c z y m i o b j a w i a j ą c y m się znacze­ niem ich pamięci. Ci, którzy chcą d o m i n o w a ć nad innymi, interpretują przeszłość i mieszają rozliczne d r o g i , które są żyjącym węzłem czasów. Historia jest często p o r ó w n y w a n a d o rzeki, d o bystrego prądu m o i m zadaniem jest nie z a p o m n i e ć . W i e m , że muszę o d r z u c i ć amnezyjny instynkt m o j e g o s p o ł e c z e ń s t w a . W i e m , że każdego dnia muszę reprezentować bez retoryki i a n o n i m o w o , pamięć c z a s ó w i d r ó g , k t ó r y m i p o d r ó ż o w a n o . T o jest mój sens u p r a w i a ­ nia z a w o d u . Nie c h c ę t e g o z g u b i ć w w y c z e r p u j ą c y m labiryncie d n i i lat, p o w o d u j ą c y c h erozję złudzeń, w i e r z e ń , energii. P o ­ trzebuję nici z a p e w n i a j ą c e j t r w a ł o ś ć i charakter m e g o z a c h o w a ­ nia, nici łączącej m n i e z m o i m i ź r ó d ł a m i . zmiatającego w s z y s t k o , c o spotka na s w o j e j drodze. Są tacy, J a k i e są te m o j e źródła? Kim byli m o i antenaci? Na płaszczyźnie którzy wierzą, że można uciec o d t e g o p r ą d u , i b u d u j ą d o m y na z a w o d o w e j jest przede w s z y s t k i m „ d z i a d e k - t o t e m " — S t a n i s ­ o b u brzegach rzeki. Wierzą, że nie będą n i e p o k o j e n i przez prąd rzeki. A l e rzeka w y l e w a , zgarniając ze sobą zwierzęta, dzieci, s i l n y c h ludzi, b e t o n o w e d o m y . Czasami zbieżność c z a s ó w p o j a w i a się, by ukryć kierunek naszej d r o g i . D o ś w i a d c z e n i e artystyczne m o ż e później o d s ł o n i ć błysk nitki łączącej nas z naszymi ź r ó d ł a m i . Zdarzyło się t o ostatnio w Brazylii. U w i e l b i a m słuchać r ó ż n y c h historii. Luis O c t a v i o Burnier i Paolo D o u r a d o o p o w i e d z i e l i mi Trzeci brzeg rzeki. P e w i e n stary c z ł o w i e k mieszkał ze s w o j ą rodziną w p o b l i ż u rzeki. Któregoś d n i a w z i ą ł łódź i w y p ł y n ą ł na w o d ę , w i o s ł u j ą c ku ś r o d k o w i rzeki, gdzie prąd był silniejszy i t a m pozostał. Nie p o w r ó c i ł na ląd. C o d z i e n n i e j e g o syn przynosił m u p o ż y w i e n i e i prosił g o by p o w r ó c i ł d o d o m u , na brzegu. A l e ojciec uparcie k o n t y n u o w a ł w i o s ł o w a n i e p o d prąd. I czynił tak dzień p o dniu,rok po roku, aż d o nocy, w której umarł. O świcie następnego dnia j e g o syn dotarł d o ł o d z i , w y p ł y n ą ł na środek rzeki, i w i o s ł o w a ł p o d prąd. Końcowe przemówienie na QOSCO 87, siódmym spotkaniu teatralnym w Urubamba, Peru w październiku 1987 r. 4 0 ł a w s k i . M a m też i n n y c h d z i a d k ó w : M e y e r h o l d a , W a c h t a n g o w a , C o p e a u , Eisensteina. M a m starszego brata — Grotowskiego. A k t o jest moją babką? Czy były k o b i e t y u m o i c h źródeł? W ś r ó d m y c h a n t e n a t ó w m o g ę w y m i e n i ć G o r d o n a Craiga. A l e dlaczego żadna z książek nie w y m i e n i a j e g o siostry Edy? W końcowej analizie, ona jest moją babką. M o j ą babką, t w o j ą babką. P o n i e ­ w a ż g r u p y teatralne nie były s t w o r z o n e ani w latach sześć­ dziesiątych, ani w latach d w u d z i e s t y c h przez niemiecki Grupa teatralna została s t w o r z o n a na p o c z ą t k u t e g o agit-prop. wieku w A n g l i i , przez sufrażystki, k o b i e t y w a l c z ą c e o p r a w o d o g ł o s o ­ w a n i a . Te kobiety, aby w czasie s p o t k a ń i w i e c ó w silniej w y r a z i ć o c z y w i s t ą n i e s p r a w i e d l i w o ś ć s w e j sytuacji z w r ó c i ł y się d o t y c h , które z r a c j i swej profesji miały c e n n e doświadczenia w życiu p u b l i c z n y m : d o aktorek. W ten s p o s ó b zostały s t w o r z o n e g r u p y teatralne składające się t y l k o z k o b i e t . Nie miały a n i celu a r t y s t y c z n e g o , ani estetycznego, raczej c h o d z i ł o i m o nadanie i n n e g o znaczenia t y m relacjom między l u d ź m i , które n a z y w a m y teatrem. 99 �Edy Craig jest moją babką. Jej brat stał się s ł a w n y z p o w o d u m i m o w i e , i aktorzy t r a d y c y j n y c h t e a t r ó w W s c h o d u zaprzeczają s w o i c h w i e l k i c h r o m a n s ó w i s w o i c h w i e l k i c h w i z j i . A l e t o ona, o d s w o j e j „ n a t u r a l n o ś c i " i b u d u j ą siebie i n n y m i ś r o d k a m i z a c h o w a ń pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j aż d o 1 9 2 5 r o k u , szła p o d prąd ze s c e n i c z n y c h . Przebyli o n i proces w y m u s z o n e j „ a k u l t u r a c j i " n a ł o ­ s w o j ą grupą — Pioneer Players w L o n d y n i e . ż o n y na n i c h z zewnątrz: s p o s o b y stania, c h o d z e n i a , z a t r z y m y w a ­ Najważniejszą rzeczą, by nie z a p o m n i e ć d z i e d z i c t w a p o z o s ­ nia się, patrzenia, siedzenia — różne o d c o d z i e n n y c h . t a w i o n e g o n a m przez naszych p r z o d k ó w . T o d z i e d z i c t w o łączy T e c h n i k a „ a k u l t u r a c j i " czyni s z t u c z n y m i ( l u b „ w y s t y l i z o w a n y ­ nas z naszymi ź r ó d ł a m i , p r o w a d z i d o transcendencji naszej pracy m i " , jak się często m ó w i ) z a c h o w a n i a aktora. A l e zarazem t w o r z y i rzutuje jej znaczenie w przyszłość. inną jakość energii. M o g l i ś m y t o w s z y s c y d o ś w i a d c z y ć obser­ w u j ą c klasycznego aktora H i n d u , czy aktora J a p o ń c z y k a , t a n ­ cerza w s p ó ł c z e s n e g o a l b o m i m a . Taki w y k o n a w c a - , , p e r f o r m e r " Technika — „ j a k " jest na tyle f a s c y n u j ą c y na ile u d a ł o m u się z m o d y f i k o w a ć w ł a s n ą S ł o w o re-prezentacja o d n i e s i o n e d o określenia p r z e d s t a w i e ­ „ n a t u r a l n o ś ć " , przekształcając ją w lekkość — jak w balecie nia, zawiera ideę p o d w ó j n e j prezentacji, p o d w ó j n e j o b e c n o ś c i k l a s y c z n y m czy w krzepkości d r z e w a , jak w t a ń c u n o w o c z e s n y m . aktora — j a k o istoty historycznej i z a w o d o w e j . Ta o b e c n o ś ć T e c h n i k a akulturacji d e f o r m u j e naturalność, by o d t w o r z y ć istotę przekształcana jest przez w i d z a w d o ś w i a d c z e n i e w s p ó ł o d c z u - postaci w bardziej p r a w d z i w y i bardziej zaskakujący s p o s ó b . w a n i a i r o z u m i e n i a , w s u b i e k t y w n e wrażenie i w y p o w i a d a n ą U ż y w a m t e r m i n u „ p e r f o r m e r " a nie aktor, p o n i e w a ż na d r o d z e refleksję. Ta „ p o d w ó j n a prezentacja" zawsze o d b y w a się w k o n ­ akulturacji n i e m o ż l i w e jest rozróżnienie p o m i ę d z y a k t o r e m a t a n ­ tekście h i s t o r y c z n y m , który d e t e r m i n u j e z a r ó w n o o d b i ó r p u b l i c z ­ cerzem. Zresztą na W s c h o d z i e tancerz jest także ś p i e w a k i e m ny, jak i w a r t o ś ć artystyczną. Jest t o kontekst w y j ą t k o w y i zara­ i a k t o r e m . „ A k u l t u r a l n y " performer, przejawia jakość i p r o m i e n i o ­ zem z m i e n n y . Nie może być o n przeniesiony w inne miejsca bez w a n i e energetyczne, które jest istnieniem g o t o w y m d o prze­ z m i a n y znaczeń samego uwzględnienia kształcenia się w taniec a l b o teatr, z g o d n i e z intencją lub tradycją. A ż e b y w t y m kontekście bardziej s u g e s t y w n i e s p r a w i ć , że i o d c i e n i c o d z i e n n e g o z a c h o w a n i a oraz d o zasadniczej j a k o ś c i przedstawienia, bez istoty najbardziej i n t y m n e j w i ę z i z w i d z a m i . postać zyska swą h i s t o r y c z n o - b i o g r a f i c z n ą identyfikację, aktor p o s ł u g u j e się r ó ż n y m i f o r m a m i z a c h o w a n i a , działania, s u g e r o w a ­ nia, łudzenia, przeistaczania się... t y m , c o określa się m i a n e m t e c h n i k i . Cechuje t o każdego „ w y k o n a w c ę " i istnieje w e w s z y s t ­ kich t r a d y c j a c h teatralnych. Poddając analizie zjawiska w y k r a ­ czające poza k u l t u r y ( Z a c h o d u , W s c h o d u , P ó ł n o c y , P o ł u d n i a ) , poza g a t u n k i i rodzaje (balet klasyczny, taniec nowoczesny, opera, operetka, m u s i c a l , teatr literacki, teatr ekspresji i r u c h u , teatr klasyczny, teatr w s p ó ł c z e s n y , teatr k o m e r c y j n y , teatr t r a d y ­ cyjny, teatr e k s p e r y m e n t a l n y i t d . ) , przechodząc przez t o w s z y s t k o d o c i e r a m y d o dnia p i e r w s z e g o , d o p o c z ą t k ó w , kiedy t o prezenta­ cja zaczyna krystalizować się w t e c h n i k ę , w t o jak przedstawiać, p o s ł u g i w a ć się t e c h n i k ą z a c h o w u j ą c szacunek dla w i d z a . D o ­ strzegam d w a p u n k t y w y j ś c i a , d w i e d r o g i p o s t ę p o w a n i a . Na pierwszej aktor p o s ł u g u j e się s w ą s p o n t a n i c z n o ś c i ą , n a t u ­ r a l n y m s p o s o b e m s w e g o z a c h o w a n i a , które f o r m o w a ł o się o d m o m e n t u j e g o inicjacji w kulturę i ś r o d o w i s k o , w k t ó r y m się w y c h o w a ł . A n t r o p o l o d z y d e f i n i u j ą jako „ i n k u l t u r a c j ę " proces p a s y w n e g o s e n s o - m o t o r y c z n e g o w c h ł a n i a n i a c o d z i e n n y c h za­ c h o w a ń danej kultury. Organiczna adaptacja dziecka d o p r z e w o ­ dnich i życiowych norm jego kultury (warunek „naturalności") zezwala na s t o p n i o w e i o r g a n i c z n e przekształcenia, k t ó r e s ą t a k ż e wzrostem. Największy w k ł a d m e t o d o l o g i c z n y w n i ó s ł t u Stanisławski, dążąc d o uzyskania przez aktora naturalności w y n i k ł e j z „ t e c h n i k i i n k u l t u r a c j i " . Z ł o ż y ł y się na t o procesy „ o ż y w i a j ą c e " w y r a ż o n ą naturalność aktora. A k t o r b o w i e m , stosując magiczne „ g d y b y " na p o z i o m i e k o d y f i k a c j i u m y s ł o w e j , zmienia s w e codzienne z a c h o w a n i e , n a w y k i , s p o s ó b bycia, ucieleśniając się w roli, którą ma zagrać. Ten kierunek myślenia dostrzeżemy także u Brechta w j e g o t e c h n i c e u z y s k i w a n i a „ e f e k t u o b c o ś c i " . Istnieje o n zawsze t a m , gdzie aktor w procesie pracy nad rolą m o d e l u j e swe naturalne, c o d z i e n n e z a c h o w a n i a , tak by w y k o r z y s t a ć je przy k s z t a ł t o w a n i u z a c h o w a ń s c e n i c z n y c h w b u d o w a n y c h w rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną bądź w p o d t e k s t y roli. D r o g a inkulturacji p r o w a d z i także d o b o g a c t w a wariantów działania g ł o s u , t e g o c o m ó w i o n e . A k u l t u r a c j a i inkulturacja czynią m o ż l i w y m osiągnięcie p r e - e x p r e s y w n e g o p o z i o m u : o b e c ­ ność g o t o w ą r e - p r e z e n t o w a ć . Nie w o l n o j e d n a k z a p o m i n a ć , że akulturacja jest kolonizacją, narzuceniem, i g d y g o d z i m y się na nią, staje się inną f o r m ą naszej o b e c n o ś c i . P r z y s w o j o n a staje się „ d r u g ą n a t u r a l n o ś c i ą " . Nie m o ż e m y się już o d niej u w o l n i ć . D o ś w i a d c z y ł t e g o każdy, kto p r a c o w a ł j a k o m i m czy tancerz w balecie k l a s y c z n y m . Porusza się i zatrzymuje w s p o s ó b z d e t e r m i n o w a n y , d y n a m i c z n y , c o w y n i k a z przyjęcia p o s t a w y , p o z y c j i , mającej s w e ź r ó d ł o w kręgosłupie, w dążeniu d o r ó w n o w a g i . Każdy szczegół jest s k o d y f i k o w a n y . Kodyfikacja oznacza formalizację, precyzyjną f o r m ę , która musi być r e s p e k t o w a n a . Wzór, który musi być p o w t a r z a n y . Tancerz a l b o m i m zostaje z n i e w o l o n y przez te w z o r c e . Interesującym jest o b s e r w o w a n i e ich w a l k i o u w o l n i e n i e się o d w y u c z o n y c h t e c h n i k i p r ó b oduczenia się t e g o , c o im zabrało tak w i e l e lat nauki. Akulturacja prowadzi do kodyfikacji, sformalizowanej obecno­ ści r o z p o z n a w a l n e j w t a k i c h g a t u n k a c h , jak balet, sztuka m i m u , Kathakali, No. Ta s f o r m a l i z o w a n a o b e c n o ś ć jest niezbędna dla t e g o , k t o c h c i a ł b y wyrażać się artystycznie w tradycyjnych g a t u n k a c h . A l e dla performera w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d s t a w i e ­ n i u , który c h c i a ł b y w y e l i m i n o w a ć granice p o m i ę d z y t a ń c e m , teatrem, pieśnią, operą, cyrkiem... najbardziej niebezpieczną p u ­ łapką jest r o z w ó j s f o r m a l i z o w a n e j o b e c n o ś c i w d a n y m g a t u n k u . Najważniejszą rzeczą jest osiągnięcie postawy respektującej transkulturalne zasady, które zostały s t w o r z o n e w e w s z y s t k i c h a k u l t u r a c y j n y c h t e c h n i k a c h , zezwalającej j e d n a k na z b u d o w a n i e t e c h n i k i o s o b i s t e j , p o s t a w y opartej n a o s o b i s t e j kodyfika­ cji. Takie jest zadanie t r e n i n g u : o p u ś c i ć pole p s y c h o l o g i i i d a w n e m e t o d y k o n s t r u u j ą c e życie postaci scenicznej, ażeby s k o n c e n t ­ r o w a ć się na t w o r z e n i u p o s t a w y opartej na osobistej k o d y f i k a c j i , akulturacji s k i e r o w a n e j ku p r e - e x p r e s y w n e m u z a c h o w a n i u . Uczeń może podążać a l b o drogą inkulturacji albo drogą T e c h n i k a grania, która p o s ł u g u j e się r ó ż n y m i f o r m a m i „ i n k u l ­ akulturacji. Z o b i e k t y w i z o w a n ą sumą o b u jest t o t a l n o ś ć , s p o t ­ t u r a c j i " jest transkulturalna. „ C h ł o p s k i " teatr w O x o l o t l a n s t w o ­ kanie i integracja k o m p l e m e n t a r n y c h b i e g u n ó w , które na począt­ rzony przez w y i z o l o w a n ą społeczność t u b y l c ó w na górze, w M e ­ ku nie były p o ł ą c z o n e : każdy r o z p o c z y n a j ą c y z „ m a g i c z n y m k s y k u , u ż y w a t e c h n i k i opartej na inkulturacji. Jest t o ta sama g d y b y " a l b o z j a k i m k o l w i e k i n n y m procesem m e n t a l n y m m u s i t e c h n i k a , którą m o ż e m y odnaleźć w L i v i n g Theatre, w Khardaha zmaterializować w Kalkucie, gdzie aktorzy są farmerami, r o b o t n i k a m i , czy s t u d e n ­ n i e n i e ) , która jest odbierana z m y s ł o w o przez w i d z a . I każdy, k t o t a m i . Istnieją s p o s o b y bycia a k t o r e m w Europie, A m e r y c e , Azji poznał „ z a c h o w a n i a a k t u a l n e " m u s i i w A u s t r a l i i , manifestujące się poprzez t e c h n i k i i n k u l t u r a c j i . poznawczo-emocjonalny ten proces w prezentację zintegrować (zaist­ swój w s z e c h ś w i a t . J e d n a droga W t y m s a m y m czasie m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w e w s z y s t k i c h nie jest lepsza o d d r u g i e j . B y ł o b y k r ó t k o w z r o c z n o ś c i ą myśleć, że k u l t u r a c h inną d r o g ę dla w y k o n a w c y : posłużenie się specyficz­ teatr t e c h n i k a k u l t u r o w y c h jest lepszy. Nie. D w i e d r o g i mają te n y m i t e c h n i k a m i ciała r ó ż n i ą c y m i się o d u ż y w a n y c h w c o d z i e n ­ same p o b o c z a , na które performer może zbłądzić: p o b o c z e pustej n y m ż y c i u . Tancerze baletu tak w s p ó ł c z e s n e g o , jak i klasycznego, formy, technicznych stereotypów, dynamicznych manieryzmów. 100 �I inne p o b o c z e f o r m : cielesnej, z m y s ł o w e j , g n i e w u s p o ł e c z n e g o , p o e t y c k o ś c i , intencji p s y c h o l o g i c z n y c h . Nie m o g ę radzić jak osiągnąć t e n p o z i o m . W i e m , że w y m a g a t o jakichś dziesięciu lat p r a w i e nieludzkiej pracy. Tak d ł u g o zajęło Proces ulega o k a l e c z e n i u , jeśli m o b i l i z u j e t y l k o w e w n ę t r z n ą , n i e w i d z i a l n ą , mentalną energię, która nie stapia się z t y m , c o materialne, w i d o c z n e , fizyczne, z t y m c o postrzega w i d z . T e g o n a m często brakuje w procesie inkulturacji u aktora w y w o d z ą c e ­ g o się z teatru t r a d y c y j n e g o , k t ó r e g o n a w y k i u m y s ł o w e ( m e n t a l b e h a v i o u r ) nie są zakorzenione w z a c h o w a n i a c h f i z y c z n y c h , i nie p o z w a l a j ą u j a w n i ć się przekazowi w e w n ę t r z n y c h treści. Z drugiej strony jeśli aktor k o d y f i k u j ą c y , n a w e t z g o d n i e z w ł a s n ą wizją, nie osiąga z a m i e r z o n e g o efektu łącząc k o h e r e n t n i e d y n a m i k ę e m o t y w n y c h z a c h o w a ń z n a w y k a m i p s y c h i c z n y m i , także przeistacza moim aktorom doprowadzenie mnie d o niespodziewanego spos­ trzeżenia, że o n i zamiast działań, b y l i - w - p r o c e s i e życia. M o g ę tylko powiedzieć w co głęboko wierzę: pracować, pracować, p r a c o w a ć , k o n t y n u o w a ć mękę p o w t ó r e k , p o m i m o pustej s k o r u ­ py r u c h ó w , p o w i e r z c h o w n o ś c i t e c h n i k i bez życia, z a w r o t ó w g ł o w y p o w o d o w a n y c h m o n o t o n i ą . A l e trzeba w a l c z y ć p r z e c i w k o inercji, myśląc z pełną energią u m y s ł o w ą , z całą inteligencją fizyczną, próbując szukać jak w y m y ś l e ć , jak przekopać s w o j ą w ł a s n ą dróżkę ku p r o c e s o w i - b y c i a - w - ż y c i u , które zawiera i o d ­ k r y w a nasze p o c z ą t k i . się w byt niepełny, w gimnastyczną z a b a w k ę , działania c y r k o w e , Jest t o w y z w a n i e dla każdego z w a s . Jest t o w y z w a n i e dla w d w u w y m i a r o w e g o w i r t u o z a . M o ż e o n być w stanie olśnić nas c a ł e g o r u c h u teatru p e r u w i a ń s k i e g o . D ł u g a , nieprzerwana prze­ czymś, c o nas zaskoczy, z p o w o d u j e g o w ę ż o p o d o b n y c h z d o l n o ­ strzeń d n i , miesięcy i lat czekających na w a s i żądających w y s i ł k u ści a k r o b a t y c z n y c h i t e c h n i c z n y c h u m i e j ę t n o ś c i , ale nie osiągnie w on wymiaru, o którym mówiliśmy wcześniej: wymiaru pamięci, kulturę w a s z e g o kraju. J a k ojciec, który dotarł d o środka rzeki pamięci g e n e t y c z n e j , pamięci e m o c j o n a l n e j , pamięci czasów, i w i o s ł o w a ł p o d prąd, wasze d z i e d z i c t w o dla t y c h , którzy przyjdą mitycznej pamięci p r z o d k ó w . p o w a s będzie przykładem k o n s e k w e n t n e g o z a c h o w a n i a i o p o r u . każdej c h w i l i . Jeśli nie zrezygnujecie, zmienicie teatralną P o n i e w a ż żadna z f o r m t e r m i n o w a n i a nie jest t e r m i n o w a n i e m w z a j m o w a n i u pozycji, w nie zdradzaniu d u c h a p r z o d k ó w , w nie Czynić i być w życiu zapominaniu początków. Podczas t e g o t y g o d n i a oglądając pracę i t r e n i n g d e m o n s t ­ r o w a n y przez g r u p y p e r u w i a ń s k i e , zdałem sobie s p r a w ę , że o t o „Dlaczego": znaczenie jestem twarzą w t w a r z z w y j ą t k o w y m f e n o m e n e m . Dzisiaj, na tej planecie nie ma kraju, w k t ó r y m uczeń może mieć miejsce startu, S p o g l ą d a j ą c w przeszłość n a p o t y k a m na d r o g i , k t ó r y m i p o ­ z g o d n e w istocie z zasadami a n t r o p o l o g i i teatralnej, p r o w a d z ą c e j d r ó ż o w a ł e m : zgęszczone w y d a r z e n i a , książki, s p o t k a n i a , głosy, d o osobistej k o d y f i k a c j i . T o n a d z w y c z a j n e . Peru jest j e d y n y m p r z y p a d k o w e zdania, w y p a d k i . M ó w i ą c o t y m , p r ó b u j ę sobie krajem gdzie t o istnieje. W każdym i n n y m kraju, istnieją szkoły w y j a ś n i ć , dlaczego robię teatr, d l a c z e g o stale t o robię. W a ż n e jest teatralne i m i s t r z o w i e , istnieje t r a d y c y j n y „ i n k u l t u r u j ą c y " teatr, j a k się robi teatr. A l e jeśli będę dosyć szczęśliwy, by osiągnąć istnieją g r u p y , które trenują i „ a k u l t u r u j ą s i ę " , istnieją specyficzne t e c h n i c z n ą k o m p e t e n c j ę i o b i e k t y w n ą w i e d z ę , które z a p r o w a d z ą g a t u n k i , takie jak balet i taniec n o w o c z e s n y , w s z y s t k o oddzielnie, m n i e w k o n s t r u k c j ę r o z m a i t y c h p o z i o m ó w przedstawienia i j e g o c h c ę przez t o p o w i e d z i e ć , że w y s t ę p u j e fragmentaryzacja, może z w i ą z k ó w z w i d z a m i , t o p o s t a w i o n e t u pytanie p o w r ó c i , n a w e t n a w e t p ł o d n a , może p r o w a d z ą c a d o e k l e k t y z m u , ale utrudniająca w bardziej kategorycznej formie: dlaczego t o robię? Czy z p o w o ­ opis genezy prezentacji i re-prezentacji. Z r o z u m i e n i e istoty a n t ­ du ekshibicjonizmu? r o p o l o g i i teatru p o z w o l i ł o p e r f o r m e r o m p e r u w i a ń s k i m osiągnąć społeczny? A ż e b y być kimś, k o g o ludzie m o g ą p o d z i w i a ć , pożą­ Dla pieniędzy? A ż e b y osiągnąć prestiż t e n sam p o z i o m prezentacji jaki ma n o w o c z e s n y tancerz a l b o dać? A b y uciec o d w ł a s n e g o u w a r u n k o w a n i a , mojej skóry, m o i c h aktor W s c h o d u . myśli? A b y p o m ó c t y m , którzy n i g d y nie prosili o p o m o c ? Żeby Oglądając waszą pracę, d o c e n i a m wasze k o m p e t e n c j e . A l e często j a k o w i d z b y ł e m ś w i a d o m y t e g o , ż e t o w y t o w y k o ­ n u j e c i e . J a k t o się zdarza w pracy teatralnej, w c h o d z i l i ś c i e w kolizję z b i e g u n o w o ś c i ą : czynić i b y ć - w - ż y c i u . zmienić s p o ł e c z e ń s t w o ? W p i e r w s z y m d n i u s p o t k a n i a , podczas próby sceny z b i o r o w e j zapadła na sali szczególna cisza. Z n a m tę nasyconą ciszę w i d o ­ w n i . Zdarza się, g d y w i d z o w i e stają twarzą w t w a r z z w y m i a r e m p r o w a d z ą c y m poza t o , c o oglądają. W t y m p r z y p a d k u dziesięcio­ letnia d z i e w c z y n k a , p u l c h n a i p o w a ż n a , która nic nie robiła, p o prostu pieściła k a m i e ń . N i c z e g o nie t w o r z y ł a . N i c z e g o nie u d a ­ w a ł a . Nie p r ó b o w a ł a być t w ó r c z a . Ona b y ł a - w - p r o c e s i e życia, z tą charakterystyczną, świetlistą o b e c n o ś c i ą dziecka w teatrze. Dzieci nie robią niczego. O n e s ą - w - p r o c e s i e życia. D o k ł a d n i e tak, jak zwierzęta w p r o w a d z o n e na scenę, fascynują nas. Nie działają. W i e m , że teatr może radykalnie zmienić coś w s p o ł e c z e ń s t w i e : s a m e g o siebie, s w ó j s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , p r e z e n t o w a n i a sie­ bie, r e - p r e z e n t o w a n i a siebie, rozmyślania nad sobą s a m y m . W i e m t o , p o n i e w a ż w s k a z u j e na t o w i e l e d r ó g p r o w a d z ą c y c h z p o ­ w r o t e m d o m o i c h p o c z ą t k ó w . S p o g l ą d a j ą c w przeszłość, w kie­ r u n k u dnia pierwszego, s p o t y k a m G r o t o w s k i e g o , m o j e g o star­ szego brata. M ó g ł b y m także nazwać g o m o i m o j c e m , m o i m d z i a d k i e m , m o i m t o t e m e m . T o nie ma znaczenia. P o d s t a w o w ą rzeczą jest rozpoznanie z w i ą z k ó w s y n o w s k i c h i bycie z n i c h d u m n y m . U j e g o b o k u nauczyłem się p e w n y c h p o d s t a w o w y c h zasad t e g o , jak robić teatr. D o k ł a d n i e j : u j e g o b o k u i n t u i c y j n i e w y c z u ł e m osobiste znaczenie z a w o d u , t o dlaczego robi się teatr. We wczesnych latach sześćdziesiątych w Polsce, władze Po prostu są w procesie życia. Cały czas t e r m i n o w a n i a polega na w y m a g a ł y w y k o n y w a n i a n o r m p r o d u k c j i . Ustalonej w c z e ś n i e j dążeniu d o c z y n u , d o u a k t y w n i e n i a s w e j o b e c n o ś c i ilości przedstawień i premier na każdy sezon. T o ilość była w a ż n a , przez środki działania, d o przeobrażenia się w h o m o a g e n s, c z ł o w i e ­ liczba w i d z ó w , liczba p r z e d s t a w i e ń . Ludzie, poszczególni i w y j ą t ­ ka działającego, który p o w o d u j e zmianę i sam się zmienia. k o w i nie istnieli. Byli stadem k r ó w , o w c a m i . T o s z a l e ń s t w o N a d c h o d z i c h w i l a , kiedy o b e c n o ś ć aktora musi przemienić się p r o d u k c j i i ilości, ta iluzja liczb i statystyk była n a z y w a n a polityką w re-prezentować kulturalną, kulturą demokratyczną, teatrem p o p u l a r n y m . G r o t o w ­ pamięć c z a s ó w . Nie można się ograniczać t y l k o d o u k a z y w a n i a ski nie chciał robić o ś m i u , sześciu, trzech n o w y c h p r z e d s t a w i e ń m o c y , trzeba r ó w n i e ż osiągnąć p o d a t n o ś ć na zranienie, w ł a ś c i w ą w r o k u . Chciał p r z y g o t o w a ć t y l k o j e d n o , ale dobrze. Dać n a j ­ b y c i u - w - p r o c e s i e życia. W w a s z y m p r z e d s t a w i e n i u były c h w i ­ w i ę c e j . Przedstawić je o g r a n i c z o n e j liczbie w i d z ó w , ale tak, aby le kiedy z a p o m i n a ł e m o w a s z y c h u m i e j ę t n o ś c i a c h , o w a s z y c h z m a k s y m a l i z o w a ć k o m u n i k a c j ę , by u s t a n o w i ć z t y m i n i e w i e l o m a mentalne u-obećnienie dla w i d z a i musi z d o l n o ś c i a c h . A l e t o c o w y d a j e mi się n a j w i ę k s z y m niebez­ w i d z a m i przestrzenne i e m o c j o n a l n e s t o s u n k i , które k o n s t y t u u j ą p i e c z e ń s t w e m , jakie w a m zagraża, t o — o paradoksiel — fakt, iż s p o t k a n i e , d i a l o g z s a m y m sobą, medytacje nad czasem. A ż e b y stosujecie zasady, aby osiągnąć k o d y f i k a c j ę s w y c h z a c h o w a ń . w y p e ł n i ć s w o j e p o w o ł a n i e , musiał w a l c z y ć p r z e c i w k o Panujecie nad t y m i zasadami tak dobrze, że stają się dla w a s czasom, musiał p o w r a c a ć na ścieżki p r o w a d z ą c e k u p o c z ą t k o m swym rzeczywistością o b i e k t y w n ą a nie i n s t r u m e n t e m , p o z w a l a j ą c y m i p o w t ó r n i e o d k r y w a ć , u s w o j e g o przodka S t a n i s ł a w s k i e g o , teatr w a m w z n i e ś ć się na wyższy p o z i o m , kiedy t o działanie staje się j a k o l a b o r a t o r i u m , j a k o u p r z y w i l e j o w a n e miejsce d o t w o r z e n i a procesem b y c i a - w - ż y c i u , re-prezentacją pamięci. n o w y c h w z a j e m n y c h s t o s u n k ó w . „Teatr u b o g i " G r o t o w s k i e g o 101 �nie był techniką. Nie był s p o s o b e m — jak robić teatr. D l a t e g o g o " — naszą w e w n ę t r z n ą potrzebą. Teatr, który w w ł a ś n i e robił teatr. krajach naszej planety s p o t y k a się z p o w s z e c h n ą obojętnością, W ó w c z a s w latach 1 9 6 1 , 1 9 6 2 , 1 9 6 3 , nieraz t y l k o trzy l u b cztery o s o b y p r z y c h o d z i ł y na j e g o przedstawienia. W niektórych a w i n n y c h może n a w e t k o s z t o w a ć życie t y c h , którzy g o t w o r z ą . czasie Sądzę, że z a r ó w n o aktorzy O d i n Teatret, jak i ja, należymy d o trzech lat m e g o p r z e b y w a n i a u n i e g o , w i d z i a ł e m , iż j e g o upór t e g o s a m e g o g a t u n k u c o stary c z ł o w i e k , który o p u ś c i ł s w o j ą m o g ł a zrozumieć t y l k o garstka w i d z ó w . T o t e n u p ó r G r o t o w s ­ rodzinę, o d b i ł o d brzegu i na ś r o d k u rzeki w i o s ł o w a ł p o d p r ą d . kiego, t o j e g o w i o s ł o w a n i e p o d prąd, o d s ł o n i ł o t e a t r o w i naszego M o g ł o by się w y d a w a ć , że mieszkańcy b r z e g ó w , którzy śmiali się w i e k u inną d r o g ę s p o ł e c z n e g o istnienia, p r o w a d z ą c ą d o t e g o , z nas, mieli rację. Przeminęły dwadzieścia trzy lata, na naszych aby być l o j a l n y m w o b e c w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . t w a r z a c h p o j a w i ł o się w i e l e zmarszczek, s i w i e j e m y , w y c z e r p a n i J e d e n z najbardziej poruszających i d w u z n a c z n y c h mitów naszymi latami i naszą profesją. A l e teraz już nie jesteśmy sami, c y w i l i z a c j i z a c h o d n i e j o p o w i a d a historię c z ł o w i e k a p o s z u k u j ą c e ­ Poza naszą łodzią są też inne. Niektóre o b o k nas, niektóre przed g o s w o i c h p o c z ą t k ó w . Na d r o d z e p r o w a d z ą c e j ku s w e j t o ż s a m o ­ n a m i . Jesteśmy małą flotyllą na ś r o d k u rzeki. Jesteśmy trzecim ści zabija w ł a s n e g o ojca, p ł o d z i s y n ó w - b r a c i z w ł a s n ą matką, brzegiem. W d n i u , w k t ó r y m rzeka w z b u r z y się — zmiecie nas. A l e s p r o w a d z a plagi na całą l u d n o ś ć . Idzie na w y g n a n i e . . . wraz z nami także w i e l k i e b u d y n k i z ich p l u s z o w y m i siedziskami, Ktoś j e d n a k podąża j e g o śladami, m ł o d a d z i e w c z y n a — A n t y g o n a . Po latach kiedy p o w r a c a d o s w e g o miasta T e b a ń c z y c y walczą j a s k r a w y m i ś w i a t ł a m i , które są t a m , na d w ó c h brzegach. (...) Należą d o teatralnej rodziny, której b a b k a m i są: A n t y g o n a i Edy z T e b a ń c z y k a m i , bracia czerpią przyjemność z t o r t u r o w a n i a braci, Craig. Rodzina ta ma także i n n y c h c z ł o n k ó w . . . dzieci noszą b r o ń , n a u c z o n e zarzynania. G w a ł t i przerażenie. Teby i m ł o d e d z i e w c z y n y , m ó w i ą c y c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i , działających są j ą d r e m c i e m n o ś c i . młodzieńców na rozmaite s p o s o b y , udających się w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , Stykając się z w o j n ą d o m o w ą , w której bracia jej zabijają się którzy n i g d y m n i e nie s p o t k a l i , którzy l e d w i e dostrzegają m n i e n a w z a j e m , A n t y g o n a p o d e j m u j e decyzję. Nie b r o n i s w o j e g o w u j a poprzez Kreona i p r a w rodzina znająca s w o j e p o c z ą t k i , w i e d z ą c a jak rozpoznać s w y c h p a ń s t w a , które o n reprezentuje, ani też nie historię czy przykłady innych g r u p teatralnych. To przyłącza się d o armii brata w w o j n i e p r z e c i w k o p a ń s t w u . Zna p r z o d k ó w , s w y c h starszych braci, nie zapominająca o s w o j e j rolę, którą w y b r a ł a . Działa w s p o s ó b p o z w a l a j ą c y jej być lojalną przeszłości. Rodzina, która się nie utożsamia ze s p o ł e c z e ń s t w e m w o b e c tej roli. Nocą opuszcza miasto i udaje się na w i e ś , z garścią o g a r n i ę t y m amnezją, która pragnie z a c h o w a ć pamięć czasów, ziemi, by p o s y p a ć ś w i a d o m a t e g o , iż pamięć, którą m o ż e p r z e d s t a w i ć ma dla garstki nią ciało brata, k t ó r e m u Kreon odmówił p o g r z e b u . S y m b o l i c z n y t o rytuał,zda się p o z b a w i o n y i s t o t n e g o w i d z ó w znaczenie s y m b o l i c z n e . znaczenia i n i e w s p ó ł m i e r n y w o b e c kary grożącej za j e g o d o p e ł ­ D l a t e g o też słuchając w Brazylii w e r s j i o p o w i e ś c i Guimaresa nienie, lecz A n t y g o n a d e c y d u j e się na t o , płacąc cenę w ł a s n e g o Rosa Trzeci brzeg rzeki p r z e c z u w a ł e m już, ile lat pracy zajmie mi życia. Garść ziemi A n t y g o n y , garść w i d z ó w G r o t o w s k i e g o . Jakże praca nad nią. D l a t e g o w 1 9 7 6 roku n a z w a ł e m w Belgradzie O d i n śmieszny upór, na przekór czasom, w i o s ł o w a n i e p o d prąd. A l e m y Teatret i inne zbliżone d o n i e g o g r u p y , tak jak się t o czyni nie m o ż e m y t y c h działań w y m a z a ć z naszej p a m i ę c i . Są zaczynem z d r o g i m i nam l u d ź m i , jedną nazwą: Trzecim Teatrem. i b o d ź c e m d o k o n t y n u a c j i , dzień p o d n i u , m i m o iż tak o d o s o b ­ n i o n e , nierozsądne, s k r o m n e i niebezpieczne. T o jest teatr: pusty i bezskuteczny rytuał, który m y w y p e ł n i a m y naszym „ d l a c z e ­ Fot. T o n y D'Urso. Zdjęcia ze spektaklu „Pokój w pałacu c e s a r s k i m " , A y a c u c h o 1 9 8 8 102 tłum. z angielskiej wersji Richarda Fowlera � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9918a250949635e0035263916fe806f.pdf f411aba26bce208bfdc45b5b3fff3cf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2181 Title A name given to the resource Mieczysław Limanowski dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.73-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Osiński MIECZYSŁAW LIMANOWSKI Życie i t w ó r c z a działalność M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o (ur. 6 stycznia 1 8 7 6 r. w e L w o w i e — zm. 2 5 stycznia 1 9 4 8 r. w T o r u n i u ) doczekały się kilku s y n t e t y c z n y c h a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorami są, c o z n a m i e n n e , bez w y j ą t k u przedstawiciele nauk p r z y r o d n i c z y c h . R ó w n i e ż a u t o r e m hasła w „ P o l s k i m s ł o w n i k u b i o g r a f i c z n y m " jest p r z y r o d n i k - g e o l o g Z b i g n i e w W ó j c i k . W ksią­ żce w s p o m n i e n i o w e j p o ś w i ę c o n e j L i m a n o w s k i e m u , w y d a n e j w T o r u n i u w roku 1 9 5 0 , a także w e w s p o m n i e n i a c h pośmiert­ n y c h , też przeważają nazwiska p r z y r o d n i k ó w . Nie oznacza t o o c z y w i ś c i e , że reprezentanci d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h w o g ó l e się n i m nie z a j m o w a l i i nie zajmują. W e w s p o m n i a n y m w y d a w ­ n i c t w i e t o r u ń s k i m znajdują się cenne szkice: Konrada Górskiego 2 3 4 0 stosunku Mieczysława Limanowskiego do dziel literackich, Stefana S r e b r n e g o Limanowski w Reducie oraz Marii Z n a m i e r o ­ w s k i e j - P r u f f e r o w e j Limanowski — twórca widowiska baśnio­ wego. A r t y k u ł y w s p o m n i e n i o w e o p u b l i k o w a l i w t e d y r ó w n i e ż m.in. Walerian C h a r k i e w i c z , Józef M a ś l i ń s k i , Stefan Narębski 1 Jerzy W y s z o m i r s k i . Nie zmienia t o f a k t u , że znacznie w i ę c e j zrobili w t y m zakresie przyrodnicy. 5 Z o r g a n i z o w a n e zostały p o n a d t o d w i e sesje n a u k o w e o życiu i t w ó r c z o ś c i M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , obie w T o r u n i u , który o d maja 1 9 4 5 roku stał się ostatnią j e g o przystanią, a U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a Kopernika o s t a t n i m miejscem pracy n a u k o w e j . Pierwsza z nich o d b y ł a się na p o c z ą t k u l u t e g o 1 9 4 8 r o k u , a jej efektem b y ł o wspomniane toruńskie w y d a w n i c t w o , druga — w dniach 25 i 26 k w i e t n i a 1 9 7 0 r. Podczas tej ostatniej Tadeusz Byrski w y g ł o s i ł jeden z referatów, który p o d t y t u ł e m Liman o p u b l i k o w a ł p o t e m na ł a m a c h „ W i ę z i " (1 9 7 1 , nr 7 — 8 ) . Rok wcześniej zostały w y d r u k o w a n e z b i o r o w e w s p o m n i e n i a O Zespole Reduty 1919— 1939. Znaleźć w nich m o ż n a , p o d o b n i e jak w książkach H a n n y M a ł k o w s k i e j [Wspomnienia z Reduty, Warszawa 1 9 6 0 i Teatr mojego życia, Ł ó d ź 1 9 7 6 ) , Stefanii Kornackiej (Opowia­ dania aktorki, W a r s z a w a 1 9 7 0 ) , a także i n n y c h a u t o r ó w z w i ą z a ­ n y c h z Redutą, w i e l e informacji o M i e c z y s ł a w i e L i m a n o w s k i m . W roku 1 9 7 3 ukazał się nakładem P W N Słownik biograficzny teatru polskiego 1765— 1965, zawierający hasło o s o b o w e i p o d ­ s t a w o w ą bibliografię. W sierpniu 1 9 7 5 „ M i e s i ę c z n i k L i t e r a c k i " (nr 8) zamieścił artykuł Ryszarda Olczaka Mieczysław Limanow­ ski jako człowiek teatru. Wreszcie w p o c z ą t k u 1 9 8 7 r o k u Państ­ w o w y Instytut W y d a w n i c z y o p u b l i k o w a ł odnalezioną w ostat­ nich latach k o r e s p o n d e n c j ę O s t e r w y i L i m a n o w s k i e g o , oraz artykuł p r o g r a m o w y L i m a n o w s k i e g o O duchu i zamierzeniach Polskiego Studio Sztuki Teatru im. Adama Mickiewicza, ze w s t ę p e m i w o p r a c o w a n i u niżej p o d p i s a n e g o . 6 DZISIAJ w Lozannie." P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m b i o g r a f i c z n y m ( o d urodze­ nia aż po rok 1 9 2 8 ) pozostają d o dzisiaj cztery t o m y Materiał traktujący o działalności L i m a n o w s k i e g o jest bardzo obszerny i w s z e c h s t r o n n y , c h o ć zarazem o g r o m n i e rozproszony. P o d o b n i e zresztą w y g l ą d a sprawa z j e g o w ł a s n y m i t e k s t a m i , k t ó r y c h n i g d y nie u p o r z ą d k o w a ł w jakąś całość, a k t ó r y c h bibliografia licząca o b e c n i e blisko pięćset pozycji o b e j m u j e przede w s z y s t k i m kilkadziesiąt t y t u ł ó w czasopism (zwłaszcza d z i e n n i k ó w , poprzez t y g o d n i k i i miesięczniki, po specjalistyczne w y d a w n i c t w a przyrodnicze i teatralne) oraz różnego rodzaju w y d a w n i c t w a z b i o r o w e , jak d w u t o m o w e Wilno i Ziemia Wileńs­ ka, Zarys monograficzny, W i l n o 1 9 3 0 i 1938 lub Ferdynand Ruszczyć — życie i dzieło, W i l n o 1 9 3 9 . J e d n y m z kilku z a l e d w i e w y j ą t k ó w jest praca d o k t o r s k a o p u b l i k o w a n a w roku 1 9 0 9 Pamiętników B o l e s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , który najstarszemu z czterech s w o ­ 9 ich s y n ó w p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i i miejsca. W pracach historyków teatru j e g o nazwisko pojawia się o c z y w i ś c i e w z w i ą z k u z Redutą i J u l i u s z e m Osterwą, j a k b y b y ł o tłem dla t e g o d r u g i e g o . Klasycznym przykładem m o g ą tu być książki Józefa S z c z u b l e w s k i e g o Pierwsza wot przecenić. 10 Reduta i Ży­ Osterwy k t ó r y c h w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą t r u d n o zresztą Osterwy, A przecież, jak dobrze w i a d o m o . L i m a n o w s k i był o s o b o w o ś c i ą zupełnie różną niż Osterwa, i bez n i e g o — jak i bez O s t e r w y — nie b y ł o b y Reduty, a jeśli n a w e t by p o w s t a ł a , t o z całą pewnością byłaby zupełnie odmienna o d tej, która istniała w latach 1 9 1 9 — 1 9 3 9 . S p o t k a n i e t y c h d w ó c h r ó w n i e s i l n y c h o s o b o w o ś c i nie p o l e g a ł o na t y m , że jeden był c i e n i e m d r u g i e g o , ale na t y m przede w s z y s t k i m , że przy całej o d m i e n n o ś c i t e m ­ p e r a m e n t ó w , c h a r a k t e r ó w i d o ś w i a d c z e ń z n a k o m i c i e się uzupeł­ niali, c o p o z w o l i ł o im s t w o r z y ć i w s p ó l n i e p r o w a d z i ć p l a c ó w k ę t w ó r c z ą pozostającą d o dzisiaj czymś n i e p o w t a r z a l n y m , nie t y l k o w dziejach p o l s k i e g o teatru i polskiej kultury artystycznej, m i m o że jak każde z j a w i s k o artystyczne i każdy t w ó r c a — Reduta i jej p r z e w o d n i c y w n i e j e d n y m czerpali z a r ó w n o z d o r o b k u bliższej i dalszej przeszłości jak i s w o j e j teraźniejszości. * 7 T w ó r c z ą inspirację w działalności teatralnej L i m a n o w s k i e g o z n a j d o w a l i i znajdują przede w s z y s t k i m praktycy — aktorzy i reżyserzy. Oni też najczęściej się d o niego o d w o ł u j ą , a są t o zazwyczaj t w ó r c y n a j w i ę k s z e g o f o r m a t u , jak Stefan Jaracz, Leon Schiller czy W i ł a m Horzyca, s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h Jerzy G r o ­ t o w s k i oraz j e g o były uczeń, t w ó r c a i a n i m a t o r Ośrodka Praktyk Teatralnych „ G a r d z i e n i c e " W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i . 1 * * D o t y c h c z a s o w e o m ó w i e n i a działalności M i e c z y s ł a w a nowskiego znamionuje pewien zasadniczy brak czy Lima­ defekt. Polega o n na t y m , że przyrodnicy raczej niechętnie i marginalnie lub o g ó l n i k o w o piszą o n i m j a k o o c z ł o w i e k u teatru i w o g ó l e sztuki, ludzie teatru zaś, zwłaszcza historycy, pomijają j e g o prace w dziedzinie g e o l o g i i , g e o g r a f i i , czy n a w e t e t n o l o g i i . W efekcie traktuje się o n i m , można by p o w i e d z i e ć , niejako d o p o ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c tę drugą p o ł o w ę k o m u ś i n n e m u . N i e w i e l e może też w y n i k n ą ć z m e c h a n i c z n e g o „ s k l e j e n i a " t y c h o b u „ p o ł ó w e k " . Szczególny przypadek t e g o „ d z i w n e g o c z ł o w i e k a " , jak g o nazy­ w a ł H o r z y c a , a zarazem t r u d n o ś ć zrozumienia i wyjaśnienia 11 L i m a n o w s k i e g o polega w ł a ś n i e na t y m , że s t a n o w i o n nieroze­ rwalną j e d n o ś ć i j a k o przyrodnik i j a k o artysta. J e g o w i e d z a przyrodnicza ż y w i ł a się r ó w n i e ż t y m , czego d o ś w i a d c z a ł w k o n ­ takcie ze sztuką i jej w y t w o r a m i , ale i o d w r o t n i e — w swoim p o d e j ś c i u d o dzieł sztuki i d o c z ł o w i e k a , czy t o podczas r e d u t o ­ w y c h analiz t e k s t ó w d r a m a t y c z n y c h , czy też j a k o recenzent teatralny i plastyczny, nie przestawał być p r z y r o d n i k i e m , nie odrzucał s w o j e j rozległej w i e d z y o t a j e m n i c a c h natury. J u ż w roku 1 9 0 4 L i m a n o w s k i napisał d o n i o s ł e w k o n s e k w e n ­ cje s ł o w a : „ Z d a j e się, że w nauce g e o l o g i a najbardziej sąsiaduje ze sztuką [...]. Na o d w r ó t , ludzi w i e l k i e j w y o b r a ź n i zawsze pociągały w a r s t w y i cmentarzyska ziemi: A j s c h y l o s , Dante, da Vinci, Goethe, S ł o w a c k i . " 1 2 Przekonaniu o p o d s t a w o w y m z w i ą ­ zku przyrody i sztuki pozostał w i e r n y przez całe życie, w i e l o k r o t ­ nie je rozwijając i uzasadniając. N a j p i e r w w roku 1 9 1 7 , g d y w m o s k i e w s k i m „ E c h u P o l s k i m " pisał o w i e l k i m p o l s k i m b o t a n i ­ ku M a r i a n i e R a c i b o r s k i m ( 1 8 6 3 - 1 9 1 7 ) , który „ b y ł poetą, c h o ć poezji n i g d y nie p i s a ł " oraz „ n a m i ę t n i e k o c h a ł naturę — nie m ó g ł zatem n'amietnie nie k o c h a ć s z t u k i " . W dyskusji nad referatem 13 W ł a d y s ł a w a W i t w i c k i e g o O stosunku nauki do sztuki, wygłoszo­ n y m podczas I Zjazdu p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m organizacji i r o z w o j u nauki polskiej, który o d b y ł się w d n i a c h 7 — 1 0 k w i e t n i a 1 9 2 0 w W a r s z a w i e , uzasadniał s w ó j p o g l ą d , że przeżywanie (termin w z i ę t y przez niego z teorii gry aktorskiej) „ s t a n o w i [...] p o d s t a w ę tak t w ó r c z o ś c i artystycznej, jak i n a u k o w e j " : „ K r y t e r i a w sztuce należą d o k r y t e r i ó w w e w n ę t r z n y c h , o p a r t y c h na p r z e ż y w a n i u — ale t o s a m o jest w n a u c e . G m a c h Lemarcka l u b D a r w i n a , 73 �N e w t o n a lub Maxwella, Kopernika lub Galileusza, Humboldta lub S u e s s a czar swój pełny zawdzięczają nie sylogizmom dialektyki umysłowej, lecz przeżytym prawdom t w ó r c ó w tych g m a c h ó w , tajemnicom ich w e w n ę t r z ­ nym, które pozwalały im być, aby tak powiedzieć, bardziej rozbudzonymi niż inni ludzie dla p e w n y c h tajemnic Bytu, które to tajemnice [...] dla nich i konsekwentnie dla nas są tylko wtedy dostępne, kiedy pogrążymy się sami w ten Byt, zatracając się w nim, aby nagle odnaleźć w nim — przez taniec jakiś wnętrza — już syntezę siebie samego i Bytu, wielką J e d n o ś ć . " 14 Dziesięć lat później, w referacie na temat Istota kultury, który z a i n a u g u r o w a ł XIII Konferencję O ś w i a t o w ą , w s p o s ó b najpeł­ niejszy s f o r m u ł o w a ł s w ó j p o g l ą d , o d w o ł u j ą c się jak czynił t o zazwyczaj — przede w s z y s t k i m d o w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń i prze­ żyć: „ M o ż e właśnie dlatego, że jestem przyrodnikiem i że dotykałem globo­ w y c h prawd, g l o b o w y c h rytmów i awatar naszej ziemi, zatem rzeczywisto­ ści materialnej pod naszymi nogami, i to bez zastrzeżeń pogrążając się po uszy w tej realności i tej globowości, właśnie może dlatego obudził się w e mnie m o c n o zmysł ten drugi już dopełniający do rzeczy nieglobalnych, pozaglobalnych, zmysł, który stanowi właściwą atmosferę realności ponadmaterialnych, zatem d u c h o w y c h . [...] W stosunku do ludzi, którzy jedynie i bez reszty uznają rzeczywistość materialną i przed tą niby jedyną rzeczywistością czynią wciąż nieustające nabożeństwo, możemy mieć z a w s z e wątpliwości, czy tę rzeczywistość materialną naprawdę ogarniają, zatem widzą jej granice. Z a z w y c z a j t k w i ą oni w materii po uszy, jak elementarny korzeń w ziemi. Nie potrzeba się dziwić, że ludzie tacy powołują się na to jedyne przeżywanie, które znają, że nie wiedzą, że są inne przeżywania, związane z rzeczywistością d u c h a . M a j ą mętne wyobrażenie o tym, co jest ponadzmysłowe, nie tak, jak artyści, którzy bez spojrzeń w światy d u c h o w e nie mają co robić. Faktem jest, że nie znamy wielkiego poety, muzyka, malarza, architekta, rzeźbiarza, aktora, który by nie gruntował w realnościach poza materią o b j a w i o n y c h i z tych to realności nie czerpał s w o j e g o n a t c h n i e n i a . " 15 I wreszcie — w 1 9 3 7 roku — w e w s p o m n i e n i u p o ś w i ę c o n y m mistrzowi swojej młodości, jednemu z najwybitniejszych geo­ l o g ó w tamtej e p o k i , p r o f e s o r o w i M a u r i c e L u g e o n , w p ó ł w i e c z e j e g o pracy n a u k o w e j i czterdziestolecie nauczania na U n i w e r ­ sytecie Lozańskim, napisał z n a m i e n n e zdanie: „ B y ł dla nas, którzy jesteśmy j e g o u c z n i a m i , c z ł o w i e k i e m n a u k i , ale też artystą". D o w o d z i ł , że „ s p r a w a zdzierania „ s z t a m p " jest m o t y w e m prze­ w o d n i m n a u k i , jak s z t u k i " — i pokazał t o na przykładzie siebie s a m e g o , g d y w roku 1 9 0 3 , podczas M i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ gresu G e o l o g i c z n e g o w W i e d n i u , zaczęły się także w Tatrach w a l k i o architekturę t y c h gór: „Wycieczkę Kongresu zaczęto okrężnie, jadąc najpierw d o Pienin, aby stamtąd dopiero ruszyć do Z a k o p a n e g o . Pamiętam w c z e s n y , chłodny ranek w N o w y m Targu i pojazdy przed d w o r c e m , które czekały na pociąg z Krakowa. Znalazłem się w jednym powozie z L u g e o n e m i nie z d a w a ł e m sobie sprawy, że spotkało mnie szczęście. Pukałem tam w tych Tatrach młotkiem, chodząc zresztą, jak Piętaszek za Robinsonem, to jest za Uhligiem, który pierwszy w sposób n o w o c z e s n y opracował geologicznie te góry. L u g e o n natomiast znal Tatry tylko z mapy i uderzyło mnie, że z większym tupetem o nich m ó w i , niż mistrz, który im oddał dobrych parę lat życia. Z a l e d w i e wyjechaliśmy za obręb miasteczka, już zaczęły się starcia. [...] Nie wiedziałem wtedy, że Tatry, sposób w jaki je interpretowałem za Uhligiem, to była jakaś wielka „sztampa". Byłem za młody i za mało doświadczony, aby zrozumieć obiektywnie, że to, co działo się ze mną w powozie, to było właśnie zdzieranie tej „sztampy". J a k aktor, który fałszywie nauczył się interpretować rolę, ciska się, niemal płacze, kiedy mu się tę rolę przewraca, tak moja skromna osoba po kilku godzinach zaczęła czuć, że Lugeon ma rację. [...] L u g e o n spiętymi powiedzeniami przy­ prowadzał mnie właściwie do porządku. M i a ł e m wrażenie, że się wszystko rwie w e mnie, że cały budynek, z którym nosiłem się przez lata, zaczyna się rozklejać i że kawały tego g m a c h u pogrążają się w e mnie w n i c o ś ć . " 15 W t y m miejscu trzeba p r z y w o ł a ć w a ż n e s ł o w a G o e t h e g o , nie t y l k o ze w z g l ę d u na ł a t w e d o z a o b s e r w o w a n i a a n a l o g i e , lecz i z t e g o przede w s z y s t k i m p o w o d u , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest j e d n y m z bardzo nielicznych w polskiej kulturze, a z całą p e w n o ś c i ą j e d y n y m w p o l s k i m teatrze k o n t y n u a t o r e m p o s t a w y poznawczej wielkiego weimarczyka: „Wręcz niewiarygodne, jak wiele zawdzięczam zdobytej w pocie czoła wiedzy o płodach przyrody, które człowiek w y z y s k u j e przecie jako s u r o w i e c i z takim pożytkiem z nich korzysta; dzięki niej lepiej potrafię ocenić pracę artysty i rzemieślnika: podobnie ma się rzecz z wiedzą o górach i w y d o b y w a n y c h w nich kamieniach, tak bardzo ułatwiającą mi studiowanie s z t u k i . " " Kalendarium życia i t w ó r c z o ś c i L i m a n o w s k i e g o pokazuje d o ­ w o d n i e , że był o n zarazem p r z y r o d n i k i e m i c z ł o w i e k i e m sztuki, nie rezygnując n i g d y ani z j e d n e g o , ani z d r u g i e g o . Kiedy nie pisał o teatrze, jak w latach 1 9 0 2 — 1 9 1 3 (nie udało się d o tej pory 74 odnaleźć ż a d n e g o j e g o tekstu teatralnego z t y c h lat), w y g ł a s z a ł na ten temat o d c z y t y w Z a k o p a n e m i K r a k o w i e , o g l ą d a ł p r z e d ­ s t a w i e n i a , śledził o d p o w i e d n i ą literaturę, był w stałym k o n t a k c i e z l u d ź m i , reprezentującymi różne dziedziny sztuki. Gdy nie miał z n ó w w a r u n k ó w d o pracy n a u k o w e j j a k o g e o l o g (jak w W a r ­ szawie w latach 1 9 1 4 — 1 9 1 5 , a p o t e m w M o s k w i e 1 9 1 5 — 1 9 1 8 ) , nie z a p o m n i a ł , że jest p r z y r o d n i k i e m : o d czasu d o czasu w y g ł a s z a ł o d c z y t y na t e m a t y przyrodnicze, s t u d i o w a ł literaturę, u t r z y m y w a ł k o n t a k t y osobiste z p r z y r o d n i k a m i . I n t e n s y w n o ś ć p u b l i k a c j i była oczywiście różna w różnych latach, ale j e d n o pozostawało z d r u g i m w ścisłym z w i ą z k u . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że w z a j e m n i e się sobą u niego żywiło i n a w z a j e m d o p e ł n i a ł o , nadając jego w y p o w i e d z i o m i p u b l i k o w a n y m t e k s t o m s p e c y f i c z n y styl i s w o i s ­ tą j e d n o ś ć . W ś r o d o w i s k a c h teatralnych na L i m a n o w s k i m zaciążyła na d ł u g i e lata i c h y b a ciąży d o dzisiaj, o p i n i a p r z e d s t a w i o n a przez Leona Schillera Warszawy, w artykule Gdy Boleslawski przyjechał do k t ó r e g o p i e r w o d r u k ukazał się w „ S c e n i e P o l s k i e j " w roku 1 9 3 7 : „Limanowski uchodził w kolach teatralnych za stuprocentowego dyle­ tanta. N a u k o w c y , świetnie zapowiadającego się kiedyś geologa uważali za dziwaka o prymitywnym i niebywale mętnym umyśle. Literaci twierdzili, że na mentalność jego złożyły się w p ł y w y lektury ezoterycznej — Annie Besant, S c h u r e g o , Micińskiego itp. — plus stąd i z o w ą d połapane wiadomości z religiologii i etnologii oraz swoiście naciągane teorie polskich mesjanistów. Sceptycy kawiarniani wysyłali go do G o e t h e a n u m Steinerowskiego, by tam s w e c u d o w n e pomysły inkarnowal, lub na W s c h ó d , gdzie tacy jak on włóczą się po bazarach i k a r a w a n s e r a j a c h . " 18 N i e p r z y p a d k o w o na tę w ł a ś n i e o p i n i ę p o w o ł a się A n t o n i S ł o n i m s k i jeszcze w roku 1 9 7 5 . O d d z i a ł y w a n i a zaś S ł o n i m s ­ kiego na c z y t e l n i k ó w t r u d n o nie d o c e n i a ć . Toteż nie o m y l ę się, jeśli p o w i e m , ż e z t e g o , c o zostało d o t y c h c z a s napisane o M i e c z y ­ s ł a w i e L i m a n o w s k i m , s ł o w a z a c y t o w a n e p o w y ż e j oraz t e , które o p u b l i k o w a ł S ł o n i m s k i w s w o i m Alfabecie wspomnień, stały się najczęściej p o w t a r z a n ą i niejako o b o w i ą z u j ą c ą p o l s k i e g o i n ­ teligenta o p i n i ą na j e g o temat. Nie p o d o b n a im zresztą o d m ó w i ć s u g e s t y w n o ś c i , pozostają w pamięci, a dla nie w t a j e m n i c z o n y c h m o g ą brzmieć p r z e k o w y w a j ą c o . T y m bardziej, że czytelnik przy­ w i ą z u j e się d o a n e g d o t y i w i a d o m o , że w ł a ś n i e zręcznie p o w i e ­ dziana a n e g d o t a ma zazwyczaj d e c y d u j ą c y w p ł y w na j e g o p o g l ą d y . Ł a t w o można ją p o w i e l i ć , popisać się nią w t o w a r z y s t ­ w i e . Sam L i m a n o w s k i , w ó w c z a s profesor z w y c z a j n y geografii fizycznej na W y d z i a l e M a t e m a t y c z n o - P r z y r o d n i c z y m U n i w e r ­ sytetu Stefana B a t o r e g o w W i l n i e , nie z a r e a g o w a ł na przytoczone przez Schillera z ł o ś l i w o ś c i . Nie r e a g o w a ł zresztą, tak jak i Oster­ w a , n i g d y w t a k i c h sytuacjach, uważał b o w i e m za n i e g o d n e uczestniczenie w t a r g o w i s k u na s w ó j temat. M o ż n a mieć m u t o za złe l u b u z n a w a ć taką p o s t a w ę za k r ó t k o w z r o c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a d o r a ź n y c h interesów j e d n o s t k i (kariery, s ł a w y i t p . ) , ale też n i e p o d o b n a nie mieć dla niej s z a c u n k u czy u d a w a ć , że jej się nie rozumie, zwłaszcza że był w t y m przez całe życie k o n ­ sekwentny. 1 9 Pozostaje w k o ń c u o d p o w i e d z i e ć na proste pytanie: czy o p i n i a zrelacjonowana przez Leona Schillera, k t ó r e g o stosunek do L i m a n o w s k i e g o , a także d o Reduty i Osterwy, był a m b i w a l e n t n y i d o ś ć c h i m e r y c z n y , była słuszna i s p r a w i e d l i w a ? Pozostaje r ó w n i e ż pytanie: jakie były rzeczywiste źródła myśli i ś w i a t o p o ­ g l ą d u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , k t ó r y c h o n sam n i g d y nie u j a w n i ł w p u b l i k o w a n y c h tekstach i o d c z y t a c h p u b l i c z n y c h ? Z d a n i e , że L i m a n o w s k i e g o n a u k o w c y u w a ż a l i „za d z i w a k a 0 p r y m i t y w n y m i n i e b y w a l e m ę t n y m u m y ś l e " s t a n o w c z o nie znajduje p o t w i e r d z e n i a . O w s z e m , niektórzy u w a ż a l i g o za „ d z i ­ w a k a " , c o nie może być j e d n a k w ż a d n y m s t o p n i u d y s k r e d y t u j ą ­ ce, natomiast o p i n i e n a j w i ę k s z y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h tak p o l s k i c h jak i z a g r a n i c z n y c h na temat j e g o z d o l n o ś c i i k w a l i f i k a c j i były zawsze w i ę c e j niż p o z y t y w n e . Ich s t a n o w i s k o jest z g o d n e : L i m a n o w s k i odegrał j a k o u c z o n y rolę nieprzeciętną, był po prostu w y b i t n y m g e o l o g i e m i g e o g r a f e m , c h o c i a ż rzecz jasna nie zawsze 1 nie w e w s z y s t k i m miał rację; w k a ż d y m razie d o k o n a ł t u w a ż n y c h o d k r y ć , z j e g o s t a n o w i s k i e m p o w a ż n i e się l i c z o n o . 20 Z w i ą z k i osobiste z Tadeuszem M i c i ń s k i m są niewątpliwe. �1 N a j p i e r w w Z a k o p a n e m ( 1 9 0 0 — 1 9 1 3 ) , p o t e m — w Warsza­ i spirytystkę rosyjskiego p o c h o d z e n i a Helenę P i e t r o w n ą B ł a w a t - w i e — w Sekcji Teatralnej T o w a r z y s t w a L i t e r a t ó w i Dziennikarzy ską ( 1 8 3 1 — 1 8 9 1 ) , a także jej d u c h o w ą k o n t y n u a t o r k ę — A n n i e Polskich ( 1 9 1 3 - 1 9 1 5 ) i wreszcie w M o s k w i e (1915-1918), Besant ( 1 8 4 7 — 1 9 3 3 ) . Z a r ó w n o w j e g o o p u b l i k o w a n y c h ar­ gdzie zresztą obaj należeli d o najbardziej a k t y w n y c h w dziedzinie t y k u ł a c h jak i pozostających w rękopisie n o t a t k a c h nie z n a j ­ kultury d u j e m y j a k i e g o k o l w i e k śladu w p ł y w u lektury ich t e k s t ó w , a t y m polskich zesłańców. Trudniej wykazać bezpośrednie w p ł y w y M i c i ń s k i e g o na t w ó r c z o ś ć L i m a n o w s k i e g o , c h o ć obaj byli dziećmi tej samej e p o k i i bez w i ę k s z e g o t r u d u można by bardziej fascynacji n i m i . Poglądy Mieczysława Limanowskiego wykazują natomiast wskazać na w s p ó l n e fascynacje, k t ó r y m ulegali. P e w n e jest w y r a ź n e z w i ą z k i z myślą r o m a n t y c z n e g o teozofa A n t o i n e Fabre natomiast, że a r t y k u ł y L i m a n o w s k i e g o O wspanialej d'Oliveta ( 1 7 6 7 — 1 8 2 5 ) , k t ó r e g o zasadnicze dzieło, d w u t o m o w a przeszłości Tatr, p u b l i k o w a n e w „ P r z e g l ą d z i e Z a k o p i a ń s k i m " ( d w a d z i e ś c i a Histoire siedem o d c i n k ó w : o d 4 lipca 1 9 0 1 d o 1 8 g r u d n i a 1 9 0 2 ) , stały się rodzaju l u d z k i e g o ) , jak i r o z p r a w y o m u z y c e są w i e l o k r o t n i e philosophique du genre humain (Historia f i l o z o f i c z n a ź r ó d ł e m inspiracji dla p o e t y c k i e g o obrazu Tatr, jaki Tadeusz bezpośrednio przywoływane w jego rękopiśmiennych notatkach M i c i ń s k i przedstawił w p o w i e ś c i Nietota. Tatr teatralnych z p i e r w s z y c h miesięcy 1 9 1 9 r o k u , czyli tuż przed Książkę s ł a w n e g o p o d ó w c z a s myśliciela Edouarda S c h u r e g o w i e l e p o d o b i e ń s t w i g ł ę b o k i c h analogii ze Z w i ą z k i e m Pitagorejs­ (1910). tajemna p o w s t a n i e m Reduty. 2 1 ( 1 8 4 1 — 1 9 2 9 ) p o d t y t u ł e m Wielcy nej historii Orfeusz Księga religii. Rama — Pitagoras — Kriszna — Platon wtajemniczeni. — Hermes — Chrystus, Zarys tajem­ — Mojżesz — której „ p i e r w s z e 2 1 P o n a d t o organizacja R e d u t y w y k a z u j e k i m , tak jak g o w i d z i e l i Fabre d'Olivet, j a k o autor Les Vers Dores 2 5 de Pythagore Edouard i Histoire expliques Schure w Les Grands a po n i m philosophique..., oraz inities Rudolf Steiner polskie w y d a n i e zupełne z 5 2 - e g o w y d a n i a f r a n c u s k i e g o , w a u ­ w w y d a n e j w roku 1 9 0 2 w Berlinie książce Das Christentum t o r y z o w a n y m t ł u m a c z e n i u Róży C e n t n e r s z w e r o w e j " ukazało się mystische w d r u k u w roku 1 9 2 3 , u H u l e w i c z a i P a s z k o w s k i e g o w W a r ­ c i j a ń s t w o j a k o fakt m i s t y c z n y i misteria s t a r o ż y t n e ) . szawie ( p i e r w o d r u k Les Grands inities został w y d a n y w roku Tatsache und die Mysterien a/s (Chrześ­ des Altertums W y p a d a tu zaznaczyć, że zapoznanie się z dziełem Fabre oryginale, d'Oliveta w y w a r ł o w i e l k i w p ł y w na k o n c e p c j e S c h u r e g o i że ten p o d o b n i e zresztą jak niektóre inne dzieła t e g o autora, należącego ostatni był r ó w n i e ż j e d n y m z najbliższych przyjaciół Steinera. T o i dzisiaj d o p o d s t a w o w e g o k a n o n u lektur w zakresie w i e d z y w ł a ś n i e Schure przetłumaczył w s p o m n i a n ą książkę o misteriach, 1 8 8 9 ) , poznał L i m a n o w s k i znacznie wcześniej w fragmenty zmieniając zresztą ( w p o r o z u m i e n i u ze Steinerem i za j e g o z g o d ą ) s t u d i o w a n o w Reducie. J e d n a z r e d u t ó w e k , Stanisława W i n i a r s ­ t y t u ł na bardziej o d p o w i a d a j ą c y treści — w przekładzie f r a n c u s ­ ka (późniejsza Z b y s z e w s k a ) , z a n o t o w a ł a w s w o i m d z i e n n i c z k u k i m brzmi o n : Le Mystere podczas s ł y n n y c h r e d u t o w y c h w a k a c j i w Spale, p o d datą 8 sierp­ Poprzedził też t o w y d a n i e (Librairie A c a d e m i q u e Perrin, Paris nia 1 9 2 3 : „ P o kolacji czytaliśmy o Instytucie 1 9 1 3 ) o b s z e r n y m w s t ę p e m , d a t o w a n y m : „ P a r y ż , maj 1 9 0 8 " . ezoterycznej. Cenił dzieło to na tyle, że niektóre Pitagorejskim, 0 I s t o p n i u w t a j e m n i c z e n i a : E d w a r d Schure, Wielcy 22 niczeni." wtajem­ Z n a m i e n n e jest, że fakt ten u j a w n i ł d o p i e r o J ó z e f Z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Histoire Obaj t w ó r c y R e d u t y c e l o w o zacierali tutaj ślady, gdyż książka et les mysteres philosophique antiques. du genre huma­ in była r ó w n i e ż lekturą szczególnie w y r ó ż n i a n ą przez A n t o n i n a Artauda S z c z u b l e w s k i w roku 1 9 6 5 . Chretien 2 6 (1896-1Э48) , autora Le Thebtre et son Double ( 1 9 3 8 ) ; polski przekład tej jednej z najważniejszych i najbardziej S c h u r ó g o , zawierająca j e d n o z n a c z n ą krytykę o f i c j a l n e g o Koś­ w p ł y w o w y c h książek o teatrze, jakie zostały napisane w cioła, cieszyła się z d e c y d o w a n i e złą o p i n i ą w k o ł a c h k l e r y k a l n y c h . w i e k u , ukazał się w roku 1 9 6 6 : Teatr i jego sobowtór, XX W i a d o m o zaś jak przemożny był w p ł y w t y c h kół w m i ę d z y w o j e n ­ Jana Błońskiego (wydanie drugie: 1 9 7 8 ) . Zachodzi oczywiście tłumaczenie pytanie: czy ta w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n a pozycja dzieła Fabre nej Polsce. Zdaje się nie p o d l e g a ć przy t y m w ą t p l i w o ś c i fakt, że z b i o r o w a lektura f r a g m e n t ó w z p o d s t a w o w e g o dzieła S c h u r e g o w Reducie d'Oliveta wśród lektur Limanowskiego i Artauda to zwykły przypadek, czy też z a c h o d z i t u c o innego? O t ó ż w y d a j e się, że była s p o w o d o w a n a bezpośrednio przez L i m a n o w s k i e g o . J e d e ­ w t y m p r z y p a d k u można m ó w i ć o „ z n a c z ą c e j naście lat w c z e ś n i e j , 6 września 1 9 1 2 r o k u , zwierzył się o n Tekli c j i " , czyli r ó w n o l e g ł y m p o j a w i e n i u się d w ó c h zdarzeń p o w i ą z a ­ koincyden- Góreckiej po lekturze tej w ł a ś n i e książki: n y c h ze sobą nie na zasadzie p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e j , „Przeszedłem szaloną skalę w ostatnich c z a s a c h . W t o p i ł e m się w książkę S c h u r e g o Les Grands inities. [...] radziłbym tę książkę dostać, kupić 1 wczytać się w nią. S z a l o n y świat otwiera, który musi być wzięty przez każdego, który dziś w p ł y w a sam na drogi n o w e . S c h u r e daje wprost wizję olbrzymiej budowli, którą ludzkość zdramatyzowała w religiach. Polecam gorąco tę książkę. Wizja Hermesa z nabitymi klejnotami sfer jest przecież na dnie Dantego, gdzie świeci tylko inaczej. T a m pod czarnym Saturnem są c i , co kontemplują, pod błękitnym J o w i s z e m c i , co rządzą sprawiedliwie, pod c z e r w o n y m Marsem męczennicy, pod złotym słońcem [ci] c o wiedzą, «teologowie», tu — miejsca są wypełnione analogicznymi punktami. Czytając wizje Hermesa, czary indyjskiej powieści Kriszny, pracę Mojżesza, który ? y d ó w rzeźbił jak Michał Anioł marmur, ma się świat tak dziwnie z b u d o w a n y , że nam w y r a z ó w braknie. J e s t to Piękno, choć ludziom w y d a w a ł o się, że to Prawda. Myślę, że Prawda jest niedostępna z a w s z e , z a w s z e jest zasłona z Sai's na obliczu bogini; to co się wydaje Prawdą, jest tylko wielkim Pięknem. z w i ą z a n y c h znaczeniem, c o w e d ł u g p s y c h o l o g i i I z a w s z e wszystkie barwy rodzą się ze światłości i ciemności. Kiedy światłość w n i k a w ciemność jej etapy kolejne idą przez żółtą barwę do purpury, kiedy ciemność zapanuje nad refleksem światła idą przez błękit do fioletu. Cały świat jest jak eksperyment z płytkami mlecznego szkła. Kiedy na słońce jedną płytką patrzeć słońce jest żółte, kiedy d w o m a lub trzema czerwone, aż wreszcie czarne się robi. Kiedy na ciemności patrzeć przez płytkę oświetlaną dniem, to płytka jest fiołkowa. Im więcej płytek, tym błękit bielszy, aż wreszcie białość mleczna kończy. D w i e drogi, d w a kierunki, tajemnica d z i w n a . Piszę o tym, c o mnie zajmuje, aby pokazać gdzie siedzę, w czym jestem. Dużo pracuję, wtedy jest d o b r z e . " 23 lecz analitycznej Carla G u s t a w a J u n g a należy objaśniać zasadą s y n c h r o n i c z ­ ności. 2 7 Pojęcia „ s y n c h r o n i c z n o ś ć " u ż y w a m tutaj w szczegól­ n y m znaczeniu: j a k o jednoczesne p o j a w i e n i e się d w ó c h lub w i ę c e j zdarzeń nie z w i ą z a n y c h p r z y c z y n o w o , a m a j ą c y c h tę samą znaczącą treść czy też p o d o b n y sens — w odróżnieniu od „ s y n c h r o n i z m u " , który w s k a z u j e t y l k o na r ó w n o l e g ł e p o j a w i e n i e się d w ó c h zjawisk. W liście z 9 września 1 9 3 3 Osterwa p r o p o n o w a ł L i m a n o w s ­ k i e m u w s p ó l n ą , konspiracyjną w y p r a w ę d o G o e t h e a n u m (Freie H o c h s c h u l e fur Geisteswissenschaft) w D o r n a c h k o ł o Bazylei w S z w a j c a r i i , z a ł o ż o n e g o przez R u d o l f a Steinera: „ O t ó ż — cokolwiek będę wyczyniał w Krakowie, będę się zbliżał d o misteriów — choćby konspiracyjnie. — Dla p e w n y c h p o r ó w n a ń — trzeba by mi pojechać do D o r n a c h . Po spaleniu się teatru Steinera — w y b u d o w a ­ no po jego śmierci g m a c h nowy. — Myślę, że to będzie dla mnie tym, c z y m Studio Stanisławskiego dla o d w a g i założenia Reduty. Gdybyśmy mogli obaj tam jechać jednocześnie! Pomyśl! Tylko c i c h o ! — S z a ! — Nie płoszyć tej myśli — ale ją dostać w siebie. — M a m tak już g o t o w y pogląd na organizację naszą, że tylko trzeba zaczerpnąć o d ­ wagi." 2 8 Pierwszy t o zapisany przez O s t e r w ę ślad zainteresowania R u d o l f e m Steinerem i dziełem j e g o życia: ś w i a t o w y m c e n t r u m Z a p o z n a n i e się L i m a n o w s k i e g o z książką S c h u r e g o p o z o s ­ t a w a ł o w o c z y w i s t y m z w i ą z k u z późniejszą organizacją R e d u t y j a k o zespołu i p o g l ą d a m i na tę s p r a w ę o b u jej t w ó r c ó w . a n t r o p o z o f i c z n y m , w k t ó r y m były p r o w a d z o n e - i o d b y w a j ą się W b r e w sugestii Leona Schillera nic nie w s k a z u j e j e d n a k na t o , aby L i m a n o w s k i specjalnie w y r ó ż n i a ł głośną w ó w c z a s t e o z o f k ę G o e t h e g o ) w j e g o o p r a c o w a n i u , i n s p i r o w a n e w i e d z ą o starożyt­ d o dzisiaj — zajęcia z e u r y t m i i oraz w y s t a w i a n e są misteria z a r ó w n o s a m e g o Steinera, jak i i n n y c h a u t o r ó w ( m . i n . n y c h misteriach, zwłaszcza o misteriach e l e u z y j s k i c h . 29 Faust Wiemy 75 �s k ą d i n ą d , że w o ś r o d k u t y m p r z e b y w a ł o w i e l u l u d z i s z t u k i , w ś r ó d n i c y c o d o prac [ . . . ] , z a r ó w n o j a k o d o s t o s u n k ó w w e w n ę t r z n y c h , n i c h A n d r i e j Bieły, w i e l k i a k t o r rosyjski M i c h a i ł C z e c h o w , a z P o ­ a t o w c e l u o d g r o d z e n i a siebie o d m o ż l i w y c h w p ł y w ó w z e w n ę t ­ l a k ó w — Franciszek S i e d l e c k i . W p ł y w idei a n t r o p o z o f i c z n y c h na rznych i ochronienia twórczość stopnia każdego z nich był wyraźny i przez nich samych p o t w i e r d z o n y . Nie z n a m y , niestety, o d p o w i e d z i L i m a n o w s k i e g o paraliżować wyjaśnić, że przed p l o t k a m i , m o g ą c y m i d o działalność „zalecenie" lub [ . . . ] " . Trzeba w nawet pewnego tym miejscu „prośba" kierownictwa na p r o p o z y c j ę O s t e r w y . O ile w i a d o m o , p r o j e k t t e n nie d o s z e d ł d o Reduty były w codziennym życiu tego zespołu równoznaczne s k u t k u . Z j a k i c h p o w o d ó w — nie w i e m y . z rozkazem. Pozostaje f a k t e m , że j e d e n z p o d s t a w o w y c h w ą t k ó w t r a d y c j i S p r a w o z d a w c a „ K u r i e r a W i l e ń s k i e g o " tak r e l a c j o n o w a ł o d c z y t R e d u t y , z n a c z o n y n a z w i s k a m i A n t o i n e Fabre d ' O l i v e t a , Y v o n Le Osterwy i L i m a n o w s k i e g o o zadaniach Reduty w d n i u 1 listopada Loupa (znanego bardziej pod pseudonimem Paula E d o u a r d a S c h u r e g o , R u d o l f a Steinera i i n n y c h Sedira), przedstawicieli w i e d z y e z o t e r y c z n e j , b y ł m a s k o w a n y przez o b u jej t w ó r c ó w na t y l e s k u t e c z n i e , że d o p i e r o śmierci Osterwy i po blisko Limanowskiego czterdziestu zaczynamy r u s z t o w a ń t e g o g m a c h u . U w i d a c z n i a się w tym latach po domyślać się niewątpliwa z g o d n o ś ć z całą w i e l k ą t r a d y c j ą w i e d z y e z o t e r y c z n e j , której j e d n o z p i e r w s z y c h przykazań s t a n o w i a r y s t o k r y t y z m i strzeżenie j e j w ten sposób przed różnego rodzaju nadużyciami. Ale też L i m a n o w s k i i O s t e r w a z d a w a l i s o b i e aż n a d t o d o b r z e s p r a w ę , że przyznanie się d o tej w ł a ś n i e t r a d y c j i m o ż e b y ć niebezpieczne i w k o ń c u z w r ó c o n e przeciwko Reducie i nim s a m y m . 3 0 Toteż n i g d y nie m ó w i ł o się o t y m p u b l i c z n i e . O w s z e m , m i ę d z y w i e r ­ szami. K t o miał uszy k u s ł u c h a n i u , a o c z y k u w i d z e n i u — m ó g ł sn, w k o ń c u czegoś domyślać. L i m a n o w s k i jak i Osterwa uparcie m i l c z e l i : a n i nie zaprzeczali, a n i nie p o t w i e r d z a l i . I w i e d z i e l i , c o robią. I n n e źródła t r a d y c j i m o g ł y b y ć u j a w n i o n e i o b j a ś n i o n e , ale te, m i a ł y p o z o s t a ć i p o z o s t a ł y u k r y t e . U początku zainteresowań i fascynacji ezoteryzmem był Lima­ n o w s k i . O t o p i e r w s z y z brzegu p r z y k ł a d . O d 2 8 sierpnia (10 w r z e ś n i a ) d o 19 p a ź d z i e r n i k a (1 l i s t o p a d a ) 1 9 1 6 r o k u o p u b ­ l i k o w a ł o n na ł a m a c h m o s k i e w s k i e g o d z i e n n i k a „ G a z e t a P o l s k a " c y k l a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h Moskwa duszy. przez pryzmat polskiej W j e d n y m z n i c h m o ż e m y przeczytać: „Niech cię prawdy, które my ludzie X X wieku dziś czerpiemy z ezoterycz­ n y c h o b j a w i e ń , będących przecież tylko fundamentem i macierzą w s z y s t ­ kich powstałych religii na świecie, nie przestraszają i nie rażą. W y p o w i a d a ­ my tylko innymi słowami i innymi porównaniami tę samą żywą i nieśmier­ telną treść, którą z a w s z e człowiek odczuwał, kiedy całym sobą pogrążał się w tajemnicy narodzenia Światła. Należymy dziś do epoki, która inaczej patrzy na świat, niż ta twoja, gdyż wiemy dziś, że ziemia jest bryłą nikłą w e wszechświecie i że słońce jest tylko jedną z mijających g w i a z d , fazą żółtą gwiazdy, po której następuje faza c z e r w o n a . Właśnie może dlatego, że świat cały przedstawia się nam jako b u d o w l a rozpoczynająca o d stadium mgławicy, a rozwijająca się pod skrzydłami nieskończenie długich e o n ó w , zaczynamy rozumieć, c z y m jest Chrystus, A d a m Kadmon, świetlany pierwszy punkt na niebie każdej przebudzonej duszy, kolumna pełnego i scałkowanego światła c u d e m zjawiona, z której - poprzez odbicia 1 tysiąckrotne załamania w morzu nieprzeliczonych zjawisk materii - objawią się hierarchie Cherubinów, Serafinów, Archaniołów, które Dante wiązał w nieśmiertelne chorały s w o i c h tercyn Commedia Divina." ' 3 Dalej — w t y m s a m y m c y k l u a r t y k u ł ó w — L i m a n o w s k i zapisał w i e l c e znamienne zdanie: „W ciszy nocnej mówiliśmy sobie rzeczy jeszcze bardziej t a j e m n e , k t ó r y c h j e d n a k nie trzeba na ś w i a t ł o w y w l e k a ć , k t ó r e są jak z i a r n o s c h o w a n e i mają zazielenić się s z m a r a g d e m w s ł o ń c u pierwszej w i o s n y . " 3 2 T r u d n o było L i m a n o w s k i e m u powiedzieć to jaśniej. W e t y m o ­ logicznym znaczeniu oznacza: w e w n ę t r z n y , grecki termin esóterikós sekretny, t a j e m n y , (ezoteryczny) dostępny tylko w t a j e m n i c z o n y c h . J e g o p r z e c i w i e ń s t w e m jest egsóterikós dla (eg- z o t e r y c z n y ) : z e w n ę t r z n y , d o s t ę p n y , p r z e z n a c z o n y dla o g ó ł u . N i e w ą t p l i w i e , w ą t k i ezoteryczne występują z a r ó w n o w przedr e d u t o w y c h t e k s t a c h M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o jak i w j e g o w y p o w i e d z i a c h p o 2 9 l i s t o p a d a 1 9 1 9 r o k u , kiedy t o n a s t ą p i ł o publiczne otwarcie działalności Reduty przedstawieniem śnieg bielszym się stanę Ponad S t e f a n a Ż e r o m s k i e g o . Z d a j e się nie p o d l e g a ć r ó w n i e ż w ą t p l i w o ś c i e z o t e r y c z n y charakter samej Re­ d u t y , k t ó r a , s t a n o w i ą c s w o i s t ą szkołę i n i c j a c y j n ą , miała cech „tajnego bractwa", i w której — wedle wiele sformułowań w e w n ę t r z n e g o d o k u m e n t u z d n i a 2 8 marca 1 9 1 9 r o k u , zatem 1 9 2 5 r o k u , w l o k a l u K l u b u I n t e l i g e n c j i Pracującej przy u l . Św. Anny 2 w Wilnie: „Byliśmy w niedzielę na prelekcjach pp. L i m a n o w s k i e g o i Osterwy, którzy mówili n a m o takim d z i w n y m zrzeszeniu ludzi, o tym d z i w n y m zespole n a i w n y c h śmiałków, którzy właśnie w okresie największej nędzy, największej apatii i marazmu p o w o j e n n e g o , zapragnęli b u d o w a ć to n o w e życie, przyszli h o d o w a ć róże w szalejącą w o k ó ł szarugę jesienną, przyszli z hasłami szukania n o w y c h dróg nie ku ł a t w e m u w z b o g a c a n i u się i tanim zyskom, nie ku bardziej w y r a f i n o w a n e m u użyciu, a ku lepszemu, piękniej­ szemu życiu. A nie są to apostołowie jacyś i święci pańscy, ani moralizatorzy na obraz armii zbawienia, ale zwykli artyści, d o t y c h c z a s o w i komedianci życia. I przyszli ci właśnie komedianci, żyjący zazwyczaj z poklasku i dla poklasku t'umu, szukać w swej pracy istotnej prawdy życia, w prawdzie zaś i istocie .tycia doszukiwać się o d w i e c z n y c h prawd piękna i harmonii, by je z ukrytych głębin w y d o b y ć i rzeszom ludzkim podać. I jak dawniej asceci i święci łączyli się w zgromadzenia, by w s w o i c h wysiłkach ku osiągnięciu zbawienia nie być samotnymi, by się wzajem wesprzeć, pogłębić, prześwietlić wyżej osiągniętym stopniem u d u c h o w i e ­ nia w y b r a n y c h , tak i ci luzem chodzący dotąd artyści związali się w «zakon Reduty», by w s p ó l n y m życiem przygotować i pogłębić tę harmonię zespołową przy w y d o b y w a n i u z siebie s w e j treści d u c h o w e j w tworzeniu piękna. B o malarz, muzyk może tworzyć samotnie, aktor tworzy w zespole. Zespół ten więc ma stać się jednością — całością architektoniczną — tumem — świątynią. I przyszli tworzyć nie dla tłumu i tak zwanej publiczności, nie na pokaz i nie dla oklasków. Przyszli szukać środków w y p o w i e d z e n i a się najszczer­ szego w akcie twórczym prawdy i piękna. Przyszli, jak za d a w n y c h starożytnych czasów, grać święte misterium s w o i c h dusz i mieć tych misteriów ś w i a d k ó w i współuczestników. J a k misterium religijne jest aktem w s p ó l n y m kapłana i modlącego się tłumu, d u c h o w o z nim współuczestniczącego w ofierze, tak o w o misterium teatralne ma być przeżyciem w s p ó l n y m t w ó r c ó w i ś w i a d k ó w stającej się na ich o c z a c h prawdy artystycznej. I choć odgradzają się od t ł u m u — gawiedzi, chcą być jak najbliżej d u c h o w o do t ł u m ó w - ś w i a d k ó w . Odgradzając się od tak zwanej publicz­ ności, kasują przedział i barierę oddzielającą d o t y c h c z a s scenę od w i d o ­ w n i . Tworzą ogromną wspólną scenę, gdzie grający i widz —świadek są uczestnikami takimi samymi wspólnego misterium sztuki. Odgradzając się od kuglarstwa i reklamy, idą jednocześnie do społeczeń­ stwa, niosą d o ń s w e doświadczenia i zdobyte prawdy: szukają z nim kontaktu, przenikają do wszystkich warstw, obejmują wszystkie kręgi, dając s w e umiłowanie prawdy i piękna, i lepszego życia. Traktują s w ą misję jak posłannictwo i apostolstwo, za ewangelistów swej dobrej nowiny mając: Mickiewicza ( M a t e u s z a ) , symbolem którego człowieczeństwo, Krasińskiego ( M a r k a ) , symbolem którego lew. Słowackiego ( J a n a ) , o locie orla, i Norwida (Łukasza), który, jak pracowity w ó ł , wytrwale, niedoceniony i nie uznany, torował n o w e drogi życiu Marzą o n o w y m polskim teatrze, który zrzuciwszy z siebie k o n w e n c ­ jonalne szaty francuskie, stałby się wyrazem polskiej pracy d u c h o w e j , wyrazem polskiego d u c h a . Marzą o n o w y m typie aktora polskiego jako 0 typie n o w e g o człowieka. Marzą o posłannictwie polskiego d u c h a na tych rozstajnych drogach polsko-litewsko-białoruskich, na których ze splotu najlepszych pierwiast­ ków tkwiących w psychice wszystkich zamieszkujących tu ras etnicznych, wykwitly postacie o tak przedziwnej d u c h o w e j sile jak Mickiewicz [...]. A z całej Polski za siedzibę s w ą obrali Wilno. Przemówiły do dusz ich kamienie, przemówiła przedziwna architektura, mająca ten swoisty roz­ m a c h wyrywającego się w szale i ekstazie ku niebu baroku wileńskiego, przemówiła przecudna przyroda, łącząca w swoisty tu sposób martwe kamienie z czarem zieleni wzgórz i rzeki, przemówiły kontrastem s w y m pogańskie tradycje i zmagania ideowe czasów późniejszych, tradycje Uniwersytetu Wileńskiego i puścizna filaretów i filomatów. Tu zapragnęli tworzyć n o w ą Sztukę, splatając ją z urocznym życiem, wcielając sztukę w prawdę i życie prześwietlając prawdą płynącą z piękna. Tu założyli Instytut Reduty jako laboratorium n a u k o w e w poszukiwaniu n o w y c h form i nowej treści, dla którego s c e n a będzie doświadczalnią 1 s p r a w d z i a n e m w y p r a c o w a n y c h wartości, a jednocześnie środkiem o d ­ działywania. Przyszli szczerzy, prości, z ogniem w d u s z a c h . Przyszli z wiarą w kamienie, przyrodę i l u d z i . " 33 W y r a ź n i e w i d a ć z tej relacji, że e z o t e r y z m , k t ó r y wyznawali o s i e m miesięcy przed o f i c i a l n ą i n a u g u r a c j ą d z i a ł a l n o ś c i — zale­ i starali się p r a k t y k o w a ć w z e s p o l e R e d u t y o b a j jej t w ó r c y , m i a ł c o n o k a ż d e m u s p o ś r ó d jej c z ł o n k ó w „ z a c h o w a n i e ścisłej t a j e m - charakter 76 w swojej istocie chrześcijański. Było to przy tym �I c h r z e ś c i j a ń s t w o w znaczeniu n a j d o s ł o w n i e j i najszerzej e k u m e n i ­ sprzeczności [...], które dziś grożą rozsadzeniem ż y c i a . " c z n y m . W t a k i m r ó w n i e ż d u c h u były w Reducie a n a l i z o w a n e zwala t o stwierdzić, że czuł się o n — i był w 39 Po­ rzeczywistości i i n t e r p r e t o w a n e teksty dramatyczne i p o e t y c k i e , zwłaszcza teksty — przede w s z y s t k i m dzieckiem europejskiej tradycji k u l t u r o w e j . w i e l k i c h polskich r o m a n t y k ó w . A l e p r o t o t y p takiej analizy o d n a j ­ Nie w y k l u c z a ł o t o j e d n a k j e g o o t w a r c i a na inne, pozaeuropejskie d u j e m y w d w ó c h artykułach tradycje. Fascynowała g o zwłaszcza J a p o n i a , „ k t ó r a jest najbar­ z roku 1 9 1 4 : „Krakus" w s z y s t k i m — „Balladyna" ciadło świata. Limanowskiego, Norwida Próba pochodzących i — przede na arenie cyrkowej Słowackiego jako mistyczne Stąd też nie inscenizacji. zwier­ przypadkiem dziej a r t y s t y c z n y m krajem na ś w i e c i e . " 40 Miejsce Limanowskiego jest j e d n a k s t a n o w c z o w Polsce i w Europie, a nie — jak chcieli „sceptycy k a w i a r n i a n i " — na j a k i m ś m i t y c z n y m w czasie p o b y t u w M o s k w i e L i m a n o w s k i p r z y w o ł y w a ł „ C h r y s ­ W p r z y t o c z o n y m już szkicu Istota tusa, A d a m a K a d m o n a " j a k o „ ś w i e t l a n y pierwszy p u n k t na niebie znaczny wyraz t a k i e g o w ł a ś n i e s t a n o w i s k a : każdej przebudzonej d u s z y " . N o w o c z e s n e komentarze ż y d o w s ­ kie d o t a j e m n i c kabały ukazują A d a m a K a d m o n a , „ c z y l i p i e r w ­ szego k o s m i c z n e g o A d a m a niebieskiego, przed rajem, j a k o figurę o w y m i a r z e k o s m i c z n y m , z b u d o w a n ą z dziesięciu s e f i r o t ó w " . 34 W starej mistyce hebrajskiej był o n i d e n t y f i k o w a n y n a w e t z sa­ m y m B o g i e m . R u d o l f Steiner p r z y p o m n i t o znaczenie w s w o i m berlińskim w y k ł a d z i e z 1 9 1 1 r o k u : „jeśli z w r ó c i m y się d o t e g o , c o w d a w n y c h czasach n a z y w a n o « A d a m K a d m o n » , a c o p o t e m przeistoczyło się w pojęcie « C h r y s t u s » " . 35 W ten o t o s p o s ó b L i m a n o w s k i o d w o ł a ł się w p r o s t d o „ a r c h e t y p u c z ł o w i e k a k o s ­ micznego, kosmicznego Adama, zbudowanego z członków «świata» lub, w e d l e głębszych s y s t e m ó w m i s t y c z n y c h , b u d u j ą ­ c y c h ś w i a t ze s w o i c h w ł a s n y c h o r g a n ó w " , a zatem — d o 3 6 alchemicznej i g n o s t y c k i e j w i e d z y o c z ł o w i e k u kosmicznym, o jego upadku i zmartwychwstaniu. W Reducie L i m a n o w s k i e m u i O s t e r w i e c h o d z i ł o o swoistą syntezę sztuki, nauki i religii, a r ó w n o c z e ś n i e — o realizowanie w c o d z i e n n e j praktyce zespołu i każdego z j e g o c z ł o n k ó w zasad braterstwa i tolerancji, bez czego nie może być w o g ó l e m o w y o w z a j e m n y m z r o z u m i e n i u się, ż y c z l i w o ś c i i p r a w d z i w y m sza­ c u n k u . Tą drogą „wielkiego - zamierzano rozbłysku przygotować — Odrodzenia się a k t y w n i e Duchowego przez W i e d z ę , N a t c h n i e n i e i C z y n " ; p r z y w o ł y w a n o przy tej okazji S ł o w a c k i e g o — „ r o z ś w i e t l e n i e świata b ł y s k a w i c a m i w i e ­ d z y " . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , ze w t y c h s f o r m u ł o w a n i a c h p o j a w i a 3 7 1 T r u d n o nie z a u w a ż y ć , że zawarta jest tutaj aktualna d i a g n o z a i p o s t a w i o n e są pytania, na które i dzisiaj szukają o d p o w i e d z i najbardziej ś w i a t l i przedstawiciele r ó ż n y c h dziedzin nauki i s z t u ­ ki. się n i e o m a l katalog p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i e t y c z n y c h p o s t u l o ­ * w a n y c h i k u l t y w o w a n y c h w Reducie. J e d n a k w p r z e c i w i e ń s t w i e d o Juliusza Osterwy, L i m a n o w s k i n i g d y nie należał d o ż a d n e g o t a j n e g o b r a c t w a czy stowarzysze­ nia, a przynajmniej nic o t y m nie w i a d o m o . Dzięki b a d a n i o m Leona Chajna i L u d w i k a Hassa w i e m y dzisiaj, że O s t e r w a był c z ł o n k i e m o t w a r t e j 2 4 k w i e t n i a 1 9 2 0 roku w o l n o m u l a r s k i e j Loży — M a t k i „ K o p e r n i k " . „ N i e u d a ł o się ustalić, c o b y ł o przyczyną «pokrycia» (przez n i e g o ) warsztatu [...]. W e d ł u g r o z p o w s z e c h ­ n i o n y c h , ale nie s p r a w d z o n y c h pogłosek, m i a ł o t o nastąpić w s k u t e k zawarcia małżeństwa ( p o n o w n e g o ) z M a t y l d ą , siostrą kardynała S a p i e h y . " 38 Ale nawet i po „ p o k r y c i u warsztatu" mieszkanie O s t e r w y b y ł o miejscem s p o t k a ń członka Lozy — M a ­ tki Henryka Kołodziejskiego, który w p o l s k i m w o l n o m u l a r s t w i e o d g r y w a ł znaczną rolę, z kardynałem ks. A d a m e m Sapiehą. Zostało t o u j a w n i o n e d o p i e r o w roku 1 9 7 2 na p o d s t a w i e relacji „ T o m a s z a Rysia", b y ł e g o członka loży „ K o p e r n i k " . Fakt ten może rzucić jeszcze w i e l e ś w i a t ł a na Redutę, panujące w niej s t o s u n k i , jej i d e o l o g i ę , a zwłaszcza na stosunek d o t e g o , c o z n a j d o w a ł o się „ n a z e w n ą t r z " . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że na r ó ż n y c h zakrętach Reduty p r z y c h o d z i l i O s t e r w i e z p o m o c ą , przyznając różne s u b ­ w e n c j e w najmniej o c z e k i w a n y c h m o m e n t a c h , w ł a ś n i e c z ł o n ­ k o w i e lóż w o l n o m u l a r s k i c h . Czy był t o t y l k o przypadek? W ą t p ­ l i w e , skoro w ł a ś n i e d o n i c h Osterwa u d a w a ł się w pierwszej k o l e j n o ś c i , żądając realnej p o m o c y — i przeważnie ją o t r z y m y w a ł , c o u p o s t r o n n y c h o b s e r w a t o r ó w w y w o ł y w a ł o zazwyczaj z d u ­ mienie. Ci ostatni p r z y p i s y w a l i t o przede w s z y s t k i m j e g o w d z i ę ­ k o w i o s o b i s t e m u oraz j a k i e m u ś n i e z w y k ł e m u t a l e n t o w i dyp­ lomatycznemu. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w i ą z a ł d o końca nadzieję z kulturą europejską i o d r o d z o n y m w e w n ę t r z n i e c h r z e ś c i j a ń s t w e m . Pole­ mizując z poglądami Oswalda w głośnej książce Der Untergang Spenglera, sformułowanymi des Abendlandes ( 1 9 1 9 ) , nie podzielał przeświadczenia o d e f i n i t y w n y m u p a d k u Europy i jej kultury, dostrzegając zarazem jej „ r o z b i e ż n o ś c i , [...] kolosalne Wschodzie. znajdujemy jedno­ „Spengler w N i e m c z e c h , przepowiadając ostateczny zmierzch, który idzie na nas, zwątpił o przyszłości europejskiej kultury. M o g ą przyjść inne rasy, kolorowe i twórcze, ta nasza się skończyła i jesteśmy już wśród walących się gruzów. Pesymizmy te, związane z w o j n ą i p o w o j e n n ą psychiką, możemy odrzucić lub przyjmować zależnie od wiary, która nas niesie, lub niewiary, która nas kładzie. Tak czy o w a k , problem jest postawiony o d w a ż n i e i m ó w i , że jesteśmy w mroku, w e p o c e ściemnienia, oddaleni od rozkwitu i pełnej kultury. [...] Żyjemy dziś starym kapitałem. Ściągamy ze wszystkich kultur, jakie kiedykolwiek były, nie tylko materie bardziej dotykalne do tej nowej kultury, która przygotowuje się wśród sprzeczności, walk i kryzysów w e w n ę t r z n y c h . Czytamy bowiem Cezara, Tacyta albo Curtiusa Rufusa od czasów renesansu ze z d w o j o n ą energią. Poza tym bierzemy malarstwo z J a p o n i i , rzeźbę i b u d o w n i c t w o z Iranu, taniec z Afryki, który nas rozkłada. W każdym razie tkwimy po uszy w rzeczach, które nie nasza epoka stworzyła i nawet nie najbliższa ziemia. [...] Przed nami jest kultura jakaś w y m a r z o n a i więcej w tęsknotach a n t y c y p o w a n a , niż już stawiana i realizowana. Rodzi się ona ze w s z y s t ­ kiego i kształtuje potencjalnie w głębinach naszych nieświadomych. [...] Rozumiemy nawet, że przyjścia jej nie można przyspieszyć. [...] J e d n a k zwożenie i zbieranie g r u z ó w z kultur, które były, nie pozwoli nam nowej kultury urodzić. [...] N o w a kultura, która idzie w b r e w krakaniu Spenglera, może się narodzić tylko z ognia twórczego. Przepalić się musi niejedno, c o uważamy zupełnie słusznie za fatalne. Kultura jest wyrazem krzyku w e w n ę t r z n e g o duszy, która się c h c e odnaleźć, aby kwitnąć."* do Ludzkości kultury * * O c e n y roli i znaczenia M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o w kulturze polskiej cechują się skłonnością d o ujęć k r a ń c o w y c h . J e d n i dostrzegali w n i m przede w s z y s t k i m „ e k s c e n t r y k a " , „ w s p a n i a ł y t y p o r y g i n a ł a " , j e d n y m s ł o w e m — d z i w a k a . Inni natomiast 42 — zwłaszcza c i , którzy znali g o bliżej i przez czas dłuższy — stwierdzili „ z n a m i o n a g e n i a l n o ś c i j e g o d u c h a [...] przejawiają­ cej się j e d n a k o w o na w s z y s t k i c h p o l a c h j e g o w s z e c h s t r o n n e j działalności." 43 Pouczjące będzie przytoczenie przynajmniej n i e k t ó r y c h s p o ś ­ ród t y c h o p i n i i , z a r ó w n o z j e d n e j jak i z drugiej strony. Z a c z n i j m y o d t y c h , którzy najbardziej z d e c y d o w a n i e n e g o w a l i w a r t o ś ć j e g o działalności. Należeli d o n i c h przede w s z y s t k i m d w a j s k a m a n d ryci, J a n Lechoń i Antoni S ł o n i m s k i , oraz profesor historii literatury J u l i a n Krzyżanowski. J a k o pierwszy w y s t ą p i ł A n t o n i S ł o n i m s k i . 1 0 stycznia 1 9 2 1 ukazał się „ p a m f l e t d w u t y g o d n i o w y nr 1 " a u t o r s t w a g r u p y „Skamander" zatytułowany „Dziura", wydany w małym na­ kładzie (część n a k ł a d u miała t y t u ł „ D u p a " ) , w y d r u k o w a n y za granicą, p r a w d o p o d o b n i e w N i e m c z e c h . W rubryce Lista loka­ torów „Dziury"znalazł się rejestr jedenastu a k t u a l n y c h a n t a g o n i ­ s t ó w g r u p y , a w ś r ó d nich M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i . J e d n a k g ł ó w n y m o b i e k t e m ataku „ D z i u r y " stała się Reduta, której S ł o n i m s k i p o ś w i ę c i ł pamflet pt. Wysadzona Reduta. Oto frag­ ment traktujący o L i m a n o w s k i m : 44 ((Eksperymenty)) polegające na tym, że huzar śmierci, pani Hohenzollern, gra rolę Nelly w Papierowym kochanku, albo że pan Maliszewski grać będzie Pannę Maliszewską, a p. D a k o w s k i Króla Lira, służą c h y b a do tego, aby pan Mieczysław N ę d z a - L i m a n o w s k i podglądał przez s w o j e z a w s z e niezapięte spodnie, kto przeżywa ((naprawdę;, a kto tylko «udaje». Ten niechlujnie ubrany mężczyzna, odgrywający rolę przełożonej w szkółce p. Osterwy, jest z w y c z a j n i e chory i należałoby go kilka razy uderzyć w g ł o w ę jego własnym e x - g e o l o g i c z n y m młotkiem, ażeby raz wreszcie doszedł do siebie i oprzytomniał albo zmarł bezzwłocznie". 77 �N i k t z R e d u t y nie z a r e a g o w a ł p u b l i c z n i e na zamieszczony w j e d n o d n i ó w c e p a s z k w i l , k t ó r y m e k s c y t o w a ł a się cała ó w c z e s ­ na „ w a r s z a w k a " . W pół w i e k u później S ł o n i m s k i nie napadał już na Redutę i O s t e r w ę , lecz j e g o uczulenie na L i m a n o w s k i e g o t r w a ł e , skoro potrafił w pozostało n i m dostrzec j e d y n i e „ l i c h e g o mis- t y f i k a t o r a " i „ d e m o n a , c h o ć mniejszego k a l i b r u " , aniżeli przykład A n d r z e j T o w i a ń s k i . W t y m n o w y m — z 1971 na roku — u j ę c i u : „ t a k ś w i e t n y aktor i reżyser jak O s t e r w a " s t a w a ł się 4 8 Przeczytawszy t o , Osterwa p o d o b n o rozpłakał się. A l e ani o n , ani L i m a n o w s k i i t y m razem nie zniżą się d o p o l e m i k i czy o d p o w i e d z i . N a t o m i a s t w o p u b l i k o w a n y m w roku 1 9 3 3 , na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i R e d u t o w y c h " , w s p o m n i e n i u Jak powstała Reduta przed 13 laty L i m a n o w s k i o d d a a u t o r o w i oskarżycielskiego a r t y k u ł u pełną s p r a w i e d l i w o ś ć , o m a w i a j ą c lojalnie j e g o udział w pracach nad Dziadami wiosną 1 9 1 9 roku. Jakby byłego 0 n i c z y m , c o później nastąpiło, nie chciał pamiętać. A przecież musiał o t y m pamiętać! W p o d o b n y m t o n i e w y r a z i ł się L e c h o ń w s w o i m p i s a n y m na Na szczęście, w b r e w p o p u l a r n e m u p o w i e d z e n i u , nie zawsze p r a w d a znajduje się po ś r o d k u . t y l k o ofiarą geologa." „poddając się b a ł a m u t n y m wskazaniom 4 5 emigracji Dzienniku: 2 6 maja 1 9 5 0 — „ p r a w d z i w y zresztą wariat M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i " . Na temat zaś Reduty, przy okazji u w a g z w i ą z a n y c h z lekturą k o r e s p o n d e n c j i M i c k i e w i c z a , czytamy p o d datą 2 3 stycznia 1 9 5 5 : „Listy M i c k i e w i c z a z czasów Towiańskiego czytam po nie w i e m który raz ze ściśniętym sercem — chwilami ze wstrętem. J e s t w nich komizm m i m o w o l n y , który nas śmieszył w misteriach J u l k a Osterwy z jego redutowcami. [...] N i e w ą t p l i w i e ten okres był c z a s e m zaćmienia jego umysłu, zaćmienia, co do którego należałoby pytać o zdanie nie tylko psychiatrów ale i t e o l o g ó w . " 46 W e d ł u g o p i n i i J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o natomiast L i m a n o w ­ ski był: „niekoniecznie szczęśliwym przedstawicielem naszej nauki poza grani­ cami Polski", c z e g o koronnym d o w o d e m miało być to, że gdy wczesną wiosną roku 1 9 3 4 jako profesor Uniwersytetu Wileńskiego znalazł się w Rydze, po której oprowadzał go historyk literatury: „interesował się nie osiągnięciami nauki łotewskiej, lecz nocnymi córami Koryntu na bruku ryskim". Nie bez znaczenia jest w tym wszystkim fakt, że Krzyżanowski opublikował te „rewelacje" blisko trzydzieści lat po śmierci L i m a n o w s ­ kiego, powołując się na rozmowę przeprowadzoną ze s w o i m kolegą Łotyszem. 47 Bardziej jeszcze bolesny niż p a s z k w i l S ł o n i m s k i e g o był napast­ l i w y artykuł b y ł e g o r e d u t o w c a , J a r o s ł a w a M i c i ń s k i e g o , który 1 4 czerwca 1 9 2 5 roku zamieścił na pierwszej stronie poczytny t y g o d n i k s k a m a n d r y t ó w „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i e " . A r t y k u ł zaty­ t u ł o w a n y Z tajemnic i ostrzeżeń, Reduty, z p o d t y t u ł e m Garść wspomnień s p r o w o k o w a n y czy też nie, był w k o ń c u atakiem o d w e w n ą t r z , g d y ż j e g o autor, syn Tadeusza M i c i ń s k i e g o , uczest­ niczył w s t u d y j n y c h zajęciach p r o w a d z o n y c h przez L i m a n o w s ­ kiego jeszcze w M o s k w i e , p o t e m w K o n s e r w a t o r i u m na O k ó l n i k u i w kilku mieszkaniach a k t o r ó w w a r s z a w s k i c h , następnie brał udział w n a r o d z i n a c h i pracach Reduty, jeszcze w czwartą rocznicę jej p o w s t a n i a - 2 9 listopada 1 9 2 3 r o k u , p o 2 1 2 - t y m spektaklu Ponad Osterwie i Limanowskim śnieg — właśnie wobec on przemawiał zespołu i grona zaraz po przyjaciół Reduty, p o c z y m — o d jesieni 1 9 2 4 r o k u — w y s t ę p o w a ł j a k o aktor w Teatrze im. W o j c i e c h a B o g u s ł a w s k i e g o , o b j ę t y m w ł a ś n i e przez Leona Schillera. „Osterwa został tu przedstawiony jako „czarujący wesołek [...] s u g e s tionujący zespól lśniącym patosem obleśnej w y m o w y , tępiący najzdolniej­ s z y c h . Reduta z początku była jeszcze coś warta jako plagiat Stanisławs­ kiego, potem stała się azylem flirtu, blagi, w y k ł a d ó w zatopionych w bagnisku ignorancji, a jedyną jej wartością była smakowita kuchnia. Przeżyłem ten okropny koszmar redutowy, ten s a m , który podszepnął J ó z i o w i Porembie śmierć samobójczą, innym zaś kazał gangrenować serca, truć się w czarze d w u n a s t o g o d z i n n e g o bezrobotnego dnia roboczego (z wiarą w jutrzejszy pajacowski uśmiech O s t e r w y ) , napawać się sztucznym patosem i p u r c h a w k o w y m frazesem L i m a n o w s k i e g o . [...] Osterwa w o l n o i c e l o w o urabiał ludzi na p o w o l n e sobie narzędzia, w których nie można było dopatrzeć się ani krzty własnej woli, ani odrobiny krytycyzmu. Po u c i e c z c e najzdolniejszych została w Reducie grupa [...] donosicieli Oster­ w y , niedouków i s n o b ó w [którzy] „przejadają grosz publiczny [...] drapując się płaszczem natchnienia i apostolstwa artystycznego [...]. Drgnienia twórczości natchnionej miało w y w o ł y w a ć wpatrywanie się milczące w portret Norwida, lub też godzinne milczenia w Spale. [...] W pracy ściśle teatralnej gnębiła Redutę beznadziejność prób analitycz­ n y c h , d o p r o w a d z a n y c h z a w s z e do niemożliwego absurdu. Niezapom­ niane będą studia nad Weselem Wyspiańskiego, gdy kłócono się zawzięcie za inicjatywą i pod przewodnictwem L i m a n o w s k i e g o , jaka jest różnica pomiędzy szopą a stodołą. Kłótnie podobne zdarzały się prawie codzień, trwały d w i e do trzech godzin, zależnie od stanu gardła m ó w c ó w , i kończyły się zwykle przerwą na śniadanie. [...] Reduta jako placówka twórcza w zakresie teatru d a w n o już się skończyła. T o . c o dziś istnieje, jest fikcją i mydleniem o c z u , jest rozsadnikiem zła i fałszu". Reduta w takim kształcie nie ma prawa prowadzić Instytutu. „Czas najwyższy, aby sfery powołane, zamiast użyczać pokrycia d o t y c h c z a s o w e j formie Reduty, w g l ą d e m w sto- 78 sunki i doradą rzeczową dopomogły instytucji — o ile jest ona w ogóle potrzebna — do w y d o b y c i a się z o b e c n e g o marazmu i b e z w ł a d u . " W roku 1 9 4 8 profesor U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Kopernika w T o ­ r u n i u , z n a k o m i t y architekt Stefan Narębski, z a t y t u ł o w a ł s w o j e w s p o m n i e n i e p o ś w i ę c o n e M i e c z y s ł a w o w i L i m a n o w s k i e m u : Oj­ ciec i syn weszli do polskiego panteonu.*" Profesorowie Edward Passendorfer, Jerzy Remer, Stefan Srebrny i Konrad Górski, każdy ze s w o i c h p o z y c j i , z g o d n i e podkreślali: „ B y ł t o geniusz poznania i n t u i c y j n e g o , w s p a r t y o g r o m n ą , c h o ć nie u s y s t e m a t y z o w a n ą p r a c ą . " Józef M a ś l i ń s k i , p r ó b u j ą c w y j a ś n i ć Kim byl Mieczysław Limanowski, kończył swoje wynurzenia takimi słowami: „ B y ł przyjacielem całego ś w i a t a , b e z i n t e r e s o w n y , ż y c z l i w y , z c a ł y m e n t u z j a z m e m serca i w y o b r a ź n i stający d o w s p ó ł p r a c y wszędzie, gdzie m ó g ł p o w s t a ć pożytek dla dobra kultury polskiej i o g ó l ­ n o l u d z k i e j " , a j e d e n z k r y t y k ó w napisał o n i m : „ S a m o t n y , twórczy, wielki D u c h . " ' 50 5 1 2 Nie był postacią tak popularną, jak można b y ł o b y się s p o d z i e ­ w a ć . M ó w i o t y m ankieta z a t y t u ł o w a n a Najzaslużeńsi wilnianie, którą na początku 1 9 3 3 roku ogłosiła redakcja „ S ł o w a " . J a k o u c z o n y L i m a n o w s k i uzyskał w niej 1 3 g ł o s ó w , c o d a ł o m u miejsce 37 — 41 ( p i e r w s z y był M a r i a n Z d z i e c h o w s k i z 2 5 0 6 g ł o s a m i , d r u g i d o k t o r w s z e c h n a u k lekarskich S t a n i s ł a w W ł a d y czko — 1 1 9 4 g ł o s y , trzeci S t a n i s ł a w P i g o ń — 4 2 3 ) . J a k o p i s a r z z j e d n y m g ł o s e m dzielił 6 0 — 8 0 pozycję ( S t a n i s ł a w M a c k i e w i c z uzyskał 1 5 3 7 g ł o s ó w , d r u g i był Walery C h a r k i e w i c z - 8 2 0 ) . Wreszcie w dziale a r t y s t a t e a t r u z 2 g ł o s a m i zajął miejsce 3 8 — 4 7 ( b e z k o n k u r e n c y j n y okazał się t u Osterwa, który otrzymał 2371 głosów. P o d o b n e były w y n i k i ankiety w roku 1 9 3 4 . P o m i m o że tak niskie pozycje L i m a n o w s k i e g o w y w o ł a ł y z d u m i e ­ nie s a m y c h i n i c j a t o r ó w a n k i e t y , była ona n i e w ą t p l i w i e j a k i m ś s p r a w d z a n i e m p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d szerszych k r ę g ó w ó w c z e s ­ n e g o s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież w i e l u a u t o r ó w w s p o m n i e ń 5 3 54 1 p a m i ę t n i k ó w podaje n a m d o wierzenia, że L i m a n o w s k i był jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h postaci m i ę d z y w o j e n n e g o W i l n a . Rezul­ taty ankiety każą o t y m p o w ą t p i e w a ć . J e g o artykuły i o d c z y t y były po prostu za t r u d n e dla szerszej p u b l i c z n o ś c i . Dla młodzieży zaś był już w latach trzydziestych s t a r o ś w i e c k i j a k o przedstawiciel innej e p o k i , z którą g w a ł t o w n i e w a l c z y l i . S a m L i m a n o w s k i d o s k o n a l e o t y m w i e d z i a ł , ale n i g d y nie zrobił nic, aby się im p r z y p o d o b a ć ; nie k o k i e t o w a ł m ł o d y c h . Przede w s z y s t k i m jednak nie m ó g ł być dla n i k o g o w z o r e m sukcesu i p o w o d z e n i a . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o O s t e r w y czy Z d z i e c h o w s k i e g o , u z n a w a n y c h bezspornie za g w i a z d y pierwszej w i e l k o ś c i . Za n i e p o r ó w n a n i e lepszego o d L i m a n o w s k i e g o w oczach szerszej p u b l i c z n o ś c i u c h o d z i ł na przykład p u b l i c y s t a „ S ł o w a " Walery C h a r k i e w i c z ( k t ó r e g o Tadeusz Byrski scharak­ teryzuje po latach: „ p r a w a ręka C a t a - M a c k i e w i c z a w e w s z y s t k i c h n i e c n y c h przedsięwzięciach p r a s o w y c h " ) . Z t y m można b y ł o się d o g a d a ć , a c h o ć b y i p o k ł ó c i ć , a z L i m a n o w s k i m już nie. O d c z u w a n o g o j a k o „ o b c e g o " , należał d o i n n e g o czasu, i n n e też były j e g o fascynacje niż ó w c z e s n e j młodzieży. P o t w i e r d z a się na t y m przykładzie t o , c o j e d n a z w i l e ń s k i c h uczennic L i m a n o w s ­ k i e g o , L u d m i ł a Roszko, napisała na temat j e g o niezależności i nieliczenia się z karierą: „ L i m a n o w s k i nie t y l k o nie g o n i ł za nią, ale najzupełniej o nią nie dbał, jeśli nie p o w i e d z i e ć , że ją ignorował." Kariera, sukces, sława — nie miały dla niego ż a d n e g o p r a w i e znaczenia. R ó w n i e ż d l a t e g o w ł a ś n i e L i m a n o w ­ ski w y z w a l a ł reakcje k r a ń c o w e : o d dezaprobaty, niechęci czy j a w n e j lub ukrytej w r o g o ś c i aż po fascynację, o c z a r o w a n i e , u w i e l b i e n i e , k t ó r e m u ulegali j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y i u c z n i o w i e . 5 5 9 6 �Przytoczone już o c e n y zawarte w tekstach Schillera i S ł o n i m s ­ N i e bez p o w o d u Eugeniusz Ś w i e r c z e w s k i w s k a z y w a ł na n i e - k i e g o m i a ł y p r z e m o ż n y w p ł y w na o p i n i ę p u b l i c z n ą . Z a p o m n i a n o t z s c h e a ń s k i e źródła t w ó r c z e j p o s t a w y i ś w i a t o p o g l ą d u M i e c z y s ­ n a w e t o z n a k o m i t y m , z pasją n a p i s a n y m w y s t ą p i e n i u ława Limanowskiego: Jaracza Czego nauczyła mnie Reduta?, Stefana zamieszczonym w 1925 r o k u na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i c h " . Z a p o m n i a n o r ó w n i e ż o w i e l u i n n y c h a r t y k u ł a c h sprzed 1 9 3 9 r o k u , i o t y m , c o sam S c h i l l e r pisał o L i m a n o w s k i m w d a l s z y c h p a r t i a c h szkicu Boleslawski przyjechał do Warszawy oraz w innych Gdy swoich t e k s t a c h . B a r d z o k r y t y c z n i e o c e n i a j ą c R e d u t ę p o s w o i m z niej o d e j ś c i u w r o k u 1 9 2 4 i o b j ę c i u Teatru i m . W o j c i e c h a B o g u s ł a w s ­ kiego (który w p l a n a c h O s t e r w y miał być filią R e d u t y ) , przy­ z n a w a ł j e d n a k , że L i m a n o w s k i : „[...] umiał w jakiś dziwny, może trochę śmieszny, jemu tylko znany sposób w aktorach najobojętniejszych rozpalać ogień entuzjazmu, a naj­ słabszych technicznie do takiej czasem prawdy (do ich w e w n ę t r z n e j prawdy) zmuszał, że grali siebie, c o z a w s z e było mniejszym niebezpieczeń­ s t w e m , niż gdyby za pomocą wyświechtanych «sztamp» ( s z a b l o n ó w ) udawali obce, niezrozumiałe dla siebie postacie; miał także dar — niekiedy jakże niebezpieczny — wnikania w głąb tekstu dramatycznego, wdzierania się w jego zakulisie, zataczania dokoła jego o b w o d u coraz szerszych kręgów, c o niewątpliwie na c z a s pewien (przed próbami s c e n i c z n y m i , które następowały po analizach i dyskusjach «przy stole», oraz po szeregu tzw. «prób kontaktowych))) oddalało aktora od g ł ó w n e g o ogniska drama­ tu, przenosiło w sfery innych u c z u c i o w y c h i myślowych zainteresowań, lecz zarazem pobudzało cały jego aparat tworzenia do gorączkowego poszukiwania prawdy, tej jednej jedynej, o jaką w dramacie chodziło, i d o wyrażenia jej na scenie w jeden jedyny sposób, w kształcie nie mogącym już ulec żadnej zmianie. Nie można sobie było wyobrazić lepszego aliansu niż o b y d w a j twórcy Reduty. Osterwa górował nad L i m a n o w s k i m fachowością, ustępował mu zaś, gdy ten encyklopedię swej wiedzy, fantastycznie źle paginowaną, darł na strzępy i rozsypując na stole dyskusyjnym wyobraźnie aktorów d o ­ prowadzał do temperatury wrzenia; c z a s e m , gdy tego za dużo było, trzeźwy aktor ściągał na ziemię ekstatycznego dramaturga. Ten ostatni zaś w y r o b i ­ w s z y sobie «węch p r a w d y * w M o s k i e w s k i m Teatrze Artystycznym, gdzie przez c z a s dłuższy metodę Stanisławskiego studiował, choć dla Osterwy jako dla artysty żywił kult bałwochwalczy, niejednokrotnie z pazurami skakał mu do o c z u , gdy zauważył coś s z a b l o n o w e g o w grze jego lub w podejściu reżyserskim." ' 5 J a r a c z tak ujął istotę s ł y n n y c h p r ó b a n a l i t y c z n y c h w R e d u c i e , nie dostrzegając w n i c h zresztą t y c h n i e b e z p i e c z e ń s t w , które sugerowała przytoczona w y p o w i e d ź Schillera: „Otóż, czytelnicy. Reduta była tym skromnym miejscem, gdzie zaczęto próbować p r a c o w a ć . A odbyło się to w niesłychanie prosty sposób. Sztukę się najpierw po prostu w obecności w s z y s t k i c h c z y t a ł o . Potem się o niej m ó w i ł o . J e d e n gorzej, drugi lepiej, ten i ó w zupełne głupstwa nawet, a Osterwa i L i m a n o w s k i mieli cierpliwość wysłuchiwania tego, bo wiedzieli dobrze, że jeżeli w s z y s c y nie będą, przynajmniej w przybliżeniu, wiedzieli, o c o chodzi — nie może być m o w y o graniu sztuki. Z d a w a ł o b y się, że to są rzeczy elementarne. A jednak ileż szyderstw powiedziano na ten temat. Potem następowała o w a wyśmiana w prasie i przez aktorów a n a l i z a . Prowadził ją L i m a n o w s k i . Bóg mu c h y b a zapłaci za to, że z taką bezinteresownością, zaparciem się siebie, bez sławy, bez pieniędzy, tłumaczył na jabłkach, śliwkach, orzechach, c o się kryje w tym czy innym zdaniu autora. Obdarzony jakąś dziecinną intuicją, czuły na każdy fałsz teatralny, na stęchłą rutynę, rzucał się, dyskutował, pobudzał fantazję, zapalał, dawał przykłady z geologii — tak, z geologii — nie śmiejcie się, panowie, i wierzcie mi, więcej nam to d a w a ł o niż «fachowe» uwagi różnych przysięgłych reżyserów. Następnie uczyliśmy się dosłownie tekstu. Tak, aby móc m ó w i ć bez upokarzającego aktora podpowiadania. R e d u t a była p i e r w s z y m w P o l s c e teatrem,gdzie m ó w i o ­ no z p a m i ę c i t e k s t t a k . j a k b y ł n a p i s a n y p r z e z a u t o r a . " „ R ó w n o l e g l e do s w y c h badań n a u k o w y c h L i m a n o w s k i żyje ustawicznie w sztuce i sztuką, upatrując, śladami Nietzschego, w n a p a w a n i u się estetycznym i w artystycznej twórczości, a więc w sztuce — w y b a w i e n i e z udręczeń woli i tęsknoty, w z n o s z e n i e się człowieka ponad niego s a m e g o i ponad jego cierpienia, namaszczenie go stygmatem szlachetności, dobra, a nawet świętości. Ideałem ż y c i o w y m człowieka w o l n e g o i w y z w o l o n e g o jest artysta". i dalej: „Stwierdzenie życia aż do głębin i n i e z a c h w i a n a w o l a istnienia — oto c o widzi L i m a n o w s k i , w z o r e m Nietzschego, w sztuce dramatycznej greckiej [...]. Zrozumienie orgiastycznego stanu, w jakim o d b y w a się twórczość artystyczna, będąca w y z w o l e n i e m ż y w i o ł o w y c h mocy w człowieku, przywiodło L i m a n o w s k i e g o ku misterium średniowiecznemu, ku S z e k s ­ pirowi, ku M i c k i e w i c z o w i , S ł o w a c k i e m u , Krasińskiemu, N o r w i d o w i , W y ­ spiańskiemu. Doszedł on do przeświadczenia, że dramat u w s z y s t k i c h p r a w d z i w y c h t w ó r c ó w rodzi się z «obsession», z opętania. Stąd twórczość artystyczna jest dlań równie odurzającym narkotykiem jak c h w i l e ekstazy, w y w o ł a n e j przez ż y w i o ł o w e zjawiska przyrody [...]. Grecki mit, tragedia, taniec, muzyka — to w y b u c h y duszy, to okrzyki tryumfu, to c h w i l e twórczego napięcia, kiedy człowiek przez artystyczne tworzenie przeżywa okruch rozkoszy W s z e c h s t w o r z y c i e l a . " Staje się on wtedy na moment równy B o g o m . 61 Z w i ę z ł e ujęcie znaczenia Limanowskiego w p o l s k i m teatrze zawiera przemówienie Wilama Horzycy, w y p o w i e d z i a n e 29 sty­ cznia 1 9 4 8 r o k u na t o r u ń s k i m c m e n t a r z u ś w . J e r z e g o : „Stoimy u mogiły d z i w n e g o człowieka, człowieka, w którego sercu łączyły się d w i e wielkie miłości, rzadko sąsiadujące ze sobą: miłość nauki, która nie była mu przybranym dzieckiem, i gorąca, c z y n n a miłość teatru, nie opuszczająca go po ostatek jego dni. T a druga miłość była nieraz tak przemożna, że usuwała w cień nawet ukochania n a u k o w e tego więcej niż wybitnego geologa. I ona to sprawiła, że nastały dni, kiedy śp. Mieczysław L i m a n o w s k i niemal całkowicie poświęcił się s p r a w o m polskiej sceny, znalazłszy w J u l i u s z u Osterwie najbliższego i najwierniejszego druha, by z nim wspólnie założyć Redutę. Z ukochaną Redutą dzielił też niemal do w o j n y wspólny los, stanowiąc jej niezachwiany filar, współdziałając w e wszystkich jej pracach, tworząc jej idee. Był nieustraszonym jej Bayardem. J a k d z i w n y m był człowiekiem, tak d z i w n ą też grał rolę w teatrze. Nie był przecież ani aktorem, ani reżyserem, ani dekoratorem, ni nawet kierow­ nikiem teatru w ścisłym tego słowa znaczeniu. Był czymś mniej, ale i czymś niepomiernie więcej. Był ż y w y m twórczym sumieniem s w e g o teatru, a błądząc wśród ludzi sceny chodził wśród nich jak apostoł, prostujący drogi pańskie, które wieść mają przez tę czarodziejską, ale jakże pełną złud i miraży krainę, jaką stanowi teatr. W kręgu ludzi urzeczonych tylko grą blasków i świateł s w e j sztuki, o n był tym, któremu blaski i światła nie wystarczały, jeżeli nie były wyrazem i emanacją czegoś więcej niż s a m instynkt igraszki. Dlatego teatr chciał on widzieć warsztatem, w którym dokonują się gęsta Dei, gdzie dochodzi do pełni wyrazu i umacnia się świadomość plemienna i społeczna, gdzie dokonuje się ostateczność naszych ziemskich przeznaczeń. D o takiego teatru należało jego serce i dla takiego gorzało o n o po ostatek. I próżno by szukać wśród wielkich i małych naszej s c e n y kogoś podobnego, dla kogo by teatr był po prostu służbą Bożą. W tym s w o i m rozumieniu spraw sceny był on niemal jedynym... i s a m o t n y m . " 6 2 W y d a j e się b y ć z u p e ł n i e jasne, że' t e n rodzaj przeniknięcia i r o z ś w i e t l e n i a j e d n e g o c z ł o w i e k a przez i n n e g o m o ż l i w y jest t y l k o w ó w c z a s , gdy pomiędzy tymi ludźmi zachodzi szczególne „ p o ­ w i n o w a c t w o z w y b o r u " , tak jak r o z u m i a ł j e G o e t h e . Ta d u c h o w a w i ę ź z a c h o d z i ł a n i e w ą t p l i w i e m i ę d z y d w o m a „ w i ę c e j niż w y b i t ­ nymi ludźmi w polskim teatrze", Mieczysławem Limanowskim i W i l a m e m Horzycą, p o m i m o że n i g d y w s p ó l n i e nie p r a c o w a l i nad 5 8 Takie historii oto świadectwo polskiego teatru pozostawił uznawany człowiek, jest który w zgodnie za całej jednego z najświetniejszych jego przedstawicieli i najznakomitszych ak­ torów. P r z y p o m n i j m y jeszcze z a k o ń c z e n i e S r e b r n e g o - Limanowski w p i ę k n e g o eseju Stefana Reducie: „Kto znał bliżej L i m a n o w s k i e g o , ten rozumiał doskonale, że w y m a g a ć od niego trzeźwego i z r ó w n o w a ż o n e g o sądu byłoby to to samo, co w y m a g a ć , aby się wyzbył najwyższych wartości swojej natury, aby zatracił w sobie to, c o tylko on jeden posiadał i c o było tak nieocenione jako zaczyn ruchu, życia, twórczości dokoła niego. O w s z e m , zdarzało się, że mówił «głupstwa»; ale któż oprócz niego potrafił czasem powiedzieć coś tak «mądrego», że się nagle, jak w świetle błyskawicy, otwierały nieznane horyzonty? W L i m a n o w s k i m był c h a o s : ale z c h a o s u tego raz po raz rodziły się gwiazdy". Ostatnie zdanie przywołuje Tako rzecze Zaratustra Nietzschego: „ P o ­ w i a d a m w a m , trzeba mieć c h a o s w sobie, by porodzić gwiazdę t a ń ­ czącą." 59 60 ż a d n y m p r z e d s t a w i e n i e m oraz, c o o c z y w i s t e , m i m o w y s t ę p u j ą ­ c y c h między nimi istotnych różnic w i c h p o g l ą d a c h na sztukę t e a t r u i z u p e ł n i e o d m i e n n y c h p o e t y k , jakie o b a j praktykowali w teatrze. Bez w ą t p i e n i a miał rację Jerzy S z a n i a w s k i , g d y „ T a k i e g o c z ł o w i e k a jak L i m a n o w s k i nie miał żaden teatr na ś w i e c i e . " stwierdzał: prawdopodobnie 6 3 O s t a t n i e s ł o w o s p o ś r ó d t y c h , którzy znali g o o s o b i ś c i e , o d d a j ­ my jednemu z największych uczonych polskich, Eugeniuszowi R o m e r o w i , k t ó r y na w i a d o m o ś ć o ś m i e r c i m ł o d s z e g o o d n i e g o o pięć lat L i m a n o w s k i e g o w y s ł a ł 27 s t y c z n i a 1 9 4 8 r o k u z K r a k o ­ w a na ręce ó w c z e s n e g o rektora U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Koper­ nika, profesora L u d w i k a K o l a n k o w s k i e g o , telegram następującej treści: „Świętej pamięci M i e c z y s ł a w o w i — s y n o w i rewolucjonisty — r e w o l u c ­ joniście — twórcy z Łaski Bożej — uczniowi nikogo, mistrzowi wszystkich 79 �- wyrazy bólu, z uczuciami hołdu, przesyła przez chwilkę nauczyciel, całe życie wdzięczny uczeń — profesor R o m e r . " " Dzisiaj d o M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , j a k o d o s w o j e j p o d ­ z n a j d o w a l i się w zasięgu j e g o o d d z i a ł y w a n i a , w y z w a l a ł g w a ł ­ t o w n e reakcje, zmuszał d o zajęcia s t a n o w i s k a na „ t a k " a l b o na „nie", w akceptacji lub sprzeciwie, c o na j e d n o w końcu s t a w o w e j t r a d y c j i , o d w o ł u j e się animator „ G a r d z i e n i c " W ł o d z i ­ w y c h o d z i . A że był c z ł o w i e k i e m c z y n u , zatem a k t y w n i e działał mierz S t a n i e w s k i , który w s p ó ł t w ó r c ę Reduty u w a ż a w p r o s t „za w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h i artystycznych, jak i na zwyczajną s w o j e g o ojca d u c h o w e g o " : p u b l i c z n o ś ć , dla której miał setki o d c z y t ó w i w y k ł a d ó w . T r u d n o „Właśnie jego, światowej sławy geologa i trochę z w a r i o w a n e g o w i e s z czbiarza teatralnego. Trzeba powiedzieć, że z krążenia w o k ó ł L i m a n o w s ­ kiego idei ludowości zrodziła się u nas idea Teatru Ziemi, która kształtuje charakter naszych W y p r a w do społeczności tubylczych z ostatnich lat. L i m a n o w s k i jako jeden z nielicznych c h y b a w polskim teatrze (a może j e d y n y ) miał system czucia podobny M i c k i e w i c z o w i i Wyspiańskiemu. J e g o intuicje i wyobrażenia szły tym s a m y m torem — po kręgu wiążącym zjawiska nieba i ziemi. Ten krąg biegnący po obrzeżach horyzontu to scena." jest przecenić j e g o o d d z i a ł y w a n i e w p o l s k i m życiu k u l t u r a l n y m M U p r o g u działalności O ś r o d k a Teatralnego „ G a r d z i e n i c e " , o b o k lektury książki M i c h a i ł a Bachtina Twórczość is'go a kultura ludowa opublikowany w średniowiecza Franciszka Rabela­ czytany był i renesansu, M o s k w i e podczas I w o j n y ś w i a t o w e j szkic L i m a n o w s k i e g o . S t a n i e w s k i , który zapoznał się z n i m w r o k u 1 9 7 6 , , o d w o ł a się d o niego po o ś m i u latach w kontekście s w o i c h rozważań o e n k l a w a c h k u l t u r o w y c h , p o j m o w a n y c h jako miejsca na ziemi, w k t ó r y c h ludzie z a c h o w a l i specyficzną w i ę ź ze ś r o d o w i s k i e m n a t u r a l n y m i w k t ó r y c h wiąże ich p e w i e n rodzaj w z a j e m n o ś c i z ziemią i gdzie „przeobrażenia w naturze zbiegają się jakoś szczególnie z r y t m e m ż y c i a " : „ 0 takim wartościowaniu sensów zdarzeń pozostających w zespoleniu z rytmem natury pisał L i m a n o w s k i w szkicu Rok Polski i dusza zbiorowa z 1 9 1 6 roku. Widział w tym zespoleniu szansę dla teatru. My widzimy tę szansę w takim działaniu, które n a z y w a m y « W y p r a w ą » . " 66 pierwszej p o ł o w y XX w i e k u . P o m i m o t o , m i m o w i e l o k r o t n y c h o d w o ł a ń d o niego J e r z e g o G r o t o w s k i e g o , m i m o wreszcie p r z y w o ł y w a n i a j e g o nazwiska — coraz rzadziej, trzeba t o przyznać — przez r ó ż n y c h a u t o r ó w , nie o d rzeczy będzie s t w i e r d z e n i e , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest postacią p r a w i e nieobecną w ś w i a d o m o ś c i dzisiejszej inteligencji polskiej. O d c h o d z ą ostatni ś w i a d k o w i e , którzy spotykali się z n i m osobiście. M ł o d z i nie w i e d z ą o n i m zupełnie nic l u b znają t y l k o n a z w i s k o (myląc zresztą syna z o j c e m ) oraz a n e g d o t ę o k r o w i e w wersji p o d a n e j przez S ł o n i m s k i e g o . M o ż n a o c z y w i ś c i e w s k a ­ zać niektóre przynajmniej przyczyny t a k i e g o stanu rzeczy. B e z i n ­ t e r e s o w n o ś ć i c a ł k o w i t e o d d a n i e t e m u , c o robił, nie są w zgodzie z p r a k t y c y s t y c z n y m d u c h e m czasu. Stąd jeśli n a w e t przyznaje się L i m a n o w s k i e m u t u i ó w d z i e rację, k o ń c z y się to t y l k o na s ł o w a c h . Śmieszność n i e k t ó r y c h j e g o z a c h o w a ń i cech o s o b o w o ś c i r ó w ­ nież nie może być a k c e p t o w a n a w czasach, kiedy nikt nie ma o d w a g i narażać się na w y ś m i a n i e i s z y d e r s t w o . T o także musi się dzisiaj opłacać, a jeśli się nie opłaca — w ó w c z a s nie w a r t o . Właściwa m u , można powiedzieć, przyrodzona, ekstatyczna k r a ń c o w o ś ć r e a g o w a n i a s t a n o w c z o nie jest w zgodzie z czasami, które w y m a g a j ą bądź uładzenia k o j a r z o n e g o z „ d o b r y m wy­ A sam L i m a n o w s k i ciągle p o z o s t a w i a nam w y z w a n i e t r u d n e j , ale zarazem radosnej afirmacji życia. S ł o w a , które p o ś w i ę c i ł M a r i a n o w i R a c i b o r s k i e m u , odnoszą się w r ó w n y m s t o p n i u i d o niego samego: c h o w a n i e m " bądź też k r a ń c o w o ś c i „Bezpośredniość wiązania się z przyrodą — c e c h a każdego twórcy — czyniła z Raciborskiego ż y w e g o człowieka, dla którego wszystko było bliskie i [jak] gdyby s w o j e własne. Na takiej drodze zbliżał się d o Tajemnic... Nie odgradzał się od niczego, c o żywe, nie kostniał w tak zwanej specjalności. Rozwierał się w coraz innych światach, aby skupiać się p o n o w n i e w ściślejszych już problemach u k o c h a n e g o świata roślin. Wiedział, c o jest pełny o d d e c h . " śmieszny. Z n i k o g o c h y b a s p o ś r ó d ludzi teatru nie w y ś m i e w a n o 67 Jeszcze w l i p c u 1 9 4 0 r o k u , w z w i ą z k u z propozycją założenia w W i l n i e m u z e u m w i e r z e ń r e l i g i j n y c h miasta i r e g i o n u , pisał: „Budując n o w e życie, zakładając zręby pod d o m przyszłości bardziej sprawiedliwy, czyż mamy być nieczuli na to wszystko, c o zahaczało o serce i pozwalało c z ł o w i e k o w i przypiąć skrzydła, aby nie pełzać jak robak po ziemi. [...] W życiu, które przed nami w tej chwili w s c h o d z i , mają nauka i sztuka głos. Cóż dziwnego, że te dwie dziedziny ludzkiej twórczości szukają za najmniejszą okazją, aby p o d w o i ć lot? Na p e w n o idziemy do lotu większego niż przeszłość, która zszarzała i zostaje za n a m i . " 68 Był t y m p r z e k o n a n i o m w i e r n y d o k o ń c a . Ś w i a d c z ą o t y m j e g o p o w o j e n n e listy d o O s t e r w y . W o s t a t n i m z n i c h , z 21 stycznia 1 9 4 7 , czytamy. „ N i e dajemy za wygraną, mimo klęsk i wojny, m o r d ó w i krwi, lejącej się zaciekle. To w s z y s t k o powoli uchodzi w tył. skrywa się, a my z n o w u zaczynamy myśleć o wystąpieniu naprzód i o locie, który już był i dalej będzie. [...] Jesteśmy w tej c h w i l i już nie sami. W naszym narodzie budzą się siły i c i n a s i stanowią zbiornicę i w wielkiej sztuce potęgę i loty ogromne. Trzeba pchnąć Redutę wprzód i dać jej z d r o w e krążenie krwi, rzeczy, które Tobie są potrzebne jak świeże powietrze i słońce na błękitach. Całuję Cię, Drogi mój, i w s z y s t k i c h zebranych dokoła Ciebie — R e d u t ę . " 69 W ten s p o s ó b L i m a n o w s k i u c z o n y s p o t y k a ł się z artystą. W historii kultury są t w ó r c y , którzy pozostawiają p o sobie w i e l k i e dzieła. A l e są i tacy, którzy zapisują się w niej w inny s p o s ó b , będąc przede w s z y s t k i m zaczynem inspiracji, ż y w y m ź r ó d ł e m , o g n i s k i e m idei. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i należał d o t y c h o s t a t n i c h , c o w c a l e nie oznacza, że nie p o z o s t a w i ł po sobie w a ż n y c h dzieł. Trafnie p o w i e d z i a ł o n i m Stefan Srebrny: w i e l k i i n s p i r a t o r . W t y m sensie Osterwa p r z y r ó w n y w a ł g o d o e I e к t r y c z n o ś c i : „ t e j , c o m o ż e być oślepiającą b ł y s k a w i c ą , g r o ź n y m p i o r u n e m w a l ą c y m w d r z e w a , s t o d o ł y , k r o w y i w ludzi, a j e d n o ­ cześnie oczyszczającym p o w i e t r z e — i tej, c o w y w o ł y w a n a , ujarzmiona, porusza m o t o r y , d ź w i g i , w o z y , koleje, przyrządy, aparaty a l b o rozprasza m r o k i ku w y g o d z i e l u d z k o ś c i . " W ich w z a j e m n y m k o n t a k c i e był przez 2 0 lat „ t c h n i e n i e m r e d u t o w o ś c i " . G d z i e k o l w i e k L i m a n o w s k i się znalazł, u w s z y s t k i c h , którzy 70 7 1 80 „zagranej", wymyślonej, dobrze zawczasu w y k a l k u l o w a n e j , aby się w efekcie opłaciła i uzyskała poklask. Zaś M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i nie pytał o cenę i o t o , czy m u się t o o p ł a c i . B y w a ł w t y m niekiedy rzeczywiście się tyle i w s p o s ó b tak d o k u c z l i w y jak z L i m a n o w s k i e g o , O s t e r w y i Reduty. Lepiej nie p r z y p o m i n a ć e p i t e t ó w , k t ó r y m i ich o b ­ d a r o w y w a n o . B y ł o ich w i e l e i miały być d o w c i p n e , l i c y t o w a n o się w d o w c i p a c h na ich temat, nie oddzielając zazwyczaj dzieła o d c z ł o w i e k a . W blisko pół w i e k u p o Stefanie Jaraczu o d d a im s p r a w i e d l i w o ś ć G r o t o w s k i w s w o j e j w y p o w i e d z i w 25 rocznicę śmierci Osterwy, a także w z w i ą z k u z p o d o b n y m i reakcjami na działalność p r o w a d z o n e g o przez siebie Teatru Laboratorium. Jesienią 1971 roku podczas o t w a r t e j konferencji prasowej w sali Teatru A t e n e u m p o w i e : „ O d 12 lat pracy naszej towarzyszy jakiś taki d u c h , taki współtowarzysz. Ten d u c h — towarzysz, to śmiech innych, ich przeświadczenie, że «to. panie, w ogóle kpiny, to, c o pan robi». Z tym się stykałem od s a m e g o początku. Pamiętam, jak w roku 1 9 6 0 byliśmy w W a r s z a w i e i odbyła się tu taka wspaniała prasowa nagonka. Wtedy dostałem list od Byrskich, którzy napisali mi (nie znałem ich jeszcze osobiście): «nie bójcie się, nie reagujcie, będą się z W a s śmiali, jak człowiek robi coś naprawdę, to inni pękają ze śmiechu». Bardzo w a ż n e zdanie. O d lat towarzyszy ws z y s t k i e mu , c o robimy, a także — muszę powiedzieć — mojej osobistej działalności ó w osobliwy fenomen. J a w n i e to powiedziane albo mniej jawnie, ale to samo: hochsztapler, szarlatan. [...] M o ż n a i tak. Myślę, że już nie zmienię towarzysza. Nie sądzę, żebym musiał się dziwić. Należy to przyjąć." 72 L i m a n o w s k i z pokorą znosił szyderstwa na s w ó j t e m a t oraz niósł o d w a g ę n i e r e a g o w a n i a na te szyderstwa i z ł o ś l i w y ś m i e c h . Nie żądajmy d o w o d ó w na t o , że jest o n postacią s t a n o w c z o nie „ n a czasie". Jest to zupełnie o c z y w i s t e . M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest dzisiaj rzeczywiście n i e o b e c n y w polskiej kulturze. Nadszedł c h y b a czas, aby chcieć to sobie przynajmniej u ś w i a d o m i ć . * * * Dlaczego w a r t o dzisiaj p r z y p o m n i e ć j e g o teksty o dramacie i teatrze? Po pierwsze: ze w z g l ę d ó w h i s t o r y c z n y c h . Udział L i m a n o w s ­ kiego w t w o r z e n i u Reduty i całej jej działalności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a Reduty w historii teatru i kultury artystycznej w Polsce, był t e g o rodzaju, że jest t o w y s t a r c z a j ą c y m p o w o d e m dla p r z y p o m n i e n i a j e g o nieznanych l u b z n a n y c h t y l k o specjalis­ t o m (i t o w n i e w i e l k i e j cząstce) s z k i c ó w . Nie ulega żadnej �w ą t p l i w o ś c i fakt, że bez n i e g o b y ł a b y t o z u p e ł n i e inna Reduta niż w i a swą ziemię. Doszedł d o t e g o na w i e l e lat przed założeniem ta, którą znamy, lub — c o w y d a j e się najbardziej p r a w d o p o d o b n e Reduty i był w t y m k o n s e k w e n t n y . Często p o r ó w n y w a ł s w o j ą — nie b y ł o b y jej w c a l e . M o ż n a się z t e k s t ó w Limanowskiego pracę d o pracy oracza. W s z y s t k o u niego — studia, lektury, praca, r ó w n i e ż w i e l e d o w i e d z i e ć o teatrze, i szerzej, o kulturze X l X - e g o k o n t a k t y z l u d ź m i , także życie osobiste — zostało p o d p o r z ą d ­ i pierwszej p o ł o w y X X - e g o w i e k u , a także o ludziach, z k t ó r y m i kowane temu naczelnemu, p o d s t a w o w e m u zadaniu: k u l t y w o ­ ich autor był tak czy inaczej z w i ą z a n y w r ó ż n y c h okresach życia. w a n i u , u p r a w i a n i u siebie s a m e g o . W t e d y i t y l k o w t e d y można A n a l i z y literackie i teatralne Krakusa, dów, Księcia Niezłomnego, Wesela, Balladyny, Człowieka, Cyda, którego Dzia­ zabiłem dać z siebie coś i n n e m u , jeśli jest się s a m e m u zbudowanym i zarazem jest się w r o z w o j u , w ż y w y m procesie. 21 sierpnia 191 2 M a u r y c e g o Rostanda — mają w a r t o ś ć d o k u m e n t u , pozostając roku zwierzał się Góreckiej w liście n a p i s a n y m w ś w i a d e c t w e m p o s z u k i w a ń i n t e r p r e t a c y j n y c h , a przede w s z y s t k i m M a l c z e w s k i c h koło T a r n o p o l a : p r z y w o ł u j ą warsztat analizy p r o t o - r e d u t o w e j i r e d u t o w e j , p r ó b czytanych i sytuacyjnych. Po d r u g i e : L i m a n o w s k i był rzadkim p r z y p a d k i e m u c z o n e g o , reżysera i pisarza, c z ł o w i e k a nauki i sztuki r ó w n o c z e ś n i e , który o p i s y w a ł , a n a l i z o w a ł i i n t e r p r e t o w a ł naturę procesu t w ó r c z e g o reżysera, poety, a przede w s z y s t k i m — aktora. Jest t o przy t y m pisarstwo krańcowo u p o d m i o t o w i o n e (nieprzypadkowo p o w o ­ ł y w a ł się na S t a n i s ł a w a B r z o z o w s k i e g o , z k t ó r y m zresztą przyjaź­ nił się i k t ó r e g o uważał za n a j w y b i t n i e j s z e g o s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s ­ n y c h p r o z a i k ó w p o l s k i c h , tak jak w Tadeuszu M i c i ń s k i m w i d z i a ł pierwszego p o e t ę ) , a zarazem w y c h y l o n e ku maksymalnej o b i e k ­ t y w i z a c j i , z n a m i e n n e j dla przyrodnika. Znosząc d y c h o t o m i ę „ s u ­ biektywne" — „obiektywne", „wewnętrzne" — „zewnętrzne", M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i reprezentuje bardzo szczególny rodzaj pisarstwa. U z e w n ę t r z n i a się to w e w s z y s t k i c h j e g o tekstach, łącznie z p r y w a t n ą korespondencją. Na przykład w liście d o Tekli Góreckiej z 2 października 1 9 1 3 roku tak sam c h a r a k t e r y z o w a ł tę swoją jedność w dwoistości i podwójność w jedności: „Ostatnie dni moje są tu na w s i , już za parę dni będą w W a r s z a w i e . [...] Dużo się, dużo tu pracowało. J e s t e m teraz w s c e n a c h , które nie tyle piszę, ile gram. Po prostu w y c h o d z i ze mnie aktor i w y d z i w i a , że nic o sobie nie wiedział. Cieszę się, gdy jest coś nie napisane, ale w słowach rozegrane. I tak, krok za krokiem, bo nigdy nie w i e m , co w y p a d n i e mi czynić, mówić, działać na scenie. Ż y w i są w e mnie ci ludzie [...] i oni prowadzą, często sam uśmiecham się, gdy widzę, że w zakamarki i zakątki życia. Dla T o w a r z y s t w a Krajoznawczego nadto tu fotografowałem i zdobyłem dużo c i e k a w e g o materiału geograficznego, tak że widzisz, pracowałem na d w ó c h rękach. To i tamto, idzie wszystko jak jedna całość: bóg J a n u s miał d w i e twarze, takie dwie twarze ja mam teraz. J e s z c z e rok temu z a ­ przeczałem jednej twarzy, ale teraz, gdy ta druga stała się rdzenną, i ta pierwsza jest, i s w o j e c z y n i . " 73 T o j a n u s o w e oblicze stało się j e g o w ł a ś c i w ą naturą, u w r a ż ­ l i w i a j ą c g o jeszcze bardziej na zagadnienia związane z istotą t w ó r c z o ś c i i t w o r z e n i a . Stąd też sam proces t w ó r c z y , p r o w a d z ą c y d o dzieła l u b nie, był dla n i e g o nie mniej w a ż n y a l b o i ważniejszy niz g o t o w e dzieło — p r o d u k t , mające s t a n o w i ć rezultat. Pogląd ten znajduje w y r a z w w i e l u t e k s t a c h , c h y b a najwyraźniej i najpeł­ niej doszedł o n d o g ł o s u w Jak powstała Reduta przed 13 laty. Opisane tu p r ó b y Dziadów b y ł y p o prostu j e d n y m z n a j w a ż n i e j ­ szych i najgłębszych l u d z k i c h d o ś w i a d c z e ń dla każdego s p o ś r ó d t y c h , którzy brali w nich udział. P o m i m o że n i g d y nie doszło d o s k o ń c z o n e g o dzieła —spektaklu, a j e d y n y m z a p r o s z o n y m w i ­ d z e m — ś w i a d k i e m był Osterwa. P o d o b n i e w projektach i n s c e n i ­ zacji Krakusa i Balladyny, o b u z roku 1 9 1 4 , d o k t ó r y c h realizacji teatralnej r ó w n i e ż n i g d y nie d o s z ł o ani przed p o w s t a n i e m R e d u ­ ty, ani w niej samej. W y ł a n i a się o c z y w i ś c i e pytanie: czy L i m a n o w s k i nie c e l e b ­ r o w a ł niepotrzebnie Dziadów, Balladyny, Krakusa, jak i i n n y c h u t w o r ó w , które szczególnie cenił? Otóż, nie — w b r e w p o m ó w i e ­ n i o m o t o , z j a k i m i się spotykał. Dla niego często d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z n e , d o ś w i a d c z e n i e procesu t w ó r c z e g o było ważniejsze o d artystycznego w y t w o r u czyli p o k a z y w a n i a spektaklu na ze­ w n ą t r z . K o n s e k w e n c j ą t a k i e g o s t a n o w i s k a było r ó w n i e ż t o , że g d y d o c h o d z i ł o d o premiery w Reducie nie była ona t r a k t o w a n a jako koniec t w o r z e n i a , lecz j a k o początek n o w e g o okresu pracy. W ten s p o s ó b proces t w ó r c z y t r w a ł tutaj aż d o m o m e n t u zejścia spektaklu z afisza. W y s t a r c z y w t y m miejscu odesłać c h o ć b y d o tekstu Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda. W s z y s t k o t o s t a n o w i ł o bezpośrednią k o n s e k w e n c j ę t r a k t o w a ­ nia przez L i m a n o w s k i e g o k u l t u r y . W j e g o r o z u m i e n i u , które zaszczepił O s t e r w i e i Reducie, była ona przede w s z y s t k i m k u l ­ t y w a c j ą c z ł o w i e k a , j e g o szczególną u p r a w ą , tak jak rolnik u p r a ­ posiadłości „ D n i e są długie na stepie. Zdaje mi się c h w i l a m i , że oczy moje zbłękitniały, tyle błękitu nad sobą piły. Ziemia jest zaorana, zboża ścięte d a w n o , idzie zapach, ptynie jesień. Pierwsze tygodnie były nieznośne. Dużo ludzi — gości, d w ó r mały. Nie miałem ani s w o j e g o pokoju ani spokoju. Teraz jest lepiej: uciekam na pola, do lasu, na step, a i pisać mogę s w o b o d n i e i pracować w pokoju. Cały ten czas wytrącony z r ó w n o w a g i jednak zużytkowałem na czytanie. Przede wszystkim na Stary Testament, który m a szalone piękności, c u d o w n e rzeczy, misternie zdramatyzowane. Przez książki Testamentu zobaczyłem inne religie. W ogóle zrozumiałem, że wszelkie religie są zdramatyzowaniem tego, co w d a n y m czasie i na danej ziemi dany naród twórczo ze s w o j e j d u s z y dobył jako naczelne momenty i zasadnicze istotnych, z a w s z e tych s a m y c h przeżyć. Religia jest z a w s z e najszerszym zdramatyzowaniem t e g o , c o j e s t . Równocześnie czytałem Szekspira. Symfoniami są naprawdę jego historyczne dramaty, jego Ryszardy i Henryk/. Tony g ł ó w n e , tony oznaj­ miające, tony prowadzące zbrodnię do wyświetlenia, tony wdzierające się w najskrytsze ciemności — wszystko skupione, gra w ruchu. P r z e c z u w a ­ łem to już dawniej w Szekspirze, teraz istotnie zobaczyłem. Tylko nie wiedziałem, że symfonie mogą być tak bogato prowadzone. T o wszystko rozszerzyło mnie, kazało w siebie wejść i p o n o w n i e d o b y w a ć połączenia, które ukryte czaiły się w mroku czarnych kątów. Byłem naiwny jeszcze w Sorrento w tych r z e c z a c h . " 74 W i n n y m liście d o tej samej adresatki w y z n a ł : „ T o , c o piszę, jest mierzone życiem, w y p r ó b o w a n e ż y c i e m , nie ma w t y m s ł ó w " . 7 5 Ostatnie zdanie w y d a j e się być p o d d a n y m przez L i m a n o w s ­ kiego k l u c z e m d o całej j e g o t w ó r c z o ś c i , w t y m r ó w n i e ż d o j e g o pisarstwa. Niezależnie w ł a ś c i w i e , o c z y m pisze, ciągle w y w n ę t r z a się z w ł a s n y c h , najbardziej o s o b i s t y c h s p r a w , zwłaszcza t y c h , które dotyczą t w ó r c z o ś c i i procesu t w ó r c z e g o . Jest t o r ó w n i e ż idea naczelna j e g o t e k s t ó w o dramacie i teatrze. Dlatego pełno w n i c h s k r ó t ó w , metafor. Często przypominają o n e „ h i e r o g l i f y " i w y m a g a j ą rozszyfrowania, o d c z y t a n i a , interpretacji. A r ó w n o c z e ś n i e p r a w d ą jest, że w t y m w s z y s t k i m — jak to s c h a r a k t e r y z o w a ł E d w a r d Krasiński — u j a w n i a się „ p i s a r z z innej e p o k i , s t a r o ś w i e c k i , manierycznie m ł o d o p o l s k i w stylu i s ł o w n i c t ­ w i e , m a ł o precyzyjny, k o ł u j ą c y w o k ó ł t e m a t u , o p ę t a n y s n a m i , marzeniami, z j a w a m i . [...] Czytelnik musi przedzierać się przez w i e l o s ł o w i e , stylistyczne zakola, t r o p i ć z a w i k ł a n e skojarzenia i w i z j e , by z t e g o g i g a n t y c z n e g o c h a o s u w y ł o w i ć prawdziwe g w i a z d y i dzisiaj jeszcze j a s n o ś w i e c ą c e " . Prawdą jest i t o , że 7 6 pełno w tekstach L i m a n o w s k i e g o m e a n d r ó w i mielizn, j e g o u p a d k i są czasami podejrzanie bliskie g r a f o m a n i i , ale za t o w z l o t y bliskie są g e n i u s z u . J e d n o z d r u g i m s t a n o w i w t y m pisarstwie całość i j e d n o ś ć , czasami w sąsiadujących ze sobą z d a n i a c h , a n a w e t w e w n ą t r z j e d n e g o zdania. Dlatego trzeba g o przyj­ m o w a ć w całości, t a k i m j a k i m był, razem z t y m i j e g o u p a d k a m i i wzlotami. L i m a n o w s k i e g o u s p r a w i e d l i w i a j e d n a k t o , że nikt nie przecierał m u d r ó g . Przynajmniej w Polsce. Dlatego też płacił za s w o j e pionierskie, b e z k o m p r o m i s o w e p o s z u k i w a n i a cenę, jaką płacą zazwyczaj prekursorzy. N i e w ą t p l i w i e w j e g o życiu zachodziło coś uderzająco zbież­ n e g o z t y m , o c z y m Jerzy G r o t o w s k i — na s w o i m przykładzie — o p o w i e d z i a ł u c z e s t n i k o m konferencji w York University w T o ­ r o n t o w październiku 1 9 8 0 r o k u : „ W mojej pracy z a w s z e istniały d w a wątki: pierwszy mniej czy bardziej publiczny, drugi wyłącznie osobisty. T e n drugi wątek był nieprzerwany. Ciągnąłem go sam albo z paroma osobami. Nigdy jednak nie m ó w i ł e m o nim publicznie. Kiedy jeszcze pracowałem w teatrze przedstawień, wątek publiczny był bardzo e k s p o n o w a n y . Wątek osobisty pozostawał nieomal niewidoczny, a wiązał się po prostu z próbami. Próby nigdy nie były dla mnie p o s z u k i w a n i e m efektu, lecz miały wartość same w sobie — wartość czegoś, co wydarzyć się może między istnieniami, kiedy przekraczają potoczność. 81 �W okresie teatru uczestnictwa, kiedy naszą działalnością publiczną stały się staże parateatralne, sam prowadziłem prace z bardzo małą grupą współpracowników. W tych pracach też nie było poszukiwania efektu, mimo że one właśnie były punktem wyjścia dla działalności stażowej, bo moi koledzy prowadzili równolegle swoje własne prace otwarte. Wtedy właśnie wyprowadziłem się z naszej sali wrocławskiej i przeniosłem za miasto, gdzie mogłem się zupełnie odizolować. W końcu przyszła chwila, kiedy powiedziałem sobie, że być może czas już, aby moja osobista praca stała się czymś bardziej otwartym, publicz­ nym, ale nie w sensie urządzania pokazu, tylko po prostu, aby poinfor­ mować ludzi, ze prowadzę takie poszukiwania. Tak właśnie wyłoni! się Teatr Źródeł, który jako przedsięwzięcie zacząłem w roku 1976, a który jest programem permanentnym. Nazwa jest zwykłym kodem. Można było znaleźć inną nazwę. Appolinaire powiedział: w naszych czasach chodzi o to, «ażeby wszystko miało nowe m i a n o » " G d y się t o czyta, t r u d n o nie o d w o ł a ć się d o t a k i c h t e k s t ó w L i m a n o w s k i e g o , jak na przykład: Sztuka aktora. Jak powstała Reduta przed 13 laty. Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda?, Stanisławski, czy Argumenty Juliusza Osterwy. O b e ­ cność o b u w ą t k ó w , egzoterycznego (na z e w n ą t r z ) i ezeterycznego (wewnętrznego i „całkiem osobistego" — w e d ł u g słów G r o t o w s k i e g o ) , w y s t ę p u j e w t y c h jak i w i n n y c h tekstach zupełnie w y r a ź n i e , c h o ć o c z y w i ś c i e w r ó ż n y m s t o p n i u są o n e ujawnione. Podczas tej samej konferencji m ó w i ł G r o t o w s k i w T o r o n t o : „Kiedy zdałem maturę, musiałem się zdecydować na jakieś studia. Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę teatralną z zamiarem kon­ tynuowania studiów reżyserskich, akademię medyczną z myślą o psychiat­ rii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szkoły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem — na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej — prawdopodob­ nie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę — studio­ wałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem teraz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświad­ czeniem teatralnym — nawet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filologię orientalną." 78 J a k o s t u d e n t W y d z i a ł u A k t o r s k i e g o w P a ń s t w o w e j Wyższej Szkole Aktorskiej im. Ludwika Solskiego w Krakowie ( 1 9 5 1 — 1 9 5 5 ) , a następnie reżyserii ( 1 9 5 6 — 1 9 6 0 ) w tej samej uczelni, p r z e m i a n o w a n e j w t y m czasie na P a ń s t w o w ą Wyższą Szkołę Teatralną, nosił ze sobą o d p i s a r t y k u ł u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o Sztuka aktora, o p u b l i k o w a n e g o p o raz pierwszy w i n a u g u r a c y j n y m zeszycie „ S c e n y P o l s k i e j " z g r u d n i a 1 9 1 9 r o k u . W latach późniejszych, łącznie z okresem „ t e a t r u uczestnic­ t w a " i Teatru Źródeł, t w ó r c a T e a t r u L a b o r a t o r i u m ( 1 9 5 9 — 1 9 8 4 ) będzie p o w o ł y w a ł się na t e n w ł a ś n i e tekst, jak podczas spotkania w C e n t r u m K l u b o w y m P o l i t e c h n i k i Warszawskiej „ R i w i e r a - R e m o n t " w W a r s z a w i e 5 g r u d n i a 1 9 7 6 roku oraz podczas c y k l u w y k ł a d ó w na t e m a t t e c h n i k ź r ó d ł o w y c h w Istituto del Teatro e d e l i o S p e t t a c o l o na U n i w e r s y t e c i e Rzymskim, na zaproszenie Ferruccio M a r o t t i e g o , w d n i u 21 k w i e t n i a 1 9 8 2 r o k u . ' 9 Trzecim p o w o d e m , dla k t ó r e g o w a r t o zapoznać się z tekstami L i m a n o w s k i e g o , jest ich w a r t o ś ć i siła inspiratorska. Dla refleksji nad teatrem i kulturą i dla s a m e g o teatru. W s z k i c u , , B a l l a d y na " Słowackiego jako mistyczne zwierciadło świata. Próba inscenizacji, zamieszczonym w „Sfinksie" z czerw­ ca i lipca 1 9 1 4 r o k u , L i m a n o w s k i — zdaje się, ze jako pierwszy w Polsce — p o s t u l o w a ł n o w y kierunek w badaniach t e a t r o l o g i c z n y c h . W j e d n y m z p r z y p i s ó w d o t e g o tekstu s f o r m u ł o w a ł t o następująco: „Komentatorowie nasi, zajmujący się Słowackim, szukając wciąż (przez istne węszenie) za źródłami, skąd Słowacki czerpać miał swoje na­ tchnienie, natrafiają na Szekspira. W Balladynie widzą Lady Makbet, w Goplanie Tytanie Snu nocy letniej; zdumiewającym jest, że tym «luminarzom» ani na chwilę nie przyjdzie do głowy, że zdradzają przez to wprost horrendalne niezrozumienie Słowackiego oraz Szekspira. Podo­ bieństwa zewnętrzne (często pozory podobieństw), które znajdują, a które przez Hoesickowską metodę podnoszą do znaczenia integralnego, prowa­ dzić muszą do dezorientowania, a przez to do takich parodii, jakimi stają się sztuki Słowackiego w teatrach polskich [...]. Może by krytyka raczyła raz zrozumieć, że o zapożyczeniach i reminiscencjach w twórczych naturach nie może być mowy (twórcy mają często identyczne obrazy i identyczne słowa!) [...] Może by też ktokolwiek zechciał się raz zabrać do studiów nad teatrem w Genewie, który miał Słowacki pod bokiem, pisząc swoje tragedie. Zapewniam, że to będzie daleko bardziej płodne w następstwa, niż ściąganie Słowackiego wciąż do roli zwierciadła twórczości obcej." 80 82 Blisko pół w i e k u o d napisania t y c h s ł ó w , w roku 1 9 6 2 , Z b i g n i e w Raszewski zrealizował ten postulat L i m a n o w s k i e g o w rozprawie W Szwajcarii. Słowacki na widowni teatru genews­ kiego", w y k a z u j ą c w p ł y w d o ś w i a d c z e ń teatralnych S ł o w a c k i e g o na j e g o t w ó r c z o ś ć dramatyczną. O p u b l i k o w a n e w k o ń c u lat pięćdziesiątych i w latach sześćdziesiątych w y n i k i badań Raszew s k i e g o i i n n y c h d o w i o d ł y , że w i e d z a o przeszłości teatru daje m o ż l i w o ś ć n o w e g o spojrzenia na k s z t a ł t o w a n i e się p o l s k i e g o d r a m a t u r o m a n t y c z n e g o . A l e u p o c z ą t k u był tekst M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , n a w i a s e m m ó w i ą c przeoczony czy z a p o m n i a n y przez t y c h , którzy podjęli te badania. Przeoczyli ten tekst i n a z w i s ­ k o j e g o autora r ó w n i e ż organizatorzy i uczestnicy s y m p o z j u m , które o d b y ł o się w W a r s z a w i e w d n i a c h 10 i 11 g r u d n i a 1 9 7 9 roku p o d auspicjami I n s t y t u t u Badań Literackich P A N , p o ś w i ę c o n e g o „ p r ó b i e i p r o p o z y c j i n o w e j lektury t w ó r c z o ś c i i biografii S ł o w a c ­ kiego w okresie m i s t y c z n y m . " 62 83 P o z o s t a w i ł L i m a n o w s k i r ó w n i e ż analizy t e k s t ó w d r a m a t y c z ­ n y c h , które w n i e j e d n y m rnogą być i dzisiaj inspirujące dla t w ó r c z e g o reżysera czy aktora, nie m ó w i ą c o historyku teatru i d r a m a t u . Nie w e w s z y s t k i m , o c z y w i ś c i e , można się z n i m zgodzić, niektóre z j e g o w y w o d ó w i s t w i e r d z e ń z w e r y f i k o w a ł p o prostu czas. A l e też w a r t o ś ć t y c h analiz nie polega w c a l e na t y m , że ich autor ma w e w s z y s t k i m rację. Nie są t o w k o ń c u a k a d e m i c k i e , f i l o l o g i c z n e studia, lecz zapisane ś w i a d e c t w a teatralnych analiz t e k s t ó w , oparte bardziej na n i e o c z e k i w a n y c h skojarzeniach, asocjacjach, zaskakujących swą o r y g i n a l n o ś c i ą p o r ó w n a n i a c h , niż na l o g i c z n o - p o j ę c i o w y m d o w o d z e n i u . Stefan Srebrny przy­ p o m n i a ł , jak na jednej z prób w Reducie w i l e ń s k i e j L i m a n o w s k i z w ł a ś c i w y m sobie t e m p e r a m e n t e m i rozbrajającą szczerością z s z o k o w a ł młodą aktorkę o ś w i a d c z e n i e m : „ T o ty nie wiesz, że ja naprzód muszę p o w i e d z i e ć dziesięć g ł u p s t w , aby p o t e m p o w i e ­ dzieć coś m ą d r e g o . " Trzeba o t y m pamiętać. 84 „Limanowski — charakteryzował go dalej Srebrny — był uczuciowcem i intuicjonistą. Często w zdumiewający sposób dochodził do trafnych wniosków intuicyjnie, przeskakując całe szeregi ogniw wiążących punkt wyjścia z ostateczną konkluzją. I to nieraz w wypadkach, gdy przedmiot nie był mu dostatecznie znany i na zbudowanie tych ogniw brakło by mu materiału. Zdarzało się, że jeden jakiś szczegół błyskawicznie oświetlał mu drogę do końcowego wniosku, na który po dobudowaniu brakujących ogniw godzić się musieli ludzie znający przedmiot lepiej od niego. Limanowski «czuł», że tak być musi — i okazywało się często, że miał rację. Często, choć, oczywiście, nie zawsze. [...] dowodzi to tylko, jak bogate i wielostronne były złoża jego zdolności inspiracyjnych, jak działały one twórczo we wszystkich niemal kierunkach, niekiedy nawet w tych, które raczej obce były jego naturze." W i e l e ze s w o i c h z d o b y c z y t w ó r c z y c h Reduta zawdzięczała b o d ź c o m , k t ó r y c h ź r ó d ł e m był L i m a n o w s k i . W w i e l u w y p a d k a c h , g d y b y wszcząć p o s z u k i w a n i a w s t e c z — o d realizacji idei d o jej narodzin — u p o c z ą t k u d r o g i t r a f i l i b y ś m y na L i m a n o w s k i e g o . O b i e k t y w n i e , m ó g ł się o n m y l i ć i m y l i ł się nie j e d e n raz. J e g o skojarzenia „ b y w a ł y czasem o l ś n i e w a j ą c e i w całkiem n o w y m ś w i e t l e u k a z y w a ł y znane fakty; kiedy indziej g u b i ł y się w istnym labiryncie urojeń i p r o w a d z i ł y d o w n i o s k ó w p o z b a w i o n y c h wszelkiej p o d s t a w y . Ale n a w e t w t e d y , g d y ich w a r t o ś ć p o z n a w ­ cza była m i n i m a l n a , posiadały one magiczną siłę i n s p i r a t o r s k a . " G d y w p a d a ł w s w ó j z w y k ł y „ t r a n s " , w y z w a l a ł i bezustannie p o b u d z a ł w y o b r a ź n i ę o t o c z e n i a , w p r a w i a ł ją w r u c h , d o p r o w a ­ dzał d o t e m p e r a t u r y wrzenia i taką temperaturę starał się p o t e m u t r z y m y w a ć w c a ł y m procesie t w ó r c z y m . Nie w e w s z y s t k i m zestarzała się dzisiaj j e g o s w o i s t a filozofia i myśl teatralna. Dalej, tak jak o n , t ę s k n i m y za teatrem — l a b o r a t o ­ r i u m , teatrem s t u d y j n y m , teatrem — „ k l a s z t o r e m " , za czystą a t m o ­ sferą pracy w teatrze. T ę s k n i m y za „ z b i o r o w ą d u s z ą " , za ś w i ę t y m i i n i e z ł o m n y m i b o h a t e r a m i , p r ó b u j e m y ujarzmić „ s m o k a " w sobie i z b i o r o w o ś c i a c h l u d z k i c h . Rozpaczamy jak L i m a n o w s k i : „ D z i ś jesteśmy tacy mali, b e z b o ż n i , tacy jacyś o g r a n i c z e n i . N i e w o l n i c y maszyn, które za nas myślą, czują, c i e r p i ą . " Z g a d z a m y się z n i m , że w s p ó ł c z e s n a cywilizacja u n i f i k u j e ludzi i kulturę, niszczy i zabija o r y g i n a l n o ś ć , t w ó r c z o ś ć , rozbija „ r y t m i k ę ziemi p o l s k i e j " , d e p r a w u j e a l b o r u g u j e z w y c z a j e , obrzędy, rytuały, u r o c z y s t o ś c i , wielkie święta, dionizje. 85 86 87 88 M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i u j a w n i a się także j a k o j e d e n z prekur­ s o r ó w tej orientacji w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m , która w latach siedemdziesiątych z w r ó c i ł a się ku a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j i e t n o l o g i i p o t o , aby poszerzać czy przekraczać „ g r a n i c e t e a t r u " a l b o też szukać na t y c h terenach i w t y c h dziedzinach �1 inspiracji dla pracy w d o m e n i e samej sztuki t e a t r u . P r z y t o c z o n a u p r z e d n i o w y p o w i e d ź W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o s t w i e r d z a tę j e g o prekursorską rolę z u p e ł n i e j e d n o z n a c z n i e . O p r ó c z p r z y w o ł a ­ n e g o przez S t a n i e w s k i e g o t e k s t u Rok polski i dusza zamieszczonego Sztuki w tym numerze „Polskiej Ludowej", z t e g o s a m e g o obszaru t e m a t y c z n e g o p o c h o d z ą : znaczenie teatrów ( 1 9 2 2 ) , Smok, ludowych ( 1 9 3 0 ) , Z powodu wileńskiego smoka Wilno i harcerki ( 1 9 3 1 ) , Byl kiedyś o p u b l i k o w a n y za życia L i m a n o w s k i e g o Pod roku Wychowawcze teatr ( 1 9 3 7 ) , a k o r e s p o n d u j e z n i m r ó w n i e ż o s t a t n i tekst Dionizosa w zbiorowa, 1924. Urywek ze wspomnień niebem (1947), otwartym omawiający pierwszą w y p r a w ę z e s p o ł u i I n s t y t u t u R e d u t y . W r o z p o c z ę t y m p o roku 1969 okresie poteatralnym działalności Grotowskiego, a zwłaszcza w r e a l i z o w a n y m p o d j e g o k i e r u n k i e m Teatrze Ź r ó d e ł (1976 — 1982), w ekspedycjach pracującego w Paryżu pod p r z y w ó d z t w e m Petera B r o o k a M i ę d z y n a r o d o w e g o O ś r o d k a B a ­ d a ń T e a t r a l n y c h ( C I R T ) d o A f r y k i ( 1 9 7 3 ) i O d i n Teatret p r o w a ­ d z o n e g o przez d a w n e g o ucznia G r o t o w s k i e g o , E u g e n i o Barbę, najpierw do Pulii na P o ł u d n i u W ł o c h (1974) a następnie do i n d i a ń s k i e g o p l e m i e n i a J o n o m a n ó w na p o g r a n i c z u W e n e z u e l i i Brazylii, gdzieś na w s i p o ł o ż o n e j nad g ó r n y m b i e g i e m O r i n o k o , w p o ł u d n i o w y m zakątku wenezuelskiego terytorium (1976), wreszcie w Wyprawach do „enklaw Amazonii kulturowych" w p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Polsce i w i n n y c h k r a j a c h , p o d e ­ j m o w a n y c h przez O ś r o d e k Praktyk T e a t r a l n y c h a także w inspirowanej „Gardzienice", i nawiązującej d o jego doświadczeń działalności „ P o g r a n i c z a " i „ W ę g a j t " — można odnaleźć w ą t k i i idee k o r e s p o n d u j ą c e z t y m i , k t ó r e L i m a n o w s k i rozwijał czy których intuicje zapisywał w s w o i c h tekstach. czysław Limanowski zasługuje na rzetelną monografię, która p o w i n n a stać się p a s j o n u j ą c y m d o k u m e n t e m z historii p o l s k i e j k u l t u r y . Na w i e l k i e b o g a c t w o i zarazem k o m p l i k a c j ę j e g o o s o b o ­ w o ś c i w s k a z u j ą w s z y s c y , k t ó r z y g o lepiej znali. P r z y w o ł a m t u jednak tylko świadectwa Stefana S r e b r n e g o i Konrada Górs­ kiego: „Limanowski był naturą niezwykle skomplikowaną; w jego psychice krzyżowały się elementy bardzo różnorodne, często sprzeczne. [...] T e sprzeczności wyrastały jednak ze w s p ó l n e g o podłoża, które w pracy teatralnej prowadzić mogło w tym lub innym konkretnym w y p a d k u do pomyłek, ale ogólnie biorąc było w skutkach s w o i c h dobroczynne. Podłoże o w o — to żądanie prawdy i szczerości przeżycia; żądanie, by w sztuce aktora nie tylko nie było blagi i taniego efekciarstwa, ale aby nic nie było «pomysłem», na zimno obmyślanym «chwytem», a wszystko — czy to będzie reakcja psychiczna na codzienną sytuację «życiową», czy wyraz uczucia metafizycznego lub religijnego — pełną prawdą w e w n ę t r z n ą . I pod tym względem posiadał Limanowski w y j ą t k o w ą czułość na wszelką nieszczerość w grze, na choćby najlżejszą próbę ułatwienia sobie zadania sztuczkami i «nagrywaniami». M o ż n a się było nim posługiwać jak precyzyj­ nym, wysokoczułym instrumentem do wykrywania fałszu aktorskiego. Wystarczyła jedna nuta fałszywa, jeden drobny szczególik martwy, «sztampowy», by L i m a n o w s k i syknął, zerwał się z krzesła, zaczął krzyczeć i szarpać swoją bujną c z u p r y n ę . " „Limanowski był s w e g o rodzaju geniuszem poznania intuicyjnego. Stąd też w sferze twórczości artystycznej nie liczył się z argumentacją wyłącznie pojęciową. [...] L i m a n o w s k i przedstawiał połączenie cech niezmiernie rzadkie i przedziwne. Była tam olbrzymia intuicja i wyobraźnia obok znakomitych cech intelektu i wszechstronnej wiedzy. Było niesłychane napięcie życia u c z u c i o w e g o i stąd g w a ł t o w n o ś ć reakcji u c z u c i o w y c h obok ciepła, dobroci i humoru. Była życiowa bezradność dziecka i abnegacja obok zapatrzenia się w straszliwe, oszałamiające b o g a c t w o rzeczywistości, którą chłonął w siebie wszystkimi zmysłami. Złączenie w jednym człowieku tylu możliwości i kontrastów d a w a ł o w w y n i k u jedną z najciekawszych i najbardziej kolorowych indywidualno­ ści, jakie się przesunęły przed oczami ludzi dzisiejszej e p o k i . " 89 90 O s t a t n i w r e s z c i e , c h o c i a ż w c a l e nie n a j m n i e j w a ż n y , p o w ó d , dla k t ó r e g o z d e c y d o w a ł e m się p o d j ą ć w y s i ł e k o c a l e n i a i p r z y p o ­ m n i e n i a t y c h t e k s t ó w , jest m o j a f a s c y n a c j a c i e k a w ą c h o ć przecież do dzisiaj uczony, kontrowersyjną myśliciel i — działacz osobowością teatralny, ich inspirator autora. i Ten prekursor z a r ó w n o w n a u c e jak i w sztuce, u m y s ł w y b i t n i e t w ó r c z y , j e d e n z c i e k a w s z y c h w s w o i c h c z a s a c h , które na c o j a k na c o , ale na brak w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i nie m o g ł y się uskarżać — z całą pewnością nie zasługuje na zapomnienie. Byłaby to wręcz N i e w ą t p l i w i e należał d o t y c h , którzy w y t y c z a j ą n o w e d r o g i . F o r m u ł o w a ł t o , o c z y w i ś c i e , w j ę z y k u s w o j e j e p o k i . J e g o język i styl r z e c z y w i ś c i e b y w a j ą s t a r o ś w i e c k i e . Należą d o e p o k i , której nie ma już o d d a w n a . O s o b l i w y p a r a d o k s p o l e g a j e d n a k na t y m , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w r a z z całą t o w a r z y s z ą c ą m u aurą staroświecczyzny ma n a m jeszcze c i ą g l e znacznie w i ę c e j do p o w i e d z e n i a o teatrze, k u l t u r z e i w k o ń c u o nas s a m y c h , niż w i e l u s p o ś r ó d t y c h , którzy uważają się za a w a n g a r d ę naszych c z a s ó w . w y j ą t k o w a lekkomyślność i krótkowzroczność. Przeciwnie: M i e ­ Jesień 1986 - zima 1 9 8 7 PRZYPISY 1 Tekst tu publikowany, zamierzony był przez autora jako wstęp do książki Mieczysława L i m a n o w s k i e g o Byl kiedyś teatr Dionizosa, wybór, wstęp i opracowanie: Z. Osiński. Książka czeka od 1 9 8 7 r. na publikację w W y d a w n i c t w i e Literackim, i trudno spodziewać się, by się w niedługim czasie ukazała. L. Roszko, Mieczysław Limanowski (1876—1948), [W:] Z dziejów nauki polskiej. Księga Pamiątkowa Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1875— 1975). Pod redakcją: A . Hutnikiewicza, L J a n i s z e w s k i e g o . War­ s z a w a — P o z n a ń — T o r u ń 1 9 7 5 s . 277 — 3 0 6 ; Z. Wójcik, Mieczysław Lima­ nowski (18761948), „Wszechświat" 1967, z. 5, s. 126 - 1 28; J . Marosz, Mieczysław Limanowski w latach 1876— 1923, „Prace M u z e u m Ziemi" nr 15, cz. I, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 141 - 1 5 5 Mieczysław Limanowski. Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Supplementum II, Toruń 1 9 5 0 : E. Passendorfer, Mieczysław Limanowski jako geolog, s . 17 — 36; R. G a l o n , Mieczysław Limanowski jako geograf, s . 37 - 3 9 ; W. Goetel, Mieczysław Limanowski. Wspomnienie, s. 41 —44; K. Stecki, Wspomnienia o Mieczysławie Limanowskim z lat 1909— 1914, s . 45-50 A . Chałubińska, Wspomnienia o prof. M. Limanowskim, „Czasopismo Geograficzne" t. X X I / X X I / X X I I , 1 9 5 0 / 1 9 5 1 . W r o c ł a w 1 9 2 5 , s. 5 2 9 - 5 3 2 ; B. Halicki, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Geograficzny" t. XXI, 1 9 4 7 , W a r s z a w a 1 9 4 8 , s . 3 4 8 - 3 5 1 ; C . Kuźniar, Mieczysław Limanowski, Wspomnienie pośmiertne, „Rocznik Polskiego T o w a r z y s t w a G e o l o g i c z ­ nego" t. XVIII, Kraków 1 9 4 9 , s. 3 1 8 - 3 3 2 ; S . M a ł k o w s k i , Mieczysław Limanowski, „Chrońmy Przyrodę Ojczystą" 1 9 4 8 , nr 3 — 4, s. 24 — 26 S . Narębski, Ojciec i syn weszli do polskiego panteonu. Słowo o Mieczysławie Limanowskim, „Glos Pomorza" 2111948, nr 3 2 ; J . Maśliński, Kim byl Mieczysław Limanowski, „Gazeta Z a c h o d n i a " 9111948, nr 38; W. Charkiewicz, Liman, „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 2 9 1 1 1 9 4 8 , nr 6 1 ; J . Wyszomirski, Infernalny Liman, „ N o w i n y Literackie" 1 9 4 8 , nr 2 1 , s. 3. Przedruk: „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 1 V I 1 1 9 4 8 , nr 7 8 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego, „Głos Pomorza" 9 I11948, nr 3 8 L. Roszkówna, Sesja naukowa poświęcona pamięci profesora Mieczy­ sława Limanowskiego, „Przegląd Geograficzny" t. 4 2 , W a r s z a w a 1 9 7 0 , z. 4, s . 7 9 9 - 8 0 1 2 9 4 5 8 7 8 M. L i m a n o w s k i , Sur la tectonique des Monts Peloritains dans le environs de Taormina (Sicile), „ Bulletin de la societe r a n d o i s e d e s s c i e n c e s naturelles" vol. X L V , nr 165, Imprimeries Rćnnies, L a u s a n n e 1909; Sur la tectonique des Monts, Peloritains dans le environs de Taormina par Miecislas L i m a n o w s k i , [w:] Bulletin des laboratories de geologie, geographic physique, mineralogie et paleontologie de I'Universite de Lousanne B. L i m a n o w s k i , Pamiętniki, oprać. J . Durko; t. 1 ( 1 8 3 5 - 1 8 7 0 ) z przedmową A . Próchnika, W y d . II, W a r s z a w a 1 9 3 7 , W y d . II W a r s z a w a 1 9 5 7 ; t. 2 ( 1 8 7 0 - 1 9 0 7 ) , W - w a 1958; t. 3 ( 1 9 0 7 - 1 9 1 9 ) , W - w a 1 9 6 1 , t. 4 ( 1 9 1 9 - 1 9 2 8 ) , W - w a 1973 J . S z c z u b l e w s k i : Pierwsza Reduta Osterwy, W a r s z a w a 1 9 6 5 ; Żywot Osterwy, W y d . I, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; W y d . II, W a r s z a w a 1 9 7 3 9 1 0 11 Przemówienie dyr. Horzycy, Torunia na pogrzebie profesora Pomorza" 3 0 11948, nr 29 [ w artykule:] A . F . , Świat Mieczysława Limanowskiego, naukowy „Głos 1 2 M. L i m a n o w s k i , Wycieczka w Tatry i Pieniny. IX Międzynarodowy Kongres Geologiczny 1903, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego" t. X X V , Kraków 1 9 0 4 , s. 181 1 9 M. L i m a n o w s k i , Marian Raciborski. Wspomnienie Polskie" 1 9 1 7 , nr 1 1 8 „ N a u k a P o l s k a " t. III, 1 9 2 0 , s . 6 0 - 6 2 . pośmiertne, „Echo 1 4 15 Kultura wsi. Biuletyn XIII zagadnieniom kultury wiejskiej W a r s z a w a 1 9 3 0 , s. 2 0 - 2 1 1 8 M. L i m a n o w s k i , Maurycy 227-231 Konferencji Oświatowej, poświęconej w Polsce. Łowicz 10, 11, 12 I 1930, Lugeon, „Wszechświat" 1 9 3 7 , nr 8, s. 1 7 Goethe, Podróż włoska. Tłum., przypisy i posłowie H. Krzeczkowski, Warszawa 1980, s. 70 1 8 Przedruki w : L. Schiller, Teatr Ogromny. Oprać, i wstępem opatrzył Z. R a s z e w s k i , W a r s z a w a 1 9 6 1 , s . 2 8 4 ; L. Schiller, Droga przez teatr 19241939. Oprać. J . T i m o s z e w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 3 , s. 3 6 8 - 3 6 9 A. Słonimski, Alfabet wspomień. W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 1 2 5 - 1 2 6 . Pier­ wodruk pt. Obrona odbiorcy, „Tygodnik P o w s z e c h n y " 1 9 7 1 , nr 51 - 5 2 Por. m.in. pozycje w przypisach 3 i 4 do niniejszego tekstu. 1 9 2 0 83 �2 1 Por. J . Kolbuszewski, Tatry w literaturze polskiej, Kraków 1 9 8 2 , s. 4 0 7 - 4 2 5 (W kręgu „Nietoty"). Szczublewski: Pierwsza Reduta Osterwy, s. 209; Żywot Osterwy, s. 2 4 4 List byt pisany w Zaściance, poczta B a w o r ó w , powiat tarnopolski, gdzie L i m a n o w s k i — po powrocie z kolejnego pobytu w e Włoszech — przebywał w majątku M a l c z e w s k i c h od połowy sierpnia do pierwszych dni listopada 191 2 r. — Listy Mieczysława Limanowskiego do Tekli Góreckiej 1911 - 1914. Autografy. Zbiory S p e c j a l n e Instytutu Sztuki P A N * Notatki rękopiśmienne Mieczysława L i m a n o w s k i e g o . Zbiory Julii Marosz w Warszawie. — Najwcześniejsze z tych notatek noszą datę 5 kwietnia 191 9, w ogóle większość z nich pochodzi z tego roku (ostatnia zapisana data: 6 lipca 1 9 1 9 ) . W tym czasie powstały również niewątpliwie Zasadnicze podstawy sztuki teatru ezoterycznego i Zasadnicze podstawy twórczości aktorskiej. Natomiast Słowniczek aktorski redutowy i Słow­ niczek redutowy są z całą pewnością późniejsze. Piszę o tym obszerniej w e Wstępie do: M. L i m a n o w s k i , J . O s t e r w a , Listy, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s . 6 3 - 8 1 A. Artaud, Oeuvres completes, Gallimard, Paris 1 9 6 9 , t. VII (Heliogabale ou /'Anarchistę couronne. Les Nouvelles Revelations de J'Etre), s . 1 3 9 - 1 4 1 , 3 4 7 - 3 5 0 i 4 1 9 - 4 2 4 C . G . J u n g , Rebis czyli kamień filozofów. Wybrał, przełożył i poprze­ dził wstępem J . Prokopiuk, W a r s z a w a 1 9 8 8 , s . 5 0 3 — 5 6 7 (XIV. Syn­ chroniczność). List pisany w K o s o w i e . Rękopis znajduje się w zbiorach Julii Marosz. Por. L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s. 1 2 3 R. Steiner, Die Weltgeschichte in anthropospohischer Beleuchtung und ais Grund/age der Erkenntnis des Menschengeistes. Mysterienstatten des Mittelalters, Rosenkruezertum und modernes Einweihungsprinzip. Dornach 1962 [14 odczytów wygłoszonych w okresie: 24.12.1923-13.01.1924] Por. M. K. W o ł o w s k i , Antropozofia Rudolfa Steinera i jej przeciwnicy w Polsce, W a r s z a w a 1 9 2 6 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat polskiej duszy. I Dzwony, „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 2 8 V I I I ( 1 0 I X ) 1 9 1 6 , nr 2 3 6 ( 3 0 3 ) , s . 2 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat duszy polskiej. II Sen białego Kremla. „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 20 IX ( 3 X ) 1 9 1 6 , nr 2 5 9 ( 3 2 6 ) , s . 2 mrs, W obliczu idealizmu. Na marginesie prelekcji Limanowskiego i Osterwy o Reducie, „Kurier Wileński" 4 X 1 1 9 2 5 , nr 2 5 1 , s . 2 Z. Kępiński, Mickiewicz hermetyczny. W a r s z a w a 1980, s. 2 0 8 Steiner, Boże Narodzenie — święto inspiracji, s. 10 Kępiński, s . 3 0 7 - 2 0 9 Por. J . Znamierowski, Glosy naszych czytelników. W imię Prawdy, „Kurier Wileński" 2 6 1 1 1 9 2 5 , nr 47, s . 2 - 3 L. C h a j n , Wolnomularstwo w II Rzeczypospolitej, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 2 1 6 ; L. C h a j n , Polskie wolnomularstwo 1920-1938, W y d . II zmienione, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 188; L. Hass, Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905—1928. War­ s z a w a 1984, s . 2 3 2 - 3 7 0 L i m a n o w s k i , Istota ku/tury. s . 15 M. L i m a n o w s k i , W Wilnie glos ma urbanistyka. (IX, Mickiewicz prosił, aby figur nie naruszać), „ S ł o w o " 4 V 1 1 9 3 7 , nr 152 S. 1 5 - 1 8 J . R e y c h m a n , Peleryna, ciupaga i znak tajemny. Posłowie J . Krzyżano­ w s k i . W y d . II, Kraków 1 9 7 6 , s . 1 6 4 - 1 6 7 Por. J . В., Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego. Por. J . Stradecki, W kręgu Skamandra, W a r s z a w a 1 9 7 7 , s. 2 4 3 ; S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s . 86 — 8 9 Słonimski, Obrona odbiorcy J . Lechoń, Dziennik, t. 1, L o n d y n 1 9 6 7 , s. 2 4 6 i t. 3, L o n d y n 1 9 7 3 , s. 471 J . Krzyżanowski, Cenna kartka z dziejów Zakopanego. [W:] R e y c h ­ man, s . 2 6 5 J . Miciński, Z tajemnic Reduty. Garść wspomnień i ostrzeżeń, „ W i a ­ domości Literackie" 14 V 1 1 9 2 5 , nr 24, s . 1. Por. S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s. 2 6 5 - 2 6 8 „Glos Pomorza" 1 9 4 8 , nr 32 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego „Gazeta Z a c h o d n i a " 1 9 4 8 , nr 38 J e - M i , O Mieczysławie Limanowskim, „Głos Wielkopolski" 7111 9 4 8 , nr 37 Najzas/użeńsi wilnianie. Ostateczne obliczenia głosów, „ S ł o w o " 2 0 i 21 11933, nr-y 19 i 20 W y s z . [ J . W y s z o m i r s k i ] , Nasza ankieta, „ S ł o w o " 14 IV 1934, nr 99 T. Byrski, Teatr — radio. Wspomnienia, Warszawa 1976, s. 185 2 2 2 3 2 2 5 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 53 5 4 8 5 84 5 6 5 7 Roszko, s. 2 9 3 Schiller, Droga przez teatr 1924- 1939, s . 3 6 9 - 3 7 0 5 8 „Wiadomości Literackie" 1 9 2 5 , nr 2 6 / 7 8 . Przedruki [ w ] : H. M a ł k o w s ­ ka, Wspomnienia z „Reduty", Warszawa 1960, s. 209 — 217; S . Jaracz, 0 teatrze i aktorze. Oprać, i wstępem opatrzył W. Natanson, W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 33 - 4 2 ; O Zespole Reduty 1919 - 1939. Wspomnienia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s . 2 5 — 3 3 [z małymi skrótami]. Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Antologia. Wybór i wstęp S . Marczak-Oborski. Noty L. Kuchtówna, W a r s z a w a 1 9 7 3 , s . 7 4 - 8 1 5 9 [W:] Mieczysław Limanowski; s . 7 2 . Przedruk w: S . Srebrny, Teatr grecki i polski. Wybór i oprać. S . Gąssowski. W s t ę p J . Ł a n o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 6 4 4 6 0 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka nikogo. Przel. W. Berent, W a r s z a w a 1 9 0 7 , s . 12 dla wszystkich i dla 8 1 E. Świerczewski, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Teatralny i Kine­ matograficzny" 1 9 2 2 , nr 17, s . 5 —8 Przemówienie dyr. Horzycy. J . S z a n i a w s k i , W pobliżu teatru. Kraków 1 9 5 6 , s . 1 7 9 A r c h i w u m Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Akta Mieczy­ sława L i m a n o w s k i e g o 82 8 3 8 4 85 Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Rozmawiała Izabella Bodnar, „Pismo Literacko-Artystyczne" 1 9 8 6 , nr 3, s . 141 W. Staniewski, O Wyprawie do Laponii — inaczej, „ D i a l o g " 1984, nr 8, s . 1 0 7 L i m a n o w s k i , Marian Raciborski M. L i m a n o w s k i , Muzeum, którego dotąd nie by/o, „Gazeta C o d z i e n ­ n a " 1 9 4 0 , nr 15 L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s . 1 5 0 8 8 8 7 8 8 8 9 70 Listy Juliusza Osterwy. Wstęp napisał J . Z a w i e y s k i . Listy zebrała E. Osterwianka, Redaktor tomu E. Krasiński, W a r s z a w a 1 9 6 8 , s . 90 ( D o R o m a n a Piotrowskiego, Wilno, 1 0 X 1 1 9 2 7 ) 71 tamże, s. 2 3 7 ( D o Marii Dulęby. Siedliska, 14 V I I 1 1 9 3 9 ) J G r o t o w s k i , Jak żyć by można, ..Odra" 1 9 7 2 , nr 4, s . 3 4 List wysłany z majątku D y n o w s k i c h w Istalsnie, poczta L u c y n , Witebska gubernia. — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Górec­ kiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Zaścianka, poczta B a w o r ó w , u M a l c z e w s k i c h . — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1911 — 1 9 1 4 [Zakopane] 17 października 1 9 1 1 . — Listy M. L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Edward Krasiński w recenzji wewnętrznej książki, przypis 1. J . G r o t o w s k i , Teatr Źródeł, „Zeszyty Literackie" 19, [Paryż 1 9 8 7 ] , s . 105 Tamże, s . 1 0 4 - 1 0 5 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 J . Grotowski, Tecniche originarie dell'attore, Istituto del Teatro e delio Spettacolo, [ R z y m b.d.], maszynopis powielony, s . 1 9 5 — 196 „Sfinks" 1914, nr 7, s. 108 „Pamiętnik Teatralny" 1 9 6 2 , z. 1, s. 101 - 1 1 6 Z. R a s z e w s k i , Słowacki i Mickiewicz wobec teatru romantycznego. Dwa epizody, „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 — 3 , s . 5 - 4 6 . Przedruk w: Z. R a s z e w s k i , Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim (17651865), W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 221 — 269; Z R a s z e w s k i , O treatralnym kształcie „Balladyny", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 - 3 , s. 1 5 3 - 1 8 6 . Por. też: J . Maciejewski, Zagadka „Kordiana", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1—3, s . 102 — 130; J . Maciejewski, „Kordian" — dramatyczna trylogia, Poznań 1 9 6 1 , s . 1 0 5 - 1 3 4 [Rozdz. Widowisko] i 245-247; J . Maciejewski, Trzy szkice romantyczne. O „Dziadach" — „Balladynie' — Epilogu „Pana Tadeusza", Poznań 1967; M . W i t k o w s k i , Świat teatralny młodego Mickiewicza, W a r s z a w a 1971 Słowacki mistyczny. Propozycje i dyskusje sympozjum. Warszawa 10—11 grudnia 1 9 7 9 . Pod redakcją M. J a n i o n i M. Żmigrodzkiej, W a r s z a w a 1 9 8 1 . Por. też: J . T o m k o w s k i , Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, W a r s z a w a 1 9 8 4 Srebrny, Teatr grecki i polski, s. 72 Tamże, s. 6 3 , 6 8 Tamże, s . 6 7 M. L i m a n o w s k i , Z powodu wileńskiego Smoka. Z przemówienia na akademii dnia 26 kwietnia b.r., „ S ł o w o " , 6 . V . 1 9 3 1 , nr 1 0 3 Na podstawie fragmentu recenzji w y d a w n i c z e j E d w a r d a Krasińskiego z książki M. L i m a n o w s k i , Był kiedyś teatr Dionizosa — por. przypis 1 Srebrny, Teatr grecki i polski, s . 6 5 K. Górski, O stosunku Mieczysława Limanowskiego do dzieł literac­ kich, [w:] Mieczysław Limanowski, s. 5 5 8 0 8 1 8 2 83 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c422eb7abe8419cf291455e200546971.pdf 16484020b39aa102d070b8be6ee82856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2183 Title A name given to the resource Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.90-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S e w e r y n A. Wisłocki JĘDRZEJ CIERNIAK I JEGO „TEATR P o n i e w a ż w y s t ą p i e n i e Jędrzeja Cierniaka z w ł a s n ą k o n c e p c j ą „ t e a t r u l u d o w e g o " opierało się na z a k w e s t i o n o w a n i u sensu istnienia a m a t o r s k i e g o r u c h u teatralnego na w s i w takiej f o r m i e w jakiej u k s z t a ł t o w a n y został na przestrzeni XIX w . , d l a t e g o n i e z b ę d n y m jest dla jasności w y w o d ó w zasadniczych p r z e d ­ s t a w i e n i e tegoż zjawiska k u l t u r o w e g o w n a j o g ó l n i e j s z y c h zary­ sach. Teatr amatorski na w s i p i e r w o c i n y s w o i c h p o c z y n a ń d a t u j e na drugą p o ł o w ę X I X w . , przy c z y m najlepiej r o z w i j a ł się na terenie Galicji, gdzie Polacy, w p o r ó w n a n i u z i n n y m i z a b o r a m i , korzystali z największych s w o b ó d . G ł ó w n y m celem organizatorów, naj­ częściej e f e m e r y c z n y c h scen a m a t o r s k i c h , b y ł o w t a m t y m czasie p i e l ę g n o w a n i e języka p o l s k i e g o , b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o ­ w e j i p a t r i o t y z m u , w a l k a o przetrwanie k u l t u r y n a r o d o w e j . Działalność ta była jedną z f o r m elementarnej pracy o ś w i a t o w e j p r o w a d z o n e j w ś r ó d l u d u , przez ś w i a d o m ą k o n i e c z n o ś c i o b r o n y istoty n a r o d o w e g o b y t u część polskiej inteligencji. A m a t o r s k i e zespoły teatralne spełniały w i ę c rolę zręcznych i s k u t e c z n y c h i n s t r u m e n t ó w przekazujących n i e p i ś m i e n n e m u o d b i o r c y w postaci o b r a z o w e j , b a r w n e j , ł a t w e j d o zapamiętania proste p r a w d y , w z o r c e g o d n e n a ś l a d o w a n i a oraz ich antytezy. S ł o w e m była t o d y d a k t y k a , w p r z y p a d k u której w a l o r y artystycz­ ne z a r ó w n o w sensie materiału d r a m a t u r g i c z n e g o , jak i s p o s o b u w y s t a w i a n i a , nie m i a ł y najważniejszego znaczenia. R o z k w i t tak p o j m o w a n e g o teatru a m a t o r s k i e g o na w s i w i ą z a ł się d w o m a w s p ó ł z a l e ż n y m i przyczynami: u w ł a s z c z e n i e m c h ł o ­ p ó w i p o w s t a n i e m na obszarze w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w dużej ilości s t o w a r z y s z e ń , t o w a r z y s t w i i n n y c h organizacji, k t ó r y c h c e l e m była działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a w ś r ó d l u d u . A b s ­ trahując o d mozaiki pojęć s z c z e g ó ł o w y c h , pomijając nieistotne z p u n k t u w i d z e n i a t e g o szkicu d y s o n a n s e w y n i k a j ą c e z r ó ż n o ­ rakich orientacji p o l i t y c z n y c h , s t w i e r d z i ć należy, że wszystkie te organizacje t r a k t o w a ł y teatr a m a t o r s k i , doraźnie i n s t r u m e n t a l n i e , rozumiejąc g o j a k o niezbędny i m p o r t f o r m y i treści z w y ż s z e j , elitarnej k u l t u r y d o niższej — l u d o w e j . Na przykładzie j e d n e j z t y c h organizacji, r e p r e z e n t a t y w n e j z a r ó w n o przez w z g l ą d na d ł u g o ś ć , jak i zasięg działania, c h c ę pokazać w j a k i m kontekście w y s t ę p o w a ł teatr amatorski, będąc w a ż n y m i n s t r u m e n t e m o d d z i a ł y w a n i a , lecz j e d n y m z w i e l u , a nie j e d y n y m . W 1 8 8 1 r o k u w K r a k o w i e p o w s t a ł o założone przez m.in. A d a m a A s n y k a T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j . „ P o c z ą t k o w o j e g o g ł ó w n y m zadaniem b y ł o zakładanie szkół l u d o w y c h , aby u c h r o n i ć dzieci przed w y n a r o d o w i e n i e m . N a s t ę p ­ nie (...) — zakładano b i b l i o t e k i i czytelnie. T S L p r o w a d z i ł o także kursy, w y k ł a d y i p o g a d a n k i . D o p r o g r a m u T S L należało r ó w n i e ż o r g a n i z o w a n i e rocznic n a r o d o w y c h i p r z e d s t a w i e ń urządzanych n i e j e d n o k r o t n i e w specjalnie p r z y s t o s o w a n y c h d o t e g o salach w n o w o w y b u d o w a n y c h d o m a c h l u d o w y c h lub o ś w i a t o w y c h . T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j , (...), w okresie o d 1 8 9 2 — 1 9 1 8 r o k u z o r g a n i z o w a ł o 6 4 1 8 o b c h o d ó w rocznic n a r o d o w y c h , 2 6 5 9 p r z e d s t a w i e ń t e a t r a l n y c h oraz kilkaset k o n c e r t ó w i z a b a w " . N i e c o dalej w t y m s a m y m o p r a c o w a n i u jest informacja w a ż n a przez w z g l ą d na Jędrzeja Cierniaka: „ P o roku 1 9 0 0 T S L z w i ę k ­ szyło liczbę w i e j s k i c h o g n i w , które r o z w i j a ł y o ż y w i o n ą działal­ ność teatralną. Na przykład młodzież koła T S L w Z a b o r o w i e z o r g a n i z o w a ł a teatr a m a t o r s k i , k t ó r e g o pierwsze w i d o w i s k o o d b y ł o się w sierpniu 1 9 0 4 r o k u . U r z ą d z o n o o b c h o d y rocznic n a r o d o w y c h m.in. z okazji rocznicy p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o w y s t a w i o n o w sali szkolnej sztukę patriotyczną Dziesiąty pawilon A . Staszczyka. W okresie dziesięciu lat przed pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą z r e a l i z o w a n o kilkadziesiąt p r z e d s t a w i e ń na w s i r o d z i ­ mej oraz w sąsiednim R a d ł o w i e i Brzesku. M . i n . w latach 1 9 0 6 — 1 9 0 7 g r a n o Betlejem Polskie L. Rydla. P r z y g o t o w u j ą c k o s 1 90 LUDOWY" t i u m y i r e k w i z y t y korzystano ze w s k a z ó w e k i r y s u n k ó w W . Tet­ majera. (...) Zespół działał d o w y b u c h u pierwszej w o j n y ś w i a t o ­ w e j ; w l i p c u 1 9 1 4 roku odegrał w y b r a n e sceny z Kościuszki pod Racławicami W . L. A n c z y c a i Wesele S. W y s p i a ń s k i e g o " . 2 Teatr amatorski spełniał także na w s i f u n k c j ę r o z r y w k o w ą . T r u d n o p o w i e d z i e ć d l a c z e g o tak się d z i a ł o , m o ż e przez przykład w ę d r o w n y c h t r u p t e a t r a l n y c h , ale był to n u r t z d e c y d o w a n i e m n i e j a m b i t n y . Opierał się p o c z ą t k o w o na n i e w y b r e d n y c h farsach w y d o b y w a n y c h zresztą o d o w y c h k o m e d i a n t ó w , na p o k r a c z n y c h przeróbkach m.in. z Plauta czy „ d o s t o s o w a n i a c h " d o naszych r e a l i ó w scenariuszy g r y w a n y c h w Polsce w XVIII w i e k u p r z e d ­ s t a w i e ń c o m m e d i a dell'arte. D o k o n y w a l i ich przez całe stulecie r y m o p i s o w i e z „ b o ż e j ł a s k i " , rujnując w n i c h w s z y s t k o c o d o z r u j n o w a n i a b y ł o , pragnąc j e d y n i e p r z y p o d o b a ć się s a k i e w k o m j a r m a r c z n e g o w i d z a . Później, kiedy amatorski teatr w i e j s k i stał się na tyle p o w s z e c h n y , że s t w o r z y ł r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i e na materiał d r a m a t u r g i c z n y , p o j a w i ł y się o s ł a w i o n e „ k u m e d y j e " — sztuczydła pisane specjalnie dla w i e j s k i e g o w i d z a ( n p . Fatalna kiełbasa, Mosiek spekulant. Żyd w beczce. Amerykańska golarnia i t p . ) . Stało się t o na p o c z ą t k u XX w i e k u . Dla pełniejszego z i l u s t r o w a n i a intencji oraz z a k ł a d a n y c h p o ­ przez scenę amatorską na w s i c e l ó w , w okresie o d s c h y ł k u XIX d o p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h XX w i e k u , n i e z b ę d n e będzie za­ p r e z e n t o w a n i e założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó ­ r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h w e L w o w i e . P o w s t a ł o n w 1 9 0 7 r o k u i był j e d y n y m stowarzyszeniem m a j ą c y m w y ł ą c z n i e na celu o p i e k ę oraz s t y m u l o w a n i e r o z w o j u a m a t o r s k i e g o r u c h u t e a t r a l n e g o . W ś r ó d j e g o o r g a n i z a t o r ó w znaleźć można tak z n a k o m i t e n a z w i s ­ ka jak Józef K a l l e n b a c h , Tadeusz P a w l i k o w s k i , Lucjan Rydel, L u d w i k S o l s k i , W ł o d z i m i e r z Tetmajer, M a r y l a W o l s k a i i n . „ W amatorskiej pracy artystycznej u p a t r y w a l i o n i z n a k o m i t y c z y n n i k budzenia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j i kulturalnej l u d u , nie w y ­ z b y w a j ą c się o c z y w i ś c i e m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a na w i e ś dla z a c h o w a n i a starych o b y c z a j ó w i s t r u k t u r y społecznej. (...) 3 Określeniem celu i zadań z w i ą z k u (...) o p u b l i k o w a n e zostało w Poradniku Teatrów i Chórów Włościańskich nr 1 2 / 1 9 0 9 s. 1 1 2 — 1 1 6 z 1 0 X 1 9 0 9 r o k u : '...Celem Z w i ą z k u jest s t w o r z e n i e o r y g i n a l n e g o , s w o i s t e g o n a r o d o w e g o teatru w ł o ś c i a ń s k i e g o w y n i k ł e g o z a r t y s t y c z n y c h tradycji l u d u i o d p o w i a d a j ą c e g o ściśle duszy l u d u , j e g o t r a g i c z n e m u i k o m i c z n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . M a j ą c taki cel na o k u Z w i ą z e k w działalności s w e j nie c h c e na w s i w p r o w a d z a ć o b c y c h p i e r w i a s t k ó w k u l t u r a l n y c h , u s t a l o n y c h sza­ b l o n ó w sceny mieszczańskiej, nie c h c e niczego l u d o w i narzucać — popiera t y l k o k u l t u r a l n y r o z w ó j s k a r b ó w i z d o l n o ś c i , które już są w ludzie, p o g ł ę b i a i uszlachetnia artystyczne p i e r w i a s t k i , t k w i ą c e w duszy l u d u , popiera ich kulturalną e w o l u c j ę — s ł o w e m c h c e , b y k u l t u r a l u d u r o z w i n ę ł a się d o p o t ę g i k u l t u r y n a r o d o w e j i ogólnoludzkiej'." 4 Z w i ą z e k działał z r o z m a c h e m . Posiadał w ł a s n e w y d a w n i c t w a — „ P o r a d n i k T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h " , pełniący f u n k c j ę j e g o o r g a n u , oraz „ B i b l i o t e k ę T e a t r ó w L u d o w y c h " zawierającą p r o p o z y c j e repertuarowe. Nie był t o czysty materiał d r a m a t u r ­ g i c z n y , lecz o p a t r z o n y w s k a z ó w k a m i inscenizacyjnymi i s c e n o ­ graficznymi. W p ł y w y tej organizacji sięgały p o z o s t a ł y c h d w u z a b o r ó w oraz emigracji polskiej, a o d 1 9 0 8 r. nawiązała ona w s p ó ł p r a c ę z Czechami, C h o r w a t a m i , Serbami, Francuzami, W ł o c h a m i i N i e ­ mcami. O ile z a c y t o w a n y f r a g m e n t założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , w s k a z y w a ł b y na t o , iż były o n e s k i e r o w a n e d o inteligencji (styl, język, s ł o w n i c t w o ) w y r a ź n i e określając jej rolę w działaniu na rzecz l u d u ( m . i n . w „ p o g ł ę b i a n i u i uszlachetnianiu artystycznych p i e r w i a s t k ó w t k w i ą c y c h w duszy �l u d u " ) , o tyle należy jeszcze z a c y t o w a ć f r a g m e n t o d e z w y Kazi­ mierza Gabrielskiego s k i e r o w a n e j w p r o s t d o c h ł o p ó w , zamiesz­ czonej w „ P o r a d n i k u . . . " w piętnaście miesięcy później, aby mieć pełniejszą o p t y k ę o m a w i a n y c h działań. „...Bracia k o c h a n i ! O d ­ n o s i m y się d o W a s w s p r a w i e , która l u d o w i p o l s k i e m u 0 w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n a . Cierniak daleki był o d w ł a ś ­ c i w e g o w s p ó ł c z e s n y m s o b i e p o l i t y k o m l u d o w y m ciasnego e g o i ­ zmu klasowego. U r o d z o n y 15 października 1 8 8 6 r. w e w s i Z a b o r ó w w d a w n y m nie p o w i e c i e brzeskim, m i m o biedy w d o m u , dzięki matce u k o ń c z y ł p o w i n n a być o b o j ę t n a — s p r a w i e t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s ­ g i m n a z j u m b o c h e ń s k i e . T a m w ł a ś n i e zetknął się z działalnością k i c h . Jest t o s p r a w a d o n i o s ł e g o znaczenia, bo istnienie i r o z w ó j koła T S L , k t ó r e g o stał się w k r ó t c e j e d n y m z n a j a k t y w n i e j s z y c h sceny w ł o ś c i a ń s k i e j w i ą ż e się ściśle z interesem n a r o d o w o ś c i c z ł o n k ó w . O c z y w i ś c i e z a f a s c y n o w a ł g o teatr amatorski. J u ż polskiej, a przede w s z y s t k i m m o w y polskiej, którą w r o g o w i e nasi w t e d y ż y w o zainteresował się f o l k l o r e m , sztuką l u d o w ą . W r o ­ prześladują. Po utracie p o l i t y c z n e g o b y t u , p o s m u t n y c h d o ś w i a d ­ dzinnej w s i o r g a n i z o w a ł w i d o w i s k a oparte na l u d o w e j tradycji czeniach przeszłości, w ciągłej w a l c e z uciskiem p o d zaborem k u l t u r o w e j , stał się j e d n y m z założycieli koła T o w a r z y s t w a Szkół p r u s k i m i rosyjskim, gdzie dążą d o naszego w y n a r o d o w i e n i a , Ludowych w Zaborowie. zakazują m ó w i ć ojczystą m o w ą i uczyć nasze dzieci p o p o l s k u , M a t u r ę uzyskał w 1 9 0 8 r o k u i p o d j ą ł studia na U n i w e r s y t e c i e o b o w i ą z a n i jesteśmy d o w s p ó l n e j pracy nad u t r z y m a n i e m i o d ­ J a g i e l l o ń s k i m , na s e m i n a r i u m z n a k o m i t e g o historyka literatury rodzeniem ducha które polskiej I g n a c e g o C h r z a n o w s k i e g o . T a m też zetknął się z or­ w pracy tej o d d a ć n a m m o g ą n i e o c e n i o n e u s ł u g i , jest scena narodowego. Jednym z czynników, ganizacją, która w y w a r ł a na n i e g o w p ł y w d e c y d u j ą c y , ukształ­ polska. Scena t o szkoła, która uczy p o z n a w a ć d o b r e i złe s t r o n y t o w a ł a g o i d e o w o i c h a r a k t e r o l o g i c z n i e . M o w a jest o s t o w a r z y ­ życia, dąży d o u s u w a n i a w a d , p o p r a w y złych o b y c z a j ó w , kształci szeniu e t y c z n o - m o r a l n y m „ E l e u s i s " z a ł o ż o n y m przez prof. W i n ­ u m y s ł i charakter. Ona ukazuje n a m dzieje ojczyste, u t r z y m u j e c e n t e g o L u t o s ł a w s k i e g o w 1 9 0 3 г., w 4 0 - t ą rocznicę w y b u c h u pamięć w i e l k i e j przeszłości i w i e k o p o m n y c h c z y n ó w naszych p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o . Bez t e g o t o w a r z y s t w a p r z o d k ó w , którzy za ojczyznę kładli życie w ofierze (...). W c o ­ w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i , bez j e g o m i s t y c y z m u n a w i ą z u j ą c e g o d o m i s ­ dziennej trosce życia daje też scena miłą, rozumną t e r i ó w e l e u z y ń s k i c h , bez haseł m o r a l n e g o i d u c h o w e g o o d ­ rozrywkę i w y t c h n i e n i e po pracy. Garnijcie się t e d y d o zakładania poczwórnej we rodzenia n a r o d u p o l s k i e g o , być m o ż e nie d o s z ł o by n i g d y d o w s i a c h w a s z y c h t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s k i c h , popierajcie s t w o r z e n i a przez Cierniaka j e g o o r y g i n a l n e j k o n c e p c j i „ T e a t r u istniejące już d r u ż y n y t e a t r a l n e " . l u d o w e g o " , a już na p e w n o nie w t a k i m kształcie w 5 Nie jest p r z e d m i o t e m t e g o szkicu o m a w i a n i e o s o b i s t e g o w k ł a ­ jakim zaistniała. d u w dzieło t w o r z e n i a teatru a m a t o r s k i e g o na w s i n a j w y b i t n i e j ­ Ta dziś na p o ł y z a p o m n i a n a ( o c o i n t e n s y w n i e d b a n o w m i n i o ­ szych ó w c z e ś n i e t w ó r c ó w k u l t u r y p o l s k i e j , lecz — p a m i ę t a j m y n y m okresie „ r e a l n e g o s o c j a l i z m u " ) , na poły n i e d o c e n i a n a or­ — bez niego m i e l i b y ś m y d o czynienia z zupełnie i n n y m i l o ś c i o w o ganizacja skupiała młodzież o z r ó ż n i c o w a n y c h p o g l ą d a c h s p o ł e ­ i j a k o ś c i o w o z j a w i s k i e m . Działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a na c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . Opierając się na młodzieży akademickiej rzecz l u d u w i e j s k i e g o , a później także r o b o t n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w „Eleusis" miała charakter s p e c y f i c z n e g o „ p o s p o l i t e g o ruszenia" polskiej 1 c h ł o p s k i c h na terenie w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w , a n a w e t inteligencji. Nie t r u d n o nie z a u w a ż y ć w jej p o s t a w i e w ś r o d o w i s k a c h p o l o n i j n e j emigracji z a r o b k o w e j np. na terenie 6 wielu n i e k o n s e k w e n c j i , najczęściej sobie n i e u ś w i a d a m i a n y c h . F u n d a ­ działała 7 aktywnie w środowiskach robotniczych 8 Westfalii. m e n t e m działania, o b o k potrzeby r a t o w a n i a l u d u przed w y n a r o ­ Eleuzyński m i s t y c y z m n a r o d o w y stał się dla Jędrzeja Cierniaka d o w i e n i e m , był m i t , k t ó r e m u początek dali r o m a n t y c y z Z o r i a n e m w r ę c z o b j a w i e n i e m . O j e g o niepośledniej roli w tej organizacji D o ł ę g a C h o d a k o w s k i m na czele, na temat l u d u i j e g o k u l t u r y j a k o dowodnie skarbnicy „ s ł o w i a ń s k o ś c i — (skąd P i g o ń : „ N i e s p o s ó b przedstawić t u w s z y s t k i c h w y b i t n i e j s z y c h w o w s k i „ Z w i ą z e k T e a t r ó w . . . " zakładał działanie „ d l a z a c h o w a ­ c z ł o n k ó w naszej ó w c z e s n e j g r o m a d y , zbyt byli liczni. F l e g m a t y ­ na starych o b y c z a j ó w " ) , o p a r t y na p o z y t y w i s t y c z n y m , r a c j o n a l - czny, c i ę ż k a w y , ale zawzięty w w y t r w a ł o ś c i R o m a n S ę k - G i e r - iym czyński, stateczny, p o g o s p o d a r s k u o p a n o w a n y i m e t o d y c z n y haśle „ p r a c y od polskości — swojskości" podstaw". Była t o postawa „zejścia v g m i n " t r a k t o w a n a j a k o misja n a r o d o w o - c y w i l i z a c y j n a . elsów, Stanisław Stefan Sacha, serdeczny, p r a w y , dziecięco szczery i p o g o d n y Stanęła ona w n i e o c z e k i w a n e j sprzeczności z n e o r o m a n t y c z i y m , m ł o d o p o l s k i m l u d o m a ń s t w e m , ze s p e c y f i c z n y m zaświadcza j e d e n z c z o ł o w y c h kultem h ł o p a i j e g o k u l t u r y ( „ C h ł o p potęgą jest i b a s t a ! " ) , które nałożyło >ię na X I X - w i e c z n y s p o s ó b myślenia na przełomie w i e k ó w XIX XX. Sprzeczność d o t y c z y ł a w zasadzie p r o b l e m u czy l u d należy n k w e s t i i teatru o ś w i e c a ć , czy raczej s a m e m u u l u d u szukać Jędrzej Cierniak ( . . . ) " . P o w a ż n y ciężar g a t u n k o w y ma ta o p i n i a 9 w y s t a w i o n a przez c z ł o w i e k a nieskorego d o t a n i c h k o m p l e m e n ­ tów. O b o k „ E l e u s i s " , a w ł a ś c i w i e w c i e l a j ą c jej ideały w p r o w a d z i ł Cierniak bardzo energiczną działalność życie, oświatową i artystyczną na f o r u m A k a d e m i c k i e g o Koła T o w a r z y s t w a Szkoły oświecenia, przez o d s z u k a n i e i w y d o b y c i e na ś w i a t ł o d z i e n n e L u d o w e j . Wygłaszał p o g a d a n k i w licznych w ó w c z a s c z y t e l n i a c h archetypicznych t r o p ó w wiejskich w równych co najmniej pierwiastkom teatru helleńskiego. okolicach Krakowa, współorganizował obchody rocznic n a r o d o w y c h , ale przede w s z y s t k i m p o c h ł a n i a ł a g o działa­ Nie została ona w zasadzie n i g d y roztrzygnięta w ł o n i e i n ­ lność w sekcji dramatycznej T S L - u . „ C z y n n i e j s z y udział m i a ł e m teligencji polskiej, natomiast t r u d n o się d z i w i ć późniejszej reakcji t y l k o w ś r ó d o w y c h p r z e w o d n i k ó w p o mieście, tudzież w sekcji działaczy d r a m a t y c z n e j , p r o w a d z o n e j p o d ó w c z a s przez a r c y m i ł e g o i u z d o l ­ ruchu ludowego, polityków partii c h ł o p s k i c h , ich i d e o l o g ó w , iż w czasie II Rzeczypospolitej z r e l i k t ó w c h ł o p o m a ń - n i o n e g o kolegę K. Bartoszewicza. Po j e g o przedwczesnej śmierci s t w a w y w i e d l i w ł a s n y mit kreujący w a r s t w ę chłopską na j e d y n y pierwsze skrzypce przeszły t a m w p i e c z o ł o w i t e ręce Jędrzeja przetrwalnik czystej i nieskażonej rodzimej tradycji k u l t u r o w e j , Cierniaka". jak d o s ł o w n i e m a w i a l i „ t e j o d Piasta". Na t y m micie u s i ł o w a n o 10 Należy p r z y p o m n i e ć w t y m miejscu, iż szermująca hasłami z b u d o w a ć o g ó l n o n a r o d o w e przeświadczenie o szczególnej roli, o d r o d z e n i a n a r o d o w e g o przez kształcenie charakteru, f o r m o w a ­ wręcz misji w a r s t w y c h ł o p s k i e j w dziele b u d o w y p o t ę g i n a r o d u nia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j j a k o efektu o d d z i a ł y w a n i a polskiego i jego odrodzenia d u c h o w e g o w rozumieniu p o w r o t u (przede w s z y s t k i m dzieł w i e l k i c h r o m a n t y k ó w ) , przez o d r o d z e n i e d o r o d z i m e g o pnia k u l t u r o w e g o . Był t o e w i d e n t n y efekt działania m o r a l n e ( g ł o ś n e w s w o i m czasie hasło p o c z w ó r n e j w s t r z e m i ę ź ­ poezji p r a w a w a h a d ł a — o d w r ó c e n i a m i t ó w szlacheckich i wejścia l i w o ś c i o d palenia, picia, hazardu i w y b u j a ł e j e r o t y k i ) , pracę nad w ich „ s k ó r ę " . sobą i samokształcenie p o z w a l a j ą c e osiągnąć w y ż s z y s t o p i e ń W y s t ą p i e n i a Jędrzeja Cierniaka, j e g o krytyki w i e j s k i e g o teatru amatorskiego i n s p i r o w a n e g o przez inteligencję w postaci d y d a k t y c z n o - o ś w i a t o w e j , jak r ó w n i e ż j e g o k o n c e p c j i „ t e a t r u rozwoju duchowego i umysłowego — eleuzyńska gromada działała — b y ł o t o jej założenie p r o g r a m o w e — na najróżniejszych ludo­ płaszczyznach s p o ł e c z n y c h . E l s o w i e mieli s t w o r z y ć i s t w o r z y l i działania elitarną formację d u c h o w ą mającą rozprzestrzeniać jak najszerzej w s p o m n i a n e g o p r a w a w a h a d ł a w tej w ł a ś n i e dziedzinie. B y ł o b y s w o j e ideały, w c i e l a ć je w różnorakie działania k o n k r e t n e , sami to d e f o r m u j ą c y m obraz rzeczywisty uproszczeniem. Rzecz jest siebie i s w o j e j organizacji nie e k s p o n u j ą c n a d m i e r n i e . wego" nie w o l n o rozumieć w y ł ą c z n i e j a k o efektu 91 �W latach 1 9 0 3 - 1 9 1 4 osiągnęła o n a w p ł y w y n i e b y w a ł e , jak d o t ą d niezbadane, które zaważyły na w i e l u i s t o t n y c h płaszczyz­ nach działań s p o ł e c z n y c h II Rzeczypospolitej. „ J u ż sama n a z w a organizacji, nawiązująca d o g r e c k i e g o miasteczka Eleusis, z n a n e ­ g o w starożytności z m i s t e r i ó w o b c h o d z o n y c h ku czci b o g i n i Demeter, Persefony i Dionizosa, sugeruje, że miała o n a e l e m e n t y m i s t y c y z m u , a obrzędy i s y m b o l e b y ł y d o s t ę p n e t y l k o dla w t a j e m ­ n i c z o n y c h " . Charakterystyczne i znaczące bez w ą t p i e n i a b y ł o p o w o ł y w a n i e się przez e l s ó w na p o w i n o w a c t w o d u c h o w e z „Filomatami". 1 1 T o e l s o w i e dążąc d o uzyskania jak n a j w i ę k s z y c h w p ł y w ó w , d o k o n a l i adaptacji s k a u t i n g u , t w o r z ą c harcerstwo — ich dziełem był nie t y l k o 1 0 p u n k t p r a w a harcerskiego o b o w i ą z u j ą c y d o ż y ­ w o t n i o (a nie jak w a n g i e l s k i m p i e r w o w z o r z e d o 18 roku ż y c i a ) , ale także b o g a t y i z r ó ż n i c o w a n y dla p o s z c z e g ó l n y c h d r u ż y n rytuał, znaki i s y m b o l e , piosenki i pieśni. A n d r z e j M a ł k o w s k i i Tadeusz S t r u m i ł ł o o j c o w i e harcerstwa — byli c z o ł o w y m i elsami. „ P r z o d o w a ł m i ę d z y nami Tadeusz S t r u m i ł ł o , z w a n y przez L u t o s ­ ł a w s k i e g o i przez nas w s z y s t k i c h D ę b e m . W s z e c h s t r o n n i e w y ­ kształcony, o szerokiej kulturze u m y s ł o w e j i artystycznej (...). O n ustalał f o r m y naszego życia z b i o r o w e g o : s z c z e b l o w a n i e o r g a n i ­ zacyjne c z ł o n k ó w , c e r e m o n i a ł przyjęć, ś l u b o w a ń i t p . " 1 2 W s z y s t k o t o łącznie w y w a r ł o silne p i ę t n o na J ę d r z e j u Ciern i a k u " , na j e g o s t o s u n k u d o k u l t u r y l u d o w e j przyczyniając się w a l n i e d o s f o r m u ł o w a n i a w kilka lat później k o n c e p c j i „ t e a t r u l u d o w e g o " — jak „ t e a t r u z d u c h a z i e m i " , na który t o istotny związek p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y nie z w r ó c o n o jak d o t ą d bacz­ niejszej u w a g i . W m o m e n c i e o d r o d z e n i a się p a ń s t w a p o l s k i e g o , na p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h w y s t ą p i ł o n p u b l i c z n i e ze s w o j ą wizją, traktując ją j a k o j e d y n i e g o d n ą roli k o n t y n u a t o r k i s a m o r o d ­ n y c h tradycji o b r z ę d o w y c h teatru l u d o w e g o . Miała ona p o n a d t o służyć — t o bardzo istotne — dalszemu, n a t u r a l n e m u j e g o r o z w o j o w i , b r o n i ą c g o przed z a n i k i e m , przed w y r u g o w a n i e m przez f o r m y miałkie artystycznie i bez w a r t o ś c i d u c h o w y c h . O b o k w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o , na u k s z t a ł t o w a n i e się k o n c e p c j i Cierniaka d u ż y w p ł y w miały reformatorskie nurty i przeobrażenia w teatrze e u r o p e j s k i m , a także i p o l s k i m , o c z y m jeszcze będzie mowa. „ C i e r n i a k zerwał s t a n o w c z o z m n i e m a n i e m , że teatr l u d o w y t o jest teatr a m a t o r s k i , o d g r y w a j ą c y po w s i a c h p o p u l a r n e sztuczki k o m i c z n e l u b patriotyczne. Nie w ł ą c z a ł d o ń n a w e t sztuk p i s a n y c h p o w s i a c h przez s a m o r o d n y c h a u t o r ó w — c h ł o p ó w . W s z y s t k o t o miał za czczą z a b a w k ę . J e g o koncepcja teatru l u d o w e g o była o w i e l e głębsza. W y c h o d z i ł z założenia, że p i e r w o t n e życie g r o m a d z k i e w s i w y t w o r z y ł o i zestaliło p e w n ą ilość o b r z ę d ó w - w i d o w i s k o charakterze w ł a ś n i e d r a m a t y c z n y m , z e ś r o d k o w u j ą c y c h w sobie m o m e n t y j a k i c h ś d o n i o ś l e j s z y c h zespoleń d u c h o ­ w y c h . D o dziś z a c h o w a ł y się z n i c h j e d y n i e niektóre, i t o w stanie s z c z ą t k o w y m . Z jakąż radością przyjął Cierniak r o z p r a w ę Cezarii E h r e n k r e u t z o w e j , która na rozległym materiale d o w o d o w y m wykazała takie w ł a ś n i e t r a d y c y j n e e l e m e n t y d r a m a t y c z n e w w i e j ­ s k i m obrzędzie w e s e l n y m , m a j ą c y m o d d a w n a ustaloną s w ą nienaruszalną strukturę, rozdział ról między a k t o r ó w p r o t a g o n i s t ó w i d r u g o p l a n o w y c h , c h ó r z koryfeuszami, i u s t a l o n y porządek p o c z y n a ń o b r z ę d o w y c h . R e m a n e n t y i n n y c h prastarych, w p e ­ w i e n rytuał d r a m a t y c z n y u j ę t y c h o b r z ę d ó w są w c a l e częste p o w s i a c h , związane z porą roku (gaiki czy maje, s o b ó t k i ) , z c z y n ­ nościami g o s p o d a r s k i m i ( ż n i w n e , kosiarskie, zakładziny d o m o ­ s t w a ) , z b i e g i e m życia i śmierci ( p o g r z e b y , Zaduszki). J e d n y m s ł o w e m , w ł a ś c i w e w i d o w i s k o dla c h ł o p a — t o nie z a b a w a , nie „kumedyje", to o b r z ę d s p o ł e c z n y o c h a r a k t e r z e s a k ­ r a l n y m , stężały w p e w i e n c e r e m o n i a ł t r a d y c y j n y . O t ó ż za g ł ó w n e zadanie teatru l u d o w e g o uznał Cierniak p r z y w r ó c e n i e w i d o w i s k o m o b r z ę d o w y m ich charakteru i d o ­ s t o j e ń s t w a oraz uczynienie ich o g n i s k i e m życia artystycznego; chciał w i ę c r o z w i n ą ć je w ich b o g a c t w i e i u t r w a l i ć w g r o m a d z k i m obyczaju w i e j s k i m " . 1 4 Przystępując d o s a m o d z i e l n e g o działania Cierniak w y t k n ą ł Z w i ą z k o w i T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , z którą t o o r g a n i z a ­ cją sam był z w i ą z a n y , że M a j ą c na u w a d z e nie tyle sztukę 92 teatralną, ile w p ł y w treści d r a m a t ó w na o b u d z e n i e uczuć m o r a l ­ n y c h i p a t r i o t y c z n y c h , nie s z u k a n o w ł a s n y c h , o r y g i n a l n y c h k s z t a ł t ó w w y p o w i e d z i , ale w z i ę t o g o t o w e , utarte f o r m y sceny z a w o d o w e j z c z a s ó w realizmu tak w samej k o m p o z y c j i d r a m a t y ­ cznej, jak i w b u d o w i e s k r z y n k o w e j sceny z m a l o w a n y m i kulisami oraz w ekspresji aktorskiej. S ł o w e m n a ś l a d o w a n o ż y w c e m teatr z a w o d o w y bez zastrzeżeń, a że w y k o n a w c a m i byli prości a m a t o ­ rzy, nie mający f a c h o w e g o w y s z k o l e n i a , w i ę c t o n a ś l a d o w a n i e b y ł o nieudarzone, nie m ó g ł w i ę c tak p o j ę t y teatr stać się t w o r z e n i e m a r t y s t y c z n y m l u d u , nie był w ścisłym s ł o w a znacze­ niu teatrem l u d o w y m " . 1 5 Ten zarzut niezborności m i ę d z y deklaracją p r o g r a m o w ą a prak­ tyką, p o s t a w i o n y działaczom Z T i C h W o t w i e r a ł k a m p a n i ę prze­ c i w k o r o z p o w s z e c h n i o n e m u w ó w c z a s n u r t o w i teatru a m a t o r s ­ kiego na w s i . „ D z i s i a j — na nieszczęście — w y t w o r z y ł się w Polsce i r o z p o w s z e c h n i ł specjalny t y p teatru t z w . a m a t o r s ­ k i e g o , który polega na n i e w o l n i c z y m n a ś l a d o w a n i u w treściach i f o r m a c h teatru z a w o d o w e g o , naturalnie z p o m i n i ę c i e m artyzmu sceny z a w o d o w e j . Rozmaici p o w o ł a n i i n i e p o w o ł a n i pisarze k o m p o n u j ą „ s z t u k i " dla t e a t r ó w a m a t o r s k i c h , jak je l u d n a z y w a „ k u m e d y j e " . Jest t o j a ł o w a , realistyczna sieczka, przeważnie bez w a r t o ś c i (...) I t o się pcha w masy, każe im się grać w z d e c y d o w a ­ n y c h kształtach. B u d u j e się scenę z t z w . dekoracji ( B o ż e , pożal się c o t o za d e k o r a c j e l ) , tresuje się p o c z c i w y c h ludzi j a k o a k t o r ó w , każe im się d a w a ć z siebie w s z y s t k o t o , czego bez nauki d a ć nie m o g ą i zabija się d o c n a samodzielną, s a m o r o d n ą p o m y s ł o w o ś ć artystyczną, która w k a ż d y m , n a w e t p r o s t y m c z ł o w i e k u jest, t y l k o trzeba ją w y z w o l i ć " . 1 6 Odrzucając z d e c y d o w a n i e taki kształt teatru w i e j s k i e g o , Cier­ niak p o s t a n o w i ł w y ł ą c z n i e oprzeć się na reliktach a u t e n t y c z n e g o teatru o b r z ę d o w e g o . U w a ż a ł , że w i e j s k i e o b r z ę d y takie jak wesela, chrzciny, zaduszki, t u r o n i e , M a r z a n n y , c h o d z e n i e z G a i k i e m - M a i k i e m , czy n a w e t s z o p k i b o ż o n a r o d z e n i o w e są w ł a s n y m i o r y g i n a l n y m teatrem w o l n y m o d o b c y c h naleciałości, s t w o r z o ­ n y m w w y o b r a ź n i i fantazji p o l s k i e g o l u d u . Z a u w a ż a j ą c w nich k o n s e k w e n t n y podział r ó l , d r a m a t u r g i ę , teksty m ó w i o n e ale i ś p i e w a n e , ze specyficzną „ s c e n o g r a f i ą " i „ k o s t i u m a m i " , z b o g a ­ tą rekwizytornią, podział na c h ó r y i p r o t a g o n i s t ó w — u p a t r y w a ł w t y m f o r m y teatralne p r z y p o m i n a j ą c e początki w i e l k i e g o teatru g r e c k i e g o . W t y m p r z e ś w i a d c z e n i u nie był o d o s o b n i o n y . U w a ż a ł , że j e d y n i e ten nurt, k t ó r e g o narodzin nie da się żadną, c h o ć b y przybliżoną datą określić, nurt b ę d ą c y j e d n y m z i n t e g r a l ­ n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j — j e s t najcenniejszy i j e d y n i e godny nazwy „teatr l u d o w y " . Jędrzejowi Cierniakowi w sprecyzowaniu własnej koncepcji „teatru l u d o w e g o " wiele p o m o g ł o obcowanie z Leonem Schil­ lerem, W i l a m e m Horzycą, J u l i u s z e m Osterwą — l u d ź m i , którzy w okresie d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o p o d j ę l i się o g r o m ­ n e g o dzieła p r z e b u d o w y artystycznej i odrodzenia polskiej sceny z a w o d o w e j oraz nadania jej o d r ę b n e g o o d i n n y c h s t y l u , stylu p o l s k i e g o . Ich działanie mieściło się w w i e l k i m t w ó r c z y m f e r m e n ­ cie, jaki na przełomie stuleci rozpoczął się w a w a n g a r d z i e teatralnej całej Europy. W A n g l i i , Francji, N i e m c z e c h i Rosji z a p o c z ą t k o w a n y został b u n t p r z e c i w k o skostniałej f o r m i e teatru określanej j a k o „ s z t u k a a p o l l i ń s k a " uosabiająca arystokratyczny ideał statycznej d o s k o n a ł o ś c i . P r z e c i w s t a w i a n o t e m u p o s t a w ę „dionizyjską". O b j a w i a ł a się ona zwłaszcza poprzez l u d o w y , k a r n a w a ł o w y entuzjazm i „ ś w i ę t e u n i e s i e n i e " , przez p o w r ó t d o źródeł kultur „ o ś w i e c o n y c h " czyli k u l t u r y l u d o w e j . W Polsce p o w r ó t ten b y ł j e d n o c z e ś n i e n a w i ą z a n i e m d o tradycji r o m a n t y c z n y c h i n e o r o m a n t y c z n y c h , d o M i c k i e w i c z a i W y s p i a ń s k i e g o . O b o k zaintere­ s o w a n i a i p r ó b , zresztą z n a k o m i c i e u d a n y c h , s t w o r z e n i a n o w y c h inscenizacji t a k i c h d r a m a t ó w jak Dziady czy Wesele n a w i ą z u j ą ­ c y c h d o ś r e d n i o w i e c z n e g o teatru m i s t e r y j n e g o czy też jarmarcz­ n e g o , Leon Schiller jak i W i ł a m Horzyca interesowali się w i d o w i ­ skiem c y r k o w y m j a k o f o r m ą par excellence l u d o w ą oraz a może przede w s z y s t k i m , l u d o w y m teatrem o b r z ę d o w y m z w i ą z a n y c h ściśle z w i e j s k i m i z w y c z a j a m i , z r o c z n y m c y k l e m życia p o ­ d z i e l o n y m na pory r o k u , w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i , z i s t o t n y m i �w y d a r z e n i a m i w życiu c z ł o w i e k a t a k i m i jak narodziny, chrzest, zaślubiny itp. ka, W . Skoczylas, A . Pronaszko i in. (...). W i d o w i s k a sceniczne Schillera o charakterze s t a r o p o l s k o - l u d o w o - w o d e w i l o w y m z o ­ Leon Schiller w Reducie k i e r o w a n e j przez Juliusza O s t e r w ę w 1 9 2 4 r. i n s c e n i z o w a ł staropolskie Pastorałki w y b o r u i u k ł a d u oraz w i d o w i s k o Wielkanoc według swego oparte na d a w n y c h stały oparte na inspiracjach n i e j e d n e g o , a kilku na raz f o l k l o r ó w : historyczno-szlacheckiego, miejsko-ludowego, parafialnego, c h ł o p s k i e g o , żołnierskiego i in. Te w ą t k i f o l k l o r y s t y c z n e z r ó ż n y c h tekstach i z w y c z a j a c h l u d o w y c h . W i ł a m Horzyca po o g l ą d n i ę c i u p r z e k r o j ó w c z a s o w y c h i z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k z towarzyszącą im w i d o w i s k a o b r z ę d o w e g o Wesela r ó ż n o r o d n o ś c i ą s t r o j ó w potrafił Schiller p o w i ą z a ć w j e d n o z w a r t e na Kurpiach w Teatrze R e g i o ­ n a l n y m w W a r s z a w i e stwierdził, że p r a w d z i w y teatr ludowy w i d o w i s k o sceniczne (...). Okazuje się, że w Schillerowskiej charakteryzuje się t y m , iż „ k a ż d y fakt, uczucie, zdarzenie istnieje k o n c e p c j i w i d o w i s k a l u d o w e g o i j e g o sukcesach t k w i ł y zarodki nie j a k o naga realność, ale tej realności misteryjna, o b r z ę d o w a dalszych u k i e r u n k o w a ń t e a t r a l n y c h . C h o d z i m i a n o w i c i e o w p ł y w transpozycja". Schillera na teatr l u d o w y okresu m i ę d z y w o j e n n e g o " . Józef Burszta w książce Kultura interesująco przedstawia ludowa rodowód inspiracji 19 narodowa Tak w i ę c w efekcie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h wcześniej w p ł y ­ folklorystycznej w ó w , d o ś w i a d c z e ń , fascynacji, „ w y s o k i c h strojeń d u c h o w y c h " — kultura w sztuce teatralnej. Szczególnie e k s p o n o w a n e miejsce należy się Jędrzej Cierniak s f o r m u ł o w a ł w ł a s n ą k o n c e p c j ę „ t e a t r u l u d o ­ w t y m w z g l ę d z i e o s o b i e i t w ó r c z o ś c i Stanisława W y s p i a ń s k i e g o , w e g o " , z g o d n ą z d u c h e m s w o j e g o czasu, z p a n u j ą c y m k l i m a t e m ciągle czekającej na o d d z i e l n e i w n i k l i w e o m ó w i e n i e w ł a ś n i e o d i n t e l e k t u a l n y m . O t o , w zasadniczym zarysie, o n a : Obrzędy l u d o ­ s t r o n y inspirującej fascynacji l u d e m i j e g o sztuką. „ B y ł przecież w e są specyficzną formą teatru. D o s k o n a l o n e przez w i e l e p o k o l e ń poetą, artystą malarzem, d r a m a t u r g i e m i inscenizatorem. s ł o w a , gesty, z w y c z a j o w e c z y n n o ś c i , m u z y k a , taniec, pieśń, jak Był z j a w i s k i e m n i e p o w t a r z a l n y m , nie d o n a ś l a d o w a n i a . W zakresie r ó w n i e ż l u d o w y strój i dekoracje związane z k a ż d y m sztuki teatralnej w n i ó s ł ten nurt i k o l o r y t , który był n a t c h n i e n i e m o b r z ę d o w y m w i d o w i s k i e m zwierają w sobie c e n n e p i e r w i a s t k i takim dla w s p o m n i a n y c h w y ż e j t w ó r c ó w (S. Ż e r o m s k i e g o , J . Cierniaka z o r g a n i z o w a n e g o , a u t e n t y c z n e g o piękna. Jest t o p i ę k n o s a m o r o ­ i L. Schillera — przyp. S A W i s ) . d n e , o r y g i n a l n e i w ł a s n e . T a k i e g o teatru nie trzeba się uczyć, W s w o i c h d r a m a t a c h łączył w ą t k i klasyczne z r o m a n t y c z n y m i , m o z o l n i e przyswajać sobie zasad j e g o f u n k c j o n o w a n i a , b o w i e m sięgał d o f o l k l o r u , d o m i t ó w h i s t o r y c z n y c h i l e g e n d , łączył te taki teatr nosi się w e k r w i , w i ę c w y s t a r c z y być w n i m sobą i t y l k o wszystkie e l e m e n t y s w o i s t y m , n i e p o w t a r z a l n y m językiem i stylem sobą. w j e d n o zespolone w i d o w i s k o , p o w i ą z a n e z a k t u a l n y m i p r o ­ Trzeby j e d n a k uszlachetnić g o przez oczyszczenie ze z ł y c h , blemami politycznymi i kulturalnymi, co w konsekwencji zawie­ o b c y c h naleciałości, jak r ó w n i e ż należy r o z w i j a ć j e g o rało w sobie o g r o m n ą siłę ekspresji, wstrząsało u m y s ł a m i i p o d ­ w ł a s n y m , t w ó r c z y m w y s i ł k i e m . Czynić t o p o w i n n o każde ś r o d o ­ formy niecało uczucia n a r o d o w e . Tak n p . w dramacie B o l e s ł a w Ś m i a ł y w i s k o , każdy region z g o d n i e ze s w y m d u c h e m i s w o j ą tradycją, ( 1 9 0 0 r.) przyodział postacie z c z a s ó w p i a s t o w s k i c h w kierezje, stare treści artystyczne w z b o g a c a j ą c ideami s w e g o czasu, a w t e ­ a r ó w n o c z e ś n i e w ł ą c z y ł w ich p r z y o z d o b i e n i e l u d o w e m o t y w y d y uzyska się w y n i k i z n a k o m i t e , w a r t o ś c i o w e artystycznie, a czę­ k r a k o w s k i e , p o d h a l a ń s k i e , ruskie dając n i e z w y k l e b a r w n ą , ale sto w r ę c z i m p o n u j ą c e . i jednocześnie jednorodną w s w y m p o l s k o - n a r o d o w y m wyrazie sztukę". Taki w ł a ś n i e teatr w e d ł u g Cierniaka m ó g ł być g o d n y miana l u d o w e g o , b o w i e m treść i f o r m ę czerpać będzie z l u d u i t o 17 Z n o w a t o r s k i c h i z d u m i e w a j ą c y c h w s p ó ł c z e s n y c h treścią jak i formą sztuk teatralnych S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o wynikły z a r ó w n o w i e j s k i e g o , jak i r o b o t n i c z e g o . Nie ograniczył się o n t y l k o d o o p r a c o w a n i a f o r m u ł y „ t e a t r u przemyślenia Stefana Ż e r o m s k i e g o , który w i e l e troski przejawiał ludowego", w p o s z u k i w a n i u w ł a ś c i w e g o repertuaru dla teatru l u d o w e g o . zaszczepienia tej idei w całej ó w c z e s n e j Polsce. lecz d o k o n a ł w r ę c z g i g a n t y c z n e j pracy w celu niezmierna dziedzina t w ó r c z o ś c i — pisał — leży w ś r ó d l u d u . Kto Jest rzeczą w a ż n ą i interesującą jak Cierniak realizował s w o j ą t o w i e , może t a m r ó w n i e ż leży s p o s ó b nie znany n a m jeszcze na w i z j ę , jak t r a k t o w a ł materiał f o l k l o r y s t y c z n y ? M i m o c a ł e g o d e ­ teatr n a r o d o w y , nasz w ł a s n y . k l a r o w a n e g o p i e t y z m u i niezaprzeczalnie szczerych intencji a u ­ Inteligencja t y l k o schylić się ma, żeby ó w s p o s ó b zobaczyć, podnieść, w y ś w i e t l i ć i p o d a ć l u d o w i , j a k o ś w i e t n y i najzupełniej tentyczny obrzęd ludowy (np. wesele krakowskie) w jego o p r a c o w a n i u ulegał specyficznej stylizacji, nabierając cech b l i s ­ o d p o w i a d a j ą c y c e l o m teatr, przede w s z y s t k i m l u d o w y . M o w a t u kich mistycznemu rytuałowi zamkniętemu w pewien narzucony 0 gorset inscenizacyjny. „ W s ł o n e c z n y m k r ę g u . W i d o w i s k o c y k ­ o g r o m i e l e g e n d , p o d a ń , k l e c h d , historii, bajek, opowieści p r z y w i ą z a n y c h d o ruin, w z g ó r z , uroczysk, miejsc s z c z e g ó l n y c h , liczne oparte na z w y c z a j a c h i o b r z ę d a c h z ż y w o b y c i e m w i e j s ­ m a j ą c y c h w każdej o k o l i c y s w e dzieje w ł a s n e , żyjące zawsze kiego człeka w d o r o c z n y m o b i e g u słońca z w i ą z a n y c h " w ustach l u d z i " . w i d o w i s k i e m u j ę t y m w tak ścisły rygor d i d a s c a l i ó w , iż t r u d n o 1 8 2 0 — jest O Leonie Schillerze, o j e g o w k ł a d z i e w r o z w ó j p o l s k i e g o teatru m ó w i ć o ewentualnej spontaniczności w y k o n a w c ó w , a wyraźna n a r o d o w e g o i n s p i r o w a n e g o m.in. l u d o w o ś c i ą i s t a r o p o l s k i m i d b a ł o ś ć o e s t r a d o w ą ( w przenośni) s p r a w n o ś ć i e f e k t o w n o ś ć t r a d y c j a m i Józef Burszta tak pisał: „ Z t k w i e n i a w r o m a t y c z n y m w i d o w i s k a stoi w nurcie literatury i sztuki scenicznej, z m a n i i kolekcjonerstwa m i a ł o b y o n o się stać s p o s o b e m , czy raczej i n s p i r u j ą c y m przy­ pieśni s t a r o p o l s k i c h i z p o g ł ę b i o n y c h s t u d i ó w nad staropolsz- k ł a d e m na o ż y w i e n i e t r a d y c j i , na o ż y w i e n i e l u d o w y c h o b r z ę d ó w . zasadniczej sprzeczności z założeniem, iż czyzną i nad f o l k l o r e m s t w o r z y ł Schiller serię w i e l k i c h w i d o w i s k Nie p r ó b u j ę n a w e t pobieżnie a n a l i z o w a ć t e k s t u , zasady w y b o r u , 1 r e w i i l u d o w y c h , które w e s z ł y na t r w a l e d o historii polskiej b o w i e m nie o n jest n a w e t w t y m w s z y s t k i m najważniejszy ( ! ) , k u l t u r y teatralnej. O charakterze t y c h w i d o w i s k ś w i a d c z ą same a w ł a ś n i e f o r m u ł a inscenizacyjna. ich t y t u ł y . O t o niektóre: Szopka wnym Narodzeniu latane.... Pańskim, Wielkanoc. Zmartwychwstaniu według Mikołaja ludowych Historia Pańskim cudo­ Umieszczenie przez Cierniaka w zasadzie całego „ t e a t r u l u d o ­ przep­ w e g o " w sferze s a c r u m z m u s i ł o g o po pierwsze d o t w o r z e n i a Chwalebnym w i d o w i s k obrzędowo-rytualnych wytrzebionych z nadmiernej staropolska—misterium krotofilnymi intermediami o Męce Najświętszej w 3 obrazach. z Wilkowiecka, dewocyj, o i Treść officjów i widowiska (?!) j e g o z d a n i e m soczystości, d o s a d n o ś c i , czy w r ę c z j u r n o ś c i , c o obrzędów już samo w sobie oznaczało przesunięcie ich z zamierzanego a u t e n t y k u w obrazki b u k o l i c z n e , po d r u g i e fascynacje eleuzyńs- ułożył... W treści, napisanej zresztą przy w s p ó ł p r a c y i n n y c h , s p o t y k a m y sceny z m i s t e r i ó w p o w i ą z a n e z g r o t e s k o w y m i kie s p o w o d o w a ł y pójście r y z y k o w n ą drogą p s e u d o r e k o n s t r u k c j i intermediami, o b r z ę d ó w p o g a ń s k i c h . S ł o w e m j a k o f o r m a czysto teatralna, j a k o postacie żołnierzy Piłata w s p ó ł w y s t ę p u j ą z Czartami oraz l u d o ­ propozycja p e w n e j z a b a w y — rzecz interesująca. J a k o f o r m u ł a w y m i scenami d y n g u s o w y m i , z c h o d z e n i e m z g a i k i e m , n o w y m p r z y w o ł a n i a prastarego o b r z ę d u , przy braku z n a j o m o ś c i u Cier­ latkiem itp. (...) Jeszcze inne t o Pieśń o ziemi naszej. na motywach oparte (...) obrzędów, czy Kulig. zwyczajów Widowisko ludowych staropolskie. i Widowisko niaka i ludzi, dla k t ó r y c h „ o b r z ę d " p r z y g o t o w y w a ł przedchrześ­ staropolskich cijańskiej s y m b o l i k i , pełnej m i t o l o g i i pogańskiej — była z w y c z a j ­ Układ t e k s t u , m u z y k a i reżyseria L. Schillera. Dekoracje W . Drabik, Z. Stryjeńs­ nym nieporozumieniem. Dla m n i e f o r m u ł a inscenizacyjna „ t e a t r u l u d o w e g o " kojarzy się 93 �a zasadzie specyficznej j e d n o ś c i ze stylizacjami p l a s t y c z n y m i f o r m u ł y teatru = o b r z ę d u , teatru = m i s t e r i u m , które chciał by l u d 'of ii Stryjeńskiej czy W ł a d y s ł a w a Skoczylasa. P o d o b n a z a c h o d z i przyjął j a k o s w ó j w ł a s n y dla w y r a ż a n i a i zaspokajania n a j g ł ę b ­ elacja między p i e r w o w z o r e m a a r t y s t y c z n y m o p r a c o w a n i e m . szych potrzeb d u c h o w y c h . Natomiast w J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń nie dał s o b i e w m ó w i ć a u t e n t y c z n o ś c i ibrzędu w widowisku Cierniaka. S t w i e r d z i ł , że zyskuje o n : ...najczęściej na s p r a w n o ś c i i na spoistości akcji, ale traci swą płaszczyźnie czysto teatralnej, s t w o r z y ł w teorii i praktyce inscenizacyjnej o r y g i n a l n y rodzaj w i d o w i s k a , które przez cały okres p r z e d w o j n i a k u l t y w o ­ w a n e było zarówno przez Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP spontaniczność, bezpośredniość, czy też po prostu m ó w i ą c , s w ó j „ W I C I " , jak i przez U n i w e r s y t e t y L u d o w e . Stało się o n o poprzez o b r z ę d o w y charakter, stając się coraz bardziej teatrem. Rozmaite sięganie d o p o g a ń s k i c h źródeł, poprzez p r z e d z i w n y synkretyzm ' w i ą z k i młodzieży l u d o w e j , u n i w e r s y t e t y l u d o w e i kursy o ś w i a t o ­ p o g a ń s k o - s ł o w i a ń s k o - g r e c k i i chrześcijański, j e d n y m ze s p o s o ­ we p r o w a d z ą czasem systematyczną naukę inscenizacji o b r z ę - b ó w wyrażania przez ruch m ł o d o - w i e j s k i s w o j e j i d e o l o g i i , m i t u l ó w w e d l e z g ó r y p o d a n y c h w z o r ó w , szerzy się w t e n s p o s ó b o w ł a s n e j roli i znaczeniu w narodzie i p a ń s t w i e . ewnętrzną o b r z ę d o w o ś ć , nadając jej jeszcze najczęściej f o r m y Po II w o j n i e ś w i a t o w e j nastąpiło w latach pięćdziesiątych togatsze i okazalsze niż d a w n i e j , ale zatraca się r ó w n o c z e ś n i e z przyczyn p o l i t y c z n o - i d e o l o g i c z n y c h b e z k o m p r o m i s o w e znisz­ y w ą tradycję o b r z ę d o w ą " . Tak w i ę c czenie d o r o b k u Cierniaka, w t y m z a ł o ż o n e g o przezeń I n s t y t u t u 21 nie udało się J ę d r z e j o w i Cierniakowi stworzyć Teatrów Ludowych. PRZYPISY: Henryk T y m o n J a k u b o w s k i , Teatr amatorski na wsi. W a r ­ szawa 1 9 7 8 г., s. 37 Tamże, s. 3 8 S a m fakt p o w s t a n i a z w i ą z k u t e a t r ó w , jest d o w o d e m na t o iz musiało ó w c z e ś n i e działać d u ż o scen a m a t o r s k i c h . Działając w p e w n y m rozproszeniu, ale w myśl w s p ó l n e j ideii, udało się inteligencji u p o w s z e c h n i ć na w s i scenę amatorską l u b p r z y n a j m ­ niej w y w o ł a ć potrzebę jej zaistnienia. Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 2 - 5 3 . Proszę p o r ó w n a ć t e n tekst c h o ć b y z w y s t ą p i e n i a m i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a o o g r o m ­ nym rezonansie s p o ł e c z n y m na obszarze w s z y s t k i c h z a b o r ó w , d o t y c z ą c y m j e g o k o n c e p c j i „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " j a k o stylu n a r o d o w e g o w architekturze i z d o b n i c t w i e . * Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 5 - 5 6 P r z y k ł a d o w o J ó z e f Ignacy Kraszewski założył w e L w o w i e .Macierz S z k o l n ą " w 1 8 8 0 r. Pomysł i koncepcja przyjęły się na terenie w s z y s t k i c h z a b o r ó w . W 1 8 8 5 r. p o w s t a ł a „ M a c i e r z Szkolna Księstwa C i e s z y ń s k i e g o " , a w zaborze rosyjskim „ P o l s k a Macierz S z k o l n a " w 1 9 0 5 г., z a l e g a l i z o w a n a w rok później, w efekcie p e w n e j liberalizacji p o l i t y k i carskiej p o w y d a r z e n i a c h ' e w o l u c y j n y c h . W zaborze p r u s k i m działało o d 1 8 8 0 r. T o w a r z y s w o Czytelń L u d o w y c h . W zaborze rosyjskim działalność t e a t r a l ­ ną p r o w a d z i ł o także Stowarzyszenie Szerzenia O ś w i a t y „ Ś w i a t o " skupiające r z e m i e ś l n i k ó w i c h ł o p ó w . Z i n i c j a t y w y Stefana Ż e r o m s k i e g o p o w s t a ł oddział w N a ł ę c z o w i e , a k o ł o dramatyczne w n i m p r o w a d z i l i rzeźbiarz Józef Gardecki i Faustyna M o r z y c k a . Po 1 9 0 5 r. r ó w n i e ż w zaborze rosyjskim p o w s t a ł o T o w a r z y s t w o Kultury Polskiej p r o w a d z ą c e m.in. działalność teatralną. Były t o organizacje, w p o w o d z i i n n y c h , znaczniejsze, skupiające w s w y c h szeregach w y b i t n y c h przedstawicieli polskiej i n t e l i g e n ­ cji ( o b o k w c z e ś n i e j w y m i e n i o n y c h n p . M a r i ę K o n o p n i c k ą , W ł a ­ d y s ł a w a Orkana i i n . ) . A k a d e m i c k i e k o ł o „ E l e u s i s " na U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m zostało f o r m a l n i e zarejestrowane d o p i e r o w 1 9 0 8 г., c o nie zmieniało f a k t u licznego udziału w tej organizacji m ł o d z i e ż y a k a d e m i c k i e j o d s a m e g o jej p o c z ą t k u . T o przecież g ł ó w n i e d o s t u d e n t ó w z w r ó c i ł się L u t o s ł a w s k i rzucając z katedry U J hasło w y c h o w a n i a n a r o d o w e g o , p r z e c i w s t a w i a j ą c e g o się d e s t r u k c y j ­ n y m w p ł y w o m szkoły z a b o r c ó w . Zostało o n o podjęte przez nich entuzjastycznie. Poza K r a k o w e m najsilniej „ E l e u s i s " działało na terenie Śląska w Zabrzu, Zaborzu i G l i w i c a c h . Były t o par excellence organizacje r o b o t n i c z e , p o w s t a ł e z i n i c j a t y w y działaczy śląskich. W y d a w a ł y o n e n a w e t w ł a s n e p i s m o „ I s k r a " , które założył L u t o s ł a w s k i . Stanisław P i g o ń , Z Komborni w świat. Warszawa 1 9 8 3 , s. 2 4 3 Tamże, s. 2 7 5 Krystyna Barszczewska, Eleusis - tajny związek młodzieży polskiej w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Z a b r z a " 1 9 7 6 , nr 9, s. 3 3 St. P i g o ń , o p . cit., s. 241 R ó w n i e ż sam P i g o ń , będący na n a j w y ż s z y m szczeblu w t a j e m ­ niczenia w „ E l e u s i s " i o d g r y w a j ą c y w n i m o g r o m n ą rolę ( m . i n . na terenie Śląska) — brał c z y n n y udział w t w o r z e n i u harcerstwa p o l s k i e g o , c o nie b y ł o w j e g o b o g a t y m życiorysie specjalnie e k s p o n o w a n e . „ 1 6 . 1 1 . 1 9 1 1 r. Naczelna K o m e n d a S k a u t o w a (czyli d r u h Tadeusz S t r u m i ł ł o — przyp. S A W i s ) w e L w o w i e 1 2 3 4 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 94 m i a n o w a ł a 2 6 - l e t n i e g o S t a n i s ł a w a P i g o n i a d r u ż y n o w y m I Prokocimskiej D r u ż y n y S k a u t o w e j i m . ks. S. Brzóski. (Przez trzy lata dr P i g o ń był nauczycielem i w y c h o w a w c ą w p r o k o c i m s k i e j średniej „ N o w e j s z k o l e " , n i e o p o d a l pałacu J e r z m a n o w s k i c h . Prócz ć w i c z e ń w p o l u i zajęć harcerskich drużyna z a j m o w a ł a się t e m a t y k ą dość n i e z w y k ł ą : na z b i ó r k a c h a n a l i z o w a n o książki — m.in. R. D m o w s k i e g o Myśli nowoczesnego Polaka i o c z y w i ś ­ cie M i c k i e w i c z o w s k i e Księgi Pielgrzymstwa w opracowaniu k r y t y c z n y m d r u ż y n o w e g o . (...) Praca d r u ż y n o w e g o Pigonia w y w a r ł a w p ł y w na i d e o l o g i ę p o w s t a j ą c e g o w ó w c z a s harcerstwa p o l s k i e g o . W i d a ć t o w p r o g r a m i e A. M a ł k o w s k i e g o (założyciela o r g a n i z a c j i ) " . M a r e k Lovell, „ E c h o K r a k o w a " , Nr 2 4 8 ( 1 3 3 0 9 ) , Kraków, 2 1 - 2 6 g r u d n i a 1 9 9 0 r. W latach 1 9 4 8 - 1 9 4 9 , a p o t e m p o o d r o d z e n i u Z H P, o d 1 9 5 7 — d o 1 9 6 2 r o k u b y ł e m c z ł o n k i e m w K r a k o w i e d r u ż y n y harcerskiej Czarnej Trzynastki i m . Z a w i s z y Czarnego z G a r b o w a . Otóż drużyna posiadała (i posiada nadal) bogatą tradycję, w ł a s n e f o r m y życia o r g a n i z a c y j n e g o . Powstała w 1 9 1 8 r o k u . O d p o c z ą t ­ k u , aż d o m o i c h c z a s ó w była drużyną puszczańską o o b r z ę d o w o ­ ści s ł o w i a ń s k i e j . Opis w i d o w i s k o b r z ę d o w y c h Cierniaka, z a c h o w a n e zdjęcia, skojarzyły m n i e się n a t y c h m i a s t z o b r z ę d a m i m o j e j d r u ż y n y . B y ł y o n e d o siebie z a d z i w i a j ą c o p o d o b n e . Wyraźnie p o c h o d z i ł y z j e d ­ n e g o pnia. S t a n i s ł a w P i g o ń , Cierniakowa nuta, ( w : ) Na drogach kultury ludowej— rozprawy i studia. W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 5 3 4 - 5 3 5 Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 56 Jędrzej Cierniak, Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 41 J ó z e f Burszta, Kultura ludowa - kultura narodowa. War­ szawa 1 9 7 4 , s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 9 , 2 9 0 Jędrzej Cierniak, W słonecznym kręgu. Widowisko cykliczne oparte na zwyczajach i obrzędach z żywobyciem wiejskiego człeka w dorocznym obiegu słońca związanych. Warszawa 1 9 4 8 J a n S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1 9 4 7 , s. 4 0 2 . Cytat za: H. T. J a k u b o w s k i , Teatr amatorski..., o p . cit., s. 91 Nie c h c ą c r o z b u d o w y w a ć k o n t e k s t u p o m i n ą ł e m „ t e a t r z g ł o w y " czy inaczej „ t e a t r i n s c e n i z a c j i " I g n a c e g o i Z o f i i S o l a r z ó w , r o z p o w s z e c h n i a n y przez n i c h w t z w . r u c h u m ł o d o w i e j s k i m . W o d r ó ż n i e n i u o d Cierniaka, który z a j m o w a ł się f o r m a m i bardziej m o n u m e n t a l n y m i , S o l a r z o w i e t w o r z y l i o d s a m e g o p o c z ą t k u teatr m a ł y c h f o r m . M i m o , iż rozpoczęli s w o j e działania niezależnie o d siebie, już o d 1 9 2 5 r o k u , o d w i z y t y Cierniaka u nich w S z y c a c h , podjęta zostaje stała w s p ó ł p r a c a i k o n t a k t . S o l a r z o w i e , p o d o b n i e jak Cierniak, a k c e n t o w a l i „ o d w i e c z n ą o d r ę b n o ś ć historyczną i k u l t u r o w ą c h ł o p ó w " . I n s c e n i z o w a l i k o r o w o d y , obrządy n p . s o b ó t k o w e czy inne, w y b i e r a l i miejsca „ ś w i ę t e " , d ę b y stare, uroczyska, o w i e w a j ą c w s z y s t k o mistyką ni t o prapogańską, ni t o chrześcijańską. O d w o ł y w a l i się d o k u l t u r y p i a s t o w s k i e j , tej pusz­ czańskiej, b o r o w e j , najczystszej, b o opartej na n a j w y ż s z y m s t o p ­ niu s y m b i o z y c z ł o w i e k a z przyrodą. Działalność S o l a r z ó w dopełniała w s p o s ó b znaczący p o c z y n a ­ nia teoretyczne i praktyczne Jędrzeja Cierniaka. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31ebd6bf2d723c89746f66da07c210cd.pdf 07ba588ec5c2377268aef82a8800572b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3255 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3051 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.124-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S # S U M M A R Y OF The general subject of the present issue is bost expressed i n the t i t l e o f P. A r i e s ' book „Man i n the A r t i c l e of D e a t h " . T h i s s i t u a t i o n , as w e l l as b u r i a l customs are presented i n v i e w of different f o l k a n d non-folk cultures. A. Jackowski's i n t r o ­ d u c t o r y essay ,,Several t r u i s m s a n d reflexions on d e a t h , f o l k c u l t u r e , a n d the w a y of considering its p r o d u c t s " stresses t h e i m p o r t a n c e o f eschatological problems. A l t h o u g h n o t always t a l k e d a b o u t , death is b o u n d t o have somo influence on people's behaviour. Рог those who believo death is b u t the v e r i f i c a t i o n o f t h e i r life. The d e a t h topos is present i n f o l k l o r , f o l k a r t ; the w o r k s of t h i s a r t , however, have never been described w i t h the reference t o the b a c k g r o u n d of ideas w h i c h b r o u g h t t h e m i n t o being. The range o f subjects m a y be seen, for instance, i n the l i s t of problems t h a t c o u l d have been presented i n t h i s issue. The f r a g m e n t of Aries' book shows the , , r e j e c t i o n " of death i n the Wostern bourgeois c u l t u r e i n the second h a l f of the 19th and the 2 0 t h c e n t u r y . D y i n g , death, become shameful subjects, t h a t are n o t spoken of a n d discussed i n f r o n t o f the d y i n g person. D e a t h is h a n d e d over t o doctors a n d is seen as a , , d i r t y " m a t t e r . People die i n solitude a n d i t is o n l y statesmen a n d o u t s t a n d i n g personages t h a t have solemn funerals w i t h the crowds o f people present. The solitude of one's d y i n g i n h o s p i t a l , p a r t i c u l a r l y of people w h o do n o t believe i n life after life, is discussed b y K . Gebert, a psy­ chologist, i n the article ,,To bo before d e a t h " . The t w o texts are c o u n t e r p o i n t e d b y consecutive articles; J . T w a r d o w s k i , a priest a n d poet, i n the paper , , W r i t t e n i n a n o t e - b o o k " presents his reflexions o n the p r e p a r a t i o n for death b y people w h o believe i n God, he discusses t h e i r a t t i t u d e , d i g n i t y , and readiness for death. Aries' t e x t is counterpoised b y the texts of the peasants: t h a t o f T . Gajda and J . M i t e r a w h o present behaviour of d y i n g people, t h e i r relatives a n d neighbours, as w e l l as funeral customs t h a t t h e y came t o k n o w , b o t h d i r e c t l y a n d i n d i r e c t l y . The a c c o m p a n y i n g photographs show t h a t the whole of the village c o m m u n i t y takes p a r t i n these events, i n the funeral, i n the f i n a l p a r t i n g w i t h the dead. W . Sadowski, i n t u r n , speaks about funerals i n the O r t h o d o x Church on the example of the Gorzów Wielkopolski. I n her article „ F o l k images of d e a t h " A . K o w a l s k a - L e w i c k a points o u t t h a t i n the c o u n t r y death never evoked fear. D y i n g was a n a t u r a l sequence t o life, t h u s one always h a d t o be ready for i t . E v e r y member of peasants' c o m m u n i t y was f a m i l i a r w i t h d e a t h , since a l l the village p a r t i c i p a t e d i n funerals. Religious beliefs contained some elements f r o m the p r e - c h r i s t i a n era a n d t h e y referred t o the soul t h a t showed the same features, needs a n d emotions as the deceased. The soul's life after life was i m a g i n e d i n the e a r t h l y w a y (heaven as a b i g r o y a l c o u r t , h e l l as t o r t u r e chambers). D e a t h was personified a n d i m a g i n e d as a creature w h o comes t o c u t the t h r e a d o f one's e a r t h l y life on God's order. She used t o appear a t the bed of the d y i n g together w i t h a d e v i l a n d an angel f i g h t i n g for his soul. She c u t the t h r e a d of the dying's life w i t h a scythe (or sickle), freed the soul f r o m the b o d y a n d l e d i t t o God's J u d g e m e n t i n the c o u n t r y o f the dead. A c c o r d i n g t o other beliefs, the soul h a d to f i n d i t s w a y t o the a f t e r w o r l d o n i t s o w n , overcoming a l l the arising obstacles. D e a t h was i m a g i n e d as a skeleton dressed i n a w h i t e sheet, w i t h a scythe i n h a n d (folk t r a d i t i o n , stories, N a t i v i t y plays, w a i t s , the so-called herods). I n Southern P o l a n d death, even i n greatest colds, was bare-footed a n d was carried f r o m house t o house on people's backs. There also exists another image of death (it is n o t to be f o u n d i n the C h u r c h i c o n o g r a p h y ) ; she is personified b y a strange w o m a n , f r e q u e n t l y i n a w h i t e shawl, w h o appears unexpectedly a n d sometimes grows to u n ­ n a t u r a l size. Such a h u m a n - l i k e death also showed some h u m a n features, for instance s y m p a t h y ; she w o u l d , for example, let a m o t h e r o f l i t t l e c h i l d r e n live. She k n e w h o w to show g r a t i t u d e . D e a t h - w o m a n d i d n o t c u t off her v i c t i m s ' heads, b u t strangled t h e m . Since plague was i m a g i n e d s i m i l a r l y , the a u t h o r supposed t h a t death-skeleton w i t h scythe is a later presentation. I n f i n e arts i t is o n l y death-skeleton t h a t we come across. The approach o f d e a t h was sometimes portended b y strange figures, a b l a c k cat or dog. K . R e n i k , i n t u r n , discusses the c o n t a c t between the w o r l d o f the l i v i n g a n d of the doad (,.Contacts w i t h the doad. F o l k imagines"). I n the f o l k vision of the w o r l d such contacts were expectod and desired when t h e y occurred i n proper t i m e a u d place, a n d u n w a n t e d w h e n t h e y passed b e y o n d these l i m i t s . 124 P E 3 Ю M E ARTICLES On the A l l Souls' D a y , for instance, the souls o f the dead h a d food prepared a n d baths ready for t h e m t o clean themselves. The souls were also a d m i t t e d t o appear o n St J o h n ' s n i g h t , St A n d r e w ' s n i g h t , a n d Christmas E v e . O n those occasions i t was forbidden t o sweep the house so as n o t t o sweep away the soul of an ancestor. I n some cases c e r t a i n rites h a d t o be f u l f i l l e d i n order t o let the soul go a w a y i n peace a n d , leaving for good the c o m m u n i t y of the l i v i n g , bo accepted i n the a f t e r w o r l d . The d e a t h sometimes r e t u r n e d as ghosts t o d e m a n d t h e f u l ­ f i l l m e n t o f a r i t e (for instance p u t t i n g essential objects i n t o the coffin). H o r r y f y i n g were r e t u r n s of people who h a d died v i o ­ l e n t l y : t h e y became demons, ghosts, d r o w n e d m e n . T h e y c o u l d be d r i v e n a w a y b y a c e r t a i n magic f o r m u l a or a sign. There also existed magic rites w h i c h were t o ensure t h e p r o s p e r i t y of t h o dead a n d were connected w i t h t h e i r , , p l a n n e d " r e t u r n . Z o f i a Szromba-Rysowa i n article , , F u n e r a l feast i n f o l k customs a n d beliefs" based o n the materials f r o m t h e selected regions of the Polish Carpathians, m a i n l y the Sącz a n d Żywiec B e s k i d M o u n t a i n s . F o r c o m p a r a t i v e reasons she u t i l i z e d the 19th c e n t u r y records as w e l l as those f r o m the i n t e r w a r period. Tho a u t h o r was p a r t i c u l a r l y interested i n character o f the f u n e r a l feast, its place and composition o f p a r t i c i p a n t s . She also t o o k a keen interest i n the list of served dishes a n d alco­ hols as w e l l as i n the f o r m o f e v o k i n g the memories o f the dead. She analysed food offered t o w a n d e r i n g beggers a n d t h e i r f u n c t i o n i n funeral ceremony. These problems were seen i n the c o n t e x t o f feasting i n general. Szromba-Rysowa was also interes­ t e d i n the transformations of t r a d i t i o n a l f u n e r a l feast i n the Polish country. The a u t h o r came to the conclusion t h a t funeral feast is a conscious a p p r o v a l of life i n the article of d e a t h ; i t is an evidonco of the t r i u m p h o f life over death a n d f i n a l l y an expression o f one's f a i t h i n the u n i o n o f the w o r l d of the l i v i n g a n d o f the dead. Jacek K o l b u s z e w s k i i n article ,,Polish f u n e r a l h y m n s " de­ als w i t h the h y m n s sung f r o m the v e r y m o m e n t of t h e body's p r e p a r a t i o n for f u n e r a l ceremony t i l l the v e r y end of the b u r i a l or the funeral feast. The c u s t o m to sing f u n e r a l h y m n s , w h i c h was once popular, is obsolescent n o w . The o l d repertoire of funeral h y m n s comprised the t e x t s sung i n p a r t i c u l a r phases o f the ceremony, whose d i f f e r e n t a t i o n depended on social g r o u p , age o f p a r t i c i p a n t s a n d region. I t is surely n o t e w o r t h y t h a t they a i m e d n o t o n l y a t m o u r n i n g over tho deceased. T h e y wero also to p r o t e c t m a g i c a l l y the l i v i n g against the s p i r i t o f the dead a n d t o praise God. Polish funeral h y m n s are m a r k e d b y t h e i r religiousness merged w i t h the f o l k weltanschuung whose characteristic feature is t o t r e a t d e a t h as sommething n a t u r a l a n d obvious. F o l k songs arc distinguished f r o m among the preserved h y m n s : t h e y are relicts o f ancient pagan songs, christianized i n the course o f time. Sławomir Sikora i n article ,,Churchyard. A n t h r o p h o l o g y of M e m o r y " deals w i t h the c h u r c h y a r d space (together w i t h a church for b o t h spacos are h i s t o r i c a l l y related) i n the c o n t e x t of m e m o r y . Space is of dichotomic character since one o f its parts is evaluated p o s i t i v e l y (church, chapel, m a i n alley, tombstones of eminent personages), whereas the other negatively (corner, w a l l , space reserved for the graves of the suicide a n d non-baptized children). I t is prestige, sacral character a n d m e m o r y t h a t were re­ garded t o be t h o rules organizing the above space. I t m u s t be n o t e d t h a t these rules overlap a n d are complementary. A f t e r w a r d s t h e a u t h o r proceeds t o the p r o b l e m of a , , r e l i c " w h i c h has a double m e a n i n g : the grave cross reminds one n o t o n l y o f the dead b u t also o f the Passion. I n the a u t h o r ' s o p i n i o n i t is b u t a symbolic i d e n t i f i c a t i o n o f b o t h events, the over­ c o m i n g o f tho t i m e w h i c h separates t h e t w o deaths. The r e l a t i o n between m e m o r y a n d place was also t a k e n i n t o account. M e m o r y concerns b o t h the l i v i n g and the d e a d ; i t u n i t e s t h e m t h r o u g h places where t h e y can meet. O n the oxamplo o f t h e W h i t e R u s s i a n r i t e o f the ,,forefa­ t h e r s ' e v e " t h e a u t h o r proves t h a t the c o n t a c t w i t h the dead h a d f o r m e r l y t h e character o f a n anonimous m e m o r y a b o u t the �other side (the contact w i t h the former i n h a b i t a n t s o f a g i v e n place was o b l i g a t o r y irrespective of the degree of k i n s h i p ) , whe­ reas presently i t f u n c t i o n s as a m e m o r y about relatives or close friends. K r z y s z t o f K u b i a k i n article „Photographs of The Deceased" based o n the m a t e r i a l s collected a t eight cemeteries, w h i c h are s i t u a t e d i n l i t t l e t o w n s a n d villages. The m a t e r i a l s were gathe­ r e d i n 1983-84 b y the a u t h o r a n d his s t u d e n t s , p a r t i c i p a n t s o f the seminar o n a n t h r o p o l o g y o f p h o t o g r a p h y , w h i c h was headed b y the a u t h o r himself. F o r comparative reasons s i m i l a r 19th c e n t u r y effigies f r o m other cemeteries wero refe­ rred to. The c u s t o m t o place a p h o t o g r a p h of the deceased o n a t o m b ­ stone became p o p u l a r i n the I 9 6 0 ' s a n d 1970' s, b o t h i n t o w n s a n d tho eonutryside. I t became so c o m m o n t h a t such p h o t o ­ graphs were even placed on tombstones whose f o r m was com­ p l e t e l y inadoquato. The t r a d i t i o n o f t o m b p h o t o g r a p h y c a n be s t r u c t u r a l l y d e r i v e d f r o m t h e c o f f i n p o r t r a i t . K u b i a k also shows c o n t e m p o r a r y f o r m a l i n n o v a t i o n s a n d m o d i f i c a t i o n s of those effigies; f u r t h e r m o r e , the differences i n presenting the deceased on t o w n a n d v i l l a g e tombstones are p o i n t e d o u t . T w o opposite tendencies of the development o f t o m b p h o t o ­ g r a p h y can be read o u t f r o m the i n t e r l o c u t o r s ' statements quoted i n tho a r t i c l e . T h e y are as f o l l o w s : the i d e a l i s t i c tendency (i.e. a n x i e t y t o present the dead i n a solemn w a y a p p r o p r i a t e t o the d i g n i t y of the place) a n d realistic one, w h e n the doad is presented i n t h e way he looked d u r i n g h i s l i f e t i m e . Tho above o p p o s i t i o n falls i n t o l i n o w i t h the f o l l o w i n g ones: h i e r a t i c expression — na­ t u r a l one, seriousness — smile, u n i f o r m or d a r k s u i t (frequently w i t h the , . r e t o u c h e d " medals) — , , c a s u a l " dress, face o n l y — tho whole f i g u r e , l a c k of b a c k g r o u n d — d i s t i n c t b a c k g r o u n d . The a r t i c l e is a sketch o n l y , a n d therefore the presented m a t e r i a l s do n o t q u a l i f y for a t h e o r e t i c a l generalisation. Jacek K o l b u s z e w s k i i n a r t i c l e ,,Tomb poems f r o m p o l i s h cemeteries" signalls o n l y p r o b l e m developed i n t h e b o o k ,,Graveyard P o e m s " W r o c l a w 1985 b y the same a u t h o r , t h a t was p u b l i s h e d i n 1985. The poems, w h i c h are v a r i a n t s o f one p a t t e r n , represent t y p i c a l w o r k s of t h i s k i n d , f r o m a l l over P o l a n d . I t is p o e t r y o f k n o w n a n d famous authors t h a t was sometimes followed i n g r a v e y a r d poems. The a r t i c l e ,,Baroque a r t of good d y i n g " b y Tadeusz P i e r s i a k a i m s a t p r e s e n t i n g the P o l i s h B a r o q u e a r t o f good d y i n g . The m o d o l o f good death was reconstructed o n the basis o f f u n e r a l sermons, as w e l l as ascetic a n d hagiographic w r i t i n g s . Tho whole o f the p e r i o d was t a k e n i n t o account a n d the most representative m i l i e u s (Barefooted Carmelites, D o m i ­ nicans, R e f o r m a t i ) a n d authors chosen. The analysis o f such m a t o r i a l proves the S a r m a t i a n character o f the a r t of good d y i n g . E l e m e n t s o f good d e a t h closoly connected w i t h the Sar­ m a t i a n c u l t u r e are as f o l l o w s : a d j u s t m e n t of the p o s t - T r i d e n t i n e principles of aseetism to the Polish m e n t a l i t y , no or l i t t l e fear shown i n the face of d e a t h , submission of the a r t of good d y i n g t o the ideals o f the k n i g h t h o o d a n d g e n t r y , s y m p t o m s of c e r t a i n Messianism, megalomania, c t d t o f coat o f arms a,nd of the V i r g i n . I n regard t o the whole of the p e r i o d one can notice a sig­ n i f i c a n t e v o l u t i o n o f the m o d e l o f good d e a t h : f r o m tho propa g a t i o n of a p a t e t i e , m o n u m e n t a l heroism, t o tho p o p u l a r i z a t i o n of c o m m o n models a d j u s t e d t o comprehension p o s s i b i l i t i e s of vast social circles. Pathos was replaced b y miraculousness, personal effort b y t h o i n t e r v e n t i o n o f s u p e r n a t u r a l foroos. I t is t h u s possible t h a t such a t r a n s f o r m a t i o n enabled tho Sar­ m a t i a n a r t o f good d y i n g t o s u r v i v e i n monastic f o l k l o r e o n t h e one h a n d , a n d c o u n t r y f o l k l o r e o n the other. T h e second p a r t of the above s t a t e m e n t is m e r e l y a hypothesis t h a t can be v e r i f i e d i n the course of f u t h e r i n v e s t i g a t i o n . Stanisław B y l i n a i n article „ I m a g e of h e l l i n m e d i e v a l P o l a n d " based his reasoning o n the w r i t i n g s of the Fathers of the C h u r c h , sermons, religious l i t e r a t u r e , c h u r c h p a i n t i n g s as w e l l as on p o p u l a r images a n d practises. H a v i n g r e p u d i a t e d t o foretell one's fate i n tho a f t e r w o r l d , C h u r c h didactics was anxious t o present m a n w i t h the descript­ ions of the b e y o n d , p a r t i c u l a r l y o f the place of the everlasting p u n i s h e m e n t . A c c o r d i n g t o the a u t h o r , i t was scholarly and popular knowledge confronted w i t h t r a d i t i o n a l c u l t u r e t h a t shaped oschatological collective i m a g i n a t i o n . T h i s c o n t r i b u t e d t o the development o f f o l k demonology a n d , i n spite o f the preachers' c a u t i o n , also l e d t o p o p u l a r i t y i n P o l a n d o f the images o f i n f e r n a l t o r t u r e s a n d t o r m e n t s , w h i c h B y l i n a is p a r t i c u l a r l y interested i n . W h e n compared to tho pictures o f t o r t u r e s i n Wes­ t e r n E u r o p e , those images were, i n B y l i n a ' s o p i n i o n , m u c h less severe. L e t us note t h a t t h e y d i d n o t go b e y o n d the practises applied i n judiciary. The o r g a n i s a t i o n o f h e l l , w h i c h was also referred t o as a k i n g d o m , was r e l a t e d t o t h a t o f a state r u l e d b y a cruel despot w h o m L u c i f e r was i d e n t i f i e d w i t h . I t is surely n o t e w o r t h y t h a t the society consequently preserved i t s double s t r u c t u r e , i.e. clerical a n d secular. I n P o l i s h a r t h e l l was often associated w i t h a t o r t u r e chamber or p r i s o n . The l o c a l i s a t i o n o f h e l l was e q u a l l y d e f i n i t e . C o n t r a r y t o heaven, h e l l was n o t s i t u a t e d „somewhere f a r " b u t i n a g i v e n place. I n f o l k t r a d i t i o n c e r t a i n places were regarded as the e n t r y t o h e l l . L o c a l infernos are also k n o w n ; t h i s is evidenced a t least b y local names „ P i e k ł o " (hell) a n d „Piekiełko" ( a l i t t l e hell). A c c o r d i n g t o tho a u t h o r , P o l i s h m e d i e v a l h e l l was n o t v o r y cruel. I n s t e a d , i t r e m i n d e d the f a i t h f u l of i t s existence o n l y w h e n t h e y considered deeper layers o f P o l i s h syncretic C h r i s t i a ­ nity. I n Jewish t r a d i t i o n the ceremonies associated w i t h death, funeral a n d m o u r n i n g are secured b y the rules i m p o s i n g a s t r i c t l y d e f i n i t e w a y o f behaviour. Olga G o l d b e r g - M u l k i e w i c z i n articlo ,,Jewish m o u r n i n g a n d f u n e r a l ceremonies" based on philosophical tenets o f J e w i s h r e l i g i o n , merged w i t h beliefs a n d s u p e r s t i t i o n of p a r t i c u l a r J e w i s h c o m m u n i t i e s . Therefore, the funerals of the H a s i d i m had a completely different f o r m i n P o l a n d ; hence the zaddick's b u r i a l was d i f f e r e n t f r o m t h a t of o r d i n a r y people. H o w e v e r , a l l the J e w i s h funerals were p a r t i c i p a t e d i n by the whole f a m i l y of the deceased as w e l l as b y a l l members of the c o m m u n i t y . The f u n e r a l ceremony s t a r t e d w i t h the com­ m o n prayers said a t the bed o f the d y i n g a n d ended w i t h the ones offered o n the anniversary o f his death. The deceased was b u r i e d as q u i c k l y as possible; i t is surely n o t e w o r t h y t h a t no c o f f i n was used. Tho b o d y , w r a p p e d i n a w h i t e sheet, was car­ r i e d on a b o a r d ; a p i l l o w was placed u n d e r the head o f the dead. A f t e r t h e body was t a k e n o u t o f t h e house, a n u m b e r of m a g i c a l r i t e s were performed t o help the soul leave the house. A l l those ceremonies made u p the f i r s t phase o f the m o u r n i n g , w h i c h lasted a few hours a n d w h i c h preceded tho proper f u n e r a l . Since s t a m i n a was c o m m o n l y believed t o leave the b o d y g r a d u a l l y the whole m o u r n i n g lasted a year. W h a t I m e a n here is t h a t neszama l e f t the b o d y a t once, nefesz — after 30 days a n d ruach — after a year. The f a m i l y o f the deceased spent the f i r s t phase o f tho m o u r n i n g , w h i c h lasted 7 days, a t home. T h e y sat o n l o w stools and ate w h a t t h e y were g i v e n b y t h o r neighbours. N o b o d y l e f t the house and no food was prepared. Tho f a m i l y p r a y e d for tho deceased. The n e x t phase w h e n no e n t e r t a i n t m e n t s were allowed lasted 30 days. N e i t h e r marriages were contracted nor new t h i n g s b o u g h t . The m o u r n i n g ended f i n a l l y o n the anniversary of d e a t h . L e t us n o t e t h a t d u r i n g the whole m o u r n i n g s t r i c t l y d e f i n i t e prayers were said b y a l l members o f tho com­ munity. Ryszard T o m i c k i i n s u b s t a n t i a l article „ T h e w a y to the a f t e r w o r l d . Some r e m a r k s a b a u t the a Aztec eschatology" based m a i n l y o n h i s t o r i c a l sources, w h i c h were w r i t t e n d o w n i n tho Spanish-conquered Central Mexico since tho second decade o f the 1 6 t h c e n t u r y . F i r s t of a l l , the a u t h o r referred t o Historia general cle las cosas de Nueva Espana b y B e r n a r d i n o de Sahagun, a F r a n c i s c a n missionary a n d precursor of etnology a n d M e x i c a n studies. The a r t i s l e is d i v i d e d i n t o three p a r t s corresponding to throe categories o f u n d e r s t a n d i n g the a f t e r w o r l d i n the Aztec r e l i g i o n . The f i r s t p a r t deals w i t h those w h o w e n t t o h e l l a n d describes the m a n n e r t h e y were t r e a t e d ; the second one concerns those w h o w e n t t o the E a r t h l y paradise; whereas, tho t h i r d p a r t speaks a b o u t those w h o w e n t t o heaven. W o m e n , c h i l d r e n as w e l l as those who d i e d of a disease w e n t t o h e l l , r u l e d b y the d e v i l M i t c l a n t e e u t l i , called also Tzontenoe, a n d his wife, tho goddess M i c t e c a c i h u a l t . I t was the o l d m e n , specialists i n c u t t i n g paper, w h o prepared the dead for t h e i r w a y t o h e l l , The dead were p r o v i d e d w i t h proper papers a n d a j u g f u l o f water. T h e y were also p r o t e c t e d against t h e c o l d i n h e l l b y means of the f i r e made after 80 d a y s ; a l l the clothes, arms a n d articles t h e y used d u r i n g t h e i r l i f e t i m e were b u r n t d o w n . Those fires were set u p m a n y t i m e s , the l a s t one after 4 years. I t was o n l y after t h a t p e r i o d t h a t the dead were 125 1 �beHeved t o go t o 0 hells. They were also supposed t o cross t h e r i v e r s , w h i o h separated p a r t i c u l a r spheres o f h e l l , o n a dog's b a c k ; therefore, a d o g o f l i g h r e d f u r was k i l l e d d u r i n g funeral ceremonies. T l a l o c a n , t h e E a r t h l y paradise a n d l a n d o f ever-lasting j o y a n d happiness, w h i c h was i n h a b i t e d b y t h e Tlaloque gods, was destined for s y p h y i l i t i c s , lepers, t h e sick suffering f r o m i t c h , g o u t a n d dropsy as w e l l as for those w h o d i e d i n water or were k i l l e d b y t h u n d e r b o l t . T h e i r bodies were n o t b u r n t d o w n but buried. H e a v e n , t h e l a n d o f t h e S u n , was destined for those w h o were k i l l e d i n w a r or were prisoners i n the service o f t h e i r enemies. A f t e r 4 years t h e y transformed i n t o b e a u t i f u l b i r d s w h i c h d r a n k nectar o f t h e flowers g r o w i n g o n t h e p l a i n (heaven). D i f f e r e n t approaches t o w a r d s death a n d d y i n g i n the c u l ­ tures o f t h e E a s t a n d West are analysed b y Jacek K r y g i n a r t i c l e „ D y i n g a n d death i n t h e t h o u g h t o f t h e F a r E a s t " o n t h e basis o f philosophical-religious systems o f I n d i a ( H i n d u i s m ) a n d China (Taoism, Confucianism). A n u m b e r o f oppositions are i n t r o d u c e d o n t h e g r o u n d o f t h e clifferentation between d e a t h (event w h i c h is characteristic o f the Western c t l t u r e a n d dying) process w h i c h , i n t u r n , is t y p i c a l o f t h e E a s t . The f i r s t opposition concerns the a t t i t u d e of a d y i n g person. I t is passiveness, passive r e s i g n a t i o n t o t h e course o f events t h a t is characteristic o f the W e s t e r n c u l t u r e . O n t h e c o n t r a r y , Man's s t a n d i n t h e East is active. T h i s results f r o m t h e con­ v i c t i o n t h a t death is b u t one o f t h e l i f e ' s phases, e q u a l l y i m ­ p o r t a n t as t h e others. Therefore, d y i n g is one o f t h e phases o n t h e w a y t o s p i r i t u a l perfection, t o t h e absolute, a n d f i n a l l y t o freedom f r o m l i f e a n d d e a t h s i m u l t a n e o u s l y . The above a t t i t u d e results f r o m t h e basic o n t o l o g i c a l p r i n ­ ciple o f the p h i l o s o p h y o f t h e East, i.e. p e r i o d i c i t y . T h e l a t t e r gives rise t o the idea o f r e i n c a r n a t i o n according t o w h i c h , t h e i n d i v i d u a l lives several t i m e s a n d also several t i m e s experiences death. C o n t r a r y t o t h e W e s t e r n c u l t u r e , death is n o t s y n o n y m o u s w i t h departure b u t foretells t h e i n d i v i d u a l ' s reappearce. H o ­ wever, t o appear once a g a i n one has t o experience life f u l l y . Hence t h e differences i n c o n t e m p l a t i n g death. I n t h e W e s t memento means asceticism a n d resignation f r o m t h e w o r d l y l i f e , whereas i n t h e East r e c o n c i l i a t i o n a n d u n d e r s t a n d i n g fo the laws governing death as w e l l as p r o f i t i n g from w h a t Ifie b r i n g s , d e a t h being o n l y life's stage. РЕЗЮМЕ Т е м а т и к у н а с т о я щ е г о номера л у ч ш е всего о п р е д е ­ л я е т з а г л а в и е к н и г и П . А р и е с а „ Ч е л о в е к перед л и ц о м с м е р т и " . Эта тематика, к а к и о б ы ч а и , с в я з а н н ы е с п о х о р о н а м и , рассматриваются на ф о н е ряда н а р о д ­ н ы х , но и не т о л ь к о н а р о д н ы х к у л ь т у р . А л е к с а н д р Я ц к о в с к и во в с т у п и т е л ь н о м эссе „ Н е с к о л ь к о т р ю и з ­ мов и р а з м ы ш л е н и й на тему смерти, народной к у л ь ­ т у р ы и ф о р м о ц е н к и ее п р о я в л е н и й " подчеркивает значение эсхатологической проблематики. Можно о ней не у п о м и н а т ь , но она б о з у с л о в н о в л и я е т на поведение л ю д е й . Д л я в е р ю щ и х смерть я в л я е т с я к р и т е р и е м о ц е н к и их ж и з н и . Т о п о с смерти в ы с т у ­ пает в ф о л ь к л о р е , народном искусстве, однако и с с л е д о в а т е л и этого искусства о п и с ы в а л и п р о и з в е д е ­ ния, не в н и к а я в с у щ н о с т ь идей, на основе к о т о р ы х они в о з н и к л и . О богатой, з а с л у ж и в а ю щ е й б о л ь ш о г о внимания тематике, с в и д е т е л ь с т в у е т х о т я б ы п е р е ч е н ь тем, к о т о р ы е с л е д о в а л о б ы з а т р о н у т ь в н а с т о я щ е м номере, но к о т о р ы е в нем не рассматриваются. В о ф р а г м е н т е книги А р и е с а отмечается, что во второй п о л о в и н е X I X и X X вв. в м е щ а н с к о й к у л ь т у р е З а п а ­ да вопрос смерти и з б е г а л с я . У м и р а н и е , смерть с т а л и с т е с н и т е л ь н ы м и темами, о к о т о р ы х не говорится, к о ­ т о р ы е с к р ы в а ю т перед у м и р а ю щ и м и . В о п р о с смерти п о р у ч а е т с я врачам, рассматривается как ч т о - т о „ н е ­ ч и с т о е " , л ю д и у м и р а ю т одиноко, т о л ь к о г о с у д а р с т в е н ­ н ы м д е я т е л я м и в ы д а ю щ и м с я л и ц а м устраивают т о р ­ жественные многолюдные похороны. Об одинокой смерти в б о л ь н и ц е , особенно смерти н е в е р у ю щ и х в з а ­ г р о б н у ю ж и з н ь л ю д е й п и ш е т в своей статье п с и х о л о г К . Г е б е р т „ С к о н ч а т ь с я до с м е р т и " . С д в у м я этими текстами перекливаются следующие статьи: поэт к с е н д з Я н Т в а р д о в с к и — в своих ч е р н о в ы х з а п и с я х д е л и т с я р а з м ы ш л е н и я м и на т е м у подготовки в е р у ­ ю щ и х к смерти. Т в а р д о в с к и п и ш е т об их и с п о л н е н ­ ной достоинства готовности п р и н я т ь смерть. К о н т р а ­ п у н к т о м к к н и г е А р и е с а я в л я ю т с я дпа текста к р е ­ с т ь я н Т . Г а й д ы и Я н а М и т е р ы , к о т о р ы е на основании л и ч н ы х наблюдений и получаемых сообщений пишут о поведении у м и р а ю щ е г о , его семьи, соседей а т а к ж е об обычаяах, связанных с похоронами. П р и л о ж е н н ы е снимки о т о б р а ж а ю т у ч а с т и е всей сельской обще­ ственности Б о п и с ы в а е м ы х с о б ы т и я х , в п о х о р о н а х и прощании с покойником. О п о х о р о н а х п р а в о с л а в н ы х п и ш е т В. С а д о в с к я „Погребальные обряды у православных Гожовского воеводства:". В статье „ Н а р о д н о е представление о смерти" А . К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а отмечает, что в деревне смерть не в ы з ы в а е т чувства страха. С м е р т ь б ы л а е с т е с т в е н ­ ным р е з у л ь т а т о м ж и з н и , ввиду чего н а д л е ж а л о всегда б ы т ь к ней готовым. К а ж д ы й ч л е н с е л ь с к о й о б щ е ­ ственности часто с т а л к и в а л с я со с м е р т ь ю , ибо в п о ­ х о р о н а х у ч а с т в о в а л а вся деревня. Р е л и г и о з н ы е в е р о ­ 126 вания с о д е р ж а л и э л е м е н т ы д о х р и с т и а н с к о г о периода. Они к а с а л и с ь д у ш и , к о т о р а я о т л и ч а л а с ь качествами, потребностями и чувствами, свойственными при ж и з ­ ни покойному. И с т о р и ю д у ш и п о с л е смерти вообра­ ж а л и себе на подобие земной ж и з н и (небо к а к б о л ь ­ ш о е имение, ад — как з а с т е н о к ) . С м е р т ь о л и ц е т в о ­ р я л и с с у щ е с т в о м , к о т о р о е по в е л е и ю Господа Бога п р и х о д и т оборвать нить земной ж и з н и . С м е р т ь п о ­ я в л я л а с ь у л о ж а у м и р а ю щ е г о вместе с д ъ я в о л о м и ангелом, б о р ю щ и м и с я за его д у ш у . С м е р т ь п е р е с е ­ к а л а к о с о й (иногда серпом) нить ж и з н и , о с в о б о ж д а л а д у ш у от т е л а и в е л а ее на суд Б о ж и й в царство у м е р ш и х . С о г л а с н о и н ы м верования д у ш а д о л ж н а б ы ­ л а сама найти п у т ь на тот свет, п р е о д о л е в а я г р о з я ­ щ и е ей п р е п я т с т в и я . С м е р т ь в о о б р а ж а л и т а к ж е в ви­ де с к е л е т а в б е л о м п о к р ы в а л е с косой в р у к а х (фольклорные повествования, рассказы, вертепы, г р у п п ы к о л я д о в щ и к о в , так наз. И р о д ы ) . Н а юге П о л ь ­ ш и смерть д а ж е в мороз п о я в л я л а с ь босиком, ее н е с л и из дома в дом на спине. В н а с т о я щ е е время с у щ е ­ ствует т а к ж е иное в о о б р а ж е н и е смерти, которое не выступает в к о с т е л ь н о й и к о н о г р а ф и и — п о я в л я ю щ а ­ яся вдруг н е з н а к о м а я ж е н щ и н а часто в б е л о м п л а т к е , приобретающая неожиданно сверхестественные раз­ м е р ы . Т а к а я смерть с ч е л о в е ч е с к и м о б л и к о м о т л и ч а ­ л а с ь т а к ж е ч е л о в е ч е с к и м и качествами, в ы р а ж а л а ж а ­ л о с т ь , о с т а в л я я , на пример, п р и ж и з н и мать ма­ л е н ь к и х детей, у м е л а б ы т ь б л а г о д а р н о й . С м е р т ь - ж е н ­ щина не р е з а л а своих ж е р т в . Она и х д у ш и л а . П о ­ скольку подобным образом в о о б р а ж а л и себе мор, автор полагает, ч т о с м е р т ь - с к е л е т с косой в р у к а х в ы с т у п а л а в б о л е е поздном периоде. В п л а с т и к е в ы ­ ступает т о л ь к о с м е р т - с к е л е т . П р е д в е с т н и к о м смерти и д а ж е е ю самой м о г л и б ы т ь с т р а н н ы е с у щ е с т в а — ч е р н а я к о ш к а л и б о собака. О к о н т а к т а х м е ж д у миром ж и в ы х и умерших пишет К ш и ш т о ф Р е н и к в статье „ О контактах с у м е р ш и м и . Н а р о д н ы е в о о р а ж е н и я " . В народном в о ­ о б р а ж е н и и мира э т и х к о н т а к т о в о ж и д а л и , они б ы л и желанными, если появлялись в соответствующие пе­ р и о д ы времени и о п р е д е л е н н ы х м е с т а х ; б ы л и и е ж е д а н н ы м и , е с л и п е р е с т у п а л и эти г р а н и ц ы . Т а к , н а п р и ­ мер в день поминовения у с о п ш и х г о т о в и л и на с т о л е еду д л я д у ш у м е р ш и х и т о п и л и бани, ч т о б ы они могли помыться. В пределах ритуала, души умерших п о я в л я л и с ь т а к ж е напр. в н о ч ь Ивана К у п а л ы , в д е н ь св. А н д р е я , в р о ж д е с т в е н с к у ю н о ч ь . Т о г д а н е л ь з я б ы ­ л о подметать избу, ч т о б ы с л у ч а й н о не вымести д у ш у предка. В н е к о т о р ы х с л у ч а я х с л е д о в а л о о б я з а т е л ь н о с о в е р ш а т ь о б р я д ы , ч т о б ы д у ш а м о г л а спрокойно у д а ­ литься, выключиться из числа ж и в ы х и быть при­ н я т о й в мир у м е р ш и х . П о р о й м е р т в ы е п о я в л я л и с как привидения, иногда с ц е л ь ю потребовать в ы п о л н е н и я известного р и т у а л а (нап. в л о ж и т ь в гроб н е о б х о д и м ы е �п р е д м е т ы ) . У ж а с в ы з ы в а л о возвращение л ю д е й , к о т о ­ р ы е п о г и б л и н а с и л ь с т в е н н о й с м е р т ь ю . Они станови­ л и с ь демонами, привидениями, у т о п л е н н и к а м и . П р е д о тварить и х п о я в л е н и е м о ж н о б ы л о произнося м а г и ­ ч е с к у ю ф о р м у л у л и б о д е л а я с о о т в е т с т в у ю щ и й знак. Одновременно существовали магические процедуры, гарантирующие благополучие умерших, связанные с их „ п л а н и р у е м ы м " в о з в р а щ е н и е м . В статье „ П о х о р о н н а я трапеза в н а р о д н ы х о б ы чаяах и верованцях" Зофия Шромба-Рысова анали­ зирует х а р а к т е р п о х о р о н н о й т р а п е з ы , состав у ч а с т ­ в у ю щ и х в ней лиц, приготовленные блюда, род а л к о г о л я , место, где поминки с п р а в л я ю т с я и ф о р м а воспоминаний об у м е р ш е м . К р о м е того, а н а л и з и р у е т с я способ у г о щ е н и я н и щ и х и и х ф у н к ц и и в п о г р е б а л ь ­ ном обряде. В о п р о с поминок п р е д с т а в л е н на ф о н е п р о б л е м а т и к и п и р ш е с т в вообще. А в т о р а интересуют также преображения, которым подвергаются тради­ ц и о н н ы е п о м и н к и в п о л ь с к о й деревне. П о м н е н и ю автора, поминки ным в о с х в а л е н и е м ж и з н и перед детельством восторжествования и в ы р а ж е н и е м в е р ы в единство твых. являются сознатель­ л и ц о м смерти, сви­ ж и з н и над с м е р т ь ю мира ж и в ы х и м е р ­ Я ц е к К о л ь б у ш е в с к и пишет в статье „ П о л ь с к а я п о х о р о н н а я п е с н я " о п е с н я х , и с п о л н я е м ы х с момента п о д г о т о в л е н и я т е л а к с л о ж е н и ю в гроб до момента у х о д а у ч а с т н и к о в п о х о р о н (с к л а д б и щ а л и б о п о с л е поминок). Н е к о г д а в с е о б щ и й о б ы ч а й и с п о л н е н и я этих песен сейчас отмирает. С т а р ы й р е п е р т у а р п о г р е б а л ь ­ н ы х песен о х в а т ы в а л т е к с т ы , к о т о р ы е п е л и в о т д е л ь ­ н ы х ф а з а х о б р я д а ; они б ы л и р а з л и ч н ы в зависимости от общественной г р у п п ы , возраста, у ч а с т н и к о в о б р я ­ да, региона. Ц е л ь ю отпевания б ы л о не т о л ь к о о п л а ­ кивание у с о п ш е г о , но также магическая охрана ж и в ы х перед д у х а м и у м е р ш и х , а т а к ж е в о с х в а л е н и е Господа Б о г а . В п о л ь с к и х п о г р е б а л ь н ы х п е с н я х заметна с в я з ь р е л и г и о з н ы х к о н ц е п ц и й с народным мировоззрением, х а р а к т е р н о й чертой которого я в л я е т с я п о д х о д к с м е р ­ ти, как к естественному бесспорному я в л е н и ю . С р е д и с о х р а н и в ш и х с я песен автор в ы д е л я е т народные п р о ­ изведения, я в л я ю щ и е с я р е л и к т а м и давней я з ы ч е с к о й п о г р е б а л ь н о й песни, к о т о р а я с т е ч е н и е м времени п р и о б р е л а ч е р т ы христианства. В статье „ К л а д б и щ е . А н т р о п о л о г и я п а м я т и " С л а вомир Сикора рассматривает вопрос к л а д б и щ е н с к о г о пространства (вместе с к о с т е л о м ввиду исторической связи м е ж д у обоими пространствами) в аспекте л ю д ­ ской памяти. П р о с т р а н с т в о это о т л и ч а е т с я д и х о т о м и ­ ческим х а р а к т е р о м : часть его оценивается п о л о ж и ­ т е л ь н о , а именно: к о с т е л , часовня, дорога (главная а л л е я ) , м о г и л ы у в а ж а е м ы х л и ц , а часть оценивается о т р и ц а т е л ь н о — у г л о в а я часть, места, в ы д е л е н н ы е д л я м о г и л самоубийц, н е к р е щ е н ы х детей и т.п. П р а в и л а отбора этих п о в е р х н о с т е й : престиж, о с в я ­ щ е н и е и память. П р а в и л а п е р е п л е т а ю т с я и взаимно дополяются. Д а л е е автор а н а л и з и р у е т вопрос „ п а м я т н о г о м е ­ с т а " — о п р е д е л е н и я двойного з н а ч е н и я ' н а д г р о б н ы й крест я в л я е т с я п а м я т ь ю об у м е р ш е м и в то ж е врем?т напоминает о С т р а с т я х Господних. П о мнению автора, это я в л я е т с я с и м в о л о м обоих событий, п р е о д о л е н и е м времени, р а з д е л я ю щ е м оба эти смерти. К р о м е того, в статье затрагивается вопрос связи памяти с местом: память к а с а е т с я равно ж и в ы х , как и м е р т в ы х , о б ъ е д и н я е т и х б л а г о д а р я месту, где в о з ­ м о ж н ы встречи одних и д р у г и х . Н а примере б е л о р у с с к о г о обряда „ д е д о в " автор отмечает, ч т о в п р е ж н е е время к о н т а к т с у м е р ш и м и отличался скорее характером анонимной памяти о другой стороне ( о б я з ы в а л контакт с б ы в ш и м и ж и ­ т е л я м и данной местности независимо от степени р о д ­ ства), в н а с т о я щ е е ж е время я в л я е т с я памятью о близких людях. О фотографиях покойников пишет Кшиштоф К у б я к . Основой эго статьи я в л я ю т с я материалы, касающиеся восьми местечковых и деревенских к л а д б и щ , к о т о р ы е в 1983—1984 гг. собрал автор вместе со своими студентами, п о с е щ а в ш и м и его л е к ц и и по антропологии фотографии. В качестве сравнительного материала б ы л и и с п о л ь з о в а н ы подобные снимки д р у ­ г и х к л а д б и щ X I X в. О б ы ч а й п о м е щ а т ь ф о т о г р а ф и ю у м е р ш е г о на п а ­ м я т н и к е р а с п р о с т р а н и л с я в 60-х и 70-х г о д а х (как в городе, так и в д е р е в н е ) . Он п р и о б р е л т а к у ю п о п у ­ л я р н о с т ь , что ф о т о г р а ф и и с т а л и п о м е щ а т ь д а ж е на тех могилях, формы к о т о р ы х не приспособлены к этому. В ф о р м а л ь н о м о т н о ш е н и и традиция надгробного снимка берет свое н а ч а л о с портрета покойника, з а ­ снятого в г р о б у . А в т о р д о к у м е н т и р у е т т а к ж е с о в р е ­ м е н н ы е ф о р м а л ь н ы е нововведения и модификации такого рода и з о б р е ж е н и й , а т а к ж е разницу в манере и з о б р а ж е н и я п о к о й н ы х на д е р е в е н с к и х и городских кладбищах. И з п р и в е д е н н ы х в статье в ы с к а з ы в а н и й м о ж н о б ы л о б ы установить две п р о т и в о п о л о ж н ы е тенденции р а з в и т и я надгоробной ф о т о г р а ф и и : идеалистической ( с т р е м л е н и е , ч т о б ы п р е д с т а в л е н н а я л и ч н о с т ь б ы л а та­ кой, как „ п о д о б а е т " , т.е. как этого т р е б у е т святость места) и реалистической (стремление представить у м е р ш е г о таким как он б ы л при ж и з н и ) . П р о т и в о п о ­ л о ж н о с т ь эту м о ж н о соотнести: и е р а р х и я — е с т е ­ ственность, с е р ь е з н о с т ь — у л ы б к а , м у н д и р и л и т е м ­ ный костюм с „подрисовкой" знаков отличия -„ л ю б о й " наряд, т о л ь к о л и ц о - вся ф и г у р а , отсутствие ф о н а •— о т ч е т л и в ы й ф о н . С т а т ь я я в л я е т с я своего рода о ч е р к о м , а предста­ в л е н н ы й в ней материал не у п о л н о м а ч и в а е т к б о л е е широким теоретическим обобщениям. Я . К о л ь б у ш е в с к и в статье „ Н а д г р о б н ы е стихи на п о л ь с к и х к л а д б и щ а х " с и г н а л и з у р у е т п р о б л е м а т и к у , подробно п р е д с т а в л е н н у ю в эго книге, „ К л а д б и щ е н ­ ские с т и х и " , В р о ц л а в 1985 г. И з д а н н ы е н а д г р о б ­ ные стихотворения являются типичными произведе­ ниями этого рода, собранными с территории всей П о л ь ш и . Б о л ь ш и н с т в о из них это т и п и ч н ы е варианты одного образца. Иногда этим о б р а з ц о м я в л я ю т с я с т и ­ х о т в о р е н и я и з в е с т н ы х поэтов. Статья Тадеуша Персяка „Барочное искусство достойного у м и р а н и я " я в л я е т с я п о п ы т к о й предста­ вит п о л ь с к о е барочное и с к у с с т в о достойного у м и р а ­ ния. Образец достойной смерти о т о б р а ж е н на основе анализа поминальных проповедей, аскетической и а г и о г р а ф и ч е с к о й письменности. Своими и с с л е д о в а ­ ниями автор охватывает всю эпоху, п р и м е н я я метод отбора самых презентабельных авторских групп (босье кармелиты, доминиканцы, францисканцы) и о т д е л ь н ы х авторов. Н а основе подобранного м а ­ т е р и а л а м о ж н о у с т а н о в и т ь сарматский идеал достой­ ного у м и р а н и я . Э л е м е н т а м и достойной смерти, тесно связанными с сарматской к у л ь т у р о й , я в л я ю т с я со­ г л а с о в а н и е п о л ь с к о й п с и х и к и с потридентскими н о р ­ мами аскетизма, б е з о б о я з н е н н о е отношение к смерти л и б о смягчение боязни, подчинение достойной смерти р ы ц а р с к и м и п о м е щ и ч ь и м идеалам, п р о я в л е н и е свое­ образного мессианства, мегаломания, к у л ь т герба, культ Божьей Матери. И с с л е д о в а н и е всей э п о х и предоставило автору в о з м о ж н о с т ь отметить х а р а к т е р н у ю э в о л ю ц и ю м о д е л и достойной смерти, к а к : в о с х в а л е н и е патетического подхода, м о н у м е н т а л ь н о г о героизма, распространения популярных образцов поведения, способствующих присвоению их самыми ш и р о к и м и общественными кругами. П а ф о с б ы л заменен чудодейственностью, личные усилия — вмешательством сверхестественн ы х сил. М о ж н о п о л а г а т ь , что такого рода п р е о б р а ­ зование п о з в о л и л о сарматскому и с к у с с т в у достойного умирания, с одной с т о р о н ы , с о х р а н и т ь с я в м о н а ш е с ­ ком ф о л ь к л о р е , а с д р у г о й — в народной к у л ь т у р е . В т о р а я ч а с т ь этого с у ж д е н и я гипотетична. П р о в е р и т ь ее м о ж н о п у т е м д а л ь н е й ш и х исследований. 127 �П р е д с т а в л е н и е ада в средневековой П о л ь ш е " это З а г л а б е статьи С т а н и с л а в а Б ы л и н ы . А в т о р опирается на с о ч и н е н и я Отцов Ц е р к в и , собрания проповедей, литературные произведения р е л и г и о з н о г о харатера, а т а к ж е па с о х р а н и в ш у ю с я в к о с т е л а х ж и в о п и с ь воображения и церковные обряды, выступающие в популярной культуре. К о с т е л ь н а я дидактика, о т к а з ы в а я с ь от п р е д с к а з ы ­ вания посмертной с у д ь б ы ч е л о в е к а , не скупилась в то ж е время описывать потусторонний мир, о с о ­ бенно ч и с т и л и щ е . И т а к — пишет автор — к о л л е к т и в ­ ное э с х а т о л о г и ч е с к о е воображение формировалось в плоскости сопоставления научных и п о л у л я р н ы х знаний, а т а к ж е т р а д и ц и о н н о й к у л ь т у р ы . Т а к о е с о п о ­ с т а в л е н и е способствовало р а з в и т и ю народной д е м о н о ­ л о г и и и — несмотря на с д е р ж а н н о с т ь проповедников — в о о б р а ж е н и ю а д с к и х м у к и п ы т о к . Эти п о с л е д н и е я в л я ю т с я г л а в н ы м предметом и с с л е д о в а н и й автора. Б ы л и н а коистатирует, что эти в о о б р а ж е н и я б ы л и зна­ ч и т е л ь н о мягче, ч е м подобные к а р т и н ы пыток в З а ­ падной Европе и, к р о м е того, не п е р е с т у п а л и границ пыток, п р и м е н я е м ы х в то вермя правосудием. О р г а н и з а ц и я ада, н а з ы в а е м о г о т а к ж е царством ада, сопоставлялась с организацией государства, у п р а в л я е м о г о с у р о в ы м деспотом, к о т о р о г о о т о ж д е с т ­ в л я л и с д ь я в о л о м . Х а р а к т е р н о , что о б щ е с т в е н н о с т ь п о с л е д о в а т е л ь н о с о х р а н я л а свою д в о й с т в е н н у ю с т р у к ­ туру: к л е р и к а л ь н у ю и мирскую. Известные в П о л ь ш е пластические представления ада часто сочетались с застенком л и б о т ю р ь м о й . П о д о б н о тому, как к а р ­ тины пыток б ы л и конкретны и сочетались с тог­ дашней реальной действительностью, местоположение застенка п о д л е ж а л о таким ж е законам. В п р о т и в о ­ п о л о ж н о с т ь небесам ад не н а х о д и л с я „ г д е то д а л е к о " , но и м е л к о н к р е т н о е место. И з в е с т н ы в народной тра­ диции места, к о т о р ы е с ч и т а л и с ь в х о д о м в ад; и з ­ вестны т а к ж е местные ады, о ч е м с в и д е т е л ь с т в у ю т с р а в н и т е л ь н о часто в с т р е ч а ю щ и е с я в П о л ь ш е местные названия, так наз. „ П е к л о " и л и „ П е к е л к о " . П о л ь с к и й с р е д н е в е к о в ы й ад — у т в е р ж д а е т автор — не б ы л с л и ш к о м ж е с т о к и м , но напоминал о своем с у щ е с т в о в а н и и тогда, когда р е ч ь к а с а л а с ь г л у б о к и х недр п о л ь с к о г о с и н к р е т и ч е с к о г о христианства. Ольга Гольдберг — М у л ь к е в и ч в статье „Траурные и поргебальные обряды польских евреев" В еврейской традиции обряды, связанные со с м е р т ь ю , п о х о р о н а м и и т р а у р о м , с о д е р ж а л и ряд п р е д ­ писаний, о т н о с и т е л ь н о о п р е д е л е н н о г о образа действий и поведения семьи у м е р ш е г о , а т а к ж е всей о б щ е ­ ственности. У к а з а н и я эти о т р а ж а ю т с я на философ­ ские о с н о в ы е в р е й с к о й р е л и г и и , на к о т о р ы х сказа­ л и с ь верования и п р е д р а з с с у д к и , в о з н и к ш и е в у с л о ­ в и я х ж и з н и о т д е л ь н ы х е в р е й с к и х г р у п п . Т а к на­ пример, па территории П о л ь ш и р а з н и л и с ь п о г р е б а л ь ­ ные обряды хасидов и „митаигов". Иначе совершался обряд п о х о р о н цадика, иначе о б ы к н о в е н н о г о смерт­ ного. О б щ е й ч е р т о й е в р е й с к и х п о х о р о н б ы л о у ч а с т и е в о б р я д а х не т о л ь к о всей семьи у м е р ш е г о , но и д р у ­ гих членов общины. Обряды начинались с совместных молитв у ложа умирающего и кончались общей мо­ л и т в о й в г о д о в щ и н у смерти. В е з д е у м е р ш е г о х о р о н и л и без гроба, по в о з м о ж ­ ности быстро. П о к о й н и к а п р и н о с и л и на доске, з а в е р ­ нутого в б е л ы й саван. П о д г о л о в у к л а л и п о д у ш к у . П о с л е выноса т е л а из дому в ы п о л н я л с я ряд м а г и ч е с ­ к и х действий, к о т о р ы е д о л ж н ы б ы л и п о м о ч ь д у ш е п о ­ к и н у т ь дом. Э т о б ы л первый, д л я щ и й с я н е с к о л ь к о ч а с о з период траура, п р е д в а р я в ш и й п о х о р о н ы . Т р а у р д л и л с я год времени, так — как в е р и л и , что ж и з н е н ­ н ы е с и л ы покидают т е л о ч е л о в е к а постепенно: „ н е шама" — сразу же, „ н е ф е ш " — с п у с т я 30 дней и „ р у а х " — спустя год. П е р в ы й период траура п р о ­ д о л ж а л с я 7 дней, к о т о р ы е с е м ь я покойного проводила дома, сидя на н и з е н ь к и х с к а м е е ч к а х , питаясь тем, что п р и н о с и л и соседи. В т е ч е н и е этого времени пищу не в а р и л и , не п о к и д а л и дома, м о л и л и с ь . Затем в т е ­ чение 30 дней з а п р е щ а л и с ь какие л и б о р а з в л е ч е н и я , с в а д ь б ы , п о к у п к и н о в ы х вещей. Т р а у р к о н ч а л с я в г о ­ довщину смерти. В п р о д о л ж е н и е всего траурного периода ч и т а л и с ь о п р е д е л е н н ы е м о л и т в ы , в к о т о р ы х у ч а с т в о в а л и все ч л е н ы о б щ и н ы . 228 Р ы ш а р д Т о м и ц к и в статье „ П у т и в з а г о р о б н ы й мир. М а т е р и а л ы к а с а ю щ е с я Э с х а т о л о г и и А ц т е к о в " с п и р а е т с я г л а в н ы м образов на и с т о р и ч е с к и е и с т о ч ­ ники со второй д е к а д ы X V I в., к о т о р ы е к а с а ю т с я завоеванной испанцами Ц е н т р а л ь н о й М е к с и к и . О с н о ­ вой м а т е р и а л о в я в л я е т с я п р е ж д е всего H i s t o r i a ge­ n e r a l Йе l a s cosas de N u e v a E s p a n a , написанная п р е д ­ вестником э т н о л о г и и и мексиканистики, миссионером — ф р а н ц и с к а н ц е м О. B e r n a r d i n o de S a h a g u n . С о д е р ж а щ и й с я в статье м а т е р и а л д е л и т с я на три части соответственно трем категориям мышления о п о т у с т о р о н н е м мире в р е л и г и и ацтеков. Первая часть •— О тех, к т о п о п а л в ад и о том, как к ним о т н о с и л и с ь , вторая — О тех, к т о ш е л в земной рай и т р е т ь я часть — О т е х , к т о ш е л в небо. В ад, где ж и л д ь я в о л по имении М и т ц л а н т е ц у т л и н а з ы в а е м ы й т а к ж е Т з о н т е н о ц и его ж е н а , богиня М и ц т е ц а ц и х и а л ь т ш л и все те, к т о у м и р а л по п р и ­ чине б о л е з н и , среди них т а к ж е ж е н щ и н ы и дети. П о к о й н и к а , к о т о р ы й ш е л в ад, г о т о в и л и в п у т ь , ве­ д у щ и й в потусторонний мир, с т а р ц ы — с п е ц и а л и с т ы по р е з к е бумаги. Н а дорогу покойник п о л у ч а л соот­ в е т с т в у ю щ и е бумаги и к у в ш и н ч и к с водой. П о к о й н и к а о б е р е г а л и т а к ж е от ц а р я щ е г о в потустороннем мире х о л о д а . С этой ц е л ь ю р а з в о д и л и спустя 80 дней о г о н ь и с ж и г а л и о д е ж д у , о р у ж и е и все предметы, к о т о р ы м и покойник п о л ь з о в а л с я при ж и з н и . О г о н ь р а з в о д и л и многократно — в п о с л е д н и й р а з спустя 4 года, ибо в е ­ р и л и , что п о с л е такого срока покойник о т п р а в л я е т с я в 9 адов. П о с к о л ь к у ч е р е з реки, р а з д е л я ю щ и е ад на ряд сфер, покойник п е р е п р а в л я л с я на х р е б т е собаки E O время п о г р е б а л ь н о й церемонии, у б и в а л и т а к ж е с о ­ баку со с в е т л о к р а с н о й ш е р с т ь ю . В земной р а й страну Е е ч н о й радости и в е с е л ь я , где п р о ж и в а л и боги п о п а д а л и те, к т о погиб в воде и л и от м о л н и и , а т а к ж е с и ф и л и т и к и , п р о к а ж е н н ы е , с т р а д а ю щ и е часоткой, подагрой, водянкой. И х т е л не сжигали, а закапывали. В небо, страну, где проживает с о л н ц е , п о п а д а л и погибшие на войне л и б о у м е р ш и е в п л е н у , к о т о р ы м п р и х о д и л о с ь нести с л у ж б у у своих врагов. С п у с т я ч е ­ т ы р е года они п р е в р а щ а л и с ь в п р е к р а с н ы х птиц, к о ­ т о р ы е с о б и р а л и н е к т а р с цветов, р а с т у щ и х на рав­ нине (в н е б е с а х ) . Я . К р ы т в статье „ У м и р а н и е и смерть в п о н я т я х Д а л ь н е г о В о с т о к а " на основе а н а л и з а ф и л о с о ф с к о - р е ­ л и г и о з н ы х систем И н д и и ( и н д у и з м ) и К и т а я (таоизм, к о н ф у ц и а н с т в о ) рассматривает разницу м е ж д у п о н я ­ тием смерти и у м и р а н и я в к у л ь т у р а х В о с т о к а и З а ­ пада. Н а базе р а з л и ч е н и я м е ж д у смертно (событие — т и п и ч н ы й п о д х о д д л я Запада) и умиранием (процесс — типичный подход д л я к у л ь т у р ы Востока) К р ы г вводит ряд противопоставлений, характеризующих ото р а з л и ч е н и е . П е р в о е из н и х касается п о в е д е н и я у м и р а ю щ е г о . В к у л ь т у р е Запада т и п и ч н о й я в л я е т с я пассивность, пассивное подчинение х о д у событий. В к у л ь т у р е В о ­ стока у м и р а ю щ и й активен. Э т о в ы т е к а е т и з у б е ж д е ­ ния, что смерть я в л я е т с я л и ш ь одним и з этапов ж и з ­ ни, притом не менее в а ж н ы м чем д р у г и е . П р о ц е с с у м и р а н и я — это один и з этапов д о с т и ж е н и я д у х о в ­ ного совершенства в ж и з н и ч е л о в е к а , п р и б л и ж е н и е м к а б с о л ю т у , о д н о в р е м е н н ы м о с в о б о ж д е н и е м и от ж и з ­ ни, и от смерти. Т а к о й п о д х о д о б ъ я с н я е т с я основным о н т о л о г и ч е с ­ к и м принципом ф и л о с о ф и и В о с т о к а — ц и к л и ч н о с т ь ю . Отсюда у б е ж д е н и е — с ним в я ж е т с я идея перево­ п л о щ е н и я — что ч е л о в е к многократно живет и у м и ­ рает. С л е д о в а т е л ь н о смерть не я в л я е т с я — как в к у л ь т у р е Запада — о к о н ч а т е л ь н ы м у х о д о м из ж и з ­ ни, но л и ш ь и з в е щ е н и е м о п р е д с т о я щ е м вторичном п о я в л е н и и на свет. О д н а к о д л я того, ч т о б ы вновь родиться, надо п о л н о с т ь ю познать ж и з н ь . Отсюда разница в р а з м ы ш л е н и я х о смерти. В к у л ь т у р е З а ­ пада m e m e n t o обозначает аскетизм, о т р е ч е н и е от б р е н ­ ной ж и з н и , в ф и л о с о ф и и ж е Востока •— примирение, понимание законов смерти и п о л ь з о в а н и е тем, что н е ­ сет нам ж и з н ь , о ч е р е д н ы м этапом к о т о р о й я в л я е т с я смерть. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa4331077c983082bb7c9768ef3479af.pdf 4b847d4135e9bc5ce175a5ed31f21042 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3050 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne - Józef Janos (1895—1985) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.122-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I W S P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Aleksander J a c k o w s k i JÓZEF JANOS J a n o s ' , t o cały rodzdzial w h i s t o r i i rzeźby l u d o w e j . Postać (1895—1985) dojrzały do n i e j , zatroskany t y l k o o rzeźby, które zostawia. wyjątkowa, b a r w n a . A ż dziw bierze, że dopiero w 1985 r o k u o t r z y ­ Możo i nie dlatego, że chciał, a b y go w s p o m i n a n o , ale w prze­ mał pierwsze ważne wyróżnienie — nagrodę i m . Oskara K o l b e r g a . świadczeniu, że wyraził w n i c h sprawy ważne, że t o były rzeźby Zmarł 8 l i p c a l 9 8 5 г., n i m jeszcze nagroda t a została m u wręczona. do modlenia się, i t o i m przydawało znaczenia. W l a t a c h rozpa­ Nie w i e m , czy zdążono go o niej powiadomić, nie w i e m n a w o t , noszonego czy p o t r z e b y turystów n i c z y m I n d i a n i n z r e z e r w a t u — Janos był zechciałby ją przyjąć, był b o w i e m człowiekiem wielkiej modelu „twórcy autentycznym cepeliowskiego", skromności, choć i wielkiej d u m y . Pochowano go, j a k chciał, we jeszcze franciszkańskim habicie, n a c m e n t a r z u w Dębnie, o b o k słynnego Chajec, L u r k a , W i n c e n t y K r a j e w s k i . artystą ludowym, który zaspokaja j a k Kudła, Piłat, drewnianego kościoła, perły europejskiej a r c h i t e k t u r y drewnianej. Józef Janos urodził się w Dębnie 10 g r u d n i a 1895 r o k u . Rzeźbił ołtarze i f i g u r y do różnych kościołów, do Murzasichla, W dzieciństwie pomagał r o d z i c o m w gospodarce, pasł gęsi, k r o w y . Dębna. Rzeźbił o d kilkudziesięciu l a t , zawsze z powagą, staran­ M i m o biedy w d o m u ukończył czteroklasową szkołę wiejską. G d y n i e , j a k umiał. B y ł artystą, jeśli p o d t y m słowem rozumieć nio miał 19 l a t powołano go do w o j s k a austriackiego i walczył n a t y l k o zawód, ale i postawę. Życie przeżył godnie, w trudzie alo froncie w K a r p a t a c h W s c h o d n i c h . J a k pisze E d w a r d Waligóra: i k o n t e m p l a c j i . Przez l a t a budował d o m , góralski, p r a w d z i w y , bez „ P o dwóch l a t a c h wrócił stamtąd j a k z piekła, z głębokim urazem jednego żelaznego gwoździa, d o m w którym żył prawie j a k pustel­ p s y c h i c z n y m . W o j n a porozrzucała m u myśli. Wrócił j a k o i n w a l i d a n i k . Kochał t e n d o m , z t a k strasznym t r u d e m p o s t a w i o n y , prosił z odmrożonymi s t o p a m i . " Toteż we w s i n a z y w a l i go i n w a l i d e k . n a w e t , b y t a m , w ogrodzie, go pochowano. Żył myślami o spra­ W 1931 r . rozpoczął budowę własnego d o m u . Sam wykonywał w a c h w i o l k i c h i ważnych, twórczość i w i a r a splatały się w jedno. prace stolarskie, snycerkę. Ręce miał sprawne, t o co robił podo­ Modlił się żarliwie, a kadencje słów cisnęły m u się na usta, w l a m e bało się sąsiadom, nieraz więc proszono go o zrobienie m o d l i t w y , olśnienie światem, dziełem stworzenia. Rozpościerał zdobionej l i s t w y , łyżnika czy s k r z y n k o w e j k a p l i c z k i . Zaczął rzeź­ arkusze pakowego p a p i e r u i klęcząc n a podłodze 2 zydla, zapisywał bić. Dlaczego ? Po p r o s t u , ktoś p o w i n i e n był poprawić uszkodzoną cisnące m u się na usta słowa. Turyści, których nie znosił, bo m u figurę w kapliczce, wykonać nową — a o n miał k u t e m u n a j ­ przeszkadzali s w y m natręctwem i bezczelnością, w y d z i e r a l i m u większe zdolności, miał p r z y t y m więcej czasu o d i n n y c h . N i e te wiersze. Niektóre z n a m y , opublikował je w z n a k o m i t y m k a ­ traktow-ał t a k i c h zadań zarobkowo, g d y widział, że gdzieś skra­ t a l o g u prae Janosa, i n i c j a t o r i a u t o r w y s t a w y , E d w a r d Waligóra. dziono z k a p l i c z k i świątka — dorabiał nowego i wstawiał. N a j ­ Czytane j a k o poezja wydają się surowe, czasem znakomite, t o p i e r w była t o n o r m a l n a , logiczna praca, wynikająca z potrzeby znów roztopione w gadulstwie. B o też nie są to wiersze doprowa­ społecznej i jego możliwości, dopiero później przyszła świadomość, dzone do f o r m y , raczej zapisy słów, obrazów, myśli, zapisy n a że rzeźbiąc staje się artystą. Potencjalnie mógł n i m być, zważyw­ żywo tego, co m u się cisnęło n a myśl. szy nie t y l k o u z d o l n i e n i a m a n u a l n e , ale i dyspozycje że musiał zostać rzeźbiarzem. S e t k i l u d z i , a może i więcej, m a I d z i e ona nic nie czeka t a k i e potencjalne dyspozycje, N i e obziera się t u n a nic dopiero życie sprawia, że je nie­ którzy zaczynają realizować. W p r z y p a d k u Janosa zaważyły n a Ona zdąża do swych granic... Rzeźbił przede psychiczne, refleksyjność, wrażliwość, religijność. A l e wcałe nie znaczy t o , Szumi woda szumi rzeka w s z y s t k i m postacio świętych, k a p l i c z k i , stacje Męki. Często posługiwał się rzeźbą płaską, w desco. Postacie b u ­ tej realizacji d w a f a k t y : zajmowania się przez niego snycerką, i istnienie zapotrzebowania n a rzeźby w środowisku. dował zwarte, ale s k r z y n k i kapliczek dekorował bogato, i t e n K i e d y wybuchła w o j n a był już dojrzałym artystą l u d o w y m , snycerski ornament z taką obfitością stosowany pełni tę samą świadomym tego, co r o b i . Po w o j n i e należał do pierwszych, rolę, co k w i a t y zdobiące święty wizerunek. których dostrzeżono i doceniono. Oglądał a l b u m y , znał już dzieła W 3 l a t a c h pięćdziesiątych wyrzeźbił też k i l k a płaskorzeźb przedstawiających K o p e r n i k a , Matejkę, W i t a Stwosza, Wiele razy podejmował t e m a t reprezentacyjny d l a Podhala — postać W i t a Stwosza, wiedział, że n i g d y i m nie dorówna, ałe że i o n —• prostaczek — bez niczyjej r a d y , bez n a u k i , idzie w ślady t y c h , którzy przed n i m rzeźbili. harnasia, zbójnika. Czynił t o z przekonaniem. Pamiętam, w 1952 r. spotkałem go, g d y szedł, j a k w każdy czwartek, z Dębna do N o ­ J a prostacek, j a prostacek wego T a r g u — po gazetę. Był jeszcze w t e d y ciekaw życia i dopiero Jestem n i c nieokrzesany później zaczął się izolować o d świata n a rzecz m o d l i t w y i myśli T y l k o w drzewie dłubać, wiercić o sprawach najważniejszych. Jestem t o w t y m zakochany (...) Oczywiście, można skwitować jego osobę d y k t e r y j k a m i . T o „ J a b y m chciał przejść przez t e n a r t y z m " , pisał, wyrażając t a k i e łatwe i efektowne. Można się śmiać, że pluł w o b i e k t y w y swe marzenia. Jego szkołą, podobnie j a k w i e l u i n n y c h „bogoro- aparatów f o t o g r a f i c z n y c h , szczuł psa n a gości, zakłócających b ó w " była p r a k t y k a , powtarzanie p o d o b n y c h ujęć, t y c h samych jego spokój, że w jego chałupie żyły całe t a b u n y m y s z y , że się tematów. N a u k a n i e poprzedzała p r a c y (jak t o się dzieje w k u l ­ poruszał j a k p a n H u l o t w f i l m a c h Tati'ego. A l e czy t o ważne ? turze „ w y s o k i e j " ) , jedno i drugie ściśle się łączyło ze sobą. Myślę, że nieraz t a k i e „malownicze" spojrzenie s k r y w a rzeczy­ Pozostawił dorobek znaczny, ale i n i e j e d n o l i t y . Można w n i m wistą prawdę o człowieku. D l a m n i e Janos, t o przede w s z y s t k i m j e d n a k znaleźć dzieła dojrzale, w y b i t n e — j a k choćby rzeźby, człowiek w i e l k i e j p o w a g i , a r t y s t a w najgłębszym które wykonał do kościoła w M u r z a s i c h l u . sensie tego słowa, wrażliwy n a przyrodę, kształt, k o l o r , słowo; wrażliwy n a sprawy e t y k i , w i a r y . Umierał, pogodzony 122 z myślą o śmierci, Wiorzył, że t o , co r o b i jest potrzebne, n a w e t w t e d y , g d y t r a k t o w a n o go j a k dziwoląga, g d y k r y t y k o w a n o jego f i g u r y �w kościele. Wierzył w dar t a l e n t u , którym został obdarzony Odszedł, jeden z o s t a t n i c h , którzy t w o r z y l i jeszcze d l a swego i który błądząc i męcząc się m u s i realizować — b y spełniło się jego przeznaczenie. środowiska, do kapliczek i kościołów, którzy w dzień dzisiejszy wnieśli żywą tradycję l a t m i n i o n y c h . 4 P R Z Y P I S Y Janos czy Janas 1 Pisano jego nazwisko d w o j a k o . W 1966 r. napisałem do niego, prosząc o rozstrzygnięcie t e j k w e s t i i . Po krótkim czasie otrzymałem o d niego l i s t : „Pisze się m n i e J a n o s . " A p o d t y m widniał p o d p i s : Józef Janas. E d w a r d Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wier­ szach Józefa Janosa, Kraków 1979 ( W y d a w n i c t w o w związku 1 2 z wystawą, zorganizowaną przez M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie). T a m b i b l i o g r a f i a . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Bębna, „ P o l . Szt, L u d . " , R. 8, 1954 n r 3 A n t o n i K r o h , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Ossolineum, Wrocław—Warszawa 1979, s. 73 3 4 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec42c496af57fa955ecd3f1cf93c8ab.pdf 0baf68e0fc1187c1559f2a3533637da6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3258 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3053 Title A name given to the resource Pożegnania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. B r o n i s ł a w Surowiak, P a m i ę c i J a d w i g i Jarnuszkiewicz, rys. tuszem, w y k . 11-30 listopada, 1986 r. Aleksander Jackowski POŻEGNANIA N i e m a l k a ż d y m i e s i ą c przynosi smutne w i a d o m o ś c i — odcho­ sie. Nie u m i e m y p i ę k n y c h d e k l a r a c j i ,,o p o p i e r a n i u " w p r o w a d z i ć d z ą starzy mistrzowie s z t u k i l u d o w e j , o s t a t n i k t ó r z y b y l i jeszcze w c z y n , a m o ż e po p r o s t u nie p o t r a f i m y s z a n o w a ć z w i ą z a n i ze s w y m ś r o d o w i s k i e m , z w ł a s z c z a t y c h l u d o w y c h , w istocie bezimiennych... jogo etosom i u p o d o b a n i a m i ; o s t a t n i , k t ó r z y jeszcze dla swego ś r o d o w i s k a p r a c o w a l i . K o ń c z y się ta faza ludowej t w ó r c z o ś c i , k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć „autenty­ twórców, T y m c z a s e m o d c h o d z ą ludzio, a z n i m i p a m i ę ć f a k t ó w . wczoraj ż y w e jeszcze w p a m i ę c i nosicioli t r a d y c j i , po Do ich zgonie c z n ą " , a więc z g o d n ą z w o l ą ś r o d o w i s k a i nie p o b u d z a n ą do ż y ­ z a c i e r a j ą się, s t a j ą p r z e s z ł o ś c i ą t r u d n ą j u ż d z i ś do o d t w o r z e n i a . cia z z e w n ą t r z . N a naszych oczach t e r a ź n i e j s z o ś ć staje się h i s t o r i ą , a w ó w c z a s Nie wszystkie w i a d o m o ś c i o ś m i e r c i t w ó r c ó w d o c i e r a j ą do pozostaje d o j m u j ą c e poczucie w i n y , że nie zdążyliśmy kogoś nas, i n s t y t u c j e z a j m u j ą c e się k u l t u r ą nie z w y k ł y ś m i e r c i ludo­ w p e ł n i p o z n a ć , o p i s a ć , u s z a n o w a ć . T a k jest o c z y w i ś c i e zawsze, w y c h a r t y s t ó w k w i t o w a ć n a w e t s k r o m n y m nekrologiem w pra­ ale etnograf szczególnie n a d t y m boleje, p o n i e w a ż z i s t o t y s w y c h 232 �z a i n t e r e s o w a ń z w i ą z a n y jest z c z ł o w i e k i e m j a k o o s o b o w o ś c i ą , ale E d w a r d też j a k o ż y w ą k r o n i k ą p r z e s z ł o ś c i . W ł a ś n i e dlatego t y l e serdecz­ w y b i t n y r z e ź b i a r z , najciekawszy w nurcie ,,1'art b r u t " . n y c h w i ę z ó w ł ą c z y nas z l u d ź m i , z t w ó r c a m i czy nawet i n f o r m a t o ­ Józef r a m i ( k t ó r y c h bogate relacje zamieniamy p ó ź n i e j na p ó l zdania g r o d y za t w ó r c z o ś ć r e l i g i j n ą i m . B ł . B r a t a Sutor z Nowego T a r g u (15.04.1917—1.01.1984), S e r w i k z 9 L u b a n i a (1906—25.05.1987), laureat na­ Alberta. l u b znaczek w odpowiedniej r u b r y c e a n k i e t y ) . A ludzie, k o n k r e t n i S t a n i s ł a w Mika ludzie ? W wirze p r a c y m a m y n a d z i e j ę , że k i e d y ś A p o l i n a r y P a s t w a z W ą g l i k o w i c , w o j . g d a ń s k i e (22.07. się spokoj­ nie s p o t k a m y , z d o ł a m y d o w i e d z i e ć wszystkiego, co b y n a l e ż a ł o . 1899—23.08.1985). I niemal n i g d y t a c h w i l a nie n a s t ę p u j e , pozostaje t y l k o s m u t n a W ł a d y s ł a w refleksja, że z n ó w się s p ó ź n i l i ś m y . M y — ludzie, m y — pismo. 1901—23.09.1986). S p ó ź n i a m y się c i ą g l e . Jest nas za m a ł o , ciągle trzeba wybie­ r a ć , co r o b i ć , co d o k u m e n t o w a ć . Czy t o co ż y j e , powstaje na S t a n i s ł a w z Paszyna (1909—01.1987). Szulc M a j o w s к i ze Sternalic, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e W ł a d y s ł a w od zapomnienia — j u ż w ostatniej c h w i l i ? D y l e m a t w naszych knych rzeźb religijnych. w a r u n k a c h nie do r o z w i ą z a n i a . W rezultacie s p ó ź n i a m y się zaw­ M i e c z y s ł a w sze i w s z ę d z i e ( K i m jest etnograf? z a p y t a n o m n i e w czasie spot­ (1922—2.11.1984.) k a n i a z m ł o d z i e ż ą . C z ł o w i e k i e m , k t ó r y zawsze się s p ó ź n i a ! —• Franciszek o d p o w i e d z i a ł e m spontanicznie). (1902—23.12.1985). A l e to nie t y l k o nasza n i e u d o l n o ś ć — p r z y c h o d z i m o m e n t , (7.03. (1922—13.08.1986). naszych oczach, czy t e ż t o , co odchodzi, co b y się c h c i a ł o ocalić gdy k o ń c z y się j a k a ś formacja, g d y nagle czas ulega j a k b y przys- z Kościerzyny, woj. gdańskie Józef Potoniec z R o g u k . St. S ą c z a t w ó r c a p i ę ­ (9.06.1904—6.03.1983). Ż e g l i ń s k i Chrobak z Regnowa, w o j . skierniewickie z Malej S t r a o o n k i , w o j . bielskie W o j c i e c h o w s k i z M a r k o w e j , w o j . pilskie (1908— 3.03.1984). spieszeniu. Jeszcze przed k i l k u l a t y m ó w i l i ś m y o s t a r y c h ś w i ą t karzach, z a s t a n a w i a l i ś m y się, k o m u z n i c h d a ć n a g r o d ę t a k ą czy D o d a j m y , że nieco w c z e ś n i e j zmarli: i n n ą — a t u nagle o d c h o d z ą , jeden po d r u g i m . R z e ź b i a r z e , ma­ l a r k i , t k a c z k i , garncarze, k o w a l e . W d n i u p r z y z n a n i a n a g r ó d za Józef twórczość religijną W ł a d y s ł a w 1927—20.02.1981) w y b i t n y r z e ź b i a r z p o d e j m u j ą c y w zdumiewa­ С h a j e c, nie z d ą ż y ł j u ż o d e b r a ć n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a jąco głęboki i twórczy sposób t e m a t y k ę Ewangelii, którego w y ­ J ó z e f s t a w y p o r u s z a ł y do głębi w i d z ó w . L a u r e a t n a g r ó d i m . B r a t a A l ­ i m . Brata Alberta umarł J a n o s . To t y l k o ostatnio. P a t r z ę na listę o s ó b , k t ó r e niedawno z m a r ł y , zastanawiam się L u r k a z B y s t r z y c y G ó r n e j , b . p o w . ś w i d n i c k i (5.05. berta oraz i m . Oskara K o l b e r g a . co ich ś m i e r ć znaczy, co d e f i n i t y w n i e zmienia. Z a c z n ę od г z e ź b у , t u s t r a t y s ą n a j b o l e ś n i e j s z e , najbardziej widoczny koniec dawnej ł u s z y n a k . G ó j s k a , p o w . sierpecki (5.06.1897—17.05.1977). T w o ­ formacji r z y ł a r z e ź b y „ p r y m i t y w n e " o d u ż e j sile w y r a z u , lakonicznej i m o ­ rzeźby—potrzebnej J ó z e f J a n o s własnemu środowisku. Zmarli: z D ę b n a k . Nowego T a r g u (1895 — 8.08.1985). Chyba j u ż o s t a t n i z wiejskich ś w i ą t k a r z y , k t ó r y rzeźbił kap­ l i c z k i stawiano p r z y drogach, f i g u r y do k o ś c i o ł ó w . wę s w y c h prac w K r a k o w s k i m 1 Miał wysta­ Muzeum Etnograficznym. Lau­ Chajec z K a m i e n i c y G ó r n e j k . J a s ł a (1904— (Szczypawka-Gołębiowska) z Ka­ n u m e n t a l n e j formie. O artystce i j e j d z i e ł a c h n a p i s a ł g ł ę b o k i e , z n a k o m i t e s t u d i u m Jacek O l ę d z k i . Józef Sobota 1 1 z R e g u t k . O t w o c k a (8.03.1894—1.07.1979) jeden z najciekawszych r z e ź b i a r z y s a m o r o d n y c h o w ł a s n e j w i z j i artystycznej. reat n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . W ł a d y s ł a w P t a s z y ń s k a 1 0 Helena 12 Aleksander S ł o m i ń s k i z D ą b r ó w k i Nowej k. Węgo­ znako­ rzewa (2.12.1885—19.03.1974) r z e ź b i a r z s a m o r o d n y , jeden z os­ m i t y rzeźbiarz, rysownik, gawędziarz, kronikarz dawnych czasów. t a t n i c h , k t ó r y c h m o ż n a z a l i c z y ć do n u r t u ,,1'art b r u t " . Z a c z ą ł Pisano o n i m wiele, p u b l i k o w a n o jego l i s t y i t e k s t y , , k r o n i k a r ­ t w o r z y ć m a j ą c 86 l a t . 8.03.1985). Jeden z najciekawszych t w ó r c ó w l u d o w y c h , s k i e " (w „ L i t e r a t u r z e L u d o w e j " , „ P o l s k i e j Sztuce Ludowej"). 2 Grucela Gajewski 1 3 z Julinków k. Kutna (1905—27.07.1982) r z e ź b i a r z n i e m a l ż e nieznany, bardzo i n t e r e s u j ą c y . Laureat n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . •Józef Jan „ J u d a " z Ł o m n i c y k . Piwnicznej, woj. n o w o s ą d e c k i e (1898—25.06.1982). R z e ź b i a r z r n a ł o znany, cieka­ w y , o k t ó r y m — m a m n a d z i e j ę — napisze jego kolekcjoner i p r z y ­ Marian B r u d e k z B o g o r i i , w o j . tarnobrzeskie 18.07.1981), r z e ź b i ą c y o d 1950 Wymieniam oczywiście (1895—• r. tylko tych rzeźbiarzy, o których jaciel <lr B o l e s ł a w N a w r o c k i . Grucela napewno n a t o z a s ł u g u j e . ś m i e r c i w i e m . A l e i t a k s t r a t a jest niepowetowana, odeszli znako­ Wojciech m i c i t w ó r c y , n i e m a l wszyscy s p o ś r ó d t y c h , k t ó r z y się w y w o d z ą Oleksy z Paszyna k . Nowego S ą c z a (1903— : z d a w n y c h t r a d y c j i . I l u jeszcze żyje „ b o g o r o b ó w " , k t ó r z y t w o ­ Laureat nagrody r z y l i dla w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Jedna osoba, dwie? a m o ż e j u ż 28.01.1985), n a j w y b i t n i e j s z y ś w i ą t k a r z z Paszyna, ten o d k t ó jego z a c z ę ł a się historia r z e ź b y tego o ś r o d k a . im. Brala 3 n i k t . . . Z n u r t u ,,1'art b r u t " p o z o s t a ł o t e ż nie w i ę c e j niż d w ó c h Alberta. J a r o s ł a w В e г n a s ie w i с z z Jaworzni-Gniewiec, woj. naprawdę wybitnych rzeźbiarzy (Stanisław H o ł d a i Stanisław — Zagajewski). Ci, co t w o r z ą w s p ó ł c z e ś n i e , n a l e ż ą j u ż do generacji ogrodu, gdzie z g r o m a d z i ł k i l k a s e t swych r z e ź b o t e m a t y c e głó­ m ł o d s z e j , p r a c u j ą c e j przede w s z y s t k i m „ d l a m i a s t a " . Reprezen­ wnie historycznej i p a t r i o t y c z n e j . * t u j ą n a s t ę p n ą fazę istnienia s z t u k i l u d o w e j , k i e d y t o p o d w p ł y w e m kieleckie (1.06.1908—24.01.1984), t w ó r c a s ł y n n e g o m u z e u m rizczopan 1083) Mucha z Szal k . Sieradza (16.12 1908—8.02. znakomity rzeźbiarz o bardzo i n d y w i d u a l n y m obliczu, ] Lórogo prace pokazano m . i n . w 1980 r. n a w y s t a w i e w P a ń s t w o ­ w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. S t a n i s ł a w Cierniak 1124—20.10.1981), r z o ź b i a r z klerze s w y c h p r a c . bodźców z zewnątrz „twórcy ludowi" rzeźbią „ w stylu ludowym" dla obcego sobie o d b i o r c y , o i n n y c h upodobaniach estetycznych i wzorcach kulturowych. 5 Malarstwo. z Wdzydz k. Węgorzewa (23.02. zaliczyć o bardzo i n d y w i d u a l n y m chara- R a t y n ę do W ś r ó d k i l k u malarek, k t ó r y c h d z i e ł a m o ż n a ludowych, śmierć zabrała dwie — W e r o n i k ę z Tomaszowa Lubelskiego (1895—1975) malującą 6 Y'.' ł a d у s ł a w W ó j c i k naiwne o b r a z y — m a k a t k i oraz K a t a r z y n ę 14 sierpecki (22.11. z Z i e l o n k i k . K r a k o w a (14.12.1896—17.05.1982). LS93—26.03.1983), k t ó r e g o w y s t a w y zorganizowane w Płocku nie t w o r z ą c a j u ż , u m ę c z o n a ż y c i e m D o r o t a L a m p a r t z •л M u z e u m M a z o w i e c k i m , z O s ó w k i , b . pow. G a w ł o w ą a p ó ź n i e j w Warszawie Zostały — Zawoi (Państwowe i M a r i a n n a W i ś n i o s ze wsi Rataje ( w o j . kieleckie), a t a k ż e zna­ M u z e u m Etnograficzne, 1982) s t a ł y się s w o i s t ą r e w e l a c j ą , u k a ­ k o m i t a w s w y c h m a l a r s k i c h wizjach M a r i a W n ę k o w a z Nowego z u j ą c t w ó r c z o ś ć bardzo c i e k a w ą , o cechach „ n a i w n y c h " . A r t y s ­ S ą c z a , ale j ą n a l e ż a ł o b y raczej z a l i c z y ć do n u r t u ,,1'art b r u t " ta odznaczony Z ł o t y m K r z y ż e m •Sianisław Zasługi. 7 ( w y w o d z ą c e g o się z m a t e r i i l u d o w e j k u l t u r y ) . Pozostali to j u ż R e k o w s k i z W i ę c k o w y c h k . K o ś c i e r z y n y na Pomorzu G d a ń s k i m (14.06.1895—1.04.1984) t w ó r c a r z e ź b i zna­ k o m i t y c h p t a k ó w , l a u r e a t n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . 132 8 lepsi czy gorsi a m a t o r z y wiejscy. O d c h o d z ą malarze „ n a i w n i " . E p o k a N i k i f o r ó w dobiega k o ń ­ ca. I z o l a c j a n a t u r a l n a „ o d k u l t u r y " k o ń c z y się, pozostaje izo- �lacja w y n i k ł a z potrzeb psychicznych, z ucieczki od ś w i a t a zew- F r y d e r y k n ę t r z n o g o . D o h i s t o r i i p r z e s z ł y nazwiska N i k i f o r a , rach k . Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s k i e g o (1.07.1917—12.09.1986). O n z m a r ł 13.04,1984 r . w Poznaniu u r . w 1894 r . Rybkowski. Kto p o z o s t a ł w tej Karulaka, W ł a d y s ł a w dziedzinie twórczości? B ą b e l , najlepszy garncarz o ś r o d k a w K o s z a ­ t o w ł a ś n i e w p r o w a d z i ł do r e p e r t u a r u o ś r o d k a f o r m y i o r n a m e n t y 18 z a c z e r p n i ę t e z c e r a m i k i w y k o p a l i s k o w e j . Z m a r ł t e ż i n n y garn­ Z n a p r a w d ę u t a l o n t o w a n y o h , obdarzonych w ł a s n y m w i d z e n i e m carz ś w i a t a , w ł a s n ą p o e t y k ą c h y b a j u ż t y l k o L u d w i k W i ę c e k . Bardzo b r n y m K r z y ż e m Zasługi A l e k s a n d e r z r e s z t ą schorowany i s ł a b y . 1984) a w U r z ę d o w i e ( w o j . lubolskie) — J e r z y Z p o ś r ó d w y b i t n y c h m a l a r z y n u r t u nieprofesjonalnego odno­ t o w a ć trzeba ze s m u t k i e m ś m i e r ć Z b i g n i o w a Radkego ośrodka ostrowieckiego (Denkowskiego) odznaczony Sre­ (1899—1985), a z Czarnej Czesław W s i Kościelnej Piechowski Kraszowski. s t a w i a ł wiele, z w ł a s z c z a w Szwecji, gdzie szczególnie go ceniono. miki J ó z с f K a ź m i e r c z a k bel (19.08.1913—22.04.1984) pold W r ó b e l oraz Wró­ t a k ż o z Szopienic Leo­ (1922—21.04.1984). z K a r t u z (14.01.1914—14.12. W Zakopanem z m a r ł stolarz-artysta J a n T y l k a (11.06. Stowarzyszenie T w ó r c ó w L u d o w y c h , k t ó r o p o d a ł o m i wiele d a n y c h do tego t e k s t u z a s y g n a l i z o w a ł o w c i ą ż r o z w i j a s i ę . Ś m i e r ć w y r w a ł a z grona najlepszych Zofię G a b r y ś Zakopanego A n t o n i 1983). latach, z oraz Z m a r ł t a k ż o t w ó r c a polewanej czarnej cera­ to, reaktywowano w pięćdziesiątych R o j - G ą s i o n i c ę 1 9 1911—6.11.1986), laureat nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . W ś r ó d m a l u j ą c y c h na szkle sytuacja jest n i e p o r ó w n a n i e le­ psza, m a l a r s t w o Wite k (woj. białostockie) (1926—1984) z G d a ń s k a (14.05.1921—27.02.1985). B y l c z ł o n k i e m Z P A P , w y ­ Z m a r l i t a k ż e znani malarze ś l ą s c y : g ó r n i k P a w e ł K r a w c z y k (1924—- (16.08.1923—6.06.1981), k t ó r a wraz z H o l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą oraz m i e s z k a j ą c y m obocnio w U S A — J a n o m J a c h y m i a k i e m ) p i o r w s i z a c z ę l i m a l o w a ć po sądeckie t a k ż o zgon Józefy (1897—1986) h a f c i a r k i z T y l m a n o w e j , w o j . nowo­ oraz tkaczki A n n y К o s i а с к i e j (1906—1985) z Gro to wic w w o j . p i o t r k o w s k i m . Żognamy takżo M i c h a ł a Słowika D z w o n a (1906— wojnio na szkło (w 1952 г . ) . Skromna, o w i e l k i m p i ę k n i e w o w - —27.08.1980) wiolce z a s ł u ż o n e g o zbieracza p i e ś n i i z a b y t k ó w , n ę t r z n y m , z d ą ż y ł a jeszcze k r ó t k o p r z ó d ś m i e r c i ą o d e b r a ć pre­ w s p ó ł t w ó r c ę m u z e u m w rodzinnej Szczawnicy. 13 O d e s z ł a cala plejada l u d z i , k t ó r z y odegrali w i e l k ą r o l ę we C i ę ż k o chora, w p a r a d n y m s t r o j u g ó r a l s k i m , dowieziona przez w p r o w a d z a n i u s z t u k i ludowej do ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , k t ó ­ o r d y n a t o r a szpitala z Zakopanego r z y z a j m o w a l i się t ą t w ó r c z o ś c i ą , pisali o n i o j : Franciszek K o t u l a , K a z i m i e r a stiżową nagrodę i m . Brata Alborta za twórczość religijną. do K r a k o w a , u c z e s t n i c z y ł a w ceremonii rozdania n a g r ó d , i m p o n u j ą c h a r t e m ducha i g o d n o ś c i ą Śmierć S a b i n y M a s e ł b a s z W a s i l ó w k i (19.11.1897— 1984) w y r w a ł a z grona t k a c z e k d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h a r t y ­ s t k ę w y b i t n ą , w y r ó ż n i o n ą n a g r o d ą i m . Oskara K o l b e r g a . 1 6 Rów­ M i e c z y s ł a w Gładysz, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Aleksander R y b i c k i , Longin Wanda Malicki, Jostowa. cze: K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z , k ś . E d w a r d nie z n a n ą i w y b i t n ą t k a c z k ą z Wasilówki (woj. białostockie) była Janina A l e k s a n d r a a t r u Dzieci w B ę d z i n i e , organizator p r z e g l ą d ó w R a d u l s k a (1903—1986). S p o ś r ó d z n a n y c h , nagradzanych t w ó r c ó w szopek k r a k o w s k i c h Jan O r y n ż y n a , Dorman. Działa­ Nitka, z n a k o m i t y r e ż y s e r , b . d y r e k t o r Te­ herodowych Inspiratorzy, ci, którzy stworzyli „szkolę (1920—1984), p r ó ­ p o l s k ą " w pedagogico artystycznej w p r o w a d z a j ą c inwencje l u ­ b u j ą c y s w y c h sił t a k ż e w r z e ź b i e (chyba n i g d y i c h publicznie d o w y c h t w ó r c ó w do r ę k o d z i e ł a czy w z o r n i c t w a p r z e m y s ł o w e g o — n i e p o k a z a ł ) oraz Z y g m u n t G r a b a r s k i (1922—1.05.1984). Wanda z m a r l i w ostatnich l a t a c h : J a n M a l i k W ś r ó d mistrzów wycinanki w y b i t n ą rolę odgrywała Z o f i a F i j a ł k o w s k a - W i e c h n o z Wierznowic k . Łowicza (1914—17.06.1985). W y k a z y w a ł a d u ż ą i n w e n c j ę t w o r z ą c tema­ tyczne k o d r y ł o w i c k i e w y c h o d z ą c e poza dawne schematy k o m ­ p o z y c y j n e . Z a j m o w a ł a się t e ż z d o b n i c t w e m i z b . B r a t j e j na­ p i s a ł m i w l i ś c i e : „ Z m a r ł a ś m i e r c i ą g ł o d o w ą na n o w o t w ó r k r t a n i . B ę d ą c w s z p i t a l u j a k t y l k o m o g ł a s i e d z i e ć w ł ó ż k u w y c i n a ł a prze­ różne cudeńka." Telakowska, Maria Bujakowa. Kil­ k a l a t t e m u m o ż n a b y ł o k o n t y n u o w a ć i c h d o ś w i a d c z o n i a , prze­ k a z y w a ć m ł o d y m i c h p r a k t y k ę d z i a ł a n i a . D z i ś j u ż na t o za p ó ź ­ no. G o r z k o . . . 17 W 1986 z m a r ł a (ur. w 1898 r . ) M a r i a n n a morników w woj. piotrkowskim, twórczyni bukietów, Zmarła H o l e n a B ą k z Ko­ znana t k a c z k a , w y e i n a n k a r k a , K n u t z W d z y d z , w o j . g d a ń s k i e (14.12. także J a d w i g a ...Zapewne nic w y m i e n i ł e m t u w s z y s t k i c h , z a s ł u ż o n y c h dla naszej kultury n a r o d o w e j , z m a r l i sami nie p i s z ą , nie wszyscy toż b y l i z w i ą z a n i z „ C e p e l i ą " i S T L . Ograniczam t e ż t ę listę w zasadzio do o s ó b k t ó r o z m a r ł y w ostatnich 3 l a t a c h . Odczuwam nie­ pająków. 1916—31.03.1982) w y k o n u j ą c a p i ę k n e p l e c i o n k i z k o r z e n i sosny. Zmarła * J u r g i e l e w i c z takiego t y l k o , zbiorowego p o ż e g n a n i a . wymioniam, znalom, z n i e k t ó r y m i Wielu z tych, łączyło maio coś znacznie g ł ę b s z e g o niż z n a j o m o ś ć . K i e d y i c h teraz w s p o m i n a m , Krokoci w y r a ź n i e odczuwam ich b r a k . P r z e c i e ż z a w d z i ę c z a m i m nio t y l k o w w o j . s u w a l s k i m (1901—19.03.1984) t w ó r c z y n i p l a s t y k i o b r z ę ­ r a d o ś ć o g l ą d a n i a p i ę k n y c h r z o ź b , o b r a z ó w czy t k a n i n , ale i coś dowej a s z c z e g ó l n i e p a l m ; a t a k ż e wski z Kadzidła, S t a n i s ł a w w o j . ostrołęckie z dosyt których Jechno- (1906—13.04.1986), ple- znacznie ważniejszego. K i m b y ł b y m , jako myślący i czujący człowiek bez k o n t a k t ó w z Chajeem, R a d k i e m , W i e c h n o - F i j a l - cionkarz, jeden z n i e l i c z n y c h u nas w y c m a n k a r z y . W K a r t u z a c h b o w s k ą , Szczypawką a zwłaszcza P o t o ń c c m , Zosią zmarł n i c ą , k t ó r y c h h a r t ducha i w e w n ę t r z n e p i ę k n o u c z y ł o m n i e po­ lutnik A u g u s t y n Mielowczyk (28.08.1917—17.04.1985), Roj-Gąsio- o s t a t n i w y r a b i a j ą c y na Kaszubach diabelskie skrzypce, burczy* kory" i ludzkiej g o d n o ś c i . K i m b y ł b y m basy i bazuny, n a P o d h a l u z a ś , w Zakopanem, budowniczy L u r k i , bez jogo r z e ź b , z a m y ś l e ń i m ą d r o ś c i , k t ó r e j nie z a s t ą p i S t y r c z u l a - M ^ ś * ż a d e n i n n y k o n t a k t , na wot z l u d ź m i w y b i t n y m i i w s p a n i a ł y m i . instrumentów ludowych S t a n i s ł a w n i a k. Józefa P o n i e w a ż k a ż d y człowiek jest w swej istocio n i e p o w t a r z a l n y , Garncarstwo (podobnie j a k k o w a l s t w o ) n a l e ż y do r z e m i o s ł , k t ó r e g i n ą , nie m a d o p ł y w u m ł o d y c h sił, nie m a bez p r z y j a ź n i dostatecznych b o d ź c ó w do p o d t r z y m a n i a d a w n y c h o ś r o d k ó w i r o d z i n n y c h war­ s z t a t ó w . Z p o ś r ó d d z i a ł a j ą c y c h jeszcze t w ó r c ó w odeszli: jodyny. Zwłaszcza twórca, artysta a więc t o n , k t ó r y czuje wię­ cej od i n n y c h , a nierzadko i cierpi więcej o d i n n y c h . S z t u k a l u d o w a t o nio t y l k o w y r o b y . T o przede w s z y s t k i m ludzie. 133 �PRZYPISY 1 A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 8, 1954 n r 3; W . "Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa Janosa, K r a k ó w 1979 (w z w i ą z k u z w y s t a w ą r z e ź b Janosa); A . J a c k o w s k i , Józef Janos Ш5—1985), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 4 1 , 1986 n r 1/2; A . K r ó l i , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wrocław— Warszawa 1979 J . i A . Czerepinscy, Władysław Chajec, rzeźbiarz ludowy z Kamienicy Górnej, pow. Jasło, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R . 15, 1961 n r 4; F . K o t u l a , Kodeks AD 1967 Władysława Chajca, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 26, 1972 n r 3; t e n ż e , On i ja (o W ł a ­ d y s ł a w i e Chajcu), „ L i t e r a t u r a l u d o w a " 1974 nr 6; A . K r o l l , op. cii.: T . Szotele-Zauchowa, Współcześni rzeźbiarze, ludowi województwa rzeszowskiego, R z e s z ó w 1973 (nota). A . K r o l l , op. cit., t e n ż e , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 39, 1985 n r 1/2 J . K . W ó j c i k , Jana, Bernasiewicza ,,Małe Muzeum w Jauorzni", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 36, 1981 n r 2; t o n ż e , Mcister Jan und sein ,,Kleines Museum", Leipzig—Weimar 1986 H . O l ę d z k a , Rzeźby Szczepana Muchy ze wsi Szale (katalog w y s t a w y ) , P a ń s t w o w o M u z e u m Etnograficzne, Warszawa 1980, t a m bibliografia a r t y k u ł ó w o rzeźbiarzu. S. Cierniak, Mój życiorys oraz Fragmenty u pamiętnika, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 37, 1983 n r 3/4; D . Szutkowska. Początek i koniec Cierniakowego świata t a m ż e ; M . P o k r o p e k . Jarmark płocki. P ł o c k 1975 (nota). W . Dowlaszewicz, Twórczość rzeźbiarska Władysława Wójcika (katalog w y s t a w y ) . M u z e u m Mazowieckie. P ł o c k 1982; M . Po­ kropek, Jarmark płocki, P ł o c k 1974 ( n o t a ) ; F . M i d u r a , Sierpecki ośrodek twórczości ludowej, nowe odkrycie — Władysław Wójcik, „"Notatki p ł o c k i e " , 1972 n r 2; W . K r a u z e , „Diabłica po świecie chodzi", „ Ż y c i e W a r s z a w y " , 6—7.11.1982 N o t a w k a t a l o g u n a g r ó d : Kolberg 1978—1984, W a r s z a w a 1984 2 3 4 5 6 7 8 9 L . J o ń c z y k , Edward Sutor, rzeźbiarz świeckiej prawdy, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R . 26, 1972 n r 2; H . Ś r e d n i a w a , E . R o d z i k , Edward Sutor, rzeźbiarz z Nowego Targu, „Polska S z t u k a L u d o w a " R . 26. 1972 n r 4; ciż, „Inni". Wystawa rzeźby Edwarda, Sutora z Nowego Targu (katalog), W a r s z a w a 1971; A . Polio, Przedziwne wizje Edwarda Sutora, „Dziennik Polski", 10—11.01.1971; A . O s ę k a , Figura bez imion, „ P o l s k a " , 9.09.1971 S. M a r c i n i a k , Józef Lurka, rzeźbiarz ludowy. Świdnica 1983. B o g a t o i l u s t r o w a n a k s i ą ż k a zawiera b i b l i o g r a f i ę prac 0 a r t y ś c i e . P o n a d t o : S. M a ł k o w s k i , Wspomnienie o rzeźbiarzu Józefie Lurce, „ T y g o d n i k Powszechny", 28—29.03.1981; K . Gerliczowa, Lurka — rzeźbiarza z bożej laski, „ K u l t u r a D o l n o ś l ą s k a " , 1982 n r 1 J . O l ę d z k i , Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglądów estetycznych i etycznych artysty, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 30, 1976 n r ' 1 M . P o k r o p e k , Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 28, 1974 n r 2; A . J a c k o w s k i , Sobota i inni, t a m ż e . M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). J . Ł o d z i ń s k i , Katarzyna Gawłowa ( w s t ę p do k a t a l o g ó w w y s t a w y w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ) , K r a k ó w 1978; t e n ż e , Katarzyna Gawłowa — malarka z Zielonek, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 33, 1979 n r 3; t a m ż e , K. Gawłowa o swym życiu 1 malowaniu (орг. A . J a c k o w s k i ) . M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1976 (nota). N o t y w k a t a l o g u n a g r ó d : Kolberg 1978, Warszawa 1978; M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1979 N o t a w : Wybitni twórcy ludowi XX-lecia (opr. J . Jarnusz­ kiewicz, A . K u n c z y ń s k a ) , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 2 1 , 1967 n r 4 ; A . Ś w i ą t k o w s k a , k a t a l o g w y s t a w y a r t y s t k i , Ł o w i c z 1979, M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 I I . 2. M a r i a n B r u d e k z B o g o r i i Fot. J. Łodziński, i l . 2; J. Świderski, i l . 1 134 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fec05d87cd09e29c5d94c1ef074c556.pdf e36968ce715a94645963a6ec29890c68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3257 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3052 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI © ROK XL в • 1 986 Nr 3 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W - N A R O D O W Y W A R S IMIENIA Z A W A - K OSSOLIŃSKICH, R A K Ó W - G D A N W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ S K - Ł Ó D Ź AKADEMII NAUK �C O N T E N T S Aleksander J a c k o w s k i Farewells Antoni Kroh Cracow F r a t e r n i t y o f Grave A r t i s t s L u d w i k Stomma French Kings' Galaxy. L o u i s X V I I and P h a n t o m s 145 Charles V I ' s mudnoss 146 Dariusz Czaja, C z e s ł a w R o b o t y c k i 131 . . . . 135 The peasant f a m i l y i n t h e Podlasie region according t o the w e a k l y „ P r z y j a c i ó ł k a " 149 Zdzisław Mach E d m u n d R o n a l d Leach 157 E d m u n d Leach Levels o f c o m m u n i c a t i o n and problemu of taboo i n an appreciation o f p r i m i t i v e a r t . . . . 150 E d m u n d Leach A T r i o b r a n d Medusa? 165 B o r i s Aleksandrowicz R y b a k ó w Maorounivorse i n the m i c r o m i i v e r s o o f folk a r t 1G7 Wojciech B i a l o p i o t r o w i c z Problems o f folk a r t i n the O r t h o d o x p a i n i t i n g Zofia Szanter i n v i e w o f some examples f r o m the Carpathians 171 17th C e n t u r y icons i n the M u s z y n a region 17У Tadeusz Chrzanowski The tree o f d e a t h Marian Kornecki The B o c h n i a cycle o f dance macabre . . 197 presentation. M a r g i n a l note o n the c o n t i n u i t y o f the memento mori m o r i l i z i n g m o t i f i n the Provinces i n the 19tli century Granite f o l k sculpture i n E a s t e r n Podlasie Alicja Małeta Wojciech Krasuski . . 207 221 Crosses a n d way-side shrines as signs o f space division Aleksander J a c k o w s k i 225 A n d r z e j Grzelachowski a n d his B l a c k African Sculpture Zofia G r ó d e c k a 233 Many-generation t r a d i t i o n i n f o l k e m b r o i d e r y Halina Kenarowa . 239 >,It's never t o o l a t e ! " . The p a i n t i n g o f J a n i n a Orynżyna 249 Aleksander J a c k o w s k i Janina O r y n ż y n a 252 Aleksander J a c k o w s k i J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa 253 REDAGUJE ZESPÓŁ: der J a c k o w s k i czyńska-Iracka, redaktora Zbigniew Benedyktowicz, Ewa (redaktor Jan naczelny), E w a Krzysztof naczelnego) oraz: Makulski, Zofia Jerzy Bisiak, Aleksan­ redakcji), Anna K u n Roman Reinfuss Jarnuszkiewiczowa,| Redakcji: Iwińska (z-ca Hanna Swiderski. techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz, lena Adres Łoziński, j Jadwiga Szewczyk-Wierzbicka, Jan Redaktor Fryś^Pietraszkowa, K o r u l s k a (sekretarz (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca. Magda­ (ros.). skr. poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26cc7056fb74a36381f54f4482394e90.pdf 1297eafa960ff4a512f74c5051fea08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3055 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich. Ludwik XVII i upiory. Szaleństwo króla Karola / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma POCZET K R Ó L Ó W FRANCUSKICH Teksty L . Stommy otwierają cykl zatytułowany „Poczet królów francuskich", który ukazywać się będzie w następnych numerach naszego pisma. W cyklu t y m autor proponuje czytelnikom antropo­ logiczną lekturę historii. Głównym przedmiotem refleksji jest t u obecność m i t u w historii, jego rola i znaczenie w kszałtowaniu t r a d y c j i historycznej. LUDWIK XVII I UPIORY Itain, 10.VI.1795 na ma-leńkim c m e n t a r z y k u p r z y kościele Św. k o n i e c z n o ś c i wmieszania się w tajomnicze i n i e p o k o j ą c e s p r a w y " . M a ł g o r z a t y , w dzielnicy jodenastej, wrzucono do zbiorowego gro­ Z n i e c h ę c o n y dezerteruje ze s t a t k u w 1809 i skazany zaocznie b u z w ł o k i d z i e s i ę c i o l e t n i e g o dziecka. Z m a r ł y m m i a ł b y ć , p o d ł u g na p i ę ć l a t c i ę ż k i c h r o b ó t , u k r y w a się u h r a b i n y de B o t h u n e — oficjalnego k o m u n i k a t u , L u d w i k K a r o l K a p e t , c z y l i nierowolu- jednej ze swoich f a n a t y c z n y c h w y z n a w c z y ń . U j ę t y po cyjnymi słowy — L u d w i k X V I I , książę Normandii, prawowity h r a b i n y , w t r ą c o n y zostaje do l o c h ó w B i c a t r e , gdzie nie prze­ następca staje z m o c ą i r o z p a c z ą p r o k l a m o w a ć swoich p r a w do tronu Francji, Ale właśnie — m i a ł syn zgilotynowanego L u d w i k a XVI. b y ć . Pospieszny, a n o n i m o w y p o c h ó w e k , śmierci tronu. U m i e r a 8.V.1812 i p o c ł i o w a n y zostaje boz t r u m n y w zbiorowej, bo t r u d n o m ó w i ć o pogrzebie, w z b u d z i ł uzasadnione, g ł ę b o k i e w i ę ź n i a r s k i e j fosie, w miejscu k t ó r e j stanie za p a r ę l a t p o m n i k w ą t p l i w o ś c i . O d pierwszej c h w i l i p o w s t a ł y t e ż z p e ł n y m z a d u m y napisem : C u i (a h i s t o r y c y spie­ r a j ą się p o m i ę d z y n i m i do dzisiaj), t r z y zasadnicze wersje w y ­ Cinis ipsa d a r z e ń : 1. t a k , to L u d w i k X V I I p o c h o w a n y z o s t a ł 10.VI.1795; wet p r o c h ó w b r a k ! sunt cineres? H e u ! d e e s t ! —• Czyje są te p r o c h y 1 N i e s t e t y ! N a ­ 2. nie, L u d w i k X V I I z m a r ł w c z e ś n i e j , u św. M a ł g o r z a t y zakopa­ N a s t ę p c y H e r v a g a u l t nie m i e l i j u ż jego n i e p o k o j ą c e j charyz­ no zaś z w ł o k i innego dziecka podstawionego w jego miejsce; m y . P o w t ó r z y ł a się t u p o n i e k ą d h i s t o r i a D y m i t r ó w — s a m o z w a ń ­ 3. owszem, pochowano dziecko podstawione, ale podstawiono je ców, z togo p o w o d u , iż p r a w d z i w y n a s t ę p c a t r o n u z o s t a ł oswobodzony i a r y s t o k r a t y c z n ą o g ł a d ą t a k , iż przez wielu p o c z y t y w a n y b y ł z których pierwszy czarował współczesnych wdziękiem lub z d o ł a ł się o s w o b o d z i ć z w i e ż y Tempie. Wersje 1 i 2 to m a j ą szczerze za prawdziwego syna cara I w a n a . Lecz nie narusza się p r z y n a j m n i e j w s p ó l n e g o , ż e z a m y k a j ą d e f i n i t y w n i o epizod k r ó ­ t a b u bezkarnie. Ś w i ę t o ś ć podeptana przestaje b y ć tkiego, nieszczęśliwego ż y c i a L u d w i k a K a r o l a . N a t o m i a s t wersja ( s t ą d p o w t ó r n e p o ś w i ę c a n i e k o ś c i o ł ó w w p r z y p a d k u profanacji). trzecia otwiera d r o g ę do najbardziej fantastycznych spekulacji. Możesz t y , m o g ę i j a . N a s t ę p n y ł ż e - D y m i t r b y ł j u ż t y l k o o r d y ­ W c i ą g u n a s t ę p n y c h k i l k u d z i e s i ę c i u l a t nie o m i e s z k a ł o z tego n a r n y m i bezczelnym spryciarzem. N i e k t ó r z y z k o l e j n y c h pseudo- s k o r z y s t a ć t r z y d z i e s t u conajmniej a w a n t u r n i k ó w , o s z u s t ó w i w i ­ L u d w i k ó w m i e l i p o m i m o to p o w a ż n e a t u t y . I t a k M a t h u r i n B r u - z j o n e r ó w p o d s z y w a j ą c y c h się p o d k r ó l e w s k ą t o ż s a m o ś ć . neau p o s i a d a ł z n a k i s z c z e g ó l n e podobne do sygnalizowanych n a P i e r w s z y m i najciekawszym z t y c h s a m o z w a ń c ó w b y ł nie­ ciele m a ł e g o k r ó l e w i ą t k a ; Claude P e r r i n dobre p i ó r o , wreszcie o s t a t n i bronił Jean-Marie H e r v a g a u l t i b y ł b y w t a k i m razie n i e ś l u b n y m synem -Wilhelm Naundorff, hrabiego de V a l c n t i n o i s , n a s t ę p c y t r o n u M o n a k o , a więc o d l e g ł y m nego w otoczeniu L u d w i k a X V I , k t ó r ą z a b i j a ł ć w i e k a n a j t ę ż s z y m p o w i n o w a t y m L u d w i k a X V I I . W y c h o w a n y w krawieckiej rodzi­ eskpertom . znakomitą z którym w ą t p l i w i e „ p r e t e n d e n t z Saint L ó " . N a z y w a ł się przypuszczalnie nie H e r v a g a u l t w St. L ó raz po raz ucieka z d o m u , o c z y m ś w i a d ­ swoich r a c j i ; świętością pretendentów, dokumentację życia Karl- codzien­ 1 „ L e r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " ( K r ó l u m a r ł , niech ż y j e k r ó l ! ) — c z ą zapisy k a r wymicrze.nych m u przez kolejne s ą d y za b ę d ą c e o k r z y k ten, wzniesiony po raz pierwszy 21.X.1422 n a d p o d ó w e z a s we F r a n c j i p r z e s t ę p s t w e m w l ó g o c z ę s t w o . W k w i e t n i u t e l n y m ł o ż e m K a r o l a V I , s t a ł się, a ż po X I X w i e k , o b o w i ą z k o ­ 1799 skazany zostaje na m i e s i ą c w i ę z i e n i a , w k w i e t n i u 1793 j u ż w y m elementem r y t u a ł u t o w a r z y s z ą c e g o ceremonii pogrzebowej śmier­ 2 na dwa ł a t a , w l u t y m 1802 na l a t cztery. To w ł a ś n i e podczas k a ż d e g o w ł a d c y F r a n c j i . Obie części r y t u a l n e g o z a w o ł a n i a s ą t u u w i ę z i o n i a w V i r c rodzi się w n i m przekonanie o k r ó l e w s k i m po­ r ó w n i e w a ż n o . „ N i e c h ż y j e k r ó l ! " oznacza, ż e zachowana z o s t a ł a chodzeniu. W r o d z o n y , u j m u j ą c y w d z i ę k i „ b u r b o ń s k i " t y p u r o d y ciągłość i n s t y t u c j i ; „ K r ó l u m a r ł ! " — iż n a s t ę p s t w o d o k o n a ł o się z j e d n u j ą m u w k r ó t c e licznych wielbicieli i w y z n a w c ó w . K s i ą d z w s p o s ó b legalny i p r a w o m o c n y . W m o n a r c h i i p o j ę t e j j a k o sa­ Laffont c r u m t y l k o ś m i e r ć poprzednika z a p e w n i ć m o ż e p r a w o w i t o ś ć nas­ de Savine, b y ł y preceptor L u d w i k a X V I I w n i m bez rozpoznaje w a h a n i a swojego j a ś n i e o ś w i e c o n e g o podopiecznego. Rzecz staje się na tyle g ł o ś n a , iż b u d z i ć zaczyna ż y w e zaintere­ sowanie p o l i c j i , a n a w e t samogo jej szefa — s ł a w n e g o Józefa t ę p c y . A b d y k a c j a p o m a z a ń c a B o ż e g o jest s p r z e c z n o ś c i ą w sobie. A b d y k o w a ć m o g ą t y l k o w ł a d c y do iure (jak V I I I ) ł u b de facto (jak J a n samą Edward Kazimierz), konstytucyjni, ci więc, Fouche. To zainteresowanie owocuje k o l e j n y m i m i e s i ą c a m i w are­ k t ó r y c h funkcja u l e g ł a z e ś w i e c z c z e n i u , k t ó r z y c z e r p i ą swoje p e ł ­ szcie i p r z y m u s o w y m wcieleniem do m a r y n a r k i wojennej. Ka­ n o m o c n i c t w o z p r a w a ludzkiego, a nie boskiego. W s z ę d z i e t a m Talley­ j e d n a k , bez w z g l ę d u na t o , czy b ę d z i e to grupa n a r o d o w a , plo- pitan okrętu o t r z y m u j e f o r m a l n y rozkaz z podpisem r a n d a : „ w p r z y p a d k u n i e b e z p i e c z e ń s t w a u j ę c i a przez A n g l i k ó w , mionna, czy r o d z i n n a , gdzie hierarchia w y n i k a z p o r z ą d k u m a r y n a r z H e r v a g a u l t m a b y ć b e z w ł o c z n i e r o z t r z e l a n y " . D o star­ turalnego, a więc ś w i ę t e g o , przekazanie m o c y d o k o n a ć się m o ż e cia z A n g l i k a m i r z e c z y w i ś c i e dochodzi i m a r y n a r z H e r v a g a u l t t y l k o w r a m a c h tego samego p o r z ą d k u , czyli przez ś m i e r ć . walczy w n i m z t a k ą b r a w u r ą , ż e jego d o w ó d c y publicznie s k a r ż ą się na, n i e m o ż n o ś ć przedstawienia go do L e g i i H o n o r o w e j „ b e z na­ Ciągłość i l e g a l n o ś ć i n s t y t u c j i są r ó w n i e w a ż n e . Dlatego wspa­ n i a ł o ś ć namaszczenia n a s t ę p c y odpowiadać musi wspaniałości 145 �pogrzebu poprzednika, w s p a n i a ł o ś ć p o g r z e b u — w s p a n i a ł o ś c i k o ­ b y m i e l i się z ich p o w o d u n i e p o k o i ć o p r a w o w l t o ś ć w ł a s n e j sakry. r o n a c j i . Z a n i m ś w i a t zobaczy, ż e jest n a s t ę p c a (Ecce r e x ! ) , upe­ D w i e k r ó t k i e n o t a t k i — rozkaz ewentualnego roztrzelania Her­ w n i ć się m u s i i t o dobrze u p e w n i ć o r e a l n o ś c i poprzednika. Po­ vagault i jego list m o b i l i z a c y j n y , t o jedyne oznaki zainteresowa­ grzeb z m a r ł e g o hierarchy m a więe n i e z w y k l e i s t o t n ą nia a p a r a t u w ł a d z y Napoleona. Dlaczego więc t a k bezlitosne b y ­ funkcję i n f o r m a c y j n ą — s p e ł n i ć m a zadanie potwierdzenia f a k t u . T e m u s ł u ż ą s a l u t y a r m a t n i e , bicie w d z w o n y , k o n d u k t y p r z e m i e r z a j ą c e ł y dla p s e u d o - L u d w i k ó w francuskie sądy? H e r v a g a u l t , j a k j u ż p i s a l i ś m y , skazywany b y ł czterokrotnie. miasta, t e m u wreszcie — t r u d n o o t r y w i a l n i e j s z ą d o s ł o w n o ś ć — K o l e j n o , na m i e s i ą c , dwa l a t a , cztery l a t a i p i ę ć l a t w i ę z i e n i a . zwyczaj w y s t a w i e n i a z w ł o k na w i d o k p u b l i c z n y . S p ó j r z c i e ! Zo­ Z czternastu l a t , k t ó r o ż y l po o b w o ł a n i u się n a s t ę p c ą t r o n u , a ż baczcie s a m i ! U m a r ł . Z a p r a w d ę u m a r ł . Omnis m o r t u u s est. Przy­ dziewięć s p ę d z i ł za k r a t a m i . M a t h u r i n B r u n e a u od noszono ongiś jedzenie na g r o b y p r z o d k ó w . Czy na pewno w celu, k i e d y to po raz pierwszy deklaruje s w ą k r ó l e w s k ą j a k p i s z ą d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n i k l a s y c y ludoznawstwa, „ d u s z na­ p r a k t y c z n i e nie wyjdzie j u ż z celi. W y r o k i Claude P e r r i n o p i e w a j ą k a r m i e n i a " ? A m o ż e i po t o , b y u p e w n i ć się, żo strawa p o z o s t a ł a na sześć i d w a n a ś c i e l a t więzienia etc. S ą d z e n i b y l i za w ł ó c z ę ­ n i e t k n i ę t a , ż e więc na pewno gostwo i dezercję ( H e r v a g a u l t ) , w ł ó c z ę g o s t w o i z n i e w a g ę u r z ę ­ Wiara w zmarłych umarli, że p o z o s t a j ą zmartwychwstanie zmarłymi. m o ż l i w a jest tylko 16.XII.1815, tożsamość, d n i k ó w p a ń s t w o w y c h (Bruneau), oszustwo i d z i a ł a n i e na s z k o d ę w o p a r c i u o p r z e s ł a n k ę , że jeszcze nie z m a r t w y c h w s t a l i , ż e czas państwa nie n a d s z e d ł , żo p ó k i co s ą n a d a l n a j z u p e ł n i e j m a r t w i . d o r f f ) . Z j e d n y m w y j ą t k i e m r o z p r a w y przeciw B r u n e a u bowiem zniknął by podział Inaczej kompetencji, p r z e s t a ł y b y istnieć i n s t y t u c j e , n a s t ą p i ł a b y z a g ł a d a naturalnego, ś w i ę t e g o p o r z ą d k u (Perrin), f a ł s z o w a n i e 1818, t r y b u n a ł y nie z a j m u j ą pieniędzy i piromanię się k w e s t i ą pretensji (Naun19.11. genealogicz­ n y c h p o d s ą d n y c h . K a ż d y m o ż e się u w a ż a ć za kogo m u się ż y w n i e ś w i a t a . N i e bez kozery więc ż y j ą c y po ś m i e r c i s ą w logice m y ś l i podoba. S ą d z i się za p r z e s t ę p s t w a pospolite, za k o n k r e t n e p r z y ­ mitycznej demonami, upiorami, wampirami — istotami niosący­ p a d k i naruszenia o b o w i ą z u j ą c y c h p r a w . m i , j a k wszelkie s t w o r y mediacyjne, z a g r o ż e n i e z a g ł a d y ś w i a t a . Zmarłych nio grzebie się b y l e gdzie. S ą siedliska żywych i odgrodzone m u r a m i g e t t a u m a r ł y c h — cmentarze. Co pewien czas, p o d pretekstem „wiecznej pamięci", „święta zmarłych" i . t . p . , p r z y c h o d z i m y s p r a w d z i ć , czy a b y nie pouciekali, czy aby coś nie n a r u s z y ł o ś w i ę t e j n a t u r y rzeczy, czy j e s t e ś m y prawo­ w i t y m i spadkobiercami. D z i w i mnie, p o w t a r z a j ą c e się nagminnie A j e d n a k w i d m o L u d w i k a X V I I k r ą ż y ł o po salach s ą d o w y c l i . N i e s ł y c h a n e j , nawet j a k na owe czasy, s u r o w o ś c i wyroków: d w a , cztery, czy pięć (Bruneau) lat za w ł ó c z ę g o s t w o , nie da się w y t ł u m a c z y ć inaczej, niż p o d ś w i a d o m y m przekonaniem jurorów, ż e u p i o r y nie m a j ą nie do r o b o t y m i ę d z y ż y w y m i l u d ź m i . N a l e ż y jc d o f i n i t y w n i e o d i z o l o w a ć , b y nie z a k ł ó c a ł y stabilnego p o r z ą d k u ś w i a t a i n e g u j ą c ś m i e r ć nie u n i e m o ż l i w i a ł y życia. w pracach e t n o g r a f ó w , interpretowanie r y t u a ł ó w zaduszkowych, j a k o spotkania ze z m a r ł y m i . T o ż na grobach rozpala się w t e d y Ale oczywiście część h i s t o r y k ó w m u s i b y ć za w s z e l k ą conę o g i e ń . O g i e ń — o c z y s z c z a j ą c y znak s t c r y l n o ś c i , przeciwstawie­ „ r a c j o n a l n a " . Wrogość administracji, j a k i ludu, z k t ó r ą spotykali nie p ł o d n o ś c i . O t o czego n a p r a w d ę oczekujemy od z m a r ł y c h —• się bez p r z e r w y s a m o z w a ń c y , s t a r a j ą się t ł u m a c z y ć ich p r z y w a ­ ż e b y j u ż nic nie k o m b i n o w a l i , nie mieszali się do naszych spraw. r a m i o s o b i s t y m i (Bruneau — p i j a k , P e r r i n — arogant), nastroja­ Ż e b y przez s w o j ą ś m i e r ć p o z w o l i l i n a m ż y ć . V i v e lo r o i ! m i r e p u b l i k a ń s k i m i , lub przeciwnie — o r t o d o k s y j n o - r o j a l i s t y c z - E r i c Muraise i Maurice E t i e n n o p i s z ą , że d o p ó k i u z u r p a t o r z y nymi ludności i t d . H m m . . . Jest z r o z u m i a ł e , żo l u b i m y wierzyć t o ż s a m o ś c i L u d w i k a X V I I chodzili po świecie ( t . j . do 1845 — r o k u w n i e s k a z i t e l n ą r a c j o n a l n o ś ć naszego w ł a s n e g o m y ś l e n i a . Po eo ś m i e r c i Naundorffa) w ł a d c y E u r o p y i i c h m i n i s t r o w i e nie m i e l i j e d n a k p r z y p i s y w a ć je t a k uparcie b l i ź n i m z m i n i o n y c h p o k o l e ń . 3 s p o k o j n y c h s n ó w . Jest w t y m bardzo d u ż o przesady. A n i L u ­ C z y ż b y n i g d y nie b y ł o m i t u ? d w i k X V I I I , a n i K a r o l X , s k ą d i n ą d najbardziej w s p r a w ę za­ A s k ą d i n ą d — c z y ż t a k bardzo nieracjonalny jest p o g l ą d , ż e mieszani, a n i t y m bardziej L u d w i k F i l i p , nie p r z e j m o w a l i się skoro z m a r l i m a j ą o d p o c z y w a ć w spokoju, to i m y m a m y do losami p r e t e n d e n t ó w tego prawo ? i ż a d e n znany d o k u m e n t nie wskazuje, P R Z Y P I S Y 1 E . Muraise, M . E t i e n n e , Les treize portes du Tempie six morta de Louis XVII, Paris 1980, s. 201—227 et les 2 O s t a t n i raz u ż y t o tej f o r m u ł y 24.X.1824 w Saint podczas pogrzebu L u d w i k a X V I I I M u r a i s e , E t i e n n e , op. eit., s. 226 3 Denis �SZALEŃSTWO KRÓLA K A R O L A B y ł u p a l n y , sierpniowy d z i e ń 1392 r o k u . Ś w i t a królewska w l e k ł a się s t ę p a przez piaszczyste, podobno do k a m p i n o s k i c h , lasy hrabstwa Maine. Z b l i ż a n o się j u ż do Mans, k i e d y z m ł o d ­ m u ż więc nie oni s t a l i się bien-aimes, c z e m u ż nie z i c h i m i o n a m i p o ł ą c z y ł a się p a m i ę ć p a r o k s y z m u narodowego uwielbienia? Francoise A u t r a n d p r z y p o m i n a o symbolicznej f u n k c j i m o ­ niaka w y s k o c z y ł nagle na d r o g ę n i to ż e b r a k , n i to w ł ó c z ę g a (ab- narchy w ś r e d n i o w i e c z n y m s p o ł e c z e ń s t w i e . Czy j e d n a k j e c t i s s i m u m v i r u m — pisze o n i m k r o n i k a r z ) i r o z p o z n a j ą c nie­ wiście p o l e g a ł a ona w t e d y na u t o ż s a m i a n i u p a ń s t w a z w ł a d z ą ? — o m y l n i e K a r o l a V I z a c z ą ł r o z d z i e r a j ą c o k r z y c z e ć : ,,Zdrada, szla­ T o ż dopiero w d w a i p ó ł w i e k u p ó ź n i e j , 1 3 . I V . 1655, w y p o w i e chetny k r ó l u , z a t r z y m a j się, nie j e d ź d a l e j ! " W r z e s z c z a ł tak, rzeczy­ L u d w i k X I V s w ą s ł a w e t n ą m a k s y m ę „ P a ń s t w o , t o j a ! " , a i on b i e g n ą c za k r ó l e w s k i m r u m a k i e m , przez k i l k a n a ś c i e m i n u t , a ż zrektyfikuje wreszcie niewysluchany i wzgardzony r o z w i a ł się, j a k p o j a w i ł , mien w g ę s t y c h , sosnowych ale P a ń s t w o pozostaje"). K r ó l F r a n c j i p r z e ł o m u X I V i X V w i e k u zagajnikach. j ą przed ś m i e r c i ą o ś w i a d c z a j ą c dworzanom: „ J e vais, mais 1'Etat demeurera apres m o i . " ( „ J a o d c h o d z ę , m i n u t p ó ź n i e j z n u ż e n i j e ź d ź c y z a t r z y m a l i się na to przede w s z y s t k i m rex-sacordos, pomazaniec B o ż y , przez Boga przestronnej, rozpalonej s ł o ń c e m polanie. B y ł o p o ł u d n i e . Część u k o r o n o w a n y (rex a Doo eoronatus) i w ł ą c z o n y do h i e r a r c h i i nie­ W kilka orszaku r o z j e c h a ł a się szeroko w z ł u d n y m p o s z u k i w a n i u dobro­ b i a ń s k i e j . P o ś w i a d c z a jego ś w i ę t ą moc nie t y l k o uroczysty ce­ czynnego cienia, i n n i , ś l a d e m k r ó l a , p r z y s y p i a l i w s i o d ł a c h , gdzie remonial koronacyjnego namaszczenia, czy w y m o w a insygniów, k t o s t a n ą ł . L a n c a w ysunęla się z r ę k i zmorzonego s ł o ń c e m pazia ale r ó w n i e ż c u d o w n y , ś w i ę t y m t y l k o w ł a ś c i w y , dar uzdrawiania i s z c z ę k n ę ł a u d e r z a j ą c o o s t r o g ę . N a t e n d ź w i ę k K a r o l V I otwo­ chorych*. K r ó l o m , przez i c l i ś w i ę t o ś ć , dano jest t e ż rozumienie T r z y ł szeroko oczy, w y r w a ł miecz z p o c h w y i w o ł a j ą c ,,Chcą mnie w y d a ć ! B i j z d r a j c ó w ! " rzucił się na w ł a s n y c h dworzan. N i k t nie ośmielił się b r o n i ć . Uciekano t y l k o , s k r y w a n o się za drzewa, zastawiano g ł o w y t a r c z a m i . B r a t k r ó l e w s k i , k s i ą ż ę Orleanu, pie­ r z c h n ą ł w las. Z dahi, w y g l ą d a ć t o m u s i a ł o na j a k ą ś s z a l e ń c z ą z a b a w ę w chowanego. K r w a w a b y ł a t o jednak zabawa. Z a n i m k o ń k r ó l e w s k i ustal i d o s t o j n y j e ź d z i e c o s u n ą ł się b e z w ł a d n i e na k u l b a k ę , wrzosowisko z a l e g ł y c i a ł a dziesięciu d w o r z a n , w t y m czterech r a ż o n y c h ś m i e r t e l n i e . Straszliwa w i e ś ć r o z n i o s ł a się lo­ t e m b ł y s k a w i c y po całej F r a n c j i . K r ó l o s z a l a ł ! z n a k ó w i p r z e z n a c z e ń z a k r y t y c h przed oczyma z w y k ł y c h ś m i e r ­ telników. W r ó ć m y teraz na c h w i l ę do lasu Mans. A u t r a n d w i d z i w po­ jawieniu się osobliwego wróżka machinację Zaiste, o r y g i n a l n a t o koncepcja z a k ł a d a j ą c a , księcia Orleanu. iż t n o ż n a na za­ w o ł a n i e w p ę d z i ć k o g o ś w u t r a t ę r o z u m u . I po co? Czyż nie k o ­ rzystniejsza, a o ileż bardziej pewna, b y ł a b y dla domniemanych spiskowców celna s t r z a ł a z kuszy ? P o w i a d a j ą świadkowie, że d z i w n y człowiek b i e g ł za k r ó l e m i w y k r z y k i w a ł swojo przestrogi przez ponad k i l k a n a ś c i e m i n u t . J u v e n a l des Ursins w y d ł u ż a t e n Choroba nio o p u ś c i j u ż w ł a d c y a ż do k o ń c a jego d n i . N a j ­ czas do godziny. K r ó l a o t a c z a ł o k i l k u d z i e s i ę c i u j e ź d ź c ó w — pa­ pierw b ę d ą t o , j a k w lesie Mans, powtarzalne a t a k i morderczej ziowie, dworzanie, baronowie, eskorta... Dlaczego więe n i k t nie f u r i i , p ó ź n i e j coraz d ł u ż s z e okresy a p a t i i i m e l a n c h o l i i . Po p a r u i n t e r w e n i o w a ł , nie u j ą ł dziwnego p r z y b ł ę d y , nie p o d d a ł prze­ latach sytuacja znormalizuje się ostatecznie. s ł u c h a n i o m , nic p r z e p ę d z i ł p r z y n a j m n i e j ? — O d p o w i e d ź może Karol V I spędzać b ę d z i e d n i na polowaniach, ć w i c z e n i a c h rycerskich, grze w pa­ b y ć t y l k o jedna. O t o niespodziewano pojawienie się w ś r ó d lasu l a n t a . Z ł a t w o ś c i ą opanuje skomplikowane r e g u ł y g r y w szachy. wieszczej D o spraw p a ń s t w a o d n o s i ć się jednak b ę d z i e z c a ł k o w i t y m zo­ t a j e m n i c z y i nadprzyrodzony. Świętości m o ż n a się l ę k a ć , nie b o j ę t n i e n i e m . Ż a d n e b i e ż ą c e w y d a r z e n i a nie b ę d ą go j u ż w sta­ m o ż n a jej natomiast u s u n ą ć ś r o d k a m i , rzec b y się c h c i a ł o , a d m i ­ postaci m i a ł o dla- t y c h ludzi średniowiecza wymiar n i s t r a c y j n y m i . Niechaj r o z s ą d z i k r ó l - p o m a z a n i e c . Z r e s z t ą do nie­ nie p o r u s z y ć i p r z y w r ó c i ć ś w i a t u . go i do niego t y l k o zwraca się n i e s a m o w i t y p r z y b y s z . A było tych wydarzeń niemało. Państwo osierocone przez m o n a r c h ę z n a l a z ł o się szybko w stanie ostatecznego r o z k ł a d u . Potężne rody Armaniaków i Burgundczyków wydzierają sobie I k r ó l r o z s ą d z i ł . N i e o g l ą d a j ą c się s p i ą ł k o n i a o s t r o g ą i r u ­ szył naprzód. Czy zlekceważył nadprzyrodzone ostrzeżenie ? w ł a d z ę w k r a j u . Z w a b i e n i w o j n ą d o m o w ą A n g l i c y w k r a c z a j ą po­ O nie! „ P r z e p o w i e d n i a o k r u t n i e go p o r a z i ł a " — zoznaje L e Re- nownie do F r a n c j i i 25.X.1415 r o z b i j a j ą w p y ł k w i a t j e j rycerstwa l i g i e u x de S a i n t - D e n y s ; „ U t k n ę ł a m u w głowie i bardzo p o r u ­ na polach p o d A z i n e o u r t . O d l e g ł y , nieobecny duchem K a r o l V I szyła" k ł a d z i e w Troyes (21.V.1420) podpis pod d o k u m e n t e m wydzie­ A jednak nie z a t r z y m a ł s i ę , p o d j ą ł — dorzuca Jean Froissart, obaj świadkowie naoczni. straszliwe w y z w a n i e . D l a d z i c z a j ą c y m z p r a w do t r o n u s w o j ą w ł a s n ą d y n a s t i ę — d y n a s t i ę współczesnych p o t o m k ó w ś w i ę t e g o L u d w i k a ! N i e b y ł o w dziejach większej h a ń ­ o s t r z e ż e n i a w y b r a ł z ł y los, ś w i a d o m i e n a ń p r z y z w o l i ł . Zgodził b y , nie b j ł o w i ę k s z e g o upokorzenia. W w y d a w a n e j przez Pyg­ się na p r z y s z ł e cierpienie, na w z g a r d ę , na niezrozumienie, na m a l i o n serii monograficznej obłęd. ncję" 1 „Królowie, którzy stworzyli Fra­ przeskakuje się od K a r o l a V wprost do K a r o l a V I I . K a ­ r o l V I Szalony (Charles le F o u ) , j a k b r z m i jogo oficjalne i m i ę w dzisiejszych p o d r ę c z n i k a c h i encyklopediach, jest ze w s t y d o m przemilczany. nie m o g ł o b y ć w ą t p l i w o ś c i . K a r o l V I p o m i m o Kwestia mitycznej ambiwalencji obłędu — obłędu dającego moc — b y ł a j u ż w klasyce etnologicznej w i e l o k r o t n i e analizowana. D o d a j m y więc t y l k o , ż e s z a l e ń s t w o d o t y k a j ą c e p o m a z a ń c a B o ­ ż e g o m a s z c z e g ó l n ą w y m o w ę i moc. N i e bez kozery p o d k r e ś l a j ą A p r z e c i e ż k r o n i k a r z e s ą zgodni, iż ten k r ó l o b ł ą k a n y , z h a ń ­ k r o n i k a r z e z n a t r ę t n ą d o b i t n o ś c i ą , iż u m y s ł m i a ł monarcha j a ­ b i o n y , zaprzodany wrogom ojczyzny, b y l j e d n o c z e ś n i e najbardziej sny, jeżeli t y l k o nie c h o d z i ł o o n i s k o ś ć spraw doczesnych. Cier­ w dziejach F r a n c j i k o c h a n y m . J e m u t e ż j e d y n e m u nadali w s p ó ł ­ pienie K a r o l a V I w ł ą c z a j ą c s i ę w „ p o r z ą d e k w y ż s z y " , n a b i e r a j ą c cześni w y m o w n e i m i ę Charles lo B i e n - A i m ć — K a r o l V I N a j ­ wymiaru ukochańszy . metafizycznego, Jean D e l u m e a u H i s t o r y c y nie d o ł o ż y l i n a z b y t w i e l u s t a r a ń b y w y t ł u m a c z y ć 5 staje się f i g u r ą i Philippe Aries 6 pasji Chrystusowej. zauważają, że motywy „ c i e r p i ę t n i c z e " , j a k danse macabre, czy obrazy s ą d u ostatecznego, t e n paradoks, z a d a w a l a j ą c się, j a k Michelet, o g ó l n i k a m i o l i t o ś ­ z a n i k a j ą w sztuce zachodnioeuropejskiej wraz z u t r a t ą popular­ ci l u d u dla k r ó l a , l u b u r o k u osobistym K a r o l a V I . Jedna F r a n - n o ś c i przez w ą t e k powszechnego z m a r t w y c h w s t a n i a ( z m a r t w y c h - chorobą powstania ciał). Gdzie t r a c i na znaczeniu f i z y c z n o ś ć z m a r t w y c h ­ k r ó l a i c h o r o b ą p a ń s t w a . Stan k r ó l a uosabia i symbolizuje sy­ wstania, idealizuje się r ó w n i e ż i o d r y w a o d swej fizycznej do­ t u a c j ę k r a j u . Przez w s p ó ł c z u c i e d l a m o n a r c h y w y r a ż a się w s p ó ł ­ s ł o w n o ś c i rozumienie cierpienia. Z n i k a s p r z ę ż e n i e zwrotne m i ę ­ czucie d l a sponiewieranej ojczyzny. Przez m i ł o ś ć do niego, m i ­ d z y cierpieniem i odkupieniem. J e s t e ś m y j e d n a k w p e ł n y m śred­ łość do niej. — Czyż j e d n a k za K a r o l a V I I lub L u d w i k a X I , niowieczu. Odkupienie (czyż mesjanizm polski nie oprze się p ó ź ­ n a s t ę p c ó w n i e s z c z ę s n e g o w ł a d c y , m n i e j kochano o j c z y z n ę ? Cze­ niej na tej samej p r z e s ł a n c e ) nie m o ż e n a s t ą p i ć bez cierpienia. coise A u t r a n d 2 stara się z b u d o w a ć p a r a l e l ę p o m i ę d z y 147 �Cierpienie p r z y n i e ś ć m u s i odkupienie. W mistycznej w y o b r a ź n i w s z a k ż e f i g u r ą s t r a ż n i k a faryzejskiego p r z y b y w a j ą c e g o do ogro­ l u d u francuskiego p o c z ą t k ó w X V w . w y b r a n a ś w i a d o m i e m ę k a d u oliwnego za p o t o k i e m Cedron, Joanna — a n i o ł a w bieli, sto­ i c h ś w i ę t e g o k r ó l a nie m o ż e b y ć bezcelowa. K o c h a j ą więc tego, j ą c e g o p r z y o d s u n i ę t y m od g r o b u k a m i e n i u . Potwierdza to nie­ k t ó r y poświęcił się dla n i c h , k o c h a j ą na m i a r ę jego u p o k o r z e ń , skazitelna s y m e t r i a n a s t ę p n e j opozycji, gdzie przebudzenie K a ­ h a ń b y i u m ę c z e n i a . N i e b y ł o w dziejach w i ę k s z e g o upokorzenia, rola V I I (nowego wcielenia ojca) z l e t a r g u jest znakiem zmar­ nie b y ł o więc i w i ę k s z e j m i ł o ś c i . K o c h a j ą c , c z e k a j ą w u t ę s k n i e ­ twychwstania monarchii i słodkiej Francji. n i u , lecz i z p e w n o ś c i ą na czas odkupienia. J o a n n a d ' A r c m o ż e przyjść. K a r o l V I I o k a z a ł się p o t e m w i e l k i m reformatorem, oswo- bodzicielem P a r y ż a , z d o b y w c ą N o r m a n d i i . . . P a n o w a ł d ł u g o (39 I J o a n n a d ' A r c p o j a w i a się na scenie. Spotkanie na z a m k u w C h i n o n 23.11.1429 n a l e ż y do n a j g ł o ś n i e j s z y c h m o m e n t ó w his­ t o r i i ś w i a t o w e j . P r z y p o m n i j m y więc n i e k t ó r e t y l k o lat) i szczęśliwie i m i a ł d u ż o dzieci ( m . i n . L u d w i k X I i K a r o l książę Berry). elementy. J a n Baszkiewicz p r z y k ł a d a j ą c s z k i e ł k o i oko do h i s t o r i i F r a n ­ K a r o l V I I — syn N a j u k o c h a ń s z e g o m a j u ż 26 l a t . Jest niezde­ c j i nie wspomina n a w e t o d r a m a t y c z n y c h w y p a d k a c h w losie c y d o w a n y m , c h w i e j n y m m e l a n c h o l i k i e m . N ę k a j ą go, p a r a l i ż u j ą c M a n s ; o patetycznej scenie w C h i n o n pisze z a ś k r ó t k o , ż o jest 7 w o l ę , p o g ł o s k i o n i e ś l u b n y m pochodzeniu, w y r o k i t r a k t a t u w T r o ­ „ z a p e w n e n i e p r a w d z i w a " . Przyznaje natomiast, żo „ k r ó l K a ­ yes, j a w n a w r o g o ś ć m i e s z k a ń c ó w tragicznej rol V I wegetował w obłędzie" . Chwała ostrożności historyków, s y t u a c j i k r a j u s p ę d z a w i ę c czas na dworskicli zabawach uchyla­ c h w a ł a p o s z u k i w a n i u p r a w d y przez P wielkie, j a k prawe ucho j ą c się od wszelkiej o d p o w i e d z i a l n o ś c i w kwestiach p a ń s t w o w y c h . słonia. Paryża. Pomimo 8 I nagle w c ł i o d z i ona. Poznaje go nieomylnie, m i m o przebrania, E t n o l o g staje przed n i e o d p a r t ą p o k u s ą t r a k t o w a n i a h i s t o r i i skrytego m i ę d z y d w o r z a n a m i . — , , I d ź do Reims Szlachetny Del­ j a k o m i t u , j a k o p r o d u k t u k u l t u r y poddanego n i e u b ł a g a n y m pra­ finie, t a m b ę d z i e s z namaszczony i k o r o n o w a n y , t a m staniesz w o m jej s t r u k t u r . E t n o l o g a nie interesuje j a k t o t a m n a p r a w d ę się n a m i e s t n i k i e m Pana Niebios i k r ó l e m F r a n c j i " . M a m y t u b y ł o , ale co b y ł o na t y l e u w y p u k l a j ą c e sens rzeczy, że z o s t a ł o częściowe p o w t ó r z e n i e s y t u a c j i z lasu Mans. D z i w n a p o s t a ć ro­ z a p a m i ę t a n e ; co i w j a k i e j formie t r a f i ł o do ś w i a d o m o ś c i i b a g a ż u dem z l u d u (za c h w i l ę uczeni w p i ś m i e b ę d ą p r z e s ł u c h i w a ć Jo­ k u l t u r o w e g o n a s t ę p n y c h p o k o l e ń . Porza clek, k t ó r y etnolog od­ a n n ę , czy nie jest a b y w y s ł a n n i c z k ą d i a b ł a ) , p r z y b y w a j ą c a nie najduje w h i s t o r i i jest więc innego rodzaju, n i ż p o r z ą d e k i s t o t n y wiadomo z czyjego poduszczenia Ł b y r o z p o z n a ć w ł a d c ę i prze­ dla h i s t o r y k a . P o m i m o t o jestem przekonany, iż g d y b y w y d a ­ p o w i e d z i e ć m u p r z y s z ł o ś ć . Poza t y m j e d n a k samo p r z e c i w i e ń s t w a . rzenia w C h i n o n m i a ł y b y ć nieprawdziwe, K a r o l V I nie b y ł b y T a m t e n b y ł , , v i r abjectissimus", J o a n n a jest m ł o d ą d z i e w c z y n ą s z a l e ń c e m . Po p r o s t u jogo s z a l e ń s t w o nie b y ł o b y w t e d y h i s t o r i i n a d k t ó r e j n a d p r z y r o d z o n ą p i ę k n o ś c i ą r o z w o d z i się c a ł a F r a n c j a ; potrzebne. N i e m i a ł o b y sensu. Tymczasem i s t o t ą r z o c z y w i s t o ś c i t a m t e n energicznego k r ó l a s k a z a ł na o b ł ą k a ń c z y letarg, t a prze­ jest sens. ciwnie — tchnie e n e r g i ę w k r ó l a p o g r ą ż o n e g o w letargu. Jest w t y m g ł ę b o k a , m i t y c z n a konsekwencja. Człowiek z lasu jest P r o s z ę w i ę c J a n a Baszkiewicza o sprostowanie jednego z d w o j ­ ga. P R Z Y P I S Y 1 G. B o r d o n o v e , Les rois qui ont fait la France. Les Vulois, t . I . Charles V; t . I I . Charles VII, Paris 1985 F . A u t r a n d , Charles VI, Paris 1986 J . L e Goff, Kultura średniowiecznej Europy, W - w a 1970, s. 272 1 4 5 1 6 3 7 8 M . B l o c h , Les rois thaumaturges, Paris 1924 J . D o l u m e a u , Le pćchć et la peur, Paris 1983, s. 102—103 P h . Aries, L'homme devant la mart, Paris 1977, s. 109 J . Baszkiewicz, Historia Francji, W - w a 1978, s. 168 t a m ż e , s. 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cac2871ca7c2cfd34c019bec58051.pdf 0b3799b26cdd2cd16194dc4c7d7bdf50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3259 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3054 Title A name given to the resource Krakowskie bractwo artystyczno-grobownicze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.135-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. Cmentarz „ P u s t k i " , Ł u ż n a к . Gorlic, k w a t e r a w ę g i e r s k a . Z t y ł u p o z o s t a ł o ś c i „ G o n t y n y " , stan I V 1986 r. Antoni Kroh KRAKOWSKIE BRACTWO ARTYSTYCZNO-GROBOWNICZE W latach 1914-18 d z i a ł a ł w Krakowie Wojskowy Urząd O p i e k i nad G r o b a m i W o j s k o w y m i . Oficjalnie — Kriegsgrabcra- chów-Ciężkowice-Łużna-Gorlice-Konieczna daleko na wschód, aż po linię Sanu, a n a s t ę p n i e jeszcze dalej k u w s c h o d o w i ; na b t e i l u n g K r a k a u . Wedle zgodnych o p i n i i b y ł a to jedna z najle­ niezliczonych polach b i t e w zachodniej Galicji leżało piej p r a c u j ą c y c h jednostek a r m i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . S ł u ż y ł o t a m s i ą t t y s i ę c y t r u p ó w a u s t r o - w ę g i e r s k i c h , niemieckich i rosyjskich, kilkadzie­ w i e l u w y b i t n y c h a r t y s t ó w : P o l a c y — J a n Szczepkowski, H e n r y k pogrzebanych p ł y t k o albo w ogóle nie pogrzebanych. Z oczy­ U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , S t a n i s ł a w K l i m o w s k i , Czech—Adolf w i s t y c h p o w o d ó w trzeba b y ł o d z i a ł a ć j a k najenergiczniej i na Kaspar, wielką skalę. Słowak—Dusan Jurkovic, wiedeńczycy—Hans i J o h a n n Jśiger, b y w y m i e n i ć tylko najsławniejszych. Mayer Mimo, Major Rudolf Broch, d o w ó d c a Kriegsgraberabteilungu, b y ł ż e s ł u ż b a w Kriegsgraberabteilungu t r a k t o w a n a b y ł a przez n i c h n i e p o s p o l i t y m o r g a n i z a t o r e m : jego p o d k o m e n d n i od l a t a j a k o swego rodzaju azyl, nie m a r n o w a l i czasu — s t w o r z y l i sze­ do jesieni 1918 r o k u z b u d o w a l i w Galicji 365 cmentarzy, bardzo reg w y b i t n y c h realizacji, i s t n i e j ą c y c h do dziś w terenie, nie wie­ starannie u r z ą d z o n y c h . Wielo z nich 1 dzieć czemu p o m i j a n y c h w opracowaniach h i s t o r y k ó w sztuki. W a r t o p r z y j r z e ć się bliżej tej niecodziennej i n s t y t u c j i artysty­ cznej, c h o ć b y z tego p o w o d u , że m i a ł a ona znaczenie w procesie k r y s t a l i z o w a n i a się stosunku m a l a r z y i r z e ź b i a r z y do tradycji ludowej plastycznej. Działalność krakowskiego — to p r a w d z i w e grobownictwa nabrała dzieła sztuki. Przede wszystkim — zgromadził znakomitą kadrę: s i e d m i u a r c h i t e k t ó w , d w ó c h b u d o w n i c z y c h , sześciu miał rzeźbiarzy, osiemnastu m a l a r z y ; s t w o r z y ł p r a c o w n i ę m o d e l a r s k ą , f i c z n ą , o g r o d n i c z ą , g r u p y ewidencyjne, geodezyjne, wydziału 1915 fotogra­ warsztaty kamieniarskie, stolarskie, ciesielskie, t a r t a k i . J a k o j e d n ą z pier­ w y j ą t k o w e g o znaczenia od m a j a 1915 r o k u , k i e d y t o po s ł y n n e j wszych p o w o ł a ł g r u p ę , k t ó r e j zadaniem b y ł o zdobywanie pie­ operacji gorlickiej wojska rosyjskie z o s t a ł y w y p a r t e z l i n i i n i ę d z y n a t o ogromne p r z e d s i ę w z i ę c i e poprzez p r o d u k c j ę i sprze- Tu- 33.5 �z n o w u k r z y ż o w y w ę d r o w a ł y i t y l k o m o ż n a się d o m y ś l a ć , gdzio; i d ą c k i e d y ś przez p o d g o r l i c k ą wieś z a u w a ż y ł e m w p o d m u r ó w c e nowego d o m u kamienie z austriackiego cmentarza. G d y sze­ d ł e m przez t ę s a m ą wieś po r o k u , d o m b y ł j u ż p i ę k n i e o t y n k o w a n y o p a r k a n i o n y , w o g r ó d k u posadzono srebrne ś w i e r k i , dalie, geor. ginie oraz gipsowego krasnoludka i sam j u ż nio b y ł e m pewien czy to t u . W Kriegsgraberabteilungu k w i t ł o bogate ż y c i e umysłowe, p a n o w a ł z d r o w y t w ó r c z y ferment, ś c i e r a ł y się r ó ż n o r a k i e ten­ dencje artystyczne. N p . pewien a r t y s t a - o g r o d n i k ogłosił d r u k i e m , ż e na w o j s k o w y m cmentarzu najodpowiedniejsze s ą k r z a k i czer­ w o n y c h r ó ż ; ich p u r p u r a p o ś r ó d zieleni niechaj b ę d z i e symbolem przelanej żołnierskiej k r w i . I n n y artysta-ogrodnik, przeciwnie, zalecał b a r w i n e k , j a k o nio w y m a g a j ą c y p i e l ę g n a c j i , n a t u r a l n i e j szy w g ó r s k i m krajobrazie B a r w i n e k szybko zarośnięty i bardziej s k ł a n i a j ą c y do się rozkrzewia, w i ę c po l a t a c h cmentarzyk wyglądać będzie zadumy. opuszczony, romantyczniej, w p r z y p a d k u n i e p r a k t y c z n y c h r ó ż . I n n y z n ó w autor niż ubolewał, ż e c y p r y s y , j a k ż e s m ę t n o i cmentarne, nio p r z y j m ą się w suro­ w y m karpackim klimacie. B y ł a nawet w Krakowie, przeniesiona p ó ź n i e j do Cieszyna i i n n y c h m i a s t , w y s t a w a d o k o n a ń , z bardzo starannie w y d a n y m k a t a l o g i e m p t . „ K u n s t a u s t e l l u n g der Kriegsgraberabteilung des k . u n d k . M i l i t a r k o m m a n d o s K r a k a u . Friedhofsprojekte und B i l d e v o m Westgalizischen Kampfgebiet", 1916. Z tej okazji „ K r a k a u e r Z e i t u n g " u r a d o w a ł a serca swych c z y t e l n i k ó w spec­ j a l n ą w k ł a d k ą z o b r a z k a m i , n p . Christusfigur И . 2. Cmentarz lisiert, „ P u s t k i " , K w a t e r a rosyjska ais Krieger czyli t ł u m a c z ą c na g a l i c y j s k ą p o l s z c z y z n ę , Chrystus ideawyide­ alizowany na w o j o w n i k a . W y s t a w ę t ę sprowadzono r ó w n i e ż do Berlina, go aby mogli sympozjum ją obejrzeć grobowniczego uczestnicy m i ę d z y n a r o d o w e ­ p a ń s t w centralnych, zwołanego d a ż odznak, p a m i ą t e k , w i d o k ó w e k , organizowanie kwest. Wiele w 1916 r o k u przez niemieckie M i n i s t e r s t w o W o j n y . z t y c h p a m i ą t e k — to dzisiaj r a r y t a s y dla zbieraczy. Szacowano, m i a ł a znaczny rezonans, r e c e n z o w a ł y j ą obszernie gazety nie­ że w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h dzieło o t a k i m r o z m a c h u mieckie, a u s t r o - w ę g i e r s k i e , a nawot tureckie. K r a k o w s c y a r t y ś c i koszto­ w a ł o b y o k o ł o p i ę ć d z i e s i ę c i u m i l i o n ó w k o r o n — ale m a j o r B r o c h nie c z e k a ł na fundusze, sująo dyskretny k t ó r y c h n i g d y nie b y ł b y u z y s k a ł . Sto- przymus, szantażując moralno-patriotyczną zbierali z a s ł u ż o n o p o c h w a ł y . I c h p r o j e k t y z o s t a ł y p a r o k r o t n i o opublikowane, m . i n . w l u ­ ksusowym albumie „ S o l d a t e n g r a b e r und Kriogsdenkmalo", w y ­ f r a z e o l o g i ą b r a ł d a r m o w y cement i ż e l a z o z z a k ł a d ó w przemy­ d a n y m w bardzo solidnej, c z a r n o - ż ó l t e j o k ł a d c e z p a t r i o t y c z n o - s ł o w y c h , drewno z m a j ą t k ó w ziemskich. P r a c ę w terenie w y ­ militarnymi ozdóbkami.- konywano r ę k o m a jeńców, fraumungskommando zgrupowanych w Schlachtfeldau- w T a r n o w i e . Ż o ł n i e r z e carscy p r a c o w a l i bozpośrednio przy zwłokach, a Włosi, pośród k t ó r y c h było wielu kamieniarzy, r z e ź b i a r z y i o d l e w n i k ó w , w y k o n y w a l i r ó ż n e detale, znakomicie w s p ó ł p r a c u j ą c z p r o j e k t a n t a m i . R o d z i ł y się artysstyczne p r z y j a ź n i e . Krakowski ze s w o b o d ą t w ó r c z ą . Teren Galicji zachodniej t e i l u n g d z i a ł a ł po W i s ł o k ę ) cmentarnych" 5 M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , źe t w ó r c y z krakowskiego K r i e g s ­ graberabteilungu m i e l i znakomito w a r u n k i do pracy i p o t r a f i l i jo w y k o r z y s t a ć . L u d z i e , do k t ó r y c h los u ś m i e c h n ą ł sic w t a k s z c z e g ó l n y s p o s ó b , m i e l i niejodnokrotnio bogato życiorysy artystyczne. Wymieńmy przedwojenne niektórych. H e n r y k U z i e m b l o (ur. 1S79) s t u d i o w a ł w w i e d e ń s k i e j K u n s t - Kriegsgrabcrabtoilung s t a n o w i ł i n t e r e s u j ą c e , bo rzadkie, a przecież n i e z b ę d n e p o ł ą c z e n i e dobrej organizacji p r a c y podzielono na (Kriegsgraberbezirk). 2 (Kriegsgraberab- dziesięć geworbeschule, w krakowskiej A S P (u W y s p i a ń s k i e g o i А х о п - towicza), n a s t ę p n i e w P a r y ż u , a wreszcie a r c h i t e k t u r ę „okręgów N a czoło k a ż d e g o m o c ą dobrze f u n k c j o n u j ą c y c h okręgu s ł u ż b technicznych, a odpowie­ d z i a l n y p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m m . i n . przed... k r y t y k ą a r t y ­ styczną w „ K r a k a u e r Zeitung" lub w piśmie fachowym „Kriegergraber", k t ó r e u k a z y w a ł o się w l a t a c h 1916-18. A r t y ś c i z ca­ łego Kriegsgraberabteilungu t w o r z y l i ciało doradczo-opiniodaw- cze, formalnie p o d l e g ł o d o w ó d c y , ale w r z e c z y w i s t o ś c i p r a w i c niezależne. Major B r o c h nic m i a ł k o m p l o k s u niższości, więc zwyczajnie p o l e g a ł na z d a n i u f a c h o w c ó w . T ę d o b r ą r o b o t ę m o ż n a o g l ą d a ć po dziś d z i e ń . K t o c h o d z i ł po Beskidzie N i s k i m i p r z y l e g ł y m d o ń P o g ó r z u , ton z p e w n o ś c i ą nie jeden raz w i d z i a ł zapuszczone dziś n i e m i ł o s i e r n i e , ałe p i ę k n i o z;\projoktowano i starannie- a ż do najdrobniejszych szczegółów wykonane cmentarze. N a p r z y k ł a d w Siedliskach k o ł o Tuchowa jest icli k i l k a ; dwa z nich, m a l e ń k i e , p o w s t a ł y w ten s p o s ó b , żo k i l k a n a ś c i e grobów ułożono półkoliścio wokół zabytkowej k a p l i c z k i , a całość otoczono l e k k i m ogrodzeniem. N i e k t ó r o krzy­ ż e w y w r ó c i ł y się i ja<-nc, żo n i k t ich nie p o d ź w i g n i o — m a m y przecież swoje tragedie, swoich p o l e g ł y c h , po co więc n a m żoł­ nierskie mogiły" 7. w o j n y , k t ó r a w y d a r z y ł a się t a k dawno. l i m o wnętrz w A r . g l i i . B y ł autorem w i t r a ż y i mozaik w b u d y n k u I z b y Prze s t a ł malarz, r z e ź b i a r z l u b a r c h i t e k t , r e a l i z u j ą c y swe wizje z po­ 1 Wystawa I I . 3. Cmontarz „ P u s t k i " , K w a t e r a w ę g i e r s k a �m y s ł o w o - H a n d l o w e j we L w o w i e , p r o j e k t o w a ł salonik m u z y c z n y m u , Polacy — reminiscencji z c z a s ó w z a k o p i a ń s k i c h , w szczegól­ w s ł y n n y m z a k o p i a ń s k i m sanatorium D ł u s k i e g o . W r o k u 1911 n o ś c i n a w i ą z a n i a do p o d h a l a ń s k i e j snycerki, z a ś n i e k t ó r z y his­ m i a ł j u ż n i e m a ł ą r e n o m ę , skoro powierzono m u w y k o n a n i e po­ t o r y c y s z t u k i na wszelki wypadek p o d k r e ś l a j ą jedno i drugie. l i c h r o m i i k a t e d r y wawelskiej. B y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m Towarzys­ twa „ P o l s k a Sztuka Stosowana". udziałem w niebanalnym, Z d o b y ł t a k ż e rozgłos s w y m trzeba przyznać, przedsięwzięciu: w s p ó ł r e ż y s e r o w a l (z W ł o d z i m i e r z e m Tetmajerem) wesele brono- W w y c z e r p u j ą c y m m o n o g r a f i c z n y m albumie prac Szczepko­ wskiego, k t ó r y koniecznie p o w i n i e n p o w s t a ć (dopomina się o to 6 m . i n . H a l i n a K e n a r o w a ) , nie m o ż e z a b r a k n ą ć realizacji z c z a s ó w s ł u ż b y a r t y s t y w Kriegsgraberabteilungu. wickio...w W i e d n i u , wystawione z okazji sześćdziesięciolecia pa­ Z n a l a z ł się t a m , g d y w m a j u 1915 r o k u z o s t a ł c i ę ż k o r a n n y n o w a n i a cesarza Franciszka J ó z e f a w 1908 r o k u . A więc j u ż w ó w ­ w b i t w i e p o d K r a ś n i k i e m i po mozolnej rekonwalescencji uznano czas folklor w y k o r z y s t y w a n o do umajenia u r o c z y s t o ś c i p a ń s t w o ­ go za niezdolnogo do s ł u ż b y l i n i o w e j . M i a l s t o p i e ń w y c h ; t r u d n o j e d n a k nie p o m y ś l e ć , że działo się to w siedem l a t i odznaczenia po premierze innego „ W e s e l a " , r ó w n i e ż bronowickiego, i t o na kroutz d o b i t k ę z u d z i a ł e m Gospodarza panie R e x . Z a p r o j e k t o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmontarzy, m . i n . w B o - cepeliadę goniowieach (najlopiej zachowany), Biesnej, B o b o w e j , Ostruszy, Włodzimierzu...Boy w „Zielonym okrutnie Baloniku". tamtego woseła. S ł a w a , wykpił tę wiedeńską 4 I I I klasy oraz t z w . K a r o l a t r u p a , c z y l i Carolus I m p e t Zborowicach (dwa). S m u t n o dzisiaj Uziemblo p r o w a d z i ł w Kriegsgraberabteilungu dość sielanko­ kapitana b o j o w e : Verdicust z mieczami, M i l i t i i r Verdienst- wyglądają. Chyba n a j w y b i t n i e j s z y m jego d z i e ł e m z tamtego okresu ( w y ­ we ż y c i e : jego o b o w i ą z k i p o l e g a ł y głownio na m a l o w a n i u słod­ k o n a n y m w s p ó l n i e z D u ś a n e m J u r k o v i c e m ) jest cmentarz k a w y c h scen b i t e w n y c h oraz w i d o c z k ó w cmentarzy w jesiennej g ó r z e P u s t k i kolo Ł u ż n e j , na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d Gorlic. lub zimowej scenerii. Rozprowadzano je po całej na monarchii B i t w a o P u s t k i b y ł a j e d n y m z najkrwawszych e p i z o d ó w ope­ w formie w i d o k ó w e k , z r e s z t ą znakomicie w y d r u k o w a n y c h . K t o ś r a c j i gorlickiej w m a j u 1915 r o k u . Niewielkie, ale d o ś ć stromo nawet p o d s u n ą ł p o m y s ł , a b y takie kolorowe widoczki w y s y ł a n o wzgórzo, ś w i e t n i e umocniono, s t a n o w i ł o w a ż n y p u n k t strategi­ na p a m i ą t k ę czny i b y ł o bardzo t r u d n o do zdobycia. 12 austriacka rodzinom poległych, z adnotacjami w rodzaju: dywizja „ M ą ż P a n i l e ż y na t y m oto c m e n t a r z y k u , miejsce s i ó d m e o d p i e c h o t y , w k t ó r e j z r e s z t ą s ł u ż y ł o w i e l u P o l a k ó w , w y p a r ł a stam­ lewej, t ą d nieprzyjaciola dopiero po rozpaczliwej walce na r z ą d trzeci, ł ą c z y m y wyrazy głębokiego współczucia", ale rzecz nie d o s z ł a do s k u t k u z p r z y c z y n o r g a n i z a c y j n y c h . bagnety. B i t w a p r z y n i o s ł a znaczno s t r a t y o b y d w u s t r o n o m : na leśnym Niebawem a r t y s t a z a c z ą ł m a l o w a ć sceny legionowe. Z n a n y c m e n t a r z u znajduje się 829 m o g i ł pojedynczych i 46 z b i o r o w y c h . c y k l jego p ł ó c i e n przedstawia z a ś l u b i n y P o l s k i z m o r z e m . Z m a r ł W y r ó ż n i a j ą się k w a t e r y w ę g i e r s k i e — z p o m n i c z k a m i , z w i e ń c z o ­ w 1949 r o k u ; nie z d ą ż y ł więc p o p r ó b o w a ć n y m i k o r o n ą ś w i ę t e g o Stefana (prawdopodobnie Szczepkowski) Jan socrealizmu. Szczepkowski, n i e m a l r ó w i e ś n i k U z i e m b ł y j a k o czternastoletni chłopiec rozpoczął (ur. 1878), edukację artystyczną w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego ( p ó ź n i e j s z e L i ­ ceum K e n a r a ) . U c z y ł się t a m w l a t a c h 1892-96, a w i ę c u s c h y ł k u d y r e k t u r y Franciszka się o b e s z ł o . N i e z w y k l e p r a c o w i t y , p e ł e n p r z y b y ł do Zakopanego znajduje się cmentarz, p o ś r o d k u lekko z a k l ę ś n i ę t e , t w o r z y j a k b y a m f i ­ teatr, z w r ó c o n y k u p o ł u d n i o w i . P r o j e k t a n c i znakomicie wyko- paskudnie j a k najlepszej j a k o d o ś w i a d c z o n y nauczyciel woli, przed­ m i o t ó w a r t y s t y c z n y c h i d o b r y organizator. Z o s t a ł p i e r w s z y m d y r e k t o r e m s z k o ł y , k ł a d ł j e j p o d w a l i n y w pionierskich w a r u n ­ k a c h . N i e k t ó r e d ł u t a z jego c z a s ó w , zdarte do p o ł o w y , w i n w e n t a r z u s z k o ł y po dziś d z i e ń . przecież krzyżem, Neużila. N c u ż i l . Czech, b y ł c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m ż y c i e znajdował oraz rosyjska, z p o t ę ż n y m w s e h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i m m u r o w a n y m z k a m i e n n y c h ciosów. Zbocze, na k t ó r y m czas na 5 Ogromnie niebanalne II. •'. Cmentarz ..I'ic-H.-i", Zwieńczenie- b r a m y w e j ś c i o w e j , p r o j . J.ui (fefzrpkowHki. .stan z I V 1086 r. figurują zapracowany, inicjatywy społeczne, np. „ p u b l i c z n ą salę r y s u n k o w ą " czyli b e z p ł a t n ą n a u k ę r y s u n k u dla wszystkich c h ę t n y c h . D y r e k t o r o w a ł ofiarnie przez o s i o m n a ś cio l a t w uruchomionej przez siebie szkole, b y wreszcie dowie­ dzieć się z p u b l i c y s t y k i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a , ż e jest elemen­ t e m n i e p o ż ą d a n y m , k t ó r y czyni więcej złego n i ż dobrego, g d y ż j a k o nic-1'olak nie jest w stanie z r o z u m i e ć naszych n a r o d o w y c h aspiracji w sztuce. (Chodziło n a t u r a l n i e o t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i ) . Dzisiaj, po latach, w p r o j e k t a c h N e u ż i l a i W i t k i e w i c z a możemy się d o p a t r z e ć niejednej w s p ó l n e j cochy. N i c dziwnego: należoli przecież do tej samej epoki. T y l k o , ż e p a n N e u ż i l m i a ł nieszczę­ ście b y ć Czechem — a C z e c h ó w w Galicji nie l u b i a n o . M ł o d y Szczepkowski nio z a r a z i ł się g r y p ą z a k o p i a ń s z c z y z n y , lecz po.iKodl w ł a s n ą d r o g ą . Po u k o ń c z e n i u Szkoły Przemysłu Drzewnego s t u d i o w a ł w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i , m . i n . u K o n s ­ tantego Laszczki i J a c k a Malczewskiego, p o t e m w P a r y ż u u A u ­ gusta R o d i n a i A n t o i n a Bourdolle'a. N a j s ł y n n i e j s z e jego realizacjo p o w s t a ł y j u ż po wojnie, w l a t a c h dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h : p ł a s k o r z e ź b y na g m a c h u Sejmu i B a n k u Gospodarstwa K r a j o w e g o w Warszawie, p o m n i k i B o g u s ł a w s k i e g o i Moniuszki przed Te­ atrem W i e l k i m w Warszawie przyniósł m u ołtarz i inne; sławę Wniebowzięcie Matki międzynarodową Boskiej, rzeźbiony w drewnie, w y s t a w i o n y w 1925 r o k u w P a r y ż u i z a k u p i o n y przez r z ą d francuski (obecnie w kościele w Bourges, r e p l i k a w war­ szawskim M u z e u m N a r o d o w y m ) . Bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n i ' spo­ s ó b w y k o n a n i a o ł t a r z a (powierzchnia p ł a s k o r z e ź b y pozalamywaц а , s k ł a d a j ą c a się z kanciasto zacinanych, niewielkich p ł a s z c z y z n , p r z y p o m i n a j ą c y c h k r y s z t a ł k i ) określił p o t e m na d ł u g i e l a t a s t y l Szczepkowskiego. F r a n c u z i d o p a t r y w a l i się t u w p ł y w ó w k u b i z - 137 �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , R o t u n d a к . Gorlic. „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i c , s t a n z l a t a 1986 r. r z y s t a l i t ę k o n f i g u r a c j ę i s t w o r z y l i dzieło idealnie w k o m p o n o w a ­ ne w krajobraz. U p o d n ó ż a n a s t r o j o w y , kamienno-drewniany p ł o t , j a k i e w i d u j e m y w o k ó ł starych, d r e w n i a n y c h k o ś c i ó ł k ó w albo cerkiewek galicyjskich. Drewniana bramka, po obu jej L a t e m o s i e m d z i e s i ą t e g o p i ą t e g o r o k u w i e ż a wraz z k a p l i o ą nagle spłonęła. Cmentarz roztapia się, n i k n i e . Za p a r ę l a t z n i k n i e z u p e ł n i e . M o g i ł y p r z y k r y j e m ł o d y las, ziemia wessie w s z y s t k o : i te s e t k i h e r o s ó w w szyszakach z w ł o k , i w a r t o ś c i o w e dzieło s z t u k i , d z i ę k i n i m p o w s t a ł e . Zos­ (Szczepkowski). G d y j ą m i n i e m y , znajdziemy się n a n i e w i e l k i m tanie t y l k o tragiczna legenda Pustek, niematerialna lecz obecna, p l a c y k u . P i e r w o t n i e m i a ł t u s t a ć p o m n i k autorstwa n i c z y m u ś m i e c h bez k o t a z dziecięcej k s i ą ż e c z k i Alicja stronach k o l u m n y , z w i e ń c z o n e g ł o w a m i Szczepko­ wskiego, ale z o s t a ł odrzucony przez k o m i s j ę , g d y ż m i a ł zbyt wiele polskich s y m b o l i n a r o d o w y c h . Z tego i z p a r u i n n y c h po­ czarów. w krainie Lecz i ona w k r ó t c e się r o z p ł y n i e . Ś c i e ż k i , schodki po­ zarastano, t a r a s y s p ę k a n e , k r z y ż e w i d a ć j u ż t y l k o gdzieniegdzie, w o d ó w j u ż w trakcie r o b ó t Szczepkowski z o s t a ł o d w o ł a n y z Pus­ c z ę ś c i ą s t o j ą c e , częścią zwalone, Obok p o m n i k a z r z y m s k ą p ł a c z ­ t e k , a w l i p c u 1917 r o k u z a k o ń c z y ł s ł u ż b ę w Kriegsgraberab- k ą i n i e m i e c k i m w i e r s z y d e ł k i e m l e ż y ich cala eterta, p o p r o s t u teilungu. zebrana w lesie, j a k chrust, n a p o d p a ł k ę . Za p o m n i k i e m j u ż t y l k o strome, lesiste zbocze, a na n i m j a k o k i e m s i ę g n ą ć proste Rzecz n a t u r a l n a — a r t y ś c i , n i z tego n i z owego poprzebie­ drewniane k r z y ż e , ścielące się ł u k o w a t o r a n i w cesarskie m u n d u r y , t r a k t o w a l i s w ą s ł u ż b ę w K r i e g s g r a - j a k pokosy n a ł ą c e . T u i t a m m i ę d z y d r z e w a m i w i j ą się ścieżki, b e r a b t e i l u n g u j a k o zło konieczne. Po wojnie rozeszli s i ę , k a ż d y eleganckie j a k w p a r k u , miejscami p r z e c h o d z ą c e w r o m a n t y c z ­ w s w o j ą s t r o n ę , i starali się j a k najszybciej z a p o m n i e ć zmarnowa­ ne kamienne schodki, po k t ó r y c h pnie się barwinek. Po drodze ne l a t a . p u n k t y w i d o k o w e , m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć tarasy, majs­ tersztyki kamieiiiarki. S t ą d j u ż niedaleko, szerokimi schodami, na szczyt. Jeszcze do niedawna s t a l ą t a m g o n t y n a , p r o j e k t o w a n a przez Jurkovica. Dołem j e d n o p i ę t r o w a kamienna C h y b a jeden t y l k o c z ł o n e k owego przedziwnego szenia k o n t y n u o w a ł podstawa, Dusana po wojnie „ t w ó r c z o ś ć stowarzy­ grobowniczą". To D u ś a n Jurkovic. W a r t o m u poświęcić więcej uwagi, gdyż b y ł to a r t y s t a n i e p o s p o l i t y , a w Polsce jego nazwisko m a ł o k o m u c o ś bardzo m ó w i . Przyjrzenie się t w ó r c z o ś c i J u r k o v i c a r z u c i t a k ż e ciekawe starannie w y k o n a n a : ciosy w d w ó c l i kolorach, schodki, tarasy, ś w i a t ł o na nasz t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i , o k t ó r y m , z d a w a ł o b y się b a l u s t r a d y . W e w n ę t r z u k a p l i c a z d r e w n i a n ą r z e ź b ą , przedsta­ wszystko j u ż napisano. w i a j ą c ą Chrystusa p o d k r z y ż e m . N a d t y m w z n o s i ł a się wieża,, J u r k o v i c u r o d z i ł się w 1868 r o k u na pograniczu slowacko- strzelista k o n s t r u k c j a n a planie k w a d r a t u z g r u b y c h d r e w n i a n y c h m o r a w s k i m , w m i e j s c o w o ś c i T u r a L u k a kolo M y j a v y . S t u d i o w a ł b a l i , k r y t a gontem, wysoka n a d w a d z i e ś c i a cztery m e t r y , z wew­ architekturę w Wiedniu. n ę t r z n y m i schodami, w y p r o w a d z a j ą c y m i n a szczyt, s k ą d m o ż ­ się sztuką, l u d o w ą , b y ł pionierem muzealnictwa na b y ł o p o d z i w i a ć s z e r o k ą p a n o r a m ę . g o ; jego „ I z b a w a ł a s k a " we Vsetinie i s t n i a ł a j u ż w r o k po za- 138 Od najwcześniejszych lat pasjonował skansenowskie­ �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , P r z e ł ę c z Malastowska k . Gorlic. Z w i e ń c z o n i e „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i e . Obraz m a i . A d o l f Kaspar, stan z X 1982 r. ł o ż e n i u sztokholmskiego skansenu. N a wielkiej wystawie etno­ graficznej u m i e ś c i ć swojo c m e n t a r z y k i w naturalnej krasie dzikiego p i ę k n a o r a w s k ą , c z i c z m a ń s k ą i w a ł a s k ą . Bardzo d o g ł ę b n i e b a d a ł sło­ s t o k ó w k a r p a c k i c h , j a k g d y b y w y t w o r z y ł y je t a m niewidzialne w a c k ą a r c h i t e k t u r ę c h ł o p s k ą ; w y n i k i swych prac ogłosił w dziele r ę c e miejscowej t r a d y c j i kische lidu i urządził s y p y w a l i ścieżki ż w i r e m , sadzili k r z e w y i k w i a t y , p o s t a n o w i ł e m chałupę p t . Prace w Pradze (1895) z a p r o j e k t o w a ł naseho (1905—14, t a k ż e po n i e m i e c k u p t . Volksarbeiten, Slowa- w y d . A . Schroll, W i e n 1905-13). Projekto­ w a ł a r c h i t e k t u r ę d r e w n i a n ą o cechach regionalnych, m . i n . schro­ niska turystyczne Pustevny Za realizację ludowej." tego z a ł o ż e n i a D u ś a n dzieła o d z n a c z a j ą się „ l u d o z n a w c z y m ny etap rozwoju talentu t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł o projektowanie m e b l i oraz c a ł y c h w ciągu czterech galicyjskich konserwa­ liryzmem". S ł u ż b a w k r a k o w s k i m Kriegsgraberabteilungu s t a n o w i ł a w a ż ­ k u r a c y j n e w L u h a c o v i c a c h i wiele i n n y c h . W i e l k ą część jego i n s p i r o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą . Z a j m o w a ł się r ó w n i e ż J u r k o v i e z e b r a ł wiele p o c h w a ł . N a z y w a n o go „ p o e t ą d r e w n a " , powtarzano, ż e jego w Beskidach M o r a w s k i c h , o b i e k t y wnętrz, 7 Jurkoviea. Doświadczenia, lat, artysta umiał zebrane znakomicie p ó ź n i e j w y k o r z y s t a ć . Od t a m t y c h c z a s ó w a ż do ostatnich mie­ cją i p r z e b u d o w ą z a b y t k ó w ( m . i n . zamek Zbraslav k o ł o P r a g i — sięcy życia, projektowanie p o m n i k ó w , m a u z o l e ó w i b y w y m i e n i ć o b i e k t , cz.ęsfco odwiedzany przez P o l a k ó w ) . Podej­ w o j e n n y c h s t a n o w i ł o w a ż n y n u r t jego d z i a ł a l n o ś c i . Mauzoleum m o w a ł zagadnienie f u n k c j o n a l n y c h i estetycznych osiedli robo­ s ł o w a c k i e g o bohatera narodowego M i l a n a Stefanika, tniczych (Jaromer, 1906). B y ł t w ó r c ą bardzo p ł o d n y m , o szero­ w latach kich Bradlo zainteresowaniach. D o K r a k o w a trafił jako niespełna pięćdziesięcioletni mężczy­ dwudziestych cmentarzy wzniesione według projektu Jurkovica (opodal znanego uzdrowiska P i e ś f a n y w na górze południowej Słowacji) do dziś d n i a o k r e ś l a n e jest przez p i ś m i e n n i c t w o sło­ zna, człowiek o w y b i t n e j pozycji artystycznej. Mianowano go wackie j a k o „ s w e g o czasu n a j p i ę k n i e j s z y m o n u m e n t tego rodza­ naczelnym a r c h i t e k t e m o k r ę g u cmentarnego ż m i g r o d z k i e g o , k t ó ­ j u w ś r o d k o w e j E u r o p i e " , m i m o ż e Stefanik nie jest, o g l ę d n i e ry obejmował m ó w i ą c , p o s t a c i ą szczególnie w y c h w a l a n ą przez a k t u a l n ą cze­ teren na p ó ł n o e od granicy galicyjsko-węgiers­ 8 kiej (obecna granica p o l s k o - c z e c h o s ł o w a c k a ) m i ę d z y d o l i n ą g ó r ­ chosłowacką nej R o p y a g ó r n e j W i s ł o k i po linię U ś c i e Ruskie —• Smeroko- v e n s k a " podaje c i e k a w ą i n f o r m a c j ę , że J u r k o v i e j u ż w 1943 ro­ h i s t o r i o g r a f i ę . Cytowana już „Encyklopedia Slo­ wiec — przełęcz Malastowska —• M a g u r a —• Ż m i g r ó d . N a t y m k u r o z p o c z ą ł p r a c ę n a d p r o j e k t o m p r z e k s z t a ł c e n i a terenu b i t w y n i e w i e l k i m , ale w y b i t n i e r o z c z ł o n k o w a n y m terenie J u r k o v i e zre­ stalingradzkioj w w i e l k i skansen-mauzoleum. N i e w i a d o m o , czy a l i z o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmentarzy. (Encyklopedia Slovenska a r t y s t a p r ó b o w a ł k o n t a k t o w a ć się w tej sprawie z w ł a d z a m i ra­ I I , B r a t i s l a v a 1978 liczbę t ę podwaja, nie wiem na j a k i e j podsta­ dzieckimi wie). I c h o g ó l n ą k o n c e p c j ę r e a l i z a c y j n ą określił w n a s t ę p u j ą c y c h p l i s t w a , z n a j d u j ą c e g o się w konflikcie z b r o j n y m z Z'SHR, od­ słowach: „ P o d c z a s g d y m o i w i e d e ń s c y koledzy z a k ł a d a l i p a r k i , w y ­ i co m u odpowiedziano ( b y l przaoież obywatelem d z i a ł y s ł o w a c k i e w a l c z y ł y w op3ra3Ji Stalingrad skiej u b o k u N i e ­ miec). F a k t e m je3t, ż e do realizacji nie d o s z ł o . 139 �T u ż po w y z w o l e n i u J u r k o v i c zaprojoktowal p o m n i k i cmen­ czono obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i napis po niemiecku, tarz b o j o w n i k ó w S ł o w a c k i e g o Powstania Narodowego w miejsco­ k t ó r y w przekładzie polskim wości K r e m n i c k a k o ł o B a ń s k i e j B y s t r i c y . Podobnie j a k w re­ tego obejścia, ż e ziemia setki p o l e g ł y c h t u grzebie, co m ł o d o ż y - alizacjach cio oddali w potrzebie, by.ścio ż y ć m o g l i dzisiaj w blasku szczęś- galicyjskich, d o m i n a n t ę stanowi strzelista budowla, s p o c z y w a j ą c a na p o t ę ż n e j bazie z p r o w a d z ą c y m i do niej scho­ d a m i — wszystko z ciosanego kamienia. N i e m a l c a ł ą f a s a d ę po­ brzmi: „Pomnijcie wchodząc do cia . Ó w obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j p r z y k u w a n a t y c h ­ m n i k a w y p e ł n i a k o m p o z y c j a z trzech p o ł ą c z o n y c h k r z y ż y , sym­ miast n a s z ą u w a g ę , g d y ż w y r a ź n i e n a w i ą z u j e do t r a d y c j i b o l wojennej golgoty, a na szczycie — metalowa p i ę c i o r a m i e n n a packiego malarstwa na szkle. Jego s t y l jest, p o w i o d z i a ł o b y się gwiazda, wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a dodana p ó ź n i e j . po czesku, „ z l i d o v 6 ł y " (niestety, po p o l s k u nie m a s ł o w a „ z l u - J e d n o c z e ś n i e z a ś , rzecz dla niego bardzo kar­ charakterystyczna, d o w t a ł y " , a t a k b y się p r z y d a ł o ! ) J e s t e ś m y j u ż s k ł o n n i p r z y ­ s t a r a ł się s ł u ż y ć l u d z i o m w ich ż y c i u codziennym — p r o j e k t o ­ p u s z c z a ć , żo J u r k o v i c w p a d ł na k o l e j n y o r y g i n a l n y p o m y s ł i za­ w a ł t y p o w e elementy m ó w i ł obraz u j a k i e g o ś miejscowego majsterka, do m o n t a ż u t a k bardzo p o t r z e b n y c h po domków jednorodzinnych, wojnie. aby cmentarz „ u l u d o w i ć " , alo nie. Z m a r ł w 1947 r o k u . Dzisiaj w B r a t y s ł a w i e wznosi się jego Autorem malowidła jest jednoroczny ochotnik — kapral o k a z a ł y p o m n i k — w s t y l u , j a k b y to p o w i e d z i e ć , socrealistyczne- A d o l f Kaspar, jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h czeskich g r a f i k ó w książ­ i m p r e s j o n i s t y c z n y m . Ciekawe, co o formio r z e ź b i a r s k i e j k o w y c h X X w i e k u . Jego sztuka, j a k zgodnie s t w i e r d z a j ą owego m o n u m e n t u p o w i e d z i a ł b y jego „ w ł a ś c i c i e l " . Ową artystyczną konsekwencję i twórczą pasję Jurkovica m o ż e m y p o d z i w i a ć jeszcze dzisiaj, g d y c h o d z ą c po N i s k i m n a t r a f i m y na k t ó r y ś z jego kry­ t y c y , s t a n o w i ł a p r z e w r ó t w edytorstwie czeskim. N a z y w a n o go Beskidzie pionierem czeskiej ilustracji dziecięcoj. Kaspar przoczekiwal w o j ­ n ę w Kriogsgraberabteilungu j a k o b e z p o ś r e d n i p o d w ł a d n y J u r ­ k o v i c a , k t ó r e m u prawdopodobnie z a w d z i ę c z a ł ó w c u d o w n y azyl. cmentarzy. J e d u a z n a j s ł y n n i e j s z y c h galicyjskich realizacji a r t y s t y , R o ­ Z a j m o w a ł się m . i n . m a l o w a n i e m w i d o c z k ó w cmentarzy i pro­ t u n d a , to cmentarz o k s z t a ł c i o owalu, p o ł o ż o n y na w i e r z c h o ł k u j e k t o w a n i e m detali. M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a z p r z e ł ę c z y M a ­ g ó r y , obecnio p o r o ś n i ę t e j ł a s e m , ale w t a m t y c h czasach o d s ł o ­ ł a s t o w s k i e j ś w i a d c z y o t y m , żo A d o l f Kaspar b y ł a r t y s t ą wszech­ niętej. Rozpościerał s t r o n y ; cmentarz się s t a m t ą d szeroki w i d o k na wszystkie p o ł o ż o n y b y ł niezwykle malowniczo. D r e w ­ niane k r z y ż e , toporne i szlachetno zarazem, n a w i ą z y w a ł y s w ą s t r o n n y m , m i a ł z n a k o m i t y warsztat i z n a ł się na pastiszach; g d y z a s z ł a potrzeba, u m i a ł r ó w n i e ż b y ć „ l u d o w y " i „ p o l s k i " . J u r k o v i c wraz z Kasparem m y ś l e l i o zorganizowaniu na M a - f o r m ą do t r a d y c j i ludowej. G r o b y u ł o ż o n o d o o k ó l n i e , a p o ś r o d k u ł a s t o w s k i o j czegoś w rodzaju wojenno-patriotycznego p i ę ć strzelistych, d r e w n i a n y c h w i e ż - k a p l i c , ś r o d k o w a o wyso­ na k t ó r y m i a ł o się z ł o ż y ć k i l k a cmentarzy, zachowane z i e m i a n k i skansenu, k o ś c i o k o ł o p i ę t n a s t u m e t r ó w , szalowanych gontem i z w i e ń c z o ­ i o k o p y , a m i ę d z y n i m i , mniej więcej t a m , gdzie dziś schronisko n y c h k r z y ż a m i . Owe k r z y ż e , widoczne o n g i ś na k i l o m e t r y , obec­ P T T K — p r z y t u ł e k dla inwalidów wojennych z niewielką salą nie zwalone, zaprojektowane w y s t a w o w ą . D o toj ostatniej realizacji j e d n a k nie doszło, p r a w ­ byte b y ł y w sposób przodziwny: wyz­ dosłowności, dopuszczały wielość i n t e r p r e t a c j i . B y ł y to dopodobnie z p o w o d ó w k o m p e t e n c y j n y c h : Kriegsgraberabtoilung k r z y ż e i n i e - k r z y ż e zarazem. K t o c h c i a ł , w i d z i a ł w n i c h symbolo z a j m o w a ł się t y l k o t r u p a m i , i n w a l i d z i p o d l e g l i j u ż k o m u i n n e m u . c h r z e ś c i j a ń s t w a , a k t o nie, t e m u j a w i ł y się j a k o przedhistorycz­ ne, s ł o w i a ń s k i e g o d ł a k u l t o w e , cudem wskrzeszone z p r a d z i e j ó w . Wspomniane w i e ż e - k a p l i c e , zwane przez n i e k t ó r y c h gonty- N i o b y ł b y to z r o s z t ą pierwszy n a s t r o j o w o - f u n k c j o n a ł n y pleks b u d o w l a n y autorstwa J u r k o v i c a . N a r z u c a j ą kom­ się t u d o ś ć z a s k a k u j ą c o analogio z z e s p o ł e m a r c h i t e k t o n i c z n y m , , P u s t o v n y " n a m i , r ó w n i e ż b y ł y wieloznaczne ideowo. Przede w s z y s t k i m — nie b y ł y p o m y ś l a n e j a k o kaplice, g d y ż nie m i a ł y w n ę t r z a a n i c h o ć b y niszy, w k t ó r e j m o ż n a b y u m i e ś c i ć sacrum. B y ł y s a m ą k o n s t r u k c j ą . J e d y n i e „ g o n t y n a " na P u s t k a c h miościła w sobio k a p l i c ę oraz s ł u ż y ł a j a k o w i e ż a w i d o k o w a , ale jest r z e c z ą dys­ k u s y j n ą , w j a k i m s t o p n i u b y ł a ona d z i e ł e m J u r k o v i c a , a w j a k i m Szczepkowskiego. W s z y s t k i e inne b y ł y c a ł k o w i c i e ne, zbudowane afunkcjonal- w y ł ą c z n i e w celu d o p e ł n i e n i a k o m p o z y c j i . Owe „ g o n t y n y " , g d y p a t r z a ł o się na nie z d o ł u , rzeczywiście m o g ł y j a w i ć się n i c z y m tajemnicze, p r a s ł o w i a ń s k i e n i t o miejsce k u l ­ towe, n i grodzisko. W k a ż d y m razie — coś starodawnego, le­ gendarnego. T y m sposobem scenografia D u ś a n a J u r k o v i c a zna­ komicie s p e ł n i a ł a s w o j ą r o l ę ; w t a k i e j oprawie bezsensowna i w s t r ę t n a ż o ł n i e r s k a ś m i e r ć s t a w a ł a się c z y m ś b a j k o w y m , po­ nadczasowym, w y p e ł n i e n i e m nieuchronnego Przeznaczenia. A wo­ k ó ł w s p a n i a ł a beskidzka p a n o r a m a . P e j z a ż , k t ó r y b y ł przed na­ m i i b ę d z i e po nas. W i ę c p o d z i w i a m y t o wszystko — i w t y m momencie, z u p e ł n i e m i m o w o l i , przychodzi n a m do g ł o w y i d i o ­ tyczna m y ś l , ż e „ p o l e g ł y m b o h a t e r o m s ł o d k o się t u t a j ś p i " . Najczęściej zwiedzany przez t u r y s t ó w i bodaj j e d y n y u t r z y ­ m y w a n y w j a k i m t a k i m stanie galicyjski cmentarz Jurkovica, znajduje się na p r z e ł ę c z y M a ł a s t o w s k i e j , t u ż p r z y szosie z Gorlic do Gładyszowa. Podstawowym budulcem jest tutaj również drewno, zastosowane z u ż y c i e m t r a d y c y j n y c h t e c h n i k ciesiels­ k i c h i l u d o w y c h m o t y w ó w zdobniczych, w y k o r z y s t a n y c h w spo­ s ó b nic b e z p o ś r e d n i , lecz u m i e j ę t n i e p r z e t w o r z o n y c h . Cmentarz zrealizowany jest na planie d w u n a s t o b o k u , otoczony parkanem z o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h w klucz i n a k r y t y c h daszkiem z gon­ t ó w . Contralne miejsce zajmuje c z w o r o k ą t n a b u d o w l a z g r u b y c h b a l i (bez m o ż l i w o ś c i dostania się do w n ę t r z a ) , t i o e h ę przypo­ minająca ołtarz, a trochę prasłowiańską warownię. Górą ory­ ginalna kompozycja z k r z y ż y , t w o r z ą c y c h a ż u r , przez k t ó r y w i ­ d a ć niebo i n a t u r a l n ą zieleń lasu. P o ś r o d k u tej b u d o w l i umiesz­ 140 1 11. 7. Cmentarz R o t u n d a k . Gorlic, stan z l a t a 1985 r . �I). 8. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska, K r z y ż . p r o j . DuSan stan X 1982 r. .Turkovie, opodal g ó r y R a d h o ś t w Beskidach M o r a w s k i c h . R a d h o ś t to gó­ dowego w sztuce! (Ciekawe z r e s z t ą , j a k w y g l ą d a ł o b y to w pra­ ra, p e ł n i ą c a u C z e c h ó w f u n k c j ę narodowego s y m b o l u . Podobno k t y c e ; materiał wyjściowy w pradziejach czczono t u s ł o w i a ń s k i e g o boga Radegasta; co h a l a ń s k a sztuka l u d o w a , m a z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w t a k wiele p r a w d a , wiadomo o t y m m n i e j z w y k o p a l i s k i p r z e k a z ó w , a wię­ w s p ó l n e g o ze s z t u k ą g ó r a l i z p o ł u d n i o w e j s t r o n y T a t r , ż e b u ­ „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , czyli pod­ cej z u t w o r ó w czeskich budzicieli X I X w i e k u . Z R a d h o ś t i po­ dowle w „ s t y l u z a k o p i a ń s k i m " , a więc j a k w ó w c z a s wierzono chodzi jeden z k a m i e n i w ę g i e l n y c h praskiego T e a t r u Narodowego prapolskim, byłyby ( m i a ł o t o d u ż e znaczenie symboliczne). N i e p r z y p a d k o w o więc „ p r a s ł o w a c k i m " . Co w tej s y t u a c j i z r o b i ł b y W i t k i e w i c z i jego w apologeci ?) tym właśnie miejscu Jurkowie w ostatnich l a t a c h XIX w i e k u wzniósł d w a schroniska t u r y s t y c z n e , k t ó r e w p o ł ą c z e n i u Ale wracając n i e m a l identyczne z b u d o w l a m i w stylu do b i o g r a f i i J u r k o v i c a : m i a ł , z d a w a ł o b y się, z z a b y t k o w ą dzwonnicą walaską, b u d o w a n ą równocześnie kapli­ wszelkie dane, b y s t a ć się s ł o w a c k i m W i t k i e w i c z e m . c ą C y r y l a i Metodego oraz w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą (lasy, rozległe wcześniejszej młodości i n t e r e s o w a ł się s ł o w a c k ą Od naj­ ornamentyką w i d o k i , j a s k i n i e ) , u t w o r z y ł y dobrze z a p l a n o w a n ą okolicę, gdzie i a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , r o b i ł szeroko zakrojone badania terenowe m o ż n a o d p o c z ą ó , p r z e s p a ć się, zjeść i narodowo p o d u m a ć . ( Ó w na ten t e m a t , p u b l i k o w a ł . U r z ą d z a ł w y s t a w y etnograficzne, b y ł kompleks wzbogacony z o s t a ł w r o k u 1931 m o n u m e n t a l n y m po­ w swoim k r a j u p i o n i e r e m idei skansenowskiej — i t o z a r ó w n o s ą g i e m boga Radegasta, w y k o n a n y m przez A l b i n a P o l a ś k a ; lecz z powodów artystycznych, jak patriotycznych, które t r a k t o w a ł p o n i e w a ż a r t y s t a od wielu l a t m i e s z k a ł w A m e r y c e , jego nierozdzielnie. Ra- Projektował budowle użyteczności publicznej degast wykazuje u d e r z a j ą c e p o d o b i e ń s t w o do s z t u k i I n d i a n pre­ z w y k o r z y s t a n i e m e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . S z t u k ę chło­ kolumbijskich. p s k ą u w a ż a ł za co n a j m n i e j r ó w n o r z ę d n ą sztuce „ w y ż s z e j " i s ą ­ N a t o j e d n a k J u r k o v i c nie m i a ł j u ż w p ł y w u . ) . W s p o m n i a n e w y ż e j dwa schroniska, „ L i b u ś i n " i „ M a m e n k a " k o p i a ń s k i m . J ę z y k czeski nie zna wpływu budownictwa o d p o w i e d n i k a tego p o j ę c i a , A do tego b y l c z ł o w i e k i e m w y b i t n i e u t a l e n t o w a n y m w k i l k u dzie­ ludowego na w s p ó ł c z e s n ą . Owo w r a ż e n i e s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o architekturę potęguje się, gdy wejdziemy do w n ę t r z a : wszędzie p e ł n o g ó r a l s k i c h ornamen­ t ó w , a na ś c i a n i e , j a k ż e b y inaczej, na­ r o d o w e j . U z n a w a ł s ł u ż e b n ą rolę a r t y s t y wobec s p o ł e c z e ń s t w a . namysłu, w stylu w i ę c p o w i a d a się, ż e schroniska n a Pustevnach s t a n o w i ą cenne świadectwo dził, że w i n n a się ona s t a ć g ł ó w n ą siłą n a p ę d o w ą k u l t u r y za­ są zbudowane, P o l a k p o w i e d z i a ł b y bez zbójnicy. dzinach. Działał jednak w warunkach k r a ń c o w o odmiennych, niż ów­ czesne w a r u n k i polskie. Przede w s z y s t k i m — n i k t , p r z y j a c i e l czy w r ó g , zwolennik t a k i e j czy innej orientacji politycznej nie k w e s t i o n o w a ł faktu, Uderza d z i w n y f a k t : j a k blisko b y ł J u r k o v i c idei stworzenia że n a r ó d p o l s k i istnieje. Co do S ł o w a k ó w — jeszcze na p r z e ł o m i e analogii „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , c z y l i s ł o w a c k i e g o s t y l u naro­ X I X i X X wieku.rzeez nie b y ł a t a k a jednoznaczna. W ś r ó d pe- Ш �Wnej części inteligencji czeskiej, a t a k ż e i s ł o w a c k i e j , p a n o w a ł M u s i a ł przecież dostrzeo n i e m a ł o analogii m i ę d z y n i m i a s w o j ą p o g l ą d , że S ł o w a c y nie s t a n o w i ą o d r ę b n e g o n a r o d u , lecz są częś­ twórczością. cią narodu czeskiego, j a k np. Morawianie, zaś ich j ę z y k jest od­ w s z y s t k i m j a k o p l a s t y k i a r c h i t e k t . Daremnie jednak na bes­ m i a n ą czeszczyzny. , , W s z k o ł a c h doliczali k i d z k i c h cmentarzach s z u k a ć w p ł y w u naszych p o d t a t r z a ń s k i c h S ł o w a k ó w do Cze­ Jurkovic pisał niewiele, wypowiadał się przede c h ó w . T o dobrze, gdy jest nagle n a r o d u o t r z y m i l i o n y w i ę c e j " — s z a l e ń s t w na t w ó r c z o ś ć S ł o w a k a ; J u r k o v i c d o p r a c o w a ł się w ł a s ­ szydził z takiego stawiania s p r a w y J a r o s ł a w Haszek. I n t e l i g e n c j a nego s t y l u , oryginalnie t r a n s p o n u j ą c e g o m o t y w y ludowe. słowacka ( w ó w c z a s stosunkowo nieliczna), nie c h c ą c popadać w k o n f l i k t z Czechami, k t ó r z y stanowili dla niej praktycznie je­ S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z i D u ś a n J u r k o v i c chodzili po t y m dynego sojusznika w walce z m a d z i a r y z a c j ą , s t a r a ł a się tego pro­ b l e m u nie z a o g n i a ć ; spory czesko-slowackie z a c z ę ł y sa­ m y m lesie, ale k a ż d y s w o i m i d r o g a m i . Z a s t ę p c ą k o m e n d a n t a krakowskiego Kriegsgraberabteilungu, narastać znanego n a m j u ż majora R u d o l f a B r o c h a , b y l k a p i t a n (po nie­ p ó ź n i e j , po 1918 r o k u . W k a ż d y m razie — proces k s z t a ł t o w a n i a miecku hauptmann) Hauptmann. Hauptmann Hauptmann b y l się ś w i a d o m o ś c i narodowej S ł o w a k ó w nie b y l jeszcze na p o c z ą t k u nie t y l k o h a u p t m a n n e m , ale i p o e t ą . D a w n i e j o genialnych sen­ X X wieku całkowicie zakończony. S ł o w a c y nie m i e l i swojego odpowiednika Zakopanego. Zdro­ tencjach albo w s t r z ą s a j ą c y c h wierszach m a w i a ł o się, że winny być ryte w kamieniu. Hauptmann Hauptmann pisywał tylko j o w i s k a na p o ł u d n i o w y c h stokach T a t r b y ł y w ó w c z a s w ę g i e r s k i e . t a k i e . Jego to b o w i e m g ł ó w n i e a u t o r s t w a są inskrypcje na S ł y s z a ł o się t u r ó w n i e ż j ę z y k niemiecki i p o l s k i , rzadziej czeski. l i c y j s k i c h cmentarzach. „ N i e p r z y c h o d ź c i e t u z w i e ń c a m i , lecz ga­ S p o ś r ó d inteligencji s ł o w a c k i e j t y l k o niewielu c h o d z i ł o w ó w c z a s z otwartymi w g ó r y dla p r z y j e m n o ś c i . Z t y c h , a t a k ż e z i n n y c h p o w o d ó w t r o g i . B ą d ź c i e s i l n i i z w a r c i , w d ą ż e n i u uparci, w y z b y c i egoizmu nie m o g ł o b y ć m o w y , aby przed r o k i e m 1914 p o w s t a ł o s ł o w a c k i e i t r w o g i ! " (Biesna). „ T u p o ś r ó d ciemnych l a s ó w , ziół p a c h n ą c y c h z m y s ł a m i , b y w sercu p r z e j ą ć t y c h m o g i ł przes­ i g ó r b ł y s z c z ą c y c h w d a l i , dzielni żołnierze pokonawszy wroga c e n t r u m u m y s ł o w o p o r ó w n y w a l n e do Zakopanego. Dla P o l a k ó w zetknięcie z p r z y r o d ą i ludom t a t r z a ń s k i m było na spoczynek się u d a l i . " (Boskidok). „ O t o nagroda, k t ó r a po p o ł ą c z e n i o m swojszczyzny i e g z o t y k i : nasze t o , wojnie was czeka: z t y s i ę c y m a ł y c h ź r ó d e ł , w godzinie potrzeby, polskie, ale j a k ż e inno! D l a ó w c z e s n y c h S ł o w a k ó w —• z a r ó w n o w e z b r a ł y nasze siły j a k p o t ę ż n a rzeka. Nie d o p u ś ć e i o więc n i g d y , góry, jak p r z e n i g d y , a ż e b y ź r ó d ł a te w y s y c h a ł y , bo t y l k o w t e d y ze znoju interesującym c h ł o p w sukiennych p o r t k a c h to najzwyczajniojszo oraz k r w i waszej wiosna r o z k w i t n i e p o k o j u . " (Magura Malas­ w świecie elementy k r a j o b r a z u . Ciekawe, że na t e m a t stosunku J u r k o v i c a do „ s t y l u zako­ t o w s k a ) . „ N i e p l ą c z c i e , że l e ż y m y t a k z dala o d l u d z i , a burzo p i a ń s k i e g o " w i e m y niewiele. W i e l k i a r t y s t a s ł o w a c k i p r z e b y w a ł j u ż n a m nieraz we z n a k i się d a ł y . Wszak słońce co d z i e ń rano w Galicji przez cztery lata. W s p ó ł p r a c o w a ł ze Szczepkowskim t u nas ( k t ó r y ze „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " m i a ł b e z p o ś r e d n i e c h w a ł y " ( R o t u n d a ) . „ B y l i ś m y c z ą s t k ą i tchnieniem m i l i o n ó w , doświad­ czenia), U z i e m b l o , s t y k a ł się z i n n y m i c z ł o n k a m i „ P o l s k i e j Sztu­ k i Stosowanej" oraz w ogóle z c a ł ą p l e j a d ą w y b i t n y c h twórców polskich. W y d a j e się więc r z e c z ą w y k l u c z o n ą , b y o „ s t y l u za­ k o p i a ń s k i m " nio słyszał i nio m i a l do niego ż a d n e g o stosunku. wcześniej b u d z i i wcześniej nas okrywa purpurą co u c h r o n i ł y o j c z y z n ę od z g o n u " (Smorekowioc).' B r o c h i H a u p t m a n n w y d a l i w 1918 dengraber (Zachodniogalicyjskie 0 roku nakładom t a r k o m m a n d o K r a k a u niebywale dzieło p t . Westgaliziache groby bohaterów). swej Gdy MiliHel- człowiek Z p e w n o ś c i ą z n a l a z ł czas, b y w y b r a ć się do Zakopanego, obej­ w s p ó ł c z o s n y w e ź m i e w r ę k ę ten i m p o n u j ą c y r z e ć willę „ P o d J e d l a m i " czy m a p k i , p l a n y sytuacyjne, widoczki oraz szczegółowe informacjo k a p l i c ę na Jaszczurówce. m o ż e z n a ł to budowlo jeszcze sprzed w o j n y . Jak Być jo o c e n i a ł ? na t e m a t k a ż d e g o cmentarza — i l u p o l e g ł y c h , z k t ó r y c h I I . 9. P u s t o v n y , w i d o k 142 b u c h , oniemieje: ogólny puł- �I I . 10. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska. P r o j . Dueon J u r k o v i e , stan X 1982 r. , ' U . 1 1 . Schronisko , , P u s t e v ń a " (fot. lewa u g ó r y ) , p r o j e k t i f r a g m e n t y realizacji D u ś a n a J u r k o v i c a p r z e b u d o w y b u d y n k u 143 �I I , ] . : . "Pustevny, schronisko „ M a m e n k a " , p r o j . D u ś a n J u r k o v i e , w n ę t r z e j a d a l n i ; i l . 13. Schronisko „ M a m e n k a " o r a z j i a d o l n y m z d j ę c i u dzwonnica i k r ę g i e l n i a , p r o j . D u s a n J u r k o v i e k ó w , nazwiska p r o j e k t a n t a i g ł ó w n y c h w y k o n a w c ó w oraz c a ł y szereg i n n y c h danych. N i e znam analogicznego opracowania z czasów I I wojny światowej. Podobne w r a ż e n i e odnosimy, z w i e d z a j ą c cmentarze w tere­ nie. Cóż za s t a r a n n o ś ć w y k o n a n i a , j a k i p o z i o m artystyczny! A p r z e c i e ż nie musieli — n a p r a w d ę b y ł o dość w a ż n y c h powo­ Niepodobna nie z a u w a ż y ć , że B r o c h i H a u p t m a n n pracowali nad s w y m d z i e ł e m , g d y j u ż chyba n i k t nie w i e r z y ł w przetrwa­ nie m o n a r c h i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . A u t o r o m n a j w y r a ź n i e j to d ó w , b y p r a c o w a ć j a k najpospieszniej i n a j o s z e z ę d n i e j , a nie b a w i ć się w s z t u k ę . Ż e t e ż i m się c h c i a ł o ! nie p r z e s z k a d z a ł o . Po p r o s t u r o b i l i swoje. To ostatnie zdanie w i ę c e j m ó w i o nas, n i ż o n i c h . P R Z Y P I S Y 1 N p . Tadeusz Chrzanowski, M a r i a n K o r n e c k i , Sztuka Krakowskiej, K r a k ó w 1982 Ziemi 4 B o y , Pobudka. Piosenki „Zielonego Balonika", Słówka, K r a k ó w 1983, s. 164 H a l i n a K e n a r o w a , Od zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drze­ wnego do IAceum Kenara, K r a k ó w 1978 K e n a r o w a , op, c i t . F r a n t i ś e k ?akavec, Dilo Dulana Jurkoviie, P r a h a 1929 Encyklopedia Slovenska, I I , B r a t i s l a v a 1978 R y s z a r d Montusiowicz, Cmentarze wojenne Beskidu Niskie­ go i Pogórza, M a g u r y 8 1 , w y d . S K P B , W a r s z a w a 1981 Montusiewicz, op. c i t . 5 2 P ó ź n i e j d o s z e d ł jeszcze o k r ę g jedenasty, o b e j m u j ą c y naj­ b l i ż s z e okolico K r a k o w a . P o d l e g a ł b e z p o ś r e d n i o komendzie Fes t u n g K r a k a u , b u d o w ę cmentarzy p r o w a d z i ł p o w o ł a n y specjal­ nie o d d z i a ł , n i e z a l e ż n y od K r i e g s g r a b e r a b t e i l u n g u ; s t a c j o n o w a ł on w P r ą d n i k u C z e r w o n y m . 3 Soldatengrnber u n d к. k. Oewerbefórderungsamte, K r i e g s d e n k m a l e , Herausgegeben w y d . Schroll, W i e n 1917 F o t . : A . K r o h , i l . 1—8, vom 6 7 s 9 1 0 10; Valaske M u z e u m v Prirode, R o z n o v p o d RodhoStem, C z e c h o s ł o w a c j a , i l . 9, 11-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5efc3f3262e260d020d8bb4db40c120.pdf 956d5e5cbd99a810caae51def551983a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3261 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3056 Title A name given to the resource Rodzina wiejska na Podlasiu - według tygodnika "Przyjaciółka" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Dariusz Czaja, Czesław Robotycki R O D Z I N A WIEJSKA N A P O D L A S I U TYGODNIKA WEDŁUG „PRZYJACIÓŁKA" Niezbędny w s t ę p pozaliteraokich, działanie samego przekazu literackiego, t e m u z n a k ó w l i t e r a c k i c h i jego w e w n ę t r z n y c h Tygodnik „Przyjaciółka" w h i s t o r i i polskiej k u l t u r y mv sowcj jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Ukazuje się bez d ł u ż s z y c h reguł." 6 n i e b e z p i e c z e ń s t w o , to pokusa kreowania r z e c z y w i s t o ś c i , ny fikcji sys­ Drugie zamia­ w quasi — r e a l n o ś ć poprzez u ż y c i e c h w y t ó w p r o z y przerw od 1948 r o k u i od tego czasu znajduje wielu c h ę t n y c h dokumentarnoj i wiedzy zdobytej s k ą d i n ą d n i ż w s k a z y w a ł a b y c z y t e l n i k ó w . W e d ł u g o b l i c z e ń s p e c j a l i s t ó w w latach 1950 —• 1957 na to t r e ś ć t e k s t ó w . M o g ą t u w c h o d z i ć w g r ę pewne ogólna, liczba c z y t e l n i k ó w t y g o d n i k a w y n o s i ł a ponad d y d a k t y c z n e l u b z a m i a r y socjotechniczne. nów. 1 6 milio­ P ó ź n i e j s z e c z ą s t k o w e badania z r o k u 1960 w y k a z a ł y , że ..Przyjaciółka" jest j e d y n y m t y g o d n i k i e m masowo czytanym intencje I też w t y m przy­ p a d k u w a r t o p r z y t o c z y ć zdanie badacza, k t ó r y pisze:,, (...) zwa­ ż y w s z y j e d n a k dystans j a k i dzieli zawsze zamierzenie o d rea­ „skrępowana wy­ kowska, „ p r z e z n a c z o n e dla c z y t e l n i k ó w na n i ż s z y m poziomie k u l ­ t y c z n y m i " i ś w i a d o m a w ł a s n e j p o l i t y k i redakcja nie jest dos­ t u r a l n y m " przez l a t a całe m i a ł o n a j w i ę k s z y n a k ł a d , tatecznie ś w i a d o m a charakteru ostatecznego p r o d u k t u swej dzia­ w środowisku wiejskim. 2 Pismo t o , j a k pisze A n t o n i n a K ł o s - i najbardziej z r ó ż n i c o w a n y k r ą g o d b i o r c ó w . 3 M i m o , że z czasem p o j a w i ł y się pisma k o n k u r u j ą c e z „ P r z y j a c i ó ł k ą " podobne najszerszy wypełniające o d c i n k i czytelniczego h o r y z o n t u ( „ P a n o r a m a " , „Ko­ bieta i ż y c i e " i t p . ) tej u d a ł o się z a c h o w a ć swój charakter i p u ­ bliczność. Żywotność t y g o d n i k a zadziwia i k a ż e etnografowi z a t r z y m a ć się czasem n a d t y m t y t u ł e m . Potrzebne n a m dalej stwierdzenia o charakterze czasopisma, j a k i m i a ł o ono przez la­ ta, czerpiemy z socjologicznych analiz A n t o n i n y lizacji, trzeba Ponieważ nie zamierzamy d o k o n y w a ć analizy rauterystycznyeh jego a r t y k u ł ó w , w y k o r z y s t u j e m y t u czno — p r o d u k c y j n e g o m o d e l u r o d z i n y z l a t 1951 i m o d e l u l a t następnych", 7 W s z y s t k i e p o w y ż s z e t r o p y w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że n a t r a f i m y w „ P r z y j a c i ó ł c e " n a rzeczy, k t ó r e etnografa zawsze b ę d ą i n t r y ­ g o w a ł y a mianowicie n a ś l a d y m i s t y f i k a c j i i mityzacji. wnioski 4 T y g o d n i k „ P r z y j a c i ó ł k a " m a przede w s z y s t k i m perswazyjny i d y d a k t y c z n y charakter. Ś w i a d c z ą o t y m о Ь ^ л м л е d z i a ł y pisma, p o ś w i ę c o n e poradom, listom c z y t e l n i k ó w , felietony o ,,życiow~yeh" Te „ Ż y c i e o w o c u j ą c e " — opowieść o rodzinie z Podlasia treści socjologów o d s y ł a j ą c po szczegóły do prac wspomnianej a u t o r k i . specyficzny d z i a ł literacki. „Przyjaciółki" w p e ł n i z d a w a ł a sobie s p r a w ę z k o n t r a s t u swego p o z y t y w i s t y - Kłoskowskiej, c a ł y c h r o c z n i k ó w czasopisma a wskazujemy na jeden t y l k o z cha- problemach i bardzo najbardziej ł a l n o ś c i . W y d a j e się w ą t p l i w e a b y n p . redakcja badaczki, k t ó r a niejednokrotnie z a j m o w a ł a się p o l s k ą p r a s ą po­ pularną,. u z n a ć , że nawet rozbudo­ A r t y k u ł y t r a k t u j ą c e o w s i , ż y c i u w i e j s k i m , r e p o r t a ż e rołacjonująco dzieje c h ł o p s k i c h r o d z i n , m ó w i ą c e o i c h d n i u dzi­ siejszym n a l e ż ą do s t a ł e j p r o b l e m a t y k i t y g o d n i k a . M o ż n a więc przez kolejne r o c z n i k i śledzić e w o l u c j ę ale i t r w a ł o ś ć redakcyj­ nej f o r m u ł y w poruszaniu t o m a t ó w wiejskich o s c y l u j ą c y c h wo­ k ó ł z a g a d n i e ń funkcjonowania r o d z i n y . W r o k u 1983 u k a z a ł się tekst z a t y t u ł o w a n y „ Ż y c i e o w o c u j ą ­ 8 wano d z i a ł y skutecznie p e ł n i ą c e swoje podstawowe funkcje — ce". fatyczną o dziejach c h ł o p s k i e j r o d z i n y z Podlasia. Tekst, k t ó r y nas zain­ i k o n a t y w n ą — grają jeszcze j e d n ą rolę w a ż n ą dla Z a r t y k u ł u w s t ę p n e g o d o w i a d u j e m y s i ę , że jest to o p o w i e ś ć całościowego o d b i o r u pisma. T e k s t y w n i m zawarto czytane s ą t e r e s o w a ł , w t y m ż e .artykule w s t ę p n y m , z o s t a ł zaliczony, wraz z przekonaniem, z i n n y m i , do rodzaju w s p o m n i e ń p o z w a l a j ą c y c h o c e n i ć p r z e b y t ą że s t a n o w i ą ono zapis r z e c z y w i s t o ś c i , zwier­ Kłos- w s p ó l n ą d r o g ę i p o w i n i e n t e ż u p r z y t o m n i ć m ł o d y m ogrom spo­ k o w s k a i co dla nas n a j w a ż n i e j s z e , t a k odbierana jest t e ż część łecznego wysiłku włożonego w rozwój kraju. W t y m samym nu- l i t e r a c k a pisma zajmująca, mniej więcej ó s m ą część jego o b j ę ­ merzo znajdziemy więc t a k ż o wspomnienie z w a k a c j i w zrujno­ c i a d ł o ż y c i a . T a k i e nastawienie tości. 5 R e p o r t a ż , felieton, czytelnicze potwierdza opowiadanie, nowela, fragment po­ wieści to jest t o w ł a ś n i e , зо czytelnik „ P r z y j a c i ó ł k i " p r z y j m u j e wanej Warszawie i r e p o r t a ż o hucie i m i e ś c i e Stalowa Wola. Poza t y m s t a ł e r u b r y k i p r z y n o s z ą felietony na aktualne t e m a t y t a k samo j a k p o r a d y k u l i n a r n e , prawne, m o d ę czy t e ż odpo­ z ż y c i a s p o ł e c z n e g o k r a j u oraz w y p e ł n i a j ą c e p o ł o w ę pisma po­ wiedzi r a d y , l i s t y , ciekawostki, m o d ę i t d . na rozpaczliwe l i s t y czytelniczek porzuconych, b r z y d ­ k i c h , samotnych, w y k o r z y s t a n y c h czy jeszcze inaczej, na t y ­ s i ą c s p o s o b ó w j a k i e niesie ż y c i e , s k r z y w d z o n y c h . Charakter t y g o d n i k a i czytelnicze nastawienie o j a k i m w y ­ żej p o w i e d z i e l i ś m y t o podstawa k s z t a ł t o w a n i a się zmityzowanej r e a l n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i c z y t e l n i k ó w , dla k t ó r y c h t r e ś ć „ P r z y ­ j a c i ó ł k i " jest w a ż n y m ź r ó d ł e m P o n i e w a ż w a r s t w a j ę z y k o w a o k a ż e się nie mniej w a ż n a dla zrozumienia t e k s t u niż jego strona fabularna, i t r e ś c i o w a , m u ­ wiedzy o świecie. P o w s t a j ą tu n a d t o dwa inne n i e b e z p i e c z e ń s t w a. Jedno, to z ł u d z e n i e jakiemu s i m y s t r e ś c i ć a r t y k u ł p o s ł u g u j ą c się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i . W tek­ ście w y r a ź n i e d a j ą się w y o d r ę b n i ć t r z y części. .Partie p o c z ą t k o w o w p r o w a d z a j ą c c z y t e l n i k a w ś w i a t przed­ stawiony zawiązują a k c j ę i są w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą głównych bohaterów: u l e g a j ą dziennikarze przekonani o zaufaniu czytelnika. Polega „ D z i s i a j p a n Mieczyk ono na p r z e ś w i a d c z e n i u , że t-tosow^ane przez n i ' l i formy i zabiegi k u c h n i , chleba kupnego z m l e k i e m p r z e k ą s i ł , plaster boczku prze- litomekie nie p o d w a ż a j ą rastawego na sma,k w z i ą ł , p o k r ę c i ł się t r o c h ę po o b e j ś c i u a. po­ w y m o w y ich t e k s t ó w j a k o ś w i a d e c t w a w s t a ł o czwartej, ogolił się, z a s z e d ł do r z e c z y w i s t o ś c i z a p o z n a j ą c j e d n ą z tez se'-jok>'*ii l i t e r a t u r y , k t ó r ą t e m p o s z e d ł b u d z i ć swego syna, A n t o n a . A n t o ś , rocznik 1946, t a k referuje Stefan Ż ó ł k i e w s k i : ,,(,.,) z analiz l i t e r a t u r y jako c h ł o p j u ż na d w u d z i e s t u hektarach osobiście nie obudzi się i n i e d o k u m e n t u n a l e ż y w y k l u c z y ć n a i w n y realizm poznawczy, wiarę b u d z o n y s p a ć b ę d z i e c h o ć b y do d z i e s i ą t e j . A w s t a w a ć trzeba bo w b e z p o ś r e d n i ą w y m o w ę ś w i a d e c t w a , jego n e u t r a l n o ś ć i prze­ r o b o t y h u k . Trucie s t o n k i n i k a r t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , ma­ z r o c z y s t o ś ć w stosunku do z a m i e r z e ń a n a l i t y c z n y c h . Tekst l i ­ c h i n y piekelno w tej nowej oborze p o u r u c h a m i a ć , bo teracki jest dokumentem z r y ć , p i ć i doić się c h c ą , t r a k t o r wczoraj na części rozebrany zjawisk pozaliterackich t y l k o przez krowy pryzmat praw i p r z y m u s ó w właściwych strukturom literackim. do k u p y koniecznie z ł o ż y ć bo j a k ż e bez siły p o a i ą g o w e j w g o s ­ Trzeba zawsze u w z g l ę d n i a ć m o d y f i k u j ą c e informacje o faktach podarstwie... (...) P a n u Mieezykowi owa т а з г у п а od dawna j u ż 14Э �się nie podoba i dlatego u w a ż a , że najlepiej b y b y ł o j a k b y A n t o ś w y s t a w i a l i w remizie. M ó w i ę j a do niego — ot jest dla ciebie w y m i e n i ł j ą n a p a r ę ż w a w y c h k o n i k ó w . I przyjemnie p o p a t r z e ć s p o s o b n o ś ć ż o n k ę d o b r a ć . U b i e r a j się i i d ź . I wiesz p a n i co o n i z a s ł u g a u Boga d u ż a bo d y m o m z k o m i n a j e m u w niebo nie z r o b i ł ? P o s z e d ł ale b y n a j m n i e j nie na dysko t y l k o o b o r n i k rzu­ k o p c i (...). Poza t y m , cóż on, p a n Mieczyk m o ż e d o r a d z i ć . T o ż c a ć . M y ś l ę sobie — Mieczyk, n a d e s z ł a t w o j a godzina. U b r a w s z y i gospodarka c a ł k i e m inna. U niego b y ł a t a k a p r a w d z i w a , t r o c h ę się w g a r n i t u r , koszula b i a ł a , k r a w a t p o d c h o d z ą c y , p o j e c h a ł k r ó w e k , t r o c h ę ś w i n o k , p t a c t w a domowego ze dwie k o p y . (...) sam d w ó k ó ł k ą szczęścia dla syna s z u k a ć (...)•" U pana M i e c z y k a b u d y n k i gospodarcze b y ł y j a k trzeba — chlew, Dalej m a m y opis p o b y t u pana M i e c z y k a na dyskotece. Zna­ obora, stajnia. Ale A n t o s i o w i nie s p o d o b a ł y się. I w y s t a w i ł obo­ lazł t a m rę a p a r t a m e n t o w ą nie za d u ż a , nie za m a ł a , w sam r a z " — i oto dem, pod można powiedzieć. K r o w y stoją t y ł k i e m m a j ą s p e c j a l n ą t a ś m ę i t y l k o na tam tę rzę­ taśmę ja odpowiednią kandydatkę dla syna — ..blondynka, konsekwencjo: ,,(...) po d w ó c h m i e s i ą c a c h w y s z ł y z a m b o n y ich zapowiedzi". z a n i e c z y s z c z a j ą się. Nigdzie indziej i m nie wolno. P o i d ł a auto­ M a ł ż e ń s t w o o k a z a ł o się udane o c z y m t a k m ó w i p a n m a t y c z n e l a t a j ą i m n a d g ł o w a m i , d o j a r k i t e ż automatyczne do­ , , ( . . . ) I szczęśliwie się stało, bo dziewczyna dobra i m i ł a i żyje j ą , ani to w y g o d y k r o w a nie ma i na dodatek c z ł o w i e k a nie og­ się i m po b o ż e m u , j a k najbardziej. M a l u c h y j u ż c h o d z ą po świocie ląda.. (...) U m n i e wspomina p a n Mieczyk, b y ł a k r o w a . To ja i chłopak, i dziewezjmka, j a k Mieczyk: trzeba. Znaczy zabezpieczenie p o d c h o d z i ł do niej z szacunkiem i uczuciom. N a k a r m i w s z y , po­ osobowe jest. A n i u n i c l i żadnj^ch d y s k u s j i , ani na ten p r z y k ł a d g ł a d z i w s z y zawsze p o w i e d z i a ł j a jej słów p a r ę ż y c z l i w y c h a ona kłótni (...)." mnie m l e k i e m się w y w d z i ę c z a ł a . N a z w a ł e m j ą nawet t a k samo W y ł o m e m w s p o k o j n y m ż y c i u r o d z i n y s t a ł o się sprowadze­ j a k na i m i ę m i a ł a j a ś n i e p a n i dziedziczka, Melania, to b y ł a k r o ­ nie przez starszego syna pana Mieczyka, o k t ó r y m w i e m y t y l k o , wa ( . . . ) . " że osiedlił się na Ś l ą s k u , p a n i c h c ą c e j s p ę d z i ć wakacje na wsi. Część druga eksponuje koleje ż y c i a pana Mioczyka, jogo sta­ wanie się gospodarzem. Zawiera ona szereg detali etnograficznych: Jej aparycję, poglądy i działania burzące uświęcony p o r z ą d e k t a k opisuje p a n rodzinny Mieczyk: „ U r o d z i ł się p a n Mieczyk w dworskich czworakach. I z b ę zaj­ „(...) p r z y w i e ź l i ze s o b ą n a wywczas, no (...) d e l i k a t n i e m ó w i ą c m o w a ł piec t a k w i e l k i , że z t r u d e m mieścił się t a m jeszcze stół o s o b ę (...). D z i w n e babsko j a k i e ś . Nie m ł ó d k a , bo t a k po czter­ z b i t y z desek, ł a w a , d w a k u f r y na odzienie. D o s i ó d m e g o r o k u dziestce zdrowo, wysztafirowana, włos n a j e ż o n y , o k u l a r y na no­ ż y c i a p a n Mieczyk s y p i a ł na piecu, razem ze s w o j ą b a b k ą . S k o ń ­ sie i bardzo podobno k s z t a ł c o n a (...) zamiast w y l e g i w a ć się na czywszy siedem l a t , p r z e n i ó s ł się j u ż na klepisko, na siennik w y ­ s ł o n k u , z a c z ę ł a ona p r z e w r a c a ć w głowie naszej J u l i s i , pchany słomą. synowej (...) słyszę j a k ona jazgocze i jazgocze (...) p a n i J u l k o D o siedmiu l a t p a s a ł p a ń s k i e k r o w y n a pas­ t w i s k a c h , a p o t e m j u ż chodził z m a t k ą do r o b o t y w p o l u , do p a n i nie może przejmować na siebie całej naszej odpowiedzialności kopania, żęcia, pielenia. W l a t a c h m ł o d z i e ń c z y c h z o s t a ł p a n M i e ­ z w i ą z a n e j z w y c h o w a n i e m dzieci. Dzieci w ogóle nie w i d z ą ojca. czyk fornalem. Kto (...) Usposobienia pan Mieczyk był wesołego, w i d z i a ł ż e b y p a n i r o b i ł a p r z y n i c h absolutnie wszystko. przez co p o d o b a ł się l u d z i o m a j u ż nadzwyczajnie wprost wszyst­ A gdzie p a r t n e r s t w o ? M u s i p a n i ż ą d a ć tego o d m ę ż a (...). W r e ­ k i m o k o l i c z n y m p a n n o m . Szczególnie jednej takiej w p a d ł w oko. szcie t a k dziewczynie w głowie p r z e w r ó c i ł a , że t a w b i a ł y , ż n i ­ Pelagia się n a z y w a ł a i b y ł a g o s p o d a r s k ą c ó r k ą . Ojciec jej m i a ł w n y , g o r ą c y d z i e ń do fryzjera do miasteczka p o j e c h a ł a . wszystkiego p ó ł t o r e j m o r g i (...) ale f a k t f a k t e m , że do w y ż s z o ś c i c a j ą one z miasteczka. (...) A n t o ś n a b u z o w a n y chodzi, bo o b i a d m i e l i p r a w o . (...) T a k czy inaczej p a n u M i e c z y k o w i p r a w a Pelasi b r o n i l i . Jej do nie u g o t o w a n y , dzieci bez m a t c z y n e j opieki, w p o l u r o b o t a p a l i nie się. S ł o w a nie m ó w i . A wieczorem co j a w i d z ę ? Julisia p o d u s z k ę stoi na gospodarskim ka­ z s y p i a l n i m a ł ż e ń s k i e j bierze i do p o k o j u n a stryszek idzie s p a ć . ojciec m ó w i ł szczeźniesz a mojej c ó r k i dostaniesz. W kościele b y w a ł o , ona Wra­ w a ł k u — znaczy po prawej stronie, a pan Mieczyk na folwar­ (...) N i e w y t r z y m a ł e m (...) P a k u j się p a n i i opuszczaj nas bo c z n y m . I znaczy nio b y ł o m o ż l i w o ś c i r ó w n a ć się i m . Sam pan nieszczęście na d o m sprowadzisz. O b r a z i ł a się, raz, raz s p a k o w a ł a B ó g p i l n o w a ł , ż e b y o n i b y l i osobno. N o i nie u p i l n o w a ł . Pan i więcej m y jej nie o g l ą d a l i . A J u l i s i ę toż w z i ą ł e m na b o k i dziew­ Mieczyk P e l a g i ę z a b r a ł bez ko­ czynie w y t ł u m a c z y ł e m , bo to jeszcze m ł o d e i g ł u p i e . Możo i po szuli m o ż n a p o w i e d z i e ć . I zaczęli m i e s z k a ć razem w czworakach miastach t a k b y ć m u s i , że c h ł o p y pieluchy p i o r ą , dzieci n i a ń c z ą ż a d n e g o pozwolenia w jednej (...). Po wojnie p a n Mieczyk z dworusa s t a ł się n a g ł e gospoda­ i o b i a d j ' g o t u j ą . Ale t u jest wieś i t u o d g ó r n i e i n n y p o d z i a ł zos­ rzem. N a skutek r e f o r m y przydzielono j e m u c a ł y c h pięć hekta­ t a ł naznaczony. A wiesz dlaczego ? A dlatego, że na wsi r o b o t y r ó w . W jednj-m k a w a ł k u . Mierniczego co z i e m i ę dzielił, pan Mie­ za d u ż o , ż e b y k a ż d ą p r a c ę we dwoje z a c z y n a ć i we dwoje czyk dobrze ugościć k a z a ł i s ł o n i n k i na d ł o ń grubej w l n i a n ą c z y ć . (...) A poza, w s z y s t k i m m y ś l ę sobie, że s ą rzeczy m i ę d z y s z m a t k ę z a w i n ą ć . A c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cieszył się. m ę ż e m i ż o n ą , do k t ó r y c h n i k t obcy nie p o w i n i e n się w t r ą c a ć ( . . . ) " Jak z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł . A l e r a d o ś c i b y ł o n i e d ł u g o . Zaraz z a c z ę ł a się ta c a ł a afera z k o l e k t y w i z a c j ą . Pan Mieczyk swojej w ł a s n o ś c i b r o n i ł godnie. Z w i d ł a m i s t a n ą ł i po­ koń­ P r z y w r ó c i w s z y szczęśliwie r o d z i n n ą h a r m o n i ę , p e w n y spo­ k o j u i m a t e r i a l n y c h p o d s t a w dalszego ż y c i a p a n czas na k o ń c o w ą Mieczyk ma refleksję: w i e d z i a ł , że on do ż a d n e j s p ó ł d z i e l n i ani ż y w y ani m a r t w y nie ,,(...) p r z y s z e d ł j a na t e n p a d ó ł ziemski j a k o s z ó s t e dziecko for­ zapisze się. Z a b r a l i jego do Siodłec, t a m b y ł p a n Mieczyk nala z k a t e g o r i ą d w o r u s o w ą z d a w a ł o b y się po wsze czasy. A od­ d w a m i e s i ą c e . A l e co b y ł o p r z e s z ł o m i n ę ł o . (...) Pan całe Mieczyk c h o d z i ć b ę d ę j a k o c h ł o p p e ł n o p r a w n y , co s y n o w i p i ę k n ą gos­ co t r o c h ę g o s p o d a r k ę p o w i ę k s z a ł (...) no i j a k p r z y s z ł o w sie­ p o d a r k ę z o s t a w i ł i c h ę ć do p r a c y na niej. Znaczy nie żył j a na­ d e m d z i e s i ą t y m ó s m y m A n t o s i o w i ziemię p r z e k a z y w a ć , to b y ł o daremno, i znaczy życie moje b y ł o o w o c u j ą c e . " co p r z e k a z a ć — z r o b i ł o się tego prawie d w a n a ś c i e h e k t a r ó w ( . . . ) " . Wreszcie trzecia część, przesycona w e w n ę t r z n ą d r a m a t u r g i ą , Tak, po d o k o n a n i u koniecznych cięć, w dopuszczalnym s k r ó ­ cie przedstawia się t r e ś ć a r t y k u ł u . Czas na analizy. m ó w i o p e r y p e t i a c h z w i ą z a n y c h z m a ł ż e ń s t w e m syna pana Mie­ czyka — A n t o s i a i dotyczy n a j p i e r w samych poszukiwali ż o n y , Podejrzenia: r e p o r t a ż z p a m i ę c i p ó ź n i e j p r o b l e m ó w m o d e l u rodziny. ,,(...) I dobrze b y ł o , t y l k o jedna rzecz mnie spokojnego snu za­ Zreferowany w y ż e j tekst o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " m ó g ł b y n'c- ż y w a ć nie d a w a ł a . A t o mianowicie, że A n t o ś nie ożenił się do­ j a k o z u r z ę d u z a i n t e r e s o w a ć etnografa. T e m a t jest wiejski a for­ t ą d . (...) T r z a się u s t a t k o w a ć — p o u c z a ł a m a t k a —• i r o d z i n ę m a r e p o r t a ż o w a sugeruje zapis r z e c z y w i s t o ś c i . P o w o d y , dla k t ó ­ z a k ł a d a ć . K i e d y ż t y z d ą ż y s z n a s t ę p c ó w na g o s p o d a r k ę na ś w i a t r y c h s t a ł się o n o b i e k t e m analizy z naszej s t r o n y , s p r o w a d z i ć , w y c ł i o w a ć , do ziemi p r z y u e z j r ć . (...) A l e co z tego, poza przedmiot tradj^eyjnio pojmowanej etnografii. że m y u g a d y w a ł i i k ł a d l i r o z u m do g ł o w y . T o ż od samego ga­ dania synowa w c h a ł u p i e nie p o j a w i się. (...) Bez gospodyni wykraczają K a ż d y tekst b ę d ą c y zapisem j a k i e j ś r z o c z y w i s t o ś c i , w wien sposób ustrukturyzowany, niosący pe­ t r e ś ć , nasycony zna­ w d o m u n i j a k nic m o ż n a . Mówię ja, j e m u — ż e ń się natychmias­ czeniami, m o ż e s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologieznej i n t e r p r e t a ­ t o w o , a on nic. I z d a r z y ł o się t a k , że w s ą s i e d n i e j wsi d y s k o t e k ę c j i . W s p o m n i a n y a r t y k u ł b ę d ą c y sensownie z o r g a n i z o w a n ą 150 ca- �łością odznacza się ponadto i n n ą , niezwykle f r a p u j ą c ą etnologa t y m co stanowi o jego specyfice jest o k o l i c z n o ś ć , iż musi t o w ł a ś c i w o ś c i ą . Z jednej s t r o n y , tekst narzuca się o d pierwszej b y ć zapis r z e c z y w i s t o ś c i z e w n ę t r z n e j wobec a u t o r a i d o ś w i a d ­ c h w i l i c z y t a j ą c e m u , jest a p e l a c j ą ad hominem a zastosowana for­ czonej przez niego w d o w o l n y , b e z p o ś r e d n i s p o s ó b — na p r z y ­ m a skłania, niercfleksyjnie nastawionego k ł a d rozmoyva,, w y w i a d c z y t e l n i k a do p r z y j ę ­ — dla f o r m y monologu. W t y m wy­ cia z a w a r t y c h w n i m t r e ś c i i uznania ich za wiarygodne. Z d r u ­ p a d k u n a p i ę c i e dramatyczne giej s t r o n y , cechy te p o d p o w i a d a j ą z kolei i n t e r p r e t a t o r o w i z j a ­ cepcji r z e c z y w i s t o ś c i d o k o n y w a n e j przez n a r r a t o r a i c z y t e l n i k a . ką konstrukcją t e k s t u m a do czynienia, z d r a d z a j ą c reportażu wynika z różnie per­ pośrednio W p r z y p a d k u t e k s t u z „ P r z y j a c i ó ł k i " zachodzi podejrzenie, że s p o s ó b jogo odczytania. T a d w o i s t o ś ć b ę d ą c a dalej osią rozwa­ nie s p e ł n i a on tego podstayyowego w a r u n k u . Jego a u t o r k a na­ ż a ń t ł u m a c z y zarazem g ł ó w n y p o w ó d zainteresowania się t y m d u ż y ł a f o r m y g a t u n k u dla pewnej m i s t y f i k a c j i dokonanej w i m i ę a r t y k u ł e m . N a s z y m zadaniem b ę d z i e p r ó b a jego rozszyfrowa­ dydaktycznego celu t a k charakterystycznego dla togo t y g o d n i k a . nia. T r o p i ą c elementy n i e ś w i a d o m e u k r y t o za j a w n y m i , obser- Ta nasza w ą t p l i w o ś ć z o s t a ł a oddana u ż y t ą k o n t a m i n a c j ą : wowalnymi p o r t a ż z p a m i ę c i " . Takie yvstepne rozpoznanie nio jest metodo­ treściami chcemy i stereotypy m y ś l e n i a autora Takie rozumienie pokazać mechanizmy mityza,cji oraz zasady organizacji tekstu. etnologicznej pracy interpretacyjnej pomina bardziej d e t e k t y w i s t y c z n e dociekania; sama na p r z e k s z t a ł c a się t y m s a m y m , z a c h o w u j ą c cje, w „ e t n o l o g i ę przy­ dyscypli­ wszelkie propor­ podejrzeń*'. logicznym bezprawiom jeżeli p o w i e m y , żo p r z y j ę t a procedura p o s t ę p o w a n i a neutycznego. Jego przez z b l i ż o n a jest do zasady k o ł a ogólną istotę oddaje następujący ,,(...) yvidac w y r a ź n i e , że zasada k o ł a hermeneutycznego wytłumaczenia cytat: oznacza (podstayyę do niej daje n a m n p . t y t u ł , o k r e ś l e n i e k u ł u wnkazuje jednoznacznie, że m a m y do czynienia z reporta­ rozpoznana żem. w i j a m y , uszczegoloyviamy, k o r y g u j e m y — w m i a r ę spelnia,ć tekst, by na te­ m a t całości u t w o r u u m o ż l i w i a j ą c e j n a m zrozumienie jego części wymaga, sygnalizowane ś r ó d t y t u ł e m podejrzenie. L e k t u r a a r t y ­ P r z y p o m n i j m y j a k i e w a r u n k i winien nas herme- r o z p o c z ę c i e i n t e r p r e t a c j i o d pewnej hipotezy w s t ę p n e j Z a n i m przejdziemy do szczegółowej analiz}", „re­ gatunkowe, forma,, czasem nazwisko a u t o r a ) ; h i p o t e z ę t ę roz­ zapoznawa­ s ł o w n i k o w a pod­ nia się z tekstem u t w o r u , a n a s t ę p n i e —• jego badania. (...) T r a ­ powiada,, że jest to gatunek „ p u b l i c y s t y c z n o — l i t e r a c k i obej­ d y c j a hermenoutyczna z g r o m a d z i ł a poza t y m szereg r e g u ł , k t ó ­ m ó g ł b y ć o k r e ś l a n y j a k o r e p o r t a ż . Definicja m u j ą c y u t w o r y o charakterze s p r a w o z d a ń z w y d a r z e ń , k t ó r y c h re nie m o g ą yvprawdzie u d o w o d n i ć a n i yv p e ł n i zagwarantoyvao a u t o r b y l b e z p o ś r e d n i m ś w i a d k i e m . (...) ze w z g l ę d u na rodzaj poprayynej i n t e r p r e t a c j i , p o s i a d a j ą natomiast z jednej s t r o n y w a ­ t e m a t y k i w y r ó ż n i a się r e p o r t a ż s p o ł e c z n o — obyczajowy, pod­ lor heurystyczny i m o t y w u j ą c y , z d r u g i e j — - f a l s y f i k u j ą c y różniczy", wojenny, s ą d o w y i i n . O charakterze r e p o r t a ż u decy­ duje stosunek elementów 1 t e r p r e t a c j i i oceny '. i n f o r m a c y j n y c h oraz autorskiej i n ­ 9 lub r o z w i a ć warto zmierzyć podejrzewany tekst „ m i a r ą ' ' literackiej teorii r e p o r t a ż u a p a m i ę t a j ą c o charak­ terze 1 4 W s t ę p n e rozpoznanie t e k s t u s u g e r u j ą c e całościowe w r a ż e n i e , że m a m y do czynienia z u t w o r e m , k t ó r e g o i s t o t ę oddaje z w r o t „ r e p o r t a ż z p a m i ę c i " u g r u n t o w u j e bliższe spojrzenie na t r e ś ć , Ta s ł o w n i k o w a definicja nie w y j a ś n i a wszystkiego. B y w ą t ­ pliwości uzasadnić (,..)" tygodnika, „ P r z y j a c i ó ł k a " miarę należy stosować formę i język inkryminowanego reportażu. W planie t r e ś c i zyvracaja uyvage u ż y t e yv a r t y k u l e schematy utarte przedstayvionia c h ł o p s k i e g o awansu, k t ó r e odnosi się łagod­ do losoyv ż y c i o w y c h bohatera — pana M i e c z y k a . W z b y t w i e l u nie. Teoria czy t e ż morfologia r e p o r t a ż u pozwala na t a k ą oto miejscach szczegóły jego ż y c i o r y s u z n a j d u j ą b e z p o ś r e d n i e h o m o - zgoneralizowaną logie do socjologicznie opisanego w kategoriach m a k r o s t r u k t u - jogo c h a r a k t e r y s t y k ę , korzystając z ustaleń specjalisty. jakiej dokonujemy tu 10 r a l n y c l i procesu przemian spoleczeiistyva polskiego. A p r z e c i e ż Report aż pełni funkcjo d o k u m e n t u j ą c e , s t ą d waga w y s t ę p u ­ jących w nim elementów opisowych. Opis j e d n o s t k o w y sku­ losy jednostek odbiegają od schomatoyv, specyfika l o k a l n y c h i ś r o d o w i s k o w y c h , ludzkie c h a r a k t e r y warunkóyy znacznie od­ p i o n y jest w r e p o r t a ż u na r e a l n y m przedmiocie a nasycenie szcze­ c h y l a j ą rzoczyyyistość o k r e ś l o n e g o „ t u i t e r a z " od socjologiczne­ g ó ł a m i ma u t w i e r d z i ć czytelnika w przekonaniu o a u t e n t y z m i e go m o d e l u . T o w ł a ś n i e yvinno s t a ć się d r a m a t y c z n ą osią reporta­ przekazu. Bogactwo opisu sprawia, że r z e c z y w i s t o ś ć staje się ż u . Tymczasem p r z e ł o m o w e i yvazne w ż y c i u j e d n o s t k i m o m e n t y , konkretna, wpleciono w szersze t ł o społeczno, w t r e ś c i r e p o r t a ż u zróżnicowana i wielowymiarowa. Zdania opisowe i sprawozd a wezo w s p ó ł i s t n i e j ą t u ze z d a n i a m i i n t e r p r e t a c y j n y ­ zostały zbyto eufemizmami w z i ę t y m i z potocznego j ę z y k a . N a p r z y k ł a d m i . R e p o r t a ż b o w i e m , n i e z a l e ż n i e od opisu, przekazuje t e ż p u ­ nazywanie kolektyyvizacji yysi „ a f e r ą " l u b p ó ź n i e j s z y c h (już bez- n k t widzenia o p i s u j ą c e g o . Relacja d o k u m e n t a r n a p o w i n n a m i e ć konfliktoyyycli ?) l a t „ l e p s z y m i czasami". Co do t r e ś c i r e p o r t a ż charakter o t w a r t y . I n t e r w e n c j e autorskie p o l e g a j ą t u na k o m ­ oddaje, m i m o w y s i ł k ó w a u t o r k i , ra,czoj utryvalony i stereotypo­ ponowaniu u k ł a d ó w zdarzeń, któro w rzeczywistości m a j ą cha­ w y rodzaj poyyszechnej wiedzy o srodoyvisku w i e j s k i m , n i ż cha­ rakter żywiołowy. W r e p o r t a ż u w y s t ę p u j ą dwa plany zdarzeń. r a k t e r y s t y c z n y dla g a t u n k u i n d y w i d u a l i z u j ą c y p u n k t widzenia. P r z e n i k a j ą się dwie relacje czasowo. Sprawozdanie j a k o element Z formalnego p u n k t u widzenia w r e p o r t a ż u przemieszano d r a m a t u r g i i w planie a k t u a l n y m i elementy analizy i w n i o s k ó w dyva rodzaje n a r r a c j i : m o n o l o g u i f o r m y w planie r e k o n s t r u k c j i . N a p i ę c i e m i ę d z y t y m i p l a n a m i jest wow- yyażyło to w konsekyyoncji na u ż y t y m w n i m j ę z y k u . nętrzną formą dramatyzmu reportażowego jaki tworzą Kryteria właściyvości dokumentarnych reportażu fakty. oraz Istotnym składnikiem m o r f o l o g i c z n y m jest Tekst, 1 1 w k t ó r y m przeplata się opoyyiość bohatera z k o m e n t a r z e m au­ zasada t o r s k i m poyvinien zayyioraó d w a , z r ó ż n i c o w a n e j ę z y k o w o , sposoby sfery wypoyyiedzi. L e k t u r a a r t y k u ł u tego nio potwierdza. M a t e r i a j ę - podmiot z y k o w a c a ł e g o t e k s t u jest dziwnie jednorodna zaroyvno w wars- p r a w d z i w o ś c i nie opiera się w y ł ą c z n i e na opisie realnej zjawisk. trzecioosobowej. Za- relacji rcportazoyvej — n a r r a t o r . N a r r a t o r a nio u t o ż s a m i a się wic leksykalnej j a k i yv tj'pie obrazowania. P o r ó w n a j m y : z a u t o r e m . R ó ż n e relacje: a u t o r — n a r r a t o r — p r z e d m i o t w y ­ Mieczyk yystał dziś o czwartej rano ( . . . ) " , „ T r u c i e s t o n k i na kar­ powiedzi mo­ t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , m a c h i n y piekielne w tej nowej oborze nolog — relacja,, w s p ó ł p a r t n e r w y d a r z e ń , k o n s t r u k c j a pierwszo- p o u r u c h a m i a ó ( . . . ) " , „ A n t o ś w y s t a w i ł o b o r ę a p a r t a m e n t o w ą mo­ tworzą, z b i ó r m o ż l i w o ś c i k o n s t r u k c j i r e p o r t a ż u , osobowa, w y w i a d y , dialogi, relacja z e w n ę t r z n a , trzecioosoboyva. 12 ż n a p o w i e d z i e ć . K r o w y m a j ą t a m pod t y ł k i e m s p e c j a l n ą t a ś m ę Wszystkie wymienione t u cechy r e p o r t a ż u , d e c y d u j ą c e o wew­ i t y l k o na t ę t a ś m ę z a n i e c z y s z c z a j ą się ( . . . ) " . n ę t r z n y m skomplikowaniu form i zróżnicowaniu gatunkowych, j a k gloyvny bohater, s ą p o c h o d n ą jego f u n k c j i podstawowej p o l e g a j ą c e j na p o ś r e d n i ­ o s o b ę " ( . . . ) nie miodka,, czeniu m i ę d z y r e a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą a c z y t e l n i k i e m poszuku­ l a r y na nosie i bardzo k s z t a ł c o n a " , j ą c y m z u p o r e m p r a w d z i w y c h o niej informacji. „Pan p a n Mieczyk, Zobaczmy teraz charakteryzuje przyjezdną yvysztafiroyvana, yvlos n a j e ż o n y , oku­ czy u b i e r a j ą c e g o się syna 13 ,,(...) Tekst, k t ó r y o m a w i a m y wykazuje cechy pozyvalajace wstę­ pnie określić go ze yvzgledu na t e m a t y k ę j a k o r e p o r t a ż s p o ł e c z - j e d n ą k o s z u l ę założył, z d j ą ł , d r u g ą p r z y m i e r z a , t r z e c i ą , chomąto wiążo (...)". B r a k c u d z y s ł o w ó w yv o r y g i n a l n y m t e k ś ­ cie y v y o d r ę b n i a j ą c y c h kyvestie bohatera sugeruje, żo zapis jego no-obyczajoyvy, n a t o m i a s t f o r m ą z b l i ż o n y jest do m o n o l o g u — yvypowiedzi nie jest d o k ł a d n y , w i e r n y (nie m u s i b y ć t a k i ) , lecz relacji. Ale... I s t o t n y m k o n s t y t u t y w n y m elementem nieznacznie p r z e t w o r z o n y przez a u t o r k ę . Czy p e d a n t e r i ą b y ł o b y reportażu, 151 �zatem postulowanie w y b i j a n i a różnic pomiędzy obydwoma ty­ pami wypowiedzi? Wydaje nam daleko p o s u n i ę t a licentia poetica się, że nie, p o n i e w a ż w y k r a c z a j ą poza r a m y schematycznie widzianej c h ł o p s k i e j bio­ nawet g r a f i i . W b r e w pozorom poza schemat nie w y c h o d z i t e ż p r ó b a nie p o w i n n a z a c i e r a ć s p o s o b ó w u d r a m a t y z o w a n i a losów pana M i e c z y k a przez pokazanie w j a k i f o r m u ł o w a n i a m y ś l i a u t o r a i bohatera. Możliwo j o d n a k ż e m u s i s p o s ó b doszło do jego m a ł ż e ń s t w a . Z r e s z t ą szybko b y ć z a u w a ż e n i e t a k i c h o d m i e n n o ś c i w p o r ó w n y w a n y c h fragmen­ z m i a n a obrazu. P r z y s z ł a r e f o r m a r o l n a — p r z y p o m n i j m y — nasz tach. Zamiast r ó ż n i c dostrzegamy z a s t a n a w i a j ą c ą bohater s t a ł się gospodarzem (dobrego mierniczego s ł o n i n ą u g o ś ­ ności. W ł a ś c i w y p o w y ż s z y m ilość zbież­ opisom d o ś ć specyficzny dowcip, cił). Opis nadania ziemi jest p o w i e l o n y m następuje obrazem u t r w a l o n y m s k ł o n n o ś ć do przerysowanych, dosadnych s f o r m u ł o w a ń , obrazo­ d z i ę k i p o d r ę c z n i k o m h i s t o r i i najnowszej. Sprowadzony do k i l k u we o k r e ś l e n i a w s k a z u j ą na w s p ó l n e ź r ó d ł o pochodzenia. Podob­ p r o s t y c h r y s ó w (niekonfliktowe nie b r z m i ą c y c h wypowiedzi, k t ó r y c h s t y l i s t y k a nie pozwala od­ t a ć dobrego mierniczego) staje się c z y m ś w rodzaju historycznego dzielić w y p o w i e d z i oleodruku, pełniącego a u t o r s k i c h od k w e s t i i bohatera reportażu, j a k m o ż n a z o r i e n t o w a ć się z p r z y t o c z o n y c h dłuższycli fragmen­ t ó w , jest znacznie w i ę c e j . przeprowadzenie r e f o r m y , pos­ zarazom w y r a ź n ą funkcję ideologiczną. Przez dalsze f r a g m e n t y relacji o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " pana M i e c z y k a p r z e b i j a j ą znane f i g u r y m y ś l e n i a o k u l t u r z e ludowej. P r z y w s p o m n i a n y m przemieszaniu d w u f o r m r e p o r t a ż o w y c h F i g u r a l n o ś ć dostrzegamy w y r a ź n i e t a m , gdzie jest m o w a o sto­ w ł ą c z a n i e cudzych słów w o t a c z a j ą c y k o n t e k s t , to zabieg sty­ s u n k u bohatera do ziemi ( „ a c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cie­ l i s t y c z n y o d u ż y m znaczeniu i w d o d a t k u n i e u n i k n i o n y . M a on szył się. J a k z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł " ) . D o c h o d z i swój walor semantyczny, o k t ó r y m t a k pisze M a r i a M a y e n o w a : do tego wysokie w a r t o ś c i o w a n i e p r a c y na r o l i , w y s i ł k u fizyczne­ " ( . . . ) Z p u n k t u widzenia semantycznego s ą to f r a g m e n t y teks­ go. O k r e ś l e n i a te m i e s z c z ą się w w y o d r ę b n i o n e j przez R o c h a 1 6 t ó w w z a ł o ż e n i u n i e s p ó j n e . W n o s z ą one j e d n o c z e ś n i e perspek­ S u l i m ę figurze „ a k s j o l o g i i ź r ó d ł a " . t y w y dwóch różnych p o d m i o t ó w mówiących, wprowadzają rów­ są alergiczne reakcje bohatera na wszystko co nowe, co ł a m i e n o c z e ś n i e informacje o świecie p r z e d m i o t o w y m i informacje me­ s t a r y p o r z ą d e k ( „ P a n u M i e c z y k o w i owa maszyna o d dawna j u ż tajęzykowe, które można sprowadzić do takiej oto formuły: się nie p o d o b a " ) . M a ł o pochlebne Bardzo mocno zaznaczone sądy na tomat odhumani­ prymarną zowanego gospodarstwa syna u z y s k u j ą p r z e c i w w a g ę w jego zwie­ s p ó j n o ś ć t e k s t u . P o z w a l a j ą one s z u k a ć scalenia t e k s t u na k i l k u rzeniach (,,(...) u m n i e b y ł a k r o w a . (...) T o j a do niej p o d c h o d z i ł r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h i poziomach, w z b o g a c a j ą c tekst o r ó ż n e z uczuciem i szacunkiom ( . . . ) " ) . ' k t o ś t a k m ó w i ' . S ą to zatem s t r u k t u r y r o z b i j a j ą c e m o ż l i w o ś c i semantyczne ( . . . ) " l s Nasze u p o m i n a n i e się o cudzy­ słowy różnicujące język wypowiedzi nie jest w i ę c bezzasadno. W pierwszym p r z y b l i ż e n i u analizowany tekst s k ł a n i a nas do Opozycja wieś — miasto n a l e ż y r ó w n i e ż do p o r z ą d k u m y ś ­ lenia figuralnego. F i g u r a ta odznacza się d o d a t n i m nacechowa­ n i e m w a r t o ś c i z w i ą z a n y c h z k u l t u r ą l u d o w ą , przeciwstawionych stwierdzenia n a s t ę p u j ą c e g o : skoro w t a k i s t o t n y c h p u n k t a c h nie w a r t o ś c i o m n i e s i o n y m przez c y w i l i z a c j ę . Ł a t w o w y c h w y c i ć z o s t a ł on w y k o n a n y lege artis, wnioski. w rozbudowanej sekwencji z p r z y j e z d n ą b u r z ą c ą u ś w i ę c o n y ro­ Pierwszy, to w y j ą t k o w a n i e u d o l n o ś ć a u t o r k i — ten wniosek od­ d z i n n y ł a d . („(...) zeszłego l a t a p r z y j e c h a ł z m i a s t a B e n u ś z ż o ­ rzucamy. U t w i e r d z a się więc wysoce p r a w d o p o d o b n y d r u g i wnio­ n ą i p r z y w i e ź l i ze s o b ą na wywczas, no (...) delikatnie m ó w i ą c to n a s u w a j ą się dwa ją sek: nie istnieje w r z e c z y w i s t o ś c i pan Mieczyk, nie i s t n i e j ą inne o s o b ę ( . . . ) " ) . P a m i ę t a m y , że w a r t o ś c i niesione przez c y w i l i z a c j ę postacie r e p o r t a ż u , nie i s t n i a ł y sytuacjo i okoliczności w n i m m i e j s k ą z o s t a j ą odrzucone. Powraca p o r z ą d e k , w k t ó r y m m o ż n a opisane. I s t n i e j ą n a t o m i a s t : autorskie projekcje, autorska w y ­ ż y ć . P o d s t a w ę do takiego autorskiego r o z u m o w a n i a d a ł o f i g u ­ o b r a ź n i a i jej p r o d u k t y p o w s t a ł e w warszawskiej r e d a k c j i t y ­ ralne przekonanie, że k u l t u r a l u d o w a p r z e c h o w a ł a w a r t o ś c i za­ g o d n i k a . Te, s t a n o w i ą dobry m a t e r i a l do etnologicznej interpre­ pewniające harmonijny rozwój osobowości i Podstawa treści r e p o r t a ż u t a c j i . T o t e ż celem dalszej analizy b ę d z i e w y k r y c i e zasad i f i g u r myślenia, według których został wykreowany świat przedsta­ wspólnot. 1 7 o k a z a ł y się stereotypy i figury m y ś l e n i a . Są one z b i o r o w y m w y t w o r e m w y o b r a ż e n i o w y m i ide­ w i o n y w a r t y k u l e . R ó w n i e ż i one p o w i n n y p o t w i e r d z i ć t e z ę o kre­ ologicznym, c z ę s t o też f o r m ą wiedzy uprzedniej. U ż y w a n e w k o ­ a t y w n e j r o l i fantazji munikacji autorskiej. społecznej j a k o proste klucze do r-ozumienia rzeczj"- w i s t o ś c i , są odporne na z m i a n ę i u t r w a l a j ą się w z b i o r o w y m u ż y ­ ciu. S t a j ą się s ą d a m i p r a w d z i w y m i a priori Rozbiory i paralele n y c h p r z e k o n a ń . Są to ex definitione K l i s z a , k t ó r ą p o s ł u ż y ł a się a u t o r k a do opisu wiejskiej rze­ w o ł a n o s ł o w e m i podbudowane o d p o w i e d n i m i e m o c j a m i . 18 Ujaw­ c z y w i s t o ś c i m a kilka, j a ś n i e j s z y c h p u n k t ó w . U m i e ś c i ł a więc ona niona przez badaczy taka, n a t u r a f i g u r i s t e r e o t y p ó w jest w y ­ a k c j ę r e p o r t a ż u na Podlasiu co zdradza charakterystycznie t y ­ k o r z y s t y w a n a ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e w licznych p o w y s p o s ó b widzenia r e g i o n ó w etnograficznych Polski. W o charakterze p e r s w a z y j n y m . po­ t o c z n y m odczuciu Podlasie, obok i n n y c h , jest regionem zacofa­ nym pod w z g l ę d e m gospodarczym, z d o m i n u j ą c ą gospodarką r o l n i c z ą . Bliskie ze s t o ł e c z n e j p e r s p e k t y w y „ t r a d y c y j n i e rolni­ O l e o d r u k o w y obraz podlaskiej r o d z i n y j a k i maluje tekstach „Przyja­ c i ó ł k a " m a dwie specyficzne, bo rozumiano nie wprost, parale­ le. Jedna, to znana p o w i e ś ć Edwarda Redlińskiego Konopiel- cze" Podlasie m o g ł o s t a ć się p o w o d o m do umiejscowienia a k c j i ka; w t a m t y c h okolicach. cjologów, praca n a u k o w a D a n u t y M a r k o w s k i e j „ R o d z i n a wiejska Biografia pana Mieczyka — bohatera r e p o r t a ż u — obfituje w liczno stereotypowe w y o b r a ż e n i a o wsi przyswojone za ś r e d n i c t w e m l i t e r a t u r y i prac etnograficznych (o c z y m po­ dalej). druga, to nie m n i e j znana w ś r o d o w i s k u etnografów i so­ na P o d l a s i u " . Umieszczony w c e n t r u m a r t y k u ł o naszym u l u ­ b i o n y m p a n u M i e c z y k u j a k soczewka skupia i odwraca p r o b l e m y rozwijane w p r z y w o ł a n y c h paralelach. Powszechna znajomość Bohater, j a k p a m i ę t a m y , u r o d z i ł się w czworakach dworskich t e k s t ó w , o k t ó r y c h m ó w i m y , zwalnia nas z o b o w i ą z k u referowania jako szóste dziecko fornala, w n i e z w y k ł e biednej rodzinie. P o d ­ ich t r e ś c i . D l a p o r z ą d k u jednak wskazujemy na k r e ś l a to opis w y p o s a ż e n i a izby w k t ó r e j w y c h o w a ł się on, a nas analogie. Miejsce a k c j i : Podlasie, z b i o r o w y bohater: rodzina w i e j ­ t o n opis s k ł a n i a do przypuszczenia, iż jest to reminiscencja skan- ska, g ł ó w n y p r o b l e m : p r z e o b r a ż e n i a m o d e l u ż y c i a . senowych p o m i e s z c z e ń . P o ł o ż e n i e nacisku n a n i s k i status spo­ s ą j e d n a k interpretacje. ł e c z n y w c h w i l i narodzin s t a n o w i k o n t r a s t o w e t l o dla ekspozycji p ó ź n i e j s z e g o awansu s p o ł e c z n e g o . U j a w n i a p r z y okazji powsze­ O co chodziło Redlińskiemu w Konopielce bezpośrednie Ważniejsze ? Oddajmy glos R o c h o w i Sulimie: „(...) M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo ' K o n o p i e ł k a ' c h n ą o p i n i ę o w i e l o d z i e t n o ś c i r o d z i n wiejskich, z d e r z o n ą p ó ź n i e j zbudowana jest, ze s t e r e o t y p ó w i k o m p r o m i t a c j i z n o w y m modolem r o d z i n y , r e a l i z o w a n y m przez syna. O d n o t o ­ p ó w s ł u ż y , ale — p r z y p o b i e ż n e j lekturze — t a k ż e ich wzmac­ wuje a u t o r k a , że do siedmiu l a t bohater o p o w i e ś c i p a s a ł k r o w y . nianiu. Po przekroczeniu tej granicy wiekowej nie t y l k o przenosi się 'boskiego' i 'diabelskiego' to ostatecznie w a l k a tego co wiejskie tych stereoty­ Z przedstawionego w p o w i e ś c i p u n k t u widzenia walka z pieca na klepisko, ale zaczyna p o m a g a ć przy^pracach w p o l u . (swojskie) i 'miastowe' (obce) ( . . . ) . " i dalej :„(...) Poprzez ste­ M a j ą c k i l k a n a ś c i e l a t zostaje f o r n a l e m . R ó w n i e ż te u w a g i nie reotypowe w y o b r a ż e n i a 152 T na m o c y w e w n ę t r z ­ obrazy skojarzeniowe w y ­ patrzą na świat poza w s p ó l n o t ą (na �miasta, maszyny, szkoły) taplarscy gospodarze. T a k i e jednak przemian stagnacyjnie i d y n a m i z u j ą c e na życie wiejskie, r ó ż n i ­ spojrzenie na k u l t u r ę l u d o w ą spoza w n ę t r z u toj k u l t u r y nie jest c u j ą c gospodarczo region. P o c i ą g n ę ł o to z m i a n y w postawach wolne od stereotypowych ujęć nawet w pracach wobec m o d e l u r o d z i n y , w wyborach m a ł ż e ń s k i c h , podejmowanej naukowych. ' K o n o p i e l k a ' potwierdza s t a r ą p r a w d ę , żo s t y k ś w i a d o m o ś c i chło­ pa ze ś w i a d o m o ś c i ą użytkownika 'wizerunków' chłopa, świa­ d o m o ś c i ą l u d z i od w i e k ó w jedynie szlachetnie m e d y t u j ą c y c h nad c h ł o p s k ą n a t u r ą m o ż e z a c h o d z i ć w procesie w y m i a n y stereoty­ pów (...)" 1 9 emigracji do miasta i t d . Zdaniem S u l i m y owa „ w y m i a n a s t e r e o t y p ó w " za­ 2 3 Syndrom „objawów kulturowych" chodzących między gospodarką, w y n i k a j ą c y z relacji życiom zbiorowym, za­ polityką s p o ł e c z n ą p a ń s t w a i s t a n a m i ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i jest w m i ­ k r o s k a l i regionu bardzo bogaty i nie chodzi t u o to, b y go za chodzi n a w i e l u poziomach w s p ó ł c z e s n e j polskiej k u l t u r y i w y ­ M a r k o w s k ą r e f e r o w a ć w całości. Przedstawiamy jeden t y l k o w a ż ­ r ó ż n i ć t u m o ż n a t r z y g r u p y w y o b r a ż e ń : ( . . . ) " a) p r a w d y u ż y t ­ ny kowane przez badacza k u l t u r y ludowej, nierzadko sentymental­ czy propagowane przez „ P r z y j a c i ó ł k ę " modele r o d z i n y m o g ł y nego gabinetowego uczonego etnografa, socjologa, k t ó r y dyspo­ w p ł y n ą ć na nuje jeszcze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m obrazem k u l t u r y nie z n a j d u j ą c jej p r z e j a w ó w ludowej, w s p ó ł c z e s n y c h , b) stereotypy u ż y t e k ś r o d k ó w masowego przekazu, w y s o k o n a k ł a d o w y c h dla nas fakt. Zastanawia sirj M a r k o w s k a , m i ę d z y wzory z a c h o w a ń kulturowych ludności innymi, Podlasia. Modele ż y c i a rodzinnego propagowano w t y g o d n i k u m i a ł y , na w e d ł u g badaczy, dwie o d m i a n y . Jeden model odnosił się do l a t ma­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h , p o d k r e ś l a ł ścisłe p o d p o r z ą d k o w a n i o r o d z i n y szer­ g a z y n ó w , a przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z e s n e j r o z r y w k i , c) stere­ szemu s p o ł e c z e ń s t w u i o d z n a c z a ł się t e n d e n c j ą do r e d u k c j i w i e l u o t y p y i obrazy zlokalizowane na gruncie t r a d y c y j n e j l i t e r a t u r y f u n k c j i r o d z i n y poza p r o k r e a c y j n ą . D r u g i model p o j a w i ł się po 0 wsi, apologetycznych o d m i a n p i ś m i e n n i c t w a , m i ę d z y c h ł o p s k i e j poezji gazetowej, n i e k t ó r y c h p a m i ę t n i k ó w cych cele m o r a l i z u j ą c e l u b d y d a k t y c z n e ( , . . ) " 2 0 Redliński, j a k Sulima, jest ś w i a d o m takiego „ d i a l o g u k u l t u r " banalnego z m o ż l i w y c h literacki innymi realizują­ tak najbardziej i j a k ż o n a d u ż y w a n e g o . Konopielka protest przeciw swoistej kulturowej — „rozmowie głu­ roku 1956 i podkreślał (cytujemy za Markowską): „równość o b o w i ą z k ó w , ż y c z l i w o ś ć w z a j e m n ą , podział pracy i w y m i a n ę u s ł u g m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y , r ó w n o ś ć u d z i a ł u m a ł ż o n k ó w w obo­ w i ą z k a c h w y c h o w a w c z y c h , rozbudowanie r o l i rodzinno-domowej mężczyzny (...)". 2 4 i t y m podobne elementy znane n a m , а j a k ż e z w y p o w i e d z i r e p o r t a ż o w e j p r z y b y ł e j z m i a s t a i wielce k s z t a ł c o ­ c h y c h " — na nic j e d n a k się nie z d a ł a . Odczytana wprost w re­ nej d a k c j i popularnego t y g o d n i k a , dzięki autorce „ ż y c i a o w o c u j ą c e ­ o b r a ż e n i o m o rodzinie) M a r k o w s k a t a k p o d s u m o w u j e : „(...) De­ g o " wróciła w okolice p o w i e ś c i o w y c h T a p l a r j a k o n i b y — k l a r o w a n y model o g ó l n y r o d z i n y zwraca u w a g ę re­ „osoby". 'nowoczesnością'. modelom Ujawnia (wy­ radykalizmem odejścia ziuka — A n t o s i a p a n Mieczyk, jest i nauczycielka — „ o s o b a " — akceptowane, p o ż ą d a n e . Nie w y r o s ł y one j e d n a k z d o ś w i a d c z e ń się tradycji, poświęcone p o r t a ż , w k t ó r y m jest i K a z i u k — teraz A n t o ś , jest ojciec K a j a k n a z y w a j ą bohater r e p o r t a ż u . Obraz r o z p o c z y n a j ą c y c h od Badania ankietowe on l o k a l n y c h , lecz z o s t a ł y upowszcehnione przez ś r o d k i wartości masowego p r z e m i a n znaczony w p o w i e ś c i d r a m a t y c z n y m K a z i u k o w y m ges­ przekazu. S u g e s t y w n o ś ć propagowanych t ą d r o g ą modeli a za­ t o m — u ż y c i e m kosy do z b o ż a — w y p e ł n i ł się. N a Podlasiu są razem ich o g ó l n o ś ć czy w r ę c z o g ó l n i k o w o ś ć powoduje, iż s ą one r już „apartamentowe" zmechanizowane obory, są i d5 skoteki. Z m i e n i ł się t e ż zapewne m o d e l r o d z i n y , bo „ n o w o c z e s n o ś ć " to ł a t w o p r z y j m o w a n e i w postaci s t e r e o t y p ó w f u n k c j o n u j ą w w i c i u T s p o ł e c z n o ś c i a c h wiejskich, k t ó r 5 c h realne stosunki społeczno sil­ t a k ż e s t a n ś w i a d o m o ś c i — czy t a k , z a p y t a j m y o t o D a n u t ę Mar­ nie jeszcze regulowane s ą t r a d y c y j n y m i k o w s k ą , badacza rzetelnego, i co m o ż e nie b y ć bez krokiem czasem g o ś c i a na l a m a c h znaczenia, Podlasie z p o c z ą t k u w i e k u to obraz s t a n o w i ą c y w r o z w a ż a ­ reportażu t o czasy m ł o d o ś c i mitycznego p a n a M i e c z y k a . W c h ł o d n y c h n a u k o w y c h rozbiorach obraz jest wielo­ wymiarowy. Z r ó ż n i c o w a n i e warstwowe, etniczne, religijne, stan p r a w n y , a d m i n i s t r a c y j n y i p o l i t y k a r u s y f i k a c y j n a są g ł ó w n y m i rysami tego obrazu. Te różnicujące determinanty natrafiały, w e d ł u g M a r k o w s k i e j , na specyficzno wioskowe odczuwanie wspól­ n o t y , co ostatecznie k o m p o n o w a ł o obraz podlaskiej wsi. Mar­ kowska pisze: „(...) p r z y h i e r a r c h i c z n y m p o r z ą d k u społeczno-własnościowej swoisty struktury w s p ó ł ż y c i e wioskowe c e c h o w a ł egalitaryzm. Polegał on na 2 5 Kolejnym, skonfrontowanie deklarowanych modeli z wzorami faktycznych zachowań. W wy­ „Przyjaciółki". niach Markowskiej t ł o p ó ź n i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń , a w analizowa­ n y m przez nas wzorami ' . b a d a w c z y m cytowanej a u t o r k i b y ł o respektowaniu jednak dystansu 1 akcentowaniu jedności. Ten wioskowy egalitaryzm tkwił swymi k o r z e n i a m i w j e d n a k o w o ś c i d o ś w i a d c z e n i a produkcyjnego, a w znacznej mierze t a k ż e s p o ł e c z n e g o , oraz j e d n a k o w o ś c i treści świa­ t o p o g l ą d o w y c h (...). I n t e r p r e t a c j e ś w i a t a i l o s ó w l u d z k i c h czer­ n i k u s u b t e l n y c h analiz i i n t e r p r e t a c j i dochodzi ona do ostatecz­ n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e w skrócie b r z m i ą n a s t ę p u j ą c o : „(...) m o ­ del o g ó l n y r o d z i n y ukazuje k i e r u n k i aspiracji, lecz nie określa ani f a k t y c z n y c h z a c h o w a ń a k t u a l n y c h , ani nawet b e z p o ś r e d n i c h d ą ż e ń . . . jest on godzien u w a g i j a k o ' u k ł a d odniesienia' (...) le­ pszy od tego, k t ó r y narzuca r y g o r c h ł o p s k i e g o b y t o w a n i a (...). I s t o t n ą d e t e r m i n a n t ą p r z e o b r a ż e ń ż y c i a rodzinnego jest zespół r y g o r ó w , j a k i e stwarza i n d y w i d u a l n e gospodarstwo c h ł o p s k i e , z w ł a s z c z a w jego t r a d y c y j n e j postaci (...). Wskazane w y ż e j de- t e r m i n a t y p o w o d u j ą , iż proces modernizacji przebiega n i e r ó w n o ­ miernie w p o s z c z e g ó l n y c h sferach ż y c i a m i e s z k a ń c ó w b a d a n y c h wsi (...). N a z r ó ż n i c o w a n y m k u l t u r o w o obszarze Podlasia procesy adaptacyjne i modernizacyjne s ą bardziej z ł o ż o n e niż w wielu i n n y c h regionach k r a j u (...) p r z e o b r a ż e n i a m o d e l i i w z o r ó w ż y ­ cia rodzinnego l u d n o ś c i Podlasia s t a j ą się z r o z u m i a ł e j e d y n i o w k o n t e k ś c i e tego specyficznego u k ł a d u ( , . . ) . " 2 6 p a l i z t y c h samych ź r ó d e ł : ideologii K o ś c i o ł a i zasobu ludowej A co J a n i n a R a t y ń s k a , a u t o r k a analizowanego r e p o r t a ż u ? m ą d r o ś c i (...) D o ś w i a d c z e n i e p r o d u k c y j n e b y ł o r ó w n i e ż w zna­ Pozostaje ona w k r ę g u s t e r e o t y p ó w p r o p a g o w a n y c h przez w ł a s n ą c z n y m s t o p n i u ujednolicone. P o s z c z e g ó l n e kategorie gospodarstw r e d a k c j ę . Modelowa wizja nowej r o d z i n y nie s p r a w d z i ł a się j a k r ó ż n i ł y się p o m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m ilością, słabiej ja­ k o ś c i ą i n w e n t a r z a materialnego ( , . . ) " . 2 1 d o t ą d , ale przecież p o s t ę p dokonuje się. „ N o w o " m u s i pozosta­ w a ć w k o n f l i k c i e z w i e j s k i m — t a k i m j a k to m o ż n a sobie w y ­ P r z e ł a m y w a n i e r ó ż n e g o rodzaju barier s p o ł e c z n y c h b y ł o p r o ­ cesem d ł u g i m i jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r z y doborze m a ł ż o n k a lokalne b a r i e r y o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę . 2 2 Tymczasem obrazić z warszawskiej p o r s p e k t y w y . A l e przyszła moda na c h ł o p s k ą s o l i d n o ś ć , r o z w a g ę i g o s p o d a r n o ś ć . N a l e ż y więc u z n a ć w y k o n c y p o w a n ą k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć wsi i p o k a z a ć , że p o s t ę p p r z y p o m n i j m y , że pan Mioczyk, k t ó r y u z n a w a ł w i o s k o w ą hie­ i d o b r a t r a d y c j a nie w y k l u c z a j ą się, m o g ą b y ć f o r m ą ł a d u . D i a ­ r a r c h i ę , bez w i ę k s z e g o t r u d u p o r w a ł j e d n a k g o s p o d a r s k ą log g ł u c h y c h t r w a . na żonę. Uderzająca jest ta nieustanna z g o d n o ś ć córkę stwierdzeń o g ó l n y c h o d n o s z ą c y c h się do Podlasia i losów r o d z i n n y c h hatera r o p o r t a ż u z „ P r z y j a c i ó ł k i " . bo­ O d m i a n ę ż y c i o w y c h szans, w s p o m i n a ł w swojej o p o w i e ś c i pan Mieczyk, p r z y n i o s ł a m u re­ J u ż od pierwszych p o d e j r z e ń co do k o n s t r u k c j i r o p o r t a ż u o Życiu owocującym treściowej i n t r y g o w a ł a nas r ó w n i e ż jego stro­ na formalna. Dostrzegamy b o w i e m w t e k ś c i e pe'.vna odpowiedniość t r e ś c i i f o r m y — co w s t r u k t u r z e d z i e l ą a r t y s t y c z n e g o jest forma 1945 r o k u . Reforma r o l n a o b j ę ł a część l u d n o ś c i Podlasia, r z e c z ą c h w a l e b n ą — a w p r z y p a d k u analizowanej f a b u ł y właści­ pisze D a n u t a M a r k o w s k a , a p ó ź n i e j s z e wie s k r y w a z a m i e r z o n ą m i s t y f i k a c j ę . i polityczne, j a k o d a l e k o s i ę ż n e s k u t k i czynniki gospodarcze, reformy, wpływały na G ł ó w n y zabieg f o r m a l n y zastosowany w t e k ś c i e polega na w y k o r z y s t a n i u pewnej wlaści- 153 �wości dzieła literackiego, nazywanej przez Ł o t m a n a r e l a c j ą po­ niej w a r t o t u p o w i e d z i e ć , żc z p u n k t u widzenia s z t u k i k o n s t r u ­ d w ó j n e g o p o d o b i e ń s t w a . Pozwala to na przedstawienie k c j i b a j k i magicznej, AntoS p o w i n i e n b y ł się nie o ż e n i ć , albo z b i o r o w o ś c i przez odpowiednie pokazanie życia dziejów jednostkowego. jego m a ł ż e ń s t w o p o w i n n o b y ć nieudane. Podtrzymując T r a w e s t u j ą c odpowiedni u r y w e k z pracy Ł o t m a n a m o ż e m y przy­ ten j ą ć , żo o m a w i a n y arils b y ł o jednak m o ż l i w e . Sytuacja b y ł a do u r a t o w a n i a . r e p o r t a ż w zamiarach jego ant o r k i jest po­ d o b n y do przedstawionego t o k rozumowania możemy wskazać, nadal że r o z w i ą z a n i e lege w określony sposób fragmentu ży­ Oto w r e p o r t a ż u pojawia się obca „ o s o b a " . T o p r z e c i e ż b a j ­ cia, — części polskiego u n i v e r s n m — i jest p o d o b n y do całego k o w y „ a n t a g o n i s t a " . P o r w a ł a J u l i s i ę do miasta (w obcy ś w i a t ) . tego u n i v e r s u m . Przeczytawszy go p o w i e m y nie t y l k o : , , t a k i b y ł Teraz więc A n t o ś p o w i n i e n p o j e c h a ć po ż o n ę ( o d b y ć p o d r ó ż ) , p a n M i e c z y k " lecz t a k ż e : ,,tacy s ą ci panowie Micczykowie z Po­ on, a nie ojciec, p o w i n i e n n a k r z y o z e ć na „ o s o b ę " ( s t o c z y ć w a l k ę d l a s i a " , , , t a c y są l u d z i e " , „ t a k i e jest ż y c i e " . służącego narracji tej przez samej m i s t y f i k a c j i jest 2 7 Rodzajem eh w y Lu z a n t a g o n i s t ą ) i wrócić do d o m u . M a ł ż e ń s t w o m o g ł o b y j u ż b y ć zdynamizowania szczęśliwe — j a k chce b a j k a i p a n i r e d a k t o r . P a n Mieczyk z a ś , próba w y k o r z y s t a n i e s t r u k t u r y wielogłosowej wiedzi a u t o r k i , bohatera, (wypo­ „ o s o b y " ) . Jednak w r e p o r t a ż u prze­ j a k w r e p o r t a ż u , m ó g ł wszystkie te wydarzenia Pozostała nam skomentować. do o m ó w i e n i a jeszcze jedna i s t o t n a rzecz. w a ż a monolog bohatera przez co eksponuje się jeden p u n k t w i ­ Jest na t y l e w a ż n a , że m u s i m y n a d u ż y ć cierpliwości c z y t e l n i k a . dzenia a t o nie dramatyzuje a k c j i . Jego a u t o r k a uzyskała, t y m R e p o r t a ż napisano j ę z y k i e m s t y l i z o w a n y m na g w a r ę . s a m y m , wbrew z a m y s ł o w i , w r a ż e n i e s t a t y c z n e . najdziemy jeszcze inne „ c h w y t y " 28 W t e k ś c i e od­ o charakterze dynamizują­ c y m znane z l i t e r a t u r y i f o l k l o r u . N i e wiadomo czy i c h u ż y c i e to w y b ó r ś w i a d o m y czy toż autorko, n a w y k o w o sięgnęła po u t a r t e schematy. Z naszego p u n k t u widzenia, jest to kwestia m n i e j isto­ tna. D l a pobudzenia, zbiorowej w y o b r a ź n i skutek b ę d z i e t a k i sarn. Znanym literackim schematom s y t u a c y j n y m , jakiego u ż y t o w r e p o r t a ż u jest p r z y b y c i e obcego. Rozwinięcia, tego w r ó ż n y c h formach n a r r a c y j n y c h współcześnie schematu (powieść, l i l m , r e p o r t a ż ) s ą liczne i wielokierunkowe. Z a s a d n i c z ą wykładnię Nie b ę d ą c gwaroznawcami nie m o ż e m y p o w i e d z i e ć czy do­ konana stylizacja w y p o w i e d z i bohatera r e p o r t a ż u z północno-wschodnich w gwarze r e g i o n ó w Polski z o s t a ł a dokonana po­ p r a w n i e . N i e p r ó b u j m y s t w i e r d z i ć czy a u t o r k a k o r z y s t a ł a z za­ sobu leksykalnego k o n k r e t n e j g w a r y . Podejrzewamy, że jest t o p r z y k ł a d zabiegu bardzo powierzchownego. Poza k i l k o m a pow­ tarzającymi się o d m i e n n o ś c i a m i s k ł a d n i o w y m i i p r z y p a d k o w o p o r o z r z u c a n y m i z w r o t a m i frazeologicznymi, tekst zawiera wiele n e o l o g i z m ó w i k o l l o k w i a l i z m ó w j ę z y k a powszechnego, k t ó r e m a ­ j ą u c h o d z i ć za gwarowe p e r e ł k i . Ł ą c z n i e w y w o ł u j e t o raczej sko­ schematu o b j a ś n i a się dzisiaj w teorii l i t e r a t u r y nic bez u ż y c i a jarzenia z r ó ż n y m i , n i e s ł a w n e j p a m i ę c i , „ s o ł t y s a m i K i e r d z i o ł k a - etnologii. m i " i konferansjerami „ w e s o ł y c h a u t o b u s ó w " . I n t e n c j e a u t o r k i Uznaje się a m b i w a l e n t n y charakter „obcego", jego (zlo i dobro), podkreśla, się, żc p r z y n o s i s ą oczywiście czytelne i m o ż n a jo z i n t e r p r e t o w a ć s ł o w a m i M a r i i on z m i a n ę , przed k t ó r ą czuje się o b a w ę i się jej oczekuje, l u b m ó w i R e n a t y M a y e n o w e j : „(...) O stylizacji m ó w i m y w ó w c z a s , k i e d y się o „ o b c y m " , iż w ogóle k o m p l i k u j e życic. W planie n a r r a c y j ­ m a m y do czynionia z tekstem, k t ó r y jest t a k zorganizowany, nym b y b y ć znakiem o k r e ś l o n e g o spetryfikowanego s t y l u . Jest symboliczne znaczenia „ o b c y " jest tym, k t ó r e g o f u n k c j a polega na r o z p o c z ę c i u a k c j i , z d y n a m i z o w a n i u j o j , l u b d o k o n a n i u istotnej Reportażowa obca „osoba" określona stereotypowymi to 2 9 znak i k o n i c z n y o k r e ś l o n e g o s t y l u . Znak i k o n i c z n y p r z e d m i o t u od- nie jest p o w t ó r z e n i e m p r z e d m i o t u . Z n a k o k r e ś l o n e g o s t y l u nie zmiany. p y c l i a j ą c o - p r z y c i i j g a j ą c y m i cechami pojawia się w rodzinie pana jest d o s ł o w n y m p o w t ó r z e n i e m znanej n a m , najbardziej M i e c z y k a z c a ł y m b a g a ż e m schematycznych f u n k c j i a, p ó ź n i e j terystycznej dla, danego s t y l u wypowiedzi. Jest w y b o r e m cech, znika z niej, zgodnie z j e d n y m z m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń schematu k t ó r e chcemy u z n a ć za charakterystyczne ( „ O s o b a " — dziwne babsko, wysztafirowana, z w ł o s e m n a j e ż o ­ staje się to o co c h o d z i ł o autorce r e p o r t a ż u . Bohater przez swojo (...)". 3 2 Jasuc n y m , w okularach — jazgocze, odpycha pana M i e c z y k a , p r z y ­ „ o w o c u j ą c e ż y c i o " jest reprezentantem ciąga Julisię. t y w n i e w s p ó ł i s t n i e ć z n o w o c z e s n o ś c i ą . Jego postawa Komplikuje sytuację, burzy porządek i t d . Zo­ charak­ więc t r a d j ' c j i , k t ó r e m o ż e ak­ powinna b u d z i ć szacunek. Dlatego a t r y b u t e m postaci jest rodzaj starego bacz t e ż : „ K o u o p i e l k a " ) . W partiach k o ń c o w y c h r e p o r t a ż u do w y ż e j wspomnianych e l e m e n t ó w dochodzi schemat o c z y t e l n y m rodowodzie bajko­ w y m . N a p l a n pierwszy opowieści zaczyna w y s u w a ć się syn bo­ hatera r e p o r t a ż u — .Antoś. (...) Z trzech s y n ó w z o s t a ł się w cha­ ł u p i e t y l k o A n t o ś , k t ó r e g o osobiście p a n Mieczyk j a k o g ł ó w n e g o spadkobiercy nic w i d z i a ł . Za m a ł o ten c h ł o p a k b y ł pazerny, za d u ż o w k s i ą ż k a c h siedział, romanse j a k i e ś c z y t a ł , znaczy na gos­ podarza nie n a d a w a ł s i ę " . . . (...) „ M ó w i ę j a j e m u — ż e ń się na­ s t y l u , na k t ó r y s k ł a d a się t e ż gwara u r z e k a j ą c a mieszczuchów. Narzuca się t a k ż e p r z y t y m i t o , że w y b ó r cech gwarowego s t y l u p o d l e g a ł t u stereotypom piej s k o m e n t o w a ć i •schematom. i podsumować U z y s k a n y efekt t y m oto zdaniom najle­ Bachtina: ,,(...) D l a s t y l i z a t o r a i s t o t n y jest zespół c h w y t ó w cudzej m o w y w ł a ś n i e j a k o w y r a z szczególnego p u n k t u widzenia. Dlatego w ł a ś ­ nie pewien r e i f i k u j ą c y cień pada na sam ó w p u n k t widzenia i d z i ę k i t o m u staje się on u m o w n y ( , . . ) " 3 3 t y c h m i a s t o w o , a on nic (...)") Charaktor^-styka t a zbiera cechy, które przysługują bohaterowi bajki magicznej: n a j m ł o d s z y z trzech b r a c i , g ł u p a w y , niefrasobliwy, n i e ż o n a t y . 3 0 W Konkluzje z dalszej części t e k s t u autorka, nadal p o s ł u g u j ą c się schematem b a j k o w y m , S u m u j ą c i z a m y k a j ą c nasze w y w o d y o d w o ł u j e m y się do ogól­ miesza i degraduje j e d n ą z i s t o t n y c h funkcji elementu b a j k i ma­ niejszej gicznej j a k ą t o ś c i . Koncepcja t a t o jedna z i s t o t n y c h częśei s k ł a d o w y c h pro­ jest podróż bohatera,. Jak wiadomo, podróż ta koncepcji u k a z u j ą c e j mechanizm m i t y z a e j i rzeczywis­ doj­ ponowanej „ e t n o l o g i i p o d e j r z e ń " . K o r z y s t a j ą c z u s t a l e ń R o l a n d a rzewania bohatera. Tymczasem w relacji pana, Mieczyka t o on B a r t h e s ' a , bo o jego idee t u chodzi, m o ż n a w y k a z a ó , s t a w i a j ą c wraz ze s z c z ę ś l i w y m p o w r o t e m jest m e t a f o r ą s p o ł e c z n e g o udaje się na poszukiwanie ż o n y dla syna (...). N a r o d u na tej dyskotece j a k na o d p u ś c i e (...) i w p a d ł a m i w oko jedna blon­ d y n k a . N i e za d u ż a , nic za mala, w sam raz."). Mim<! u b ó s t w a charakteryzacji wybranki odnajdujemy t u cechę wspólną dla p r z y t y m wniosek k o ń c o w y , że a n a l i z o w a n y tekst nosi wszelkie znamiona k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . J a k w y n i k a z u s t a l e ń Barthes'a, m i t m o ż e b y ć u w a ż a n y za r w t ó r n y system semiologiczny, g d y ż tw orzy się w y c h o d z ą c od p o z y t y w n y c h postaci k o b i e t w b a j k a c h : złote vel b l o n d w ł o s y . ł a ń c u c h a semiologicznego, k t ó r y i s t n i a ł p r z e d n i m . 3 4 Znak, koń­ W obu sytuacjach c o w y p r o d u k t pierwszego systemu, jest elementem znaczącym (w bojkach i w r e p o r t a ż u ) spotkanie z ł o t o ­ włosych kobiet kończy się m a ł ż e ń s t w e m . Jest t o rozwiązanie w d r u g i m . W naszym p r z y p a d k u t a k i m p i e r w o t n y m systemem charakterystyczne d l a b a j k i magicznej — i co więcej — jest ono z n a c z ą c y m s ą t r e ś c i o d n o s z ą c e się do t z w . t r a d y c y j n e j uprawnione ze w z g l ę d u na w o w n ę t r z n ą logikę f u n k c j i ludow ej. T r e ś c i te m a j ą z w y k l e swoje k u l t u r o w e zaplecze, his­ elemen­ t ó w b a j k i . B o h a t e r o d b y ł s w o j ą p o d r ó ż — d o j r z a ł do m a ł ż e ń ­ stwa. B ę d z i e ono d ł u g i e i s z c z ę ś l i w e . się historia w niej opowiadana. 31 Wydarzeniem t y m kończy Oczywiście trudno by kultury 7 t o r y c z n ą g ł ę b i e . W procesie m i t y z a e j i zostają, w y r w a n e z ł a ń c u ­ cha w z a j e m n y c h relacji i ustawione obok siebio. W y p r e p a r o w a n e szukać z ż y w e g o k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o z a c z y n a j ą wieść ż y w o t samo­ w r e p o r t a ż u realizacji wszystkich f u n k c j i b a j k i magicznej. N i e m ­ dzielny. Wszystko t o , co w r z e c z y w i s t o ś c i jest w y n i k i e m d ł u g o - �t r w a ł y c h p r o c e s ó w , r e z u l t a t e m p o w i k ł a ń s p o ł e c z n y c h , w micie jest proste, jednoznaczne, nie p o d l e g a j ą c e O s t a t n i ą j u ż u w a g ę k i e r u j e m y do r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i d y s k u s j i . „(...) M i t L u d o w e j " licząc na zrozumienie u redaktora Aleksandra Jackow­ jest s ł o w e m s k r a d z i o n y m i z w r ó c o n y m " . ' P o s z c z e g ó l n e elementy skiego. W prawie j u ż czterdziestu rocznikach kierowanego przez 3 i d e n t y f i k o w a n e z k u l t u r ą l u d o w ą , po w y i z o l o w a n i u , z o s t a j ą z w r ó ­ Niego pisma j e d n y m ze s t a ł y c h , m o ż n a p o w i e d z i e ć , d z i a ł ó w są cone, ale j u ż na poziomie m e t a j ę z y k o w y m . Przypadkowo wy­ biografie t w ó r c ó w l u d o w y c h , K a ż d e g o k t o zachce je p r z e c z y t a ć brane f a k t y t r a c ą s w ą d o t y c h c z a s o w ą p o z y c j ę , metamorficznie zapewniamy, że jest to ciekawa l e k t u r a . N a m t r u d zapoznania, p r z e c h o d z ą w znak, s k r ó t , e k s t r a k t l u d o w o ś c i . Z a z n a c z y ć p r z y t y m się z t r e ś c i ą większości b i o g r a f i i w y n a g r o d z i ł a satysfakcja pod­ trzeba, że elementy s k ł a d a j ą c e się na „ l u d o w o ś ć " nie są rezulta­ w ó j n a . Z jednej s t r o n y p r z e c z y t a l i ś m y wiele i n t e r e s u j ą c y c h teks-, t e m ś w i a d o m e g o , sensownego, celowego wyabstrahowania, z k u l ­ t ó w , z drugiej — z n a l e ź l i ś m y m a t e r i a ł y do kolejnej kliszy. Wspo­ turowej m i n a m y t u o t y m w k i l k u zdaniach i w t y m t y l k o aspekcie, r z e c z y w i s t o ś c i . Jest to zlepek swobodnie dobranych, l u ź n y c h s k o j a r z e ń . I c h zadanie sprowadza się do jednej f u n k c j i : oznaczania „ l u d o w o ś c i " . „(...) M i t jest s ł o w e m nadmiernie uza­ sadnionym..." 36 Jego s k ł a d n i k i n a t u r a l n i e w y w o ł u j ą skojarzenie k t ó r y n a w i ą z u j e do s z t u k i pisania b i o g r a f i i . Niewielkie monografie biograficzno jakie znajdujemy w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " nie m a j ą o h a r a k t n i ściśle naukowego. z p o j ę c i e m „ l u d o w o ś c i " . N i e p o z w a l a j ą na inne odczytanie, ma­ D o t y c z ą w większości l u d z i ż y j ą c y c h , pisano s ą ze „ w s p ó ł c z y n ­ j ą c h a r a k t e r i m p e r a t y w n y . W ten s p o s ó b zyskuje w y t ł u m a c z e n i e , n i k i e m h u m a n i s t y c z n y m — r o z u m i e j ą c y m " . S ą ozęsto o p o w i e ś ­ wspomniana na w s t ę p i e , n a t a r c z y w o ś ć z j a k ą reportażu ciami w y d o b y w a j ą c y m i cechy o s o b o w o ś c i t w ó r c y , bo przez oso­ stara się p o z y s k a ć czytelnika nie nastawionego na, i n t e r p r e t a c j ę — b o w o ś ć t ł u m a c z ą l u b e k s p o n u j ą dzieła a r t y s t y . N i e b e z p i e c z e ń s ­ treść u ż y t k o w n i k a m i t u . M i t o l o g , z w ł a ś c i w ą sobie s k ł o n n o ś c i ą do po­ t w o u ż y c i a kliszy w t a k k o n s t r u o w a n y c h tekstach p o j a w i a się d e j r z e ń , u m o ż l i w i a zobaczenie w pozornie w i a r y g o d n y m t e k ś c i e k i l k a k r o t n i e . Dalej w s k a ż e m y na nio, w y k o r z y s t u j ą c tezy J u r i j a k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . Dzieje się t a k dlatego, p o n i e w a ż t r a k t u j e Ł o t m a n a p o c h o d z ą c e z jego eseju o b i o g r a f i i i b i o g r a f i s t y c e . on m i t j a k o system semiologiczny, d o s t r z e g a j ą c 38 przekształcenia Za c y t o w a n y m a u t o r e m m o ż n a r o z r ó ż n i ć biografie naukowo j a k i m u l e g ł y p o s z c z e g ó l n e elementy. Czytelnik naiwnie odbie­ i popularne. Te pierwsze p o w i n n y o g r a n i c z a ć się do f a k t ó w i do­ r a j ą c y m i t w i d z i w n i m j e d y n i e system i n d u k c y j n y , w i ą ż ą c z t y m k u m e n t ó w . M o g ą więc p o s i a d a ć l u k i i c z ę s t o nio o d t w a r z a j ą przekonanie o „ n a t u r a l n o ś c i " resp. „ p r a w d z i w o ś c i " całej łej s y l w e t k i opisywanej osoby. Biografie popularne są zasadniczo strukcji. 3 7 kon­ P r z y w o ł a n e na prawach m e t a f o r y p o j ę c i a kliszy i ole­ odmienne. Te znane n a m z „Polskiej Sztuki Ludowej" ca­ lokują o d r u k u , u n a o c z n i a j ą j a k p l a s k i i w t ó r n y jest obraz w y k r e o w a n y się ze s w o j ą f o r m ą p o ś r o d k u . Z i c h t r e ś c i w y ł a n i a się zawsze za i c h p o m o c ą . ż y w y , c a ł o ś c i o w y i k o n k r e t n y wizerunek c z ł o w i e k a i jego dziola. Stwierdzenie o b e c n o ś c i w r e p o r t a ż u t a k i c h s k ł a d n i k ó w jak A l e przecież a u t o r z y t y c h b i o g r a f i i w i e d z ą o t y m , żo życie czło­ stereotypy, f i g u r y m y ś l e n i a , schemat b a j k o w y oraz dokonana wieka rzadko jest c i ą g i e m konsekwentnych c z y n ó w i ich s k u t k ó w . m i t y z a c j a k u l t u r o w y c h t r e ś c i , wszystko t o p o d w a ż y ł o jego wia­ W i e d z ą t e ż , że j e d n o s t k i t w ó r c z o na r ó ż n y s p o s ó b o d s t a j ą r y g o d n o ś ć . A n a l i z o w a n y t e k s t dowodzi t r w a ł o ś c i p e w n y c h sche­ otoczenia i zbiorowej psychologii. m a t ó w myślenia, ich niercdukowalności mimo wzrastającej nania, losy ż y c i o w e i t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n a c z ł o w i e k a m o g ą b y ć ja­ od Codzienne d z i a ł a n i a , przeko­ k o b y racjonalizacji ż y c i a . U ż y c i e i c h w prasowej p u b l i c y s t y c e niespójne, l u b w r e p o r t a ż u wskazuje j a k ciągle a t r a k c y j n e s ą i j a k ą siłę m o g ą nie w i ą z a ć się w ż y c i o w ą j e d n o ś ć t a k o c z e k i w a n ą przez perswazyjną posiadają folklorystyczne (mityczne) k o n s t r u k c j e Ergo „ p u b l i c z n o ś ć " i badaczy, bo w ó w c z a s j u ż sama biografia t w ó r c y j a k o całość, w y w o ł u j e p r z e ż y c i a estetyczne. K a ż d y k t o podejmuje w k u l t u r z e masowej. Zauważmy m o g ą r o z w i j a ć się r ó w n o l e g l e l u b przeciwnie. też jeszcze, ż e klisza, k t ó r a z o s t a ł a u ż y t a w re­ się opisu biograficznego zastaje w materiale, j a k i m dysponuje, p o r t a ż u m o ż o b y ć w i e l o k r o t n i e r e p l i k o w a n a . Poprzez p o w i ą z a ­ miejsca puste, k t ó r e u z u p e ł n i a „ r o z u m i e n i e m " , zderza r ó ż n e l i ­ nie nie ż y c i a bohatera tak b y o s i ą g n ą ć psychologicznie u z a s a d n i o n ą „jaśniejszych punktów" sensownym w ą t k i e m fabularnym 3 9 ł a t w o o t r z y m u j e m y n o w y , pozornie a u t e n t y c z n y tekst. W y s t a r ­ i prawdziwą całość. czą drobne retusze: zmiana nazwisk, r e a l i ó w (...) Nie jest w i ę c w kwartalniku Przy tak d u ż e j liczbie o p u b l i k o w a n y c h wykluczone, ż e za j a k i ś czas w prasio m o ż e p o j a w i ć się tekst k t ó r e k i e d y ś odkrywcze, w r ó c i ć m o g ą do redakcji j a k o klisze z a c z y n a j ą c y się od s ł ó w : „ D z i s i a j stary gazda —• k t ó r e g o wszyscy w y p e ł n i o n e p r o j e k c j a m i a u t o r ó w . A l e takie klisze, j a k i t r e ś ć je b i o g r a f i i p o w s t a ł y j u ż pewne schematy opisu, w dziedzinio Szablik wołaj o m , t a k j a k jogo dziada co t o jeszcze wypełniająca, na z b ó j c h o d z o w a ł — w s t a ł o czwartej rano ( . . . ) " i t d . i t d . w i e d z i e ć n a s t ę p n y m razem.* to z u p e ł n i e inna bajka,, k t ó r ą zamierzamy opo­ P R Z Y P I S Y * T e k s t w y ż e j prezentowany analizuje n i e k t ó r e m e c h a n i z m y m i t y z a c j i r z e c z y w i s t o ś c i . W warstwie d o k u m e n t u j ą c e j nasze tezy o p a r l i ś m y się na j e d n y m z r e p o r t a ż y t y g o d n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " . Pochodzi on z r o k u 1983, m a m y więc n a d z i e j ę , żc po czterech l a t a c h n i k t nie odbierze naszych r o z w a ż a ń j a k o d o r a ź n e j pole­ m i k i l u b a t a k u ad personam. Po t a k i m czasie t e k s t y ż y j ą wła­ snym życiem. A n t o n i n a K l o s k o w s k a , Modele społeczne i kultura masowa, (w:) tejżo, Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1969, s. 433— 434 D o r o t a M a r k o w s k a , K r z y s z t o f O s t r o w s k i , Jerzy J . W i a t r , Czytelnictwo prasy w środowisku wiejskim województwa warszaws­ kiego, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 3: 1961, s. 139—162 K l o s k o w s k a , Modele..., s. 434 Zob. na ten t e m a t z b i ó r prac A n t o n i n y K ł o s k o w s k i e j za­ mieszczony w tomie tejże a u t o r k i , Z historii i socjologii..., s. 1 2 3 4 405—530. T a k ż e , K l o s k o w s k a , Wzory i modele iv socjologicznym badaniu rodziny, „ S t u d i a Socjologiczne" n r 2 1962, s. 35—55 K l o s k o w s k a , Z historii..., s. 486—487 Stefan Ż ó ł k i e w s k i , Pole zainteresowań współczesnej socjolo­ gii literatury, ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego lite­ raturoznawstwa, (red.) H . Markiewicz i J . S ł a w i ń s k i , K r a k ó w 1976, s. 433 K l o s k o w s k a , Z historii..., s. 449 J a n i n a K a t y ń s k a , Życie owocujące, „ P r z y j a c i ó ł k a " n r 29/ 1828, 2 1 . V I I . 1 9 8 3 , s. 3 i 5 Słownik Terminów Literackich, W r o c l a w 1976, s. 371 Czesław Niedzielski, O teorelycznoliterackich tradycjach pro­ zy dokutnentarnej, „ P r a c e W y d z i a ł u Filologiczno-Filozoficznego T o r u ń s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o " , T . X V I I Z. 1, T o r u ń 1966 Niedzielski, op. c i t . , s. 189—197 5 6 7 8 9 1 0 1 1 155 �1 2 Niedzielski, op. c i t . , s. 202 Niedzielski, op. c i t . , s. 207 H o n r y k M a r k i e w i c z , Wymiary dzieła literackiego, Kraków 1984, s. 183 M a r i a R o n a t a M a y e n o w a , Poetyka teoretyczna. Zagadnie­ nia języka, W r o c ł a w 1979, s. 304 R o c h Sulima,, Źródło i pion. Figury myślenia o ludowości, „ R e g i o n y " n r 4 1980, s. 71—82 S u l i m a , tamże, zob. t e ż : C z e s ł a w R o b o t y c k i , S t a n i s ł a w W ę ­ glarz, Chłop potęga jest i basta. O mityzacji kuUury ludowej w nau­ ce, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 37, 1983, n r 1/2, s. 3—8 Z o b . n p . A d a m Schaff, Stereotypy i działania ludzkie, W a r ­ szawa 1981 R o c h Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 320 i 321 op. c i t . , s. 324 D a n u t a M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu, Wro­ c ł a w 1970, s. 89 op. c i t . , e. 137 op. c i t . , s. 141—143 Markowska,, Rodzina..., ( a u t o r k a referuje i w y k o r z y s t u j e w y n i k i b a d a ń A . K ł o s k o w s k i e j z l a t 1950—1951 i 1956—1957, F . Adamskiego z l a t 1965—66, oraz I I . K o s z u t s k i e j , z r o k u 1964) M a r k o w s k a , Rodzina..., s. 107 op. c i t . , s. 170—188 Zobacz: J u r i j L o t m a n , Struktura tekstu artystycznego, W a r ­ szawa 1984, s. 355 1 3 1 4 1 5 1(1 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 8 op. cit., s. 376 i 392—395 P r ó b ę usystematyzowania literackich s c h e m a t ó w i wykła­ d n i z w i ą z a n y c h z „ o b c y m " z n a l e ź l i ś m y ostatnio w szkicu M a r i i P o d r a z y - K w i a t k o w s k i e j , Przyjdzie taki i ...,(w) t e n ż e , Somnambulicy, dekadenci, herosi, K r a k ó w 1985, s. 443—454. N a j n o w s z ą e t n o l o g i c z n ą w y k ł a d n i ę p r o b l e m u „ o b c o ś c i " proponuje Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , Mil, symbol, stereotyp (praca d o k t o r s k a , maszy­ nopis) w dyspozycji a u t o r a i b i b l i o t e k i U W (w d r u k u ) . Zobacz: W ł o d z i m i e r z P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 66—85 passim 2 9 3 0 3 1 3 2 M a y e n o w a , Poetyka..., 3 3 s. M i c h a i ł B a c h t i n , Problemy szawa 1970, s. 287 356 poetyki Dostojewskiego, War­ 3 4 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj, ( w : ) t e g o ż a u t o r a , Mil i znak, ( w y b ó r esejów) W a r s z a w a 1970, s, 30 3 5 3 6 t a m ż e , в. 44 t a m ż e , s. 49 2 3 3 7 2 4 2 5 2 6 2 7 T t a m ż e , s. 50 3 8 K o r z y s t a l i ś m y z o m ó w i e n i a p r a c y Ł o t m a n a dokonanego przez a u t o r a u k r y w a j ą c e g o się za i n i c j a ł a m i H . C , k t ó r y w re­ l a c j i swojej p o s ł u ż y ł się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i z eseju rosyjskiego uczonego. Zobacz: H . C , J u r i j Ł o t m a n o biografistyee, „ L i t e ­ r a t u r a n a ś w i e c i e " n r 11 (172) 1985, s. 348—353 3 9 J u r i j Ł o t m a n (w:) op. c i t . , passim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7f29b18395bad3e0a3f9becd65892c.pdf 3038208a076f4edde42ae8b8cb09691b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:628 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.247-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к N О R I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 UCZCZENIE ZASŁUG NAUKOWYCH PROFESORA KAZIMIERZA (Posiedzenie Komisji Etnograficznej DOBROWOLSKIEGO Komitetu Nauk Historycznych PAN) D n i a 25 m a j a 1968 r. odbyła się w K r a k o w i e uroczystość poświęcona u c z c z e n i u zasług n a u k o w y c h stości było prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o . wręczenie zawierającego prace profesorowi poświęcone w a n o prof. D o b r o w o l s k i e m u w zakresie badania kulturze jako wyraz przeszłości ósmy t o m tego w y d a w n i c t w a święconych p r o b l e m a t y c e zbiorowego ludności Pasterstwo góralskiej . 1 uznania za wybitne Podhala m a objąć Punktem centralnym dzieła i kultury reedycje uroczy­ i Podhala, T o m ten dedyko­ zasługi, j a k i e położył ludności prac Tatr góralskiej. Kolejny, prof. D o b r o w o l s k i e g o , po­ j a k o k a m e r a l n a , zgromadziła w a u l i Oddziału Pol­ góralskiej . 2 Uroczystość, p r z e w i d y w a n a s k i e j A k a d e m i i N a u k w K r a k o w i e l i c z n e grono przyjaciół, uczniów i w s p ó ł p r a c o w ­ ników P r o f e s o r a . P r e z e s Oddziału P A N w K r a k o w i e , prof, dr Z e n o n K l e m e n s i e w i c z , dokonując aktu wręczenia pierwszego egzemplarza s a n e p r z e z j u b i l a t a rozważania, poświęcone p o s t a w i e pracy uczonego podkreślając, że przytoczony też c h a r a k t e r y z u j e osobowość naukową prof. „U wielu tego t o m u , przypomniał uczonego fragment napi­ w o b e c życia i dobrej tych rozważań najlepiej Dobrowolskiego: u c z o n y c h , którzy wnieśli do n a u k i istotne wartości, p r a c a badawcza stała się siłą wiodącą, j a k a wysunęła się n a czoło w s z y s t k i c h i c h dążeń. W e w n ę t r z ­ nej pasji ludzi poznawczej odgrywają podporządkowane dominującą rolę. zostały Uczeni, czynności, które o których mówię, w życiu i n n y c h rezygnują z wielu dążeń i przyjemności, t a k częstych w i n n y c h środowiskach społecznych, j a k z b o ­ gactw, władzy, intensywnego życia towarzyskiego, zabaw. Starają się organizm swój utrzymać w sprawności f i z y c z n e j po to przede w s z y s t k i m , a b y móc pracować, działać. Płonie Przyświeca w i m dewiza n i c h niepokój Flauberta: poznawczy, pogoń L'homme n'est rien, l'oevre za doskonaleniem daleka, od k r e s u , który c h c i e l i b y osiągnąć. Wyróżniając się ogromną w się dochodzeniu do podjętego K r a s z e w s k i e g o : nulla dies abeat, celu naukowego ąuin linea ducia starają supersit" 3 est tout. poznawania zawsze wytrwałością urzeczywistnić zasadę . P a s t e r s t w o T a t r P o l s k i c h , i P o d h a l a , t. 7: Zycie i folklor pasterzy Tatr Pol­ i Podhala, W. A n t o n i e w i c z [red.], W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1967. M.in. Przeszłość Podhala, Dzieje wsi Niedźwiedzia, Najstarsze osadnictwo. Podhala, Migracje wołoskie. K. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław—• — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 38. 1 skich 2 3 �248 KRONIKA Tej właśnie pasji poznawczej i gorącemu umiłowaniu prawdy naukowej prof. D o b r o w o l s k i e g o złożyli u z n a n i e z e b r a n i p r z e d s t a w i c i e l e władz A k a d e m i i , p r z y ­ jaciele i uczniowie. Odpowiadając do początków na swej słowa pracy prezesa Oddziału naukowej PAN prof. i zainteresowań Dobrowolski Podhalem i nawiązał Góralszczyzną. Wiążą się one j e s z c z e z jego c z a s a m i s t u d e n c k i m i , gdy n a s e m i n a r i u m prof. F r a n ­ ciszka Bujaka podjął badania nad dziejami w s i Niedźwiedź, które kontynuował j e s z c z e w l a t a c h późniejszych, a monografię tej w s i ogłosił w 1931 r. Później przy­ szedł o k r e s bezpośredniego związania z r e j o n e m T a t r p o p r z e z działalność polityczną w okresie plebiscytu i obejmowania wy. p r z e z państwo p o l s k i e obszarów Spiszą i O r a ­ O k r e s t e n wykorzystał P r o f e s o r d l a l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h , które k o n t y ­ nuował również później, a w y n i k i i c h przedstawiał w l i c z n y c h , z n a n y c h cjach. Zainteresowanie zainteresowaniami go wcześnie do ludnością góralską łączyło się u P r o f e s o r a położeniem ruchu ludności chłopskiej socjalistycznego, jeszcze oraz robotniczej, w okresie publika­ także z s z e r s z y m i które zbliżyły gimnazjalnym. w y p ł y w a ł o dążenie do p o z n a n i a w a r u n k ó w życia ludności chłopskiej, j e j Stąd gospodarki i k u l t u r y , j e j przeszłości oraz d n i a dzisiejszego. T o łączenie badań n a d Współczes­ nością z równoczesnym wistości, doprowadziło gralnego ujmowania głębokim wcześnie badanej sięganiem w s t e c z , do podłoży a k t u a l n e j do zarysowania się koncepcji rzeczywistości, p r z e d s t a w i o n e j w rzeczy­ genetycznie-intepierwszym zarysie już w 1919 r. Wstępem naukowe, niejako do zorganizowane tego uroczystego p r z e z Komisję i licznego spotkania było posiedzenie Etnograficzną Komitetu Nauk Historycz­ n y c h P A N , poświęcone niektórym, p o d s t a w o w y m a k t u a l n y m p r o b l e m o m t e o r e t y c z ­ n y m i metodologicznym etnografii. Z a g a j e n i e doc. dr. A n d r z e j a Waligórskiego poświęcone t e o r e t y c z n y m i m p l i k a c j o m e t n o g r a f i c z n y c h rozwój zapoczątkował i uwarunkował j a k o n a u k i . Z k o l e i doc. d r Z o f i a lizmu-strukturalizmu konkretnych dysław i do badań ugruntowanie zmiany założenia metody przedstawił się fundamentów kulturowej, w następnie w genetyczno-integralnej Dobrowolskiego, a n a koniec s a m Profesor charakteryzując etnografii jasnym funkcjona- m.in. w y n i k i światowej. Doc. dr wykładzie opracowanej przez było których etnografii S o k o l e w i c z mówiła o z a s t o s o w a n i a c h badań n a d t y m z a g a d n i e n i e m Kwaśniewicz badań t e r e n o w y c h , Wła­ zasadniczą prof. ideę Kazimierza zarysował ogólne założenia teorii pro­ cesów żywiołowych, będącej p r z e d m i o t e m jego szczególnego z a i n t e r e s o w a n i a w o s t a t ­ nich latach . 4 osadnictwem Do jej opracowania terenów beskidzkich, posłużyły nad m.in. w y n i k i organizacją badań gospodarki Profesora i nad współżyciem w różnego t y p u j e d n o s t k a c h o s a d n i c z y c h , n a d kształtowaniem się s y s t e m u wartości w określonych warunkach bytu. T e o r i a ta, dając podstawę do właściwego m i e n i a podłoży i przebiegów procesów żywiołowych, s t a n o w i ważny p u n k t dla teorii p l a n o w e g o kształtowania życia, t a k ważnego w Konferencja wowych założeń dała j e s z c z e r a z możność metodologicznych stwierdzenia wiążących rozu­ wyjścia ustroju socjalistycznym. istotnej wartości podsta­ się z g e n e t y c z n o - i n t e g r a l n y m spoj­ r z e n i e m n a rzeczywistość społeczną, które daje możność z r o z u m i e n i a teraźniejszości i w y b o r u właściwych środków działania n a przyszłość drogą dokładnego poznania podłoży, które tę rzeczywistość ukształtowały w przeszłości. Edward Pietraszek W y m i e n i o n e powyżej r e f e r a t y zostały o p u b l i k o w a n e w n i e c o z m i e n i o n e j m i e w o b e c n y m i p o p r z e d n i m z e s z y c i e „Etnografii P o l s k i e j " . 4 for­ �249 KRONIKA Przemówienie К. Dobrowolskiego Muszę przyznać się, że miałem p e w n e o p o r y p r z e c i w z o r g a n i z o w a n i u uroczystości. Krakowa Wynikały poświęcają pełnego obciążeń one ze świadomości, dla mnie czas zawodowych, K l e m e n s i e w i c z , który w i koszty naukowych, że Koledzy w warunkach społecznych sposób h a r m o n i j n y moi dzisiejszej przyjeżdżając życia do współczesnego i innych. Ale P a n Prezes łączy w i e l k i t a l e n t n a u k o w y i orga­ n i z a c y j n y n i e t y l k o z praktyczną mądrością życiową, ale też z szeroką działalnością społeczną, przekonał m n i e , że o r g a n i z o w a n i e głębszy s e n s społeczny, n i e p o z b a w i o n y podobnych zebrań, j a k d z i s i e j s z e , m a a s p e k t u w y c h o w a w c z e g o . Sądzę, że z j a w i s k o społecznego u z n a n i a i ściśle z n i m powiązana życzliwość otoczenia w o b e c drugiego człowieka stanowią zasadnicze wartości, które sprzyjają konstruktywnym, t e c z n y m osiągnięciom j e d n o s t e k i zbiorowości w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h działania. Wartości te z n a t u r y r z e c z y wchodzą w skład poży­ ludzkiego obowiązujących zasad wychowawczych. Pragnę przede Antoniewiczowi, wszystkim memu podziękować drogiemu k o w a ł m i V I I t o m Pasterstwa z całego przyjacielowi Tatr serca prof. Włodzimierzowi od l a t a k a d e m i c k i c h , który Polskich, i Podhala, monumentalnego n i c t w a j e d y n e g o tego t y p u w świecie, i był i n i c j a t o r e m dzisiejszego wielu i l a t wiążą jego mnie kultury, z n i m : głębokie wspólne ukochanie zainteresowania etnograficzne, w y r a z w jego świetnych p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h stwa Tatr i Tatr zebrania. O d ludu które góralskiego ostatnio znalazły Paster­ ogłoszonych w V I tomie Podhala. Jestem Annie wspaniałego dedy­ wydaw­ winien również najgłębszą Kutrzeba-Pojnarowej, Polskich i Podhala, wdzięczność za tak gruntowny mej artykuł drogiej w u c z e n n i c y , doc. Pasterstwa V I I tomie poświęcony m y m s t u d i o m n a d kulturą ludową w t a c h o r a z za j e j z a w s z e chętną, szlachetną pomoc w sprawach Karpa­ naukowo-organiza- cyjnych. Z całego s e r c a dziękuję też P a n u P r e z e s o w i , prof. Z . K l e m e n s i e w i c z o w i , i s e ­ kretarzowi się do naukowemu, dzisiejszej prof. J . L i t w i n i s z y n o w i , za i c h życzliwe uroczystości, j a k również innym członkom ustosunkowanie Prezydium, którzy b y l i t a k u p r z e j m i przybyć n a z e b r a n i e . Najserdeczniejsze i uczniów przyjechali J. podziękowanie kieruję też do w s z y s t k i c h Kolegów, za p r z y b y c i e z innych B u r s z c i e , prof. W. ośrodków zebranie. naukowych Dziękuję nie zwłaszcza szczędząc doc. M . F r a n k o w s k i e j , doc. Z . S o k o l e w i c z o w e j , prof. К. trudów, prof. przyjaciół t y m , którzy m . i n . prof. J . Klimaszew­ Zawistowicz-Adamskiej, Znamierowskiej-Prüfferowej. Przejdę zjalne dzisiejsze Dynowskiemu, s k i e j , prof. J . P a z d u r o w i , prof. M. na z k o l e i do k i l k u r e f l e k s j i . Życie było m i życzliwe, m o j e i u n i w e r s y t e c k i e przebiegały bowiem w epoce, w a l k i o niepodległość P o l s k i , stopiona z w a l k ą o przebudowę u s t r o j u o radykalną reformę rolną. Dołączała się do n i e j w a l k a moralnych głoszących przekreślenie lata którą przenikała antagonizmów gimna­ atmosfera społecznego, o urzeczywistnienie zasad wynikłych z różnic rasowych, narodowościowych i r e l i g i j n y c h . Pewna część młodzieży g i m n a z j a l n e j kółkach s o c j a l i s t y c z n y c h . Atmosferę kajdan ciowy niewoli, wiara przeciw gimnazjalna i w poniżeniu akademicka możność w t y c h c z a s a c h g r u p o w a ł a się w t a j n y c h tych kółek podniesienia społecznemu klas inteligenckiego i charakteryzowała i doskonalenia warstw pochodzenia robotników i chłopów. Działo się to różnymi d r o g a m i : b y t u robotników, p r z e z pracę fizyczną, p r z e z w y p r a w y wola. z r z u c e n i a życia, b u n t upośledzonych. starała się poznać przez poznawanie krajoznawcze. uczu­ Młodzież życie Warunków Jedną z p o - �250 KRONIKA staci tej a k c j i było z w i e d z a n i e mieszkań s u t e r e n o w y c h n a przedmieściach Przynosiło ono (przy d a w n e j piecykiem często u l . Kołłątaja kuchennym. dzieci, robotnik wstrząs obrazy. Nie na Ludwinowie) Zamieszkiwały wyrobnica bunt przeciw nigdy z izby Krakowa. piwnicznej b e z podłogi z małym trojgiem rachitycznych s t o l a r z a z siostrą. T e t r z y p a r t i e sznurami. Tego rodzaju moralny, zapomnę nietynkowanej, ją: z żoną i młody p o m o c n i k lały s w e części i z b y boki wstrząsające sceny wywoływały nędzy, p r z e c i w oddzie­ u młodzieży istniejącym głę­ potwornym kon­ t r a s t o m społecznym. Charakterystyczną cechą p e w n e j części młodzieży g i m n a z j a l n e j i uniwersytec­ k i e j był k u l t p r a c y f i z y c z n e j . Gimnazjaliści i a k a d e m i c y p r a c o w a l i w o k r e s i e w a ­ k a c j i j a k o siły n i e k w a l i f i k o w a n e poznać ciężki t r u d n a różnych s t a n o w i s k a c h p r a c y . Pozwalało i m to robotników, wiodło nimi a robotnikami, do t w o r z e n i a się więzi u c z u c i o w e j między niosło p o z a t y m dumę z g r o s z a z a r o b i o n e g o t w a r d y m k i e m . D l a m n i e osobiście p r a c a w w a p i e n n i k u , n a b u d o w i e w c h a r a k t e r z e nika murarskiego i przy regulacji Dunajca stały się źródłem wysił­ pomoc­ apoteozy pracy f i z y c z n e j j a k o siły w y c h o w a w c z e j , zacierającej różnicę k l a s o w e . Zapoznawanie się było s t o s u n k o w o syteckich. z życiem słabsze wśród Dwutygodniowa chłopskim wycieczka n y c h z kolegą góralem n a P o d h a l e w ramach cudnej charakterami przyrody, świat ludzi. Wycieczka przez piesze m y c h równieśników krajoznawcza wycieczki krajoznawcze lat gimnazjalnych i odbyta gimnazjal­ w latach i S p i s z ukazała m i świat t w a r d e j przenikły wspaniałym folklorem ta zetknęła m n i e po r a z p i e r w s z y w a l k i o byt i swoistymi ze starą c z y s t o polską mową l u d u s p i s k i e g o . Stała się też ożywczym źródłem, z którego nie tylko ukochanie góralszczyzny, ale też z b i e g i e m uniwer­ wytrysło c z a s u wola. i c h n a u k o w e g o poznania. Życie było m i życzliwe, gdyż miałem sposobność poznać w i e l u wewnętrznie, celom w których pozaosobistym. samą świadomość palił się płomień Poznanie takich dążeń ludzi l u d z i pięknych szlachetnych skierowanych niesie wiarę i c h i s t n i e n i a . B e z n i c h najwznioślejsze w człowieka zasady ku poprzez stałyby się pus­ t y m i dźwiękami. I j e s z c z e j e d n a r e f l e k s j a ogólniejszej n a t u r y . P o doświadczeniach długiego życia myślę,, że w każdej l u d z k i e j tości: dobra, rzetelna praca człowieka. P r z e s t r z e g a n i e który zbiorowości obowiązują w każdym zawodzie t y c h wartości w i e d z i e pozwala wydobyć się z n a j t r u d n i e j s z y c h stopę życiową i zdobyć bezcenny MIĘDZYNARODOWA KULTURY LUDOWEJ skarb, jakim życzliwość do zwartego, wobec war­ drugiego zbiorowego wysiłku, sytuacji ekonomicznych, podnieść jest KONFERENCJA W W KARPATACH d w i e szczególnie ważne i zbiorowe poczucie SPRAWIE BADAŃ wartości. ( S M O L E N I C E 11—18 I X 1967 R.) W l a t a c h 1959—1962 odbyło się k i l k a k o n f e r e n c j i związanych z u t w o r z e n i e m Międzynarodowej K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h . Miały one c h a r a k t e r p r z e d e w s z y s t k i m o r g a n i z a c y j n y i p l a n u j ą c y . P i e r w s z a Międzynarodo1 Zob. M. G ł a d у s z, Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Ko­ misji Badań Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 3 3 9 — — 3 4 3 ; t e n ż e , Zarys planu działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 15—40; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , V konferencja Międzynarodowej Komisji do Ba­ dań Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 492—495. 1 �261 KRONIKA w a K o n f e r e n c j a , podsumowująca n a większą skalę w y n i k i b a d a w c z e , nizowana w K r a k o w i e w 11—13 września 1964 r . 1967 r. w 2 Druga tego r o d z a j u Czechosłowacji, zastała zorga­ n a r a d a odbyła się w d n i a c h gromadząc również przedstawicieli w s z y s t k i c h k r a j ó w z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką karpacką . 3 akademie vied w Bratysławie, który pozyskał do współpracy następujące i n s t y t u c j e : K a t e d r a Organizatorem etno­ grafie Konferencji a folkloristiky był University Komenského pisná spoločnost grafii a f o l k l o r i s t i k u Československé] a folkloristiky tinie. w Na pri Slovenskej Národopisný akademie U n i v e r s i t y Purkyně w obradach, które odbywały w vied akademie ústav Slovenskej Bratysławie, w Slovenska Bratysławie, Üstav věd w P r a d z e , K a t e d r a w „Domove S m o l e n i c a c h odległych około 60 k m od B r a t y s ł a w y vědeckých etno­ etnografie B r n i e , Slovenské národně m u z e u m się národo­ pro w Mar­ pracovnikov" było o b e c n y c h 82 u c z e s t n i ­ ków. Z P o l s k i przybyło 10 etnografów i folklorystów , a 14 z Bułgarii, Jugosławii, 4 R u m u n i i , Węgier i Z S S R . 5 Otwarcia Konferencji dr nauk J . M j a r t a n, wszystkich narodów jako przewodniczący K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o powołując biorących prezydium, udział w do którego w e s z l i obradach . 6 Na dokonał przedstawiciele posiedzeniu plenarnym p i e r w s z e g o d n i a o b r a d zostały wygłoszone r e f e r a t y dotyczące p r o b l e m a t y k i i z a g a d - Zob. M. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kul­ ludowej w Karpatach, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 440—457. O K o n f e r e n c j i tej ukazało się już k i l k a i n f o r m a c j i : S . S v e h l á k , Medzinárodná konferencia o studiu l'udovej kultury v Karpatech, „Slovenský národopis", t. 16: 1968 z. 1, s. 123—¡125; J . P o d o 1 á k, Medzinárodná konferencia o studiu l'udovej kultury v Karpatoch (Smolenice 1967), „Slovenský národopis", t. 16: 1968 z. 2, s. 279—286; V . F r o 1 e c, Sendung und Aufgabe der Subkomission fůr das Studium der Siedlungen und der volkstümlichen Baukunst bei der Internationalen Kommission für das Studium der Volkskultur in den Karpaten, „Zpravodaj", M e z i ­ národní k o m i s e p r o s t u d i u m lidové k u l t u r y v K a r p a t e c h , s u b k o m i s e p r o s t u d i u m sídel a lidového stavitelství, B r n o 1968, z. 1, s. 1—5; R e c . J . T o m e š , „Národopisné a k t u a l i t y " , t. 5: 1968 z. 2, s. 145—'146; N . N . G r a c j a n c k a j a , Konfieriencija po izuczeniju kultury i byta nasielenija Karpat, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1968, z. 3, s. 128—130. Der T . Brzozowska ( I B L P A N , Warszawa), mgr E . Dorywalska (Muzeum A r ­ cheologiczne i E t n o g r a f i c z n e w Łodzi), prof, dr M . Gładysz ( K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J w K r a k o w i e ) , dr M . Gładyszowa (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ k o w i e ) , dr H . Kapełuś ( I B Ł P A N w W a r s z a w i e ) , doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska ( K a t e d r a E t n o g r a f i i U Ł w Łodzi), d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w Łodzi), prof, d r J . Krzyżanowski ( I B L P A N w Warszawie), doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie), prof, d r R . R e i n f u s s ( I n s t y t u t S z t u k i P A N w K r a k o w i e ) . Z Bułgarii p r z y b y l i : d r V . D e n c z e w , d r V . M a r i n o w i dr S . S t o i k o w a ( E t n o g r a f s k i i n s t i t u t i m u z e j B A N w Sofii) o r a z d y r . C h r . W a k a r e l s k i i d r D . W a k a r e l s k a - N e m o w a ( I n s t i t u t z a b a l g a r s k i jeżik B A N w S o f i i ) . Z Jugosławii: prof, dr M . G a v a z z i ( J u g o s l o v e n s k a a k a d e m i a z n a n o s t i , Z a g r e b ) i dr P. Tomic ( E t n o g r a f s k i m u z e j , B e o g r a d ) . Z R u m u n i i : d r P. Stáhl ( I n s t i t u t u l de S t u d i i S u d - E s t E u r o p e n e A R S R ) , dr I . V l a d u t i u ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l a r A R S R , B u k a r e s z t ) . Z W ę g i e r : prof, d r B . G u n d a ( E g y e t e m i Néprajzi Intézet, D e b r e c z y n ) . Z Z S S R : akade­ m i k J . V . B r o m l e j ( d y r e k t o r Instituía E t n o g r a f i i A N S S S R , M o s k w a ) d r N. N . G r a cjanskaja (Institut Etnografii A N S S S R , M o s k w a ) , dr J . G . H o s z k o (Etnog r a f i c z e s k i j M u z e j , L w ó w ) i d r J . P. P r i l i p k o ( I n s t i t u t M i s t e c t w o z n a w s t w a , F o l k ­ l o r u ta E t n o g r a f i i A N U R S R , Kijów). D o p r e z y d i u m w e s z l i : j a k o przewodniczący prof, d r Jiří H o r á k (Czecho­ słowacja) a następnie a k a d e m i k J . V . B r o m l e j ( Z S R R ) , prof, dr M . G a v a z z i (Jugosławia), prof, dr M . G ł a d y s z ( P o l s k a ) , prof, d r B . G u n d a ( W ę g r y ) doc. dr J . P o d o l á k (Czechosłowacja), d r P. S t a h 1 ( R u m u n i a ) , d y r . C h r . W a k a r e l s к i (Bułgaria). 2 tury 3 4 5 6 �252 KRONIKA nień m e t o d y c z n y c h w p r z e p r o w a d z a n y c h aktualnie badaniach nawczych kulturowych z zakresu morfologii zjawisk oraz studiów ogólnokarpackich porów­ i bałkań­ s k i c h . R e f e r a t y te, mające umożliwić z e b r a n y m z o r i e n t o w a n i e się w s u m a r y c z n y c h wynikach ostatnio dokonanych badań, posiadały różnorodny charakter. z n i c h dotyczyły rezultatów i n d y w i d u a l n y c h studiów n a d w y b r a n y m i o s z e r s z y m l u b węższym n y c h o ujednoliconej z a k r e s i e , i n n e stanowiły problematyce. Do tych podsumowania Niektóre zagadnieniami prac kolektyw­ o s t a t n i c h należały p r z e d e wszystkim w y p o w i e d z i referentów p o l s k i c h . Założeniem dwóch p i e r w s z y c h referatów było w y k a z a n i e c e c h ogólnokarpackich w z j a w i s k a c h k u l t u r o w y c h , j a k również r e g i o n a l n y c h zróżnicowań. Prof. d r B . G u n da w Zur referacie Kulturmorphologie in den Karpaten przedstawił próbę s c h a ­ r a k t e r y z o w a n i a właściwości k u l t u r o w y c h n a obszarze K a r p a t p o p r z e z analizę uwa­ runkowań kształtowania się l u b występowania niektórych zespołów z j a w i s k i form. Autor n a wstępie przypomniał, że b a d a n i a kalnego i narodowego charakteru wiążące różne n a r o d y oraz szczególnych narodów. W działających na etnologiczne kultur, do dążą wskazania do w y k r y w a n i a na elementy do w y k a z a n i a h i s t o r y c z n e j ciągłości k u l t u r o w e j związku z t y m r e f e r e n t zróżnicowania kulturowe w rozważał z a g a d n i e n i e Karpatach przed lo­ kulturowe u po­ czynników obecnym okresem n a s i l e n i a procesów integrujących. Na licznych przykładach pasterskiej referent naturalnego, od historycznie uwarunkowanej dyspozycji przedstawił przede w s z y s t k i m z zespołu s t r u k t u r y gospodarczej p s y c h i c z n y c h , a także p o s t a w jednostek rozpowszechnianiu utrzymywania się w y t w o r ó w się f o r m kultury środowiska i społecznej oraz Następnie z powyższych kulturowych, tradycyjnych w od i społeczeństw. z n a c z e n i e kontaktów zewnętrznych, wynikających runkowań, w przykłady zaczerpniętych starał się wykazać zależności różnych z j a w i s k dając uwa­ równocześnie społecznościach l o k a l n y c h p o ­ z b a w i o n y c h t y c h kontaktów. Szczególny n a c i s k położył niektórych w y t w o r ó w tach prof. Gunda n a zagadnienie k u l t u r o w y c h , wskazując historycznej przetrwałe w Karpa­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h albo o c h a r a k t e r z e p r a h i s t o r y c z n y m oraz nawią­ zujące do t e c h n o l o g i i średniowiecznej. W w y w o d a c h g r u p y elementów różnicujących o b s z a r y do ciągłości na elementy kultury s w o i c h zwrócił u w a g ę n a t r z y k a r p a c k i e : 1) zespół w y t w o r ó w należących bałkańsko-śródziemnomorskiej, 2) wykazujących związki z Alpami, 3) właściwych t y l k o K a r p a t o m . Opierał się p r z y t y m n a b o g a t y m m a t e r i a l e przy­ k ł a d o w y m p o z y s k a n y m w c z a s i e l i c z n y c h badań t e r e n o w y c h . Drugi z kolei referat vacieho w dotychczasowych kultur badaniach środowiskiem, p o d e j m o w a n y c h wiała sobie odrębne c e l e — było w y k a z a n i e karpatskej nad przez c e c h posiadających zróżnicowania wiązywanie inne życiem różne i Na kulturą regionalne. ludności dyscypliny — jednolity Karpat choć każda jaki porovná- przypomniał, starano oraz z nich badań we Głównym wspólnej Karpat, pierwszym a zadaniem etnografów i wykrycie, j e s t właśnie stadium przypisuje skoordynowanych się Przy wyborze z teoretycznego które r o z p o w s z e c h n i o n e jednorodne przez roz­ przez tego względu k o n i e c z n a jest akcji. pod u w a g ę kultury ludowej, którym sta­ się rozwiązać, l u b podobny c h a r a k t e r międzynarodowej dla studiów porównawczych należy brać nego względu t e z j a w i s k a że jej zaś s t r o n y chodziło o wyjaśnienie, c o s p o w o d o ­ d y s c y p l i n y , j a k h i s t o r i a c z y językoznawstwo. Z obszarze wstępie t y c h problemów, choć częściowo są one także r o z p r a c o w y w a n e koordynacja w oblasti. zasadniczym problemem, j a k i e są tego p r z y c z y n y , z drugiej wało ÍViefctoré problemy wygłosił doc. d r J . P o d o l a k , Tudových Studia MKKK pochodzenie. badań i tematów metodycz­ są n a całym Dlatego zajęto .się to paster- �253 KRONIKA stwem, które społecznej swojego daje wiele grupy. rozwoju całym obszarze Po tych możliwości Ponadto mniej śledzenia t e n właśnie więcej sposobów dział życia gospodarki jednakowe warunki referent przystąpił i kultury chłopskiej środowiska jednej posiada dla naturalnego na Karpat. wstępnych uwagach do charakterystyki kultury p a s t e r s k i e j n a Słowacji, ujmując ją w t r z e c h rozdziałach: 1) r o z p r z e s t r z e n i e n i e pasterzy od X V / X V I skiej wołoskich określonej Słowacji. W n a Słowacji mianem ostatnim „wałasi"; w.; 2) pochodzenie 3) e t n i c z n y z t y c h rozdziałów charakter zwrócił p a c k i e oraz n a drogi i c h p r z e n i k a n i a . Z drugiej tów odbiegających od ogólnokarpackiego ludności kultury uwagę pasterskiej na elementy specyficznych na ogólnokar- s t r o n y wskazał n a rozwój charakteru, się paster­ elemen­ dla Słowacji, uzależnionych od środowiska, a szczególnie w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h . Zagadnienie związków bałkańsko-karpackich stępnych c z t e r e c h r e f e r a t a c h . v oblasti Karpat W pierwszym prof, d r M. G a v a z z i omówił bałkańsko-karpackich. N a zostało wyeksponowane z n i c h , P o stopách zagadnienie wpływów i drogi r o z p r z e s t r z e n i a n i a na­ proudu kulturowych przykładzie t e c h n i k t k a c k i c h i n a z e w n i c t w a k r e s u wskazał n a m e c h a n i z m y w kulturních z tego z a ­ się w y t w o r ó w ze środo­ w i s k a bałkańskiego n a zachodnią Słowację. Następnie ręcznik gólną dyr. dr C h . Wakarelski na wisokoplaninskata uwagę poświęcił narodna sprawie w badań Izrabotwane referacie kultura w Karpatite porównawczych na talkowem i na Balkanite dotyczących szcze­ nazewnictwa ludowego, dając l i c z n e przykłady ilustrujące s t o s u n e k w y t w o r ó w i z j a w i s k do i c h n a z w . W k o n k l u z j i przedstawił propozycję podjęcia w s k a l i międzynarodowej cowania słownika w zakresie nazewnictwa występującego w kulturach opra­ ludowych k a r p a c k i c h i bałkańskich. W trzecim v lidovém z kolei stavitelství wadził n a p o d s t a w i e nych elementów pt. Kulturní referacie, společenství karpatsko-balkánského wyników budownictwa prostoru, własnych badań ludowego a interetnické terenowych regionów vstahy doc. dr V . F r o l e c przepro­ analizę k i l k u Karpat i Bałkanów, wspól­ tj. Buł­ g a r i i i Jugosławii. W auf einige wakischen wów z tej grupy, pt. Die ostatnim referacie nisation wichtigere volkstümlichen kulturowych Kultur, działających podział tego o b s z a r u ników t e n podział warunkujących planowania dziedzin wnętrza poruszył zagadnienie O n e to wpływy referent specjalnie wschodnie. Wśród wyeksponował znaczenie osadnictwa kultury ludowej mieszkalnego wskazał i wołoskiego dla kształtowania n p . n a rozwój tradycyjnych w urządzeń pewnych form wystę­ Równo­ Dalsze które z Bałkanów przykłady zostały się roz­ ogniowych d o w o d y poglądom o w p ł y w i e w z o r ó w d o m u n a Słowiańszczyznę. Cze­ Polsce i na Ukrainie. skiego Czechosłowacji czytel­ znaczenie cześnie przeciwstawił s w o j e ludowej, wpły­ spowodowały p i e r w s z y — związany z prądami wykazujący pujących w Czechosłowacji, które mają analogie kultury Kolo- tschechoslo- na, kształtowanie się k u l t u r y w e w s c h o d n i c h o b s z a r a c h chosłowacji. Udowadniając niektórych — in der Czechosłowacji. n a d w a zasadnicze regiony: i drugi der walachischen Erscheinungen doc. dr V . Pražák na terenie zachodnioeuropejskimi, k o l o n i z a c j i wołoskiej Einwirkung ethnographische dotyczyły przyniesione szeregu na obszary za pośrednictwem Wołochów, n p . o r n a m e n t y k a germań­ innych zjawisk wschodniej zdobnictwa drzew­ nego i h a f t u oraz f o r m y naczyń p a s t e r s k i c h . Odmienny charakter posiadały dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j ' , diów porównawczych dwa referaty p t . Z zagadnień nad kształtowaniem polskie. teoretycznych się współczesnej Pierwszy z nich, i metodologicznych kultury wsi doc stu­ karpackiej, �254 KRONIKA dotyczył niektórych oceniającym wania prac badawczych stan obecnych wyników zakończonych t a c h , właściwie j e d y n e j narodowej prac, przeprowadzanych prelegentka już badań w Polsce . terenowych należycie s k o o r d y n o w a n e j We 7 zwróciła u w a g ę wstępie, na brak opubliko­ nad pasterstwem w [Karpa­ akcji w dotychczasowej działalności. Nadto stwierdziła, że w o b e c zwiększania między­ się ilości publi­ k a c j i j a k o r e z u l t a t u wzrastającej l i c z b y p o d e j m o w a n y c h zbiorowo lub i n d y w i d u a l n i e różnych i tematów, odczuwa się przy opracowywaniu innych dziedzin kultury większą potrzebę ściślejszego p o r o z u m i e n i a b a d a c z y w s k a l i międzynarodowej. K o n ­ t a k t y te n i e zostały d o t y c h c z a s o d p o w i e d n i o z o r g a n i z o w a n e od 1959 r. d y s k u s j i r o b o c z y c h dotyczących p r o g r a m u mimo kontynuowanych i ocen w y n i k ó w prowadzonych badań. N a r a d y te wpłynęły j e d y n i e — obok uporządkowania i p o d s u m o w a n i a prac wcześniejszych — n a p e w n e u k i e r u n k o w a n i a niektórych poszukiwań. Doc. K u t r z e b a - P o j n a r o w a w P o l s c e badań kultury i wyodrębniła trzy k i e r u n k i obecnie terenowych. materialnej transporcie, przy w Pierwszy szeroko dotyczy pojętej przeprowadzanych inwentaryzacji gospodarce c z y m dąży się do określania archaicznych chłopskiej oraz podobieństw i różnic t e r y t o r i a l ­ n y c h . W y k o r z y s t a n i e materiałów stąd u z y s k a n y c h d l a o d t w o r z e n i a rycznych winno odpowiednich i jeszcze poprzedzić elementów. współczesnych form Drugi kierunek organizacji o r a z powiązań z i n n y m i f o r m a m i prace nad wykazać skiej jak [...] powiązań h i s t o ­ atlasową występowania się do opisów z tendencją tradycyjnych ustalenia typologii wiejskiej. Ostatni kierunek obejmuje regionów tradycyjnej do lub wsi karpackich kultury góralskiej. W mające konkluzji wysunęła postulat w y k o r z y s t a n i a w y n i k ó w badań d w u p i e r w s z y c h do „skonstruowania teoretycznego j a k o p u n k t u wyjścia i d l a oceny zarówno modelu kultury tradycyjnej d l a h i s t o r y c z n y c h badań wsi monograficznych, ków przemian współczesnych. cych podstawy do określenia X¡IX i X X wieku", Po przeglądzie „modelu referentka wszy­ d l a w y z n a c z a n i a etapów i k i e r u n ­ dotychczasowych kultury tradycyjnej stwierdziła kie­ gór­ porównawczych, k i e r u n k u z m i a n współczesnych". M o d e l t a k i byłby p r z e d e s t k i m użyteczny w b a d a n i a c h modelu gospodarki etnograficznymi metodą sprowadza pasterstwa współczesne przekształcenia referentka runków monografiami sprawdzenie form budownictwie konieczność opracowań, dają­ w s i polskiej przełomu wypracowania wariantu u r b a n i z a c j i w s i k a r p a c k i c h , opartego n a zróżnicowaniu form kultury tra­ d y c y j n e j w s t o s u n k u do w s i n i z i n n y c h . W ostatniej prowadzonych części r e f e r a t u p r z e z Zakład omówiona została p r o b l e m a t y k a Etnografii Polski I H K M PAN w prac badawczych Warszawie. Dotyczy ona kształtowania się w e w s i a c h b i e s z c z a d z k i c h k u l t u r y współczesnej j a k o powstawania nowych wartości w zmienionych warunkach procesu geograficznych, d a r c z y c h , społecznych i k u l t u r a l n y c h u ludności składającej się obecnie w gospo­ znacznej p r z e w a d z e z przesiedleńców z obszarów n i z i n n y c h , P r o f . d r M . Gładysz w r e f e r a c i e Z problematyki skich badawczej w Karpatach omówił główne k i e r u n k i i problematykę badań p r z e p r o w a d z a n y c h r z e K a r p a t P o l s k i c h p r z e z niektóre ośrodki k r a j o w e . cele i w y n i k i opracowań monografii etnograficznych S z e r o k o zostały potraktowane w s i i regionów. t y c h kładzie się szczególny n a c i s k n a u c h w y c e n i e s p e c y f i k i p r o c e s u Pol­ na obsza­ W pracach dokonujących się o b e c n i e p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y w s i . B a d a n i a tego r o d z a j u koncentrują Etnografii się przede IHKM PAN w Krakowie) i w wszystkim w w Krakowie), Beskidzie Śląskim na. S p i s z u ( K a t e d r a (podjęte Etnografii przez Zakład Słowian U J B i e s z c z a d a c h (Zakład E t n o g r a f i i P o l s k i I H K M P A N w Warsza- R e f e r a t t e n ze względu n a opóźniony p r z y j a z d p r e l e g e n t k i został wygłoszony n a p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a obrad. 7 �255 KRONIKA wie). Wybór ków historycznych tych rodzaju badania nograficzne regionów i został podyktowany specyfiką społeczno-gospodarczych. W miejscowych ograniczonym warun­ zakresie tego p r o w a d z o n e są i w i n n y c h r e g i o n a c h K a r p a t P o l s k i c h . P r a c e m o ­ mają stanowić niezbędną podstawę do s z e r s z y c h uogólnień na temat rozwoju kultury ludowej w K a r p a t a c h . Referent które omówił zmierzają następnie drugą grupę rozpoczętych poszukiwań do opracowań tematycznych. W różnych działów k u l t u r y m a t e r i a l n e j cyjną w s i i obecne pierwszym terenowych, rzędzie dotyczą z położeniem n a c i s k u n a działalność jej ukierunkowania. Mniej liczne natomiast one produk­ są p r a c e podjęte z z a k r e s u niektórych p r z e j a w ó w p l a s t y k i l u d o w e j i f o l k l o r u , w i e d z y i wierzeń oraz zagadnień społecznych. P r a c e tej g r u p y odznaczają się p r z y t y m dużą dowolnością w poszukiwań doborze z a k r e s u t e m a t y c z n e g o terenowych. Niekorzystne to i problematyki, zjawisko jest j a k również o b s z a r u wywołane brakiem między różnymi placówkami prowadzącymi te b a d a n i a , koordynacji posiadającymi po­ niejednolity p r o f i l i różnorodne potrzeby. W dalszej części referatu zostały omówione kolektywne prace gabinetowe zmierzające do określenia s t a n u d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . D o n i c h p r z e d e wszystkim-należą p o s z u k i w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e , mujące o z b i o r a c h m u z e a l n y c h oraz działalności b a d a w c z e j Dyskusja nym przeprowadzona dotyczyła do potrzeb zarówno po r e f e r a t a c h zagadnień których czynników, t j . środowiska wających na formowanie wygłoszonych teoretycznych, i sposobów b a d a w c z y c h . Przede jak infor­ instytucji. na posiedzeniu i spraw plenar­ odnoszących geograficznego w i warunków społecznych iKarpa,ta*ch. P r z y zachowywaniu tym wpły­ zwracano n a t y m obszarze a r c h a i c z ­ nych form k u l t u r o w y c h . Z zagadnień ogólnych o m a w i a n o z n a c z e n i e różnych kolonizacji d l a przeobrażeń nych kulturowych oraz problem słowackich i p o l s k i c h . Podkreślano bałkańskich, również współzależ­ ności między różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y , szczególnie między p a s t e r s t w e m nictwem. Dyskutowano form r o z p r z e s t r z e n i a n i a się róż­ elementów k u l t u r y n a obszarze K a r p a t j a k o r e z u l t a t w p ł y w ó w rumuńskich, ukraińskich, się w s z y s t k i m podkreślano z n a c z e n i e n i e ­ się k u l t u r y l u d o w e j u w a g ę n a w a r u n k i s p e c j a l n e sprzyjające różnych a rol­ w karpackich badaniach t e r e n o w y c h , podnosząc obok i n n y c h z n a c z e n i e m e t o d y p s y c h o l o g i c z n e j . W końcowej fazie dyskusji wowych, nictwa także n a d m e t o d a m i s t o s o w a n y m i stwierdzono potrzebę j a k np. opracowań wybranych dziedzin szybszej kartograficznych kultury, a także realizacji niektórych wytypowanych szerszego prac zjawisk uwzględnienia podsta­ oraz słow­ zagadnień • toponomastycznych. W drugim przewodniczyli dniu konferencji etnografowie obrady odbywały i folkloryści się w pięciu s e k c j a c h , którym c z e s c y i słowaccy. Poszczególne zgromadziły po k i l k u n a s t u uczestników, którzy p r z e d s t a w i l i i zajęli się nakreśleniem planów dalszej pracy badawczej dotychczasowe w zakresie sekcje wyniki swoich specjalności. Najbardziej skoncentrowaną pasterstwa i rolnictwa pasterstwa jako oraz problematykę sekcji najwcześniej przedstawiono, na obradach budownictwa utworzona i form dysponowała odpowiednim czasem rozwinięcie w pełni p o s z u k i w a w c z y c h p r a c t e r e n o w y c h , miała też możność łowania założeń i w y p r a c o w a n i a metod badawczych sekcji osadniczych.' Podkomisja niejednokrotnie na sformu­ uzgadnianych w k r a j o w y c h i międzynarodowych o b r a d a c h . 8 N a p o s i e d z e n i u s e k c j i p a s t e r s t w a i r o l n i c t w a (przewodniczył doc. dr J . Podolák) * B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto w 1960 r. w P o l s c e i n a p o d s t a w i e tego s a m e g o k w e s t i o n a r i u s z a n a Słowacji. Zob. K u t r z e b a - P o j ' n a r ó w a, op. cit., s . 493. �256 KRONIKA na p i e r w s z y m m i e j s c u poruszono tematyką, ponadto dawczych nad zagadnienia przedstawiono niektórymi w metodyczne formie szczegółowymi związane z realizowaną usystematyzowanej zagadnieniami wyniki pasterstwa prac ba­ określonych regionów. Powyższe ujęcia zastały z a w a r t e w s i e d m i u r e f e r a t a c h : doc. dr B . K o p Przydatność czyńska-Jaworska, karpackiej; cyjnej kultury wáw wrazka pastirskata slavije karpackiej w Polsce; s rabotite terminolog bit i materialnata kultura a její koliba Karpatech; referatów, związanych z pasterstwem. mie pracami sekcji dyskusji stwierdzano w atlas problematyce z elementów (sos s p e c j a l e n ogled na u karpatskoj uspoř edici oblasti w Sekcji v rajon; okoli skoncentrowały Nie zajmowano d r J . Štika, v města rolnej konieczność powiązania na západních Sumen. się wokół się n a t o m i a s t figurującymi produkcji Jugo- proizwodstwenja a místo pro ukládání sýre) ovčiarstva trady­ metod Probierni i w karpato-balkanskija formy obrady dotyczącymi jeden bačija Etnografski (ohniště Nižinne dr V . Denczew, tematy dialektolożski na owcewastroto wybavení badawczych kóz jako dr P . T o m i c , Ustanova dr V . M a r i n o w , Salašnická w metod d r D. W a k a r e l s k a - N e m o w a , nad bałgarskija ja); (južno od Dunava); wskazują określonych dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Hodowla obszarze Jak zagadnień w progra­ Karpat, chociaż prac badawczych nad tymi dzia­ łami p r o d u k c y j n y m i w s i . 9 W szej podsumowaniu o b r a d wysunięto s z e r e g wniosków postulujących f o r m y współpracy. Dotyczyły one głównie zaleceń r o z s z e r z e n i a t e m a t y k i n a d p a s t e r s t w e m p r z e z włączenie k u l t u r y d u c h o w e j , o r a z powiązanie z p o k r e w n y m i dzono potrzebę w y k o n a n i a k r e s u p a s t e r s t w a oraz p r z y g o t o w a n i a południowo-wschodniej struowania kartograficznych E u r o p y . T e uzupełniające nego p r z e z uczestników o b r a d n a g r o m a d z e n i a założeniami karpackiego, Wysunięto również wnioski materiałów zostało już u c h w a l o n e prace byłyby pomocne już rozpocząć w o b e c dużej ilości materiałów z b i e r a n y c h zgodnie w dotyczące formie do MKKK działalności zalecenie Drugą nizacyjną wprawdzie kowie spraw n a Międzynarodowej na podstawie badawczej wydawniczych. terenowych sekcję Konferencji materiałów różnych w Zaprojektowano Komisji, co ściślejszej współpracy już obecnie p r a c kultury ludowej z k o l e i cechującą okazała na wniosek się dużą operatywnością, a nadto się p o d k o m i s j a utworzona dopiero poszczególnymi w budownictwa i form w zespołowe p r a c e w na terenie K a r p a t daczy, a także r o z b u d o w y w a n a ośmio­ uchwa­ podkomisjami. dojrzałością o s a d n i c z y c h . Została jej ramach słowackich odnoszących się do t r a d y c y j n e g o t r a d y c j a t y c h badań p o d t r z y m y w a n a . Karpatach. 1964 r. n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w polskijednak 10 monograficznych u z y s k a n y c h z dotychczasowej dziedzin między zresztą 1964 r. w K r a k o w i e najlepiej winęły się w Czechosłowacji. Przyczyniło się do tego i s t n i e n i e bogatych wieloletnia kon­ stwierdzo­ W związku z t y m , c e l e m uniknięcia rozbieżności w dalszej a k c j i b a d a w c z e j , lono z za­ z wytyczonymi przez osobnego w y d a w n i c t w a Zwłaszcza, że istnieją możliwości p r z y g o t o w a n i a w ramach stwier­ zjawisk problemowymi. publikowanie letniej niektórych słownika t e r m i n o l o g i i p a s t e r s k i e j n a obszarze ujęć s y n t e t y c z n y c h , które p o s t u l o w a n o z zakresu pasterstwa zagadnień społecznych i s z t u k i działami, j a k n p . u p r a w ą roślin. P o n a d t o opracowań dal­ badawczej orga­ ona Kra­ roz­ materiałów budownictwa p r z e z s t a r s z y c h i młodszych oraz ba­ obecnie a k c j a s k a n s e n o w s k a . N a konieczność t y c h powiązań w s k a z a n o n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r„ uchwalając w n i o s e k o r o z s z e r z e n i u p r a c p o d k o m i s j i p a s ­ terskiej na zagadnienia rolnicze i o utworzeniu samodzielnej podkomisji rolnictwa. P o r . G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451. Zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451—452. Zob. G l a d y s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 451. 9 10 1 1 �257 KRONIKA Na zebraniu sekcji budownictwa i form o s a d n i c z y c h , której przewodniczył doc. d r V . F r o l e c w zastępstwie dr. n a u k J . M j a r t a n a , czechosłowaccy przedstawili się wokół najobfitsze zagadnień rezultaty prac terenowych. historyczno-typologicznych Tematyka oraz etnografowie referatów współczesnych skupiła przeobrażeń w b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , a także dotyczyła m e t o d y c z n y c h p r a c związanych z p r z y ­ gotowaniem materiałów d l a s k a n s e n u . R e f e r a t y , zresztą n a j l i c z n i e j s z e w tej s e k c j i dr J . Hoško, Národně wygłosili: materjaloch Sambirskej downictwie ludowym Beskidu a w Śląskiego; triedenia Karpat Ludové formy půdorysného latach na stavitel'stve; ohnišť na Oravě; w Návrh S . Mruškovič, o Vudovom st. w Karpatach 1945—1967 jednotný dr na juhozápadnom formy v (Na w bu­ przykładzie dokumentácie Význam Slovensku; otázke Karpatech; na systém S . Švecová, dr n a u k J . M j a r t a n , К Sídelné dr S . Kovačevičová, XVI—XVII. dr M . Gładyszowa, Przeobrażenia Polskich a názvoslovie stavitel'stvo domu; Karpatach dr poznatkov pre budywnictwo koroliwszczini); Malých J . Kantár, východokarpatského Otázky doc. V . Pražák, vývoja. Zarówno referaty, jak i wypowiedzi dyskusyjne stanowiące nieraz obszerne p r z y c z y n k i do p o r u s z o n y c h tematów i wnoszące i n f o r m a c j e o p r o w a d z o n y c h p r a c a c h (np. wypowiedź dr. P. S t a h l a ) wykazały duże z a a w a n s o w a n i e nad budownictwem w ludowym t y m z a k r e s i e , dające podstawy do opracowań dowego dalszą pracę p r z e z p r z y g o t o w a n i e i osadnictwa cych wiadomości prac pomocniczych gicznego i w K a r p a t a c h , a także o postępach badawczych postanowiono z zakresu budownictwa językoznawców. Wobec coraz bibliografii rotaprintowych zespół rozwijającego sprawozdań i rozesłania odpowiednim instytucjom architektów zainteresowania projektu sposobów postanowiono włączyć w program p o d k o m i s j i p r a c e n a d k o n c e p c j a m i skansenów k a r p a c k i c h . W związku zaplanowanym temat i urządzeń t e r m i n e m posiedzenia o b r a d wziąć pod uwagę Ponadto dokumentacji dotyczących główny ludowego. wokół przygoto­ materiałów z budownictwa zakresie terminolo­ b u d o w y skansenów, Slovenské narodné m u z e u m w M a r t i n i e podjęło się wania lu­ podają­ W słownika etnografów, się infor­ budownictwa ośrodków. opracowywanie l u d o w e g o przez żywiej z posie­ o zorganizowanie poszczególnych rozpocząć badań problematyki syntetycznych. Wnioski d z e n i a tej s e k c j i dotyczyły a p e l u do k i e r o w n i c t w a M K K K m a c j i ułatwiającej prowadzonych w K a r p a t a c h oraz p e w n e u j e d n o l i c e n i e podkomisji n a r o k 1969 u c h w a l o n o zagadnienie rozwoju rozplanowania jako domu ogniowych. P r o g r a m s e k c j i s z t u k i l u d o w e j z podsekcją rzemiosła l u d o w e g o wypełniony został pięcioma r e f e r a t a m i i ożywioną dyskusją (przewodniczył prof, d r R . Jeřábek). C z t e r y p i e r w s z e r e f e r a t y dotyczyły zagadnień s z t u k i l u d o w e j : prof, d r R . R e i n f u s s , Podstawowe zagadnienia w badaniach sztuki ludowej na terenie Karpat; dr H . J o h nová, Slovenské l'udové šperk; dr S . Kovačevičová, L'udové náhrobníky na Slo­ vensku; prof, d r R. Jeřábek, Pastierské motivy po valaských mal'ovanych betlehemoch. O s t a t n i r e f e r a t I. Krištka odnosił się do p r o g r a m u p o d s e k c j i rzemiosła i wytwórczości l u d o w e j . Dyskusja w tej s e k c j i toczyła się głównie wokół zagadnień organizacyjnych. N a w n i o s e k prof. dr. M . Gładysza określono f o r m y współpracy i kontaktów wych na podkomisji. Stwierdzono d w a l a t a , a następnie konieczność spotkań j e j członków wysunięto potrzebę opracowania nauko­ co n a j m n i e j r a z bibliografii działowej oraz i n f o r m a c j i o bieżących r e z u l t a t a c h poszukiwań t e r e n o w y c h w f o r m i e powie­ l o n y c h komunikatów. O r g a n i z a c j i tej służby podjęło się Slovenské národně m u z e u m w Martinie postulowano, 17 — i Národní aby przez muzeum członków E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 w Pradze. podkomisji Celem rozszerzenia zainteresować akcji odpowiednie terenowej ośrodki �258 KRONIKA badawcze i pozyskać je do współpracy, której koordynatorem D a l s z e w n i o s k i miały c h a r a k t e r ogólny. P o d n i e s i o n o edycji pisma „Carpatica" nad zagadnieniami patach . Innego 12 w zakresie o postępach prac Kar­ rodzaju rękopiśmienne organu braki utrudniające o stanie katalogi MKKK informującego MKKK. kontynuowania związanymi z problematyką badawczą k u l t u r y l u d o w e j w informacji jako byłaby konieczność rozwój systematycznych zbiorów, p r o p o n o w a n o usunąć p r z e z zasobów muzealnych z obszaru Karpat, badań, t j . co najmniej przygotowywane w k i l k u e g z e m p l a r z a c h , z możliwością wysyłania n a w e t za granicę . 13 Sekcja folkloru wackich , a 14 słownego obradom skupiła jedynie przewodniczyła dr wątków historycznych i demonologicznych folklorystów V. polskich Gašparíková. i czechosło­ Referaty na, temat w l u d o w e j l i t e r a t u r z e o b s z a r u K a r p a t oraz niektórych zagadnień t e o r e t y c z n y c h , wygłosili folkloryści czechosłowaccy: d r V . G a š ­ paríková, Adaptada látok z historickou dr R . Žatko, Prvky ských dr hrách; D. zbojníckej oblasti Z zbojnické povídek dyskusji prowadzonej oblasti o Taterech z Bílých pověsti problemy Theoreíicfcé v materiálech analýza pověrečnych v slovenských Karpat; t r a d i c i e v slovenských, Vudových doc. d r O. Sirovátka, К Klímová-Rychnová, karpatské tematikou folklórně] na Moravě studia a Turcích; lidové betlehem- a v Slezsku; pověsti zapadni Morfologická d r B . Beneš, Karpat. p r z e z prof. dr. J . Krzyżanowskiego wyłoniło się k i l k a postulatów, mających n a c e l u zacieśnienie współpracy pomiędzy I n s t y t u t e m Badań Literackich PAN terenowych, zaprojektowano reedycję a folklorystami jak i w czechosłowackimi, przygotowanie klasycznych między skej akademie odpowiednimi prac pracowniami a szczególnie poszukiwania „szopki" oraz materiałów humoru dotyczących Polskiej v i e d oraz usprawnić w z a j e m n e poszerzyć badań wydawniczej twórczości ludowej zorganizować wymianę l i t e r a t u r y się do f o l k l o r y s t y k i k a r p a c k i e j . N a t o m i a s t wano n a polu działalności antologii opowieści o zbójnikach w T a t r a c h , a także folklorystycznych obszarze K a r p a t . P o n a d t o postanowiono stycznej i to zarówno z a k r e s i e opracowań e d y t o r s k i c h . W Akademii recenzowanie Nauk publikacji i ludowego na się do obszarze teatru Karpat Sloven­ odnoszących w d z i e d z i n i e badań t e r e n o w y c h odnoszących na folklory­ postulo­ ludowego, zapraszając również folklorystów ukraińskich. Tak pod względem programu, stawiały się o b r a d y s e k c j i f o l k l o r u j a k i ilości uczestników muzycznego, którym przewodniczył najskromniej przed­ dr K . O n - d r e j k a . P o j e d y n y m r e f e r a c i e , wygłoszonym p r z e z doc. dr. D. Hollý, К otázce lidových ansámblových nara nagrania hudeb, vývoje z e b r a n i wysłuchali o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. J . G e l - magnetofonowego wesela z Suchej Hory na Orawie przeznaczonego do w y d a n i a w f o r m i e płyty. D y s k u s j a toczyła się wokół u s t a l e n i a k i e r u n k u i t e m a ­ tyki badawczej wania temat d l a studiów porównawczych. Między i n n y m i wysunięto do dotyczący m u z y c z n e j i choreograficznej formy tańca W t r z e c i m d n i u k o n f e r e n c j i odbyło się s p e c j a l n e posiedzenie p r e z y d i u m w którym poza zainteresowanych jej członkami badaniami 15 uczestniczyli przedstawiciele kultury ludowej w Karpatach, opraco­ odzemok. MKKK, wszystkich co umożliwiło krajów prze- D o t y c h c z a s ukazały się t r z y n u m e r y b i u l e t y n u „Carpatica" w y d a n e przez. S A V w Bratysławie w l a t a c h 1960, 1961, 1963. N a potrzebę opracowań d o k u m e n t a c y j n y c h zbiorów m u z e a l n y c h zwracano już ze s t r o n y p o l s k i e j u w a g ę organizując akcję badawczą w K a r p a t a c h w 1959 r. Zob. G ł a d y s z , Konferencja..., s. 341; t e n ż e , Zarys planu..., s. 33. O początkach działania p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n y c h w Czechosłowacji zob. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , op. cit, s. 495. Z P o l s k i wzięli udział: prof, dr M . Gładysz, doc. dr B . Kopczyńska-Jaworska, doc. dr A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , prof, dr R . R e i n f u s s . 12 13 14 15 �259 KRONIKA dyskutowanie koordynacji wielu spraw dalszych związanych z p o s z e r z e n i e m prac. Posiedzeniu składu K o m i s j i i przewodniczył przewodniczący czechosłowackiej K o m i s j i K r a j o w e j Podstawą d y s k u s j i było s p r a w o z d a n i e dr nauk rozwojem J . Mjartan jako MKKK. z działalności M K K K za l a t a 1965—1967, które przedstawił s e k r e t a r z g e n e r a l n y , doc. dr J . P o d o l a k . R e f e r e n t m . i n . stwierdził, że prace naukowo-badawcze rozwinięte zostały specjalistyczne. W w skoncentrowane Czechosłowacji najżywszych zaawansowanie w K a r p a t a c h , które p o z w a l a s y n t e t y c z n e j , po u p r z e d n i m najlepsze rozwinięcie akcji w komisjach Polsce, gdzie naukowych krajowych najlepiej utworzono podkomisje pozostawały podkomisje Bułgarii, Jugosławii i R u m u n i i , a o b e c n i e nawiązana współpraca z Z S R R . W największe w kontaktach ze s p e c j a l i s t a m i Węgier, a dalej pięciu istniejących p o d k o m i s j i i c h a r a k t e r y s t y c e osiągnięć w obrębie K o m i s j i N a r o d o w y c h , prac nad zagadnieniami referent związanymi n a przystąpienie do o p r a c o w a n i a z koordynacyjnej w podkomisji wysuniętą podkreślił pasterstwem wspólnej ustaleniu jednolitych wytycznych. Poza o s a d n i c z y c h . Z k o l e i przypomniał inicjatywę została naukowo-badawczych publikacji t y m podkreślił budownictwa, na poprzednich i form obradach, o u t w o r z e n i u s p e c j a l n y c h zespołów, które koordynowałyby p r a c e w z a k r e s i e m u z e ­ alnictwa i filmu etnograficznego Przystępując ralny do omówienia przedstawił plan „Studia e t h n o g r a p h i c a kowanie materiały materiałów oraz zaprojektowanego cyjną, w z obecnej wanych. Ponadto swoim Karpatach. gene­ ciągłego na tomy mogą obejmować albo stanowić zbiory jednotema- kierowane przedstawiciele poszczególne t o m y w sekretarz p r z e z poszczególne p o d k o m i s j e . powyższe wchodziliby MKKK przeznaczony Następne i sympozjów ludowym czasie w y d a w n i c t w a t o m byłby Konferencji. to w y d a w n i c t w o której w 1 6 z przyszłych k o n f e r e n c j i skład wydawniczej Carpatica" . Pierwszy t y c z n y c h opracowań p r z y g o t o w a n y c h organizacyjnego, n a d pożywieniem działalności byłoby C o do p r o f i l u p r z e z radę w s z y s t k i c h krajów miałyby s w o i c h redaktorów opubli­ redak­ zaintereso­ i wydawane by­ łyby w miarę możliwości e d y t o r s k i c h p r z e z poszczególne współpracujące z Komisją i n s t y t u c j e różnych krajów. Sekretarz poinformował również o w z n o w i e n i u wydawania t i c a " j a k o r o c z n i k a . Prócz c h a r a k t e r u i n f o r m a c y j n e g o funkcję o r g a n u biuletynu „Carpa­ mógłby on spełniać również bibliograficznego Kończąc swoje s p r a w o z d a n i e s e k r e t a r z g e n e r a l n y poddał pod dyskusję kwestię, czy M K K K m a stanowić samoistną organizację, c z y też p o w i n n a b y z istniejących m a pozostać w międzynarodowych instytucji oraz c z y główny Bratysławie, c z y też przenieść się do innego wejść do j e d n e j sekretariat ze Komisji współpracujących państw. J e d n y m z wniosków u c h w a l o n y c h n a Międzynarodowej K o n f e r e n c j i w K r a ­ k o w i e w 1964 r. było podjęcie starań o zapoczątkowanie międzynarodowego c y k l u w y d a w n i c z e g o pod wspólnym tytułem „Acta e t h n o g r a p h i c a C a r p a t i c a " , zob. G ł a d у s z, Międzynarodowa Konferencja..., s. 4511. N a konieczność opracowań b i b l i o g r a f i c z n y c h z w r a c a n o u w a g ę n a w s z y s t k i c h n i e m a l d o t y c h c z a s o w y c h k o n f e r e n c j a c h (zob. p r z y p i s 5). P r a c e n a d polską b i b l i o ­ grafią h i s t o r i i k u l t u r y l u d o w e j K a r p a t p r o w a d z i s y s t e m a t y c z n i e Z a k l a d E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . O p u b l i k o w a n o d o t y c h c z a s bibliografię do 1959 г., a także w 1968 r. złożono do d r u k u w N U S A V w Bratysławie bibliografię z a l a t a I 9 6 0 — —1967 (w w y b o r z e ) . P o n a d t o s t a r a n i e m tegoż Zakładu została w y d a n a bibliografia węgierska i jugosłowiańska (por. Bibliografia historii kultury l u d o w e j K a r p a t , cz. I : Materiały do bibliografii polskiej, W a r s z a w a 1960; cz. I I : Materiały do bibliografii węgierskiej, cz. I I I : Materiały do bibliografii jugosłowiańskiej, W r o c ł a w 1967). I n ­ f o r m a c j e o p r a c a c h b i b l i o g r a f i c z n y c h ' w Czechosłowacji zob. M. G ł a d y s z o w a , Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 759—766. 16 17 �260 KRONIKA W w d y s k u s j i , j a k a rozwinęła Moskwie, grafów akademik sowieckich się następnie, d y r e k t o r J . V . B r o m l e j , zadeklarował do współpracy z MJKKK. Instytutu oficjalnie Prof. M. Gładysz r o z s z e r z e n i a działalności K o m i s j i , zwłaszcza n a u k o w o - b a d a w c z e j skie obszary riatu Europy, generalnego biuletynu MKKK opowiadając w Bratysławie oraz „Carpatica", który zaspokajałby brak charakteryzujące postawiła równocześnie dotychczasowe wniosek o osiągnięcia. W ustalenie terminów się worska podniosła poddał informacji związku składania etno­ projekt n a w s z y s t k i e gór­ za p o z o s t a w i e n i e m za j a k najszybszym n a m a r z e c każdego r o k u , a następnie o o d b y w a n i e o r a z międzynarodowych Etnograficznego przystąpienie Sekreta­ wznowieniem publikując bibliografie z t y m d y r . dr B . F i l o v a materiałów do „Carpatica" posiedzeń K o m i s j i r a z w roku k o n f e r e n c j i r a z n a t r z y l a t a . D o c . dr B . Kopczyńska-Ja- konieczność sprawniejszej informacji współpracowników w ra­ m a c h M K K K z a pośrednictwem „Carpatica". Dotyczyć ona p o w i n n a planów i w y n i ­ ków indywidualnych i zbiorowych prac badawczych, a także adresów pracowni i osób związanych z działalnością naukową interesującą Komisję. D o c . dr R . Jeřá­ bek, popierając wniosek o wydawaniu „Studia ethnographica Carpatica", zapro­ ponował jego wielojęzyczną wersję. Prof. d r M . G a v a z z i zwrócił uwagę n a zasadę dobrowolności w przy tego r o d z a j u czasowych organizowaniu współpracy prac koordynacyjnych K o m i s j i oraz z a u f a n i a , j a k i e towarzyszą o p r a c o w y w a n i u zostały sformułowane Na z Komisją jako i n s t y t u c j a c h . D y s k u t a n c i podkreślali ponadto realność i atmosferę przyjętą dotych­ wzajemnego wspólnych planów r o b o c z y c h . Następnie w n i o s k i K o m i s j i , które przedłożono p o s i e d z e n i u p l e n a r n y m trzeciego d n i a k o n f e r e n c j i wygłosił r e f e r a t Za stratigrafiata ogólnie pozytywność w balgarskata narodna na plenum Konferencji. d y r . dr C h r . W a k a r e l s k i kultura, w którym p r z e d ­ stawił z a g a d n i e n i e nawarstwień h i s t o r y c z n y c h w k u l t u r z e l u d o w e j Bułgarii. Wska­ zał n a e l e m e n t y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a e p o k i przedchrześcijańskiej, f e u d a l n e j i ka­ p i t a l i s t y c z n e j znajdujące się w e współczesnym zespole k u l t u r o w y m . Dalszą część p r o g r a m u p o s i e d z e n i a wypełniły krótkie s p r a w o z d a n i a podsumo­ wujące o b r a d y w pięciu s e k c j a c h oraz o d c z y t a n i e wniosków z p o s i e d z e n i a MKKK. Ponadto wniosek przyjęto i przekazano do r e a l i z a c j i p o d k o m i s j i dr. M . M a r k u s a o z o r g a n i z o w a n i e specjalnego czechosłowackiej zespołu b a d a w c z e g o d l a studiów p o ­ równawczych ,nad pożywieniem l u d o w y m . P o s i e d z e n i e p l e n a r n e zostało zamknięte w z a j e m n y m i podziękowaniami złożonymi p r z e z organizatorów K o n f e r e n c j i i j e j uczestników. P r z e d s t a w i c i e l e poszczególnych g r u p uczestników z a g r a n i c z n y c h w gorących słowach dziękowali za gościnne p r z y ­ jęcie oraz owocną czymi podkreślali wysiłek i wzorową wymianę p o g l ą d ó w i z a p o z n a n i e n a d kulturą organizację K o n f e r e n c j i , co umożliwiło się z d o k o n a n y m i ludową w K a r p a t a c h , a ponadto z o w a n i a d a l s z y c h planów współpracy n a u k o w e j osiągnięciami badaw­ przyczyniło się do s k r y s t a l i ­ na t y m odcinku. Konferencja poza t y m stanowiła okazję do bliższego z a p o z n a n i a się z a g r a n i c z n y c h uczestników z b o ­ g a t y m i r e z u l t a t a m i badań t e r e n o w y c h , z a m b i t n y m i p l a n a m i i sprawną organizacją etnografii czechosłowackiej. N a zakończenie p i e r w s z e g o d n i a K o n f e r e n c j i z o r g a n i z o w a n y e t n o g r a f i c z n y c h . Wyświetlono f i l m o s z t u c e l u d o w e j został p o k a z filmów reżyserowany p r z e z M . Śliwkę oraz d o k u m e n t a l n y f i l m J . P o d o l a k a z badań n a d p a s t e r s t w e m w Bułgarii. P o n a d t o urządzona została w y s t a w a obrazująca prace przygotowawcze do s k a n s e n u budo­ w a n e g o przez S N M w M a r t i n i e . Po zakończeniu k o n f e r e n c j i w wycieczka autobusowa S m o l e n i c a c h (od 44 do <18 września) odbyła się do północno-zachodniej i środkowej Słowacji, podczas u c z e s t n i c y z a p o z n a l i się z t e r e n e m , zwłaszcza z b u d o w n i c t w e m i strojem której ludowym, �261 KRONIKA a także z k i l k o m a e k s p o z y c j a m i m u z e a l n y m i . Szczególnie interesujące dzenie m u z e u m w M a r t i n i e , gdzie bylo zwie­ d y r . d r Š. Mruškovič przedstawił m . i n . p l a n y s k a n s e n u oraz zapoznał z p r a c a m i wstępnymi n a d jego budową. U C H W A Ł Y 1. K o m i s j a p r z y j m u j e sprawozdanie dalszej p r a c y s e k r e t a r i a t u i p o d k o m i s j i generalnego sekretarza M K K K oraz plan narodowych. 2. K o m i s j a zgadza się n a p o z o s t a w i e n i e s i e d z i b y S e k r e t a r i a t u p r z y S A V w B r a ­ tysławie i p o w i e r z a n a d a l funkcję 3. K o m i s j a p r z y j m u j e graficznego do AN w s e k r e t a r z a generalnego z zadowoleniem Moskwie, a k a d e m i k a J . V.. B r o m l e j a , o o f i c j a l n y m współpracy s o w i e c k i c h etnografów tariatowi Generalnemu doc. dr. J . P o d o l a k o w i . oświadczenie d y r e k t o r a I n s t y t u t u E t n o ­ szukanie przystąpieniu i folklorystów. Równocześnie z a l e c a możliwości rozszerzenia współpracy Sekre­ przez pozy­ s k a n i e d a l s z y c h i n s t y t u c j i i specjalistów. 4. S e k r e t a r i a t g e n e r a l n y MK¡KK zobowiązuje się do o r g a n i z o w a n i a n a r a d r o b o c z y c h K o m i s j i oraz międzynarodowych k o n f e r e n c j i t r z y l a t a . P r z y t y m z e b r a n i a te odbywać się będą kolejno corocznych i sympozjów raz na we wszystkich krajach członkowskich. 5. K o m i s j a zobowiązuje się do podjęcia graphica Carpatica", przy czym pierwszy wydawnictwa ciągłego „Studia t o m ¡zawierajacy materiały z ethnoobecnej k o n f e r e n c j i zostanie w y d a n y p r z e z S A V . 6. K o m i s j a wydawania z wdzięcznością własnymi przyjmuje środkami organu obietnicę Narodopisnego informacyjnego Ústavu „Carpatica" SAV (jednego z e ­ s z y t u rocznie). 7. sekcji Komisja przychyla koordynowania się prac do szczególnym zwróceniem u w a g i 8. K o m i s j a p o p i e r a możliwości 9. Komisja l s o rozszerzenie n a obszary poza Komisji jako terytorialnego karpackie Unii (ze i Jugosławii). dyr. , J . V. Bromleja członka o szukaniu nauk antropologicznych obecnej Międzynarodowej . wyraża podziękowanie organizatorom K o n f e r e n c j i w Smolenicach za materialne zabezpieczenie o b r a d podkreślając, że większość referatów z i o m świadczący p o z y t y w n i e ilO. O r g a n i z a t o r z y obecnej zasięgu obszary Węgier, Bułgarii z całą gotowością w n i o s e k wprowadzenia i etnograficznych wniosku naukowo-badawczych i obrady i naukowe o rezultatach dotychczasowych Konferencji przygotowanie miały w y s o k i n a u k o w y prac opracują zwięzłe i n f o r m a c j e po­ badawczych. o r e z u l t a t a c h obrad K o n f e r e n c j i i roześlą j e do w g l ą d u w s z y s t k i m u c z e s t n i k o m . Maria MIĘDZYNARODOWA RZYSTWA KONFERENCJA NAUKOWA JUGOSŁOWIAŃSKIEGO ORAZ ETNOLOGICZNEGO JUGOSŁOWIAŃSKA MIĘDZYNARODOWA R E D A K C J I CZASOPISMA W e wrześniu i w g r u d n i u odbywających zorganizowanej Gładyszowa „DEMOS" 1967 uczestniczyłam w d w u k o l e j n y c h się n a t e r e n i e Jugosławii: I — w TOWA­ KONFERENCJA konferencjach, d n i a c h ¡16—20 I X w konferencji p r z e z T o w a r z y s t w o E t n o l o g i c z n e Jugosławii w 10 rocznicę p o w s t a n i a W n i o s e k o podobnej treści został już u c h w a l o n y n a Międzynarodowej K o n ­ f e r e n c j i w K r a k o w i e w 1964 r. Zob. G ł a d y s z , Międzynarodowa Konferencja..., s. 450. 18 �262 KRONIKA Towarzystwa; И czasopisma — w d n i a c h 19—22 X I I w p o s i e d z e n i u międzynarodowej „Demos", wydawanego przez Instytut Ludoznawstwa redakcji Niemieckiego A k a d e m i i N a u k N R D p r z y współpracy i n s t y t u c j i e t n o g r a f i c z n y c h i n n y c h krajów d e ­ m o k r a c j i l u d o w y c h , od 1964 r. również w spoczywała zakładów w rękach etnografii akademika, i etnologii Jugosławii . Organizacja tej konferencji 1 prof. D u s z a n a Serbskiej Nedeljkoviéa, Akademii Nauk oraz pracowników i Uniwersytetu w Bel­ gradzie. O b i e k o n f e r e n c j e o d b y w a ł y się w miejscowościach o d d a l o n y c h o ok. 80 k m od B e l g r a d u : p i e r w s z a n a północny wschód w Vršac w V o j v o d i n i e n i e o p o d a l jugosłowiańsko-rumuńskiej, Arandželovač w nych krajów druga Szumadii. W środkowej, na południe, w obu k o n f e r e n c j a c h południowej miejscowości granicy uzdrowiskowej uczestniczyli przedstawiciele i n ­ i wschodniej Europy: Bułgarii (w I f e r e n c j i ) , Czechosłowacji, N R D , P o l s k i , R u m u n i i , Węgier (w I I k o n f e r e n c j i ) , Ze strony jugosłowiańskiej w konferencjach brali udział przedstawiciele kon­ ZSRR. różnych i n s t y t u c j i ; k a t e d r u n i w e r s y t e c k i c h , A k a d e m i i i muzeów z całego t e r e n u Jugosławii, j a k również w I k o n f e r e n c j i w Belgradzie. składu personalnego aktualnego rencja Mimo dla przybysza stanu prac naukowa centralnego Instytutu Opieki nad Zabytkami różnego c h a r a k t e r u etnografów obu t y c h k o n f e r e n c j i z innego k r a j u , zainteresowanego jugosłowiańskich, (połączona z W a l n y m Zebraniem zarówno i wielostronnie rozwijającej przeglądem wielodniowa Towarzystwa), g e n e r a c j i etnografów jugosłowiańskich, j a k i k i l k u n a s t o o s o b o w a f e r e n c j a r e d a k c y j n a były okazją Kultury i odmiennego i c h konfe­ grupująca organizacyjna kilka kon­ do z a p o z n a n i a się z niektórymi k i e r u n k a m i żywo się etnografii jugosłowiańskiej i niektórych nauk jej p o k r e w n y c h . Z e s t a w i e n i e u z y s k a n y c h n a tej drodze i n f o r m a c j i oczywiście n i e może j e d n a k zastąpić wyczerpującego nowego przeglądu osiągnięć e t n o g r a f i i s k i e j , j a k i chętnie widzielibyśmy z n o w u i k i l k u n a s t u l a t a c h od przeglądów n a łamach „Etnografii drukowanych po I I w o j n i e jugosłowiań­ P o l s k i e j " po k i l k u w „Etnografii Pol­ s k i e j " i „Ludzie" . 2 Konferencja 1) z a g a d n i e n i o m graficznych w Vršac etnogenezy poświęcona została i zróżnicowania n a t e r e n a c h zagrożonych w zasadzie etnicznego, i wynikom tylko dwu 2) m e t o d y c e problemom: badań etno­ t y c h badań. T r z e c i t e m a t łączył z a g a d n i e n i a d w u p o p r z e d n i c h . O b e j m o w a ł problematykę badań mniejszości narodo­ w y c h : jugosłowiańskiej w R u m u n i i i rumuńskiej w Jugosławii, w t y m p r z e d e w s z y s t ­ k i m n a t e r e n a c h zagrożonych p r z e s i e d l e n i a m i w związku z b u d o w ą z a p o r y i elektrowni w rejonie z tymi badaniami Żelaznych pozostawał Wrót nad Dunajem. l i c z n y udział w Niewątpliwie konfrontacji Większość referatów została w s t r e s z c z e n i u o p u b l i k o w a n a d o w y c h . I c h dokładniejsze 3 omówienie przekracza ramy delegacji w wodnej związku rumuńskiej. w materiałach obecnego zjaz­ sprawozdania. P o s t a r a m y się zwrócić j e d y n i e uwagę n a niektóre k i e r u n k i badań oraz udział w n i c h różnych specjalności. I t a k w grupie p i e r w s z e j dyskusję w y w o ł a ł inaugurujący sesję r e f e r a t duże z a i n t e r e s o w a n i e i aprobującą j e d n e g o z nestorów, a z a r a z e m p i o - Por. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T r z e c i o konferencja Komitetu Redak­ cyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludo­ wych „Demos", „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 342—344; t e j ż e , Informacja etnograficzna krajów demokracji •— nowy profil czasopisma „Demos", tamże, t. 11: 1967, s. 504—505. P o r . M . G a v a z z i , Ludoznawstwo w Jugosławii 1939—1947, „Lud", t. 3 7 : 1947, s. 426—438; D. P a l o s i j a , Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : il96Í s. 372—376. N a j o b s z e r n i e j s z y przegląd etnografii jugosłowiańskiej p r z e d I I wojną pióra M . G a v a z z i e g o zamieścił „Lud Słowiański", t. I B : 1930, s. 266—296; t. 2 B : 1931, s. 72—106. R e z i m e i r e f e r a t a , I X S a v e t o v a n j e E t n o l o g a J u g o s l a v i j e Vršac 16—20 I X 1967, ss. 45. 1 2 3 �263 KRONIKA nierów etnografii pokrewieństwa storycznych krajów bałkańskich, C h r i s t o W a k a r e l s k i e g o i różnic w zapożyczeń terminologii kulturalnych. Do źródeł p i s a n y c h , a n t r o p o l o g i i zywał J . V . B r o m l e j kultur narodowych materiałów i współczesnych z Moskwy w z Bułgarii jako na temat sprawdzianu h i ­ językowych, h i s t o r y c z n y c h materiałów etnograficznych r e f e r a c i e rozpatrującym nawią­ n a przykładach h i s t o ­ r y c z n y c h t e o r e t y c z n e z a g a d n i e n i a procesów przekształcania się wspólnot e t n i c z n y c h w narodowości mowania matyki i narody. Dalsze referaty tej grupy dotyczyły: dynamiki przej­ f o l k l o r u ustnego n a t e r e n a c h dwujęzycznych (D. P o p z R u m u n i i ) , i metody współczesnych polskich badań tradycyjnym i współczesnym zróżnicowaniom -Pojnarowa, Warszawa) zagadnień oraz etnograficznych poświęconych k u l t u r y w s i polskiej zmian proble­ (A. p o c z u c i a etnicznego i Kutrzebanarodowego u b a d a n y c h współcześnie różnych g r u p ludności jugosłowiańskiej n a t e r e n a c h m i e ­ s z a n y c h w nawiązaniu do p o c h o d z e n i a t y c h g r u p i i c h h i s t o r i i , i c h przynależności p o l i t y c z n e j , r e l i g i i itp. (M. Barjaktarovič, B e l g r a d ; J . H u r s k i , P r a g a ; J . Vukmanovič, Cetinje; G . Palikruševa, Skopje). Żywą polemikę wywołał z B e l g r a d u , wiążący z a g a d n i e n i a e n d o g a m i i , występującej nych grup ludności Jugosławii, z problematyką referat P. Vlahoviéa w różnym c z a s i e u róż­ kształtowania się narodu chor­ wackiego. Część drugą s e s j i rozpoczął p r z e d s t a w i c i e l Rumuńskiej A k a d e m i i N a u k , R . V u l canescu z Bukaresztu, przedstawieniem przez u c z o n y c h rumuńskich w rejonie długofalowego budowy programu naddunajskiej badań podjętych elektrowni wodnej. Sąsiednich również zagrożonych w y s i e d l e n i e m terenów w obrębie Jugosławii czyły referaty D. Drjaćy i S. porównawcze p r a c e etnograficzne Zecevica z Belgradu, prowadzone omawiające: w starej i nowej tych zmian; drugi — rekonstrukcje występującego z w y c z a j u składania d a r ó w zmarłym (sarandar) tradycyjnego cowane w Instytucie Opieki nad Zabytkami Kultury ludności w na tych sto­ terenach i jego genezę. W n i e s i e n i u do i n n y c h terenów N. P e s i c - M a k s i m o v i c z B e l g r a d u — siedzibie przesied­ l a n y c h w s i , poświęcone z m i a n o m k u l t u r y m a t e r i a l n e j i p o s t a w o m s u n k u . do doty­ pierwszy przedstawiła metody od­ wypra­ przeprowadzania e w i d e n c j i i i n w e n t a r y z a c j i zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h oraz o d t w a r z a n i a pierwot­ n y c h f u n k c j i osad średniowiecznych i nowożytnych p r z e z e k i p y złożone w pierwszej fazie badań p r z e z etnografa i a r c h i t e k t a , w d r u g i e j ponadto geografa, h i s t o r y k a , e k o ­ nomistę, socjologa, d e m o g r a f a przeprowadzonej i i n n y c h . V . H u s j e k z V . G o r i c y zreferowała przebieg d o k u m e n t a c j i zagrożonych z n i s z c z e n i e m zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h t y p o w e j w s i p o d m i e j s k i e j Z a g r z e b i a , a J . V a ř e k a z P r a g i m e t o d y badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h osad zagrożonych, w y p r a c o w a n e Temat ności t r z e c i objął serbo-chorwackiej nicowane gwary w Rumunii Rumunów (R. F l o r a , Z r e n j a n i n ) . p r z e z etnografów czechosłowackich. zarówno w y n i k i studiów e t n o l i n g w i s t y c z n y c h e n k l a w (E. Petrovicz zamieszkałych M. Boškovic-Matic na z Bukaresztu), terenie z Belgradu Banatu j a k też w przeprowadziła lud­ zróż­ Jugosławii badania d o m e m u R u m u n ó w w B a n a c i e , w o k o l i c a c h Vršacu. E t n o g r a f pracujący w nad Vršacu, Т. Milován, badał o s a d n i c t w o rumuńskie w d o l i n i e K a r a š a , a B . V l a h o v i c z B e l g r a d u R u m u n ó w w Vršacu. E t n o g r a f i socjolog rumuński M . L i v i u zajął się z a g a d n i e n i e m s t r u k t u r y r o d z i n y i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . N a zakończenie k o n f e r e n c j i zorganizo­ wano mieszanej, wyjazd j e j uczestników do n i e d a l e k i e j wsi Alibunar o ludności w t y m dużym p r o c e n c i e ludności rumuńskiiejj J a k w y n i k a z przedstawionego omawianej konferencji (mimo w w i e l k i m skrócie s p r a w o z d a n i a , n a przykładzie j e j zacieśnienia do d w u t y l k o tematów) zaznaczyły się wyraźnie powiązania t e m a t y c z n e i zbieżności założeń m e t o d o l o g i c z n y c h dzy etnografią jugosłowiańską a etnografiami innych, reprezentowanych pomię­ na kon- �264 KRONIKA f e r e n c j i krajów, j a k również wielokierunkowości zainteresowań współczesnej grafii jugosłowiańskiej, tradycyjne obejmujących zagadnienia Podejmowanie tych zarówno etnogenetyczne), o s t a t n i c h badań stości k u l t u r a l n e j n a w s i , m . i n . w jak zagadnienia i procesy historyczne przemian wiąże się z p o w s t a w a n i e m nowej tradycyjnych, ginących f o r m inwentaryzacji badań budownictwa wykracza poza przedmiot wypracowanie do nowo podjętych inwentaryzacji ludowego i podmiejskiego, i r e k o n s t r u k c j i s t a r y c h osad miejskich. Ten zakres tradycyjnej etnografii, rzeczywi­ o charakterze międzynarodowym. Duży n a c i s k położony j e s t n a b a d a n i a t e r e n o w e i odniesieniu tym współczesnych. w y n i k u inwestycji gospodarczych m e t o d y k i t y c h badań, zwłaszcza w etno­ (w j a k również współczesnych zajmującej się przede w s z y s t k i m tradycyjną kulturą w s i regionów opóźnionych w r o z w o j u gospodarczym i regionów kulturalnym i rekonstrukcją procesów minionych. Badania tych nie zanikają j e d n a k . K o n t y n u o w a n e są n a d a l w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h i A k a d e m i i , j a k również p r z e z niektóre m u z e a . Z m i e n i a się j e d n a k genetycznych i znacznie problematyka prowadzących do nich t y c h badań. O b o k zagadnień inwentaryzacji o charakterze występuje ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d y n a m i k i p r z e m i a n etno- atlasowym obserwowanych, m.in. n a r e f e r o w a n y c h n a k o n f e r e n c j i z a g a d n i e n i a c h z m i a n świadomości społecznej, poczucia narodowego. przez etnicznego etnografię pasjonujące i jugosłowiańską, ze względu J a k wiele i n n y c h zagadnień podejmowanych są to n a t y c h t e r e n a c h t e m a t y s p e c j a l n i e n a specyfikę etniczną Bałkanów, dostarczające żywe, bogatego materiału n i e t y l k o d l a z a w s z e c i e k a w y c h i n o w y c h wniosków h i s t o r y c z n y c h l e c z również dla s z e r s z y c h uogólnień teoretycznych.! Jubileuszowa konferencja Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii zakończona w y b o r e m jego przewodniczącego, prof. Milovaná G a v a z z i e g o z Z a g r z e b i a , d o t y c h c z a ­ sowego p r e z e s a T o w a r z y s t w a , n i e była jedyną dużą konferencją wianym okresie. zorganizowana sławii, Poprzedziła naukową w j e s z c z e l i c z n i e j s z a międzynarodowa przez po k o n f e r e n c j i z organizowanych prof. Duszana Nedeljkovica z Belgradu. Bezpośrednio w Vršac część j e j uczestników wzięło udział w w Jugosławii f e s t i w a l i s z t u k i l u d o w e j , sesją etnograficzną. N i e s t e t y n i e o w s z y s t k i c h tego t y p u k o n f e r e n c j a c h zespołowych i nych dowiedzieć terenowych prac etnograficznych do n a s w y d a w n i c t w możemy etnograficznych się jednym połączonym z popularną w i o n y c h n a n i c h w y n i k a c h l i c z n y c h w c h w i l i obecnej dochodzących oma­ konferencja, n a k i l k a tygodni wcześniej p r z e z T o w a r z y s t w o F o l k l o r y s t y c z n e J u g o ­ kierowane natomiast ją z i przedsta­ indywidual­ nieregularnie jugosłowiańskich. Toteż należy z u z n a n i e m podkreślić duży wysiłek etnografów jugosłowiańskich włożony w p r z e d ­ stawianie pierwszym przeglądu najważniejszych rzędzie p r a c prac folklorystycznych) formacyjno-bibliograficznym czasopiśmie etnograficznych okresu krajów tego po I I w o j n i e demokracji kraju (w światowej ludowych tym w in- „Demos". Z w o ł a n a n a grudzień 1967 r. i korzystająca z gościny kolegów jugosłowiańskich konferencja r e d a k c j i międzynarodowej tego c z a s o p i s m a podkreśliła m . i n . bogactwo nadsyłanych sprawozdań i l i t e r a t u r y etnograficznej Jugosławii, a z a r a z e m zobowią­ zała zarówno etnografów Jugosławii, j a k i p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h k r a j ó w rządzenia kolejnego z e s t a w i e n i a działających w każdym z t y c h k r a j ó w do s p o ­ ważniejszych instytucji etnograficznych dla zamieszczenia tych wykazów w zeszycie specjalnym, przeznaczonym dla uczestników V T I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h w T o k i o w 1968 r. Antropo­ 4 „Demos. I n t e r n a t i o n a l e e t h n o g r a p h i s c h e u n d f o l k l o r i s t s c h e informationen". S o n d e r d r u c k z u m V I I I . I n t e r n a t i o n a l e n K o n g r e s s der a n t h r o p o l o g i s c h e n u n d e t h n o l o g i s c h e n W i s s e n s c h a f t e n T o k i o , 3,—10. S e p t e m b e r 1968, R . 9 :1968 z. 1. 4 �265 KRONIKA Przygotowanie wywania z e s z y t u specjalnego, j a k również omówienie indeksów p i e r w s z y c h 10 roczników w y d a w n i c t w a , syłanych tekstów o r a z zwiększania l i c z b y prenumeratorów jach były podpisanej głównymi tematami konferencji, uczestniczyła z r a m i e n i a I H K M w której ze zasady sprawy nad­ w poszczególnych strony P A N również dr W a n d a Anna przygoto­ tłumaczeń polskiej kra­ obok Paprocka. Kutrzeba-Pojnarowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d72fe8e05fb505d6ea1eb8abe03027.pdf de6c37fc20c624016d8a8871a7d7ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:683 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:629 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.267-285 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia I Á N P O D O L Á K , Pastierstvo v oblasti Vysokých E P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 Tatier, Klenotnica Slovenskej L u d o v e j K u l t u r y , zv. I . B r a t i s l a v a 1967, ss. 207, fot. 128, Instytut Etnografii wydawania Ludowej nowej Kultury. czytelników dycyjnej też Słowackiej Akademii Celem słowackich tej i serii jest wybranych regionów. w Bratysławie zatytułowanej „najbardziej i folkloru „W każdym przystąpił Klenotnica rozpropagowanie zagranicznych kultury materialnej, duchowej pewnych Nauk serii popularnonaukowej wśród do Slovenskej szerokich rzesz typowych • przejawów tra­ słowackiego" całej Słowacji l u b takim studium poda się genezę z j a w i s k a i jego rozwój aż do czasów współczesnych. O p i s i a n a l i z a danego z j a w i s k a pozwoli listyczną tej na wskazanie jego przydatności i możliwości kulturę współczesną". T a k oto b r z m i serii. M a ona. być bogato i l u s t r o w a n a , z języków k o n g r e s o w y c h . W druku jego program włączenia inicjatorów z obszernym w socja­ i redaktorów streszczeniem w jednym j e s t już k i l k a tomów, w p r z y g o t o w a n i u kilka następnych. P i e r w s z y tom s e r i i , j a k i ukazał się w początku 11968 r. (z datą 1967 г.), to p r a c a J a n a P o d o l a k a , Pastierstvo Docent tury dr J a n P o d o l a k pasterskiej opartych książka Karpat. przede jest Ma wszystkim obszerną, a v oblasti Vysokých jest n a j l e p s z y m on za sobą na T a t r (zostało ono z l i k w i d o w a n e cały własnych zarazem Tatier. dziś n a t e r e n i e Słowacji szereg badaniach szczegółową znawcą z tego terenowych. monografią Omawiana pasterstwa kul­ zakresu, tu Wysokich około 20 l a t t e m u , z chwilą założenia Tatrzańskiego P a r k u N a r o d o w e g o ) i porównawczo p o t r a k t o w a n y c h gury publikacji S p i s k i e j i T a t r L i p t o w s k i c h , gdzie obszarów T a t r B i e l s k i c h , M a ­ (zwłaszcza w t y c h ostatnich) pasterstwo k w i t n i e po dziś dzień i gdzie żyją j e s z c z e pełnym życiem stare t r a d y c j e pasterstwa t y p u wysokotatrzańskiego. P r a c a podzielona sterstwa j e s t n a c z t e r y części. P i e r w s z a na tych terenach, o w a r u n k a c h o letnich pastwiskach, przygotowywaniu bydła i owiec. W części d r u g i e j bydła i owiec; w części t r z e c i e j m o w a część czwarta, najobszerniejsza, szałasie od c h w i l i o p u s z c z e n i a hodowli n a okres z i m o w y autor o m a w i a jest formy stado tego owiec, s i a n a i i n n y c h p a s z dla organizacji jest o budownictwie opisem przez mówi pokrótce o h i s t o r i i p a ­ dużego b y d ł a rogatego i letniego pasterskim, wszystkiego, w s i do jesiennego co dzieje wypasu wreszcie się zakończenia na sezonu w y p a s o w e g o . Uwzględniono tu zresztą także życie p a s t e r z y w z i m i e . W tej właśnie ostatniej części mieści się w s z y s t k o , co poza życia p a s t e r s k i e g o . Prócz c y k l u zajęć d n i a j e s t tu obszerny w organizacją rozdział poświęcony p r o d u k c j i nościom w e t e r y n a r y j n y m i magicznym przedmiotu. wości, gdzie m i e s z k a l i urodzenia i daty Jest też w y k a z c z y też paśli przeprowadzenia mlecznej baców, pożywieniu zajęciom nie związanym bezpośrednio z w y p a s e m . bliografia i budownictwem obrębie sezonu w y p a s o w e g o i w stada, wywiadu; obrębie n a szałasie, umiejęt­ i odzieży p a s t e r z y , i c h Pracę uzupełniają p r z y p i s y i b i ­ informatorów swoje dotyczy w układzie z podaniem wreszcie jest wedle miejsco­ ich zawodu, słownik daty pasterskich �268 RECENZJE wyrażeń g w a r o w y c h . na rozdziały, t a k i m Całość z a m y k a o b s z e r n e jak w f r a n c u s k i e s t r e s z c z e n i e z podziałem tekście słowackim. T u t r z e b a wspomnieć, że podpisy pod i l u s t r a c j a m i są również dwujęzyczne. J a k w i d z i m y z podanego wyżej układu p r a c y P o d o l a k a sowy i obejmuje skich regionów i d l a przeciętnego wierności opisu i potoczyście czytelnika obraz dobrej z j a w i s k , i c h l o k a l i z a c j a ) , które decydują mentu naukowego. nym, jest brak Wysokich i łatwym życia dokumentacji wania Pewnym m a ona c h a r a k t e r związanych z p a s t e r s t w e m przyległych. N a p i s a n a interesujący czesnej całość z j a w i s k podany mieszkającego dalej takich mapy. od K a r p a t jak Spisz Czytelnik narodu. c z y Liptów, dla c u d z o z i e m c a są z a w i e s z o n e nawet słowacki może k i l k u m a p ) jest dużą Autor operuje wreszcie pracy, tomach dawali mapy tej serii nie regionów, popełniali utrudnia o których tego mówią występo­ dość pasm j e j czytelność górskich, ich publikacje, które umieszczenie i chyba wolno K u l t u r y , aby w błędu i i by jej innego, w s i i miasteczek, (byłoby c e l o w e samego doku­ poważ­ nie odczuwa nazwami nazwami w próżni. B r a k m a p y wadą jasny równo­ przedstawiciel n a m apelować do w y d a w c ó w K l e n o t n i c y S l o v e n s k e j L u d o v e j szych czas niedociągnięciem, i to niedociągnięciem jakiejkolwiek daje przy o wartości tej książki j a k o b r a k u w t a k i m stopniu, j a k c z y t e l n i k p o l s k i , a t y m b a r d z i e j krain, językiem pasterskiego, (wszędzie opi­ T a t r i gór­ w dal­ przyszłości usytuowania tychże regionów n a t e r e n i e C S R S . Niewątpliwie walor książki, zarówno dla c z y t e l n i k a a m a t o r a , jak i etnografa, s t a n o w i doskonały dobór i l u s t r a c j i i właściwe i c h r o z m i e s z c z e n i e w tekście. Oddają one nie tylko charakter krainy, o której mówi u c h w y c o n e n a żywo czynności gospodarcze t a k częstego w p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h zowanego" obrazu opisywanej praca J . Podolaka, ale również i sceny z życia p a s t e r s k i e g o . N i e m a t u , dawniejszego rzeczywistości, typu, u k a z y w a n i a wyreżyserowanych „wyideali­ scen, sztucznie a r c h a i z o w a n y c h strojów, wnętrz i t d . I l u s t r a c j e są tu uzupełnieniem, a r a c z e j giem d a l s z y m t e k s t u i dlatego trzeba j e omawiać łącznie z t e k s t e m . Dużą cią­ zaletą książki — u w a g a t a odnosi się zarówno do t e k s t u , j a k i materiału i l u s t r a c y j n e g o jest łączenie s p o j r z e n i a listycznej kultury h i s t o r y k a ze s p o j r z e n i e m w s i słowackiej. Autor daje obserwatora współczesnej n a m przegląd życia w jego t r a d y c y j n y c h j e s z c z e f o r m a c h , w j a k i c h istniało ono p r z e d a równocześnie u k a z u j e , co z t y c h d a w n y c h form stało przejęte p r z e z spółdzielnie p r o d u k c y j n e przetworzone i dostosowane do n o w y c h dy istniejącej podlegającą pasterskiego kolektywizacją, przeszło do współczesności, z o ­ i spółki p a s t e r s k i e , j a k dalece zostało form ustrojowych e k o n o m i c z n y c h . T o właśnie ujęcie s p r a w i a , że p a s t e r s t w o sąsiednich) poznaje i nowych warunków tatrzańskie (czy też gór c z y t e l n i k nie j a k o coś należącego już do h i s t o r i i , rodzaj tylko w pamięci s t a r y c h informatorów, ciągłym z m i a n o m — socja­ ale jako legen­ instytucję żywą, i przeobrażeniom, która n a d a l o d g r y w a istotną rolę w życiu górskich w s i , np. L i p t o w a . Równocześnie autor u k a z u j e , j a k n i e k o r z y s t n i e wpłynął n a ludność, która wypasała zakaz wypasu i t y m samym oderwanie swe stada w Wysokich Tatrach, całkowity od s t a r y c h t r a d y c j i , które stanowiły o s p o ­ sobie i c h życia i c h a r a k t e r z e k u l t u r y . Książka J . Podolaka szczególnie jest interesująca J e s t ona doskonałym uzupełnieniem m o n u m e n t a l n e g o wychodzi pod redakcją prof. Włodzimierza skich i Podhala. stwo wysokogórskie, u k a z u j e , Daje Antoniewicza n a m możność szerszego j a k bardzo dla czytelnika wydawnictwa — polskiego. polskiego, Pasterstwo s p o j r z e n i a n a nasze, p o l s k i e b l i s k i e sobie były k u l t u r y jakie Tatr Pol­ paster­ pasterzy po­ łudniowych i północnych stoków T a t r . I j e s z c z e parę uwag n a zakończenie. Chciałabym tu podkreślić kilka, moim �269 RECENZJE zdaniem przez b a r d z o k o r z y s t n y c h d l a całości w y d a w n i c t w a , redakcje, oszczędności szczegółów. miejsca, Pierwsza skreśla się u to sprawa, a nie zawsze bibliografii. n a s bibliografię c z y artykuł, pod p o z o r e m , że noty b i b l i o g r a f i c z n e uzupełniającą m a wartość sama dla tych, którzy twieniem choć już z innego torów. Historyk dokładnie Sprawa w sobie, zajmują doskonałym się p o d o b n y m punktu widzenia, wydaje nie odważyłby n i e określa ta m a jest — jeszcze są n a s z y m i ścisłymi się naszym inny zagadnieniem. n a źródło, zaś źródłem natury jest rzec którego przecież można współpracownikami, poświęcają i c h nazwislk wydaje mi się pracy więc gestem n a m nierzadko uła­ celowe, informa­ proweniencji właśnie moralnej. lojalności, i Równie oddając z pełnym z a u f a n i e m w n a s z e ręce cały zasób p o s i a d a n e j czenie dla pracę jednego z a g a d n i e n i a c z y uzupełnieniem m i się u m i e s z c z e n i e w y k a z u powoływać aspekt, często, jakąś znajdują się w p r z y p i s a c h . T y m ­ c z a s e m t a k a wyodrębniona, dobrze z e s t a w i o n a b i b l i o g r a f i a regionu docenianych Jakże informator. Informatorzy wiele godzin, wiedzy. Umiesz­ przyznania niejako współautorstwa t y m , bez współpracy których nie mogłaby istnieć n a s z a p r a c a . Powróćmy jeszcze do resume francuskiego i dwujęzycznych podpisów i l u s t r a c j a m i . N i e s t e t y n a s z e języki zrozumiałe są t y l k o wśród Słowian i prace w nich publikowane wym. Nie rozwiązują lizują poruszane w mijają sprawy pracy b e z żadnego e c h a n a światowym r y n k u parustronicowe zagadnienia. osiągnięcia znalazły s w o j e m i e j s c e w na t y m , żeby poznano naszą nauce kulturę nauko­ s t r e s z c z e n i a , które z a l e d w i e Jeżeli więc c h c e m y , żeby pod najlepsze sygna­ nasze naukowe światowej, jeżeli istotnie zależy n a m ludową i n a s z dorobek naukowy, musimy zdobyć się n a obszerne s t r e s z c z e n i a obcojęzyczne. Słowacy z r o z u m i e l i tę sytuację czego dowodem praca Podolaka — (na 151 s. t e k s t u słowackiego, 23 s. s t r e s z c z e n i a francuskiego!). I w r e s z c i e ostatnia u w a g a — książka, o której mówimy, j e s t ładnie, e s t e t y c z ­ nie w y d a n a , z barwną okładką, w przyjemnym, istotne dla dzieła, które chcielibyśmy widzieć w tujących się n i e t y l k o z g r o n a z a w o d o w y c h poręcznym formacie, rękach w i e l u etnografów, Anna LENG, Slovenské Vúdové Slovenskej Akademie Vied, LADISLAV davatelstvo Zusammenfassung, Pod hudobné Kowalska-Lewicka nástroje, B r a t i s l a v a 1967, V y ­ ss. 301 n l b . 3, fot. 117, m a p y 3, r y s . 26, Rezjume. k o n i e c 1967 r. A k a d e m i a kację, pt. Ludowe co b a r d z o czytelników r e k r u ­ instrumenty L e n g , który p r z e d kilkoma N a u k w Bratysławie wydała interesującą muzyczne laty wydał na Słowacji. pierwszy Autorem podręcznik publi­ jej jest dr L a d i s l a v d l a szkół wyższych, traktujący o słowackim folklorze w o k a l n y m i i n s t r u m e n t a l n y m . 1 W recenzowanej pracy L . Leng organologii oraz o m a w i a rem instrumentalnym Słowacji, ze względu przedstawia jej zastosowanie Słowacji . 2 n a wagę Mimo i ocenia w badaniach że publikacja poruszanych dotychczasowy dorobek n a d współczesnym problemów, dotyczy głównie wykorzystanie folklo­ obszaru bogatych L. L e n g , Slovenský hudobný folklor (dočasná vysokoškolská učebnica), B r a t i s l a v a 1961. P i e r w s z e w E u r o p i e k o m p l e t n e o p r a c o w a n i e l u d o w y c h instrumentów m u z y c z ­ n y c h wydała dotychczas tylko R u m u n i a , a mianowicie: T . A l e x a n d r u , Instru­ méntele muzicale ole p o p o r u l u i K o m i n , E d i t u r a de stat p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a , B u c u r e s t i , s s . 386. 1 2 �270 RECENZJE materiałów porównawczych i duże w a l o r y poznawcze, przypisać j e j można ogól­ niejsze z n a c z e n i e . 3 Pracę podzielono n a t r z y obszerne rozdziały poprzedzone c y m przegląd osiągnięć c z e s k i e j i słowackiej wstępem, zawierają­ etnomuzykologa P i e r w s z y rozdział, zatytułowany „Organografia a s y s t e m a t y k a " , poświęcony jest jednej z najmłodszych wiera dziedzin etnomuzykologu, on systematykę l u d o w y c h instrumentów a mianowicie około 90 obiektów. Zaznaczyć należy, że autor r o z p a t r u j e instrumentów m u z y c z n y c h , których p i e r w o t n a c z y obrzędowa. Należą do n i c h np. ostrohy bunkoś laski organografii. Za­ szczegółowy opis m u z y c z n y c h oraz funkcja (ostrogi), również szereg była głównie fcíepóče (klekotka wania naciągniętego szczegółowe opisy dla etnologa drutu), zvony instrumentów młotkowa), kulaga (kostur n a b i j a n y mosiężnymi kołeczkami), rapfcóč (terkotka), z nanizanymi na zakrzywionej części kołeczkami, służącymi do (dzwony), autor krahulce uwzględnia (janczary) także wiele ludowych sygnalizacyjna (rodzaj podtrzymy­ itd. Podając i n n y c h istotnych d a n y c h , j a k np. sposób p r o d u k c j i , k o n s e r w a c j i , zasięg występowania, m i e j s c e n a b y c i a , charakterystykę w y t w ó r c y itp. L. Leng np. rifová zwraca forma wej. Do žliabkova zlobcoky fujara t z w . trojdierková fujary (detwiańska (piszczałka jednoręczna rzadko szczególnie muzyczno-dialektowego), pistolka (z t r z e m a otworami) fujara). t e r e n i e Górnej N i t r y występuje handrárska m e n t , bardzo i n s t r u m e n t y słowackie, j a k jednoručka pochodząca z trenczańskiego o b s z a r u rozwojowa oraz detvianska Na uwagę, n a s p e c y f i c z n e 4 z trzema otworami, młodsza szczególną pístala (róg s y g n a ł o w y ) , trojdierková występujący w interesujących pístala. J e s t to c i e k a w y i n s t r u ­ Europie, wykonany ze względu na ze świńskiej osobliwą kości konstrukcję basa (małe b a s y żłobione w j e d n y m kawałku d r e w n a ) , optávky (rodzaj udo­ należą: (oktawka), s k r z y p i e c górali tatrzańskich t z w . złóbcoki). Podkreślić p r z y t y m należy, że autor podaje h i s t o r y c z n e n a z w y nologię, uzupełniając instrumentów i związaną z n i m i t e r m i ­ j e nomenklaturą czeską, polską, rosyjską, węgierską, r u m u ń ­ ską, niemiecką i chorwacką. Rozdział pištal", drugi, zawiera i bezstroikowych zatytułowany analizę z i a prawidłowości lub rozważań t e o r e t y c z n y c h , p o d e j m u j e stroikowatym wierceniem grupy, się więc s p e c j a l n i e „hranowych" piszczałek z o t w a r t y m cylindrycznym jazyčkových stroikowych i n s t r u m e n t y d z i e l i autor n a d w i e zasadniczą rolę odegrał budič. L e n g z a j m u j e a k u s t y c z n y m i prawidłowościami końcem, v l a s t n o s t i hranových właściwości piszczałek. A e r o f o n i c z n e w których r o z w o j u tym „Akustické akustycznych l u b zamknię­ piszczałki. też autor próby s p r e c y z o w a n i a i Obok ujednolicenia t e r m i n o l o g i i poszczególnych g r u p instrumentów. T r z e c i rozdział, pt. „Slovenské ludové hudobné nástroje a i c h vztah к tonalitám hudobných d i a l e k t o v " , m a również c h a r a k t e r t e o r e t y c z n y . A u t o r s t w i e r d z a , że moż­ liwości harmoniczne muzycznych mierze n a tonalność melodii w dziedzinie teorii m u z y k i , j a k również Następnie L e n g w s k a z u j e i tonalnymi instrumentów możliwościami ludowych i pieśni. Powiązania wpływały, w te stanowią estetyki i poważny znacznej problem fizjologiczno-psychologicznej. n a powiązania między a k u s t y c z n y m i właściwościami ludowych instrumentów m u z y c z n y c h a f o l k l o r e m wo­ k a l n y m oraz p r z e d s t a w i a prawidłowości mające decydujący w p ł y w n a w y t w a r z a n i e P o r . r e c . D . H o l ý , „Národopisné a k t u a l i t y " , R.5:1968 z. 1, s . 47—49. Obecną recenzję p r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e (przyp. R e d a k c j i ) . N a z w a tego rogu pochodzi od m i a r y rifu, używanej p r z y p r o d u k c j i tego instrumentu. 3 4 �271 RECENZJE się i o r g a n i z o w a n i e proces poznania t o n a l n y c h stosunków i i c h systemów. A u t o r oraz powstawania muzycznego myślenia omawia człowieka również i ogólnej nezy m u z y c z n e j wyobraźni. W związku z t y m z a j m u j e się też z j a w i s k a m i jącymi na utrwalenie czynnika wają lub zachowawczego przede niwelację w wyobraźni słowackim muzycznej. L e n g folklorze Słowacji hranové, występowały uważa, m u z y c z n y m odgrywały w s z y s t k i m tradycyjne instrumenty ludowe. nocno-zachodniej się t a m t e j s z y c h stylów m u z y k i l u d o w e j . szczałka tonalności. pasterska) Spotykane wywarły t u t a j : fujara zdaniem pół­ których wpływ na I n n y m przykładem może słu­ wpływ materiału pod i pastierska pištalka (pi­ n a smyczkową muzykę de- (fujara) autora rolę odgry­ T a k np. n a o b s z a r z e żyć górski obszar środkowej Słowacji dostarczający n a j r o z m a i t s z e g o względem że i piszczałki b e z d z i u r k o w e , j e d n o s t r o n n e w y k o r z y s t a n i e a k u s t y c z n y c h możliwości miało decydujący formowanie ge­ wpływa­ twiańską, przejawiający się zwłaszcza w m e l o d i i głosu prowadzącego, t z w . „prednika". Za cel omawianego opracowania postawił sobie autor wykazanie związków p r z y c z y n o w y c h między źródłami t o n a l n y m i i i n s t r u m e n t a m i m u z y c z n y m i a ludzką świadomością, które to związki stały się w z o r e m nianiu tonalno-melodycznej ,W nych końcowej części rozdziału instrumentów ludowych, w a c k i c h , wskazując pracy i stanowi autor przeglądu europejskich uwzględnieniem muzycz­ rumuńskich i sło­ n a s i l n e powiązania między t y m i o s t a t n i m i . Organiczną płyta gramofonowa uzupełniona poszczególnych dokonuje ze szczególnym zawierająca d w u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zespołów Książka i normą w w y t w a r z a n i u i u m a c ­ bazy. jest instrumentów typowych instrumentalnych z Terchova i obfitymi oraz nagrania przypisami, indeksem, systematyką ludowych część instrumentów Hrochot. mapkami zasięgów instrumentów według F . A . G e v a e r t a , С. S a c h s a , A . B u c h n e r a i L . L e n g a . Przy studiowaniu nawet najlepszych się p e w n e zastrzeżenia. N a s z y m opracowań c z y t e l n i k o w i mogą z d a n i e m autor z b y t mało u w a g i nasunąć poświęca i n s t r u ­ m e n t o m n i e w y r a b i a n y m p r z e z twórców l u d o w y c h , a także różnym sposobom prze- s t r a j a n i a s k r z y p i e c (przez podwiązywanie s t r u n ) itd. B r a k również w y k a z u w a ż n i e j ­ szych publikacji i artykułów omawiających ludowymi na pobliskich Morawach, wcześniejszych p r a c . Sądzimy problemy związane z instrumentami a także nie podaje a u t o r w b i b l i o g r a f i i bowiem, że o p r a c o w a n i e tego t y p u , j a k swych omawiane, p o w i n n o udostępnić c z y t e l n i k o w i pełną literaturę p r z e d m i o t u . Praca Ladislava Lenga m a duże z n a c z e n i e w etnomuzykologu, i choć wielu problemów n i e r o z s t r z y g a d e f i n i t y w n i e , w y z n a c z a j e d n a k k i e r u n k i d a l s z y c h badań w tej ważnej d z i e d z i n i e k u l t u r y l u d o w e j . Andrej NAUTOLOGIA I „ETHNOLOGIA Sulitka (Brno) MARÍTIMA" R o l a i z n a c z e n i e w s z e c h s t r o n n y c h badań k o m p l e k s o w y c h j e s t dziś ogólnie z n a n a i d o c e n i a n a . N a s t a r e , n i e w y e k s p l o a t o w a n e jeszcze, j a k i n a nowo o d k r y t e „obszary b a d a w c z e " n i e należy spoglądać pod kątem w i d z e n i a j e d n e j , wąskiej z w y k l e d y s c y p l i n y , l e c z p o p r z e z wspólny p r y z m a t s z e r e g u n a u k o w y c h specjalności, realizując t y m s a m y m p o s t u l a t integralności n a u k i . T ą drogą zwiększyć dziś m o ­ żemy głównie stopień prawdopodobieństwa w miarę o b i e k t y w n e g o p o z n a n i a o t a ­ czającej n a s rzeczywistości, co z j e d n e j s t r o n y s t w a r z a okazję formułowania i r o z ­ wiązywania n o w y c h problemów b a d a w c z y c h , a z d r u g i e j — umożliwia d o k o n a n i e j e s z c z e j e d n e j w e r y f i k a c j i poglądów, t a k n i e r a z u t a r t y c h i u g r u n t o w a n y c h , iż t r a d y c y j n e metody n i c by t u wnieść nowego n i e mogły.. �272 RECENZJE Polska etnografia z pozostałymi i nie jest jak dotychczas w należytym d z i e d z i n a m i h u m a n i s t y k i , n i e wspominając technicznych. Tymczasem powojenny okres rozwoju stopniu już sprzęgnięta o naukach europejskiej ścisłych etnografii to p r z e d e w s z y s t k i m e p o k a kształtowania się s z e r e g u n o w y c h , szczegółowych c y p l i n zajmujących — dys­ pograniczne miejsca n a s t y k a c h wielu najrozmaitszych dziedzin n a u k o w y c h . To powstanie wąskich nieraz specjalizacji w r a m a c h procesów inte­ g r a c y j n y c h pociągnęło za sobą rewolucję w d o t y c h c z a s o w y c h m e t o d a c h b a d a w c z y c h . Nowe, szczegółowe, ściśle w y s p e c j a l i z o w a n e twórczym w k ł a d e m i korzystające d y s c y p l i n y etnograficzne, wzbogacone z doświadczeń i n n y c h , zbliżonych c z y p o k r e w ­ n y c h d z i e d z i n , z własnymi c h a r a k t e r y s t y c z n y m i t y l k o d l a n i c h zespołami aparatury pojęciowej, n a j l e p i e j i n a j e f e k t y w n i e j badawcze. Przykładem tego r o d z a j u rozpracowują określone d y r e k t y w y d y s c y p l i n c z y kierunków etnolingwistyka, etnosocjologia, etnomuzykologia czy wiele etnomorfologia, innych jeszcze, a w etnografii etnobotanika, z braku służyć mogą etnopsychologia, miejsca tu nie wymie­ nionych. Wśród tych wyspecjalizowanych, lecz daleko wykraczających przecież poza r a m y t r a d y c y j n e j etnografii d y s c y p l i n z n a j d u j e się j e d n a , n a którą również zwrócić należy nieco większą uwagę. Specjalność czy —• w s z e r s z y m sensie — a n t r o p o l o g i i i ścisłych gałęzi problematyka już pojęcie logia wiedzy, określające dzaju w szybko taką właśnie wynikiem zbliżenia etnografii z szeregiem humanistycznych badań swej pisano większości p u b l i k a c j e rozrzucone historycznych czy z pola specjalność też n a t e n t e m a t problematykę, gicznych, przedmiotem to j a k d o t y c h c z a s n i e w i e l e niewiele czynkarskie jest jest j a k najszerzej pojęta m o r s k a , a w ogólniejszym z a k r e s i e i nautologiczna. M i m o że u k u t o marítima", zrobiono, których ta kulturowej widzenia były ściśle w w — „ethno­ t y m zakresie na naszym r a m a c h etnografii gruncie i dyskutowano. i opracowania, po różnorodnych regionalnych i n i e stwarzając Dotychczasowe zahaczające etnograficznych, periodykach, tym samym przy- o tego r o ­ archeolo­ niknąc zazwyczaj rzetelnych podstaw jakiej­ k o l w i e k k o o r d y n a c j i d a l s z y c h badań. S y t u a c j a t a k a uniemożliwia również w nej m i e r z e orientację w które w y m a g a ł y b y również fachowa całokształcie p r z e b a d a n y c h dopiero dokładniejszego wymiana Wkład w s f o r m o w a n i e opinii i naświetlenia. Z n a c z n i e u t r u d n i o n a poglądów, metodologicznych pew­ dotąd problemów, j a k i t y c h , która stanowić mogłaby jest realny i t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w tej szczegółowej d z i e d z i n y etnografii. Sytuacja taka ulec powinna z a s a d n i c z e j z m i a n i e , gdyż powrót P o l s k i n a s w e p r a s t a r e z i e m i e nadbałtyckie zobowiązuje problematyką przecież do w s z e c h s t r o n n e g o zajęcia się morską, a w a r u n k i do badań tego r o d z a j u są dziś ze zrozumiałych w z g l ę d ó w k o r z y s t n i e j s z e niż k i e d y k o l w i e k w przeszłości. Jeśli c h o d z i o b a d a n i a sunięte p o w i n n y nictwa w ich ludowym, zakrojone prace rozpatrywanej w z a k r e s i e etnografii, to w y d a j e się, że n a czoło w y ­ być s t u d i a n a d d z i e j a m i naszego żeglarstwa, rybołówstwa i s z k u t oczywiście poświęcone s p e c y f i c e n a ogólnym aspekcie. Nie kulturowej tle etnograficznej mniej ważne byłyby naszych nadmorskich c h a r a k t e r y s t y k i terenów szerzej obszarów znajdują­ c y c h się w zasięgu oddziaływania a k w e n u bałtyckiego. Dawny ze w s z e c h i współczesny miar folklor zasługujące żeglarski i rybacki — n a uwagę. Szczególnie to również interesujące zagadnienie byłyby zapewne b a d a n i a n a d t y m f o l k l o r e m uwzględniające także w większym z a k r e s i e niż d o t y c h ­ czas rolę morza i Bałtyku nie jako umożliwiającego treści k u l t u r o w y c h . bariery, stosunkowo lecz pomostu swobodną kulturowego interetniczną łączącego wymianę ludzi szeregu �273 RECENZJE Nieodzowna byłaby także syntezy dotychczasowego śródlądowej p r o b l e m a t y k i zapewne próba c z y próby etnograficznej. podstawą do p r z e p r o w a d z e n i a dokonane, a także Niepoślednią a pozwoliłoby ustalić Takie inicjatywy badawcze dalsze rolę spełnić p o w i n n a przede przeglądu lub nawet wszystkim mogłyby być o c e n y tego, co w t y m z a k r e s i e już zostało tości zagadnień wymagających pogłębionego powszechna, dokonania d o r o b k u n a u k o w e g o w z a k r e s i e m o r s k i e j i zbliżonej do niej w dyrektywy badawcze i skalę war­ opracowania. omawianym wyodrębniona z a k r e s i e także i na zasadach etnografia etniczno-terytorial- n y c h j e j s u b d y s c y p l i n a , jaką bez wątpienia jest o c e a n i s t y k a . T o włączenie się e t n o ­ grafii powszechnej w badania n a d rolą m o r z a i środowiska w o d n e g o w k u l t u r y , p r z y w y k o r z y s t a n i u w y n i k ó w a n a l i z y społeczeństw często w walnie większym zachodzi w stopniu krajach zdeterminowanych europejskich, dałoby przez geograficzne być może również rozwoju nieporówny­ warunki efektywne niż to rezultaty odnośnie do p e w n y c h uściśleń c z y w e r y f i k a c j i n a t u r y t e o r e t y c z n e j . Z intensyfikacją badań w z a k r e s i e p r o b l e m a t y k i m o r s k i e j p o w i n i e n iść w dalszy rozwój w dziedzinie poznania kompleksu zagadnień s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m śródlądowym. D o r o b e k etnografii nie jest bynajmniej znajomości zadowalający najbardziej może w rodzaju budownictwa Włączenie tych dotychczas wego zagadnień zakresu problematyki rezygnacja jako w sferę stron zainteresowania się z w i e l u w z g l ę d ó w badawczej określającej ze starego parze żeglar­ p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e by go było porównywać eksploatowanych t a k a pociągnąć musiałaby nieadekwatność z ze s t o p n i e m kultury ludowej, czy rolnictwa. „ethnologia marítima" w y d a j e nakże o p e r a c j a i trudno związanych ją pojęcia w który proponowałbym — w Z tego etnografii", też względu zakresie koniecznym. za sobą n i e t y l k o zmianę „morskiej nazwy. specjalisty zabiegiem lecz wpłynęłaby nieodzowna formie na byłaby c e l u a k c e p t a c j i nowego, odpowiedniego „etnonautologię", oczywiście w Jed­ dotychczaso­ terminu, jak najbar­ dziej d y s k u s y j n e j . Uzasadnieniem sformułowania w s z y s t k i m ogólny e t y m o l o g i c z n y takiego właśnie neologizmu wydaje się przede c h a r a k t e r pojęcia „nautologia" najbliższego raczej „żeglarstwu", a p r z y t y m niezwiązanego w sposób j e d n o z n a c z n y z m o r z e m . N a u t o ­ logia — d y s c y p l i n a n a u k i , której p o d s t a w y sce, jest również t y m s e k t o r e m w sieniu do w y m i e n i o n y c h wyżej problemów Związek t e n polegałby n a w z a j e m n e j niu metod badawczych i żeglugi, h i s t o r i i r o z w o j u zaplecza w morskiej wiedzy, czy zadzierzgnąć p o w i n n i dorobku w w bliższy Pol­ odnie­ kontakt. doświadczeń oraz n a w y k o r z y s t a ­ nautologii, a więc m . i n . dziejów środków w o d n e g o t r a n s p o r t u o r a z i c h lądowego p o s t a c i p r z y s t a n i i portów, a także t a k i c h j a k np. n a w i g a c j a , i szeregu astronomia technicznych dziedzin i meteorologia nautyczna oceanografia. Naukowe zbliżenie „etnonautologii", rejonu Bałtyku etnografów c z y to w terenów dziedzin wydaje skiego T o w a r z y s t w a Nautologicznego. tego typu zadanie dzaju stowarzyszenie, z jednej badań szeroką strony zamierzających odniesieniu czy wreszcie „nautologicznych" na znacznej mierze opracowano wymianie znajomości ludowych w n a s z e j n a u c e , z którym etnografowie powstałe popieranie, wnieść do śródlądowych pozaeuropejskich, wkład w rozwój naszego ze s p e c j a l i s t a m i się możliwe do z r e a l i z o w a n i a w kraju, innych ramach Pol­ T o „młode" w s t o s u n k u do i n n y c h o r g a n i z a c j i w okresie powojennym, koordynowanie o charakterze nautologicznym, w s k i c h n a s z e m u z a s a d n i c z o „ l ą d o w e m u " społeczeństwu. postawiło i inicjowanie z drugiej skalę działalności p o p u l a r y z a t o r s k i e j 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 swój obszarów sobie wszelkiego zaś s t r o n y — c e l u przybliżenia za ro­ prowadzenie spraw mor­ �274 RECENZJE Polskie Towarzystwo w statucie) także swe wybitnie Nautologiczne, z siedzibą w G d y n i , p o s i a d a (i to n i e t y l k o interdyscyplinarny odzwierciedlenie w charakter. profesjonalnej Fakt specyfice t e n znalazł struktury O b o k p r z e d s t a w i c i e l i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h — filologów, historyków, czy etnografów w szeregach Towarzystwa silnie reprezentowani w i e l u d y s c y p l i n ścisłych, a obok n i c h również p r a k t y c y — l u d z i e związani swą codzienną pracą z m o r z e m i jego j a k n a j s z e r z e j oczywiście jego członków. archeologów są specjaliści instytucjonalnie rozumianą proble­ matyką. Z wynikami naukowych poznać może Warto i organ poświęcić nader tego m u nieco odpowiednim płaszczyzną poczynań P o l s k i e g o stowarzyszenia, więcej forum prawdziwej uwagi, wymiany współpracy Towarzystwa naukowy gdyż periodyk doświadczeń, wielu Nautologicznego kwartalnik •— 1 ten jest a jego łamy d y s c y p l i n , wśród za­ „Nautologia" . potencjalnym winny których stać się swój wkład wnieść by mogła i etnografia. Niejako letyn prekursorem Nautologiczny" jednak funkcji problematyki — pisma wydawany przez specjalistycznego; morskiej i wodnych aspekcie. R e a l i z a c j a tych Polskie „Nautologii" był ukazujący się w l a t a c h 1958—1965 „ B i u ­ Towarzystwo dróg tę samą zatem śródlądowych zadań stała się b a r d z i e j Nautologiczne naukowego periodyku. D r u k o w a n y organizację. n i e mógł zainicjowało Nie w on naukowej ich interdyscyplinarnym prawdopodobna w spełniał prezentować 1966 r. z chwilą, wydawanie początkowo w dość s k r o m n e j gdy nowego ilości 600 e g z e m ­ p l a r z y , dziś d o c i e r a on już do z n a c z n i e szerszego kręgu odbiorców (1500 egz.) w y ­ kazując p r z y t y m n a d a l stałą tendencję w z r o s t u nakładu. Podstawowym c e l e m „Nautologii" w g p r o g r a m o w y c h założeń Zarządu Głównego P T N , prof. dr. L u d w i k a Z a b r o c k i e g o , dorobku „polskiej nautologii" przy zachowaniu Przewodniczącego w i n n a stać się p u b l i k a c j a jednak odpowiednich proporcji i usunięciu j a k i e j k o l w i e k d y s k r y m i n a c j i t e m a t y k i s z e r s z e j — „nautologicznej i ogólnobałtyckiej", c z y w r e s z c i e n a w e t i „ogólnoświatowej", w z a k r e s i e której opracowania nautologicznej wyeksponowane 2 problematyki Morza Śródziemnego doceniane przez większość specjalistycznego zostało również należycie u w y p u k l o n e talnika, w stęp którym badań w kraju niezbędne d l a ogólnej j e s t dziś czasopiśmiennictwa. p r z e z zespół r e d a k c y j n y c z y t e l n i k znaleźć p o w i n i e n nautologicznych bibliograficzne naukowe szczególnie . Z n a c z e n i e r z e t e l n e j i w miarę pełnej i n f o r m a c j i n a u k o w e j nie będą wiadomości i z a granicą, a o r i e n t a c j i i dalszego omawianego określające także powszech­ Zadanie rzetelne to kwar­ stan i po­ informacje postępu badań w t y m zakresie. Czasopismo z tak sprecyzowanymi założeniami m a w s z e l k i e dane, by stać się wkrótce w w y n i k u r e a l i z a c j i s w y c h p e r s p e k t y w i c z n y c h planów wiodącym w dziedzinie badań nautologicznych, jednocześnie ożywiającym s z e r e g d z i e d z i n p o k r e w n y c h , oraz stwarzającym p o d s t a w y procesów i n t e g r a c j i n a u k i . Zastanawiając pożytecznych kiego, inicjatyw warto który sądził, „[...] że w nieliczną kadrą pracowników badania nautologiczne [...] a [...] i k u dalszej intensyfikacji się n a d f u t u r o l o g i c z n y m aspektem r a z j e s z c z e powołać się n a wypowiedź c h w i l i obecnej naukowych, dysponujemy mogących Towarzystwo [...] już w podejmować L. Polsce i 2 tych Zabroc­ pewną, kontynuować m a również nadzieję, że » N a u t o - „Nautologia". K w a r t a l n i k , S z c z e c i n — G d y n i a — W a r s z a w a , W y d a w c a : T o w a r z y s t w o Nautologiczne, R e d . N a c z . W. A . D r a p e l l a . L . Z a b r o c k i , Nautologia, „Nautologia", t. 1: 1966 n r 1, s. 3. 1 organem inspirującym Polskie �275 RECENZJE logia« będzie f o r u m wymiany myśli i źródłem i n s p i r a c j i w i e l u badań dotąd u n a s nie p r o w a d z o n y c h " . 3 Włączenie się etnografów ale współdziałania to dotychczasowe w możliwości ramach się n i e t y l k o pożyteczne, z tego r o d z a j u naukowego miałyby p r a w d o p o d o b n i e z n a c z n i e większe z n a c z e n i e niż etnograficznego i do tej współpracy w y d a j e i szczególnie k o n i e c z n e . Korzyści płynące b o w i e m założenia. dorobku byłoby innym naukowym samookreślenia kompleksu Efektem przecież środowiskom się etnonautologii etnograficznych bezsprzeczne jako oraz powstanie autonomicznej czy antropologicznych precyzują przybliżenie podstaw subdyscypliny nauk. W t e n sposób p e w n e rzucające się w oczy białe p l a m y w i n d e k s i e m o r s k i c h l u b s z e r z e j ujętych n a u t o l o g i c z n y c h problemów mogłyby doczekać się o d d z i e l n y c h opracowań, a r ó w n o ­ cześnie można by s k u t e c z n i e przeciwdziałać „etnograficzne obszary" niekompetentnych nego r o d z a j u amatorów c z y w r e s z c i e n a w e t Godna uwagi wydaje wkraczaniu n a n i e obsadzone przedstawicieli innych potrzeby róż­ dyletantów. się i n i c j a t y w a zespołu r e d a k c y j n e g o nięcia n a p l a n p i e r w s z y dotąd dyscyplin, „Nautologii" rozpoczęcia badań i s z e r o k i e j wysu­ dyskusji nad do­ tychczasową polską leksykografią nautologiczną. C h a o s , j a k i w t y m z a k r e s i e p a n u j e , i b r a k j a k i e j k o l w i e k jednomyślności m u s i przecież być przezwyciężony, b y tą drogą wprowadzić do szeregu a więc i do etnografii, nych kryteriach — wniosków jednym dyscyplin zajmujących się nautologiczną problematyką, jednolitą, opartą n a e t y m o l o g i c z n y c h i l o g i c z n o - s e m a n t y c z - terminologię. J e j niezbędność b o w i e m i twierdzeń, stawiania z podstawowych hipotez warunków i w t r a k c i e formułowania dokonywania i c h adekwatności, opisu naukowego komunikatywności i jest jas­ ności. Dotychczas jednakże odzwierciedlenia w t a pożyteczna inicjatywa poszczególnych n u m e r a c h k w a r t a l n i k u artykuły, s t u d i a , materiały i i n f o r m a c j e rystyce historii polskiej myśli n a u t o l o g i c z n e j n i e znalazła swego większego „Nautologii", a p u b l i k o w a n e w tym koncentrują się n a c h a r a k t e ­ i narodowej tradycji marynistycznej twórczości. Stąd też obfitość cytatów i przedruków o b s z e r n y c h n i e r a z fragmentów z dzieł d a w n y c h p o l s k i c h u c z o n y c h i p i s a r z y , ilustrujących d o s k o n a l e n a s z s k r o m n y , l e c z n i e m n i e j wartościowy dorobek w t y m z a k r e s i e . Znaczenie, jakie redakcja zgodnie ze s w y m i wstępnymi zuje do d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j , ukazuje założeniami dobitnie p a r t i i „Nautologii", które poświęcone są p r e z e n t a c j i p o d s t a w o w y c h g r a n i c z n y c h p u b l i k a c j i n a u t o l o g i c z n y c h . T a część, zajmująca n u m e r u i podzielona logia, pleiologia, marynistyka, muzealnictwo omówienia i niemal całkowity b r a k prac zawiera z nautologicznej. z ubolewaniem sensu, stricto e t n o g r a f i c z n y c h , pominięciu dorobku przez S z e r s z e włączenie się w jedyne w badaniach w Polsce nad ludowymi wśród t y m z a k r e s i e etnografów naukowe formami czasopismo odno­ których zbliżonej zapobiegłoby nautologiczne rybołówstwa reguły zwięźle spora przecież ilość poświęcona jest całkowicie l u b w części p r o b l e m a t y c e do całego naupegio- informujących o zawartości poszczególnych opracowań. I t u należy j e d n a k tować b l i s k o połowę leksykografia), nowości w y d a w n i c z y c h , tych polskich i z a ­ n a k i l k a działów (bibliografie, czasopiśmiennictwo, krótkie, s p r a w o z d a w c z e przywią­ objętość polskiego c z y środków w o d n e g o transportu. Każdy kolejny skiego tralnego 3 numer Towarzystwa zamyka serwis informacyjny Nautologicznego oraz prowadzone z życia i działalności n a bieżąco w y p i s y Pol­ z cen­ r e j e s t r u członków. Są one świadectwem stałego ilościowego w z r o s t u s t o - Tamże, s. 4. �276 RECENZJE warzyszenia, w którym obok krajowych i z a g r a n i c z n y c h członków r z e c z y w i s t y c h zwiększa się również l i c z b a t z w . członków wspierających, w p o s t a c i s z e r e g u orga­ nizacji zwią­ społecznych oraz i n s t y t u c j i państwowych i spółdzielczych, branżowo z a n y c h z m o r z e m , żeglugą c z y rybołówstwem. problematyce poruszanej n a łamach k w a r t a l n i k a „Nautologia", a także, by móc „odkryć" n o w e W celu gruntowniejszej możliwości włączenia wego się etnografii przeglądu tych orientacji w do tego r o d z a j u artykułów, których dotychczasowej badań, w a r t o treść dokonać p e w n e g o , mniej lub bardziej skróto­ związana jest 'z z a g a d n i e n i a m i określonymi wyżej j a k o „etnonautologiczne". ,Szczególnie wyraziście wyodrębnia zentujących współczesnemu nomorskiego rejonu się p e w i e n c z y t e l n i k o w i świat kręgu c y w i l i z a c y j n e g o . Z b y t południowej blok l u b s e r i a artykułów starożytnego silne jednak E u r o p y zostało oczywiście żeglarstwa pre­ śródziem­ zawężenie p r o b l e m a t y k i dokonane k o s z t e m słabej do reprezen­ t a c j i l u b n a w e t nieobecności opracowań „kultury n a u t o l o g i c z n e j " i n n y c h regionów, przede w s z y s t k i m słowiańskiego w i s k o to nie zdaje szej w i e d z y w i germańskiego się wyłącznie tłumaczyć obszaru pobrzeża ani ogromnym d z i e j a c h m a t e r i a l n e j k u l t u r y śródziemnomorskiej też p e w n y m i c e c h a m i n a s z e j europejskiej Bałtyku. Zja­ zaawansowaniem na­ „oikoumene", a n i h u m a n i s t y k i , ukształtowanej w oparciu o t r a d y c j e twórczej myśli k u l t u r k l a s y c z n y c h . Wytłumaczenia szukać b o w i e m należy p r z e d e w s z y s t k i m w b r a k u a k t y w n e j współpracy archeologów, etnografów i słowianoznawców, mujących wśród się których nie brak niejednokrotnie przecież sporym odpowiednich dorobkiem specjalistów naukowym o legity­ „nautologicznym" często c h a r a k t e r z e . T y p o l o g i i e g i p s k i c h łodzi i i c h f u n k c j o n a l n e j artykuł pióra między środowiskiem a rozwojem Z. D r a p e l l i . W 4 geograficznym i zdobnictwo okrętów formie specyfiką środków rzecznego i m o r s k i e g o znalazło się j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c e poświęcony został dosyć skrótowej ukazała warunków transportu. W autorka związek komunikacyjnych, centrum zainteresowań i jego związek z a r t y s t y c z n y m i k o n w e n ­ c j a m i e g i p s k i e j s z t u k i o r a z trwałość i żywotność p e w n y c h t r a d y c y j n y c h f o r m niczych, których występowanie lokalizowano nawet w najodleglejszych zdob­ rejonach śródziemnomorskiego a k w e n u . Charakterystykę statków c y w i l i z a c j i cykladzko-kreteńskiej niku lektury opracowania rozkwitu w kulturowego sprzyjających J . Śliwy . Stwierdza 5 Krety warunkach w II tys. p.n.e. gospodarczych dopatrywać i dobrym również w r o l i , jaką spełniała r o z b u d o w a n a uzyskujemy w on m.in., iż p o d s t a w się wy­ wspaniałego należy nie tylko systemie administracji, lecz flota h a n d l o w a utrzymująca kontakty ze w s z y s t k i m i n i e m a l r e g i o n a m i M o r z a Śródziemnego. Na znaczenie k o r s a r s t w a w podkreślając przede rozwój na t e c h n i c z n y c h umiejętności związek, jaki istniał śródziemnomorskim, żegludze a n t y c z n e j zwrócił u w a g ę w s z y s t k i m w k ł a d tej z a w o d o w e j między które w i fachowej morskiej m o r s k i m rozbojem obawie przed grupy wiedzy. 5 Wskazał a nadbrzeżnym częstymi J . Korpanty , ludzi morza w napadami dalszy on także osadnictwem lokalizowało się z a z w y c z a j w m i e j s c a c h mało dogodnych do lądowania. P r z y t o c z o n e powyżej artykuły j a k i s z e r e g i m p o d o b n y c h , z r a c j i s w e j Z . D r a p e l l a , Egipskie t. 1: 1966 n r 2 — 3 , s. 29—40. J . Ś l i w a , O statkach 1966 n r ,1, s. 32—36. J . K o r p a n t y , Rozbój s. 5—14. 4 zdobnictwo okrętów w dobie 5 i micie thalassokracji 6 morski w starożytności, faraonów, minojskiej, proble- „Nautologia", „Nautologia", t. 1: „Nautologia", t. 1, 1966 n r 4, �277 RECENZJE matyki należą dostarczając już raczej charakterze. dotąd w sami materiału pożyteczne h i s t o r y k a , archeologa porównawczego byłyby, w y d a j e lub filologa, do studiów się, b a d a n i a o innym nad współ­ żeglarstwem i rybołówstwem Šródziemnomorza, n i e posiadające literaturze próby d o k o n a n i a zainteresowań jedynie Szczególnie czesnym ludowym jak do kręgu etnografowi polskiej większych i obszerniejszych opracowań, a także c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w y c h związków o k r e s u starożytnego z c z a ­ współczesnymi, wyrażających się niejednokrotnie w wyraźnej kontynuacji szeregu f o r m i żeglarskiej t r a d y c j i . Ludowa kultura reprezentowana grupy słowiańska również n a d e r tematycznej oraz tyckiego. P r o b l e m a t y k a logii" — roli w jej „nautologicznym" aspekcie skąpo i niewystarczająco i miejsca tego r o d z a j u artykułem nieżyjącego Słowian w jest w stosunku dziejach j a k dotąd do w a g i tej basenu Morza w p r o w a d z o n a do p i e r w s z e g o n u m e r u Bał­ „Nauto­ już dziś prof. dr. W ł a d y s ł a w a K o w a l e n k i nie do­ czekała się niestety w następnych z e s z y t a c h .należytej k o n t y n u a c j i . A u t o r zamierzał bowiem wczesnego swym artykułem omawiającym słowiańskie łodzie w okresie średniowiecza zapoczątkować szczegółowe „badania działalności l u d ó w na w morzach" oraz wyjaśnić trwałość c e l u pełnego u k a z a n i a r o z w o j u korzystując obok materiałów storyczne, ikonograficzne szczególnych jednostek form oraz związków Słowian słowiańskich z morskim elementów r o d z i m e j środowiskiem „kultury morskiej" . źródła etnograficzne, hi­ dane językoznawcze, przedstawił o b r a z r o z w o j u po­ archeologicznych słowiańskiej łodzi również od p r y m i t y w n e j Wy­ 7 dłubanki aż do morskich klepkowych. Terenom szczególnie p o l s k i m poświęcony był d o t y c h c z a s j e d e n t y l k o artykuł, co w jaskrawy stawia problem szerszego udziału etnografów n a u k p o k r e w n y c h w a k c j i mającej n a /celu zarówno popularyzację dorobku polskiej etnografii, j a k i intensyfikację i sposób specjalistów dotychczasowego d a l s z y c h badań t e r e n o w y c h i stu­ diów porównawczych w interesującej nas t u dziedzinie. H. Wilczewski kultury Pomorza wynikających mierze snuje dosyć d y s k u s y j n e Gdańskiego z bliskiego omawia Zalewu 8 celu sąsiedztwa problem Wiślanego, w rozważania n a d specyfiką uchwycenia środowiska t e n n a przykładzie wykorzystując przy zasadniczych morskiego. pomorskiego t y m również W cech głównej szkutnictwa materiały materialnej tej w uzyskane kultury jednak rejonie drogą własnych badań t e r e n o w y c h . S k r o m n y ten i w 'Znacznym stopniu p r z y c z y n k a r s k i j e s z c z e dorobek „Nautologii" w zakresie szeroko nie tylko ujętej wynikiem odpowiednich problematyki słabego kulturowej zaawansowania nautologicznym" szukać w t y m , iż „Nautologia" j a k o p e r i o d y k innych ośrodków do i n t e r d y s c y p l i n a r n e j w stadium organizacyjnych też jednak, j a k się t y m zakresie, podniesienie naukowych. dyskusji braku o niewątpliwie „etno- P r z y c z y n tego niedowładu o aspiracjach stworzenia naukowej znajduje się trudności i kłopotów,, n i e t y l k o n a t u r y rangi tego wydawnictwa w polskim grup specjalistów, wśród których specja­ należy dogodnych nadal jeszcze metodologicznej. czasopiśmiennictwie n a u k o w y m nastąpić może t y l k o p r z e z a k t y w n e włączenie się do współpracy kompetentnych wydaje, czy c h a r a k t e r z e , ukazujące się przecież od c z a s u do c z a s u w prasie Stąd w specjalistów; przeczą t e m u b o w i e m p u b l i k a c j e listycznej warunków jest badań nie powinno zabraknąć szeregu także W. K o w a l e n k o , Slavia marítima. Łodzie Słowian wczesnośredniowiecznych, „Nautologia", t. 1: 1966 nr 1, s. 5—21. H . W i l c z e w s k i , O niektórych cechach specyficznych kultury materialnej Pomorza Gdańskiego, „Nautologia", t. 2: 1967 n r 1—2, s. 59—65. 7 8 t �278 RECENZJE reprezentantów oparty naszej na p e w n y c h punktem wyjścia dyscypliny. Tylko istniejących dla rozwoju już tego rodzaju organizacyjnych polskiej sojusz interdyscyplinarny, podstawach, Aleksander AFRICAN ARTS Niepokojące i / ARTS jest jej problemach że wśród n i e m a l zupełnie b o w i e m t r z y obcojęzyczne w e r s j e zabytków sztuki publikacji j e s t t y m większa, wartościowych afrykańskiej i interesujących, cza sztuki rzadko pewnych nego n i e m a l XIX-wiecznych zbioru zainteresowanych masek Afryce afry­ (opublikowano tego a l b u m u ) s z e r e g r e p r o d u k c j i najcenniejszych zbiory się nasze jak wynika w w zbiorach z tego bowiem muzeach dzieł z Afryki reprodukcji o odbiorcom polskich. zakresu Wschodniej. Dotyczy Udostępnienie n i e t y l k o zwiększa tej bardzo zagranicznych zachodnioafrykańskiej t y c h zabytków Waga do k o l e k c j e polskie i n n y c h krajów. sztuki należą z wypowiedzi (m.in. z F r a n c j i i Z S R R ) spotykane publikacji s z t u k i tego k o n t y n e n t u . W a c ł a w a K o r a b i e w i c z a , pt. Sztuka znajdujących że znawców s z t u k i afrykańskiej dzieła dotyczących p o l s k i m i nie t y l k o p o l s k i m 1 się Posern-Zieliński licznych polskich prac C h l u b n y m wyjątkiem jest j e d y n i e a l b u m kańska , który udostępnia stać maritimae". D ' A R F I Q U E , k w a r t a l n i k , t. I : 1967 n r 1. zjawisko, brak może „etnonautologii" i „ethnologiae posiadają to zwłasz­ oraz unikal­ szerszemu gronu zaciekawienie tą dziedziną k u l t u r y ludów afrykańskich, lecz równocześnie w s k a z u j e n a stojące p r z e d przyszłymi specjalistami polskimi w U k a z a n i e się a l b u m u z n a n i a p o l s k i c h czytelników oraz z p r o b l e m e m wstępny tekst stulatu możliwości badawcze. z wieloma zagadnieniami historii sztuki afrykańskiej szczególnie silnego powiązania j e j z życiem c o d z i e n n y m , n i e s t e t y pióra aspekt technologiczny cjonowania, tej d z i e d z i n i e s z e r o k i e K o r a b i e w i c z a mogłoby stać się jednocześnie okazją do z a p o ­ W. Korabiewicza, zwracając przede tej s z t u k i oraz n a opis w a r u n k ó w n i e spełnia w wszystkim uwagę jej zachowania i sposób dostatecznie s z e r o k i w s p o m n i a n e g o powyżej popularyzacji. Zadanie to pozostaje więc n a d a l na kolek­ po­ do spełnienia, a staje się to t y m b a r d z i e j palące, że z a i n t e r e s o w a n i e sztuką afrykańską stale w z r a s t a . Ś w i a d ­ czy o t y m chociażby s z y b k i e r o z c h o d z e n i e wydawnictw się w n a s z y c h księgarniach r a d z i e c k i c h n a t e n t e m a t , do których omówienia wrócę w i n n e j r e c e n z j i . 2 Wyciągając odpowiednie wnioski należałoby stwierdzić, że jeśli w przyszłości znajomość s z t u k i afrykańskiej m a być b a r d z i e j p o w s z e c h n a i bardziej już w do kształcenia tej c h w i l i w i n n o specjalistów w się przywiązywać więcej tej d z i e d z i n i e i do p u b l i k a c j i uwagi przekładów kompetentna, polskich najcenniejszych pozycji z tego z a k r e s u z l i t e r a t u r y z a g r a n i c z n e j , zwłaszcza amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i f r a n ­ c u s k i e j . L i t e r a t u r a t a , już w się z r o k u cowych na rok. Obok monografii drobniejszych tej c h w i l i b a r d z o bogata i w s z e c h s t r o n n a , obszernych szczegółowych publikacji, które o sztuce afrykańskiej. N a j l e p i e j Badań Afrykańskich albumów ukazuje mają się wielkie o treści ogólnej corocznie znaczenie o t y m przekonuje Uniwersytetu Kalifornijskiego w dla tych zwiększa i wielusetstronijęzykach pogłębiania wiele wiedzy nas chociażby fakt, że Ośrodek w L o s Angeles zdecydował się n a założenie k w a r t a l n i k a poświęconego wyłącznie z a g a d n i e n i o m s z t u k i afrykańskiej. W. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, W a r s z a w a 1966. N p . N. G r i g o r o w i c z , A . S t i e r l i g o w , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1962; p r a c a z b i o r o w a , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1967; W, B . M i r i m a n o w , Afrika iskusstwo, M o s k w a 1967, i i n . 1 2 �279 RECENZJE Jego pierwszy numer z j e s i e n i 1967 r. c z y n i b a r d z o dodatnie wrażenie zarówno swoją treścią, j a k i efektowną szatą graficzną. „Afričan Ants / A r t s dwujęzycznym d'Afrique", z tekstami j a k s a m tytuł w s k a z u j e , angielskimi z omawianego czasopisma periodyk, fachowców z całego kańskich. W jest i francuskimi. Niechybnie który mógłby świata, lecz również p r z e z być o d b i e r a n y s z e r o k i e kręgi t y m też c e l u s t a r a n o się o s k a l k u l o w a n i e kwartalnikiem ma to uczynić nie tylko przez czytelników afry­ najniższej ceny prenume­ r a t y , która w tej c h w i l i w y n o s i w w y m i a r z e r o c z n y m 10 dolarów. T a k zarysowujące się p l a n y w y d a w c ó w czynią z „Afričan A r t s " publikację godną szczególnego z a i n ­ teresowania i to n i e t y l k o ze względu n a możność pogłębiania studiów n a d sztuką afrykańską, l e c z również ze względu n a przykład wysiłków niektórych w k i e r u n k u p e n e t r a c j i k o n t y n e n t u afrykańskiego n i e t y l k o od s t r o n y krajów ekonomicznej i politycznej. % informacji wstępnej wynika, że m a g a z y n t e n m a być poświęcony grafice, p l a s t y c e , t e a t r o w i , tańcowi oraz l i t e r a t u r z e afrykańskiej w j e j t r a d y c y j n y m i w s p ó ł ­ c z e s n y m w y d a n i u . Jego c e l e m m a być i n f o r m o w a n i e upowszechnianie lowanie sztuki o dawnej s z t u c e afrykańskiej, osiągnięć współczesnych artystów afrykańskich i w r e s z c i e s t y m u ­ twórczej w samej Afryce. D l a pełniejszego efektu publikowanych materiałów r e d a k c j a pod k i e r o w n i c t w e m P a u l a O. P r o e h l a postanowiła każdy n u m e r jesienny poświęcać ogólnym grafice i plastyce (redakcja Altmana), każdy Wasehmann, numer Collin problemom sztuki, wiosenny Young), muzyce, będzie przyznawała plastyki, teatru, f i l m u dań i m i s j i wydawców się z p i e r w s z y m tańcowi W w zimowy i kinu Afryce. wyłącznie jego n u m e r e m Klaus (Collin Young, Daniel sztuki z tych afrykańskiej prace również w s p i e r a n i e J a k więc w y n i k a z dziedziny przyszłych b a ­ zapowiedzi, zainteresowaniem ( j e s i e n n y m ) , który o t w i e r a Ralpha Hood, za oryginalne duże, z t y m większym więc wybitniejszych przedstawicieli nowoczesnej (Mantle celu rozwijania rocznie 4 nagrody i literatury. Przewiduje naukowych p i s m a są numer l e t n i zaś l i t e r a t u r z e i t e a t r o w i P. K u n e n e , H a s s a n el Nouty, John Povey). redakcja każdy t y c h numerów będzie leżała w k o m p e t e n c j a c h ambicje zapoznajemy artykuł jednego z n a j ­ k u l t u r y afrykańskiej, L e o p o l d a Sedara Senghora. Już s a m fakt, że S e n g h o r , tyczno-kulturalnego Murzynów łamach nowo l a n s o w a n e g o kańskiej, w s k a z u j e kańskich wiedzy 1'art to przedsięwzięcie a także r o z w o j u t z n . „Wzorce africain"), krytyczne jest zresztą nowego p a n a f r y k a n i z m u czas czy raczej sztuką ska siły samej „négritude", zabiera głos kulturowego w na afry­ określone kręgi intelektualistów poprzeć, widząc afry­ nim czynnik rozwoju s z t u k i afrykańskiej. Temat,, j a k i porusza sztuki najlepszym nieadekwatnie znaczącą. przynosi francuskojęzycznych k w a r t a l n i k a amerykańskiego poświęconego sztuce n a to, że p r z y n a j m n i e j zamierzają o Afryce, Senghor, prezydent Senegalu, a zarazem pionier r u c h u poli- afrykańskiej" („Standards tego d o w o d e m , wprowadza rozumiany gdyż czytelnika w świat sztuki critiques t e n poeta i nie znany afrykańskiej, de ideolog dotych­ która jest Motto artykułu s t a n o w i jego kwintesencję: „Muzyka murzyń­ żywotne niezbędne muzyce zachodniej [europejskiej — K.M.], gdyż zasługą s z t u k i murzyńskiej jest to, że n i e będąc a n i grą, a n i czystą radością estetyczną jest sztuką z n a c z e n i a " . J e s z c z e dobitniej wypowiada hor pisząc, że „Sztuka każdego zespołu l u d z k i e g o Otoczonego tę myśl Seng­ granicami naturalnymi j e s t historią i n t y m n e g o związku między myślą i rękoma. Właśnie dlatego t y l k o ona w y r a ż a głębię świadomości l u d z k i e j , rozświetla k o s z m a r y j e j wewnętrznych ności, daje m a r z e n i u w y m i a r y z i e m s k i e i p o z a z i e m s k i e i p o n o w n i e życia, zasilając je z niewyczerpanego źródła trzech królestw: ciem­ wzbogaca barwy zwierząt, roślin �280 i RECENZJE minerałów". I d a l e j : nych wśród formuł tością, „Tak j a k s u r r e a l i z m zrodził się z c h a o s u czasów zespołów życia ludzi i wyrazu sztuka wyrwanych [...], którzy murzyńska »proponowali —izrodzone wyszła ze swoją prostotą l i n i i spo,d rąk kować swój chaos wewnętrzny w razem z niebem i ziemią". zarazem totalną w spokoju rewizję nowych wszelkich odbicie d a w n e j war­ kultury — człowieka, który także próbował porząd­ o b l i c z u n i e b a , żywiołów, p u s z c z y a jednocześnie Poetyckość i powojen­ z rzeczywistości, poszukujących języka ułatwieniem Senghora ,w p o z n a n i u jest Utrudnieniem, bo niełatwo jest śledzić przenośnie i skróty myślowe tego p i s a r z a ; zumieć najważniejszą znawców prymitywną. Jest o tyle prymitywna, to p r a w d a , mówi Senghor, będzie miało tu łaciński wydźwięk będzie oznaczać „to, co narodziło wówczas pozwala zro­ i bezpośredniość. się również n a t e m a t n a z y w a n i a s z t u k i afrykańskiej sztuką w a r u n k i e m , że słowo p r y m i t y w n y czyli afrykańskiej. w niej z a w a r t a cechę tej s z t u k i : j e j ekspresyjność Senghor wypowiada pewnych i emocja sztuki rodzaju a ułatwieniem, bo już s a m s t y l w y p o w i e d z i istoty pewnego utrudnieniem, (primitivus), się wcześniej". S z t u k a afrykańska o i l e bliższa jest ona k o r z e n i a m i przez ale pod życiu byłaby i bliższa „witalnym źródłom e m o c j i " . W dalszej p a r t i i artykułu S e n g h o r kańskiej poprzez dłom podlegał sposób rozwój rzecz, przepojona porównanie jego s t a r a się przybliżyć znajomość s z t u k i j e j do s z t u k i e u r o p e j s k i e j , sztuki na jednym zdaniem, i drugim najważniejszą, prawi­ kontynencie. U w y p u k l a w ten to, że s z t u k a afrykańska jest szczególnym r y t m e m , r y t m e m życia afrykańskiego. R y t m t e n daje się odczuć t a k dobrze w m u z y c e , j a k w j e s t już obcy z a c h o d n i m odbiorcom, n y m s t o p n i u n a rozwój skich afry­ jakim mianowicie ukazując, tańcu c z y rzeźbie. Zresztą ó w r y t m n i e gdyż m u z y k a afrykańska m u z y k i zachodniej (jazz). T a u w a g a pozwala m e n t y k u l t u r y afrykańskiej autorowi poprzez n a podkreślenie w koncepcji zakończeniu, że e l e ­ kultury bardziej o całe pokłady „emocji" afrykańskich. N i e potrzeba minać, j a k b a r d z o senghorowskie „négritude", poważ­ amerykań­ w p r o w a d z o n e do obiegu z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e g o wić mogą początek b a r d z o ważnej e r y t w o r z e n i a n o w e j bo bogatszej wpłynęła w muzykę Murzynów o której stano­ „ludzkiej", tu chyba są te spostrzeżenia i j a k dobrze pasują pisałem w poprzednim wspo­ one do z e s z y c i e „Etnografii Pol­ skiej". K o n s e k w e n t n y m uzupełnieniem tez S e n g h o r a afrykańskiej, a w H a r p e r a , pt. Taniec wyróżnia dwie o wartościach społecznych s z t u k i j e j r a m a c h m u z y k i i tańca, jest następny artykuł pióra P e g g y w ramach społeczeństwa zasadnicze kategorie będącego formą kolektywną, s w o i s t y m przeżywaniem p e w n y c h uczestniczącą prezentację w tańcu), oraz „taniec teatralny" o charakterze rozrywkowym). publiczność, która wykonawcy, nawet nie musi gdyby przeżywać oglądany w trakcie tańca, t z w . „taniec W tańca przez spraw nich w Autor tańca był mający na teatralnego identyczny taniec był p r z e z całą społeczność (spektakularny, wypadku przemian. e t n i c z n y " (ten, który sposób, tańcem celu istnieje jak jego etnicznym. S z y b k i e p r o c e s y u r b a n i z a c j i , w y m i e s z a n i e się ludności m i a s t , doprowadziło do tego, że zespoły widzów reprezentują odmienne k u l t u r y , a więc nie byłyby przeżywać „obcych wartości". N a szczęście, j a k t w i e r d z i H a r p e r , siebie, że e w o l u u j e sposób, co d a w n e m u . stąd wypływa by Niemniej konieczność w stanie r a z e m z kulturą, a więc z d o l n y j e s t podlegać z m i a n o m w k i e ­ r u n k u wchłaniania n o w y c h wartości, by służyć n o w e m u tanecznego, w t a n i e c m a to do ten badań n a d r o z w o j e m jak sposób społeczeństwu w t e n s a m z a t r a c a on c h a r a k t e r e t n i c z n y n a r z e c z t e a t r a l n e g o , najszybszego uzyskać zanotowania imateriał zanikającego historyczny i folkloru etnograficzny tańca afrykańskiego. Można b y więc r z e c , że A f r y k a do zaczyna �281 RECENZJE przeżywać te s a m e o b a w y , co folkloryści europejscy, o b a w y o spuściznę po daw­ n y c h , „etnicznych" c z a s a c h . Odmienny już w y s t a w y malarzy c h a r a k t e r m a artykuł o m a l a r z u sudańskim E l S a l a h i m , który miał w A f r y c e , w E u r o p i e , w A m e r y c e i jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h współczesnej jego m a l a r s t w o . Afryki. Można Trudno jednak jest w wyrobić krótkich sobie wielu reprodukcji kolorowych i dwubarwnych, Frapująca j e s t „europejskość" wpływach elementów m a l a r s t w a swoich płócien stylizowane charakterystyczne jest afrykańską, swoistej scharakteryzować o nim na z n a k i alfabetu arabskiego arabskiego. W s i l n i e zaznaczających oraz efekcie akulturacji, zachodnią. P r o c e s podstawie j a k i m i i l u s t r o w a n y jest t e n artykuł. kręgu i s l a m u . E l S a l a h i w p r o w a d z i ł twórczej j a k i sztukę słowach zdanie tego m a l a r z a p r z y b a r d z o d l a rzemiosła przykładem pewne która elementy się do dekoracyjne malarstwo wzbogaca „przenikania bowiem tego artysty zarówno się" s z t u k sztukę kontynental­ n y c h (jeśli t a k j e można nazwać) jest p r o c e s e m przybierającym s t a l e n a s i l e i n a j ­ bliższe l a t a mogą przynieść r e w e l a c y j n e czy a z Londynu o tym List będący omówieniem wartości w t y m z a k r e s i e . N a j l e p i e j stanowiący londyńskiej kontynuację wystawy niejako świad­ tego samego współczesnej sztuki wątku, afrykańskiej. A u t o r l i s t u , D e n n i s D u e r d e n , wyraźnie s t w i e r d z a , że i d e a tego, co można b y nazwać etnocentryzmem kulturowym, k a n i e porzucają już sposoby bowości afrykańskiej". zaczyna gasnąć pod n a p o r e m autoafirmacji poprzez Świat zachodni coraz bardziej dzynarodową , b e z względu n a to, czy p o c h o d z i postawy sposób n a artystów w stosunku do s z t u k i afrykańskiej afrykańskich, którzy łatwiej „etnocentrycznego r a j u " (Określenie D u e r d e n a ) , N a k ł a d a to j e d n a k zbyć się Duerden interesuje się sztuką mię­ wpłynie będą zapewne mogli wyjść Taka w dodatni ze swojego by wejść w świat międzynarodowy. ważny obowiązek n a krytyków z a c h o d n i c h , którzy muszą mentorskiego w Afry­ ona z J a p o n i i , c z y A f r y k i . 3 zmiana rzeczywistości. głoszenie „négritude" l u b „oso­ tonu zakończeniu w ocenie sztuk listu, pozwoli innych to n a lepsze kontynentów. zrozumienie wy­ J a k twierdzi charakteru oraz wartości s z t u k i afrykańskiej. W tym samym pewnych numerze mód trwających „Afričan Arts" i B e n i n u . S a m artykuł nosi tytuł I f e ty sztuce do pokazania potwierdzenie istnienia nigeryjskiej. nadmienię, angielskich wspominać, bo w s z y s t k i e n i e m a l kręgi (Fagg), stanowi niemieckich w historyków s z t u k i . O (Frobenius) to „klasykę" t e m a t u , postaci pretekst i t e r a k o t pochodzących z t y c h d w u m i a s t n i g e r y j s k i c h . N a m a r g i n e s i e niach zabytków J e s t to c h y b a brązowych ta obejmuje wspaniałych sztuki Ife odlewów że m o d a reprodukcji znajdujemy n i e k i e d y dziesiątki l a t . T a k jest w w y p a d k u i zainteresowa­ amerykańskich a l e ostatnio wydano nie s z t u k i w i e l e a l b u m ó w i p r a c k r y t y c z n y c h również w N E D , Czechosłowacji ku Radzieckim. W jące byłoby w rozwoju t y m o s t a t n i m jest to t e m a t szczególnie m o d n y . zastanowić się kiedyś, skąd bierze się t a m o d a 4 tej i Związ­ Może i n t e r e s u ­ i jaką spełnia rolę a f r y k a n i s t y k i w r a m a c h obozu s o c j a l i s t y c z n e g o . Już w tej c h w i l i można by j e d n a k zaryzykować t w i e r d z e n i e , że wiąże się to z „historyzującymi" ciami warto na temat etnografów r a d z i e c k i c h , którzy każde s t u d i u m współczesnego skłonnoś­ życia kultu­ r o w e g o jakiegoś l u d u rozpoczynają od dokładnego z a p o z n a n i a się z historią i e w o ­ lucją, jaką b a d a n a k u l t u r a przebyła. Spośród innych artykułów zawartych w numerze 1 „Afričan Arts" należy Określenie a u t o r a artykułu. N p . W. F o r m a n , В. В r e n t j e s , Alte afrikanische Plastik, L e i p z i g 1967; L . H o l ý , A f r i k a n i s c h e P l a s t i k , P r a h a 1967. W y d a w n i c t w a r a d z i e c k i e n a t e m a t s z t u k i afrykańskiej cytowałem w p r z y p i s i e 2. 3 4 �282 RECENZJE wspomnieć o a r t y k u l e J . D e c o c k a , Czy należy refleksji d w u o s t a t n i c h s z t u k a c h tego n a temat elementu szego d r a m a t u r g a z j e j głównych omawiający tragedii w grać Cesaire'a, który s t a n o w i sumę najwybitniej­ n i e pochodzącego wszakże z A f r y k i , ale u z n a w a n e g o z a jednego intelektualistów, o r a z Afrykański artykuł L . A n d e r s o n a , dokładnie zasięg geograficzny ksylofonu i opisujący ksylofon, podstawowe jego typy. Oprócz artykułów k r y t y c z n y c h „Afričan A r t s " p r e z e n t u j e wiadania i poezje afrykańskie. wiele autorów afrykańskich Reportaż twarzy t e n słusznie oraz s e r w i s Afrykańska nosi tytuł również krótkie opo­ zdjęć przedstawiający i składa się nań 14 zdjęć rzeźb i m a s e k rzeźba rzeźby murzyńska ze zbiorów M u z e u m ma Sztuki Etnicznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w L o s Angeles. Kończąc prezentację się n a d korzyściami, afrykańską (i c h y b a i którym będzie w p i e r w s z e g o z e s z y t u tego p e r i o d y k u jakie może on przynieść n a s e r c u leży rozwój przyszłości) c z a s o p i s m o dziej jest to, co mają autentyczne, mniej wydawnictwo, sztuki, Poza jest gwarantują to r z e c z t y m szerokość godna idealny przekaz niejako. No i r z e c z bodaj dząca k w a r t a l n i e , może stać się f o r u m jakich wartości duży afrykańską dopiero rodzącą twierdzają te możliwości. P o z o s t a j e Arts". że szereg w sposób i n t e g r a l n y , równie ważna — „Afričan aktualnych obserwacji się. P e w n e „Afričan sprawia, artykuły Arts", „pa­ wycho­ dotyczących n i e t y l k o d a w n e j s z t u k i afrykańskiej, ale, co z n a c z n i e c i e k a w s z e , f o r u m sztuką bar­ publikowane kolorystycznych walor tego p e r i o d y k u zagadnień z d z i e d z i n y s z t u k i może być p o t r a k t o w a n y c h noramiczny" twórczością. o t e j sztuce, j e s t z n a c z n i e stanowi zainteresowań redaktorów sztuką jest to l u d z i związanych ze techniczne, w wprost i wszystkim l e c z również i własną Warunki podkreślenia się redagowane przez do p o w i e d z e n i a akademickie. zastanowić interesują tej s z t u k i . P r z e d e sztuką afrykańską n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i a m i , Dzięki t e m u f a k t o w i należałoby t y m którzy d y s k u s j i n a d nową pierwszego t y l k o życzyć, by r o z w i j a n e numeru po­ o n e były w następ­ nych numerach. Krzysztof HANNA SZUMAÑSKA-GROSSOWA, W a r s z a w a 1967. Historia polskiej ważniejszych osiągnięć Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, a f r y k a n i s t y k i n i e została j e s z c z e n a p i s a n a . B r a k publikowanych afrykanistyeznych przyczynków nie brak, do tej h i s t o r i i , m i m o a n i materiałów, s t u d i a można b y oprzeć też n i e j e s t mało. A na że których historia polskiej w afrykanistyki rozwoju polscy uczeni i tej d y s c y p l i n y , wskazując badacze już również p o ­ ani polskich tego tego, co w u c z y n i l i . Pomogłoby n a te d z i e d z i n y rodzaju afrykanistyki mo­ głaby s z y b k o ostać się c i e k a w y m i wartościowym p o d s u m o w a n i e m dzinie Makulski to dzie­ chyba badań, które posiadają już t r a d y c j e oraz uwypukliłyby b r a k i , j a k i e należałoby nadrobić. Jedną z dziedzin, w której sporo już zrobiono, i dyscypliny jej pokrewne. nie byłoby kowy. może z b y t obszerne, niemniej miałoby j e d n a k Zapisaliśmy się b o w i e m n a trwałe w XIX wieku, kiedy wiedza jać. Wystarczy Stefan wspomnieć i to dość d a w n o , jest etnografia S t u d i u m h i s t o r i i p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h poważny tej d z i e d z i n i e już w ciężar drugiej tylko nazwisk: Ignacy Żagiel, Antoni gatun­ połowie a f r y k a n i s t y c z n a w E u r o p i e dopiero zaczynała się kilka Afryki rozwi­ Rehman, Szolc-Rogoziński. Jeśli któryś z n a s z y c h etnografów miałby napisać historię t y c h badań, mógłby — i nawet powinien — rozpocząć swą pracę od z a p o z n a n i a się z książką Hanny �283 RECENZJE Szumańskiej-Grossowej, i to z w i e l u względów. P o d s t a w o w y m p o w o d e m j e s t skrzęt­ n i e p r z e z autorkę z e b r a n y materiał dotyczący p o s t a c i S t e f a n a a zwłaszcza ubiegłego jego afrykańskich wieku, dostarczyły materiału go n i e t y l k o peregrynacji rozsypanego odnośne po artykuły towarzyskie, a nawet publikowane w Szolc-Rogozińskiego, początkach dziesiątkach lat osiemdziesiątych czasopism, i sprawozdania, przy l e c z również czym kroniki l i s t y do r e d a k c j i . W y k o r z y s t a n i e tego t y p u m a ­ teriałów, i to w t a k interesujący sposób z e s t a w i o n y c h , pozwoliło a u t o r c e n a u c h w y ­ c e n i e w i e l u ważnych w ą t k ó w wiążących się z w y p r a w ą chybnie na umknęłyby t y m fakt, iż uwagi z a w o d o w e g o etnografa. autorka szczególnie dobrze Rogozińskiego, które n i e ­ Sądzę, że orientuje się zbawiennie w naszej pięknej X I X w i e k u , której w y k w i t y znalazły swą postać n i e t y l k o w renomowanych dziełach l i t e r a c k i c h , l e c z również w s p e c y f i c z n e j l i t e r a c k o - p a t r i o t y c z n e j ówczesnych i gusty czasopism p o l s k i c h , które kształtowały intelektualne decydowały o powodzeniu w y c h mających warszawskiej Świetna t a k i c h c z y i n n y c h przedsięwzięć badawczych i nauko­ dostarczyłaby Szolc-Rogozińskiego n a m każda poznajemy dokładniejsza polskiej nauki- n i e t y l k o gołe encyklopedia fakty, c z y słownik g r a f i c z n y , l e c z możemy wejść w gąszcz ówczesnej rzeczywistości, w której wienie zna­ i l i c z n y c h powiązań t o w a r z y s k i c h , które w przyszłości odegrać niebagatelną rolę w h i s t o r i i p o l s k i e j sprawiło, że czytając Podróże których zawartości zainteresowania i n t e l i g e n c k i c h odbiorców w a r s z a w s k i c h i p o z a w a r s z a w s k i c h . jomość ówczesnej a t m o s f e r y zaważył literaturze e k s p e d y c j i do A f r y k i było dziełem wymagającym bio­ wypra­ „ideologicznego" współuczestnictwa t e j m i a r y l u d z i , co S u l i m i e r s k i , P r u s , S i e n k i e w i c z c z y Ś w i ę t o ­ c h o w s k i . W s k o m p l i k o w a n y m w t y c h c z a s a c h kontekście p o l i t y c z n y m i społecznym Kongresówki w y p r a w a rym Rogozińskiego urastała do p r o b l e m u polskiego. I c h z d a n i e m , tego r o d z a j u m i s j e b a d a w c z e Polski w to podstawowego, w z a c y t o w a n i powyżej publicyści i p i s a r z e w i d z i e l i prężność kulturową dzieło c y w i l i z a c y j n e g o czasy pozytywizmu rozwoju postulującego miały zadokumentować w k ł a d świata. N i e z a p o m n i j m y wysiłki n a miarę noszące doraźne korzyści k r a j o w i . N i c więc dziwnego, wanie drogi zorycznej Świętochowski g r z m i , że lepiej j e d n a k , że były możliwości, wysiłki że w t y c z n y m z a l e c e n i o m P r u s a i S i e n k i e w i c z a nawołujących szłej w y p r a w y , odpowiedzi wyprawy do k r a j ó w , Opozycja organizatorom wyprawy do zbiórki n a r z e c z p r z y ­ obrócić t e pieniądze n a gdzie Polaków n i e posiano tego uznanego autorytetu w jej właściwe przygotowanie i gdzie te Obok postacie — przewija i wyposażenie się zresztą cała p l e j a d a Conrada-Korzeniowskiego, Stanley, sprawy wybudo­ Brazza stanowią podróży i wielu elementy młodego wtedy wielkiego układu chciałoby się powiedzieć, że książka G r o s s o w e j w utrudniła niezbędne funduszy. Na w y b i t n y c h n a z w i s k nie t y l k o już i n n y c h pionierów Rogozińskiego. i c h zupełnie poważnym s t o p n i u i n s t r u m e n t y , które zakupić m u s i e l i z własnych, niewystarczających s t r o n i c a c h Podróży stępuje przy­ entuzjas­ z Małej W ó l k i do Dużej, too będzie z tego większa korzyść niż z i l u ­ n i e potrzeba. polskich. któ­ narodu bardzo „angielskiego", eksploracji Afryki. ześrodkowanego Dzięki takiemu wokół ujęciu stanowi bezwiednie wy­ Wszystkie jednej przedmiotu może, l e c z n i e ­ mniej udane studium synchroniczne pierwocin polskiej afrykanistyki. Wracając jednak do -podstawowego założenia książki, c z y l i z a p o z n a n i a n i k a z historią przygotowań tej w y p r a w y i jej przebiegiem, p e s y m i z m Świętochowskiego n i e był j e d n a k p o z b a w i o n y która dotarła do wybrzeży K a m e r u n u w y c h o b s e r w a c j i n a t u r y geograficznej powodzeń. N i e z a p o m i n a j m y , regionem ze strony Anglii, i poczyniła podstaw. H i s t o r i a szereg czytel­ należy stwierdzić, że ciekawych i wyprawy, wartościo­ i e t n o g r a f i c z n e j , była. historią trudności i n i e ­ że był to o k r e s wzmożonego z a i n t e r e s o w a n i a się t y m a przede wszystkim Niemiec. W wyścigu tych dwu �284 RECENZJE potęg działalność Rogozińskiego nosząca z n a m i o n a ności była lądu w z góry Rogoziński skazana świetnie sposób dodatni n a klęskę. Już w zdał sobie z tego humanitaryzmu czasie p i e r w s z y c h sprawę, oczywiście n a dalsze losy przedsięwzięcia. D o d a t k o w y m i bezinteresow­ wypraw w głąb nie wpłynęło czynnikiem niającym pracę Rogozińskiego były n i e s n a s k i w s a m e j e k i p i e b a d a w c z e j to utrud­ składającej się z l u d z i o różnych c h a r a k t e r a c h i, co ważniejsze, o różnym n a s t a w i e n i u do c e l u swego p o b y t u n a k o n t y n e n c i e afrykańskim. Jedyną pociechą d l a i n i c j a t o r a w y p r a w y był fakt, że p e w n e obserwacje i pewne zbiory niezawodnie staną się udziałem ojczyzny. Sama „warstwa" jej w a l o r e m , afrykanistyczna gdyż z f a k t a m i omawianej książki nie jest odnoszącymi się do etnograficznej najważniejszym obserwacji K a m e r u n u można zapoznać się bezpośrednio dzięki o p u b l i k o w a n e m u skiego sprawozdaniu kawszych jego z wyprawy, które wyszło w spostrzeżeń zaliczyć należy c h y b a pobytu w Afryce na wyspie wydaniu książkowym. D o z a p i s k i Rogozińskiego Fernando-Poo, gdzie ludów p r z e z Rogoziń­ cie­ z drugiej próbował fazy przedzierzgnąć się w p l a n t a t o r a z n i e n a j l e p s z y m i zresztą w y n i k a m i . J e s t to też o k r e s jego r o m a n s u , a potem i małżeństwa z poetką i pisarką Heleną Boguską (Hajotą), która w tego ambitnego i niewątpliwie zdolnego e k s p l o r a t o r a n i e odegrała p o z y t y w n e j stając Smutne się przeszkodą w książki, które obrazują realizacji jego zamierzeń. l a t a po p o w r o c i e Rogozińskiego wymarzonego w pierwszym afrykanisty Nie dzieła. N i e m n i e j to, co uczynił w stosunkowo wyko­ krótkim czasie polskiego. stosunek. Najważniejszy ujęcie t e m a t u wypływa literaturze dorobek opiera na jest d l a niej człowiek i jego pasje, b a d a c z z osobistym, z bezpośrednich pamiętnikarskiej polskiego Grossowa jego d z i e n n i k u i l i s t a c h . M a do n i c h b a r d z o afrykanisty, Polak na innym zainteresowań (m.in. otrzymaliśmy pozycję r a c z e j wyjątkową, dawczy jest to o b r a z m i e j s c e tutaj n a s t r e s z c z a n i e w s z y s t k i c h p e r y p e t i i Rogozińskiego i w s z y s t ­ wiązanie jego życia n a u k o w e g o w roli, strony o k r e s i e życia, starczyło, b y zapewnić m u sławę i pozycję p i e r w s z e g o autentycznych zapiskach eksploratora, się te uniemożliwiły m u k i c h szczegółów k o l e j n y c h w y p r a w . I c h dokładny opis H a n n a osobisty wręcz do E u r o p y , losów człowieka, który mógł uczynić w i e l e , l e c z w a r u n k i nanie są życiu jako kontynencie. a u t o r k i , która tłumaczka). która p o z w a l a Dzięki spojrzeć a l e i n a drogę i po­ Takie specjalizuje temu właśnie nie t y l k o n a b a ­ jego życia wewnętrznego, która doprowadziła go do podjęcia w y p r a w y , a potem do w i e l u niepowodzeń, które zwichnęły osobowość Grossowej budzi badacza. wiele Można refleksji, by więc może niezbyt w konkluzji ściśle zauważyć, że książka etnograficznych, ale b a r d z o o w o c n y c h d l a t y c h , którzy pragną spojrzeć n a historię etnografii n i e t y l k o od s t r o n y materiałów, hipotez i teorii, ale również od s t r o n y substrátu l u d z k i e g o etnografii, bez p o z n a n i a którego h i s t o r i a d y s c y p l i n y byłaby m a r t w ą literą, a n i e historią p a s j i p o z n a n i a k u l t u r y własnego n a r o d u l u b k u l t u r y i n n y c h ludów. Idąc w Grossowej, ślad z a r e f l e k s j a m i , chciałbym zwrócić j a k i e nasunęły m i się w t r a k c i e l e k t u r y uwagę n a dwa, k i e r u n k i książki studiów, które w a r t o by kiedyś podjąć z myślą o h i s t o r i i już n i e t y l k o p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i , ale i p o l s k i e j etnografii. T a k więc sądzę, polskie z końca X I X w i e k u , historii zainteresowań że bardzo pożyteczne byłoby przejrzeć które stanowią, j a k się w y d a j e , polskich problematyką afrykańską. Był czasopisma bezcenne źródło do to przecież okres najważniejszych w y p r a w e k s p l o r a c y j n y c h o r a z podbojów k o n t y n e n t u , które n i e mogły przejść bez e c h a w P o l s c e , czułej z a w s z e głość. N i e należy przecież sugerować czy, której wydźwięk pod n a wieści o słusznej w a l c e się Sienkiewiczowską t y m względem wydaje się W mało pustyni za niepodle­ i w pusz­ reprezentatywnym. �285 RECENZJE Właśnie wyprawa znajdowali żywa Szolc-Rogozińskiego świadczy najlepiej o t y m , że w Polsce się l u d z i e , którzy świetnie z d a w a l i sobie s p r a w ę z d r a m a t u , j a k i Afryka. uchwycenie Prześledzenie warunków odpowiednich polaryzacji materiałów s t o s u n k u do s p r a w pozwoliłoby być afrykańskich prze­ może na i w p ł y w u tej p o l a r y z a c j i n a rozwój p o l s k i e j w i e d z y o A f r y c e . O t y m , że polskich wiedza ta rozwijała Afrykanistów Ciekawy, a zarazem które w sposób wspomniałem widoczny n a wstępie s m u t n y j e s t fakt, że książka G r o s s o w e j m i wiadomo, obszerniejszą biografią kowo ale brak sporo, się, świadczą X I X wieku, jest nazwiska tej r e c e n z j i . jest pierwszą, o i l e jednego z n i c h . O pozostałych w i e m y dokładniejszych opracowań, które mogłyby stosun­ stanowić bazę do n a p i s a n i a h i s t o r i p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i t a m t y c h czasów. A przecież możli­ wości istnieją. W i a d o m o j e s t b o w i e m , że w r a m a c h seminariów a f r y k a n i s t y c z n y c h oraz seminariów poświęconych h i s t o r i i p o l s k i e j szereg p r a c dyplomowych, n a r i u m prof. К. letnim już etnografii egzotycznej opracowano Afryki (semi­ Moszyńskiego i s e m i n a r i u m prof. J . G a j k a , n i e mówiąc o kilku­ dorobku w które dotyczą s y l w e t e k p o l s k i c h b a d a c z y t y m zakresie Studium Afrykanistycznego). C z y nie warto by materiałów t y c h przygotować do d r u k u ? Drugi ciąg r e f l e k s j i dotyczy s p r a w r o z l e g l e j s z y c h , a l e też i o większym zna­ c z e n i u d l a badań n a d historią e t n o g r a f i i i n a u k j e j p o k r e w n y c h . Myślę tu o możli­ wości w y k o r z y s t a n i a t y c h s a m y c h źródeł, t z n . czasopiśmiennictwa polskiego z końca XIX w., dla' opracowania socjologicznego studium dotyczącego środowiska spo­ łecznego, w j a k i m kształtowały się p i e r w o c i n y p o l s k i e j etnografii. J a k to w y k a z u j e dobitnie książka Stefana Podróże Szolc-Rogozińskiego, i h i s t o r y c z n y c h , a przecież n a i c h p o g r a n i c z u w rozwój dużym stopniu układy społeczne i p o l i t y c z n e ówczesnej Owe salonowe dyskusje nauk społecznych rodziła się p o l s k a etnografia, i „towarzyskie" p o l e m i k i rzeczywistości n a łamach odbijał polskiej. czasopism, których w p ł y w n a inteligencję t a m t y c h czasów był o t y l e większy, że było to p r a w i e d y n e źródło p r z e k a z u , spełniały rolę i n i c j a t o r a , a z a r a z e m p r o t e k t o r a przyszłych losów n a u k i p o l s k i e j powiązania badań naukowców przedsięwzięć. W t y c h w a r u n k a c h z pewnymi i i c h „ideologicznym" kręgami decydowały o s t r z u . J a k bardzo cennym o osobiste kierunku źródłem je­ ważkich d l a nawet przyszłych są chociażby artykuły p u b l i c y s t y c z n e L u d w i k a K r z y w i c k i e g o , który będąc w e w n ą t r z tego układu potrafił świetnie uchwycić licznych publikacjach jego złożoność najróżniejszego i wielopostaciowość, gatunku kreśląc w swych n i e t y l k o z a r y s y tego układu, l e c z również analizę m e c h a n i z m u jego działania. Jeśli po p r z e c z y t a n i u książki H a n n y fleksje, to t r z e b a ją j a k najgoręcej Grossowej nasunąć się mogą podobne r e ­ polecić s z e r s z y m kręgom czytelników. Krzysztof Makulski ��