46 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8894cbc8e44e51fd53db0d6ff60e050.pdf c226d2354f912219b9e606ca760ac4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Orawa - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5149 Title A name given to the resource Strój orawski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.11; 55 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Starek, Edyta Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A - T -L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH EDYTA STAREK S T R Ó J ORAWSKI • 1 5_ WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ V P O L S K I C H S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 11 MAŁOPOLSKA E D Y T A STAREK STRÓJ ORAWSKI I IL Zakład Kulturoznawstwa B ii bb l1i oi ot et ke aLa, . A^-.,î^.i?~?.../.'KJ F Nr inwentarzowy Q W R O C L A W 'W Z( .'.lííí'l *znegi> CMOS WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : OLGA GAJKOWA, PIOTR KALECIAK, LONGIN MALICKI, EDYTA STAREK, MARIA SUBOCZOWA REDAKTOR PLANSZA ZESZYTU: BARWNA: OLGA JERZY GAJKOWA KAROLAK KLISZE JEDNOBARWNE: WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA T A B L I C A W I E L O B A R W N A , SKŁAD I DRUK: ZAKŁADY KARTOGRAFICZNE, WROCŁAW N a k ł a d 1800 egz. A r k . w y d . 5,75. A r k . druk. 7,0 + 1 tabl. Papier ilustr. k l . I I I , 100 g, 70X100, z F - k i Papieru w D ą b r o w i c y . Oddano do skład. 31. 12. 1964. Druk u k o ń c z o n o w styczniu 1966 r. Zam. K/59/65. Cena zł 30.—. (0-12) �STRÓJ ORAWSKI m a l J - Karolak �WSTĘP O b s z a r i j e g o c h a r a k t e r y s t y k a . Orawa to kraj podgórski, leżący na południe od głównego pasma Beskidów Zachodnich (m. in. — Pilska i Babiej Góry) na zachód od Podhala, w dolinie rzeki Orawy dopływu Wagu i jej drobniejszych do­ pływów. Orawa należała w czasach piastowskich do Polski, później — aż do r. 1918 — do Wę­ gier. Na mocy uchwały konferencji ambasadorów z 28 lipca 1920 r. w granicach Polski znalazło się 14 wsi, tworzących obszar Górnej Orawy, który pod względem administra­ cyjnym należy dziś do powiatu nowotarskiego, stanowiąc jego część najdalej wysunię­ tą na zachód. Od zachodu i południa granicą Górnej Orawy jest granica polityczna z Czechosłowacją, od południowego wschodu granicę stanowi rzeka, Czarny Dunajec. Od wschodu Górna Orawa graniczy z Podhalem Nowotarskim, od północy z Babią Górą i terenem wsi Zawoi. Pod względem geograficznym Orawa leży w kotlinie orawsko-nowotarskiej; zachod­ nia część tej kotliny jest polską Orawą, pozostała część leży w granicach Czechosło­ wacji. Przez torfiastą równinę kotliny orawskiej biegnie dział wodny między Orawą a Dunajcem. Z połączenia dwóch potoków Orawki i Bukowińskiego Potoku, mających źródła w Pasie Żeleźnickim w pobliżu wsi Podwilk tworzy się Czarna Orawa, która po złączeniu z Białą Orawą daje początek rzece Orawie. Pod względem etnicznym granica nie pokrywa się z granicą polityczną. W powiecie trzciańskim po drugiej stronie granicy, znajdują się wsie zamieszkałe przez ludność polską w Głodówce i Suchej Górze, oraz'w powiecie namiestowskim wsie: Herducka, Klin Zakamienny, Mutne, Nowoć, Połhora, Rabcza, Rabczyce, Sihelne i Wesołe. Zo­ stało to stwierdzone drogą badań etnograficznych i językoznawczych — zarówno przez językoznawców czeskich i słowackich , jak również i polskich , . Potwierdzenie tego stanu rzeczy znajdujemy także w studiach historycznych Władysława S e m k o ­ w i c z a nad osadnictwem Górnej Orawy. Głównym ośrodkiem gospodarczym górnej Orawy jest wieś Jabłonka. Poza nią w skład Polskiej Orawy wchodzą wsie: Chyżne, Harkabuz, Lipnica Mała, Lipnica Wiel­ ka, Orawka, Podwilk, Podsarnie, Zubrzyca Dolna, Zubrzyca Górna, Podszkle, Pie­ kielnik. Kraina ta jest terenem górzystym, wzniesionym od 630—700 m n.p.m. niegdyś sil­ nie zalesionym, porozcinanym dolinami potoków i rzek, z których największą jest rze­ ka Czarna Orawa ze swymi dopływami. Znajdują się tu rozległe torfowiska, ciągnące 1 5 2 3 4 �ł się od Jabłonki poprzez Piekielnik ku Czarnemu Dunajcowi, nieurodzajna zaś gleba i warunki klimatyczne wpływają na życie miejscowej ludności. Mówi o tym orawska pieśń ludowa: u ...T"o lipnickie pole, same iyg ociska, nie uzyjes zycio, jacy lubociska. T«o lipnickie pole, skalecka na skale, kto się tam d^ostanie, płakać nie przestanie. Podstawowymi roślinami uprawnymi na Orawie są: owies, żyto, koniczyna, trawy, len, kapusta i ziemniaki, które stanowią główne pożywienie Orawiaków . Orawscy górale zajmują się gospodarką rolniczo-hodowlaną; obecnie duża część ludności znajduje pracę w okolicznych ośrodkach przemysłowych takich jak kombi­ nat skórzany w Nowym Targu, Nowa Huta w Krakowie i inne. Powszechna uprawa lnu stanowiła niegdyś przed I-szą wojną światową, bazę surow­ cową dla wyrobu płócien, a co za tym idzie i niektórych części odzieży. Tkactwo na Orawie było niegdyś bardzo rozwinięte. Obecnie tkają płótno już tylko na użytek własny i dla spółdzielni z powierzonego surowca. Ze zwierząt — hodują przede wszystkim krowy i świnie oraz owce. Wełna owcza dostarczała surowca do wyrobu sukna na spodnie i gunie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Poważną rolę w osadnictwie- Górnej Orawy odegrał element wołoski. W wieku XIV, zwłaszcza w drugiej jego połowie pojawiły się na obszarze Beskidów, napływające od wschodu i południa gromady pasterzy zwanych Wołochami. Szlak wędrówek wołoskich wiódł od Karpat rumuńskich przez Beskid wschodni, średni i zachodni, a więc tereny zamieszkałe przez ludność słowiańską, rus­ ką i polską; następnie szlak ten wiódł przez tereny słowackie. W miarę posuwania się pasterzy wołoskich ku zachodowi, a więc i na Górną Orawę, przyłączyło się i osadni­ ctwo polskie; pewną rolę odegrał też element południowo-słowiański. Wędrowne plemiona pasterskie szły złożone z najrozmaitszych grup etnicznych: polskich, słowackich i ruskich pod przewodnictwem osadźców wołoskich. Poważna rola w omawianych wędrówkach przypadła ludności ruskiej, która docierała aż do Śląska Cieszyńskiego . Pasterze trudnili się wypasem stad owiec i bydła rogatego na halach i w lasach karpackich. Nie dokonywali oni osadniczej pracy ponieważ nomadyczny cha­ rakter skłaniał ich do ustawicznej zmiany miejsca pobytu. Według najnowszych badań mieli Wołosi przybyć na Orawę ,,w zaraniu X V wieku" i „na progu" tegoż stulecia byli już w Beskidzie Zachodnim, a tym samym musieli pojawić się w tym czasie i na Górnej Orawie. Wędrówki pasterzy wołoskich trwały przez wiek XV; w X V I w. docierają do Beski­ du Śląskiego i na Morawy a jednocześnie odbywał się proces wzajemnej inliltracji po­ szczególnych plemion. W. S e m k o w i c z omówił zagadnienie to: „Jakkolwiek jeszcze w X V I i z początku X V I I w. posiadamy dane o istnieniu grup rumuńskich wśród pa­ sterzy wołoskich, przebywających w lasach lub osadzających się po wsiach" „to jed­ nak jest widoczne, że wszystkie te czynniki etniczne odbyły proces wzajemnej infiltra­ cji z tym, że na terenach zachodniej Małopolski, Górnej Orawy i Słowaczyzny element czysto wołoski i ruski rozpłynął się z czasem w morzu polskiej i słowackiej ludności. Pozostały po nim nazwiska, nazwy geograficzne i część terminologii pasterskiej" . W X V I w. kiedy politycznie Polska związana była ściśle z Węgrami, a jednocześnie rozwinęły się i zacieśniały stosunki handlowe między obu krajami, wędrówki pasterzy wołoskich przeszkadzały w komunikacji handlowej, handlowe drogi bowiem w górach a więc i droga żywiecko-orawska, były zajęte przez stada i gromady pasterzy, hamują­ cych transport. Problem ochrony handlu i uwolnienia dróg od gromad pasterskich a tak­ że zapewnienie bezpieczeństwa przed rozbojem, stał się sprawą pierwszej wagi. Jedyną drogą do uregulowania tej sprawy było systematyczne osadnictwo i skolonizowanie 6 7 8 9 10 4 �Rye. 1, Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. puszcz orawskich ludnością stale osiadłą. Dokonała tego rodzina Thurzonów, rozwijając w tym celu akcję w kierunku stałego osiedlania pasterzy i osadzania przybyłych z są­ siednich dzielnic na dogodnych prawach osadniczych (zwolnienie od wszelkich danin na okres 10 — 20 lat). Tak więc w X V I w. to jest po 1556 r., w którym magnat węgier­ ski Franciszek Thurzo założył „państwo Orawskie" rozpoczęło się systematyczne osadnictwo polskie na Orawie Górnej. Od tego czasu zaczęli tu napływać polscy góra­ le, a migracja etniczna szła z północy na południe. Naturalnymi drogami tej migracji były rzeki: Soła, Skawa, Raba i Dunajec ze swymi dopływami, których doliny torowa­ ły osadnikom drogę na grzbiety Beskidu. Od strony Podhala Nowotarskiego dolina Czar­ nego Dunajca otwierała osadnikowi polskiemu — poprzez nader niski dział wodny z do­ pływami rzeki Czarnej Orawy — bramę od wschodniej części tej ziemi. Z czasem osad­ nicy z górnej Orawy rekrutowali się również z kmieci zbiegłych spod panowania ma­ gnatów Mikołaja Brandysa, Zygmunta Myszkowskiego, Dymitra Ogińskiego, Sebastiana Lubomirskiego, Kaspra Zebrzydowskiego, a szczególnie Mikołaja Komorowskiego, moż­ nego dziedzica dawnego państwa Żywieckiego. Zbiegostwo było powodem zatargów między Thurzonami a Mikołajem Komorowskim. Powstała stąd korespondencja w spra­ wie zbiegłych na Orawę kmieci, stała się cennym źródłem do poznania dziejów osadni­ ctwa Górnej Orawy. Cennymi źródłami są również rejestry podatkowe z drugiej połowy 11 5 �I X V I w. i początku X V I I w. oraz przywileje sołtysie dla polskich osad orawskich, jak i inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego z pocz. X V I I w. . Badania językoznawcze natomiast pozwoliły na ustalenie okolic z których pocho­ dzili polscy osadnicy Górnej Orawy. Wykazują one podobieństwo gwary orawskiej z gwarą górali zamieszkujących okolice na północ od Podhala i właściwej Żywiec­ czyzny. Pasterze wołoscy i polscy, którzy dostarczyli pierwszego elementu osadniczego na Orawie, przybyli z główną falą wędrówek wołoskich ze wschodu, od Gorców, a więc z okolic położonych na północ od właściwego Podhala. Nazwy niektórych osad oraw­ skich dałyby się powiązać z analogicznymi nazwami wsi w Gorcach i na Pogórzu Ży­ wiecko-Jordanowskim. Możliwe, że Rabcza na Orawie pozostaje w związku z Rabką, Zubrzyca z Zembrzycami pod Suchą (zambr — żubr), Lipnica z Lipnikiem pod Białą, Je­ leśnia Orawska z Jeleśnią pod Żywcem, gdzie też spotykamy i Mutne odpowiadające Mutnemu orawskiemu. Ciekawą jest także geneza nazw osad Podwilk i Podsarnie. W początkach X V I I w. na rozległym obszarze Orawki t . j . w dorzeczu Czarnej Orawy zjawia się szereg osad „wołoskich", które od swych osadźców-sołtysów otrzymują nazwy: Orawka pod Wil­ czkiem, dzisiejszy Podwilk i Orawka pod Harkabuzem, dzisiejszy Harkabuz. Wiek X V I i XVII był okresem silnego ruchu osadniczego i zakładania wsi na pra­ wie wołoskim. Tak więc osadnictwo polskie na Orawie jest w stosunku do osadnictwa 12 Ryc. 2. Fragment polichromii kościoła w Oraswcę z 6 J711 r, Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. �spiskiego dosyć późne i kształtowało się zupełnie odmiennie niż na Spiszu. Podczas gdy osadnictwo na Spiszu jest stosunkowo dawne, narodowościowo bardziej zróżnicowane, na Orawie spotykamy tylko osadnictwo polskie i słowackie, przy czym nurt osadnictwa słowackiego w ogóle nie dosięgną! górnej Orawy. Jakkolwiek drogi, łączące Polskę z dawnymi Węgrami, a przebiegające przez teren Orawy, są bardzo stare, sięgające na­ wet XIII wieku, to jednak w tym wczesnym okresie osadnictwo nie wyruszyło z dolin żywieckiej i nowotarskiej. Stało się to dopiero po zapoczątkowaniu akcji osiedleńczej przez Thurzonów w X V I wieku. I Ryc. 3. Dawna litografia „Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z książki W . Eliasza R a d z i k o w s k i e g o Powstanie Chochołowskie, Lwów 1904. w y k o n a ł Michał Maśłiński Najdawniejszy ślad osadnictwa polskiego na Orawie pochodzi z poł. X V I w., jest to stacja celna w Jabłonce Orawskiej, służąca wyłącznie celom handlu solą między Pol­ ską a Węgrami na prastarej drodze nadrabczańskiej z Myślenic do Twardoszyna, który był takąż stacją na Orawie po stronie węgierskiej. Wiek XVII i I . poł. XVIII zaznaczył się w historii Górnej Orawy dalszymi proce­ sami osadniczymi. W 1610 r. Jerzy Thurzow myśl zasady cuius regio — eius religio 13 7 �zaprowadził na Orawie protestantyzm zmuszając polskich górali z Górnej Orawy do zmiany wiary, czemu oparła się polska ludność zamieszkująca Orawę przy pomocy ludności z Podhala. W okresie kontrreformacji poważne zasługi położył ks. Jan Szczęchowicz z Ratułowa. 14 Ryc. 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner; Do 1918 r. Górna Orawa leżała w granicach państwa węgierskiego, stąd w stroju orawskim znajdują się pewne elementy zapożyczone ze strojów węgierskich. C h a r a k t e r y s t y k a s t r o j u . W latach międzywojennych strój górali oraw­ skich był jeszcze powszechnie noszony. Okres ostatniej wojny światowej poważnie od­ bił się na ubiorze niegdyś będącym w powszechnym użyciu. Wsie orawskie w czasie ostatniej wojny poważnie ucierpiały, z niektórych ewakuowano ludność, tak żę obec­ nie nawet nie we wszystkich wsiach można napotkać resztki orawskiego stroju ludo­ wego. Strój mieszkańców górnej Orawy jest różny od stroju grup sąsiadujących. Ma pew­ ne cechy wspólne ze strojem górali beskidowych, zwłaszcza jeśli chodzi o strój męski i ze strojem mieszkańców Dolnej Orawy, gdzie np. w zdobnictwie męskich spodni wy8 �stępują analogiczne czarne pętlicowe ozdoby; nie ma ich na terenie Podhala za wyjąt­ kiem Spiszą, gdzie w odmianie kacwińskiej spotykamy również ten typ pętlicowych ozdób na spodniach, choć wykonany kolorową włóczką a nie z czarnej wełnianej taśmy. Czarne ozdoby pętlicowe na spodniach występują tylko na Orawie. Znamiona podobieństwa wiążą także strój orawski z odzieżą Wołochów. Zwłaszcza strój męski, szyty z grubych materiałów wełnianych jest typowy dla wszystkich górali karpackich i bałkańskich. Stroje kobiece, na które niegdyś składały się materiały płócienne, zawierają również elementy archaiczne. Wystarczy wymienić łoktusę. Prze­ chodząc do szczegółów, jako typowe należy wymienić jego nastęoujące części: dla odzieży męskiej typowe są: koszula o kroju przyramkowym, portki z białego sukna (najstarsze bez ozdób), gruba brązowa gunia sukienna, kamizela — piucnik, kierpce bez ozdób ze skórzanymi rzemieniami. Dopełnieniem ubioru był dawniej filcowy czarny kapelusz z wielką strzechą, w zimie czapka podbita futrem. Charakterystyczne części stroju kobiecego stanowią: koszula o szerokim marszczo­ nym rękawie, gorset zwany prucnik, szeroka spódnica, zapaśnica, kierpce, później bu­ ty zwane topanki oraz typowe wierzchnie okrycie — lniana płachta łoktusa. U zamęż­ nych kobiet dochodził czepiec siatkowy. Strój górali orawskich obok cech wspólnych dla całego góralskiego regionu odzna­ cza się pewnymi drobnymi odmianami lokalnymi. Po tych właśnie nieznacznych różni­ cach górale orawscy rozpoznają na pierwszy rzut oka, z której wsi pochodzi gazda lub gospodyni. Wypada jeszcze omówić sąsiednie stroje góralskie, z którymi strój orawski łączyły pewne cechy pokrewne. Strój górali orawskich ma niektóre elementy wspólne ze stro­ jem górali beskidowych, mieszkających na północ od Orawy. L u d o f e s t r o j e g ó r a l s k i e . Na odzież męską górali beskidowych składają się koszula p r z y r a m k o w a , niemarszczona, z wykładanym kołnierzykiem i ręka­ wem wszytym u dołu w mankiet. Na ramionach koszuli przyszyte są podłaty. Koszule sporządzane były z płótna swojskiej roboty, na codzień do pracy z grubszego płótna, na święta z cieńszego. Koszule były długie, nieraz sięgały poniżej kolan i jednocześnie słu­ żyły za gacie, tych bowiem nie noszono tu nigdy. Mężczyźni nosili obcisłe portki, szyte z sukna domowej roboty. Krój nogawic był taki jak w spodniach podhalańskich, bez klapy zachodzącej na stopę. U dołu nogawice zwężały się i były rozcięte po stronie zewnętrznej, dla łatwiejszego wciągania ich na stopę. Spodnie umacniano w talii paskiem zapinanym na mosiężną klamerkę zdobioną motywem roślinnym. Pasek przewlekano przez zagib, to jest obręb spodni. Młodzi nosili wysokie pasy zapinane na klamry. Mężczyźni nosili czarne kamizele, za pinane pośrodku na jeden rząd guzików, z okrągłym wykrojem przy szyi i dwoma klapkami przy kieszonkach. Za pas zatykano kapciuch na tytoń. Kapelusze kłobuki nosili mężczyźni duże z lekko podwiniętym brzegiem ronda. Główki kapelusza otaczał czerwony sznurek lub wstążka. Młodzi chłopcy zdobili kape­ lusze w święta bukietami ze sztucznych kwiatów z błyskotkami. To przybranie kapelu­ sza było obowiązkowe dla drużbów i pana młodego. W zimie górale beskidowi nosili czapki futrzane, zwane myckami. Czapki takie by­ ły szyte z sukna, i ich krój składał się z czterech części. Podbite były futrem baranim. Na czubku miały chwast, dookoła i nad czołem były obszyte futrem. Czapki szyto z czarnego lub granatowego sukna, ale bywały też i czerwone. Gdy zanikły zaczęto no­ sić zwykłe stożkowate czapki baranie. Wierzchnim okryciem górali beskidowych był w zimie biały lekko wcięty kożuch ze skór baranich. Mankiety i kołnierz miał z czarnego baranka. Kożuch był zapinany na pętelki. Na kożuch zarzucano gunię, która była wierzchnim okryciem w czasie nie9 �pogody, mrozu, i w dalszej podróży lub na uroczystości. Gunie miały krój p o n c h o p o p r z e c z n e g o i posiadały wysoki stojący kołnierz, ozdobiony haftem. Obuwiem były kierpce, umocowane do nogi dawniej nawlokami, to jest skręconym z wełny sznurem, potem skórzanymi rzemieniami. Ubiór kobiet składał się niegdyś z koszuli ciasnochy, która była niewygodna w no­ szeniu i zanikła po 1910 r. Zastąpiona została koszulą przyramkową z falbanami przy szyi i przy obszywce rękawa. Spódnice nosiły niegdyś kobiety płócienne, bardzo sze­ rokie, szyte z płótna farbowanego i drukowanego we wzory tzw. spódnice wybijane. Dawniej najozdobniejszą częścią stroju kobiecego był gorset aksamitny lub wykonany z jakiegoś innego materiału, adamaszku „parteru", obszywany białym galonkiem. Przo­ dy gorsetu ozdobione były haftem. Zamożniejsze gospodynie w późniejszym okresie, i Ryc. 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek 1922 r. Fot. W. Werner. kiedy już nie noszono spódnic płóciennych pokrytych drukowanym wzorem, ubierały się w bogate spódnice jedwabne. Na spódnice przypasywały kobiety biały lub kolorowy fartuch, równej długości ze spódnicą, w niektórych miejscowościach nawet dłuższy od kiecki. 10 �Ryc. 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i drużbowie oraz goście weselni (pocz. X X w . ) . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A . Lipka. Na nogach nosiły kobiety kierpce; wdziewały je tak jak mężczyźni na skarpety zwa­ ne kopyta, kopytka i na nie dopiero zakładały kierpce. Kierpce umocowywano do nogi za pomocą białych lub czarnych sznurów zwanych notkąci. Sznury te kręcono z koziej sierści. Dziewczęta czesały się w jeden lub dwa warkocze. Włosy przedzielały pośrodku gło" y, rozczesywały na boki i zaplatały w warkocze. Kobiety zamężne nosiły czepce z białego płótna z siatką nad czołem. Na czepiec zakładały chusteczkę wiązaną pod brodą. W dnie powszednie do roboty nakładały na głowę chusteczkę i wiązały ją z tyłu. W czasie niepogody zarzucały na ramiona chusty wełniane zwane odziewaczkami. Dawniej odziewały się białymi, płóciennymi płachtami, łoktusami, obrusami, które czę­ sto były tkane z adamaszku, obszywane brzegiem koronką i ozdobione haftem. Kobie­ ty nosiły łoktusy jeszcze po 1908 r. Dawniej nosiły kobiety do kościoła rodzaj szalów płóciennych, były to rańluchy, które zanikły w końcu XVIII w. W zimie wkładały kobiety kożuszki sięgające do pasa. Były też w użyciu żupaniki, szubki szyte z pąsowego sukna, sięgające kolan. Żupaniki podbite były białym baranko­ wym futerkiem i dookoła również były obszyte futerkiem baranim. Zapinane były na sznurki i świecące guziki. Z dodatków do ubioru należy wymienić korale. Zamożniejsze gospodynie nosiły kilka sznurów prawdziwych korali, uboższe różnobarwne paciorki szklane, najchętniej jednak białe. Strój górali podhalańskich, sąsiadujących z Orawiakami, był całkowicie różny od stroju orawskiego. Ekspansja stroju podhalańskiego na teren Orawy zaznaczyła się w miejscowościach graniczących z Podhalem, szczególnie w Piekielniku i w miejscowo­ ściach będących w kontakcie z pobliskim Podhalem, jak w Chyżnem. 11 �Ryc. 7. Orawiak .w kożuchu orawczańskirn i cza­ pce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i c h a ł Maśliński. szyi i rękawach sznurkiem skręcanym z czar­ nej i białej wełny. Później zdobnictwo bia­ łych cuch zmieniło się i brzegi, oraz oto­ ka przy szyi i rękawy zdobione były apli­ kacją z zielonego sukna i haftem z kolorowej W zimie górale nakładali serdaki z ow­ czych skór, kupow~ane w Liptowie i Nowym Targu. Na głowie nosili kłobuk czyli czarny filcowy kapelusz, który w miarę zmieniania się mody miał szersze lub węższe skrzela czyli rondo. Główka kapelusza otoczona by­ ła w dawnych czasach metalowym łańcusz­ kiem, bądź paseczkiem z naszytymi muszel­ kami. Obuwie stanowiły kierpce. Nogi owi­ jano onucami, a kierpce umocowywano do nogi nawłokami lub skórzanymi rzemienia­ mi. Ryc. 3. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . Pie­ kielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z Albumu Izy­ dora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i ­ c h a ł Maśliński. 12 Mężczyźni na Podhalu nosili strój cał­ kowicie sporządzany z materiałów własnej roboty, a więc koszule z lnianego płótna z wykładanym kołnierzykiem i rękawem wszytym u dołu w obszywkę, cuchy z sukna brunatnego i białego, portki o obcisłych nogawicach z białego sukna z dolnym zakoń­ czeniem zachodzącym na stopę. Portki miały dwa przypory ozdobione parzenicami, któ­ re w zależności od mody zmieniały się, wzbogacały o nowe motywy zdobnicze. Na szwie bocznym nogawic występowały lam­ pasy czerwone lub granatowe z wszytymi ra­ kami. U dołu nad rozcięciem nogawic znaj­ dował się pompon tzw. kistka. Spodnie gó­ rale przytrzymywali wąskim pasem. Baco­ wie nosili wysokie pasy zapinane na 4 klamry. Cuchy z brązowego sukna były dość długie, ozdobione przy szyi i przy dol­ nym zakończeniu rękawów wieloma rzęda­ mi czerwonego sukna z brzegami wyząbkowanymi. Ciemne cuchy używane są do ce­ lów obrzędowych. Ubierają się w nie pyćace, zapraszający gości na wesele oraz w czasie pogrzebu. Podhalanie noszą też cuchy krót­ sze, ciemno brązowe, zdobione niegdyś przy �Kobiety w dawnych czasach nosiły koszule lniane z długimi rękawami, spódnice z lnianego płótna farbowanego i drukowanego we wzory, tzw. iaibanice. Gorset, w daw­ nych czasach zwykle czarny, ozdobiony był mhwami naszytymi na przody i plecy z czar­ nej wełnianej taśmy. Na ramiona kobiety nakładały w chłodniejsze dni lokluse. Obu­ ciem były kierpce. Początkowo strój kobiety podhalańskiej nie był tak barwny jak w późniejszych czasach, tak że W. M a t l a k o w s k i określił go jako „smutny" strój. Z czasem stroje kobiece zmieniły się, wyszły z użycia iaibanice i łokiusy. Spódnice szyto z tkanin fabrycznych bądź jednobarwnych, ozdobionych kilkoma rzędami na­ szytych aksamitek nad obrębem, bądź wielobarwnych kwiecistych tybetów. Gorsety noszono różnobarwne aksamitne, czerwone, wiśniowe, zielone, białe i czarne. Ryc. 9. O r a w i a n k i w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, N o w y Targ (Fot. ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o ) . pow. Z powyższego opisu strojów grup sąsiadujących z Orawą widzimy, że strój górali orawskich miał wspólne cechy ze strojem górali beskidowych, polegające na podob­ nym kroju guni męskiej, zdobnictwo natomiast było bogatsze w guniach orawskich . Podobne były też nakrycia głowy, inne były tylko ozdoby główki kapelusza. Różny był strój kobiecy. Strój górali podhalańskich był całkowicie odmienny od stroju orawskiego. Wspólne dla wszystkich trzech grup górali beskidowych, orawskich i podhalańskich były w stro­ ju kobiecym spódnice szyte z farbowanego i drukowanego płótna oraz łoktusy. Spód­ nice miały też różne nazwy; u górali beskidowych nazywano je spódnica wybijana, na Orawie tłoczelina, na Podhalu iaibanica. 15 13 �ROZDZIAŁ I OBECNY STAN STROJU NA BADANYM TERENIE Strój ludowy na Orawie nie jest już dziś w powszechnym użyciu, zachowały się jed­ nak jeszcze w terenie rzadkie okazy. Są to przeważnie „prucniki" kobiece i męskie oraz spodnie męskie, kobiece koszule i czepce. Nie zachowały się gunie męskie, cuszki ani kożuchy orawczańskie, kapelusze (jeden okaz kapelusza z szerokim rondem zacho­ wał się w Zubrzycy Górnej) ani dawne formy kobiecego i męskiego obuwia (jedna pa­ ra zabytkowych butów męskich zachowała się w Chyżnem). Najstarsi ludzie i wytwór­ cy strojów podają, że już w końcu XIX w., mniej więcej w latach dziewięćdziesiątych zaczęły zanikać pewne części stroju ludowego. Mężczyźni przestali nosić pięknie zdo­ bione gunie o archaicznym kroju, zastępując je „cuszkami" wygodniejszymi w użyciu ze względu na odmienny krój i tańszy koszt. Gunie nie zachowały się w terenie zupeł­ nie. Można je znaleźć tylko w muzeach. Piękny okaz guni orawskiej znajduje się w Mu­ zeum Tatrzańskim w Zakopanem. Wyszły także z użycia kapelusze męskie o szerokiej podwiniętej krezie. Mężczyźni zastąpili je filcowymi kapeluszami typu miejskiego. Jedną z przyczyn zaniku pewnych części ubioru ludowego był fakt odcięcia Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. od dawnych Węgier, i dzisiejszej Czechosłowacji. Uniemożliwiło to mieszkańcom Orawy dawny zakup pewnych części ubioru jak butów, czepców, i dodatków oraz materiałów wysokogatunkowych (np. wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej) na odświętne spodnie. Mieszkańcy Orawy chętnie przechodzili na tańszą fabryczną manufakturę, zarzuca­ jąc stroje tradycyjne. Mężczyźni, szczególnie starsi, nosili do niedawna powszechnie portki, nakładali do nich jako górne odzienie —• fabryczne kurtki. Starsze kobiety no­ siły prucniki, kabaty i spódnice dawnego kroju. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. strój ludowy był jeszcze powszechnie noszony. Nosiło się też części dawniej sporządzonych strojów. Po drugiej wojnie światowej strój orawski zanikł prawie zupełnie. Dziś jesz­ cze starzy mężczyźni noszą portki orawskie, starsze kobiety chodzą w dnie świąteczne w szerokich spódnicach, bluzkach o daw­ nym kroju oraz kabatach. Na ramiona wkła­ dają tzw. „odziewaczkę" to jest chustę typu fabrycznego, lecz i te zachowane w terenie stare okazy odzieży zanikają w szybkim tempie. Sporządzone z wysokogatunkowej wełny kobiece prucniki niszczeją, narażone są na uszkodzenie przez mole, gdyż nie są już tak starannie przechowywane jako oka­ zy niemodnego, wyszłego z użycia stroju. Męskie prucniki starzy mężczyźni często przeznaczają na pochówek . 16 Ryc. 14 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). �ROZDZIAŁ II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ORAWSKIEGO Odtworzenie chociażby w ogólnych zarysach chronologicznych przemian zachodzą­ cych w rozwoju stroju orawskiego jest rzeczą trudną ze względu na prawie zupełny brak źródeł dotyczących minionego okresu. Na podstawie danych uzyskanych drogą badań etnograficznych można stwierdzić, że do końca XIX w. na terenie całej Górnej Orawy utrzymywał się zabytkowy strój. Jak wyglądał strój orawski w XVII i XVIII w. trudno ustalić ze względu na brak danych źródłowych. Odtworzenie wyglądu stroju i ubioru na podstawie relacji ludzi starych możliwe jest dopiero od poł. XIX w. Praw­ dopodobnie w XVII i XVIII w. do sporządzania ubioru używano materiałów własnej roboty, to jest płótna, na co wskazywałby fakt wczesnej uprawy lnu od zarania po­ wstania osad na tym terenie . Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w analizie cennego źródła ikonograficznego, to jest scen polichromii z 1711 r. w kościele w Orawce. W poszczególnych malowidłach obrazujących 10-cioro przykazań widoczne są kobiety ubrane w lniane spódnice z niebarwionego płótna, w lniane gorsety i ioktusy. Mężczyźni są odziani w lniane koszule i obcisłe portki. Obuwie — proste chodaki zwane kierpcami, sporządzane było również we własnym zakresie. 17 Z czasem ludowy strój orawski zaczął się wzbogacać. Kobiety zaczęły nosić spódni­ ce lniane, ale barwione i drukowane we wzory, a mężczyźni — zdobione spodnie i gunie. Największy rozkwit stroju przypadł na drugą połowę XIX w. to jest na okres największego dobrobytu na Górnej Orawie. Ludność miała wtedy poważne źródła do­ chodu z uprawianego tkactwa. Wyrabiano materiały nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Pod koniec XIX w. tkactwo zaczęło się kurczyć na całym Pohalu a więc i na Orawie i odtąd zaczyna się datować stopniowy zanik niektórych części stroju. Zamknięcie granicy politycznej i odcięcie tym samym mieszkańców' Górnej Orawy od źródeł zakupu niektórych części stroju, i materiałów wysokogatunkowych do wyrobu tegoż czy też dodatków do stroju, przyczyniło się ostatecznie do jego zaniku. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. zaczęły się zaznaczać zmiany w orawskim stro­ ju, i tak w męskim — zastąpiono piękne gunie zdobione haftem, tańszymi cuszkami. Przestano nosić kożuchy. Zanikły prucniki dawnego typu ze srebrnymi, dużymi guzika­ mi filigranowej roboty. W ubiorze kobiecym zanikły tloczeiiny — spódnice płócienne farbowane na granatowy kolor i drukowane we wzory. Po zamknięciu granicy w 1918 r. z dzisiejszą Czechosłowacją wsie graniczące z Podhalem przeszły w ubiorze na modę podhalańską. Mieszkańcy Chyżnego i Piekielnika zaczęli nosić portki typu podhalań­ skiego z wyszytymi rakami na bocznych szwach nogawic i parzenicami podhalań­ skimi na przyporach. Także i kapelusze zaczęli Orawiacy nosić podhalańskie z małymi rondami. Dziewczęta w wymienionych wyżej wsiach zaczęły wdziewać zamiast prucników gorsety takiego kroju, jak gorsety podhalańskie i zdobione cekinami. Jak informu­ je gazda Jan Czyż z Piekielnika — mieszkańcy Piekielnika ubierali się niegdyś tak jak w Jabłonce i Orawce, a obecnie tak jak na Podhalu . Tyczy to mężczyzn i młodych dziewcząt, bowiem starsze gospodynie noszą jeszcze do kościoła w dnie świąteczne pru­ cniki. To samo zaznacza się wśród mieszkańców Chyżnego. Mężczyźni i dziewczęta ubie­ rają się po podhalańsku a starsze kobiety po orawsku. Względy natury ekonomicznej również przyczyniły się do zaniku stroju na terenie Orawy. Brak zarobków jakie niegdyś dawało tkactwo sprawił, że mieszkańcy Orawy nie mogli sobie pozwolić na sporządzanie drogich części odzieży. Chętnie zaczęto zastępować dawny strój o wiele tańszymi ubraniami typu fabrycznego. Mężczyźni np. zaczęli nosić do zabytkowych spodni z sukna własnej produkcji lub wysokogatunkowego kupnego — fabryczne kurt18 15 �ki. Tak samo w ubiorze kobiet zaczęły pojawiać się jako okrycie wierzchnie duże fab­ ryczne chusty tak zwane odziewaczki, w miejsce drogich kożuchów. Przejście od daw­ nego zabytkowego stroju do ubiorów pochodzenia fabrycznego odbywało się stopniowo; mężczyźni np. po zaniku zabytkowych guń wkładali cuszki szyte również z sukna swojskiej roboty i sukna fabrycznego, potem nastały „kabaty" to jest kurtki szyte z su­ kna produkcji fabrycznej. Stan majątkowy poszczególnych gazdów często nie pozwalał na sprawienie sobie paradnej guni czy też portek z drogiego fabrycznego sukna z bo­ gatymi pętlicowymi ozdobami. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej, Józef Paniak (92 lata) informował, że nigdy nie posiadał paradnych spodni, gdyż nie był tak zamożny, by je sobie móc sprawić. W latach międzywojennych noszono na Orawie jeszcze strój ludowy, ale były to już resztki zabytkowych okazów stroju. Druga wojna światowa ostatecznie wpłynęła na zanik stroju. Na skutek działań wojennych ewakuowano ludność z niektórych wsi, a po powrocie najczęściej nie było dobytku w komplecie. W okresie rozkwitu stroju ze względu na bliskie kontakty z Węgrami zaznaczały się w nim wpływy stroju węgierskiego przejawiające się w zapożyczonej formie butów z cholewami podwyższonymi z przodu i ułożonymi w kostce w harmonię; w zdobni­ ctwie spodni a nawet w nazewnictwie (gombiki od węgierskiego gombos — guzik). Wi­ doczne też były wpływy niemieckie (ząbki „heklowane" to jest szydełkowe, lub sztrymle — pończochy). ROZDZIAŁ III ZASIĘG BADANEGO STROJU Obszar Górnej Orawy stanowi odrębną całość. Od południowego zachodu graniczy z dzisiejszą Czechosłowacją dawniej z Węgrami, od wschodu z Podhalem, od północy z Beskidem. Strój Górnej Orawy wykazuje pewne podobieństwo ze strojem Dolnej Orawy z tą różnicą, że strój sąsiednich Orawiaków, zamieszkujących bardziej uro­ dzajne ziemie odznaczał się znacznie bogatszym zdobnictwem. Strój orawski wykazuje także cechy pokrewne ze strojem beskidzkim , przejawiające się w podobnych nakry­ ciach głowy u mężczyzn i jednakowym kroju męskich cuch. W obrębie polskiej Orawy w ubiorze poszczególnych wsi zachodziły małe różnice, które pozwalały jednak mie­ szkańcom poszczególnych wiosek odróżniać się wzajemnie. Różnice te polegały na od­ miennym zdobnictwie, z wyjątkiem niektórych wsi graniczących z Podhalem, gdzie i krój był odmienny od orawskiego. Tak więc: 1. mieszkańcy wsi Zubrzycy Górnej i Dolnej, Jabłonki i Orawki ubierali się jednako­ wo; 2. mieszkańcy Podsarnia, Podwilka ubierali się tak, jak wymieniona grupa z tą jed­ nak różnicą, że męskie kamizele prucniki miały brzegi obszyte czerwonymi ząbka­ mi krepindlami oraz dolne rozcięcia nogawic u spodni zdobione były czerwoną wy­ pustką z sukna, (a nie czarną); 3. mieszkańcy Lipnicy Wielkiej i Małej oraz Dolnego Chyżnego ubierali się tak jak inni, różnili się tylko zdobnictwem spodni. Przypory spodni nie były zdobione pę­ tlicowymi ozdobami z czarnej taśmy wełnianej, lecz aplikowanymi kółeczkami z czerwonego sukna; 4. mieszkańcy Górnego Chyżnego ubierali się tak jak mieszkańcy wsi zamieszka­ łych przez ludność polską na terenie dzisiejszej Czechosłowacji — Głodówki, Suchej Góry (łączyła się z Chochołowem). 5. W ubiorze mieszkańców Piekielnika, Podszkla i Harkabuza widoczne były wpły­ wy podhalańskie. Według informacji starych ludzi z Piekielnika, mieszkańcy wsi Piekielnika około 70 lat temu przeszli na modę podhalańską. 19 20 16 �ROZDZIAŁ IV OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Strój mieszkańców Górnej Orawy w II-ej połowie XIX w. składał się: z koszuli, spodni szytych z sukna, kamizeli piucnika, guni, kożucha, kierpców i kapelusza. W zi­ mie zamożniejsi gazdowie nosili kożuchy, a na głowie zamiast kapelusza futrzane cza­ pki. Do pracy w zimie nakładano grube wełniane rękawice plecione, to jest wyrabiane techniką zbliżoną do tkackiej, na drewnianej formie. Na przełomie XIX i XX w. obok kierpców, jako obuwie pojawiły się buty z cho­ lewami. Codzienny ubiór roboczy składał się z tych samych części. Do pracy wkła­ dano podniszczone części stroju odświętne­ go lub specjalnie szyte z przeznaczeniem roboczym portki z tańszych gatunków suk­ na, bez zdobienia cyfrowaniem. Ubożsi gaz­ dowie nosili zarówno w dnie odświętne, jak i na codzień do pracy, portki bez paradnych ozdób, obszyte jedynie na przyporach i dol­ nym rozcięciu nogawic wypustką z czerwo­ nego i czarnego sukna, nie było ich bowiem stać na zamawianie cyfrowanych spodni. Stan zachowania stroju decydował o jego charakterze odświętnym czy codziennym, podniszczone części niegdyś odświęlnego stroju ludowego stawały się ubiorem co­ dziennym. Do odświętnego stroju sprawiano nowe części starannie przechowywane w komorze, by nie straciły świeżego wyglądu. Stąd w ubiorze roboczym można było nie­ gdyś spotkać zarówno i zdobione części odzieży, jak i nie zdobione szyte specjalnie z przeznaczeniem do pracy. Między strojem młodego i starego pokolenia zachodziły róż­ nice. Młodzi nosili portki bardziej „szum­ nie" zdobione, starzy nieraz przez całe ży­ cie chodzili w niecyfrowanych portkach. Młodzi przystrajali sobie także kapelusze kupnymi kramskimi piórami, które zatyka­ no za łańcuszek otaczający główkę kapelu­ sza. Zwyczaj przystrajania kapelusza istniał także u Podhalan . Takie same „kramskie pióra" przypinali sobie drużbowie i pan młody. Nie były to dosłownie pióra ale ozdoba kupowana na targu, składająca się z dwóch rojlek z błyszczącymi drucikami . 21 22 Młodzi mężczyźni nosili też niegdyś sze­ rokie pasy, nie tak szerokie jak Podhalanie. Pasy zapinane były na zwykłe żelazne sprzączki i zdobione geometrycznym orna­ mentem wytłaczanym. Z boku pas miał naszytą kieszonkę do wkładania kapciucha na R y c l t Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, paw. N e w y Targ. Fot. W . Werner. 17 �tytoń, fajeczki i innych drobiazgów. Pasy takie noszone były później już tylko przez pasterzy. Spodnie przetrzymywali mężczyźni wąskim bardzo długim pasem także opasywanym dwukrotnie i luźno opuszczanym niżej talii. Młodzi chłopcy w wieku szkolnym nosili portki płócienne i dopiero gdy Orawiak, był dorastającym chłopcem dostawał pierwsze sukienne spodnie; zwykle w wieku lat dwudziestu. Chłopcy dla zaakcentowania że są już w wieku młodzieńczym, zakładali „pióreczko" własnej roboty z wosku. Piórecka nie były noszone w czasie postu, tylko na Boże Narodzenie. Orawiacy trudniący się wypasem bydła używali biczy lub kijów z samorodnym uchwytem. Często zdobili powierzchnię kija wzorem wycinanym w korze. Starzy gaz­ dowie nie nosili ciupag lecz tylko palicki. ROZDZIAŁ V SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO KOSZULE W najdawniejszych czasach orawskie koszule były szyte z lnianego samodziałowe­ go płótna . Jak wynika z opowiadań najstarszych wytwórców ludowych, koszule mia­ ły pierwotnie krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , to jest składały się z trzech zasadni­ czych płatów, Jednego stanowiącego przód i tył koszuli, złożonego w połowie długości po linii wątku materiału. Pośrodku linii złożenia materiału wycinano otwór na głowę i rozcinano rozporek w przodzie koszuli; z dwu płatów płótna krojono rękawy, które składano na połowę wzdłuż linii osnowy i doszywano do boków koszuli. Pod pachę wszywano tak zwany ćwikieł. Wykrój na głowę wykończony był wąską obszywką. Po obu stronach rozcięcia przodu koszuli przez okrągłe otworki przewleczony był po­ wrózek ukręcony z lnianej przędzy do związywania koszuli pod szyją . Koszule te były krótkie, sięgały do pasa i nie były wpuszczane w spodnie. Miarą długości była wysokość okna w izbie. Kobieta mająca szyć koszulę przykładała płótno do futryny okna i w ten sposób uzyskiwała miarę długości koszuli. Według informacji kobiet szy­ jących koszule nie trzeba było wołać mężczyzn do miary, bo stałą miarą było okno . Później szyto koszule typu p r z y r a m k o w e g o niemarszczonego. Koszule takie były znacznie dłuższe od dawnych, wpuszczano je do spodni. Przy szyi wykończ one były wykładanym kołnierzykiem, na ramionach miały naszyte podłaty, rękaw wszyty był w obszywką. W Chyżnem w ostatnich czasach według informacji ludzi starszych w la­ tach czterdziestych nastały męskie koszule zdobione haftem na przodach koszuli, koł­ nierzu i obszywkach rękawa. Zdobnictwo tych koszul polegało na tym, że między dwie warstwy płótna wszywano skręcone z bawełnianej przędzy pamłoki, powrózki, oddzie­ lając je od siebie stebnówką. W przerwach między rzędami zastębnowanych powróz­ ków haftowano ściegiem płaskim wypukłe listeczki i kropki. Czasami wszywano wstawki z fabrycznym haftem. We wsi Chyżne zachował się jeden okaz takiej zdobio­ nej koszuli męskiej. Specjalistką w szyciu tego typu koszul była Maria Kadłubek z Chyżnego. • 23 24 25 26 SPODNIE Najstarsze spodnie na terenie Orawy szyte były z płótna samodziałowego. Potem zaczęto szyć portki z sukna domowej roboty, a jeszcze później z wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego tak zwanego „bystrzyckiego", bo wyrabianego w By­ strzycy. 18 �Portki z płótna lnianego nosili chłopcy do szkoły. Okres rozpoczęcia nauki w szko­ le był momentem zwrotnym w ubiorze, przejście od sukienki lnianej do pierwszych spodni lnianych, które szyto chłopcom gdy zaczynali chodzić do szkoły. Parobcy w wie­ ku lat 20-tu otrzymywali pierwsze sukienne spodnie, młodzi robili sobie „piórecko",któ­ re przypinali dla zamanifestowania przejścia z wieku chłopięcego do męskiego, ale por­ tki nosili jednak jeszcze płócienne, sukienne bowiem otrzymywali znacznie później. Spodnie używane na codzień a także również na święta przez uboższych gazdów, którzy nie mogli sobie pozwolić na spodnie z droższego sukna, szyte były z sukna do­ mowej roboty tak zwanego „wałaskiego". Gazdowie, którzy nie mieli swojskiego su­ kna szyli spodnie z sukna „kromskiego" ku­ powanego w kramach na targach. Sukno takie było dwojakiej grubości, tak zwana „połówka", używana na portki i „grube", kudłate, używane głównie na kapcie zimo­ we dla kobiet i również na portki. Młodzi a także starsi zamożni gospodarze zamawiali sobie portki z wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej z tak zwanego sukna „bystrzyckiego". Krój nogawic tych spodni podobny jak u Podhalan, zwężał się ku do­ łowi, ale u dołu zakończony prosto bez czę­ ści zachodzącej na stopę. U dołu po stronie zewnętrznej nogawice były rozcięte, dla R y c . 1 2 , orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner, łatwiejszego wciągania ich na nogę. Z przo­ du portki miały dwa przypory. Klapy przykrywające przypory o trapezowatym kształ­ cie z wyząbkowaną u dołu krawędzią nazywały się na Orawie „zaworami" lub „zakła­ dami" (ryc. 11). Portek niegdyś nie zdobiono. Zdobnictwo w dzisiejszej formie weszło, jak informują najstarsi gazdowie, dopiero ok. 1892 r. Parzenice orawskie w formie pętlicowych ozdób naszywane były z czarnej wełnianej taśmy lub czarnej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 12). Dawniej, nim wprowadzono zdobione na przyporach parzenice — obszywano tylko przypory i boczne rozcięcia nogawic wypustkami z czarnego i czerwonego sukna. Wy­ jątek stanowił Podwilk, gdzie boczne dolne rozcięcia nogawic ozdobione były czerwo­ nym suknem. Przypory w dawnych portkach nie zdobionych jeszcze czarnymi pętlico­ wymi parzenicami obszyte były wypustkami z czarnego i czerwonego sukna a w środ­ ku występował sznureczek skręcony z czerwonej i zielonej wełny. Zdobione czarnymi parzenicami spodnie nosili tylko zamożni gazdowie. Stary informator, 92-u letni Józef Paniak z Jabłonki Orawskiej i inni ubożsi gazdowie nosili portki ozdobione tylko na przyporach oblamką. Józef Paniak przez całe życie nosił tylko tak ozdobione spodnie, nie mógł sobie bowiem pozwolić na sprawienie drogich, cyfrowanych spodni. Gazdo19 �wie z Chyżnego nosili portki zdobione na spo­ sób podhalański parzenicami (ryc. 13), wyszy­ wanymi kolorową włóczką i „rakami" przy szwach nogawic. Ubożsi gazdowie na Orawie nie tylko nie nosili cyfrowanych spodni ale również nie szyli portek z wysokogatunkowego sukna „bystrzyckiego" produkowanego w Bystrzycy, gdzie wyrabiano 3 gatunki sukna, bowiem 1 m sukna bystrzyckiego w najwyższym gatunku kosztował 3 reńskie i wystarczał na uszycie 1 pary spodni. (Uszycie i wycyfrowanie ko­ sztowało wówczas 5 reńskich). Ryc. 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner. Pod portki zakładano gacie ze zgrzebnego i pacześnego płótna. Nogawice gaci były u do­ łu wystrzępione lub obrębione. Latem do pra­ cy w polu zakładano niegdyś gacie płócienne bez wierzchnich sukiennych portek. KAMIZELE Kamizele bez rękawów tak zwane prucniki, zwane we wsi Chyżne piuclikami, nosili niegdyś mężczyźni proste w kroju, to znaczy nie wcięte (szwy boczne proste a nie biegnące do linii talii skośnie), poniżej długości linii stanu. Kamizele takie spo­ rządzane były z wysokogatunkowego sukna czarnego produkcji fabrycznej, wyrabiane­ go w Bystrzycy z wełny jagniąt (owiec zwanych buki). Krój kamizeli składał się z trzech płatów, z pleców i dwu przodów zapinanych na duże, stożkowate, srebrne guziki filigranowej roboty. Nosili je tylko bogatsi gazdowie. Jeden okaz takiej kamizeli zachował się w Górnym Chyżnem. Później zaczęto nosić kamizele sporządzane również z wysokogatunkowego czarnego sukna ale o odmiennym kroju. Sięgały tylko do linii talii, były krótsze od dawnych i wcięte w talii. Przody były wykończone u góry klap­ kami, zapinane nie pośrodku lecz z boku, gdyż zachodziły na siebie. Zmienił się też rodzaj guziczków używanych do zapinania prucników. Nowsze prucniki zapinano na małe, białe, stożkowate guziczki porcelanowe. Na drugi przód również przyszywano rząd białych guziczków, tak że uzyskiwano dwa rzędy białych guziczków na przodach prucnika. Jeden rząd guziczków służył do zapinania, drugi przyszywany był dla sy­ metrii. Na klapkach prucnika przyszywano też trzy guziczki gombiki na podobieństwo trójlistnej koniczyny. Prucniki podszyte były szarym, grubym, zgrzebnym płótnem. Gu­ ziczki przyszywane były w ten sposób, że przytwierdzane były na powrózku skręco­ nym z lnianych nici a podłożonym z lewej strony prucnika. Przyszywane były wszy­ stkie jedną nitką na okrętkę do powrózka, przewleczonego przez pętelki guziczków. Prucniki poza guziczkami nie były niczym zdobione. Wyjątek stanowiły prucniki z Podwilka, których brzegi obszyte były czerwonymi ząbkami krepindlami. Prucniki nowszego kroju zapanowały wtedy, kiedy zanikły gunie, to jest w ostat­ nim ćwierćwieczu XIX w. Prucniki, jak i portki były częściami odzieży które się sto­ sunkowo najlepiej zachowały w terenie. Często się zdarza, że ulegają zniszczeniu 20 �na skutek moli; jest ich coraz mniej gdyż starzy ludzie życzą sobie by ich w prucnikach chowano. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej informując o prucnikach podał do wiadomości, że sobie swój prucnik „dzierży do trumny". [Ja sobie to dzierżeni do trumny). GUNIE Na Orawie noszono gunie w XIX w. Według niektórych starych informatorów za­ nikły one 90 lat temu, według innych — 70 lat temu, a jeszcze dokładniej — około 1912 r. Można przyjąć, że moda na gunie ustała na przełomie XIX i X X w. Gunie szyte były z ciemnobrązowego sukna, miały archaiczny k r ó j poncho p o p r z e c z n e g o i ozdobione były haftem z kolorowej włóczki . Zdobione brzegi sukmany i stojący kołnierz (ryc. 14, 15). Motywy zdobnicze haftu na kołnierzu były roś­ linne, wykonane ściegiem łańcuszkowym (linie łamane) i krzyżykami wkomponowany­ mi w załamania linii. Gunie były zapięte na jeden duży ozdobny gombiczek (ryc. 33), 27 28 Ryc. 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym kołnierzem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W.Werner. Ryc. 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobio­ nej haftem .Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. o który dawniej zaczepiano łańcuszek metalowy, później barwną jedwabną wstążkę. Gunie były kosztowne i nie każdy mógł sobie na nie pozwolić. Sukno na uszycie guni kosztowało 10 koron, uszycie i ozdobienie około 10 koron. Gunie zupełnie zanikły w terenie. Można je tylko oglądać w zbiorach muzealnych. Jedyny okaz guni oraw­ skiej znajduje się w Muzeum Tatrzańskim. 21 �Ryc. 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Fot. W. Werner. (nr inw. 2189) CUSZKI Po guniach weszły w użycie na Orawie tak zwane cuszki, o odmiennym niż gunie kroju. Były one wygodniejsze, bo posiadały rękawy nietylko od parady. Najstarsze cuszki, które według relacji starych ludzi, by­ ły cyfrowane nie zachowały się. Późniejsze szyto z ciemno brunatnego sukna, fabrycznej produkcji. Przy szyi wykańczane były klapami ozdobionymi czarną wełnianą taśmą. Cuszki nie ocalały w terenie ani w muzeach. W pa­ mięci starych ludzi przetrwała wiadomość o tym jaki był jej koszt. Sukno na sporządze­ nie cuchy kosztowało 2 reńskie, uszycie z ozdobieniem 15 reńskich. KABATY Kabaty były to długie kurtki z wyszywa­ nymi rękawami, szyte z sukna produkcji fab­ rycznej. Nosili je zarówno starsi mężczyźni jak i młodzi, w okresie kiedy zanikły cuszki. Ryc. 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner. 22 �KOŻUCHY Kożuchy na Orawie noszono w zimie; nosiły je zarówno kobiety jak i mężczyźni. W II-ej połowie XIX wieku i na pocz. XX w. noszono tak zwane „kożuchy orawczańskie", gdyż szyte były w Orawce przez Kilanowicza i Szczechurę. Kożuchy były szyte ze skór owczych, barwionych na kolor jasno brązowy i ozdobione aplikacją z białej cienkiej skórki (ryc. 18, 19). Kożuchy orawczańskie noszone były na terenie całej Orawy przez zamożniejszych gazdów. Noszono także serdaki ze skór owczych kupowane przed 1918 r. w Liptowie, zaś po 1918 r. w Nowym Targu. Ryc. 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. Ryc. 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. PASY Do przytrzymywania spodni powszechnie noszono długie skórzane paski szerokości około 5 cm z ozdobną mosiężną klamrą (ryc. 20). Paski przewlekano przez górny obręb spodni, zapinano na klamrę, następnie drugi raz otaczano talię paskiem w ten sposób, że pas zwisał poniżej linii talii. Według informacji najstarszych ludzi opasków nie noszono powszechnie na Orawie, nosili je niegdyś młodzi orawiacy a później pasterze. Opaski orawskie nie były tak szerokie jak pasy podhalańskie; zapinane były na trzy żelazne klamerki. Powierzchnia opaska zdobiona była tłoczonym ornamentem geome­ trycznym, z boku przyszyta była kieszonka ze skóry do przechowywania kapciucha na tytoń, iajki i innych drobiazgów. Okaz takiego opaska ze wsi Podwilk znajduje sią w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 23 �Ryc. 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N a w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559). UCZESANIE I NAKRYCIE GŁOWY W XIX w. mężczyźni, zarówno młodzi jak starzy, nosili długie włosy do ramion. Roz­ dzielali je pośrodku głowy i rozczesywali na boki (ryc. 10). Dziadek 80-cio letniego Stefana Słobody z Chyżnego pamiętał, że jeszcze jego dziadek nosił długie niestrzyżone włosy, dopiero bowiem pod koniec X I X w. Orawiacy zaczęli strzyc włosy. Na głowę zakładali kapelusz filcowy z szerokim rondem, o lekko podwiniętych brze­ gach. Niegdyś kapelusze miały wysokie główki, fakt ten znajduje potwierdzenie w ma­ teriale ikonograficznym; przedstawieni na freskach w kościele w Orawce pasterze ubrani są w takie właśnie kapelusze. Również dawne figurki szopkowe z kościoła w Lipnicy, przedstawiające pastuszków — wyposażone są w kapelusze z wysokimi główkami. Główka kapelusza otoczona była mosiężnym łańcuszkiem, w późniejszych czasach — czarną taśmą weł­ nianą. We wsi Chyżne i Pie­ kielniku noszono kapelusze podhalańskie z nałożonymi dookoła główki muszelkami. W zimie Orawiacy nosili czap­ ki podbite futrem. Główka czapki składała się z czterech części i uszyta była z wełnia­ nego materiału koloru granato­ wego, brązowego lub czarnego. Na czubku czapki był pompon Ryc. 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o ­ w y Targ. Fot. W . Werner. 29 zwany pochwalone . Czapka miała nad czołem czółko z futra, a dookoła głowy nównież otok z futra, sporządzany z nóżek owiec. Główka czapki podbitą była w środku kożuszkiem owczym. Podczas silnych mrozów opuszczano otokę czapki na uszy. 24 �OBUWIE Orawiacy nosili powszechnie kierpce umocowane do nogi skórzanymi rzemieniami, zwanymi nawłoki. Kierpce sporządzano we własnym zakresie ze skóry kupowanej na targu już „porzezanej" na kierpce, to znaczy z naciętych odpowiedniej wielkości pła­ tów skóry. Krój kierpców był niegdyś inny, były one szyte na „owijkę" a potem na „kostkę". Pod koniec XIX w. zapanowała moda noszenia butów z cholewami o pod­ wyższonej z przodu cholewie i harmonijką u kostki. Wysokie buty nosili tylko zamoż­ ni gazdowie, stąd nie było ich zbyt wiele na terenie Orawy. Zachowała się tylko jedna para takich butów we wsi Chyżne. Buty zamawiano w Liptowie. Po 1918 r. nie sprawiano już nowych butów tego kroju. Ludność miejscowa widocznie zwracała uwagę na rodzaj obucia, o czym świadczy piosenka : 30 n u Nie dej mnie mamick o, nie dej mnie za nieg o, B o sie mi widzi "obuwanie jeg o. u INNE u DODATKI DO STROJU MĘSKIEGO Nogi przed obuciem owijano onucami z lnianego płótna. Do sporządzenia męskich onucek używano przeważnie płatów pozostałych ze starej, zużytej koszuli, sprane płótno bowiem było bardzo miękkie. Używano też na onuce nowego mocniejszego płótna. W zimie przy pracy mężczyźni używali grubych plecionych rękawic. Rękawice no­ szone były tylko w dnie powszednie; w dnie świąteczne z reguły rękawic nie noszono. Rękawice wykonane były na drewnianej formie, na którą zakładano osnowę, zaczepioną na zacięciach brzegów formy i za pomocą drewnianej iglicy przeplatano wątek weł­ niany. Tkanie rękawic zaczynano od ich wierzchołka. Na osnowę zwykle używano wełny w naturalnym kolorze, a na wątek — wełny barwionej, uzyskując w ten sposób rękawiczki w kolorowe pasy (ryc. 21). Ręka­ wice męskie wyrabiano głównie w Lipnicy i Orawce. Ciupag górale orawscy nie nosili. Starsi gospodarze używali tak zwane paiice- były to laski samorodnego kształtu to jest kije z uchwytami będącymi naturalnym skrętem ko­ rzenia. Młodzi, trudniący się wypasem bydła używali biczów i kijów z samorodnym uchwy­ tem w postaci zgrubienia. Powierzchnię kija zdobiono motywem zdobniczym, często roślin­ nym lub geometrycznym przez wycinanie no­ żykiem kory drzewa (ryc. 22). Orawiacy udający się w drogę nosili torby skórzane dość dużych rozmiarów. Torby spo­ rządzane były z płata skóry złożonego w ten sposób, że jeden koniec stanowił klapę torby. Boki torby zszyte były rzemykiem skórzanym, a powierzchnia ozdobiona tłoczonym ornamen­ tem geometrycznym. Torbę zawieszano na sze­ rokim 5 cm rzemieniu, przyszytym pod klapą Ryc. 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner. 25 �i spiętym z boku ozdobną mosiężną klamrą (cyc. 23). Orawiacy używali fajek, odmiennych w kształcie niż na Podhalu. Były to gliniane fajki nie obkładane na całej powierzchni bla­ chą, lecz tylko z otoka blaszaną przy otworze i wysokim stożkowatym blaszanym wieczkiem. Cybuszek fajki był prosty i dość długi, ale nie wygięty, jak w fajkach podhalańskich (ryc. 25). Ważnym dodatkiem do stroju męskiego by­ ły guziki i klamry. Guziki zdobiły dawne mę­ skie prucniki; wykonane były często ze srebra filigranową robotą. Kształt miały stożkowaty. Ten typ gomhików kupowali sobie jedynie za­ możni gazdowie. Okazy takich guzików znaj­ dują się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopa­ nem. Do guni przyszywany był jeden duży ,,gombik" ołowiany, ozdobiony krzyżykami. Służył on do zaczepienia spinającego oba przo­ dy guni łańcuszka lub wstążki (ryc. 33). Mosiężne klamry znajdowały zastosowanie w męskim stroju orawskim w paskach do spod­ ni i przy torbach skórzanych. Nie miały nato­ miast zastosowania przy opaskach, jak na Pod­ halu. Zdobione były odlewanym wypukłym ornamentem roślinnym; natomiast klamry słu­ żące do spinania rzemienia torby skórzanej były duże, prostokątne, o ostro zakończonych krótkich bokach i ozdobione krzyżykami (ryc. 24a), Pierścionki mosiężne nie zachowały się już zupełnie w terenie, można je znaleźć jedynie Ryc. 23. S k ó r z a n a torba orawska. Chyżne, w zbiorach muzealnych. Były to pierścionki pow. N o w y Targ. Fot. w. Werner z okrągłą tarczką, na której wyryto litery IHS; były to zarazem obrączki ślubne, (ryc. 24c). Uzupełnieniem stroju i jego ozdobą były tak zwane piórka; pan młody przypinał je do cuszki, drużbowie oraz dorastający chłopcy mieli również podobne. a b c Ryc. 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. 26 Muzeum �Według określenia informatorów piórka pana młodego i drużbów zwały się „kramskie" gdyż kupowano je w kramach na targu, przeważnie po drugiej stronie granicy. Składały się z małych rojtów to jest wstążek marszczonych w kolistą falbankę i błysz­ czących drucików. Dorastający chłopcy natomiast nosili też „piórka" własnej roboty Ryc. 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. wykonane z wosku. Od czasu gdy granicą zamknięto dostęp do źródeł zakupu, zaczęto wyrabiać „piórka" zarówno dla pana młodego jak i dla drużbów we własnym zakresie, ze stearyny. Formowano z niej małe kwiatki. Piórka takie przypinał pan młody do cuszki i do kapelusza, drużbowie do chusty przyczepionej skośnie na piersi oraz za łańcuszek otaczający główkę kapelusza (ryc. 26). Dodatkiem do stroju drużbów były duże białe chusty sporządzone z płócienka fabrycznego i wykończone szydełkowanymi ząbkami. Były to te same chusty których kobiety używały w dnie świąteczne do kościoła, trzymając je albo w ręku, albo owija­ jąc w nie duże książki do nabożeństwa. Ryc. 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. 2? �R O Z D Z I A Ł VI OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO Ubiór codzienny kobiety orawskiej składał się z koszuli szytej z płótna domowej ro­ boty, spódnicy, w najstarszych czasach — płóciennej, później kretonowej, zapaśnicy, prucnika, chusteczki na głowę i kierpców. Na strój świąteczny składały się: 1) bardziej strojna koszula, szyta z cienkiego fabrycznego płócienka, 2) suknia, to jest spódnica sporządzana niegdyś, to jest w XIX w. z płótna domowej roboty farbowanego i druko­ wanego we wzory w farbiarniach. „Suknie" takie nosiły nazwę tłoczelina. Na przeło­ mie XIX i XX w. zaczęto nosić „suknie" również z fabrycznych tkanin z tybetu, suk­ na, alpagi, 3) zapaśnica zapaska czyli fartuch, 4) prucnik to jest gorset, 5) kosiczka chu­ sta zawiązywana na prucnik, 6) łoktusa, 7) czepiec, 8) chusta na głowę, 9) obuwie, 10) letac — bluzka o specjalnym kroju, mocno wcięta w pasie, 11) kożuch. Dziewczęta chodziły z gołymi głowami, stąd łatwo było je odróżnić od kobiet zamęż­ nych, które nosiły czepce z zawiązaną na wierzchu chusteczką, związaną pod brodą. Podniszczone części stroju świątecznego stawały się ubiorom roboczym, za wyjąt­ kiem koszul, które szyto specjalnie z przeznaczeniem do codziennego użytku z płótna domowej roboty, zwykle z krótkim rękawem, wykończonym rojtem czyli falbaną. Strój panny młodej w XIX w. składał się: 1) z paradnej koszuli, uszytej z „szyfo­ nu" to jest cienkiego płócienka fabrycznego, zależnie od pory roku albo z długim rę­ kawem szytym z całej Szerzyny płótna i ułożonym na ramieniu a przy obszywce w dro­ bniutkie „zbiory", albo z krótkim rękawem sięgającym łokcia. Obszywka długiego rę­ kawa obszyta była małym rojtem, cipkami, ząbkami, lub haftem fabrycznym. Rękawy do łokcia również wykończone były „rojtem" obszytym ząbkami lub ozdobionym szydełkową koronką. Przy szyi koszula taka wykończona była również strojnym „roj­ tem". Do stroju młodej należał: fartuch to jest spódnica z cieniutkiej tkaniny białej, w odróżnieniu od innych spódnic z bardziej trwałych materiałów, zwanych sukniami . Młoda nakładała spódniki czyli halki, zdobione u dołu haftowanymi i „heklowanymi" to jest robionymi szydełkiem, ząbkami; letac — czyli bardzo wykrygowaną bluzkę (ryc. 32); chusty-sza/onki tybetowe, zwykle w barwne kwiaty. Na nogi nakładała topanki czyli buciki a na głowę wieniec ślubny, składający się zwykle z różyczek. Wieniec był kupny, potem wprowadzono wianuszki sporządzane we własnym zakresie ze stearyny i gałązek mirtu, takich samych jak w bukiecikach przypinanych drużbom. 31 Ryc. 27. Orawskie iglice do w ł o s ó w . Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. Późniejszy strój panny młodej składał się z koszuli, sukni to jest nicy i kwiecistego prucnika. Obecnie ubierają się do ślubu na biało, dzenia fabrycznego. Druhny ubierały się podobnie jak młoda, tylko ców na głowie; włosy splatały w jeden warkocz z wplecionym weń wstążką. 28 tybetowej spód­ w suknię pocho­ nie miały wień­ sznurkiem czyli �R O Z D Z I A Ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO KOSZULE 32 Koszule kobiece na zbadanym terenie mają k r ó j p r z y r a m k o w y , gładki . Koszule były krótkie, sięgały do pasa. Na przód i tył koszuli używano płatów płótna o szerokości materiału, składanego wpół, wzdłuż linii wątku. Pośrodku linii złożenia ma­ teriału wycinano otwór na głowę i rozcinano z przodu rozporek długości 15 cm. Na ra­ miona naszywano podłaty. Boki koszuli zszywano od dołu, nie zaszywając do samej góry, rękawy również zszywano od dołu, nie doszywając u góry do końca. W niezaszyte do końca krawędzie rękawa i boków koszuli wszywano ćwikieł (ryc. 28). Rękawy przed wszyciem układano igiełką w zbiory i wszywano pod podłaty. Zakończenie ręka­ wa również układano w ten sposób i wszywano w obszywkę. Także przód i tył koszuli przy szyi układano w „zbiory" i wszywano w listewkę z doszytym „rojtem". Uboższe kobiety miały koszule wykończone przy szyi tylko obszewką, zamożniejsze nosiły ko­ szule z dużym „rojtem", wykończonym szydełkową koronką lub fabrycznym haftem z ząbkami. Koszule używane na codzień do pracy szyte były z płótna swojej robo­ ty. Miały krótki rękaw do łokcia z „rojtem" zaobrębionym u dołu. W języku miejsco­ wym nazywały się takie rękawy „rękaw krótki majkieciasty". Koszule odświętne szy­ te były z muselinu czyli cienkiego płótna, które umożliwiało uzyskiwanie szerokiego rękawa przez układanie płócienka w drobniutkie fałdy. Świąteczne koszule miały przy szyi szersze, bardziej paradne „rojty" obrobione szydełkową lub fabryczną koronką. Koszule świąteczne posiadały dwojakie rękawy, długie, u których rękaw wszyty był w oszewkę u dołu wykończoną małym „rojtem", a obszyty „cipecką", z oszewką często zdobioną skromnym białym haftem — albo rękawem krótkim z dużym „rojtem", wy­ kończonym koronką szydełkową lub fabrycznymi ząbkami. 29 �SPÓDNICE Spódnice nazywano na Orawie sukniami. Najdawniejsze spódnice noszono z płótna niebarwionego swojskiej roboty. Potem weszły w modę spódnicę płócienne, farbowane, tak zwane tłoczeliny, koloru ciemnogranatowego, drukowane w biały wzór. Zwały się one również turczaniny, to też kramarze wołali: „pójdźcie po turczaniny". Płótno prze­ znaczone na szycie spódnic oddawano do farbowania do Słanicy, wioski słowackiej. Od­ bywało to się w ten sposób, że na jarmarki do Jabłonki, które odbywały się co dwa ty­ godnie przychodzili farbiarze z farbiarni w Słanicy i w budach wywieszali czarne płachty z „mustrami" czyli wzorami. Kobiety wybierały sobie wzór i oddawały farbia­ rzom płótno do farbowania i drukowania. W następny jarmark otrzymywały od far­ biarzy już „zafarbione" płótno. Czasami ludzie sami nosili płótno do Słanicy, Informatorka, Anna Giądło (lat 75) jako mała dziewczynka chodziła z ojcem do farbiarni. Farbiarnia w Słanicy słynęła z dobrego farbowania. Na terenie polskiej Orawy w Lip­ nicy też była farbiarnia, ale „płoną". Barwione w niej płótna na spódnice płowiały, mówiono że „gdy słonko zaświeciło zaraz płowiały" ' Wzory spódnic drukowanych w Słanicy według informacji starszych kobiet, to przeważnie były kwiaty, u dołu szlak 20-o cm, drukowany w kwiaty. Noszono także płótno do farbowania do Bobrowa, ale mieszkańców Polskiej Orawy obsługiwała głów­ nie farbiarnia w Słanicy, prawdopodobnie z powodu udogodnień stosowanych przez farbiarzy na jarmarkach w Jabłonce i wysokiej jakości wykonania. Chyżnianie nosili płótno do farbowania do farbiarni w Chochołowie lub Dubowie pod Orawskim Zamkiem a nawet do Trenczyna. Informatorka podała że chodziła tam w 1914, 1916 a ostatni raz w 1918 r. Tloczelina uszyta była z 6-u, 7-u a nawet 9-u szerzyn płótna. Długość spódnicy wy­ nosiła przeważnie 1 m. Informatorka, Karolina Zubrzycka z Jabłonki Orawskiej (lat 70) 33 30 3 4, 35 �odziedziczyła po babce „tłoczeiinę" uszytą z 7-u szerzyn płótna, informatorka zaś z ta­ kiej „tłoczeliny" przerobiła sobie dwie spó­ dnice, które były jeszcze dostatecznie sze­ rokie. Najstarsze „tłoczeliny" szyte były w ten sposób, że „zadek" sporządzony był z far­ bowanego płótna i składał się z 4-ch sze­ rzyn płótna, a „przodek" uszyty był z niebarwionego płótna. (Tablica barwna). Na przednią część spódnicy, sporządzoną z niebarwionego płótna nakładano zapaśnicę, czyli fartuch. Później noszono tłoczeliny sporządzone w całości z barwionego i dru­ kowanego płótna. Prawdopodobnie zależne to było od stopnia zamożności gospodyń; sporządzane bowiem w całości z farbowane­ go płótna spódnice były kosztowniejsze, należało bowiem więcej metrów tkaniny oddać do barwienia i drukowania. „Tłocze­ liny" zanikły w I-szym ćwierćwieczu XX w., mniej więcej około 1920 r. Nastąpiły po nich do złudzenia imitujące oryginalne „tło­ czeliny" tak zwane „tureckie tłoczeliny" lub krótko — tuiczaniny. Były to spódnice sporządzone z wysokogatunkowego kretonu zwanego kartonem, gęstego jak skóra, w ko­ Ryc. 30. Orawianka w spódnicy ręcznie drukowa­ lorze granatowym i drukowanym białym nej w tzw. tloczelinie i loktusie, założonej na spo­ sób „ o p a s t e r z y ć się". J a b ł o n k a Orawska, pow. wzorem. Obok „tureckich tłoczelin" zaczęto N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska. nosić „suknie" z innych fabrycznych tka­ nin tak zwane „szafotowe" — tybetowe, „orlinowe" — w rodzaju alpagi oraz „sztofowe" — z sukienka. „Tłoczeliny" obszyte u dołu „sznurkiem", to jest czarną ta­ siemką. Paradne suknie sztofowe obszyte były 3 razy dookoła taśmą, a nawet nie­ raz i 7 razy. U dołu wykończone były szczotką. Od spodu brzeg spódnicy podszyty był tak zwaną podłózką czyli listwą ze sztywnego płócienka, wysoką od 14 — 20 cm. Po prawej stronie zwykle „podłózka" była stębnowana białymi nićmi. Paradne suknie prócz zdobienia kilkoma rzędami czarnej taśmy, zdobiono koronkową cipką lub Icrepindą (nowsza nazwa). Były to koronki fabryczne, imitujące jednak ręczne, klocko­ we. Barwy tych koronek dobierano kontrastowo do barwy spódnic; i tak na ciemnej spódnicy naszywano białoczerwone, a na jasnej — ciemnobrunatne koronki. Naszywano je w dość dużym odstępie u dołu, na wysokości kolan (ryc. 30). W pasie spódnice ułożone były w fałdy, i wszyte w obszywkę. Do końców obszywki doczepione były „powrózki", którymi otaczano talię i owiązywano dookoła. Najstarsze spódnice nie były podszywane „podłózkami". Panna młoda w dniu ślubu wkładała białą spódnicę z cieniutkiej tkaniny przypomi­ nającej gazę, zwaną „fartuch". Fartuch to nazwa spódnicy uszytej z cieniutkiej tka­ niny fabrycznej, imitującej tkaniny rąbkowe. Ten typ spódnicy nosiło się tylko do ślubu. Pod spódnicę noszono spodniki. Zwykle nosiło się ich 5—6, jedna na drugiej gdy kobieta była zamożna, a chudobniejsze miały tylko 3—4. Pierwszy spodnik zakładany był wprost na ciało, gdyż bielizny spodniej się nie nosiło. Spodnik uszyty był z 4—5 szerzyn płótna swojskiej roboty. Na ten pierwszy spodnik używano płótna pacześnego tj. z drugiego czesania; płótna natomiast pacześnego z pierwszego czesania używano 31 �do sporządzania męskiej bielizny. Na ten pierwszy spodnik z pacześnego płótna na­ kładano następne, szersze, uszyte z więk­ szej ilości szerzyn płótna, przeważnie z 5-ciu, a czasem nawet zakładany pod spódnicę spodnik uszyty był z 7-miu, a nawet z 9-ciu szerzyn. Przy sporządza­ niu spodników poszczególne szerzyny płótna łączono ściegiem zwanym cirką. U dołu spodniki obrębiano ręcznie. U gó­ ry w pasie wszyte były w obszywkę. Obszywka miała na końcach doczepione „powrózki", którymi obwiązywano się dookoła talii. Po pierwszej wojnie światowej weszły w modę spodniki „organowe" czyli z ma­ teriału sporządzonego we własnym za­ kresie na warsztacie tkackim z osnową lnianą i wątkiem z pamłoki, to jest fab­ rycznej przędzy, kupowanej w Terczynie (paczka pamłoki kosztowała 3 reńskie). Spodniki płócienne wykończone były u dołu obrąbkiem, wyjątek stanowiły płó­ cienne spodniki panny młodej, wykań­ czane u dołu ząbkami. Spodniki organo­ we obszywane były u dołu „rojtami". Wyrabiane przez kobiety materiały na Ryc. 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z wyżką przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Oraw­ spodniki tkane były w ten sposób, że ska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. osnowa była z lnu, a wątek z lnu i przę­ dzy bawełnianej „pamłoki". Do połowy XIX w. na Orawie kwitło tkactwo, dostarczano tkaczom do wykonywania zamówień przędzy bawełnianej a z resztek tkano właśnie paseczki, używając na ten cel przędzy w kolorze różowym. Niestety nie zachowały się ani gotowe spodniki, ani próbki materiałów. Z czasem po zamknięciu granicy, kiedy już trudno było zdobyć przędzę, zaczęto nosić spodniki „organowe'" czyli kretonowe z fabrycznej tkaniny, ale imitujące w kolorze dawne, tkane na warsztatach. Były to bowiem materiały różowe w białe paseczki. Starsze kobiety nosiły także spodniki „barchetowe" czyli flanelowe. ZAPASKI Zapaski czyli fartuchy zwały się na Orawie zapaśnice. Noszone były przez kobiety zamężne i dziewczęta. Szyto je z 5-u szerzyn materiału, tak że prawie zakrywały spód­ nicę. Szyte były z cienkich płócien fabrycznych, czarnych lub białych. U dołu były prosto obrębione, u góry w pasie ułożone w gęste „zbiory" i wszyte w obszywkę, której końce związane Były na „kiecki" czyli kokardy. Zapaśnice zanikły jednocześnie z „tłoczelinami" na przełomie XIX w. Najstarsze „tłoczeliny" miały wszyty przód z niebarwionego płótna i tym samym musiały być przykrywane zapaśnicą. Na zanik zapaśnic wpłynęła zmiana mody w orawskim ubiorze kobiecym. 32 �GORSETY Gorsety zwano na Orawie prucnikami. Szyte były z cienkiej, wysokogatunkowej tkaniny wełnianej, zwanej przez ludność miejscową szafotem lub delinem. Był to ty­ bet jednobarwny i wzorzysty w drobne kwiatki. Uboższe kobiety szyły także z innych materiałów np. z tak zwanego orlijonu to jest szorstkiego materiału, w rodzaju alpagi. Krój starszych „prucników" był odmienny od prucników późniejszych. Przód prucnika był skrojony łącznie z połową pleców. Krój prucnika składał się więc tylko z dwu czę­ ści i falbany doszytej u dołu. Późniejsze prucniki miały szwy po bokach. Krój więc skła­ dał się wtedy z trzech części, dwu przodów i pleców oraz falbany. Falbanę nazywano rojtem. „Rojty" łączono ze stanem prucnika na tak zwaną „babkę". Przemarszczano falbanę przed przyszyciem do prucnika w ten sposób, że tworzyły się dekoracyjne ząbki. Prucniki podszyte były zgrzebnym lnianym płótnem. Przody ich zapinano na guziczki, przeważnie na 10. Dawniejsze prucniki zapinane były na metalowe, pękate srebrne lub mosiężne, z kolorowymi akcentami imitującymi emalię, guziczki; późniejsze prucniki zapinane były na guziczki z czerwonej, zielonej lub czarnej masy, dobierane zwykle do koloru wzoru materiału. Nowsze prucniki zapinane były na białe, stożkowa­ te guziczki z masy. Sposób przyszywania guziczków do prucnika był taki sam, jak, na całym Podhalu. Do lewego brzegu przodu prucnika, wzdłuż krawędzi przyszywano po­ wrózek skręcony z lnianych nici. Guziczki przyszywano na wylot przez materiał i po­ wrózek. Wszystkie guziczki przyszywano kolejno zawsze tą samą nicią, co zapobie­ gało zagubieniu czy urwaniu się guziczka. Tylny szew prucnika usztywniony był tak zwaną „trzciną" czyli płaskim cienkim prętem, wykonanym domowym sposobem. Służył on zamiast fiszbinów. Starsze prucniki bywały jednobarwne lub w paseczki (ryc. 34), późniejsze z tybetu w kwiatki. Prucniki zdobione były czarną wełnianą taś­ mą, przyszywaną wzdłuż szwów prawego przodu prucnika, dookoła wycięcia szyi i dookoła wykroju na ramionach. Taśma zdobiła także plecy prucnika i przyszywana była w ten sposób, że podkreślała wcięty kształt pleców, (w kształcie litery V). Dolny brzeg „rojty" prucnika także był obszyty wełnianą taśmą. W prucniku z 1895 r. za­ chowanym w Jabłonce Orawskiej zdobnictwo ogranicza się do opisanych szczegółów. Prucnik z 1897 r. zachowany również w Jabłonce Oraw­ skiej jest bogato zdobiony, gdyż oprócz falistej linii z okrągłymi kluczkami naszytymi z siutażu dookoła czarnej taśmy w kształcie litery V, u. gó­ ry pleców przy wykroju na szyję posiada dużą kluczkę z naszytym ósemkowatym motywem z czarnego siutażu. Takie zdobienie prucników kobiecych było powszechne, wyjątek stanowi Chyżne, gdzie w prucnikach dookoła wykroju szyi występują ząbki wykonane z tego samego materiału co prucnik, to jest z tybetu. Ten spo­ sób zdobienia nazywa się „na babkę". W prucni­ ku z 1895 r. w Jabłonce Orawskiej w skromnym zdobnictwie pleców, podkreślającym tylko linię talii zastosowano starodawne guziczki metalowe z kolorowymi ozdobami imitującymi emalię. Pru­ cnik ten charakterystyczny jest tym, że doszyta falbana (szer. 20 cm) jest szersza niż u innych — późniejszych. Ryc. 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . 33 �BLUZKI-LETACE, KABATY Starsze kobiety w wieku około 40 lat nosiły w XIX w. a nawet jeszcze w pierwszym ćwierćwieczu XX w. bluzki zwane letace silnie wcięte w pasie i dokładnie dopasowa­ ne. Przestano je nosić na skutek zmiany mody. Zastąpione potem zostały przez ka­ baty. Kabaty noszone były przez starsze kobiety po drugiej wojnie światowej a moda ta została przyniesiona ze Słowacji. Były to dłuższe bluzki z rękawami i bez rękawów, szyte z wełnianych materiałów (ryc. 31). Brzegi obszyte były szerokim pasem z czarnego aksamitu lub czarnym materiałem imitującym baranek. Noszone były w chłodne dnie zarówno w święta do kościoła, jak i w dnie robocze do pracy. W zimie kobiety i dziewczęta nosiły kacabajki, to jest kurtki szyte z sukna ze srebr­ nymi guzikami; na to kładły łoktusę, a w późniejszych czasach, kiedy zanikły łoktusy — odziewaczki to jest ciepłe duże chusty fabryczne. Zamożniejsze kobiety zamiast „kaca­ bajki" nosiły kożuchy. Kacabajki podbite były od spodu flanęlą. ŁOKTUSY, KOSICZKI, CHUSTY Łoktusy noszone były w XIX w. Babka informatorki, Karoliny Zubrzyckiej jeszcze nosiła łoktusę. Według informacji 80-cio letniej kobiety z Jabłonki Orawskiej „łoktusy" noszone były jeszcze w okresie jej młodości, czyli że zanikły na przełomie XIX i XX w. Łoktusy wykonane były z cienkiego swojskiego płótna. Długość wynosiła 197 cm, szer. 73 cm. Szyto je z dwu szerzyn płótna. Obie Szerzyny płótna łączone były ściegiem zwanym cirką. Krótkie boki łoktusy wy­ kończone były mereżkowym obrąbkiem. Łoktusa noszona była nietylko w czasie pogo­ dy, ale i w czasie deszczu; była okryciem ochronnym. Zarzucano ją wówczas na głowę i wiązano na szyi, a z tyłu opadała wzdłuż pleców. Ten sposób noszenia łoktusy nazy­ wał się „opasterzyć się". Gdy weszły w modę „kosiczki" noszono łoktusy tylko w cza­ sie niepogody. Kosiczki noszono później niż łoktusy, albo równorzędnie. Zanikły w I-szym ćwierć­ wieczu XX w., mniej więcej 50 lat temu. Wykonane były z fabrycznych kwiecistych chust tybetowych specjalnie pociętych w ten sposób, że u dołu był trójkąt i doszyte końce wiązania. Kosiczkę zawieszało się na ramiona, a końce krzyżowało na plecach i wiązało z tyłu, w pasie. Kosiczki bywały także białe z „muselinu" ozdobione wyszy­ wanymi kwiatami; niestety nie zachowały się. Kosiczkę noszono zawsze na prucniku. Równorzędnie z kosiczkami noszono także szaionki. Były to duże kwieciste chusty ty­ betowe, nakładane także do ślubu. KOŻUCHY W XIX w. i w I-ym ćwierćwieczu XX w. nosiły kobiety w zimie kożuchy tak zwane „orawczańskie", o takim samym kroju i zdobnictwie jak męskie. Były to kożuchy jas­ no brązowe z aplikacjami z białej skóry (ryc. 5). Na kożuch w XIX w. kobiety nakła­ dały jeszcze łoktusę. Kożuchy orawczańskie szyto w Orawce. Szył je Kilanowicz. 34 �uczesanie i Nakrycie głowy Dziewczęta zaplatały pierwotnie włosy w jeden warkocz. Później pleciono włosy w dwa warkocze. W koniec warkocza wplatały dziewczęta „sznurecki" czyli wstążki, które wiązały na „kiecki" czyli kokardy. „Sznurków" używano w różnych kolorach, białe, czerwone i różowe. Kobiety zamężne rozdzielały włosy pośrodku głowy, z tyłu wiązały włosy powróz­ kami, splatały w dwa warkocze, przetykały przez włosy tak zwaną „iglicę" metalową, zdobioną ornamentem stempelkowym lub ażurowym i okręcały dookoła iglicy warko­ cze (ryc. 27). Na to uczesanie zakładały czepiec. Na czepiec nakładały chustkę „szmat­ kę", „delinową" „tybetową" lub „chodzijaką". Uboższe kobiety, które nie mogły sobie kupić iglicy przetykały przez warkocze kawałek patyka. Wszystkie przybory do przystroju głowy jak wstążki, czepiec, iglicę i chustki kupo­ wano w sklepach lub na jarmarkach. Czepce kupowano po słowackiej stronie na targach. Wyrabiano je w Zubercu i Białym Potoku. Pv.ównież iglice kupowano na targach. Prawdopodobnie dostarczane były na targi przez wędrownych handlarzy. Czepce wykonywane były na „klockach" techniką „filet". Przez oczka siatki prze­ wlekano igłą białą bawełnianą nicią wzory, które prawie nigdy nie powtarzały się. Każdy czepiec miał inny wzór (ryc. 35). Czepiec ozdabiały kobiety „sznurkami" to jest przewlekały przez oczka siatki wąskie wstążeczki, którymi ściągały siatkę czepca, na­ dając mu kształt kapturka. Wstążeczkę wiązano pod brodą. Dookoła twarzy zdobiono czepce siatkową falbaną. Czepce noszono do 1920 r. Kobiety zamężne nie chodziły w samym czepcu, lecz nakładały nań chustkę zwaną „szmatki delinowe" lub „delinki". Obuwie, onuce, nawłoki W XIX w. kobiety i dziewczęta nosiły kierpce, a w zimie płytkie pantofle z sukna. Stopę okręcano onucką, prostokątnym płótnem sięgającym kolan. Onucki robiono ze starego materiału lub płótna zużytej koszuli. Onuce przymocowywano do nogi za po­ mocą nawloczki czyli 3 m długości sznura, skręconego z czarnej owczej wełny. Ubo­ gie kobiety używały nawłoków skręconych z lnu. Okręcanie nogi nawloką odbywało się od góry; zadzierżgiwało się węzeł i okręcało dookoła kostki, u dołu nawlokę prze­ wlekało się przez oczka w kierpcach. Kierpce sporządzali wytwórcy miejscowi domowym sposobem. Skóry do wyrobu kierpców kupowano gotowe już wyprawione na targu. Według informacji Marii Ka­ dłubek z Chyżnego, Chyżnianie zamawiali kierpce w Głodówce. W dnie świąteczne i do ślubu nosiło się buciki — topanki. Były to buciki z cholewkami, na 5-cio cm obca­ sie. Od spodu obcasy podbite były żelaznymi podkówkami. Buciki były sznurowane a po bokach miały guziczki, o które zaczepiało się sznurowadła. Topanki wyrabiali w Jabłonce Orawskiej szewc Baranek i Kobylak. Kupowało się je także na targu. W „Skapularkę" to jest w dzień Matki Boskiej Szkaplerznej odbywały się jarmarki w Trzcianie i na tych jarmarkach kupowało się buty. Kupowano je tak­ że w Jabłonce, gdzie co dwa tygodnie odbywały się jarmarki. Buty nosiły kobiety 5—6 lat; kosztowały 4 reńskie. Buciki bardzo szanowano. Gdy było błoto do kościoła szło się w kierpcach. Babka informatorki 70-cio letniej Karoliny Zubrzyckiej opowia­ dała, że się nachodziła w kierpcach, zanim jej buty kupiono. 35 �DODATKI DO STROJU KOBIECEGO Dodatkiem do stroju były korale. Prawdziwe korale zwane na Orawie „podhalań­ skimi" były rzadkością. Noszono okrągłe prawdziwe korale i „krzesane" czyli sękate. Okrągłych noszono 1 sznurek a „krzesane" „dwie nitki", to jest dwa sznurki. Praw­ dziwe korale, ze względu na koszt nie były dostępne dla wszystkich kobiet i dlatego częściej noszono paciorki szklane lub żółte, imitujące bursztyny. Panna młoda zakłada­ ła do ślubu szklane paciorki zwane „pacierze" z doczepionym medalikiem. Z dodatków do stroju należy wymienić wstążki w różnych kolorach: białe, różowe, czerwone, niebieskie do wplatania w warkocze i zawiązywania na „kiecki", oraz węż­ sze jako uzupełnienie siatkowego czepca. Dodatkiem do spódnic były taśmy, wszelkie­ go rodzaju koronki kolorowe imitujące ręczne koronki klockowe oraz biały haft ko­ lorowy, kupowany na jarmarku do obszywania „rojtów" przy rękawach koszul kobie­ cych. Z innych dodatków do stroju należy wymienić chustki z białego płótna ozdobio­ ne koronką szydełkową i używane do kościoła w dnie świąteczne. Noszono je w ręku, albo owijano w nie książkę do nabożeństwa. Takich samych chust używali drużbowie. Do kupnych dodatków do stroju należy wieniec ślubny panny młodej wity z drob­ nych kwiatków, przeważnie różyczek, wykonywany później we własnym zakresie ze stearyny; iglice do włosów wykonane z blachy mosiężnej i żelaznej a zdobione moty­ wem stempelkowym i ażurowym (ryc. 27) oraz korale i paciorki. W II-ej połowie XIX w. używane były zapiąstki. Babka informatorki 82-letniej Ce­ cylii Krzysiak nie nosiła zapiąstek, weszły w użycie dopiero za pamięci informatorki. Robione były na drutach ze swojskiej wełny, ściegiem „ściągaczowym". Ryc. 33. Guziki gombiki do cuch i prucników orawskich, Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o 3205, 2061, 1678). Fot. W . Werner. (n-ry inw, �ROZDZIAŁ VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W stroju orawskim z XIX w. stosowano zarówno materiały własnej produkcji, jak i fabryczne. Być może, że w dawnych czasach panowała całkowita samowystarczalność pod względem sporządzania materiałów, odnosi się to szczególnie do stroju kobiecego, w którym zarówno spódnica jak i „spodniki", koszula a nawet prototyp „prucnika", obcisłego, płóciennego stanika noszonego niegdyś pod koszulę, szyte były z płótna. W ubiorze męskim musiała istnieć analogiczna sytuacja. Sporządzoną pierwotnie odzież szyto z płótna swojskiej roboty i z sukna również tkanego w domu i folowanego na Orawie lub w najbliższym sąsiedztwie . Rozkwit tkactwa na Orawie od poł. XIX w. i wzrost produkcji tkanin w okresie przed I-szą wojną światową umożliwił Orawianom zakupywanie wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego na odświętne portki i ka­ mizele oraz tybetów, sukna i kretonów do stroju kobiecego . Z gotowych części ubrań kupowano przed pierwszą wojną światową w węgier­ skich miastach kapelusze z podwijanymi krezami, buty z cholewani w harmonię tak zwane „węgierskie", i kożuchy liptowskie. Wyrobem płócien trudnili się od połowy XIX w. mieszkańcy całej Górnej Orawy. Szczególnie rozkwitło tkactwo przed pierwszą wojną światową. Tkactwem zajęte były całe rodziny, nawet starsze dzieci. Tkano płótna oraz materiały lniane i bawełniane z dodatkiem nici bawełnianej na wątek tkacki, tak zwane „pamłoki", które kupowano na Węgrzech . Dawało to mieszkańcom dobry zarobek. Orawianie uprawiali sami len, ponadto kupowali przędzę lnianą na Podhalu w Chochołowie. Z resztek różowej „pam­ łoki" i lnu tkano materiały do stroju z przeznaczeniem na spodniki. Dawano osnowę lnianą a na wątek używano na przemian przędzy lnianej i bawełnianej to jest „pamłoki", uzyskując materiał w różowe paseczki, ulubiony przez mieszkanki Orawy. Próbki tych materiałów nie zachowały się niestety w terenie. Wytwórcy ludowi zaspakajający po­ trzeby wsi byli to mieszkańcy wsi orawskich, lub mieszkańcy bardziej odległych miej­ scowości. Szyciem prucników kobiecych i męskich trudnili się krawcy wiejscy i szwaczki. Ko­ żuchy szyto w Liptowie, także buty kupowano dawniej na Węgrzech, t j . w dzisiejszej Czechosłowacji. Po odcięciu Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. zaczęły w lu­ dowym ubiorze orawskim zachodzić zmiany. Brak bawełnianego surowca wpłynął na zaprzestanie wyrobu materiałów na „spodniki", które zaczęto szyć z „organu" czyli fabrycznego kretonu . Na zanik kożuchów orawczańskich wpłynęło szereg przyczyn a m. inn. brak fachow­ ców po śmierci Kilanowicza z Orawki, który szył kożuchy. Zawód krawiecki uprawiany był niejednokrotnie w jednej rodzinie przez kilka pokoleń a umiejętności starych kraw­ ców czy kuśnierzy przechodziły na wyszkolonych młodych uczniów. W Orawce szył portki Ignacy Szczechura, potem jego bratanek Jan Szczechura. W Zubrzycy Górnej szył Ferdynand Biel uczeń Ignacego Szczechury. W Piekielniku zawód krawiecki upra­ wiała rodzina Czyżów, a to Ignacy Czyż oraz Jan Czyż syn Ignacego i Jan Czyż syn Ja­ na. W Orawce był poza tym krawiec Spytkowski a w Jabłonce — Jan Paniak z przy­ domkiem „Zosiak". Zawód szewski uprawiali w Jabłonce Orawskiej Baranek i Kobylak, obaj zmarli w 1900 r., oprócz nich wyrabiali buty Rygier Hołpt w Chyżnem i Piotr Swilgoń, zmarli w 1925 r. Ubiory kobiece sporządzały specjalne szwaczki, które szyły koszule, prucniki, letace i kacabajki. Pracowały one często w ramach wymiany usług, i tak Maria Kadłubek z Chyżnego szyła męskie koszule i kobiece prucniki w zamian za pomoc przy obróbce pola. Również Maria Kozak, rodem z Chyżnego szyła dla ludzi z Zubrzycy Górnej, gdzie 36 37 38 39 37 �mieszkała po wyjściu zamąż. Kumoszka Johanna Janiak zmarła w 1928 r., szyła w Ja­ błonce Orawskiej dziewczętom różne stroje. Wszystkie stroje orawskie szyto ręcznie, szczególnie koszule i prucniki. Bardzo dużo pracy wymagały koszule kobiece, gdyż igłą układało się materiał w „zbiory". Kroje zarówno koszul jak i prucników nie były zbyt i Ryc. 34. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. skomplikowane, ale wykonanie wymagało dużej biegłości technicznej. Szwaczka Ma­ ria Kadłubek z Chyżnego stwierdziła, że zupełnie straciła wzrok przy szyciu kobiecych i męskich koszul oraz prucników. Wymienieni przykładowo wytwórcy nie wyczerpują listy wszystkich pracujących na potrzeby wsi orawskiej rzemieślników. Zręczniejsze go­ spodynie potrafiły też sobie same sporządzać części stroju. Szwaczki szyły tylko tym które nie potrafiły same szyć. Niektórzy ludowi wytwórcy orawscy jeszcze dziś żyją, należy do nich Jan SzczechUra w Orawce posiadający umiejętność szycia i zdobienia paradnych portek orawskich. e �ROZDZIAŁ IX HAFTY, KORONKI, APLIKACJE, SZAMERUNKI Ozdoby hafciarskie w stroju orawskim dzielą się na dwie grupy: haft biały, zdobiący koszule kobiece i męskie, i haft kolorowy na suknie zdobiący gunie orawskie. Haft biały nie był tak rozwinięty na Orawie, jak na Podhalu, były to najczęściej obszywki rękawów koszuli kobiecej oraz przody, kołnierze i obszywki koszul męskich . Biały haft orawski był także stosowany w „spodnikach" panny młodej. Spodniki wy­ kańczane były u dołu haftowanymi ząbkami. Skromne wzory haftów składały się z drobnych listków i kropek; strojny charakter miały natomiast wszywane wstawki z haftem fabrycznym, które stosowano np. w przodkach męskich koszul. 40 Ryc. 35. Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, N o w y Targ. Fot. W . Werner pow. Na obszywkach rękawów i przy szyi w starszych koszulach kobiecych stosowano jako ozdobę kilka rzędów mirwy, haftowanej białą nicią. Poza ściegami hafciarskimi stosowano do ozdobnego zszywania szerzyn płótna ścieg zwany cirką. Miał on przede 39 �wszystkim zastosowanie przy łączeniu dwóch szerzyn płótna, przy sporządzaniu łoktus i przy łączeniu wielu szerzyn płótna przy sporządzaniu kobiecych spodników. Do wykończenia stroju zamiast zwykłego obrębu służyła mereżka którą wykańczano krótkie boki „łoktus' ' i dolny brzeg nogawic u męskich gaci. Do odrębnej grupy białych haftów należy zaliczyć haft na siatce wykonany techni­ ką „filet" w kobiecych czepcach orawskich. Był to haft snuty grubą białą bawełnianą nicią na zasadzie cery, przewlekanej przez oczka siatki. Biały haft był bardzo słabo rozwinięty na Orawie; można to tłumaczyć tym faktem, że ludność niezamożna szukała zarobku a także nie miała zamiłowania do tego rodzaju zdobin. Na Orawie bowiem od poł. XIX w. było silnie rozwinięte tkactwo, nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Było ono poważnym źródłem dochodów dla nieza­ możnej ludności. Przędziono i tkano od jesieni do Wielkanocy zatrudniając całe rodzi­ ny, co nie sprzyjało możliwości poświęcania zbyt wiele czasu na zdobnictwo odzieży, to też często do wykończenia rękawów i wykroju koszul kobiecych używano haftów fabrycznych. Haft kolorową włóczką na suknie stosowany był na guniach orawskich (ryc. 16, 17). Były to motywy kwiatowe, wykonane pełnym haftem na przodach, ramionach i na po­ wierzchni stojącego kołnierza guni. Łodygi kwiatowych motywów haftowane były ściegiem łańcuszkowym. Brzegi kołnierza i brzegi przodów guni zdobione były wieloma rzędami łamanej linii haftowanej śgiegiem łańcuszkowym. Wgłębienia załamań wypeł­ nione były haftem krzyżykowym. Kolorowy haft włóczkowy występuje obecnie także na portkach w Chyżnem i Piekielniku i wiąże się z modą podhalańską . Koronki miały zastosowanie przy rękawach i rojtach i wykonane były szydełkiem; były to tak zwane „heklowane ząbki". Szydełkowane ząbki zdobiły także białe chustki, używane przez kobiety w dnie świąteczne do zawijania książki do nabożeństwa. Takie same chusty używane też były przez drużbów, Szydełkowanymi ząbkami zdobiono też spodniki panny młodej. Aplikacje w postaci małych czerwonych kółek z czerwonego sukna występowały niegdyś na portkach noszonych przez mieszkańców Lipnicy Wielkiej . Szamerunki wy­ stępowały na portkach typu jabłonkowsko-zubrzycko-orawczańskiego w postaci pętli­ cowych ozdób przy przyporach. Na portkach typu odświętnego, bardziej ozdobnych, wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 13). Na portkach mniej paradnych naszywano szamerunki z czarnej taśmy (ryc. 12). Pętlicowe ozdoby, wykonane z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu, występowały także na „prucnikach" kobiecych (ryc. 9). Charakteryzując ogólnie zdobnictwo stroju orawskiego, można powiedzieć, że było ono ubogie. I tak hafciarstwo było tu znacznie słabiej rozwinięte niż na Podhalu lub Spiszu, być może iż wynikało to ze stanu majątkowego mieszkańców Górnej Orawy, i z konieczności intensywnego zatrudnienia całych rodzin przy tkactwie, co nie sprzy­ jało zajmowaniu się hafciarstwem. Charakterystyczną cechą zdobnictwa w stroju orawskim jest używanie tego samego surowca do zdobnictwa stroju kobiecego jak i męskiego. Zarówno ozdoby pętlicowe na kobiecych „prucnikach" jak i ozdoby pętlicowe przy przyporach męskich portek wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu. 41 42 �ROZDZIAŁ X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ. Strój orawski nie był dotychczas opracowany, a w artykułach dotyczących Orawy znajdują się jedynie wzmianki o tym stroju , . Materiałem, który mógłby posłużyć do względnego odtworzenia dawnego stroju orawskiego, zwłaszcza męskiego, są opisy ubioru wędrownych druciarzy, wywodzących się z Orawy , . Najstarsza zapisana wzmianka o stroju górali znajduje się w Neu.es geogiaphisch.es Magazin z 1786 r. — od­ nosi się jednak przypuszczalnie do górali frydeckich. Nieznany autor podaje, że górale noszą włosy opadające na kark, a głowę przykrywają kapeluszem filcowym albo czap­ ką, że postać ich zdobią długie niebieskie „węgierskie spodnie. a za obuwie służą płyt­ kie chodaki, umocowane do nogi rzemieniem. W kobiecym stroju wymienia autor spód­ nicę, fartuch i długą „łoktusę" z lnianego płótna jako odzienie wierzchnie. Opis jest zgodny z relacją najstarszych ludzi na Orawie. Materiałem ikonograficznym pozwalającym na zaznajomienie się z wyglądem stroju w dawnych czasach są rysunki i malowidła. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym" na rok 1867 znajduje się rysunek J. Kossaka, przedstawiający dwu Orawiaków . Z analo­ gicznego okresu, to jest z ostatniego ćwierćwiecza XX. w. pochodzą rysunki malarza czeskiego Józefa Manesa, przedstawiające Słowaków w strojach ludowych. W niektó­ rych częściach ich stroju widać cechy pokrewne z ubiorem Orawiaków. Cennym mate­ riałem ikonograficznym są malowidła ścienne w kościele w Orawce . Malowidła po­ chodzą z 1711 r. Osoby występujące z scenach ilustrujących przykazania, ubrane są w stroje orawskie. Dokładna analiza ubiorów osób przedstawionych na malowidłach po­ zwala na odtworzenie wyglądu stroju orawskiego z owej epoki, zwłaszcza pierwsza scena pozwala na odtworzenie stroju kobiecego. Kobiety ubrane są w zapaśnice, gor­ sety i „łoktusy". Sceny dalsze pozwalają na odtworzenie ubioru męskiego (ryc. 1, 2). Monografia niniejsza opiera się głównie na badaniach terenowych autorki, na infor­ macjach ludzi starych i w średnim wieku, pamiętających strój orawski z końca XIX w. Pozwolę sobie w tym miejscu wyrazić wdzięczność wszystkim informatorom w terenie, którzy nie szczędzili czasu i trudu, by być pomocnym w odtwarzaniu wyglądu stroju orawskiego w dawnych czasach. Szczególną wdzięczność wyrażam Janowi Giądło, An­ nie Giądło, Karolinie Zubrzyckiej, Marii Burtan, "Annie Janiak, Teresie Paniak, Cecylii Dziubek, Janowi Hetyniakowi z Jabłonki O rawskiej za cenne informacje dotyczące stroju orawskiego oraz Alojzemu Janiak z Jabłonki Orawskiej za wypożyczenie cennej fotografii. Również dziękuję Józefowi Wesołowskiemu, Marii Barnaś i Janowi Czyżo­ wi z Piekielnika, Stefanowi Łaciakowi, Annie Słobodzie z Chyżnego, Janowi Szczechurze z Orawki, Annie Marszałek z Zubrzycy Górnej, również rodzinie Misiniec i Ferdy­ nandowi Biel z Zubrzycy Górnej. Dziękuję serdecznie Panu Dyrektorowi Muzeum Tatrzańskiego, Profesorowi Juliu­ szowi Zborowskiemu za umożliwienie mi badań na terenie Orawy w latach 1955—57. iS 44 45 46 47 48 49 �Mapa 1. Mapa hydrograficzna Orawy. 1. Granica p a ń s t w a . 2. Granice w o j e w ó d z t w a . 3. Granice gromad. 4. Pasma g ó r s k i e . 5. Przełęcze. 6. Lasy. 7. Miejscowości, w k t ó r y c h przeprowadzono ba­ dania. 8. Miejscowości, w k t ó r y c h nie przeprowadzano b a d a ń . �£ • • • zasięg ubioru orawskiego zasięgi odmian ubioru orawskiego CZECHOSŁOWACJA 1 0 1 3 km \ W h o c h o ł o w Witów Mapa 2. Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka. Skawa �PRZYPISY Vaclav V a z n y , Ndreći Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda D i i I I I , Praha 1934, s. 219. Vaclav V a z n y , Slovenska nareccia v Oiave. Sbornik Mat. Slov. R. I , 1922. M . M a ł e c k i , Kilka uwag o gwarze orawskiej Ziemia X I I , 1931. M . M a ł e c k i i K. N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, PAU K r a k ó w 1934. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I i I I , Kra­ k ó w 1932. Wanda J o s t o w a, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich. Lwów 1930, s. 21. j . w. s. 5. 6. j . w. s. 21. j . w. s. 15 W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? „Ziemia", 1931, s. 149. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I . i I I , Kra­ k ó w 1932. j . w . s. X V I . Przyjęto p i s o w n i ę „Szczęchowicz" stosownie do a r g u m e n t ó w J. Zborowskiego przytoczonych w arty­ kule p.t. Z góralskich nazw miejscowych i osobo v/ych" „ J ę z y k Polski" X V I I I , 3, 1933, p 75 — 76. Wspomina o t y m Seweryn U d z i e 1 a, Ubiory Ludu Polskiego zesz. I I I G ó r a l e Beskidowi s. 29: „Góral lubi m i e ć g u ń k ę Ozdobioną k o l o r o w y m i n ą s z y c i a m i , k t ó r e jednak na zachodzie są jeszcze bardzo skro­ mne, a rozwijają się coraz w i ę c e j , gdy się posuwamy k u wschodowi. N a j ł a d n i e j zdobią gunie kraw­ cy z Zawoi, ale jeszcze piękniej po drugiej stronie Babiej G ó r y " . Jeden ze starych O r a w i a k ó w z J a b ł o n k i Orawskiej zapytany czy nie s p r z e d a ł b y swego prucnika, o d p o w i e d z i a ł : „ja sobie to dzierżem do trumny". M a r i a n G o t k i e w i c z O płóciennikach na Górnej Orawie, Lud L X I , s. 626—34 pisze: „Istnieją na to archiwalne dowody, że na Górnej Orawie s t a n o w i ą c e j i n t e g r a l n ą całość z fliszowym Podhalem roz­ poczęła się uprawa l n u niemal r ó w n o c z e ś n i e z powstaniem pierwszych osad w tej krainie t. zn. w I I poł. X I X w i e k u " . W pracy Rudolfa B e d n a f i k a , Hmotnd Kultura Sloveskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943, tabl. X przedstawieni są górale z Piekielnika w portkach p o d h a l a ń s k i c h . Rudolf B e d n a f i k , Hmotnd Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943 tabl. L X I , LXVI, LXV. Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I , G ó r a l e Beskidowi, tabl. I , I V , V I , V I I I . Na Podhalu młodzi zatykali za o p a s k ę kapelusza roślinę z w a n ą podstol, co znalazło odbicie w pio­ sence: „Ostoi ze mi dziewce ciupazeckę ostał, „Kie ja se założę za kłobucek podstol." Roman Z a w i l i ń s k i , Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899, s. 33, podaje n a s t ę p u j ą c y opis m ę s k i e g o stroju.- „Wielki czarny kapelusz z miernie w y w i n i ę t y m rondem, w ą s k i e p ł ó c i e n n e spodnie lub sukienne opięte od kolan po k o s t k ę , kierpce na nogach a na ramionach długa gunia bru­ natna w s k a z u j ą S ł o w a k a z okolic górskich, p o d t a t r z a ń s k i c h j a k z Komitatu t r e n c z y ń s k i e g o , orawskie­ go, liptowskiego lub spiskiego, Opis jest zgodny ze stanem faktycznym stroju mężczyzn Górnej Ora­ w y w t y m okresie". Jak stwierdza na podstawie źródeł archiwalnych M . Gotkiewicz —• tkactwo na Górnej Orawie znane b y ł o od X V I w i e k u t. j . od p o c z ą t k u z a k ł a d a n i a wsi orawskich. W okresie samowystarczalnej gospo­ darki p ł ó t n o m u s i a ł o być t y m podstawowym towarzywem z k t ó r e g o się sporządzało odzież. Ten t y p wczesnej koszuli widzimy w ubiorach górali przedstawionych w scenach o b r a z u j ą c y c h 10 p r z y k a z a ń na freskach w k o ś c i e l e w Orawce, oraz na tablicy L X I (Slovenska Vlastiveda I I , 1943) w stroju drużby. W starych chatach orawskich b y ł y m a ł e okna, k t ó r y c h w y s o k o ś ć akurat r ó w n a ł a się długości ko­ szuli sięgającej pasa. Podobne koszule zdobione b i a ł y m haftem w y s t ę p o w a ł y na Podhalu. W zbiorach Muzeum Tatrzań­ skiego znajdują się okazy takich koszul. Krój guni o k r o j u p o n c h o p o p r z e c z n e zamieszcza K. M o s z y ń s k i w swej pracy p.t. Kultu­ ra Ludowa Słowian, t. I , s. 437. oraz Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I : G ó r a l e Beskidowi. Z g ł ó w j u n a k ó w czapka się w e ł n i , j a k o nad b a s z t ą słońce w pełni (Stefan z O p a t ó w k a ) Emil M i k a , Pieśni orawskie zebrał .... 1934 r. Na Spiszu ten rodzaj spódnic r ó w n i e ż nosił n a z w ę „fartuch" patrz Edyta S t a r e k , Strój Spiski, s. 36, Atlas Polskich Strojów Ludowych, W r o c ł a w 1964. K. M o s z y ń s k i , Kultura Ludowa Słowian, t. I , s. 440. �3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 6 4 5 4 n 4 7 4 8 4 9 M a r i a n G o t k i e w i c z w artykule O plóciennikach na Górnej Orawie podaje nie t y l k o istnienie farbiarni w Lipnicy ale i w Orawce, gdzie istniała m a ł a farbiarnia p ł ó t n a na domowy u ż y t e k . Farbo­ wano tam płótno na fartuchy. Roman R e i n f u s s w załączonej mapce do pracy: Polskie druki ludowe na płótnie zaznacza istnie­ nie farbiarni w J a b ł o n c e Orawskiej. Roman R e i n f u s s , Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich wymienia farbiarnia w Lip­ nicy. W g pracy Jana R e y c h m a n a (Jan i Stefan Reychman) Przemyśl wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar). Zakopane 1937, s. 27, istniał folusz w Podszklu na Ora­ wie i w W i t a n o w e j na terenie Czechosłowacji tuż przy granicy z Polską O r a w ą . Folusze na Orawie od strony nazewnictwa podaje mapa nr 7 Atlasu J ę z y k o w e g o Polskiego Podkar­ pacia, M . M a ł e c k i e g o i K. N i t s c h a . Tkano t a k ż e c a ł k o w i c i e lniane tkaniny t. zw. ucieraki t. j . ręczniki w kolorowe pasy na warsztatach tkackich o 8-miu podnóżajach. Z czasem, j a k z a b r a k ł o b a w e ł n i a n e j przędzy, gdy j u ż ustało tkactwo dla o d b i o r c ó w z zewnątrz, Oraww i a n k i k u p o w a ł y m a t e r i a ł y fabryczne t. j . kretony na spodniki, d o b i e r a j ą c je tak, by b y ł y łudząco podobne do dawnych tkanych z l n u i różowej p r z ę d z y „ p a m ł o k i " . Kupne te, w y r o b u fabrycznego kretony, b y ł y r ó ż o w e w b i a ł e paseczki, podobne do dawnych ręcznie tkanych m a t e r i a ł ó w . A . K o w a l s k a — L e w i c k a w pracy Halt biały na Podhalu, Polska Sztuka Ludowa, R. X I . , 1954, nr 4, s. 232, wspomina o ozdobieniu b i a ł y m haftem męskich koszul na Podhalu nie p o d a j ą c opisu ani p r z y k ł a d u . Byłby to ciekawy m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y z koszulami orawskimi. Technika zdobienia p o d h a l a ń s k i c h koszul m ę s k i c h była zbliżona do techniki zdobienia koszul w Chyżnem. Stosowano w obu przypadkach p o d k ł a d a n i e „ p o w r ó z k ó w " co w efekcie d a w a ł o w y p u k ł e w a ł e c z k i . Pasy tych w a ł e c z k ó w stosowano na przemian z pasami w y p e ł n i o n y m i w y p u k ł y m b i a ł y m haftem. Zdobiono przód m ę s k i e j koszuli, k o ł n i e r z e i mankiety r ę k a w ó w . W p o d h a l a ń s k i c h m ę s k i c h koszulach stosowano zdobnictwo łączące stosowanie „ p o w r ó z k ó w " i b i a ł e g o haftu r ę c z n e g o . W zdo­ bnictwie koszul m ę s k i c h w C h y ż n e m na Orawie łączono 3 elementy: „powrózki", b i a ł y haft ręcz­ ny i w s t a w k i z b i a ł y m maszynowym haftem. Okaz takiej koszuli szytej r ę c z n i e i zdobionej z 1940 roku z n a j d o w a ł się w czasie przeprowadzanych b a d a ń w C h y ż n e m . P r z y p o m i n a ł y aplikacje na sukmanie z Kacwina. Edyta S t a r e k Strój Spiski, Atlas Polskich Stro­ j ó w Ludowych tabl. m. srt. 56 i 57 f i g . 1, 2, W r o c ł a w 1954. Teodor Tomasz J e ż , ,,Wspomnienia z Wągier", a r t y k u ł drukowany w Kalendarzu Polskim Ilustro­ wanym na rok 1867. G. S m ó l s k i ; Polacy na Orawie w Węgrzech, Przegląd Narodowy, R. I I , 1909, t. 3, s. 77—8. Rudolf B e d n a f i k , Hmotná Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda, Bratislava I I (1943), s. 227. j . w . t a m ż e znajduje się wzmianka na temat zawodu druciarskiego w i ą ż ą c a się z Janosikiem. Opisy stroju w ę d r o w n y c h grup zawodowych: okniarzy, druciarzy, handlarzy, b o ś n i a k ó w , jako naj­ bardziej zachowawczych jeśli chodzi o strój — m o g ą b y ć pomocne do odtworzenia w y g l ą d u minio­ nych epok. Jak w y n i k a z relacji n i e k t ó r y c h informatorów we wsi Lipnicy W i e l k i e j i M a ł e j , dawniej noszono t a k ż e niebieskie spodnie. Ten sam rysunek znajduje się w „ O p i e k u n i e D o m o w y m " . Hanna P i e ń k o w s k a , Dekoracja malarska kościoła w Orawce, Polska Sztuka Ludowa, R. V I I . 1953, nr 6. LITERATURA Badania nad ugrupowaniem etnicznym w Karpatach Zachodnich (Spr. P A U 1938). B u d k o w s k i Marcin, Drewniany kościół parafialny w Orawce i jego polichromia, Prace Komisji Hist. Szt., t. V I , zesz. I I , K r a k ó w 1935. B y s t r o ń J., Ugrupowanie etniczne ludu polskiego. K r a k ó w 1925. B y s t r o ń J., Kultura Ludowa. Warszawa 1936. C h o t e k K. Osiedleni, Slovenska Vlastiveda, I I , Bratislava 1943. C h y b i ń s k i Adolf, — patrz M i k a Emil. C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga — patrz Pietkiewicz. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1935. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach. K r a k ó w 1938, (Studia Historyczne k u czci S t a n i s ł a w a Kutrzeby). D o b r o w o l s k i Kazimierz, Migracje wołoskie na ziemiach polskich (Pamiętnik V Zjazdu Hist. Polsk. 1930) t. I , Lwów 1930. 45 �G a j e k Józef, Instrukcja dla współpracowników Redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" Poznań 1952. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud X L I , cz. I , Rok 1954. G l o g e r Zygmunt, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce. Warszawa 1907 — 1909. G o e t e l Walery, Dziesięciolecie przyłączenia i zagadnienie Spiszą i Orawy (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " — K r a k ó w 1930). G o t k i e w i c z Marian, O „knapach i płociennikach" w Chochołowie. Lud, X L I , cz. I , W r o c ł a w 1954. G o t k i e w i c z Marian, O płóciennikach na Górnej Orawie. Lud, t. X L I , 1954. G o t k i e w i c z Marian, Od Dunaju po Tatry. S ł o w a c j a i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W . Semkowi­ cza. K r a k ó w 1936. Hołub — P a c e w i e ż o w a Zofia, Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. (Prace Komisji Geogr. Pol. A k a d . Umiej, nr 1) K r a k ó w 1931. J e ż Teodor Tomasz, Wspomnienia z Węgier, Kalendarz Polski Ilustrowany na r. 1867. J o s t ó w a Wanda, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Odbitka z „Ludu" t. X L I , 1954. Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. „ W i e r c h y " , t. X X I V , K r a k ó w 1955. K a h u t h Józef, Artykuły o polskich wsiach na Orawie. „Katolickie nowiny", 1887 — 89. K a n t o r J., Czarny Dunajec. M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. I X , 1907. K a v u l j a k Andrej, Hrad Orawa, Turc. sw. M a r t i n 1927. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Hait biały na Podhalu. Polska Sztuka Ludowa, R. X I , 1957, nr 4 K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Recenzja z pracy W . J o s t o w e j : „Tradycyjne pożywienie ludnoś­ ci Podhala" Kwart. Hist. Kult. Mater., r. I V , 1936, nr 1. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX w. i początkach XX w. Kult. Mater., r. V , 1957, nr 2. K r a s s o w s k i W i t o l d , Chałupa na przełomie XVI i XVII wieku. Polska sztuka Ludowa, R. V I , nr 4/5, s. 181. K u p c z y ń s k i Stanisław, Osadnictwo Podhala. „ W i e r c h y " 1928. L e m a ć M . Josef Manes. Praha 1952. Ł e p k o w s k i J., Przegląd przeszłości zabytków okolic Krakowa. Warszawa 1963. M a l i c k i Longin, Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I I I , zesz. 3, 1956. N a k ł a ­ dem Polsk. Tow. Ludoznawczego we W r o c ł a w i u . M a l i s z e w s k i E. i O l s z e w s k i B,, Podręczny słownik geograiiezny ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski, jej spraw i interesów. Warszawa 1957. M a ł e c k i M . , Kilka uwag o gwarze orawskiej. Ziemia X V I , (1931) zesz. 8—10. M a ł e c k i M . i N i t s c h K„ Atlas językowy polskiego Podkarpacia, K r a k ó w 1954. M a t l a k o w s k i W., Budownictwo ludowe na Podhalu. K r a k ó w 1892. M a t l a k o w s k i W., Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Warszawa 1915. M i k a Emil, Pieśni orawskie zebrał... Lipnica W i e l k a na Orawie 1935. N a k ł a d e m Związku Spisko-Oraw­ skiego. M i k a Emil i C h y b i ń s k i Adolf, Pieśni Orawskie. Emil M i k a — Pieśni orawskie. Adolf C h y b i ń s k i — Pieśni Ludu Polskiego na Orawie. ( W s p ó ł o p r a w n e ) K r a k ó w 1957. Polskie Tow. Muzyczne. M i l a n Gaspar, O słowackiej sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa, Rok I I I , 1945, nr 3, 4. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian. K r a k ó w 1929, Cz. I . P i e ń k o w s k a Hanna, Dekoracja malarska kościoła w Orawce. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1—2. P i e t k i e w i c z K. oraz C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga, Halt i zdobienie stroju Ludowe­ go, Warszawa 1955. Powstanie ś w i a d o m o ś c i narodowej u ludu polskiego na Spiszu i Orawie ,,Przegląd W s p ó ł c z e s n y " I I , 1922. R e i n f u s s Roman, Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych", Lud XLI, cz. I I , 1954. R e i n f u s s Roman, Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1 — 2. R e i n f u s s Roman, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953. R e y c h m a n Jan i Stefan, Przemysł wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar) z 54 rycinami. Zakopane 1937. N a k ł a d e m Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Materiały źródłowe do dziejów osadniewa Górnej Orawy. cz. I i I I . Zako­ pane 1932. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? Z dziejów zbójnictwa na Orawie (odbitka z n-ru 8 — 10 „Ziemi" z dnia 15 k w i e t n i a i 15 maja 1931 roku). Warszawa 1931. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , O Spisz, Orawę i Czadeckie" garść wspomnień i materiałów z lat 1919—1920. (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " , K r a k ó w 1930). S e w e r y n Tadeusz, Parzenice góralskie, K r a k ó w (1930). 46 �S e w e r y n Tadeusz: Ochrona swojszczyzny w Karpatach polskich. Warszawa 1938. S e w e r y n Tadeusz, S z e w c z y k Z., W o l e ń s k a M . : Ludowa Kultura Materialna. Przewodnik po w y ­ stawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, K r a k ó w 1954. S k y ć a k Derko: Naśe Hornoorawskie platnictwo.. ,,Slovak", Priloda z dn. 4. I I . 1940. Słowacja i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W ł a d . Semkowicza. T. I , Kraj i lud, K r a k ó w 1937. Słownik geograłii turystycznej Polski. T. I I , Warszawa 1959. Słownik Geograiiczny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I , I I I , V I I , V I I I , X L I V . War­ szawa 1880—1895. S m ó l s k i G., Polacy na Orawie w Węgrzech. P r z e g l ą d Narodowy R. I I , 1909, t. 3. Spisz Orawa i Ziemia Czadecka w świetle s t o s u n k ó w etnicznych i przeszłości dziejowej z m a p ą , K r a k ó w 1939. S t a r e k Edyta; Strój Spiski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. V , zesz. 15, 1954. N a k ł a d e m Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego. S t a r e k Edyta, Parzenice spiskie. Polska Sztuka Ludowa, R. V I , 1952, nr 3, s. 175—180. Przewodnik po Dziale Kultury Materialnej Podhala. Oprać. Edyta Starek, Zakopane 1953. Stieber Zdzisław, Z językowej przeszłości Orawy. „ J ę z y k Polski", X X V I I I , maj- czerwiec 1947. Szczotka Stanisław, Z dziejów chłopów polskich. Warszawa 1951. S z e m b e r a A . W., Przyczynek do etnogralii polskiej. Niwa, 1879, T. V I I I . T r e t e r Bogdan, Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. „ W i e r c h y " , 1938, T. X V I , s. 62—70. U d z i e l a Seweryn, Górale Beskidowi. Ubiory Ludu Polskiego, Zesz. I I I , K r a k ó w 1932. Wańkowicz Melchior, Zie7e na kraterze. Warszawa 1959. Wyrostek Ludwik, Rafacz, J., Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypo­ spolitej Polskiej. Wierchy, T. X I I I , 1935 V a z n y Vaclav, Nareci Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda, D i i . I I I , Praha 1934, s. 219. V a z n y Vaclav, Slovenska nareccia w Orave. Sbornik Mta. Slov., 1922 r. Za W i l i ń s k i Roman, Przyczynek do etnogralii górali polskich na Węgrzech. K r a k ó w 1893. Osobne Odbicie z Tomu X V I I , Dz. I I , Zbiór W i a d o m o ś c i Antropologii Kraj. Akad. Umiejętności w Krakowie. Z awi liński Roman, Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899. Zborowski Juliusz, Moda i wieś góralska. Ziemia 1930, nr 19 Zborowski Juliusz, Z góralskich nazw miejscowych i osobowych. „ J ę z y k polski" X V I I I , 3, 1933, s. 74—75 Zejszner 1., Podhale i północna pochyłość Tatrów. Warszawa 1849. 1 �Summary The Górna Orawa (Upper Orava) lies i n the lowland of Orawa — N o w y — Targ in the occidental part of the N o w y — Targ district. The ethnographic territory lies in the borderlines from the west to the south i n the frames of the political Czechoslovakian frontier, from the southern — east the fron­ tier lies w i t h the r i v e r Czarny Dunajec, from the east there is situated the frontier of the N o w y — Targ Podhale and from the north the Babia Góra and the territory of the Zawoja village (see map). The inhabitants of that region wear a special costume w i t h Hungarian influence which is ex­ plained by the fact of a long belonging of the G ó r n a Orawa to the kingdom of Hungary (up to 1918). But to the Oravian costume is particulary alike the costume of the G ó r n a Orawa and the costume of Podhale of the Beskid mountaineers l i v i n g north mountaineers. The biggest prosperity of the folk J Oravian costume fell upon the second half of the X I X h century, at the beginning of the X X ł h cen­ t u r y there remained only some samples of that costume, some others began to disappear. Since about 1925 there begins a gradual vanishing of the Oravian folk costume. Today that costume has almost disapeared on that territory. I t is still w o r n by old people complete any more. Actually, some artistic groups from here and there that part of the but this costume is not country renewed to wear this costume. The Oravian male The Oravian male costume i n the second half trousers made of cloth, a black waistcoat called costume of the century was composed prucunik, a brown bast shoes and later on shoes w i t h bootlegs, a hat w i t h a round head cloth of: a linen shirt, gunia, dress called and a wide brim. some I n winter the Oravians wore sheepskins and fur caps, as well as big woolen gloves. The Oravian male costume was previously made totally of own produce materials: of flax and linen of home made cloth. A pre­ cious material (for the recognizing of above dress i n the X V I I I & century) are the w a l l paintings i n 11 the church of Orawka. In the XIX » century there has been manufactured a high grade factory cloth, especially trousers and waistcoats. The i n Orava trousers some parts of manufactured of home made white cloth were w o r n on week- days and those of white t h i n factory cloth on holidays. The trouser — legs were ornamented w i t h white woolen band and a suiting. On the shirt there has been put a waistcoat made of black cloth closed on silver buttons according to the latest fashion, adorned w i t h two rows of white buttons. A n addition to the male costume was the so called the arms. The gunia gunia were adorned w i t h an embroidery made of coloured wool. The ning of the X X cuszki kierpce — the I h gunia, cast upon had an archaic cut and ornamentations. The high collar and the front part of the gunia disappeared century; instead of it the Oravians were wearing the so called also disappeared and were replaced w i t h the so called a sort of moccasins were worn here. I n the second kabats. half at the begin­ cuszki. Since the W i t h time oldest times the of the XX*h century the wealthy farmers were wearing boots w i t h bootlegs of Hungarian stile. The black mountaineer felt hats were adorned w i t h metallic chains or w i t h a black woolen band. In winter the men were wearing w a r m woolen fur caps w i t h a tassel on the top and sheepskins ad­ orned w i t h applications of white leather. I n winter thick woolen home made gloves were put on for work. The young man dressed as for a holiday. The only difference was that he put a so called piórko to the hat and the cuszka-, the best men had also the p i ó r k o attached to their bosom big white ker­ chiefs. In the dress of the men on the territory of the Orava there were small changes which allowed to find out of which places of the Orava they were coming. Above differences concerned mainly diffe­ rent decoration. The Oravian women's dress The dress of a woman consisted mainly of a shirt, a skirt, a black waistcoat kerchief 48 (kosiczka), a bonnet, slippers and shoes. (prucnik), a woolen �The and painted the elegant shirts were made a n d printed in samples beginning of t h e XX I h factory They h a d b r o a d f o l d e d cloth. corset c a l l e d bottom prucnik, centuries made it w a s a d o r n e d started t o s e w f r o m one suknia. of t h i n were Hoczelina. factory on kerchiefs factory wearing the chest kosiczki called and have been tied which wool, w a s closed on the back e Th re legs have days white women from were put b y women on the back in a a n d girls used when t h e Oravian w o m e n c jiejKMT B wore the front rpaHHiieM vs. l o r a B paMKax HBjiaeTCH peua MTO KO, IIIMX 3Toro HepHbiii oStHCHHeTCa Han6ojiee BeKa. B nanvs of black their woolen kerchiefs. There c a m e a w a y that afterwards they crossed kerchiefs. Old w o m e n w e r e w e - only slippers (kierpce), later o n shoes with boot of thin under w h i c h s h e p u t a s tissue cpaKTOM vs OT TOPHOM roses. c TeppMTOpweii TaKOBO, HTO o n a c o B M e m a e T c a c HexocjiOBaKwew, BO CTOKH OHa rpaHMneT c #epeBHH 3aB0M B ocoSyio KOTOPOM flojiroii n p M H a f l j i e j K H O C T M TOPHOM O p a B b i , KOCTIOM H B j i n e T C H KOCTIOM vi KOCTIOM n o ^ r a j i b C K i i x B rpaHMiiax K>ro3ana,zrHOH HoBOTapcKMM CTopOHbi JToflrajiteM, Kapia. HOCMT OpaBti oaeJKfly, c BbiCTynaiOT BeHrepcKwe M O T M B H , JLQ 1 9 1 8 r . K B e m - p H M . SecKMflCKMx ropueB, OflHa- npojKMBaio- ropueB. paciiBeT HapoflHoro o p o B C K O r o KOCTioiia coBnaflaeT c o BTopoii n o j i O B H H b i X I X H a n a j i e X X BeKa c o x p a H M j i H C b TOJIBKO H e K O T o p b i e o 6 p a 3 i i M 3 T o r o K O C T i o M a , flpyrne HaSojibmoH BbixoflMTb opaBCKoro loktus. in such At the 10 b u t t o n s . HH3MeHHOCTM, B 3 a n a f l H 0 M n a c T w H O B O T a p c K o r o n o - OpaBM rpaHHirw flyHaeii, IIOXOJKWM H a O p a B C K M M Ha ceBep CaMbiH paftOHa TOPHOM nojiMTMHecKOii a c ceBepa c Ea6jbew T o p o M HacejieHwe by mads COflEP^KAHHE opaBCKO-HOBOTapcKOK OTHorpacpH'iecKoe nojiojKeHne 3ana^a one. e. p e t t i c o a t s o r a s k i r t m a d e o f w o o l , t h e corset a n d a w h i t e e l e g a n t s h i r t . 5 — - 7 skirts, i. OpaBa woolen instead. KPATKOE TopHan mainly knot. On t h e h e a d s h e h a d a s m a l l wreath o f a r t i f i c i a l f l o w e r s , m a i n l y BeTa. } bonnets o n w h i c h t h e y f a s t e n e d net A n Oravian y o u n g g i r l u s e d to d r e s s i n a w h i t e s k i r t m a d e all cuffs cloth, blouses c u t i n t h e b e l t . w a s a time been with made A t t h e e n d of t h e X X h a n d it h a d d e c o r a t i o n s There w a s a t i m e w h e n t h e Oravian w o m e n wear f a c t o r y w o o l e n aring in cold sleeves of h o m e weaving, The t o p d r e s s h a s b e e n s i n c e t h e a n c i e n t times a f l a s k c o v e r i n g c a l l e d woolen times The s k i r t w a s covered b y a b r o a d b l a c k a n d white a p r o n . The b y a w r i n k l e d flounce, The married w o m e n i n ancient i n the d y e — works w a s called That t y p e o f a s k i r t w a s called band. of thin the n e c k a w r i n c k l e d c o l l a r w i t h a l a c e . The skirt m a d e at M3 n o T p e S j i e r o i H . HapoflHoro KOCTioMa. B npMMepHO Hacranree c 1925 rofla BpeMH 3TOT HanHHaeTca KOCTIOM r i o ^ T w nocTeneHHoe Hcne3 MCHe3H0Beroie H a STOM TeppnTO- PMM. H O C H T e r o e m e H e K O T o p b i e a p T M C T W i e c K H e a H c a M D J i n K O T o p b i e BO3O6HOBMJIM HOCMTb STOT KOCTIOM. OpaBCKHH OpaBCKHM iiMTbix MV2KCK0M H3 cyKHa, KOCTIOM IIOJIOBHHe X I X B . COCTOHJI K a M M 3 0 J i a , T. H a 3 b i B . n p y H H H K a , Vi3\ JlbHHHOH M3 KOpMHHeBOM pySaiHKH, cyKOHHOii ryHH, 6pK)K, Jian- c rojieHHuraMM vs M3 i n n a n b i c K p y r j i o i i r o j i O B K O f i vs UIMPOKOM poHflOM. 3 M uovs o p a B H H e HOCMJIM K O J K y x M vi Mex'OBbie u i a n K M , a T a r a e r p y S b i e c y K O H H b i e p y K a B M U b i . C H a n a j i a o p a B C K H i i M y s c c K O H KOCTTOM H 3 r o T O B J i e H 6 b i j i HCKJHOHiiTejibHO M3 M a T e p M a j i O B c o S c T B e H H O i i n p o flyKIIMH, H 3 J I b H H H O r O n O J I O T H a VS H 3 C y K H a flOMaUIHeil p a 6 0 T M . fljIH O 3 H a K 0 M J i e H M H C 3 T 0 r 0 B H f l a KOCTIOMOM B X V I I I BeKe HBJIHIOTCH c T e H H b i e pocrracM B K O C T e j i e B OpaBKe. B X I X BeKe M3rOTOBJieHM S b i J i w B OpaBe H e K O T o p b i e n a c T M HapoftHoro K O C T i o M a M 3 BbicoKOKanecTBeHHOro d p a S p H H H O ' r o cyKHa. O c o S e H H O S p i O K H vs K a M 3 0 J i b i . BpiOKM H 3 r p y 6 o r o 6 e j i o r o cyKHa ftOManmeM paSoTbi H O CMJIM B p a S o H H e jsnvs, a vs3 TOHKOTO 6ejioro c p a S p H H H o r o c y K H a B npa3flHH^Hbie RKVS. HoraBMUbi 6pioK 6 M J I M y K p a n i e H b i neTjraiiaMH, y K p a u i e H H H MM H 3 cyKOHHOii T e c e M K H vs c i O T a j K a . H a p y o a x y H a ^ e B a j i H K a M 3 0 J i H 3 n e p H o r o cyKHa, s a c T e r a y T b i M c e p e S p n H H W M H nyroBMiraMM, ( n o n o c j i e f l H e i i M O f l e yKpauieHHMM flByMH pnsaMM 6 e n b i x nyroB). TIonojiHeHiieM K MyjKCKOMy KOCTioMy SbiJia ryHH, K O Topyio 3 a K M « b i B a j i H H a pyKaBa. r y H M O T J i M H a j i w c b apxawnecKHM K p o e M vs y K p a i u e H w e M . B M C O K M M C T o a - q w i i BOPOTHHK VS nepeflHaa n a c T b r y H H Sbijia yKpauieHa uiMTbeM, M3roTOBjieHHbiM siperHBIM rapycoM. Tynvs M C H e 3 J i w B H a n a j i e X X BeKa, BMecTO H M X opaBHHe HOCHJIM iaK Ha3MB. i i y i H K M . Co B p G M e H e M vs ssysssKvs HCMe3jiw. M x 3aMeHHjiM K a d p T a H b i . C c a M b i x «peBHMX BpeMeH H O CMJIH 3 ^ e c b j i a n r a . B o BTopoii n o j i O B M H e X I X B . S o j i e e 3a>KMTOHHbie xosaeBa HOCMJIM B b i c o K H e c a n o r M c r o j i e H M m a M M BeHrepcKoro T M n a . Teii, a 3 a T e M va KOCTIOM B O B T O p O H ^repHaro MyJKCKOM canor 49 �t&MjibqeBbie nepabie ropcKiie n i j i a n b i yKpainenbi S M J I H M e T a j i J i M H e c K H M M qenoHKaivm MJIM nepTeceMKOM. 3MMOH M y j K H M H M HOCMJIM Tenjibie uiepcTHHbie i u j i n n b i Ha M e x y c noJIOTHOM Ha B e p x y , a T a K J K e K o s c y x w , yKpameHHbie ao6aBJieHHHMH 113 Sejiofi KOJKM. 3MMOM K paSoTe H a f l e s a j i H rpySbie mepcTHHbie pyKaBHirbi ^OMaiHHeH paooTtr. MojiOfloii neji03eK oaeBajica T a K K H K o,zieBajiiicb B npa3flHHHHbie S H H , T O J i b K O K uijiane M K i i y n i K e OH n p H u e n o i a j i TaK Ha3biB. n e p b i u i K O . y macpepoB S M J I H n p M C T e r a y T M nepbiuiKH, a H a r p y j i n 6OJH>uiiie Sejibie 0Jiy3bi. HOM B inepcTHHOM Hapafle flejiMTb MyjKHHH H3 na TeppriTopHH CTopoH Karax OpaBbi OpaBbi OHM obijia MHorfla npoMCXOflHT. KejiKaa Pa3HMHa sra pa3HMiia, no3BOJiaioiiiaH 3aKJiK)Hajiacb rjiaBHbiM onpe- o6pa- 30M B pa3JIWHH0M y K p a n i e H M M . « O p a B C K M M yKeHCKMii Ka, Henna, raa; OHM KOCTIOM jianTeii HMejiH COCTOHJI H 3 M SOTMHOK. niMpoKHe 7K 6 H C K M K p y G a u i K H , K>6KM, HapaflHbie CMopmeHHbie nepeflHMKa, K a M 3 0 J i a - n p y i i H H K a , py6auiKH .pyKaBa K O'C T K> M c M3flejibiBajiMCb uaHHceTaMM, na va TOHKOTO Hee „KOCMHKM", roiaT- cpa6pHHHOro nojio- cMopmeHHHM BopoTHHHeK, yKpanieHHbiM KpyaceBOM. K)6Ka, M 3 r 0 T 0 B J i e H H a a B c a M b i e flpeBHwe B p e M e H a M3 n o j i O T H a /iOManiHew paooTbi KpauieHoro M nenaTaHHoro B ysop B K p a c w j i b H b i x Hasbraajiacb „TJiOHejiMKa". B KOHu;e X I X H Hanajie X X B B . HanajiM HIMTB K>6KH M3 c p a S p H H H b i x TKaHen npeMMyiiieeTBeHHO mepcTHHbix. 3TOT ran JOBKM Ha3biBajica „cyKHa". K > o K y n p H K p u B a j i UIHPOKMM ^epHbiii MJIH 6ejiHH cpapTyx. TopceT, TaK nyrosMiiaMM. Ha3biB. BHM3y „npyiiHMK", CHIHTBIM 113 TOHKOM cba6pMHH0M uiepcTH 3aKpbiBajica cnepeflH 10 MMeji y K p a m e H M a , C B H T b i e TeceMKH. 3ai,ij JKHMe :KeHniMHbi HOCHJIM Sejiwii c e T n a T b i i i n e n T O K Ha KOTO- yKpanieHHbiii M3 lepHOM uiepcTaHoii cjiopmeHHOii o6opKofi Ha cnHHe, OH 7 POM 3 a B H 3 b I B a j I M n j i a T O K . BepxHeii ,.,jioKTycbf'. oaejKfloii IIoTOM B p e i v r e H a jibHHHbie icycKM r p y 6 o i i i i a p y c M H b i T a K H a 3 b i B . mepcTHHbie njiaTKM Ha3MBaeMbie „K0CMHKaMM", K O T o p b i e » : e H - SBIJIM B c T a p M H H b i e rocno^cTBOBajiw M fleByiHKM 3aKJiaflbiBajiM T a r a n o S p a s o M HTO C K p e i i r M B a j i w MX H a rpy^w, a 3aBH3biBajiM y3eji H a c m m e . JJocjie MC*ie3HOBeHMH ,,KOCMHeK" H a n a j i M HOCMTB S o j i b i n n e cba6pi<iHHbie uiepcTHHbie muHbi B njiaTKM. I I o j K M J i b i e j K e i - n i i n H b i HOCMJIM B OpaBCKMe c >KeHu_(HHbi HeKor^a xoai-uiM Sojiee xojiojiHbie TOJibKO p w B Jiamax, 6ny3bi c 3apy6K0M B noace. IIOTOM BOUIJIM B y n o T p e S n e H M e SOTMHKH rojieHnniaMM. B OpaBe O f l e B a j i a c b B 6 e j i y i o i o 6 K y M3 TOHeHbKOM T K a H M , n o f l K O T o p y i o HaBee HteHiiiMHbi, 5-7 cnojiHMKOB, T. ecTb HMJKHMX K>5OK MJIM K)6Ky M3 mepcTM. K o p ceT „ n p y i i H M K " M Benaa CTpoiiHaa p y o a u i K a . Hapafl flonojii-iaji BenoK M3 M C K y c c T B e H H b i x iiBeTOB. npeMMyuqecTBeHHO M3 po3. Mojio^aa KJiaflMBajia, flesymKa KaK �SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Rys. ILUSTRACJI 1. Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 2. Fragment polichromii kościoła w Orawce z 1711 r. Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 3. Dawna litografia ,,Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z k s i ą ż k i W . Eliasza Radzikow­ skiego, Powstanie C h o c h o ł o w s k i e , Lwów 1904, w y k o n a ł Michał M a ś l i ń s k i . . . . 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek, 1922 r. Fot. W . Werner 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i d r u ż b o w i e oraz goście weselni (pocz. X X w.). J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A. L i p k a 7. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i czapce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Michał M a ś l i ń s k i . . . 8. Orawiak w k o ż u c h u orawczańskim. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Micha! M a ś l i ń s k i 9. Orawianki w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. (Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego) 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.) . . . 11. Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ. Fot. W . Werner . . 12. Orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . . . . 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner . . 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym k o ł n i e r z e m . Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobionej haftem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (nr inw. gu­ ni 2189). Fot. W . Werner 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zako­ panem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Wer­ ner 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559) 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a , pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner 23. S k ó r z a n a torba orawska. C h y ż n e , pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner . . 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 27. Orawskie iglice do włosów. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 28. Krój koszuli kobiecej z długim r ę k a w e m , c—d: przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: obszywka r ę k a w a ; g: ćwikieł h: p o d ł a t y ; i : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ.Rys. autorka 29. Krój koszuli kobiecej z k r ó t k i m r ę k a w e m . c-d:przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: ćwikieł; g: p o d ł a t y ; h : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ. Rys. autorka 30. Orawianka w s p ó d n i c y ręcznie drukowanej t. zw. tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska . 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z w y ż k ą przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Tatrzań­ skiego • 33. Guziki gombiki do cuch i p r u c n i k ó w orawskich. Ze zbioiów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 3205, 2061, 1678), Fot. w. Werner . 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36' 51 �Ryc. 34. Ryc. 35. Tabl. I . Mapa 1. Mapa 2. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner Stroje orawskie. M a i . Jerzy Karolak Mapa hydrograficzna Orawy. O p r a c o w a ł a autorka Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka . . 38 39 1 42 43 SPIS TREŚCI W s t ę p , str. 3. —• Rozdz. I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 14. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju orawskiego, str. 15. — Rozdz. I I I . Zasięg badanego stroju, str. 16. — Rozdz. I V . O g ó l n y opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdz. V. Szczegółowy opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 18.— Rozdz. V I . O g ó l n y opis orawskiego stroju kobiecego, str. 28. — Rozdz. V I I . Szczegółowy opis orawskie­ go stroju kobiecego, str. 29. — Rozdz. V I I I . W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 37. — Rozdz. I X . Hafty, koronki, aplikacje, szamerunki, str. 39. — Rozdz. X . Charakterystyka źródeł, str. 41. — Przypisy, str. 44. — Litera­ tura, str. 45. — Spis ilustracji, str. 47. — Spis treści, str. 51. — Spis treści w j ę z y k u rosyjskim, str. 49. — Spis treści w j ę z y k u angielskim, str. 48. — Spis ilustracji w j ę z y k u angielskim str. 52. — LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 52 OF PLATES 1. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka {date of the painting 1711). Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 2. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka dated 1711. Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 3. Ancient litography: Mountaineers of C h o c h o ł o w e Reproduced from Eliasz Radzikowski's book „Insurection of C h o c h o ł o w o " , Lwów 1904, by Michał M a ś l a ń s k i 4. Orawians in festal dresses. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek. Photogr. by W . Werner 5. Orawians i n Orawa sheepskins. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek i n 1922. Photogr. by W . Werner 6. Nuptial group. A pair of bridal couple, brihdesmen and nuptial guests (beginning of tre X X th century). J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Reproduced by A . Lipska . . 7. Orawian i n Orawa sheepskin and a winter cap. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał Maśliń­ ski • 8. Orawian i n Orawa sheepskin. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Koper­ nicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał M a ś l i ń s k i . . . . 9. Orawian women i n an autumn-winter dress. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. (Photo from the collection of the Tatras Museum) 10. Mountaineer from the Ż y w i e c district. A picture form Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century) • 11. Orawian i n a festal dress, Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 12. Orawian i n a bridesgroom dress. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 13. Embroideries from Orawian trousers. Collection of the Tatra Museum. Photogr. by W. Werner 14. Orawian i n a woolen cape w i t h an embroidered collar. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . '. 15. Orawian i n an ancient woolen cape decorated w i t h embroidery. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . . . . . 16. Collar of an Orawian woolen cape, decorated w i t h embroidery. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory nr of the woolen cape 2189). Photogr. by W . Werner 17. Fragment of the collar and the front part of woolen cape. Collection of the Tatra M u ­ seum i n Zakopane (inventory nr 2189). Photogr. by W . Werner . , 18. Orawian i n an Orawa sheepskin and i n a winter cap. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ.. Photogr. by W . Werner . . . . . . . .. . . . 19. Orawian i n an Orawa sheepskin. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 �Fig. 20. A girdle from Orawa. Podwilk, district N o w y Targ. Collection of the Ethnographic M u ­ seum i n Cracow (inventory nr of the girdle 9559) Fig. 21. Cord gloves, used for w o r k . Lipnica Wielka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 22. Orawian shepherd stricks. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum (invent, nrs 1741, 1785). Photogr. by W . Werner Fig. 23. A leather Orawian bag. C h y ż n e , district of N o w y Targ. Photogr. by W . Werner . . . Fig. 24. a. Buckle of a leather bag, b. fastener of the belt, c. Orawian rings. Collection of the Tatra Museum i n Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 25. Orawian pipe. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner . Fig. 26. Bunch of flowers used by best men. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 27. Orawian hair needles. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 28. Cut of a woman shirt w i t h long sleeves, c-d: front and backside of the shirt; e: main flap of the sleeve; f: trimming of the sleeve,- g: gore; h : borderingss; i : slat at the neck. Scale 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn by the authoress Fig. 29. Cut of a woman shirt w i t h a short sleeve, c-d: front and backside of the shirt; e: main part of the sleeve; f. gore; g: borderings,- h: slat at the neck. Scale 1:20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn b y the authoress Fig. 30. Orawian woman i n a hand printed skirt called tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y Krystyna Gorazdo wska Fig. 31. A woman on ground of an old hut braking and dressed i n an ordinary way. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner Fig. 32. A g i r l i n an Orawian dress. Orawka, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum... Fig. 33. Fancy buttons for the woolen topcoats and Orawian prucniki. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory n-s 3205, 2061, 1678). Photogr. by W . Werner Fig. 34. A woman i n a festal Orawian dress. Podwilk, district of N o w y Targ. Photogr. by W . Wer­ ner Fig. 35. A n Orawian woman i n a net bonnet on her head. Podwilk, districkt of N o w y Targ. Pho­ togr. by W . Werner Table I . Orawian dresses. Painted by Jerzy Karolak M;p I . Hydrographie map of the Orawa. W o r k e d out by the authoress Map. I I . Orawian dress varient range. W o r k e d out by the authoress TABLE OF 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36 38 39 1 42 43 CONTENS Jr.:roduction page 3. — Chapter I . Actual state of the dress i n the t e r r i t o r y investigated, page 14. — Chap­ ter I I . Historical means of the Orawian dress development. —• Chapter I I I . Range of the dress investigated, ;_'.:e 16. — Chapter I V . General description of the Orawian man dress, page 17. Chapter V . Detailed inscription of the Orawian man dress, page 18. — Chapter V I . General description of the Orawian w o — an dress, page 28. —• Chapter V I I . — Detailed description of the Orawian woman dress, page 29. — Chapter V I I I . Producers and materials, page 37. — Chapter I X . Embroideries, laces, applications ect., page 39. —• Chapter X . Characteristics of the sources, page 41. — Addition, page 44. — Literature, page 45. — List of illustrations, page 47. — Table of contents, page 48. — List of the contents i n Russian, page 49. — Table of contents i n English, page... — List of illustrations i n English, page... �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy • strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawiera­ jące monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część 1. 2. 3. I . POMORZE. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1959 Bożena Stelmachowska •— Strój kaszubski, 1959 Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część 1. 2. 3. 4. I I . WIELKOPOLSKA. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Adama Glapa — Strój — lubuski, 1956 Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — I SIERADZKIE. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwika Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 A.dam Chętnik — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich, 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski, 1961 Edyta Starek — Strój orawski, 1966 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolno­ śląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotr­ kowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski. / I Pomorze II Wielkopolska III Śląsk Strój orawski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3999ac4846e29fc4c7235e234c0d7c54.pdf 9a9a16bba83755a6e1a26f3ce0540a6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2353 Title A name given to the resource Połowa lata, Pogórze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.177-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stasiuk, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Połowa lata, Pogórze Andrzej Stasiuk O czwartej nad ranem noc powoli unosi czarny tyłek jakby ożarta wstawała od stołu i szła spać. Powietrze jak zimny atrament spływa asfaltowymi drogami i gdzieś tam na samym dnie dolin rozlewa się i krzepnie w czarne bajora. Jest niedziela, ludzie jeszcze śpią i w tym opowiadaniu powinno zabraknąć fabuły, bo przecież żadna rzecz nie może przesłaniać innych rzeczy gdy zmierzamy ku nicości, ku stwierdzeniu, że świat jest jedynie chwilowym zakłóceniem w swobodnym przepływie światła. Lutcza, Barycz, Harta, Mały Dół, Tatarska Góra, spłowiałe zielone drogowskazy pokazują kierunki lecz tam nie dzieje się nic, nic się nie porusza prócz snów, które jak koty albo jak nietoperze widzą w mroku i krążą muskając ściany i święte obrazy, pajęczyny i co tam kto jeszcze przez lata nagromadził. Słońce tkwi jeszcze głęboko, drąży inny świat lecz za godzinę wyjdzie na powierzchnię, wydostanie się jak kołatek ze starego drewna. Warkot samochodu słychać pewnie na wiele kilometrów. Szosa biegnie grzbietami wzgórz, opada, znów się wspina, za każdym razem wyżej i wyżej i w tej niepełnej ciemności sprawia wrażenie spiralnej pnącej się w przestrzeni Wieży Babel. O tej porze niebo ledwo oddziela się od ziemi, granica nic jest jeszcze ustalona; to tylko inne rodzaje mroku w którym może hulać wyobraźnia. Lecz cóż takiego może sobie wyobrazić człowiek, cóż oprócz tych wszystkich rzeczy, które wcześniej widzieli w tym miejscu inni ludzie, rzeczy banalnych, złożonych z zamazanych i mdłych kształtów rzeczywistości; to tylko ograniczona odmienność kurzej ślepoty, tylko komedia głuchego telefonu. Wzrok ociera się o chłodne, ciemne i wilgotne barwy tak samo, jak dłoń o gładki aksamit, o ciepłą podszewkę palta gdy na dworze ziąb, tak samo bezmyślnie i z taką samą przyjemnością. Nie będzie fabuły, nie będzie historii, zwłaszcza w nocy gdy przestrzeń pozbawiona jest orientacyjnych punktów, gdy jedziemy z Rogów do Równego i dalej przez Miejsce Piastowe podróżujemy pomiędzy nazwami w roztworze czystej idei. Rzeczywistość nie stawia oporu więc wszystkie stare wierne małżeństwa przyczyny ze skutkiem są jednakowo pozbawione znaczenia. Kombornia. Skąd biorą się te nazwy? Jak wiele czasu minęło od chwili gdy miały jakikolwiek sens. Podniebny parkot samochodu przypomina pyrkot maszyny do szycia. Ciemność rozłazi się w szwach i fastryga podróży na nic się nie zda. Horyzont na wschodzie jaśnieje jak srebrny wąż który spoczął wyciągnięty na szczytach pagórków. Ta zimna barwa zapowiada skwar i kurz i trzeba się spieszyć, wspinać na te znieruchomiałe fale, ześlizgiwać się w dół. na dno martwego morza gdzie domy otrząsają się z mroku jak psy z wody, bieleją jak czaszki w czarnych okularach. I oni wszyscy tam są. Leżą na wznak, na boku, plecami do góry i śnią swoje sny spoceni albo spokojni, przykryci albo w skopanej pościeli, niektórzy w sobotnich ubraniach. Nie mają pojęcia, że ktoś może o nich myśleć, że tym razem ktoś wstał wcześniej. Właściwie me istnieją. Umysły odpoczywają, choroba życia przycichła i podobni są do kawałków ciężkiej materii, prawie martwej i prawic szczęśliwej. Jan, Stanisław, Florian, Anna, Cecylia - litania do starych świętych. Jeszcze chwila i czas zdmuchnie ich wiatr świeczki. Przeniosą się w minione i nic już i m nie zagrozi, żaden wstający świt, żaden upalny dzień. Cienie w mroku. Domaradz. Mgła idzie do nieba, odsłania kopy siana, czarne płoty, ostre dachy. Powietrze jest ciemnozielone. Gęste niebo odrywa się od horyzontu. W tym pęknięciu widać blask innego świata i ci co zdychali, ci co umierali myśleli, że idą właśnie tam. Spadł śnieg i wciąż nie mogę skończyć tego opowiadania. M o ż e pod koniec zimy, gdy wzrok zaczyna ślepnąć z nudy i pragnie jakiejś barwy która nie byłaby bielą. W końcu pisanie w pewnym stopniu polega na zaspokojeniu tęsknoty za czymś czego brak. Najlepsze książki próbują opisać przecież rzeczy utracone na zawsze. Ale czy tęsknota jest kategorią literacką? Przecież najmocniej tęsknotę odczuwają zwierzęta. Psy z niej zdychają a koty pokonują dziesiątki kilometrów, nawet ludzie gdy tęsknią mówią, że „usychają" z tęsknoty czyli używają terminu bliższego nawet nie zoologii ale botanice. Cóż w takim towarzystwie robi John Milton ze swoją hipertęsknotą Raju Utraconego? Zwierzęta i rośliny nie odczuwają czasu. Ich zmysły przystosowane są do rozpoznawania innych rodzajów materii - akurat tych które nie zadają śmierci, a przynajmniej nie zadają jej zawsze, nieodwołalnie i bezwarunkowo. Ich pamięć jest konkretna, obejmuje zdarzenia i uczucia ale nie obejmuje egzystencji, nie jest pamięcią końca. Właściwie z własnego punktu widzenia są nieśmiertelne. Zmysły człowieka są do niczego. Boimy się ciemności, nasze miasta i domy są coraz jaśniejsze. Więdną nam uszy, nasza muzyka jest coraz głośniejsza. O węchu lepiej nie wspominać 177 �- potrafimy rozpoznać zapach jedzenia i ulubionego alkoholu a nasze kobiety muszą używać perfum których wyrafinowanie jest wprost proporcjonalne do ceny i w zależności od stopnia uczuciowego zaangażowania jedno albo drugie przyprawia nas o zawrót głowy. Żeby mieć szanse przeżycia w tym świecie dostaliśmy albo też, jak chcą inni, wykształciliśmy sobie pamięć. Lecz dzięki temu darowi (albo osiągnięciu) staliśmy się jedynymi istotami które żyją w długim cieniu śmierci. Bo jak powiedział lis do Małego Księcia - nie ma rzeczy doskonałych. Owszem, mamy kurę, czyli inteligencję i historię, ale mamy też myśliwego, czyli pamięć końca. Zwierzęta tęsknią w sposób prosty i bezwarunkowy. Pragną powrócić do tego co było dobre. W wypadku ludzkiej tęsknoty można mieć podejrzenie, że jej istotą jest nie tyle poczucie, że kiedyś było lepiej, co uzasadniony strach, że będzie gorzej. Nic dziwnego, że cofamy się w przeszłość. Przyszłość jest opryszkiem w ciemnej ulicy i jeśli nawet wiemy, że spotkanie jest nieuniknione, wolimy odłożyć je na później. Poza utopią hibernacji i śmiesznością makrobiotyki literatura, a zwłaszcza proza, jest na razie najlepszym sposobem gry na zwłokę. Nie obiecuje wprawdzie nieśmiertelności ani zmartwychwstania ciał ale posiada ograniczoną władzę nad czasem. Jej materią jest zawsze przeszłość. Niekoniecznie w sensie tematu. Bo czy można sobie wyobrazić historię, książkę, opowiadanie, powieść napisane albo opowiedziane w morderczym czasie przyszłym? (W literaturze jedynie poezję stać na podobny zabieg, ale poezja jest sztuką heroiczną i jako jedyna chyba nie lęka się śmierci a przynajmniej ów lęk potrafi ukryć w prawdziwie męski sposób). W prozie wszystko zaczyna się od początku, od wczoraj, od przedwczoraj, albo po po prostu w innym czasie, w prozie wszystko jest powrotem i ponownym pokonywaniem odcinka opowieści i czasu. Żeby to wyrazić w sposób bardziej egoistyczny czyli bardziej zrozumiały, można powiedzieć, że proza to życie cudzym życiem czyli czysta oszczędność własnego. W tym sensie literatura (poza poezją oczywiście) jest antytezą modlitwy która zawsze skierowana jest w przyszłość bo tylko ona ma jakieś podstawy, by żywić nadzieję wpływu na to co będzie. Proza zna swoje miejsce. Jest skończenie ziemska. Ale na swój skromny sposób rzuca wyzwanie nieubłaganej linearności czasu i próbuje sprawić, żeby to co było albo być mogło stało się raz jeszcze. W odróżnieniu od modlitwy która chce przebłagać przemijanie i poezji która chce je pokonać, proza usiłuje je przechytrzyć. Być może jej naiwność jest dalekim odbiciem średniowiecznej wiary, iż człowiek przebywający w kościele nie osiąga wprawdzie nieśmiertelno­ ści ale przynajmniej trochę wolniej się starzeje. Leży śnieg, wieje z północy, opowiadanie leży od pół roku a ja niczym ambitny krytyk próbuję sformułować definicję natchnienia. Lecz wychodzi z tego jedynie nieprecyzyjna algebra czasu i języka. Z podobnym skutkiem można próbować polizać powietrze. Ale przecież tylko my wiemy jaki będzie koniec i tylko my potrafimy mówić. Konsekwencja, matka paranoi, wskazuje jasno, że w związku z powyższym powinniśmy bezustannie rozprawiać właśnie o końcu. Na szczęście język w bardzo małym stopniu jest dzieckiem konsekwencji. Bo proszę sobie wyobrazić sytuację w której wszyscy piszący mieliby do napisania jeden, i w dodatku taki sam utwór. Taka rzecz mogła by się przyśnić jedynie Borgesowi albo komuś w Ministerstwie Kultury. Ignacy Loyola powiedział, że rozmowa jest grzechem kiedy jest bezładna. Miał rację. To najskuteczniejszy grzech przeciwko fundamentalnemu porządkowi, porządkowi czasu który jest niezachwiany w swojej prostej drodze od do. Pod tą przyganą gadulstwa tkwi jednak głęboka wiedza o wolności. Bo tam gdzie rozmowa przestaje służyć utylitarnym celom edukacji, wzniosłym celom pouczenia moralnego, w miejscu gdzie przestaje służyć czemukolwiek, gdy zaczyna być czystą przyjemnością czczej gadaniny, właśnie tam zaczyna się literatura czyli próba ucieczki przed tym co nieuniknione. „Aleśmy się z a g a d a ł y " - mówią dwie panie na rogu. Wystawiły świadectwa wspólnym znajomym, zwierzyły się z chorób i marzeń i przepuściły dwa jadące według nieubłaganego rozkładu tramwaje. Albo dżentelmeni w lokalu za stołem: rozgadani, zasłuchani a na koniec wręcz tonący w żywiole mowy albo i onomatopei. Czas ich omija, opływa jak nurt rzeki opływa wyspęI dopiero „panowie, j u ż zamykamy" napowrót wtrąca ich w codzienność. Albo dwaj chłopcy. Wychodzą ze szkoły i jeden odprowadza drugiego a potem wracają pod dom pierwszego i z powrotem i raz jeszcze powtarzają trasę. Snują opowieści w których nie ma jeszcze żadnych przeczuć a ich wędrówka przypomina drogę wahadła, lego dziwnego mechaniz­ mu który odmierza odcinek czasu lecz zaraz jakby go przekreślał. W końcu chłopcy rozstają s' ' każdy wchodzi na swoje schody a w drzwiach czekają na nich matki - „Znowu, znowu spóźniłeś się na obiad". e Od tego właśnie zaczyna się literatura, od czasu zmarnowanego, od czasu który wykradliśmy bogom, losowi albo po prostu życiu pojętemu jako szereg mniej lub bardziej koniecznych czynności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93545d16d59c7ca1a3a7ec672322a918.pdf bedd3cce3633db064dcce77298541da4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne rodzina obyczaje - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1694 Title A name given to the resource Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.101-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. STUDIA ZOFIA STASZC~ OBRZĘDOWOŚĆ RODZINNA J,AKJO WYRAZ PRZEMIAlN OBYCZAJOWOŚCI WSI. Często spoty1ka się dążenie do W'liany lub 1lworzeiI1iaform obrzędQwych w pr~elk'Onalniu,że pociągnie to za s:abą zmiany oibyczajo(we i światopogłądowe. Wydaje się jeid:naik,~e nie obrzędowość ksz1Jałituj'eobyczaje, lecz .zaakceptowanie jakiejś obrzędowości jest doipiero wyrazem pewnych przemian orbyozajowych. Zadaniem niniejszego opracowania jest więc określenie mecohani7lffiui tendencji przemian OIbycza'j'Owości wsi, w świetle .zaniku, pojalwue'nia się i Iprz,emia,n elementów obrzędowości rodzinnej 1. Je'Sl1;to próbazgromadzema prwsłanek dla określenia tego, w jakim stopnilu i za'kres:ie stan i przemiany obrzędów rodzinnych mogą służyć do wniookowaniia o starriie i przemianach o,bytzajowośd. rolaziIllnej, tj. czy obrzędy mogą być uważane za wskaźinilk OIb~zajo'Wości rodzinnej 2. ObrzędOIwość i obyczajowość ni,e stanowią Wlprawdzie w etnografii nowych kategorii badawczych, niemniej nadal są podejmowane próby defin,icyjne zmier:zające do wyjaśni~ia różnic .zaikreoowych tych pojęć. Wyczerpującego przeglądu i podsumowania istni·ejących propozycji badawczych dokonała K. Kwaśniewic'Z w ostatnio wydamej pracy, w której wskazała na istnilejące w tyttn zakresie róŻ/nice oraz ,p:'Unktystyczne 3. Są to zagadmienia ndezmiernie :z:łożonei trudne do jed:nJoznac~nego ujęcia. W literatll1rZ€ prze1dlmiiOtunadal podnosi się, że podejmowa·ne próby TOlZI"6żnieni'a pO'jęciowego "obrzędu" od ,,~wyc'za'iu" i ,,'Obyczaju" nie są wystarczająco precyzyjne i że w teorii kultury i społeczeństwa funkcjo1 Opracowanie powstało w związku z realizacją tematu nr fi "Przemiany oby~ eza'jowo'§c'i rodzinnej na wsi w P'oJ!s,c'ePółnOlcIllo-Zalchodniej" w ram.ac·h problemu międzyrcslO.rtOlWego MR III/18 koo;rdynolw.anego przez Il1ISI1:ytutSocjo1'ogi:i DAM, w rama,ch III grupy tematyc'Z'nej, Oipracowylw31I1€j w Kat,edJ1Ze Ebniolgrefii DAM pod kierunkiem prof. dra J. Burszty. ! S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych. Zagadnienia ogólne, W:asrs.zawa 1970, s. 102; pOiI'.też M. Mis:ztal, Problematyka wartości w socjologii, WaJrSZaIW<J. 1980, s. 19. s K. Kwaśniew'1cz, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle wspólczesnych prze- obrażeń •.Prace wsi podkrako.wskiej Komisji Socjologicznej (studium PAN" wsi Niegoszewice nr 44, Warszawa w woj. krakowskim), 1979, s. 12 - 27. �ZOFIA STASZCZAK 102 nują rozne konc€!pcje zależne od sta'I1!owiskmetodoIlogicznych reprezentowanych przez poszlczeg6Lnych halCia:czy 4. Wskazuje s'ię przy tym, że w praktyce badalwc~ej próby rom-óżniania znaczenia pojęcia "obrzędu" od ,,~YlCizaj'll" czy "olb)'lczaju" szły w dwóch kierun1mch. Jedni badacze usił'owali wyodrębniać i polCikr!eślaćceremoniał czy rytuał towarzyszący zachowaniu się ludzi w o!kre:ślonych sytua!cjach społecznych. Podkreślano przy tym, że in< baJ"diZJiej rozhudowany jeSl1:ceremoniał, tym wyraźnie] obJ"zęd nabiera cech wicdowiska dramatycznego. Reprezentanci dr!ugiej dr'Ol~irozgrarriezenia pojęciowego obrzędu pOdkreś:lali znaczenie w pewnych określonych ramach cza!sowo...• przestrzennych mot)'lWacji religijnych lub magicznych. Obrzędem w tym ujęciu były więc wszelkie przejawy gI'U!powegoza'chowania się ludzi, zwią'zane z wykonywaniem kultu r:elliigijnego lub zabiegów ma!giciZlnyJch 5. Obie wymienione ~onceiPcje nie są zdaniem K. K'waśni!ewicz wystarczająco precyzyjne. W toku szczegółolwych uzasadnień autorka wnosi, że w obecrwm stanie teorii etnografircznej wskazana jeslt raczej pewna rezerwa w operowaniu term~nem "Olbrzęd", zwłaszcza wobec fa1k'tu, że jego definicja posi!ada wszystkie podsita'wOlwecechy, które K. KwaśnielWicz przYlpisuje przede wszystkim Zlwyezajowi ja:ko ogólnej kategorii pojęcilowej przyjmując, ż.e "zwyczaj jest rodzajem zachowania się jednostek lub grup ludzkich - najczęśdej o charakterze slpo'ntanicznym - podejmOlwanego w małych społecZJnościachw sposób celowy w określonych sytuacjaich społeeznych, na gruncie uznanych w darnej Slpołeczności tradycyjnych norm i wzorów, na stJ"aży których stoją głównie sankcje obyczajowe" 8. W tym kontekście "ZJwyczaj" - "obyczaj" autorka ustala z ko[ei taką definicję obycza'j6w, w myś'l której "są one po'zaill'stytucjonalnym systemem obejmującym normy zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w kątegoriach moralnych, a więc poprzez stosunek danego czynu do wyobra'żeń "dobrego" lub "złego" postępowania" 7. K. Kwaśniewicz wyraźnie jednak zaznacza, że pewne formy zwyczajowego zachowania się, oceniane jako mało znaczące pod kątem widzenia interesu danej społeczności, mogą być !abojętne z punktu widzenia obyczaju 8. Ogólnie rzecz biorąc, autorzy def.inicji "obyczaju" dość .zgodnie ak,centują no:rmatywny charakter obyczaju, który traktują jako zespół dytamże, s. 12 - 22. tamże, s. 23.. paT. też R. Tomi,cki, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na margine.sie artykułu K. Kwaśniewicz, "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. 2, s. 57 - 63. e Kwaśniewlcz, op. cit., s·. 21 - 22. 7 tamże, s. 27. 8 tamże, s. ~2. 4 5 �Obrzędowość rodzinna 103 rektyw zachowania się 9. W koncepcjach Wielu badaczy przyjmuje się, że obyczaj jest "zwyczajem pewnej sp0l1eeznoIŚci, lecz posiada zawsze :bo, czego brak zwyczajowi - charaiktetr normatywny. Stosowanie się do obyczaju nie jest sprawą indywidunallną, 'Obyczaj ma sankcje przymusu mora/mego, kitórego jednostka nie może zlekcelważyć bez szkody dla siebie" 10. Definicje wiążące pojęcie obyczaju z jego normartywnym chara'~terem nie wyja'śnialją jednak 'w spoiSóbjednoznaczny charakteru tyclh noT'lIl,tj. ich z!wiąz:kuz mOlfallnością.Zalgaldnienie to nadalI wywtołuje rozbieżności. Np. ,M. Ossowska poświęciła wiele miejsca w swoich pracach na poszuki'wanie kryteriów służących kJlasyfilkac'ji nOTm na mmalne i obyczajowe, nie dochodząc w tym zakresie do jednolznacznych rezu1tatów 11. ,Mimio,braku wytraźnych rozstrzygnięć w tym ostatnim zai~resie, normatywny charakter obyczaju siJwarza podsrtawę do biliJżJszego splrecyzowalIlia pojęciowego i stanowi 'zarazem prZie:słan:kędo przyjęcia pewnej konwencji znaczeniowej ustalając€j ,relację między 'termiJnem "zwyczaj", "obrzęd" i "obyczaj". Ma to szczególne zna'czenie dJla podjętej tu próby wyjaśnienia wzajemneg'O st10lSuniku (relacji) obr'zędu i olbyczaju, tj. wskazania, o ile obrzędy mogą służyć do wnioSkowania o Istanie i plrzemia uach obyczajawośei. W nawiązaniu do przytoczonych wyżej delfinicji zwyczaju i obyczaju wydaje się, i:ż właśn'ie zwyczaje należy rozumieć jako regularności postępowania społecznego powiStałe tylko wiSKJUlteik nawyku, czyli jako społeczne prawidłowościzaehowań, dla których nie ma specjalnych mechanizmów kontIrolnych zapewniających ich jednohtość 12. W tym ujęciu zwyczaje stanowią najbardziej pierwotny sposób odzwierciedl~nia rzeczywistości przez śW~ladomośćiludzką i stanlowią hezTed'leksyjne sposoby zachowania !się13. Dopiero wytlworz:enie zwyczajów pociąga za sobą powstanie dwóch skal wartośei: 1 -od 1epszego do gOTszego zrealizowania danego sposobu postępowania; 2 - wyboru sposobu postępowania przez dany podimiOit,'W danej 'Sytuacji, wobec danego przedmiotu. Sfera pierwsza jest sferą obyczaju w sensie ;ŚCiŚII€ijszyrn tego słowa i powstaJe wówczas, gidy zachowania stanowiące hezremeksyjne zW)'lczaje poprzez konfrontację z dyfuzją innego zwyczaju wytworzonego przez inną społeczność, winnych warunkach geograrf!iczn)'lchi historycznych, J Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220 - 22,1. L. H. Gray, Cu.stom, w: "Encyklopedia of Religion and Ethic", Edinburgh 1911, vol]. 4, .s. 374 - 377, cyt. za: Cz. Roboityd{ii, Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim. Studium etologiczne wsi Jurg6w, W'rocław 1980, s. 96 - 97. 11 M. Os:,olwsika, Socjologia moralno.ki, Walrs:zalwa 1969, s. 251 - 256. 12 Lexikon zur Soziologie, HambUll1g 19'7'5,CiZ. 1, s. 108 - lO9. 13 Szczepański, op. cit., s. 219; por. też K. Kwaśniewski, Zderzenie kultur. Tożsamość kulturowa aspekty konfliktu i tolerancji, maszynopis pra:ey s. 13- 34. 9 10 J. Szczepański, �ZOFIA STASZCZAK 104 przeTadzają się rwe wskazan:ia wy1boru zachowania się, a więc stają się obyczajem. W tym miejscu należy podkreślić, że obyczaj tym różni się od normy społ€C'Zniej,iŻe jest ty11kowaTtościowa'I1~empewnego zwyczaju. natomia!St norma społeczna stanowi samą 'Zasadę, według której ów zwyczaj musi !być wartośoiowany i przemienia się w ob~'zaj 14. Wsikazana wyżej sfera Muga, związana z wyborem sposobu pO'siępO'waniaprzez dany podmiot w danej sytuacji wobec danego .przedmiotu, two:rzy system wartości i nOlrm specy!ficznych dla danej kultury, we właściwych jej odirębnośóach [ IIJIwarunkowaniachspołeczn~h. Licząc się z powyższymi usta'leniami mOŻlIlaz kolei przyjąć, że obrzęd tworzą te obyczaje, któ:re prz~"jm'Ują za kryterium WaTitośóOowa'Ilia lepsze luib gOT'szepTaktyikowanie ~wyczaju. Tworzą one sfeil"ędośWiadczeń mniej be71pośrednio egzystencjalny,ch, lecz związanych z prawdziwymi lub domniemanymi egzystencjalnymi konsekwencjami sfery drugiej, tj. wyiboru samych zachowań w związku 'zprzyję'tymi wart'ośóa'mi i normami. D[atego obil"zęd,w zależnośoi od źródła norm, może mieć challakter rodzinny, loka;lny,związany z dziennym 'lub rocznym cy1kilemprzyrody, a także może mieć charakter pań:SltwQlWoprawny i nie przestaje być zarazem ·zwyczajem i obyczajem. Zatem 'włączenie czegoś do sfery obrzędowości, jaJko czegoś godnego obrzędowego ujęcia, jest jużpI"zejawem wyeksponowania jakiegoś o.bycza'ju, który może być rozpatrywany talkże w kategoriach zmi€Jl1'ności(pojawian1ia się, utrzymywania i zaniku). Dla sformułowane'j wyżej 'tezy istotne zna'C'zeniema zatem przyjęte tu założenie, że zail"ównooibrzęd jak i obyczaj są pewnymi sposobami wysublimowania zwyczaju a następnie .fakt, 'ż'e obyczaj nie przybiera tak sformalizowanej postaci jalką prz)"biiera obrzęd. W lwnsekwencji ze sformalizowanego opisu obrzędu można wnosić, dlaczego ta a nie inna warstwa obyczajowa została wyeksponowana jako godna obrzędowego ujęcia i Co spowodowało, że przyjęto taikJiewłaśnie zacholWaniaza si.pO\Sób wyek'S,pono wania społecznego znaczenia tych .fakWw. Inaczej mówiąc chodzi o to, że sublimacja nOlfTIlatywnazwyczaju w obrzęd przYbiera na tyle sformahzowaną postać, re 'w pełni nalda'je się do etnograficznego opisu. Naltomiast sublimacja normatywna zwyczaju w obyczaj występuje wprawdzie paralelnie,· a'le nie przylbiera j'Uż tak sformaJhzawanych form. W praktyce badawczej przy wyróżnianiu zw~za'ju rfoil"ffiułowanowięc pytanie: jak to się dz,ieje, że w danym kontelkście krulturowo-ihistor~znym ludzie ukLształt'owalisobie takie ceohy za,chowania? Naltoffi'iastprzy obyczaju pytanie to formułowano inaczej, a mia'llo'wicie: jalk to się dzieje, że w danym 'kontekście kultllrowo-hi:s.toTy:cznymi :1clalsowymIud-vie ukształtowali :sobie takie za'saidy wart'ościowania sposobu zachowania? Przy J 14 K.wa>Śniewsk'i, op. cit., s. g.a �Obrzędowość ]05 rodzinna obrzędzie natomiast formułowano _pyttaniepodwójne, a mianOwtlCle: jaki kontelks't kulturoWlO-hiStO'ryczny i klasowy spOwodował, że właśnie te elementy, tj. ta walI'Stwa o:byczajowa zostały wyekspO!nowane, jako godne o:bI'"Lędow€lgo ujęcia? I po drugie, co ,waTunkuije, że przyjęto talkie właśnie zachowania za sposób wyekisponowania \SpOlłecznegoznaczenia tych fak.tów? Trzeba tu także dodać, że obrzędy rodzinne na wsi .łączą w sobie elementy obrzędu pody1ktowallleigos)'lSt1'!merilwartości i norm .grUlpyrodz~nnej, tj. związanych z cyk/lem życiowym człowieika li rodziny. Są one jednak talk:że zaalkceptowane przez społeczność lo:krulną, ktÓTa bieTZe loN nich udział, są skorelowane .z rocznym cyklem -pracy na iTOIli, a t~e z systerri,em norm prawnych obowiązujących w o:kireślonych państwach i związkach reli.gijnych. Wypada tu talkże dodać, że ,w tradycyjnej ku'1turze ludo'wej istniał wyraźny podział między obrzędowośc.ią d'OToczną związaną z rytmem rocznym, uksi~tałtowa:nym w nwwiązan~u do cyk,lu w€lgetatywnego, a obrzędo'Wością iTodzinną, związaną z tokiem ludzkiego życia. W nawiązaniu do tego podziału i 'w pralktyce badawczej ograniczano .o:ię w segregowaniu ceTe'm'Olnia!1nych fOlTmodś,wię't;ności do redukowania ich do dwóch kategOTii, tj. obrzędów dorocznych i rodzinnych. Wypracowany w tym zakresie system p'0-rządkujący zaczyna się jednak 'zaburzać, gdy z-ostał wprowadZJony cykl óblTzędów rodzinnych także w skali roku (imieniny, urodziny). Powstała bowiem w too sposób grupa obrzędów dorocznych, ale i rodzinnych. Następnie, zarówno oibiTzędydoroczne jak i rodzinne są staile wZJbogacane o nowe eilementy. Przy nowej ohrzędowośei dOToczne'jmamy do czynienia najczęśc~ej z el'ementami ś'wieckimi, bardziej oderWa:nymi od. C)'lklu wegetatywnego (np. Święto Kobiet, Dzień Nauczyriela). Natomiast w cyklu rodzinnym pojawiają s'ię uroczystości bardziej tradycyjnie związane z etapami życia, a jedynie uzupełniane 'W nowy sposób i w Zlwiąizkuz nowymi cezurami w życiu je'C1no~ki(dzień rozpoczęcia i zakończenia nauki w sziko'le,dzień przysięgli 'WojskD'Wejo'bchodZJOnypoza śflodowiskiem wsi). Czynnikiem sprawczym .tych ostatni'ch zmian jest indywiduaJlizacja jednOlstki w rodzinie oraz poszerzanie się zakresu spolecznego uczestnictwa, gdy ważne dJla jednostki wydarzenia coraz baTdziej aThga'żująi czł'Onlkówr'Oci:nilIly 15. Dla uchwycenia całokształtu współczesnej .obrzędowoŚci rodzinne<j, któiTa przeżywa na iWsi wielJkopo'1slkiellietwą'tpliwy j rO'zkwi't, zga-omadzone materialy próbowano wstępni'e zana'lizować przy pomocy wpriowadzenia pewnej syGtematyzacji w Illawiązaniu do stadiów rozwojowych rodziny, które układają się w ,okJreślone fazy. Za podstawę ich wyodrębnienia 1 11 D. MaorkQWISka, W3Ir.szawa 1976, s. 223. Rodzina w spoleczności wiejskiej, - ciiHllość i zmiana, �106 ZOFIA STASZCZAK przyjęto proste kryl1:er:iumdemografic~ne, tj. zwiększanie się lUibzmniejszanie liczebn'ości rodziny.16. Przy .pomocy wymti.enionej systematyzacji pTóbowano -także ana'lii'zowaćwyróżnione typy i odmiany zjawisk w powią'ZalIliu,z określonymi ka1:egoriami ISpa.ł€C'Znymi OlSóib,ktÓire udzielały iruformacji o!raz osób, ,októrych udZiielano imo'rmacji' 17. iP<Ydejmującpxó'bęinterpretacji zgromadzonych wyników badań empiryC'znych wypa'da Ina Iwstępie zauwa'żyć, [ile przemiany obrzędowości rodzilnnej jako wylfaz prnemian obyc.zaj'OwoiŚCi WISi mogą być roz:patllJTlWane ze względu .na to, .że: l - pefWl1esytuacJe rodziinne znajdują wyrarz.oihrzę!dowylub go nie roajdują oraz ,ze wz'ględu na falki, że poszczególne obrzędy rodzinne pojawia'ją się, zanilkają lub zmieniają; 2 - obrzędy iSąwyrazem pewnych ·oC'ze'kiwańspołecznych oraz społecznych uprawnień i oJbowiązków, które kszJtałtują zaTÓ'Wnorol'e i pozycje społeczne jak i OIbycza'jowość,ale dbrzędy potrafią tallde stać się źródłem nowych oczekiwań, uprawnień i oibowią'zkó1wspołecznych {np. nazwy określające polkTewieńs1:Jwo i powinowac1:wo za!równo poddają ich nosici~1i pe.'wnym ,normom społecznym, jak i nadają im moc ograniczonego tworzenia takich ll1orm); 3 ..:.- obrzędOIwość skorelowana jesrt z cyklem rodzinnym i produkcyjnym cykllem rocznym, co jelst szczególnie istotne w społeczności wiejsbej; 4 - zachodzi r'elacja .i sprzężenie zWlfotne pomiędzy taik określoną obrzędowością a normami prawnymi i religijnymi {można alIla'lizować, o Be nIQrmy,te modydJilku'jądbT'zęcioW'ość i na odwrót); 5 - cza'sami takż-e mogą 'być rozpatrywane ze w~ględu na to, czy występują interf€!rencje pomię'clzy T'óżnymi olbI1zęrdamiukształtowanymi w różnych regionach i narodowych kontekstach kulturowych. Opracowa'nie niniejsze nie podejmUJe trady.cyjnej problematyki etnograficznej związanej z pun'ktem piątym, gdyż badania prowadzone były tyl!k'o w wytbranych wS'iach jednego regionu 18. Traktując obrzęd 01& Z. Tys·z:ka, SocjoLogia rodziny, W,an;zawa I:974, s'. 140; A. Dodz~uk-Lityhslk';, D. Markowska" Współczesna rodzina w PoLsce, W,a'I1s.'ZalWa 1915, s. 117 - 119. 17 Baidania ~Ditensy.wne prawadz.ono w opalilCiu o krwe.srt.i{)lnaT~u5lZ wywiadu. Dobór inf.o,I'maitOlfó'Wzostał cliQlkoirranyna podstawie próby cel-olwej. przy dążeniu do równomiernej reprezen:t,CLc:)i na.iwari:[l,iej'S'zych~a!1.(Jg.QIfiis:po·łecznych. Zgodnie z wytYlPclwaJnymi 16 ka,t'egariauni ind'o.rma~'Oró.w prze'Plwwadzolno poglęb'io<!l'~, obszerm'e wywiady z 9'1 osobami. W badaniach wzięli udział studenci Katedry Etnografii UAM w Poznaniu. W roku 1977 i 1978: I. Kukawska, B. Wojtowicz, A. Piasecka, Jż Wiedeman; w roku 1979: A. Jankowska, M. Gorbaczewska, S. Schulz. 18 Badania tererliClwe przeprowadzono w 7 wsi.ach WielkopOils'ki rÓŻJniący'ch się elemen!1.ami stlfuiktury 'iPoleczno-zarwordo,wej. \V ten sposób wy t ypOiwano do badań wieś ch10iPSiką (KrOlbia Domacho;wo), spółdzielczą (By:tyń) i o mieszanej s.trukotUlrze zalYv;odolW-ej ludIllooc.i: robOltników T'olnych i chłopów (Go~a); robO'tIlli- �Obrzędowość rodZinna 1:07 wość jako p:rzeja:w przemian w obyczajowości konceni1'uje się ono natomiast .na wydobyciu różni,c pomiędzy ka'teg'oriami społ€Croyuni w jednej i tej samej kul'tul're regionalnej i narodowej, co wiąże się z pierwszymi czterema WYlI"óżni'onymi zagaidni'eniami. Na obecnym etapie ,badań 19 przedwlC'zesnabyłaby jednak pełna int'elrpretacja, zatem d'la ziJlulSitrowaniaosiągniętych wyników można tu jedynie przytoczyć przykłady r'eilacji wynikłych z faJkJtuzazębiania się określonych elementów obrzędowości i obJl(:za'jowOlŚCi w zakresie: a) ~ wychowania i opieki starszych nad młodszymi; b) - wzajemnej pozycji mężczyzny i kobiety w rodzinie; ,c) - opieki młodszych członków rodziny nad stalrszymi. Analiza danychempirycroych dotyczącyoh pierwszego wyTóżnionego zakresu wskazuje, 'ie da'wna zwyczaj'Cl'wapostać zachowań Zffl1ieniasię pod presją środowiska lokalInego, które uruchamia w róinej postaci sankcje obyczajowe. Na tej zasadzie powlsze'chnie apr'dbuje się np. przejście od pogłębionego dawniej traktowania oibowiązJkówchlr'zestnych rodziców do .ich demonstrowania. Następnie przy wy.borz'e chrres1mych rodziców Cl'glranicza się rozszerzenie ,więzi przez .nawiązywanie kontaktów z obcymi, gdyż obecnie powierza się tę Tolę młodym ludviom i to z kręgu rodzinnego. Nastąpiła zmiana idei wych'awania prrez przestawi:enie się z postawy konformi1stycznej na 'WyTóżnienie społeczne. Spe!k'ta!lmlarność wychowania przez wyróżnienie za'znacza się w .nadawaniu dzieciom imion o'bcych tradycyjnej kulturze, w ceremonialnym dbchodzeniu dnia pierwszej komunii d'ziecka, pierwszej rocznicy uro'd:z;indziecka tzw. "roc?Jka", imienin, dnia przysięgi wojskowej syna. Akceptacja wymienionych wyiej wzorów zachowań zwyczajowych stanowi przej.ście, ,od widzenia cz10wieika przez pryzmat iToli społecznej, do <widzenia go jako jednostki. W efekcie stanowią one takie symptom zmieniających się waiTUII1!ków egzystencji oraz ,potrreib i aspiracji społecznych. Relduikcji uległy również obrzędowe sankcje przeciwko ciąży przedmałieńskiej, a jeślli nawet występują to stanowią raczej wyraz elkspiacji wobec społeczności przez rodziców w tej fOTTIl'ie, .że częściowo lub .nawet całkowicie wyłączają się oni z obrzędu ślulbu kościellnegio. Postępowani,e panny młodej przestaje bowiem być związane .z jej odpowieidziaG.kó.w, chłopów, robotników ro1ny,ch i c.hłopo-r'OhO!tników (Kot'l'iJn, Orne<cholWo);chłopów, rohotn.rkó\w i chbopo..,r.obtnJ:ków (Chojno). POII1:ad'towyil;ypO!Wano do badaó Wles o składzie lU'd:nośei-owym mie9zanym, ze względu na pochctchzerrtie n:~gi·oln.arrTIe, wsi'"u1e'k za.sli·edleni.a przez nowyc·h OIsaKinikó;w·po II wojnie (OIoIboik, woj. Zi'eł,OIll:a Góra) polożoną na peryf.eria!ch hist=y'c:zmE'j W.iellmpolski. 19 Wyniki b<lJdań zoSltaly opralcow:ane w formie rapor.tu: Z. StaSfZJczaik,Obrzędowość rodzDnna jako wyraz prz,emian obycz,a,j-oMllo'śC'i wsi. MaSlZyTlJopiss:s. 99, AI1chiwum Kaltediry Etnografii DAM. �lOS ZOFIA STASZCZAK nością ,wobec !kawa'lera ,i społeczności, a staje się związane z odpowiedzialnością wychQlWawcząrodziców. Zaznacza1jące się ltakże piOwszechnie złagodzenie sankcji obrzędowych wobec matki nieślub:nej jest nie tyle wyrazem aprobaty samego faikrtu urodzenia dzi·eldka nieślulbn~g.o, co wyrazem je'szcze silniejszej de'zapr'O'baty nie urodzenia dziecka. Obecnie coraz powszechniej dopaS'Owuje się liczbę dzieci do roli kobiety ,(pracującej zawodowo) i dowięlk:szych wym~gań pielęgnacyjno-opiekuńczych. Jakkolwiek podstawową rolą kobiety w obyczajowości wiejskiej jest nadal posiadanie dzieci ,lecz uważa się, że nie .na'leży ic'h rodzić wiele, gdyż zagraża ,to innym rd10m kOlbiety. Na ~uncie przyjętych u1staleń moima zauważyć, że w badanych społecznośc:iachwiejskich podatna ,na zmianyo'kazała się równieIŻ sfera obyczajów z'wiązana z wzajemną pozycją kobiety i mężczyzny w rodzinie. Zgromadzony materiał empilTycny wyikazał w Itym zakresie, że np. pozootały po "zrękowinach" ich elemen.t tj. "zmówiny" stanowią rodzaj 1'O~ dzinnej narady organizacyjno~gospodarczej dotyczącej wesela. PocłJkreślają one IaktU'trzymywania się w obyczaj'owości wagi wejścia do społeczności wiejskiej jako połączonych rodzin, które ~g.odn:iea'plToibująplanowane małżeństwo. Pacryt'eitw ponoszeniu ko~sztów wesela (ustalanych w czasie zTnówin) jest przestrzegany prz,ez obyidwie rodziny, a jego naruszenie jest odczyrt;ywane w obyczajowości wiejskiej, jako wyraz za!leżnośCi jednej .strony 'od drugiej. Decydujący nada'l chara'k1etr ,,'2Jmówin" wO'pinii lokalnej §wiaciczy o utrzymywaniu się w Q1byczajowoś'ciwi'ejskiej zma.czenia gospodarczej fu.nkcji irodzi;ny. Zatem jeżeli nawet mężczyzna i kobieta nie są sobie równi w ma,łżeństwie, to uważa się, że są sobie równi jako reprezentanci ,rodiin. Zaznaczająca się ostatnio tendencja do przewagi na weselu gości ze Ist~ony panny młodej jelSt odczytywana w opinii 'wsi jalko chęć zdomiJIlOIwaniamężczyzny .przez kobietę. Być może, że w ten spQlSÓ\b wyTaiŻasię egoaiMaryZJffi kompensujący kobiecie mniejsze p'rzy'Wiileje w jednelj dZiedzinie, większymi ptrzywiilejami w drugiej , dziedzinie. Po'WS'z€chneapTooowanie prz'ez społe,c7Jnośćwiejską W1Spólne'j zaiba'wy i poirozumienia się obu rodzin w czasie wesel1a je1st wyrazem u"brzymującego się w obyiCzajo'wości pT'zekonania, ,że małżeństwo jest ztwią'zlkiemnie dwóch osób, ale dwóch rodz~n i pociąga za sobą konsekwencje nie tylko dla małżonków, ale i ich rodzin. Utrzyhmjący się więikszy rygoryzm obyczajowy w stosunku do dziewcząt :niż chilOlpCówwyra'ża się w tym, że nie do pomyślenia w opinii wioskQiwej jest Z€Twan'ie umowy po "zmó'winach" przez pannę, a zerwanie przez ka1waJ:eraTó1wnieżobciąża pilotkami ibaT'dziejpwnnę. To samo wyraża się także w tym, że w dkresie narzeczeństwa dziewClZynamUisi stosować się do narzeczonego w związku z udziałem 'W zabawach, uroczystościach i przy doborze towarzystwa. Pirzywiązywanie natomiast przez opinię wsi �ObTZędowosć rodzinna mJliejsZ€\goni'ż dawniej znacze'Il'iado odwiedzin 'kawalera w domu panny, jest wyra'zeim ~e>jsz€'go rygorY7illlu dbyc'zajowego. Szanse małJżeńskie traktuje się obecnie jako sprawę jednakowo inlteresującą, zar6wno dla dziewcząt jak i chłopców. Po oczepinach dawniej tylko panna młoda podrzucała welon a inne panny starały się go pochiwycić, obecnie i pan młody podrzuca mus:zJkęmiędzy kawalerów. "P'oprawiny" są nadalI wyrazem integracji nowospowinowaconych rodzin wobec opinii wiejskiej, stanowią ,bowiem oikazję do sformułowania diagnozy, jak zostało przyjęte w opinii wiejskiej weiSele oraz służą ustaleniu ,taktyiki rodziny woibec głoszonych, zwłaszcza ujemnych 'Opinii. Są wylranem solidarności, współpracy małżonków wobec społeczności WiSi. Utrzymywanie się większej aprobaty dla preZ€lThtówrzeczowych niż pieniężnych dąwodzi utrzymywania się tendencji zdobycia przez .nową rodzinę hardziej życzliwości, niż ikorzy'ści ekonomicznych. Coraz mniej określone wymagania odnośnie do posagu i jego zróŻinicowania na elementy, które miała wnosić kOlbieta względnie m~żczyzna, stanowią wyraz przemian obyczaju w kierunku zrównania ról spo1ecznych w małiżeńs't'wie oraz zmniejsze.nie znaczenia ekonomicznych funlkcji rodziny. Dowodzić to też może przedłużenie ekonomicznej odpowiedzia~ności rodziców za dzieci. Jeżeli chodzi o ostatni wyróżniony wYlŻ€jzalkres dbycza'jowości związanej z OIpieikąmłodszych nad stars'zymi, to materiał empiryc1Jny pozwala m. in. stwielrdzić, że zanikł na WIsiwielkopolskiej zwyczaj sporządzarnia przez rodziców z dziećmi umowy tzw. "wymiaru", co moie dowodzić przejścia w obycrojowości wiejskiej ohowią'ików wobec staT'SiZyiCłl ze sfery ekonomic'znej w sferę mora1ną. Coraz bardziej upowszechniający się zwyczaj przejmowania niesienia i prz)'lgotowywania zwłok do pogiI'zehu prr-zez rodzinę jest dowodem tego, ż'e obawią7Jki wotbec starców są uważane mniej za obowiąZki społeczn€, a bardziej za otbow1ązkirodzinne. PodOibnie zwyczaj rzucania na trumnę kwiat6w, zamiast garści ziemi, może ibyć uzna.ny za przejaw 'oddania zmarłemu haroziej czci, niż posługi. Rosnąca zaś staranność w budowie i konseTiwacji nalgrobków jest przejawem tendencji do bardziej demonstracyjnego okazywania szacunku dUa :mnarłych i w ogóli,edla starszy:ch. Równiocześnie zaznacza się mniej'szy rygoryzm i skrócenie okresu żałolby, co jest przejawem obyczaju e'1ianinowania takich form demv.nsbracji, które O'glranicza'jąudział w życiu społecznym, zwłas1JCzamłodzieży. Dla iSformułowa'niabardziej ,generalnych wniosków podjęto tak:ż€ próbę po'Clsuffilowania 'zgrom;ldzlonych maiteria16w, ze wzgl1ędu na zachodzące w obrzędowości zmiany oraz stopień ich akceptacji. W ten spos& można wyróżnićkij,JIlm kategorii Obyczajowości obowiązujących w badanych WISiach.Niewątpliwie istotne znacze'nie ma'ją nadalI te foTmy �110 ZOFIA STASZCZAK ZWj7lczajowe,które trwają w st'OsUJnkowo trwa'łej postaci i które są nada~ akceptO'wa'ne przez ogół badanych społ€lcznoś·ciwiejiskich. Znamienną cechą tej iformacji obyczajowej jegt jej tradycyjność przejawiająca się m.m. sfeT:ze ceremonialnych furm oibrzędowoiści i życia towarzyskiego oraz w sd'erz€ rY'goryzmu wychowawczego. I chociaż ogó'lna tendencja przeJawia się w ubOiżeni'u zakresu przejawów tradycyjnych zachowań zwyczajo'wych, jednakże utrzyimywaillie się tych elementów wynika z tendencji do zachowania formal:nej stabiJhzacji po:rządku społecznego w obrębie społeczności loika'lnych i ich podgrup. W powy:ŻJSzymzakresie przeważa akceptacja wliejs1dch wzorów postępowania, które są ciągile pod silną kontrolą lokalnej opinii. Wzory postępowania są bowiem zde'terminowane przez loka'lną opinię, a ta z kolei ksz.tałtowana jest głównie przez trraidycję, ale roz:sądnie modyfikowaną do współczesnych warunków, co pOIwoduje pewne przelkształoenie w oibyczajowości rodzinnej. Nalstępnie moŻna wyróżuićelementy ~mi€niające się, nowe, które są włączane w obręb tradycyjnego zasobu ku'lturowego a które także są akceptowane przez ,ogół społeczności wie'jskich. Te zmiany wiążą się głównie z r'Olbotni!kami(zatrudnionymi poza obrębem wsi), pracownikami rolnymi oraz ,chłopo-robotnikami, którzy odgrywają główną TOllęw przekazywaniu nowoczesnych postaw, upodobań i zachowań zbiorowych. Zaznaczają1cesię pr'zeno'szenie miejskich wzorów cywilli'zacyjno...!kU'~turallnych ma jedna'kże większe znaczenie w ,sferze warunków materiailnych, mi w stferze WZ'orrÓIW postępowania, które sąciąlgle pod silną kontrolą lokalnej opinii. Dlatego ogólną aprobatą cieszą się zwłaszcza te elementy, które nie są uznawane przez pozostałych mieszkań'ców (głównie rolników) za "konkurencyjne" i mogą 'być przez nich bez większych przeszkód przejmowane. Szczególnie szybko upowszechniają się wszel1k,ieinnowacje prestiżowe, którr-epozwalają na dodatnie wyróż:nienie z ogółu społeczności wiejskiej. Wreszcie wypada wskazać te ~lelffienty obyczajowości rodzinnej, które są w różnym sitopniu _akcep'towane. Rysujące się w tym zakresie różmce dotyczą starszej .i młodszej generacji badanych wsi oraz kategorii ro1111ków indywidualnydh i pozostałych kategorii zawodowych. Starsze poko/lenie badanych wsi odnosi się krytycznie zwłaszcza do tych nowych wzorów postępowania, które w ich mniemaniu stanowią zagrożenie dla dotychczas orho'wiązująicych i sprawdzonych norm postępowania. Chodzi głównie o teelellTIenty obyczajowości rodzinnej, które mogłyby godzić w aultorytet ludzi starych. Starsi mieszkańcy hadanej wsi nie tolerują . także zachowań, ktÓtre z punktu widzenia tradycyjnej oibyczajowo'ścibyły uznawane za dewiacyjne lub nawet patologiczne. Młodsze pokoleme mieszkańców W'.sibuntuje się przeciw:ko działającej w środowisku kontroli społecznej. Dlatego wszelJkie obiekcje i nacisiki wyrażane pod leh �Obrzędowość rodzinna 111 adresem przez członków rodziJn winny być w ich mnilemaniu wysuwane dylSkretnie i nie pOlwiJnnyabsorbować uwa,gi społeoznoŚ:Ciwiejskiej. Rohotnicy i robotnicy rolni rekJrutujący się ze środowisk badanych wsi buntują się przeciwko narzucanym niekiedy sztucznym rygorom obyczajowości rodzinnej, np. pTzere:iJwko przyjętemu podzi'ałowi zadań i ról małżonków w rodz~nie, iczęściej przeiCiwstawiają się za'leżnooci ekonomicznej obowliązującej przy zawieraniu małżeństw. Rolnicy indywiduailni nat'Omiast z trudnością aprorbowali iruspirującą rolę robotników rolnych i robotniików, jaką odgrywają w 'środowisku w zakresie wzbogacania obrzędowości rodzinnej o nowe €'1em8'Ility,niez:nacne w tradycyjnej kulturze. Jako wyraz nieptrzystos.owania się rocl.zJinrolników d'O szerszego uczestnictwa społecznego należy uznać deklarowaną przez nich niechęć do poszerzania udziału w obrzędach rodzinnych osób spoza kręgu rodzinnego. Wskazany antagonizm w sferze obyczajów nie ma jednak większego wpływu na charakter stosunków międzylud:zJkichna wsi. Jeslt to bowiem w grunoie rzeczy konflikt pomiędzy dzi'ennym cyklem pracy najemnej a cy1klemt)'lgodniowym i rocznym odgrywającym wię:kszą rOllęw społecznościach rolniczych, w wyniku którego dochodzi czasem do rozwiązań kompromi'sowych. I tak np. rOilnicy indywi'dua!lni dostosowalli dniodbywanych wesel do tygcdniowego cyklu pracy, natomiast pozostałe kategOTiiespołeczne dość często porę odbywanych wesel uzaileżniają nadal od rocznego cyklu wegetatywnego. Na tym tle można zauważyć, że je'żeli chodzi o układ odniesienia rodziny, to ginie uk'ład klasowo-warstwowy, natomiast nie ginie układ lokallny. Inaczej rzecz ujmując można stwierdzić, że więzi klasowe zanikają nie na rzecz innych więzi, lecz na rzecz styczności, czyli zanik różnic klasowych zachodzi drogą wzmocnienia się roJi styczności. Demokratyzacja obrzędów wbrew pozorom nie zmierza jednak do OOTazwięikS'zejprostoty. W związiku z przeprowadzonymi badaniami można za'uważyć że w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egahtaryzacją właśnie I'0przez upowszechnienie i dostęp do CDł"azbardzie'j wyszukanych form obrzędowych i ceremoniailnych. W dZJieidzi1nę obrzędów rodzi.nnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manifestowania sytuacji bytowe-j i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia ma'teriallnego. -Toteż wiele wytworzonych form obrzędowO'ś,cirodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyeza'j6w we wsikazanym zaikre~ie. W ten sposób powstaje wiele l'epszytch lulh gorszych aile skutecznych recept na to, jak uczestniczyć w życiu Iszerszych społeczności i to nie jednostkolwo, w osamotnieniu, ale jalkozinteglrowalna grupa rodzinna. Obrzędowość przez swoją powszechność, nie wymagającą statystycznego potiwiel'dzenia, okazuje się dobrym źródłem do badania kryjącY'ch �112 ZOFIA STASZCZAK się w mej przemian obycza'joiW'ości.W badaniach ohrzędowOŚC1akcent główny może bo'wi'e'ffibyć położony na obserwację przejawów rzeczywistych zachowań zwyczarjowych. Ponadto istnieje możliwość uchWycenia ró7lnic pomiędzy rzeczywistym prw'biegiem dbrzędu, a deklarowanymi wzorami zaooowań. Obrzędy rodzinne .na wsi, mimo postępurją'cego stał:e proce~u prywatyzacji, aliieulerga'jązarrtiJkowi, chociaż przY'bierają czasem nową postać, lecz wiele ~jawis:k nadal utrzymuje się w dawnej formie, tyJl'ko nadaje im się nowe znalc'zenie. Sam fakt zaś u1rrzY'llywania się, mimo zmian w tY'll zaikresie, llitotnej J'oH i znaczenia obrzędów rod7.imnych wydaje się stanowić wyraz tego, :lie :JIbyczajowość ulega przemianom harmoni!jnY'll i unika załamań i dezol'gall1izacjJizwią;zanej z OIkTeseJm całikorwiiteju:uraty jednej, a nie wykształcenia j'e'Szczenowej toz.samości kU'lrturow~j. Taiką tezę możJnaprzynarjmniej wypowiedzieć o przebadanych śr0do'w'ilsikach. ZiOFIA STASZCZAIK. THE RITES OF A FAMILY CYCLE AS THEY EXPRESS CHANGING IN THE GREAT POLAND'S COUNTRYSIDE ,(Summ ar MORES y) The presUlpposition of this paper is, that family ,rites consist of a result and arn expres.s.ion of changiJI1Igfa'mily mores, not theirr grorund. Inv'e.stigahoI1lSin ,:.even villages of Major Poland in 1978 - 1979 aimed at showing the degree and the extent of the change. They all-owed to forward following conclusions: 1. The conformity of local communities is ,preserved in family rites, but connec;ted wiJth a ljberal rten:derrcy c'OllIc'el'ning children aloo womelJ1 ;um w~th an 'i,ncreas.ing .srtJr,eSlS t.o re~peat (JIJrd people. 2. New, urban norms and attitudes are accepted when connected with a higher sodal prestige and rejected when they turn aside the old people's authority or when the Tesulting social ·contacts seem too large. 3, NelW m();res arroeaocepted in nelW elements of family rirtes, w.hen they ar\low an adjustment of different cycles of leisure or when they are connected with the ex1el1iS'ionof mwe refiJtliednOO1m.s and cultural fmmn5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a210cd51d52c01f612ab72c47a3646a7.pdf f5f75f819c31f0a069e94f04c33f20a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Etnologiczny Atlas Europy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1643 Title A name given to the resource Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA STASZCZAK t. 63, 1979 Lud, ETNOLOGICZNEGO STAN PRZYGOTOWANIA ATLASU EUROPY Projekt opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego wzbudza coraz większe zainteresowanie w literaturze przedmiotu 1. Chcąc omówić stan jego przygotowania, trzeba nawiązać do historii powstania tego wydawnictwa, jego celów i zadań badawczych, aby na tym tle była możliwa konfrontacja stosowanych środków z zakładanymi założeniami wstępnymi. Myśl opracowania w ramach międzynarodowej współpracy tego rodzaju dzieła została w zasadzie po raz pierwszy sformułowana już w okresie międzywojennym przez Sigurda Erixona, niestrudzonego badacza, mającego wielkie zasługi dla rozwoju etnologii europejskiej 2. W ciągu wieloletniej działalności naukowej dążył S. Erixon do integracji poczynań organizacyjnych i badawczych ważniejszych etnograficznych ośrodków europejskich, zmierzał do zniesienia barier dzielących etnografie narodowe, aby w ten sposób zmniejszyć różnice dzielące etnografię ogólną od regionalnych badań etnograficznych w Europie. Tym celom miały służyć łamy powoływanych ogólnoeuropejskich czasopism etnograficznych (np. "Ethnologia Europaea", 1967), wydawane słowniki terminologiczne (np. International Dictionary of Regional Ethnology and Folklore, 1960). Srodkiem wiodącym do realizacji tych zamierzeń miał być również ogólnoeuropejski atlas etnologiczny. Zadania kartografii etnograficznej widział bowiem S. Erixon w szerokiej perspektywie ujmowania zjawisk kulturowych, w rozmieszczeniu ich na wielkich obszarach starego świata. Międzynarodowa komisja dla koordynacji prac kartografii europejskiej 1 S. l. Bruk, Etnograficeskij issledovanija v jazykoznanii atlas Evropy Bruk, S. A. Tokar'elY, Problemy sostavlenija atlasa. "Sove,tskaja EJt[lOlgTlafija" 1966, [lr konferencija nr 5, po etnograjiceskomu s. 149 - 152; S. l. Bruk, sovremennyje tional Working problemy, mmże Conference on atlasu i sopredelnych LeIl1Jiingl'ad 1'977, i etnografii, evropejskogo tenŻie, i sopredelnych Istoriko-etnografżceskoje [w:] Arealny je 3 - 21; pOIf. Mezdunarodnaja stran, tamie kartografirovanije 1973, ll1Jr 3, s. 3 - 18; A. F'erJJboin, The Fourth Ethnological Cartography, też S. ,l. istoriko-etnograficeskogo 5, s, 91 - 101; Evropy stran, :S. Stockholm, 1968, i jego InternaJuly 1972. "Ethnologia Scandinavica" 1973, ·S. 144 - 147; 'J. Bara-ba&, Eur6pa Neprajzi Atlasza V. Munkaertekezlete, Visegrad 1974, szept. 23 - 28. "EitIłm~oophira" 1975, R. 86, m 2 - 3, s. 438 - 439. 2 G. Being, Sigurd Erixon, 1888 - 1968, "E)Ij;lhlrlolog,iaEJuI'OIPaea" 19,68- 1969, t. 2 - 3, s. 6 - 10; M. Gładysrz, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej, "EltrlIO:gJnlOOPolska" 1969, t. 13, s. 11 - 25. �220 ZOFIA STASZCZAK została z inicjatywy S. Erixona powołana już w 1938 r., lecz wypadki wojenne uniemożliwiły podjęcie jej działalności. Dopiero w okresie powojennym dochodzi do wznowienia zainicjowanej współpracy i w 1953 r. w Na~ur (Belgia) została ponownie powołana międzynarodowa komisja do spraw ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego, w skład której weszli specjaliści z zakresu kartografii etnograficznej, reprezentanci siedmiu krajów Europy 3. Na wniosek tejże komisji zwoływane są międzynarodowe konferencje, które odbywane są co dwa lata w różnych krajach Europy 4. Sympozja te poświęcone są omawianiu i dyskusji bieżących prac związanych z realizacją europejskiego atlasu etnologicznego. Z odbytych posiedzeń publikowane są "Raporty", będące w zasadzie stenogramami obrad oraz zawierające komunikaty o pracach poszczególnych atlasów narodowych 5. Praca komisji przybrała jeszcze bardziej systematyczny charakter od 1964 r., gdy w ramach VII Międzynarodowego Kongresu Antropologiczno-Etnologicznego w Moskwie powołano specjalną sekcję poświęconą metodyce kartografii etnograficznej. Międzynarodowa Komisja europejskiego atlasu posiada dwie stałe siedziby (centrale), znajdujące się w Bonn i Zagrzebiu, których działalność opiera się i zasadza na ścisłej współpracy z pracowniami poszczególnych atlasów narodowych w Europie. W braku tychże instytucji powołano w odnośnych krajach ekspertów, którzy będą pełnili tę rolę. Trzeba już w tym miejscu zdać sobie sprawę, że realizacja nawet atlasów narodowych, tj. podejmowanych dla pojedynczych państw europejskich, napotyka na ogromne trudności, wynikające nie tylko z celów i zadań badawczych stawianych tym wydawnictwom, lecz związanych ze skompHkowanym 'tokiem prac atlasowych w zakre:sie techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników. Stopień trudności, na jaki musiała natrafić inicjatywa opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu, był jeszcze większy wobec niejednolitych podstaw metodologicznych europejskiej etnografii. Do jego realizacji przystąpili przecież reprezentaonci różnych kierunków 'badań w etnologii, które odzwliercied3 CzŁOt1!ktOlWlie Ko.mlJsjli; (ZSRIR), B. G. Wiege~IDaU1In A. FenJtolIl J. BalraJbas, (RFN), (W~y), B. BraJtall1!ić (JIU!!psliawlia), K. Wri:likJulIJJa(FiJnlalIldia), P. Me&>t€ll1s S. 1. Bl"Iuk (HoiLaJndia), M. Zender (RFN). (Szlrocjra), 4 Piilffi'WSiza Imnfienmcja odbyŁaSlię w 1966 r. w JiUgosławiJi; dri1J,ga w 1968 r. w RFN; tlrz,ecia w 1970 if. w FiTIilialIldliii; 'czwarta w 1972 !T. W Szwecji; 'Pią.ta w 1974To na WęgI'ZJeCh. Berichte, 5 m1.ssion: herausgegeben 1. Erste graphie, ZaigrZJeb logische Kartographie, nisationskomission Bonn 1972. in InternationaLe 1968; fur 2. Zweite Auftrag Internationale Bonn 1970; 3. Dritte den der Sta.ndigen Arbeitskonferenz VolkskJundeatlas tiber InternationaLen die Arbeitskonferenz Arbeitskonferenz Europas und AtLasko- ethnoLogische tiber (HeLsinki) seiner die der KartoethnoOrga- Nachbarla.nder, �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu 221 Europy lają różnorodność punktów patrzenia na kulturę i metody JeJ badania. W związku z tym budzi się pytanie o cele i zadania badawcze europejskiego atlasu etnologicznego. W tym miejscu należy zauważyć, że żywą dyskusję wywołało ustalenie samej nazwy atlasu. Zgłaszane w tym zakresie propozycje ("etnograficzny", "historyczno-etnograficzny", "etnologiczny") odzwierciedlały różnice podejść badawczych do celów i zadań kartografii etnograficznej oraz ilustrowały odmienność poglądów uczo'nych odnośnie do samego przedmiotu współczesnej etnologii. Inicjatorzy atlasu, który będzie wydawany w czterech językach (angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim), zdecydowali się na przyjęcie tytułu: Etnologiczny Atlas Europy i obszarów przyległych, ustalając jednocześnie jego skrótową formę: EA 6. Decyzja ta wynikła zapewne z faktu, że z nazwą "etnologia" wiąże się tradycje także historycznego ujmowania przedmiotu. Etnologia bowiem, jako nauka humanistyczna, traktowana jest jako dyscyplina, której celem jest podanie opisu wypadków i wyjaśnienie ich przebiegu w kategoriach tej konkretnej historycznej sytuacji lub odniesienia do sytuacji podobnych, względnie uwidocznienia związku tego, co się stało ze zdarzeniami poprzedzającymi 7. Do tego w zasadzie ograniczają się badania ludowych kultur w Europie, mają one charakter konkretno-historyczny, ich celem jest odtworzenie przebiegu wydarzeń w oparciu o szeroką bazę źródłową· Etnologiczny Atlas Europy jest w każdym razie pierwszą pełniejszą próbą międzynarodowego porozumienia i uzgodnienia stanowisk teoretycznych w zakresie przestrzennego przedstawienia elementów kultury ludowej na obszarze Europy i wyjaśnienia przyczyn tego zróżnicowania. EA będzie zatem stanowił pożyteczne źródło ujmujące wieloaspektowo i całościowo kulturę ludową Europy, Stanowić on będzie bez wątpienia także próbę zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych. Kartogram etnograficzny pozwala bowiem nie tylko zsumować ogromną ilość danych umiejscowionych w przestrzeni geograficznej, według przyjętej techniki lokalizacji, ale przez konkretyzację jakościową mapowanego zjawiska pozwala na jego delimitację w przestrzeni geograficznej i powiązanie z różnicami w rozmieszczeniu innych zjawisk. Wiązanie jednak rozmieszczonego przestrzennie zjawiska kulturowego z całokształtem rozwoju społecznego badanego społeczeństwa w jego uwarunkowaniach geograficznych i społeczno-gospodarczych leży już fi W jęz)"kaloh Nachbarliinder publdlk,a1cjli (EA); Atlas Ethnological Atlas Atlas i sopredelnych Evropy 7 Z. SotkiOlewlkz, of Atlasu: Ethnologischer Ethnologique Europe and stran Wprowadzenie its Atlas de l'Europe Bordering et Europas des Countries Pays (EA); und seiner Voisins (EA). do etnologii, WarsZJawa (EA); Etnologiceskij 19'74, s. 291 - 292. �222 ZOFIA ST AJS,ZCZA:K w za'sadzie poza możliwościami samego kartogramu etnograficznego, a niekiedy i etnograhi jako dyscypliny 8. Etnologiczny Atlas Europy może być również traktowany jako dążenie do ·odejścia od analiz w mikroskali na rzecz makroskaloweg-o widzenia europejskiej kultury ludowej. Ma on umożliwić równocześnie porównywanie zbiorów treści kulturowych reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność i specyfikę ich kultury ludowej. W ten sposób EA będzie stanowił źródło do studiów porównawczych o ambicjach syntetycznego widzenia etnografii Europy. W tym ostatnim zakresie nawiązuje EA do doświadczeń inicjowanych nc: gruncie kartografii lingwistycznej w postaci Językowego Atlasu Eu1'Opy 9. Nie można bowiem zapominać, że dorobek kartografii lingwistycznej wyprzedza w czasie i rczległością osiągnięcia etnografii z tego zakresu; 'omówiony został osta'~nio pełniej w materiałach leningradzkich konferencji, wydanych pod red. S. L Bruka 10. Obok klasycznych już dziś atlasów językowych (G. Wenker, G. Weigand, J. Gillieron, K. Jaberg i J. Jud) pojawiły się ostatnio atlasy już z założenia językowo-etnograficzne, które stwarzają szerokie możliwości dla śledzenia związku i relacji jakie zachodzą między nazwą a jej desygnatem, co pozwala na wyjaśnienie zmiany kulturowej 11. Sama metoda kartograficzna użyta została przez językoznawców (J. Schmidt, 1875), a przyjęta i wprowadzona do etnografii przez F. Ratzela i W. Pesslera. Rozwój metody kartograficznej w etnografii wiąże się z tzw. szkołą kulturowo-historyczną W. Schmidta i O. Koppersa, nawiązującą zarówno do osiągnięć antropogeografii F. Ratzela, jak i do atlasu A. Ku.brzeba-Pojll1larowa, Atlas kultury Ludowej jako jedna z form pracy "Ebnoglraria Polska" 19·61, t. 4,5. 162 - 169; por. też G. Labuda, KiLka uwag o zadaniach PoLskiego AtLasu Etnograficznego. "Lud" 1954, t. 41,cz. 1, s. 802 - 822. 9 Przewodiniiczącym Międzym,aJrodowego Komitetu ALE jest A. Weirrbeln, dyrektor Centrom Dialek!ta.1nY'Ohbadań li Onoma'S'tyłk.i plrzy KaltohcJcim UniweI'syt-eci~ w Nijmgen (HoJ=diia). Polską dia·!ek.t,o!ogię 'I'epJ1erenbował pTlaf. W. l)orQSZlcws'k:i. 10 ProbLemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. S. L Bruka, Lenilin;grad 1974; zalmie6WZlOłnyw Ipr,a,CYindek;s s'k!rótów zestawiJa wydawnictwa atlasowe i obejmuje 58 poz)"cjli; AreaLny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. M. A. BOTlodiina,LeruiingTlad 1977. 11 SWZlegó1nJielkzme z tego rokresu są ·o:s,iąg)nięc:~anauki fr;alnJcUJskd;cj, por. np.: .T. Seguy, AtLas Linguistique et ethnographique de La Gascogne, t. l - 6, Pi01ryż 1954- 1972; J. B. Mial'luin, G. T'UlaiJ1,olll, AtLas Linguistique et ethnographique de Jura et des ALpes du Nord (Francoproven(;al CentraL), t. l, Paryż 10971;P. Ga,rdett'e, AtLas Linguistique et ethnographique du Lyonnais, t. : - 4, Paryż 1950 - 68; da.]SZJeaHasy wb. J. Bedl!1!aT'.'lki, EtnoLogia francuska. "Lud" 1977, t. 61, s. 59, pl'zy\p. 26; poor. też opracowall1lie 'polsk,ie: AtLas języka i kuLtury Ludowej WieLkopoLski, 'Pod ·red. Z. Sobierajskiego i J. BU'I'szty, Poonań t. l (w dlI'UJkou). 8 etnograficznej. �Stan przygotowania Etno!ogicznego' Atlasu Europy 223 afrykańskiego L. Frobeniusa i prac H. Sch~rtza, F. Graebnera i B. Ankermanna. W interpretacji przestrzennego rozmieszczenia zjawisk kultury stanowiło to w pewnej mierze reakcję zarówno na tezy ewolucjonizmu, jak i dyfuzjonizmu. Dążono do wypracowania metodyki, która mogła służyć do badania społeczeństw plemiennych, jak i ukształtowanych kultur narodowych. Metoda ta została w etnografii rozwinięta, doceniono bowiem jej walor jako środka umożliwiającego podsumowanie obfitego materiału żródłowego i utrzymała swój walor empiryczny do dziś, mimo odrzucenia koncepcji Kulturkreis i Kulturschichte. Metodą kartograficzną zaczęli się posługiwać w etnografii reprezentanci różnych kierunków szkół narodowych w Europie, spośród których wyłc'nili się z czasem realizatorzy etnograficznych atlasów narodowych: H. Harmjanz i E. R6hr w Niemczech, P. Geiger i R. Weiss w Szwajcarii, S. Erixon w Szwecji, E. Burgstaller w Austrii, B. Bratanić w Jugosławii 12. Pierwszym europejskim narodowym atlasem etnograficznym była jednak praca K. Moszyńskiego wydana w Polsce w 1934 r.13 Atlas ten reprezentował tzw. ewolucjonizm krytyczny, tj. ewolucjonizm skonkretyzowany przez uwzględnienie wpływów migracji, dyfuzji i zapożyczeń kulturowych. Tendencja do kompleksowej i konkretno-historycznej interpretacji ujętych kartograficznie zjawisk uległa w etnografii dalszemu pogłębieniu i wzbogaceniu w związku z rozpowszechnieniem się metodologii marksistowskiej po II wojnie światowej i w związku z nowymi, podejmowanymi w tym okresie pracami z zakresu kartografii etnograficznej w Polsce, ZSRR, Węgrzech, Czechosłowacji i Bułgarii 14. W chwili obecnej trudno jest wiązać poszczególne etnograficzne atlasy narodowe z różnymi kierunkami etnograficznymi, gdyż technika badań 12 Atlas der deutschen Volkskunde, red. R. HarmjalITz i E. Rohr, LeLpzitg 1'936- 1939, tekli 1- 6; Neue Folge ,'red. M. ZeIlJder, MaTbur.g 1958 - 65, -teki 1 - 4; Atlas der schweizerischen Volkskunde, ired. P. Geiger .i R. Weiss, 'cz. I, z. 1 - 5, Bazylea 1951- 1958 i cz. II, :l. 1 - 5, Bazyle,a 1949 - 1959; Atlas over Svensk Folkskultur, L Materiel! och social kultur, red. S. EJr,icXOll,Udd~alla 1957; bsterreichischer Volkskundeatlas, red. E. BurgS1t~l1er i A. Relbok, 'cz.. 1 - 5, Un 1959 - 1947; Etnoloski Atlas Jugoslavije. Pokusne Karte, red. B. BllataJIJJi'ć,ZaJgl'eb 1!}'63. 13 K. Moszyński, Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, oprac. wSipólnie z J. Klimaszewską, Kr,aJków 1934; -z. 2, Opl11aJC. wspólnie z J. KILma;szews:ką ,i M. BytnaróWU1ą, K,naków 1'935; z. 3, opra,c. wspóll11ie z J. Khma;s,zew,ską, Kraków 1936. Jest topUe,rw;SJZY,aiUa,s opr,aoowait1y na podstawie l1eprezenta1cyjlIlyc'h punJk!towyoh wyników 'badań, do którego r-ol;[n1e 'ffi'oże pretendować ·s-chematycznie OiPracowany atlaJS :G. Gerlaru:l, Atlas de'r Volkerkunde; Gotha 1892. 14 Polski Atlas Etnografźczny, 1'eo. J. Gajek, z. 1- 4,Wirocław 1964 - 19'71; Russkije. Istoriko-etnograficeskij atlas, red. V. A. Alek,saJIlldr:ov,V. J. Kozlov, P. L Kusner, M. G. RabiifJJovic, MQ'SKtwa1967 - 1970; S. Kovacevi60iVa, Atlas kultury Ludovej na SLovensku. "Slovensky NarodQlpis" 1l}69, R. 17, nr 3 - 4, s. 413 - 420; S. 1. Bruk i G. S. M<l.slova, Problemy istoriko-etnograficeskogo kartografirovanija w Bolgarii, "Sov,e1is'kaja E,tiIlogTaiija" 1969, nr 4, s. 152 - 155. �224 ZOFIA STASZCZAK stosowana w tych atlasach została przyjęta i używana jest w różnych zakresach i do różnych celów. Przez wysoki stopień ujawnienia warsztatu technika ta podatna jest na różne interpretacje i reinterpretacje, chociaż ze względu na dobór faktów, kryteria typologii i zastosowaną prezentację graficzną mogą się zarysować tendencje autorów. Nic więc dziwnego, że zrealizowane i będące w toku przygotowania etnograficzne atlasy narodowe zaprezentowały różnorodne rozwiązania. Już we wstępnej fazie projektowania Etnologicznego Atlasu Europy ini~jatorzy w pełni :ndawali sobie sprawę, że jego realizacja nie może być zbiorem (sumą) opracowań cząstkowych w postaci etnograficznych atlasów narodowych. Musi on natomiast pójść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych, wymiany doświadczeń, konfrontacji własnych osiągnięć z osiągnięciami innych oraz musi uwzględniać widzenie całościowego rozwoju i przemian w kulturze ludowej Europy. Przy projektowaniu EA i w toku jego realizacji oczywiście liczy się i przynosi ogromne korzyści konfrontacja bogatych doświadczeń, zdobytych w toku prac nad poszczególnymi atlasami narodowymi, z zakresu techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników, odnoszących się do: obszaru badanego, doboru sieci punktów badanych, kategorii wykorzystanych źródeł, tematyki badań, typologii mapowanych zjawisk oraz zastosowanych środków wyrazu kartograficznego. Jednakże profil i zakres EA wymagał od jego realizatorów zastosowania, jak wykażemy poniżej, własnych i specyficznych rozwiązań. Sprawa o b s z a r u objętego badaniami w atlasach etnograficznych łączy się ze sprawą doboru tematyki badań. Przyjęcie bowiem za punkt wyjścia określonego obszaru wymaga dostosowania do niego konceptualnych założeń kwestionariusza i oczywiście objęcia badaniami obszarów bezpośrednio przyległych. Im mniejszy jest bowiem obszar badany, tym bardziej szczegółowe zjawiska kulturowe dają obraz jego zróżnicowania. Stosunkowo rzadkie są zjawiska o większych zasięgach, które dają podział zaznaczający się na małym obszarze. Stopień uszczegółowienia kryteriów kartografowanego zjawiska winien być w jakiś sposób proporcjonalny do wielkości badanego obszaru, także i wtedy, gdy chodzi o obszary duże. Obszar objęty badaniami w EA obejmuje Europę i obszary bezpośrednio przyległe, tj. płn. Afrykę i Azję Mniejszą (od Wysp Kanaryjskich na zachodzie po Zatokę Perską i Morze Kaspijskie na wschodzie, obejmując Arabię Saudyjską i zach. część Iranu). W ten sposób zaprojektowany obszar badań w EA realizuje słuszną zasadę, by sztucznie nie ograniczać analizowanych przestrzennie zjawisk, czego nie udało się osiągnąć w atlasach narodowych, których obszar badań zamykały granice państwowe. Obszar badań w EA został zawarty na specjalnie zaprojekto- �Sian przygotowania EtnoLogicznego AtLasu 225 Europy wanej dla jego celów mapie podstawowej (roboczej), która została już opublikowana, mimo że realizatorzy Atlasu korzystają na razie tylko z nieregularnych subwencji różnych międzynarodowych organizacji 15. Mapa podstawowa EA została wydana w skali 1 : 4 mil., chociaż sam atlas będzie publikowany w skali czterokrotnie większej, i zawiera poza granicami badanego obszaru główną sieć hydro'graficzną, ważniejsze miasta, współczesny podział polityczny obszaru objętego badaniami oraz sieć identyfikacji przestrzennej badanych punktów. W atlasach etnograficznych istotnym zagadnieniem jest przyjęty system identyfikacji przestrzennej oraz zasady d o b o l' U s i e c i p u n kt ó w badanych. Dotychczas stosowane są dwa systemy identyfikacji przestrzennej: system prosty (numeryczny) i sieciowy. W atlasach narodowych sprawdził się chyba pierwszy, który ciągle znajduje zwolenników obok coraz częściej wprowadzanych systemów sieciowych. W EA zastosowano tę ostatnią możliwość, tj. identyfikację przestrzenną badanych punktów przy pomocy sieci składającej się z umownych kwadratów (areałów), których wielkość została uzależniona od stopnia uszczegółowienia badań. I tak bok areału na obszarze Szwajcarii wynosi 10 km, w Finlandii, Węgrzech, Jugosławii, RFN, Austrii 20 km, w Polsce 30 km. W nawiązaniu du wielkości areałów została zaprojektowana ilość punktów przypadająca r.a jeden areał, np. w Austrii każdy areał będzie reprezentowany przez 10 punktów, w HFN przez 5, a w Finlandii tylko przez jeden punkt badany. Punkty do badań będą dobierane w ten sposób, aby były one najbardziej reprezentatywne dla obszaru objętego granicami areału. Postukwano, aby przy ich typowaniu uwzględnić istniejące na danym obszar7e podziały administracyjne, co stworzy w EA możliwość wyzyskania tukże innych żródeł, np. danych statystycznych. W dotychczas wydanych atlasach narodowych ścierają się dwie tendencje w rozbudowywaniu głównej sieci badawczej, która jest ściśle zespolona ze sprawą ustalonego obszaru badań. Przy doborze punktów sieci badawczej kierowano się na ogół w atlasach narodowych kryterium gęstości rozmieszczenia osiedli, gęstością zaludnienia, wielkością terytorium, starając się w ten sposób uzyskać sieć możliwie dostatecznie zagęszczoną i równomiernie rozłożoną. Chodziło bowiem o uzyskanie tak rozbudowanej sieci, aby nie zaistniała możliwość przeoczenia badanych zjawisk kulturowych, co może się zawsze zdarzyć przy zbyt wielkim rozluźnieniu punktów badanych. Jednakże przy eksploatacji sieci badawczej, nawet równomiernie zaprojektowanej, zachodzi możliwość zaburzeń w jej układzie ze względu na fakt, że nie każdy punkt sieci odpowie na otrzymaną 15 Miapa składa się z 4częś'Ci. Opra'crowarrde kalftogruificzrre i druk: uagewandte Geodii.sie, Frait1lkf'U~flt a.M. 1975. 15 "Lud" - tom 63 Irrstitut fur �226 ZOFIA ST ASZCZAK ankietę. W rezultacie więc mamy do czynienia w atlasach narodowych z siecią badawczą punktów reprezentatywnych (dobranych w oparciu o ściśle ustalone kryteria), równomiernie rozlożonych, oraz z siecią nierównomierną, przemawiającą za zagęszczeniem punktów. Oczywiście większe walory reprezentuje sieć równomierna, nie sugeruje bowiem nasilenia występowania kartografowanych zjawisk. Jedynym argumentem przeciw sieci równomiernej są kraje o nie równomiernym zasiedleniu, który to fakt atlasy narodowe starały się na ogół ujawniać nu mapie podstawowej (np. w etnograficznym atlasie Austrii mapa podstawowa zawiera ukształtowanie pionowe kraju). Realizatorzy EA zaprojektowali i zmierzają do uzyskania sieci badawczej reprezentatywnej, możliwie równomiernie rozłożonej, jednak ze względu na różnice w zasiedleniu poszczególnych części Europy jest zrozumiałe, że ten ostatni postulat nie może być zrealizowany w jednakowym stopniu na całym obszarze. Wybór t e m a t y k i b a d a ń oraz ustalenie kolejności następstwa badanych zagadnień w ciągu pracy nad EA były przedmiotem licznych i ożywionych dyskusji, ze względu na różne możliwości ujmowania i rozwiązywania tych zagadnień. Dużą uwagę poświęcono także ustaleniu samej kategorii podstawowych źródeł przyjętych w EA. Wiadomo, że atlasy narodowe oparły się bądź na źródłach specjalnie i celowo zgromadzonych dla ich potrzeb (zebranych za pośrednictwem ankiet i sieci korespondentów lub za pośrednictwem bezpośrednich badań w oparciu o przygotowany kwestionariusz), bądź oparły się na interpretacji źródeł juź istniejących (archiwa, zbiory muzealne, literatura). Wybór określonej kategorii źródeł wykorzystanych w atlasach narodowych zależał od stanu zachowania kultury ludowej na badanych obszarach, stanu przygotowania wykwalifikowanej kadry etnografów (badaczy terenowych), tematyki badań oraz środków, jakimi rozporządzały redakcje atlasów nalodowych. Źródła zgromadzone dla potrzeb atlasóvv za pośrednictwem określonej metody, tj. bezpośredniej i pośredniej, reprezentują odmienne nieco zalety (walory), jak i strony ujemne. Zagadnienie to było wielokrotnie omawiane i krytycznie naświetlane w literaturze przedmiotu 16. Obie metody mają w pracy atlasowej wielu zwolenników, jak i przeciwników. Nie ulega wątpliwości, że zaletą metody bezpośredniej jest możliwość zebrania prawdziwie wartościowych, w pełni porównywalnych danych, zakładając oczywiście, że badania terenowe zostaną przeprowadzone przez fachowo przygotowaną kadrę, w oparciu o uprzednio sprawdzony kwestionariusz, w stosunkowo krótkim okresie czasu i na całym wytypowanym do badań obszarze. Zastosowanie metody bezpo16 - 179. M. Fralnlk'OfWska, Problemy atlasu etnograficenego, "Lud" 1948, t. 38, s. 154- �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 227 średniej nie powoduje również ograniczenia w wyborze tematyki badań, gdyż przygotowany badacz, obserwujący bezpośrednio życie wsi i przeJawy kultury ludowej jej mieszkańców, może dostarczyć danych w zasadzie z każdego zakresu. Nie trzeba dodawać, że największym mankamentem tej metody gromadzenia danych są ogromne koszty pracy. Bez porównania bardziej opłacalna w tym zakresie jest metoda ankietowego gromadzenia danych, która umożliwia przy tym zagęszczenie sieci badań i zgromadzenie dużo większej ilości materiałów. Wartość ich obniża z koki jakość zebranych danych, np. brak, niepełne lub nawet zafałszowane odpowiedzi, nierównomierność ich rozmieszczenia. W EA zdecydowano się na przyjęcie obu metod gromadzenia żródeł ustalając, że podstawowy zasób materiałów będzie pochodził z bezpośrednio przeprowadzonych badań terenowych oraz z ankiet rozprowadzonych korespondencyjnie, w stałej sieci punktów badań EA. Wskazane kategorie żródeł zostaną dla celów EA zgromadzone za pośrednictwem i przy czynnym udziale poszczególnych pracowni atlasów narodowych oraz wytypowanych ekspertów. Dane zawarte w literaturze, archiwach i zbiory muzealne będą stanowiły w EA żródła uzupełniające, pomocnicze. Zgodzono się bowiem z faktem, że uzyskanie porównywalnych w przestrzeni i czasie materiałów może zapewnić jedynie stosunkowo równoczesne zdjęcie terenowe przeprowadzone dla celów EA na całym obszarze. Realizatorzy EA dużą wagę przywiązali do wyboru i ustalenia samej tematyki badań. W rezultacie licznych i ożywionych dyskusji przy Jej typowaniu przyjęto kilka ustaleń wstępnych, a mianowicie, że jest to zjawisko kulturowe na tyle powszechne, że możliwe do badań EA (chodziło o wyeliminowanie z badań zjawisk właściwych tylko dla niewielkich obszarów Europy), że jest ono porównywalne na obszarze badanym w EA i że stan jego opracowania w źródłach etnograficznych na całym obszarze Europy jest mniej więcej równomierny. Następnie ustalnno, że w ten sposób typowana dla EA lista tematów będzie dotyczyła elementów tzw. tradycyjnej kultury ludowej. Dokładne wyjaśnienie i sprecyzowanie tego ostatniego określenia okazało się jednak zadaniem trudnym. Gem:'ralnie przyjęto więc zasadę, że chodzi o przedstawienie sianu kultury ludowej w okresie preindustrialnym oraz o zarejestrowanie zmian i przekształceń elementów kultury ludowej zachodzących \v Europie w miarę postępu industrializacji. Dla śledzenia dynamiki zjaY' isk kulturowych przyjęto w EA gromadzenie materiałów odnoszących ~:ję do okresów: l) do połowy XIX w., 2) do końca XIX w. i pocz. XX w., 3) do połowy XX w. Założono bowiem, że dla pierwszego okresu chaf<:lkterystyczny jest jeszcze stan zachowania tradycyjnej kultury ludowej \V Europie .. Jednocześnie zauważono, że dla fego okresu czasu trudno już będzie zabezpieczyć dla EA materiały pozyskane jedynie na drodze �228 ZOFIA STASZCZAK przeprowadzonych badań terenowych. Istniejące zaś etnograficzne zasoby materiałowe, odpowiadające tej cezurze czasu, cechuje nierównomierność pod względem przestrzennego rozmieszczenia. Niewystarczający jest również stopień możliwości ich porównywania, wynikający z odmienności zastosowanych technik i metod gromadzenia oraz przetwarzania danych. Lepsza sytuacja w tym zakresie rysuje się dla drugiego wyodrębnionego okresu, do którego będzie należał podstawowy zrąb żródeł v'/ykorzystanych w EA, pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych celowo dla potrzeb tego wydawnictwa. Z drugiej jednakże strony podkreślano, że dla tego okresu charakterystyczne są już zmiany i deformacje tradycyjnych elementów kultury ludowej, stanowiące rezultat procesów gospodarczych, tj. industrializacji i związanych z nią zmian społecznych typu urbanizacji. Obydwa te procesy znalazły wyrażne odbicie w kulturze ludowej, chociaż zaznaczyły się w różnym stopniu i czasie w poszczególnych krajach Europy. Odnośnie do ostatniego okresu zwracano z kolei uwagę na nierównomierność zachowania elementów tradycyjnej kultury ludowej na obszarze Europy. Podczas gdy w niektórych krajach stanowią one jeszcze zjawiska w pełni żywe (budownictwo, strój), na innych obszarach Europy występują one już tylko jako formy reliktowe, przeżytkowe, bądź uległy nawet zupełnej niwelacji. W nawiązaniu do tychże trudności zaprezentowano w EA i inny punkt widzenia. Np. B. Bratanić uważa za bezprzedmiotowe typowanie z góry dokładnych cezur czasowych i sądzi, że wystarczy jedynie wyróżnienie tzw. preindustrialnej kultury 17. Ma ona oznaczać formę lub typ kultury, a nie określony chronologicznie okres, który mógłby być v.:yznaczony sztywną cezurą czasową. Zwracano jednakże uwagę, że proces industrializacji w nierównym stopniu wpływał na zmienność poszczególnych zespołów elementów kultury ludowej, np. szybciej ulegał,v zmianom elementy tzw. kultury materialnej, w mniejszym zaś stopniu zjawiska kultury duchowej. Wśród inicjatorów EA przeważa jednak pogląd, że zjawiska kulturowe należy badać i przedstawiać w ich historycznym rozwoju, a nie tylko koncentrować uwagę na ich prze·strzennym występowaniu w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji, zmierzających do ustalenia praw rozwoju kultury. Sprawa ujęć chronologicznych w atlasach etnograficznych i znaczenie mapy etnograficznej jako podstawy do rekonstrukcji historycznej badanego zjawiska stanowi przedmiot licznych dyskusji 18. W związku z tym można zauwa- 17 18 Karte paea" Bruk, Etnograjiceskij ... op. cit., s. 17. K'Uitrzeba-FlojlllaroWla, op. cit., !s. 162 - 169; L. SZlolnoky. aLs MitteL der historischen 1975, t. 8, z. 1 s. 85 - 97. und junktionaLen AnaLyse. Die ethnoLogische "Eithlllol0'gli:a Euro- �Stan przygotowania EtnoLogicznego Atlasu 229 Europy zyc, że w EA przeważyło dążenie do generalizacji dat szczegółowych wydobytych w badaniach terenowych dla przedstawienia mapowanych zjawisk w co najmniej kilku okresach czasowych. Tendencja ta w pewnym stopniu nawiązuje do rozwiązań stosowanych w kartografii radzieckiej, gdzie dotąd opublikowane atlasy etnograficzne są w zasadzie próLą uporządkowania i interpretacji elementów kulturowych zestawionych dla ściśle określonych okresów czasu. Jednakże atlasy te opierają się i wykorzystują głównie już zastane, dawniejsze źródła, pochodzące na ogół z przełomu XIX i XX w. Atlasy radzieckie nie wykorzystują danych pochodzących ze współczesnych badań terenowych. Natomiast EA zamierza głównie relacjonować materiał zebrany poprzez prace terenowe, a więc dotyczący okresu prowadzenia badań. Oczywiście poprawnie przeprowadzone badania terenowe pozwalają na prześledzenie historii zjawiska, ustalenie dat przemian oraz przyczyn zachodzącej zmiany. Jednakże może w tym zakresie być mowa jedynie a chronologii \vzględnej. Nie można jednak zapominać, że zastosowanie samej metody kartograficznej pozwala wydobyć dynamikę zjawisk kulturowych, i to dynamikę niewątpliwą, poprzez ich typologię. Kartogram etnograficzny przez alternatywne porównywanie zjawisk określonych typologicznie pozwala na wydobycie i ustalenie zmiany kulturowej. Taka możliwość i~tnieje przez porównanie i prześledzenie np. wyłącznego, obocznego i braku występowania danego zjawiska, typu i jego odmiany, nazwy i desygnatu, funkcji zasadniczej i pomocniczej, funkcji odświętnej i codziennej. W ten sposób opracowane kartogramy etnografriczne stwarzają z kolei podstawę dla prześledzenia współzależności zachodzących między kartograficznie opracowanymi zjawiskami, ujawniają ich zmienność i wynikające z niej następstwa. Przy konstruowaniu poprawnego kartogramu etnograficznego chronologia względna każdego zjawiska i stopień generalizacji kryteriów wyodrębnienia go mają więc podstawowe znaczenie. Jak najdokładniejsze zdanie sobie sprawy co do tych dw6ch elementów winno stanowić już wstępne założenia konstrukcyjne kartogramu. Powracając do samej listy tematyki przewidzianej do opracowania w EA należy zauważyć, że została ona zatwierdzona już na drugiej konferencji w Bonn (1968). Dla zorientowania się w kryteriach wyboru tej 'tematyki, jej układzie i zastosowanym podziale wytypowanych zjawisk, warto przytoczyć tę listę w całości 19: 1. Rolnictwo i hodowla: 1. narzę19 Bnuk, Etnograficeskij narodOwa graficznego. konferencja "Lud" ... robocza op. cit., s. 12 - 13; poil'. też K. WY'Pych, II Między- Komisji Organizacyjnej 1.969,t. 53, s. 464 - 466. Europejskiego Atlasu Etno- �230 ZOFIA STASZCZAK dzia orki i orka, 2. ręczne narzędzia uprawy ziemi, 3. narzędzia do rozkruszania i wyrównywania ziemi (brony, wały), 4. kośba i zbiór siana, 5. zbiór zboża, 6. formy suszenia zbóż, 7. młócenie, suszenie i oczyszczanie ziarna, 8. przechowywanie ziarna (spichrze), 9. uprawa winorośli, 10. typy hodowli i pasterstwa, 11. wypas bydła na pastwiskach, 12. pszczelarstwo (kłody, ule); II. Osiedle i dom: 13. grarllice i ogrodzenia pól, pastwisk, lasów i sadów, 14. kształty osiedli, 15. zagroda, 16. budownictwo mieszkalne i gospodarcze (materiały, techniki i formy konstrukcji, rozplanowanie wnętrza), 17. urz<'jdzenia ogniowe, 18. formy kołysek, 19. przechowywanie mąki; III. Pożywienie i napitki: 20. chleb i jego wypiek, kasze, 21. posiłki (czas posiłku, śniadania), 22. produkty mleczne (masło, ser, mleko), 23. konserwacja mięsa (ubój, wyroby z mięsa), 24. napoje; IV. Odzież i tkactwo: 25. główne części odzieży męskiej i żeńskiej, 26. obuwie, zwyczaj chodzenia boso, 27. pranie, 28. zawód tkacza; V. Transport wiejski: 29. wozy, taczki, sanic, włóki, 30. transport nasobny i juczny, 31. zaprzęg wołów, 32. zaprzęg koni; VI. Życie społeczne: 3:3. podział prac polowych, 34. zajęcia kobiece, 35. formy dziedziczenia, 36. czas zmiany służby, pastuchów i formy ich wynagradzania; VII. ZwyGaje rodzinne: 37 zwyczaje weselne, 38. zwyczaje urodzinowe, ;J9. zwyczaje pogrzebowe, 40. pochówki i formy nagrobków, 41. wspominki i dni wspomnieIl (miejsce, czas, pożywienie, zwyczaje); VIII. Zwyczaje doroczne: 42. zimowe orszaki, 43. zwyczaje zimowe, 44. Nowy RoI,:, 45. wiosenne pochody, 46. pisanki, 47. zwyczaje żniwiarskie, 48. patreni zwierząt i pogody; IX. Kultura duchowa: 49. koszmary, wampiry, wilkołaki, 50. żeńskie postacie z podań, związane z określonym dniem i miejscem, 51. olbrzymy, karły, wróżki, leśne duchy, południce, 52. szcześliwe i nieszczęśliwe dni tygodnia, 53. ludowe nazwy najważniejszych zawołań. Z powyższej listy tematycznej EA vvyraźnie wynika, że przy typowaniu zagadnień wchodzących w jej skład skupiono głównie uwagę na badaniu tradycji starszych, wywodzących się z mniej skomplikowanych struktur społecznych i kulturowych. Podobnymi kryteriami przy doborze tematyki badań posłużyły się i niektóre atlasy narodowe. Wydaje się jednak, że bardziej uzasadnione jest przedstawienie właśnie na \viększych obszarach zjawisk starszych, wyodrębnionych przy pomocy bardziej zgeneralizowanych kryteriów, przy których domniemanie a jednolitych uwarunkowaniach jest bardziej uzasadnione. Oczywiście nie oznacza to, że przestrzenne przedstawienie zjawisk kultury ludowej miałoby ograniczać się jedynie do form reliktowych i przeżytkowych, choć z pewnością są one łatwiejsze do kartograficznego przedstawienia ze względu na stagnację, w jakiej się znajdują. Istnieje przecież wiele starych, tradycyjnych form kulturowych wywodzących się z zamierzchłej �Stan pTzygotowania Etnologicznego Atlasu EUTopy 231 przeszłości, które żyją i rozwijają się w nowoczesnych społeczeństwach (np. choćby z dziedziny pożywienia, zwyczajów towarzyskich) 20. J ednakże przy badaniu tychże zjawisk należy lic~yć się z różnymi i świeższej daty odkształceniami i dlatego typologiczne założenia kartogramu mogą mieć w tym zakresie podstawowe znaczenie. Sprawa k o n c e p c j i kar t o g r a m u etnograficznego jest sprawą bardzo skomplikowaną, zawierającą w sobie wiele niełatwych do rozwiązania problemów. Na koncepcję kartogramu składa się bowiem nie tylko zaprezentowanie rozmieszczenia jednego zjawiska, ale również uzasadniona typologiczni e i historycznie, a nie tylko geometrycznie, konfrontacja kilku zjawisk. W pełni wartościowa mapa etnograficzna wymaga należytego rozwiązania szeregu zagadnień merytorycznych, jak i technicznych, wyłaniających się w toku skomplikowanego procesu jej 1,ształtowania. Dla poprawnego przebiegu tego etapu prac w EA zadanie pmNyższc zostało przez Międzynarodowy Komitet powierzone specjalistom, którzy będą autorami poszczególnych zespołów kartogramów. Zespół kartogramów ma dotyczyć określonego tematu i będzie opracowywany dla całej Europy, w kraju zamieszkania autora, specjalisty w, Zi.\krcsie podjętej tematyki. Jako pierwsze tematy do kartograficznego opracowania zostały w EA wytypowane: 1. zwyczaj palenia rytualnych ogni (M. Zender); 2. naEędzia orki, 3. narzędzia związane z obróbką ziemi (B. Bratanić); 4. ko~;ba (K. Wilkuna); 5. materiał budowlany domów mieszkalnych (J. Barabas, S. 1. Bruk); 6. zimowo-bożonarodzeniowe obrzędy (B. Bratanić); 7. wozy i powózki; 8. formy kołysek; 9. tłuszcze jadalne. Prace nad wymienionymi tematami są w różnym stopniu wawansowane, ale większość z nich jest już kartograficznie opracowy'sana w centralnych pracowniach w Bonn i Zagrzebiu. Pcszczególne zespoły kartogramów będą zaopatrzone w komentarze tekstowe pisane przez specjalistów oraz autorów z poszczególnych obszarów narodowych, którzy skomentują obraz przestrzenny prezentowanego kartograficznie zjawiska. Duży wpływ na ostateczny kształt, przejrzystość mapy etnograficznej i jej komunikatywność mają zastosowane techniki i ś l' o d k i w yr a z u kar t o g r a f i c z n e g o. Wymagana w tym zakresie znajomość reguł i zasad stanowi niemal odrębny dział wiedzy przy opracowywaniu hartcgramu etnograficznego 21. Z dwóch zasadniczych środków wyrazu kartograficz·nego stosowanych w atlasach narodowych, tj. techniki punktowej i techniki płaszczyznowej (powierzchniowej), pierwszą z nich K. Kwa~niew~ki, Możliwości metody kaTtograficznej w badaniach nad kul"Studia MetodologicZJne" (Poznań) 1965, t. 1, s. 105- 114. 2t Por. ,np. E. Rohr, Die VolkstumskaTte, Leipzig 1939; .J. Barabas KaTtognijiai módszaT a neprajzban, BudaJpeszt 1963. 20 t'l1.rq współczesnq. �232 ZOFIA ST ASZCZAK uznano za podstawową przy opracowywaniu map w EA. Zastosowanie techniki 'punktowej pozwala bowiem na ścisłą lokalizację geograficzną miejscowości, z której pochodzi uzyskana dla atlasu informacja. W ten sposób umożliwia ona nie tylko uzyskanie zgodnego z rzeczywistością obrazu przestrzennego rozmieszczenia badanych zjawisk, ale ułatwia ona i umożliwia dokładne porównanie ze sobą map dotyczących różnych zagadnień. Technika punktowa zwiększa więc nie tylko przejrzystość, ścisłość mapy, ale podnosi również jej wartość źródłową, zwbszcza gdy do mapy załączone są odpowiednio opracowane indeksy objętych badaniami miejscowości. Z uznaniem należy podkreślić fakt, że pozostałe t'~chniki postanowiono w EA traktować jako pomocnicze, uzupełniające, z możliwością oczywiście łącznego ich stosowania na jednej mapie. Nie sposób obecnie, przed ukazaniem się choćby pierwszych map, ocenić założenia Etnologicznego Atlasu Europy, który stanowić ma rezultat postępującej potrzeby międzynarodowej współpracy. Nie sposób określić jego znaczenia dla etnografii Europy - dziedziny, którą zwykło się określać jako defiicytową 22. E'tnologiczny Atla's Europy jest w każdym razie pierwszym krokiem w kierunku przygotowania syntezy etnografii Europy, w kierunku jej opracowania i obiektywnego przedstawienia kultury poszczególnych społeczeństw w kontekście globalnego jej potraktowania w warunkach Europy, w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji 23. Oczywiście EA nie może zastąpić syntezy etnografii Europy, gdyż ze względu na profil i zakres tego wydawnictwa znajdzie się on w połowie drogi pomiędzy kompendium żródłowym a ukierunkowaną syntezą: nie będzie tylko tym pierwszym, ze względu na skomplikowaną pracę badawczą poprzedzającą ustalenie typologii i jej uwarunkowań, nie będzie też tylko tym drugim, ze względu na możność reinterpretacji. W tym związku z powyższym warto sformułować kilka uwag końcowych, wypowiedzianych z polskiej perspektywy w nawiązaniu do realizacji EA: l. Fakt słabego uczestnictwa, a w zasadzie brak bezpośredniego udziału polskich etnografów w pracach związanych z przygotowaniem i opracowywaniem EA, musi wywołać zrozumiałe zdziwienie. Wobec tego, że niejedna osoba zajmuje się w Polsce zagadnieniami kartografii etnogra- A. 22 Zadrożyń'ska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia "Etnograf!ia Polsk'a" 1970, t. 14, z. 2, s. 207 - 214. 23 Za takie 'Opr,alcowa1nie niestety ,ni'emożna UlJiliać: Jro-Volkskunde. Lander. Beharrung red. T. Gebhardti 1974, t. und Wandel J. Hanika, 58, s. 242 - 213. der europaischen Munchen 1963; por. Volkskultur rec. Z. in der StasL'Jczak Europy. Europaische Gcgenwart, [w:] "Lud" �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 233 ficznej i wobec znających się na pracy atlasowej, z współautorką pierwszego etnograficznego atlasu narodowego w Europie (prof. J. Klimaszewską) na czele, trudnv znaleźć dla powyższej sytuacji przekonywujące wyjaśnienie. 2. Realizacja EA stwarza konkretne zobowiązania dla wszystkich pracowni atlasów narodowych w Europie, które winny podjąć opracowanie tych zagadnień, które będą mu służyły. Duży wysiłek winien być włożony w maksymalne podporządkowanie się w tym zakresie centralnym zaleceniom i dyrektywom, aby w ten sposób zabezpieczyć dla EA w pełni wiarygodną i porównywalną bazę źródłową. 3. Ważniejsze wydaje się szybkie zestawienie i opracowanie podstawowych zróżnicowań etnograficznych Europy, ze względu na podstawowe typy zjawisk w Tóżnych dziedzinach, co już służyć może do dalszej analizy, aniżeli może bardziej zaspokajające ambicje autor:')w pog!ębione, wyjaśniające studia poszczególnych zagadnień, w oparciu o analizę odmian i pododmian. 4. W związku z podjętą w EA tematyką zgodzić się należy z jedną lub drugą wersją koncepcji przedstawienia stanu kultury preindustrialnej, niemniej najważniejsze wydaje się przedstawienie tych zagadnień, które datują się z epoki preindustrialnej, ale które - mimo industrializacji - żyją i funkcjonują nadal. 5. Kryterium preindustrialności wydaje się konieczne, ale niewystarczające, a niwelujący wpływ przemian cywilizacyjnych zaznaczał się silnie już przed rewolucją przemysłową. Dlatego ważne jest przyjęcie takich jednostek typologicznych, które nie sprowadzą zróżnicowań etnicznych wyłącznie do stadiów rozprzestrzeniania się cywilizacji zachadnio-europejskiej, czy może śródziemnomorskiej. 6. Chronologia względna powinna być brana pod uwagę przede v,,'szystkim przy ustalaniu typów i odmian badanych zjawisk. W mniejszym stopniu winna być brana pod uwagę w związku z analizą źródeł pisanych i muzealnych (bo może to oznaczać chronologię źródeł, a nie zjawisk), a w bardzo niewielkim stopniu przy iluzorycznym odtwarzaniu chronologii z pamięci informatorów w drodze badań i ankiet. �ZOFIA STASZCZAK 234 ZOFIA STASZCZAK I/ETAT DE PREPARATIONS DE L'ATLAS ETHNOLOGIQUE DES PAYS VOISINS (R e sum DE L'EUROPE ET e) Aprcs avorr prcsentó une cOIurtehi!slto,i're des il!1~tJi'ativeset des actlvitós qui ant rendu possible l'entrepr'is·e de l'Atlas Ethnologique de l'Europe et des Pays Voris'in,s (EA), l'a'llteur dVIJ1lIleun 'colmpie-rendu des. <1!rguments et dc'S conclusiOillS ace~p~es ·,'il s'.agi1 ·du tiotre, a'UisoSJi bi·en que des ,me.thodes e1 dC'Stechniques de presentation .ca·rtogralphiq,ue. On ·a a:eoeple Ie regle de 1<1n~pr'Ć'senta:tion par points de la dCn'sit'e uIl'ifonme, .mais oon£orme a La denJSri,tcde la population en diffórL'nts p'iyS. La dófinlition destel1mes sera con£olrme a la diversitiÓ culturelle de l'espa'ce dL' l'Euro1pe enbóre ,et les dou1~)ees SlerOll1Jt obtenues par l'enquete sur Ie terrain, et en .supplement de la 1itterature, des aJ'!(~hiveset des .mUSCt's.EA s'eUnreera de donner ·un tableau 'Clynamique et chronologique de la ,cuHure preindustriclle de l'Europe. L'aut.eur remarque une cCl"laiJloec'oIDitraldieot:i'Oil'l entre ambitions documental·res et cx.plicatives et surtout EJntre l'aoceptat,ioll1 dou ·critere "pr1eindustriel" et chronologique en meme temps. Ce:He :eon!Jradi-cii,onpeut dOl1'l1JCT 1'li'l11agedu progres de civilisatiocls au lieu de l'irrn.age de k1 dive.rsHe 'Oultua--elk d-c l'Eut'ope. Son pustulat e'.:' de s'oocu;Pe<r surtout des elem'C'l1it'sde cultm'·e :preindustnidle, m<1is qui fOI1lctiennent jusąu'au pr6s·ent. et ne son,t po~nt des survivances, et de prendre en eonsjderation surtout la dynamique culturelle, qui resulte plus d'analyse typologique quechronologique. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e86a2a4e7a5d639f449e9bb25c1a45ad.pdf ac0df69418300cff0963b171000b3916 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource słownik etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1769 Title A name given to the resource Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 19% zon l\. ST ASZCZ.U;: Poz!1ań KA MARGINESIE REALIZACJI SŁOWNIKA ETNOLOGICZNEGO Podejmując koncepcję opracowania słownika etnologicznego staje się wobec wielu możliwości. Wstępną czynnością musi być ustalenie charakteru słownika poprzez wybór jednej z tych możliwości. Pierwszą czynn03cią natomiast jest ustalenie, czy ma on mieć charakter bardziej encJidopedyczny, czy bardziej terminologiczny. Encyklopedia czy słownik eilcyklopedyczny z danej dyscypliny, w tym wypadku etnologii, oprócz terminów naukowych obejmować musi co najmniej informacje o konkretnych zjawiskach z punktu widzenia etnologii(o grupach etnicznych, dziedzinach i wytworach kultury i instytucjach kulturalnych), biogramy (możliwe są te oddzielne słowniki biograficzne) oraz informacje o najważniejszych instytucjach i wydawnictwach etnologicznych. Musi tei być zaopatrzony w mapy, ilustracje, a nawet diagramy i zestawienia statystyczne. Jeżeli taka encyklopedia lub słownik encyklopedyczny nastawiony jest głównie na przedmiotową charakterystykę kultur, to przyjmuje się zwykle etnogeograficzny układ haseł, który może być nawet doprowadzony do absurdu 1. Takie ujęcie maże się odnosić do całego świata 2, albo do jednego kraju 3, a nawet do jednej dziedziny kultury ludowej 4. Im bardziej jest zawężony zakres takiego słownika encyklopedycznego, tym bardziej rezygnuje on z ujęcia, a nawet uwzględnienia etnologicznej terminologii naukowej. Natomiast słowniki terminologiczne koncentrują się zwykle na terminologii etnologicznej, nie zawsze uwzględniając nawet biogramy. Mogą to być leksykony, w których zestawia się elementarne definicje terminów etnologicznych funkcjonujących u różnych l par. Volkerkunde, red. H. Tischner, Frankfurt a.M. 1959, Das Fischer Lexikon. gdzie ukł<ld <llfabetyczny obejmuje tylko części Świa.ta. 2 np. W. Hirschberg, Warterbuch der Valkerkunde. Stuttgart 1965; Encyklopedia of anthropology, red. D. E. Hunter, P. Whitten, New York 1976 i in. 3 np. Magyar neprajzi lexikon, red. Ortutay G., t. 1, Budapest 1977; Warterbuch der c/putsc:h!!n Volkskunde, red. O. U. Erich, R. Beitl, Leipzig 19(36 i i'n. , por. V. Frn]ec:/J. Vareka. Lidova architektura. Encyklopedie, Praha 1983. �100 Zofia Staszczak autorów, bez większej refleksji nad ich wzajemną relacją, konkurencYJnością, czy wzajemnym podporządkowaniem ". Może to być także zestaw nmiejszej lub większej liczby studiów dobranych z troską a to, by iC:1 zakres był możliwie rozłączny i wyczerpujący 6. To dqżenie do ustrukt ,-,rowania treści słownika nie może jednak iść za daleko, gdyż powstać nlOże jedna tylko systematyzacja stanowiąca zwarty zarys podręcżnikO\vy bez podziału na hasła 7. Tradycje leksykografii etnologicznej i etnograficznej w Polsce są do",ć dawne, ale były to głównie opracowania dotyczące etnografii Polski 3. vI' opracowanym w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu Słov.miku Etnologicznym 9 starano się zrealizować obecnie koncepcję słownika term inDlogicznego, nie będącego jednak tylko leksykonem lub tezaurusem. Prace rozpoczęto od ustalenia listy haseł. W tym celu dokonano kwerendy w istniejących słownikach etnologicznych oraz dyscyplin pokrewnych hl, wypisując hasła i analizując ich wzajemną relację i ewentualne podporządkowanie. W tym celu trzeba było się też zdecydować, czy ma to być słownik podporządkowany konsekwentnie jednej teorii 11, czy ujęcie bardziej pluralistyczne. Od zajęcia jakiegokolwiek stanowiska wobec zestawionych haseł można się było uchylić tylko w wypadku przyjęcia koncepcji leksykonu, tezaurusa. Konsekwentne a rzetelne podporządkowanie się jednej koncepcji wymaga natomiast ogromnego wysiłku teoretycznego, który wiąże się bardziej z napisaniem całościowego podręcznika, zwykle jednego autora. W naszym słowniku jako pracy zbiorowej przyjęto wi<:;c zasadę pośrednią. Starano się mianowicie przyjmować takie ujęcie, przynajmniej definicyjne, by nie było ono sprzeczne z żadną z rozmaitych koncepcji dotyczących danego pojęcia; koncepcje te należało tylko usy5 International Dictionary of European Ethnology: t. 1, A. Hultkrantz, Genera: Ethnological Concepts, Copenhagen 1960, który jest w zasadzie tezaurusem. 6 F. Laplatine, Les 50 mots-cZes de l'anthropologie, Touluse 1974. 7 M. Mauss, Manuel d'ethnographie, Paris 1967. 8 por. A. Schneider, EncyklopedYa do krajoznawstwa GnlicYi pod wZględem li istorycznym, statystycznym, topograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, t. 1 - 2, Lwów 1868- l874 (ukazały się tylko dwa tomy); Z. Gloger, Encyklopedia staro)Jolska ilustrowana, t. 1 - 4, Warszawa 1900- 103; t e n że. Slownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Brikkner, Encyklopedia staropolska, t. 1 - 2, Warszawa 1939. 9 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, pod redakcją naukowe! Zofii Staszczak )za.,tępca redaktora naukowego Danuta Penka1a-Gawęcka; sekretarz redakcji 1re:1.\ Kabat), oddany do druku w PWN Oddział w Poznaniu w 1ą8:i r. (ok. 50 a/w). 10 Z.Staszczak, O powojennej leksykografii etnograficznej, .,Lud" t. 58: 197-1, 5 131- 148 II por. A. I Perszic. SocYCLlno-ekonomiczeskaja termillologijCL w poniC1tijnom apparatie ptnogrC1fii, "Sowietskaja Et:nografija" 1983. nr 5. s. ;")0 - 69. i dalsze g!o.'v dyskusyjne ''lf''lże. �NA MAr:CINESIE HEALIZAC.JI "SŁOWNIKA 101 ETNOLOGICZNEGO" s:ematyzować i przed~t:.lwić jako możliwe waricwty, a evventualne rozmieszczenie akcentów poz03tawiono inicjatywie autorów. W ten sposób doszło do uwzględnienia jako terminów łltesłowych: 1. dyscyplin i lepiej ugruntowanych w tradycji naukowej subdyscypl:'1 etnologicznych, 2. podstawowych kierunków, szkół i metod etnologic::nych, 3. terminów etnologicznych stanowiących określenie ogólnych zj,wisk i procesów kulturowych oraz etnicznych. Hasła pierwszego i dr'.lgiego rodzaju nie bUdZej przeważnie większych wątpliwości, zarówno co do samego faKtu ich uwzględnienia, jak i co do sposobu ich ujęcia, któ·'e z natury rzeczy może być po prostu referujące. Jednak i w tym zakres:e zdarzają się wyjljtki. Często zachodzi np. wątpliwość, czy zgodnie z t1'3dycją określać subdyscypliny raz jako antropologię, a raz jako etnol;)gir: czy etnografię, czy też przyjąć nazewnictwo ujednolicone. W naszym slownikliprzyjęto jednak ujednoliconą terminologię subdyscypli', związaną z terminem "antropologia" zgodnie z przyjętą nomenklaturą '.;,,'krajach, w których się one rozwinęły i ugruntowały. Preferencje Ltropejskiego i polskiego termin u "etnologia" zaznaczono zaś przez SeC'1 i'akt, że wszystkie wywodzą'ce się z różnych tradycji terminy uwzględc;one zostały w słowniku pojęć e t n o l a g i c z n y c h. Z kolei przykL\dem niejednoznaczności drugiego typu może być metoda porówr,awcn mająca niejednolitą i interdyscyplinarną tradycję. a silnie związana z e~_ l'ologią. Najwięcej jednak problemów nasuwały hasła trzeciego rodzaju. PiZY jęto. że maj,-j to być określenia zjawisk i procesów szczególnie istotnych dla etnologii, a więc pochodzących także z pogranicza dyscypL:1 naukowych. Etnologiczna specyfika słownika uwidoczniona została szczo> gólnym uwzględnieniem zagadnień związanych ze społeczeństwami "prDEtymi" (tzw. "pierwotnymi"). Wiąże się to z dość szerokim uwzględnier,iem haseł dotyczących systemów krewniaczych. Wieje jest ha:"e! z p> granicza etnologii i socjologii opracowanych nawet przez socjologów. Sp~cyfikę etnologiczną starano się podkreślić przez dodanie do wyrażeń hadowych przymiDtników kulturowy lub etniczny (np. stereotyp etniczny). W Słowniku Etnologicznym ograniczony został wybór haseł z pogranicZ3. etnologii z religioznawstwem i folklorystyką, tak ze względu na nieostrc;ć tych pograniczy. jak i z uwagi na istnienie wyspecjalizownnych polski;::, słowników 12. Ta grup:! haseł mogłaby być znacznie rozszerzona prz;?z uwzględnienie wiel'..l hasel przedmiotowych mówiących o różnych z,Pwiskach kultury. Nie chciano jednak wprowadzać haseł tego typu i dhtego przyjęto zasadę, że wyrażeniem hasłowym nawet bez przymiotnikOl "kulturowy" czy"etniczny", może być tylko taki termin, który j,'-;t Ie pOt. si.clenik Słownik polskiego, red. J. Krzyżanowski, red. Z. Poniatowski, Warsza\\,-a 1969. folkloru reliQioznOll"Czy, \-Var;zawa 1965; ;\>1cJ) �102 Zofia Staszczak na tyle ogólny, że określa całą instytucję lub proces kulturo'.vy i je:;t b2rdziej terminem teoretycznym, niż prostym określeniem jakiejś kategorii wytworów. Lista haseł Słownika Etnologicznego zostałn zaprojekto\vana i opnc"'vvana z inicjatywy czteeroosobowego zespołu pracownikó\v naukowych L-,stytutu Etnologii UAMw Poznaniu 13 i opracowana na podstawie Sp'Jr:.:ądzonych przez ten zespół kartotek porządkujących. W końcowej fazje lista w formie zestawienia zbiorczego zawierała diu każdego hasła: 1. wyrażenie hasłowe (np. asymilacja kulturowa i in.); 2. jego odpowiedil);,j obcojęzyczne (w języku angielskim, francLlskim, niemieckim i rosyj,'>.im); 3. hasła odno:~nikowe (synonimy, odpowiedniki. :~ntonimy albo pojt;cia cząstkowe); 4. odesłania do innych haseł (umieszczone :)od tekstem h;;seł głównych); 5. okre':'Jcnie kategorii hasła (np. hasła szczególO\ve, problemowe, odnośnikowe). Ustalenie haseł odnośnikowych (tzw. "czystych" odsyłaczy) służyło ll:,:wiązaniu korespondencji między hasłami, odesłaniu do jednego ha:3:a ~,;r~it:jlub b:"\rdziej wyraźnych i mniej lub bardziej świadomyc;· synon\:-,:Ó';,. Służyło ono ponadto w ustaleniu hierarchii, aby hasła były na moj}\'\'ic zbliżor.ym szczeblu uogólnier.ia. Hasła odnośnikowe pozwa1;lJy :;.kżc w miarę możliwości cmawiać dany problem calośeio·No. Natomi""t ,::;dCSJZ'lllć.l do innego hasła tekstowego miały być wskci.zan iem korespoLc!,,"ncji między zagadnieniami względnie autonomicznymi i mniej więcej :);} tym szczeblu uogólnienia, Doda'Ć można, że hierarchizacja zagadnień w obr~bietych właśnie hasel odsyłaczo\vych nie mogla być pełna, gdyż pełna ~':\)".';e:{weneja w tynl zakI,'esie doproNadzjlaby, jak wspomniano. do sy:::ó'matycznego za,rysu podręcznikowego w rodzaju M. Mau~;a 11. Okr2s1e:F52 'N liście haseł kategorii hasła było tylko wst~pną propozycją i ost:l:u~?nje ustalone zostało dopiero VI toku prac autorskich. \V związl:ll oz ier'l11inologicznym, a :nie przedmiotowYTIl profilem słownika, ilość haseł :o2czegóiowych uległa reduJ::cji do stosunkowo nic\vielkiej 1iczby takich l"rminó\\', jak np. artefakt, diaspora, amalgamacj1 i in. Zaprojektowana lista h3seł uwzględniah łqcznie 467 terminów, w tY::1 ~~';,seł szczegółowych 261, haseł problemowych 74, i odnośnikowych 13~, VJ praktyce jednak objaśniono ogółem 243 terminy ogólne; w ramach t: eh haseł objaśniono też 176 innych terminów ujp,tyeh \V postaci has~ł ci1nośnikowych. W ten sposób lista hasel ogólnie została zre<1lizowar:i-I W 89,i(1ill, a w odniesieniu do hasel tekstowych w 7Z, ;'NII, zaś hasła 0\1l~cc;nikowe zostały wzbogacone o 3411/0. Czyli można powiedzieć, że z:~ f t3 Czlcnkami ze,polu były: Elżbiet" Goździak, "\,;.;'cka. Zofia StaszcZJak. \~ M. M'tuss, op. cit., Irer:a KabCit. D:li1C\ta PeJlkala-G:l- �NA MARGINł'SIE REALIZACJI "SŁOWNIKA ET:-;;OLOGICZNEGO" 103 .vszystkich zaprojektowanych haseł zrezygnowano tylko z ok. lOo/u. Czę~ciej natomiast, jak już wspomniano, dokonywano w toku prac autorskich dalszej syntetyzacji haseł, w wyniku której ilość: hasel tekstowych (problemowych i szczegółowych) zmniejszyła się o 27~/u, a hasel odnośnik(Jwych wzrosła aż o 34IO/u. Większość haseł szczegółowych ulegała takiemu rozbudowaniu, że można je zaliczyć do problemowych. Reguły konstrukcyjne haseł, sugerowane zwykle przez red<lkcję, dążą do nadania hasłom możliwie jednolitej formy. W Słowniku Etnologicz;~ym każde hasło tekstowe składa się z: wyrażenia hasłowego, ewentu;)lriie jego synonimów, odpowiedników obcojęzycznych (w czterech języ:.:ach), definicji wyjściowej, tekstu hasła, haseł odsyłaczowych i podstawowej liter<itury przedmiotu . . Del'inicja wyra7.enia hasłowego może być wybranym cytatem lub praJeJinicją, a może być definicją autorską zmierzającą, jak wiadomo, do ujęcia tak szerokiego, by obejmowały całą gamę poglądów i punktów widzenia. Tekst dajE' zwykle wstępne zarysowanie zagadnienia i syste(:1atykt; poglądów oraz krótką analizę pojęcia z zarysowaniem różnych wariantów teoretycznych i z odesłaniem do innych hasel. Literatura cy~o\vam w tekście hasła, a nie uwidoczniona w wykazie bibliograficznym Ja tego hasła, jest cytowana w zbiorczym wykazie bibliografii na końcu słownika, gdzie Zl1ajduje się również wykaz skrótów czasopism, wydaw .. nictw zbiorowych i in. Oprócz odesłań (w formie strzałki) do innych "laseł Vii tekście hasła, mamy na końcu hasla ode::;~anie do kilku innych ilasel. którychprobłematyka jest dla tego hasła szczególnie komplemen~arna. T:1kżc zestawienie nCijważnie.iszej literatury dla danego hasła Ob9jmujc tylko te pozyc:je, które w szczególny sposób omawiają wyrażenie hasłowe. Redakcj3 wymagała od autorów 15 tylko tego, aby najważniejsze pro:;lemy i nurty zwi'lz8ne z danym hasłem nie zostały pominiGte. Autorzy 1; W Slo/!·l/iku. Et:wlof]iczll1Jm autorami haseł był 28-050bowy zespół praeow:,ików naukowych: Instytutu Etnologii UA'M w Poznaniu (J. Bednarski, A. Brencz, :\l Buchowski, J. Bu,rszta, W. Burszta, M. Gawęeki. E. Goździak, Z. Jasiev;';:z, l. Kabat. B. Line,tl', D. Penkala-Gawęcka, Z. Staszezak, R. Vorbrich, B. WalendcJNoka); Pracilwni Etnografii IHKM-PAiN w Poznal,iu CVI. Pasem-Zielińska, A. Posern-2it'iińs:,i); Zakładu Etnografii IHKM-PAN w Warszawie (SI. Szynkiewicz, R. TI:-Meki); Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w Warszawie (Z. SokoL~wicz); Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakowie (Z·b. Biały); Instytutu Sacj0:ogii UA:\i \\. P"waniu (K. Kwa9niewski, :YI. Ziółkowski); Instytutu SoejalogiiUJ o,\' Krako\vie (A. K. Paluch): I'n:;tytutu Kulturoznawstwa UA.:\J IV Poznaniu (J. Grad, Z Gjersze\li~ki); Instytut Filozofii UAM w Poznaniu {A. Pałubieka); Wyższej Szksly i'ec1agogicZllf'j \\' Opolu (J. Hajduk-Nijakowska); '.\Iuz~u!11 Narfxjowego w Szezcci~lie (.1. ł,.apott). �104 Zofia Staszczak mieli jednak swobodt;> nie tylko, jak już zaznaczono, w rozmieszczeniLt aKcei1tów związanych z wyeksponowaniem tych czy innych koncepcji, aie.: 1 i w przyjęciu autorskiej systematyki zagadnień i poglądów oraz szczeb :l uogólnienia takiej systematyki, a nawet przyjęcia zasady wykładu chn,_ nologicznego, wyliczenia informacyjnego. Wszystkie te konwencje znal,· zły wyraz \V opracowanych hasłach. Słownik ogólnych termi.nów funkcjonujących w danej dyscyplinie n lukowej jest oczywiście tylko odbiciem stanu wied?;y na dcmym etap; . a przy pewnej inflacji publikacji w skali światowej także stanu UPO\'.' .• szechnienia podstawowej literatury. Etnologiczne doświadczenia w ty;1! zakresie skłaniają jednak do wniosku, że chociaż jest to wysiłek o przej" ściowym tylko znaczeniu, warto go jednak podejmować. Możni1 się be,· wiem dowiedzieć w ten sposób o stanie dyscypliny wi.ęcej. niż na poc!stawie opracowania monograficznych studiów, a nRwct podręcznikó\·:. i z pewnością więcej, niż na podstawie dyskusji o tożsamości i kryZySie: danej dyscypliny. Można też lepiej zdać sobie sprawę z tego. co stanowi przedmiot teoretycznej kontrowersji, a co jest wspólnym mianownikie'" danej dyscypliny, oraz które pojęcia wymagają opcji metodologicznych, a które ich nie wymagają. Prace takie stwarzają też okazj(·; do tego 0./ stwierdzić, w jakim stopniu dociekani3 definicyjne pozostaje\ w naw, aktualne (przy niezbędnej staranności o uniknięcie jałowego formali ,mu). Zof ia Staszczak REALIZATIO~ OF THE ETHNOLOGICAL DICTIO:'-JARY (summary) The paper describes the conceptualization of the Ethnolog;cal Dictionary (;, print) as a work including: general ethnological terms, directions, mdhods <.1:"; subdisci:plines. As a background author presents a systematics of lexical mo,; ,graphs with regard to the .scope (including the whole or part of folk culture . 'concerning the world, country or region) and approach (thelJretical terms or ".'bject headings; sy,temati~ed theoretical terms or an inventory of tel'minology " in lexicons or thesauru'ses; only substantial headings or also 1J'I,gr<.lphical a.d organi7Jing ones). Then theaccepted concept ,is introouc':'d wi'lh regard t. the v:""oi documenting and cross-reference o[ headings in manner typical lo c', sp::c:·, I dictionary which i!1cludes .'L,bstanL'al1y chosen hcadings and not to ,\11 ('ncyclr)1Ldia embracing <Ill po.,;s:ble terms. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68e36218ceb58a0de72e78b461987fcf.pdf 4a677a162f50413a76156cf2c4ae8557 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-niemieckie pogranicze etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1371 Title A name given to the resource Etnograficzne przesłanki wyznaczania pogranicz etnograficznych / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59. 1975 ZOFIA STASZCZAK ETNOGRAFICZNE PRZESŁANKI WYZNACZANIA ETNICZNYCH /NA PRZYKŁADZIE POLSKO-NIEMIECKIEGO KULTUROWEGO) POGRANICZ POGRANICZA Zakreślony temat już na wstępie wymaga ustalenia pojęć terytorium i pogranicza etnicznego. Za P. L Kusznierem można przyjąć, że "terytorium etniczne jest to obszar, na którym dany naród rozwinął się, na którym żyje, względnie żył do niedawnych czasów i z którym jest on od dawna i nieprzerwanie związany swoją twórczą kulturową działalnością" l. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia 'pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie -.granica wyjaśnia, że nie chodzi tu o jakąś linię demailkacyjną, ale o strefę. Tak więc ujmując pogranicze można posłużyć się tymi samymi kryteriami, które odnoszą się do terytorium etnicznego. Jak stwierdza bowiem G. Labuda "od prastarych czasów ludzie różnili się językiem, obyczajem, naj ogólniej kulturą i sposobami zachowania; na tle tych różnic zarysowały się z czasem granice narodowościowe, etnograficzne, kulturowe i inne. Nieraz stanowiły one dziedzictwo wspólnot plemiennych, nieraz jednak były wynikiem przemian wywołanych rozwojem sił wytwórczych, migracji, organizacji politycznej, przyswajania nowej religii, przeobrażeń społecznych i klasowych, a także akulturacji lub wynarodowienia całych grup ludności. Granice te rzadko pokrywały się ze sobą" 2. A więc obok takich tradycyjnych kryteriów, przy pomocy których wyznaczamy wszelkie pogranicza, jak polityczny stan posiadania, narodowość, język, należy uwzględniać i inne elementy kultury. Wymienione elementy stanowią źródło tworzenia i utrzymywania się świadomości odrębności l P. 1. Ku~ncr. K metodologii opredelenija etnograficeskich teTTitorii. skaja Etnogral'ija" 1946, nr l, s. 12-24. 2 G. Labuda. Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych, 1971. s. 27. "SovetPoznań �G4 ZOFIA STASZCZAK etnicznej, w oparciu o którą można zapewne najbardziej precyzYJnIe wyznaczać wszelkie pogranicza. Używając określenia "pogranicze pcllsko-niemieckie" wypada przypomnieć o pewnej umowności tego określenia. Chodzi tu oczywiście nie tylko o dzisiejszą granicę, czy strefę graniczną między dwoma narodami, lecz także o wszelkie związane z nicj \\. treści zjawiska. Rejestracja i opis wszelkiego rodzaju granic konkretnych wspólnot społecznych i politycznych, a także wypracowywanie metod ustalania takich granic, od dawna jest przedmiotem rozważań wielu badaczy geografów, prawników, historyków, antropologów, przyrodników i etnografów. Jeżeli chodzi o stopień przydatności wyników poszczególnych dyscyplin dla określenia stanu pogranicza etnicznego, to należy zauważyć, że ustalenia historyczne operują głównie danymi o podziałach politycznych, które nie są jednoznaczne z podziałami etnicznymi. Chociaż niewątpliwie podziały polityczne mają jakiś wpływ na ustalenie si~ granic etnicznych, a wpływ ich jest wzajemny (podobnie jak \V wypadku narodotwórczych funkcji państwa obok państwowotwórczych funkcji narodu), to trudno określić granice etniczne przy pomocy samych tvlko podziałów politycznych. Kr:x.terium językowe jest najpowszechniej przyjęte w omawianym przez nas zakresie i byłoby najostrzejsze, gdyby nie szereg historycznych uwarstwień, które np. kazałyby według tego kryterium uważać dzisiejszych Irlandczyków za Anglików. Nie trzeba też zapominać, że język jest tylko jednym z kryteriów obiektywnej przynależności do narodu 3. Mimo nierównomiernego i rzadkiego występowania, duże znaczenie mają dane archeologiczne. Tym większe, że odtwarzają one stan rzeczy w dość odległym przekroju czasowym. Wadą ich jest natomiast mała przydatność opartych na nich ustaleń dla współczesnych nam społeczeństw 4. Toteż dość wcześnie wśród zwolennikó\v przedstawicieli wymienionych dyscyplin pojawiła się tendencja do łącznego spożytkowania danych historycznych, archeologicznych i języlwwych przy określaniu terytoriów i granic etnicznych ,i. Doceniono także •• w tym zakresie i dane etnograficzne. Etnografia bowiem posługując się przestrzennymi ujęciami rozmieszczenia zjawisk kulturowych, dostarcza także obiektywnych przesłanek w omawianym zakresie. Sami etnografowie zajmują niekiedy w tej sprawie dość ostrożne stanowisko. Chodzi tu szczególnie o pracę J. BarabMia G,' który stwierdza. że brak na 3 Tamże, s. 28. , Por. np. K. Jażdżewski, Stosunki etniczne na Slqsku w I tysiqcleciu przed n.t!. i te I tysiącleciu n.e. "Biblioteka wiedzy o Sląsku. Seria Archeo1ogi<:zna·'. nr :2. Katowice 1960. 5 P. I. Kusner, op. cit., s. 12-24; tegoż, Etnićeskije territorii i ctnićeskije granicy, Moskva 1951. 6 J. Barabas, Kartogrtifiai módiie1' a neprajzban, Budapest 1963. �Etl1oyrrlIic:::ne przesłanki 'wy:uwcztllliu p(Jgran'łc~ etnicznydl razie \'.. etnografii precyzyjnej metody, która pozwoliłaby z podobieństw i różnic przestrzennego rozmieszczenia faktów kulturowych stworzyć dostateczne przesłanki dla wniosków historycznych. Autor daje możliwie pełny przegląd czynników, które warunkują zróżnicowanie kultury ludowej i stoi na stanowisku, że etnografia zajmując się przestrzennym zróżnicowaniem kultury dostarcza jedynie źródeł pomocniczych, które 'y\inny być wykorzystywane w dalszych badaniach porównawczych, prowadzonych w możliwie szerokim ujęciu kompleksowym. Jednakże wydaje się, że przy wyznaczaniu pogranicz etnicznych w nieco większym stopniu mogą być brane pod uwagę i dane etnograficzne. Spróbujmy wyliczyć przemawiające za tym argumenty. Skoro bierze sit; pod uwagę język, który jest elementem kultury, dlaczego \.vięc nie miałyby mieć znaczenia inne oprócz języka zjawiska kultury, które mogą być także w sposób trwały związane z jakąś specyfiką narodową, choć może mniej odbijają się w świadomości narodowej. Jeżeli liczą się rozproszone i nieliczne dane archeologiczne, czasem nawet dyskusyjnie datowane i bardzo odległe w czasie, to dlaczego nie należałoby brać pod uwagę świeższych danych etnograficznych. I dalej, skoro importy rzymskie czy gockie na ziemiach słowiańskich nie przeszkadzają w uznaniu danych ziem za słowiańskie, to dlaczego nie mielibyśmy uważać za istotną przesłankę także występowania jakichś specyficznych form recepcji wytworów obcych w kulturze ludowej. Skoro przyjmuje się za przesłankę historycznie stwierdzone linie podziałów politycznych, czy wyznaniowych, które nieraz pozostawały \.v bardzo luźnym związku z podziałami etnicznymi, to tym bardziej można użyć przesłanek etnograficznych. Pogranicza etnicznego nie da się ustalić w nawiązaniu do subiektywnej teorii narodu, nawet gdyby przyjęcie takiej podstawy nie było w nauce istotny sposób krytykowane, a to dlatego, że: a) nie dysponujemy danymi masowymi o deklaracjach świadomości narodowej z przeszłości: b) gdyby nawet takie dane istniały, byłyby one bardzo wątpliwe wobec późnego przecież upowszechnienia się świadomości narod'Jwej. Przyjmując właściwość i konieczność posługiwania się przesłankami związanymi także z obiektywną teorią narodu, dochodzimy do wniosku, że nie ma powodu, aby przesłanki takie ograniczać do sfery języka, chociaż na pewno jest to najważniejsze kryterium obiektywne. Nie ma też powodu, by rezygnować z wyznaczania przy pomocy danych etnograficznych stref pogranicznych, w których zanikła lub nie pojawiła się być może nie tylko świadomość, ale zanikło używanie języka rodzimego, przy pozostaniu \.viększego lub mniejszego nasilenia innych polskich, albo w każdym razie bardziej związanych z Polską niż Niemcami eIe- w 5 - LI:cl, t. ::9 �G(; ZOFIA STASZCZAK mentów kultury, nawet jeśli by przyjąć, że nosicielami tych elementów stali się po pewnym czasie i w pewnym stopniu także rodowici koloniści niemieccy. Czy stwierdzenie odrębności kultury jest eo ipso sprawą stwierdzenia odrębności etnicznej? Otóż wydaje się, że etnicznych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos "zdrowy". tj. polegający na organicznej jedności subiektywnego i obiektywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależnoścI z osobna (np. język i inne elementy kultury), można i należ:,-' rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Wskazanie na chociażby skromne możliwości - etnografii w O1r:awianym zakresie skłania do krótkiego zarysowania dotychczasowego stanu badań 7. Jeżeli chodzi a dorobek polskiej etnografii, to należ:,-' zauważyć. że częściej zajmowano się wykrywaniem granic i obszarów etnograficznych w Polsce 8, niż badaniami pogranicz kulturowych sąsiadujących grup etnicznych. Z tych ostatnich na uwagę zasługują prace dotyczące tzw. północno-wschodniej rubieży etnograficznej 9, polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego 10, śląsko-łużyckiej rubieży etnograficznej 11 i czesko-polskiego pogranicza kulturowego 12. 7 Por. zwłaszcza: Aspects particuliers des populations Alsaciennc et Mosciian"'. [w:] ,,:Etudes et documents demographiques", nr 7, Paris 1956. ss. 262; jest to opracowanie interesujące metodycznie, gdyż ustala pasma pograniczne \\. oparciu nie o obiektywne występowanie elementów kultury, ani o subiektywne deklarac}· przynależności narodowej czy preferencji językowych, lecz w oparciu o samą tylko deklarację o znajomości języka francuskiego, gwary alzackiej i języka niemieckiego występującej w 6 najważniejszych kombinacjach. 8 Np. R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie UJ świetle dawnych 1 najnowszych badań etnograficznych. "Lud" 1946, t. 36, s. 222-256; ;: nowszych opracowań zob. artykuły zawarte [w:] "Lud" 1966, t. 47. 9 J. Czekanowski, Zróżnicowanie etnograficzne Polski UJ świetle pTzcs:lości. "Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU" 1936, t. 40, s. 64-67; tegoż, ll!:;tęp do historii Słowian, wyd. 2, Poznań 1957, s. 385-391; K. Moszyński, Niektóre przycz!i'C]j zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. "Lud Słowiański" 1938, t. 4, s. B 65-117. 10 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiał6w etnopraficznych. "Lud" 1966, t. 50, cz. 2, s. 431,,466; Z. Staszczak, Niektóre nawiązania slo- wiańskie deutschen Wrocław nellen tradycyjnej Volkskunde". UJ kulturze ludowej Sląska w świetle danych "Atlas der "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20: Wieli dolnośląska, 1970, s. 232-264; tejże, Einige slawische gemei.nsamkeiten in der traditio- Volkskultur Schlesiens anhand der Angaben des "Atlas der deutschen Volks- "Ethno]ogia Slavica" 1972, t. 4, s. 43-65. 11 A. Nasz, Wplyw śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" 1958, R. J 3, nr 3, s. 365--408. 12 M. Gładysz, Z zagadnień procesów kulturowych pogranicza etnicznego. ,,2.-.::kunde". �Etnogrofic::nc przeslanki wyznnczania pogranicz etnicznych (i 'j W ostatnio opublikowanym artykule M. Gładysz stwierdza, że w dotychczasowych pracach dotyczących pogranicz kulturowych zbyt często podnoszono i eksponowano odrębności faktów kulturowych różnicujących sąsiadujące grupy etniczne, a to w celu podkreślenia ich swoistości lub autonomiczności. Zdaniem autora "preferuje się często elementy drugorzędne przy pomijaniu istotnych właściwości oraz rezultatów nieuniknionych wpływów sąsiedzkich. W tym właśnie nieustannym podkreślaniu m;lręhpQlki-. stykających się grup ludnościowych zacierał się właściwy obraz kultury charakterystyczny dla pogranicza etnicznego. Kulturę taką cechujet- większa różn9_r<2dnQŚG __el.e.męntów oraz znaczna teflaencja_A~- iffiiany---iChT~ji-i pozycji w st~ukturze całości" 13. Gdybyśmy -jednak przyjęli zreferowaną wyżej J;Iletodę, to nie można by było mówić o pograniczu kulturowym, ale o trzech różnych grupach kulturowych, z których trzecia stanowi pewnego rodzaju hybrydę. Na czynniki zespalające kulturę dwóch różnych grup etnicznych przy zastosowaniu tzw. metody typologicznej zwracali uwagę w swoich pracach A Dobrowolska 14 i T. Wróblewski 15. Wyniki takich badań dostarczają ciekawych przesłanek do poznania zróżnicowania kulturowego Europy i występowania wielkich "pomostów kulturowych" - podobnie jak niżej cytowany Atlas der deutschen Volkskunde, ale tracą z pola widzenia pogranicze etniczne. Wspólną myśl można dostrzec w tym, że szukanie analogii europejskich wschód-zachód może być analizowane typologicznie, jak u wspomnianych polskich autorów, względnie może wynikać z takiego obrazu kartograficznego, który przedstawia, jak Atlas der deutschen Volkskunde, głównie zróżnicowanie między północą a południem, co jest tym samym położeniem akcentu na wspólne elementy pomiędzy kulturą ludów wschodu a zachodu. Powracając do prac etnograficznych, które określają pogranicza kulturowe na podstawie zaznaczających się różnic i operują ujęciami przestrzennymi, można zauważyć, że różni je nie tylko kryterium doboru zjawisk składających się na określone pogranicze kulturowe, ale i technika ~znaczania tychże pogranicz. Pierwszą wyróżnioną przez nas grupę stanowią wszelkie linearne ujęcia; bązujące na ~jawiskach kulturowych dobranych bez względu na stopień ich powiązań typologicznych bądź chronologicznych. Są to ujęcia statyczne. Typowym przykładem -----... szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne", nr 6, Krakóv.' 1972, s. 7-4J. 13 Tamże, s. 8. 14 A. Dobrowolska, Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. Studium porównawcze. "Lud" 1963, t. 48, s. 321-366. 15 T. Wróblewski, Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. "Prace Wydzialu Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna", nr 3, Poznań 1964. V li �68 ZOFIA STASZCZAK takiego ujęcia może być wyznaczona przez J. Czekanowskiego na pod-......, stawie opracowań K. Moszyńskiego ~zw. rubież północno-wschodnia, I której interpretacja wywołała w nauce tak iywą dyskusję 16. Drug'l......t grupę wydają się tworzyć prace, które także posługują się linearną techniką przy wykreślaniu pogranicz kulturowych, ale ujęcio'n;' tym' towarzyszy jui" próbatYe9"I?gIilmrpowanych zjawisk. Można powołać się tu na opracowanie A. Nasza dotyczące tzw. rubieży śląsko-łużyckiej 17, na osobnych bowiem mapach zestawił autor elementy'kultury-materialnej, duchowej, zasięgi izoglos, a wyniki mapy syntetycznej porównał z zasięgiem kultur archeologicznych, z mapami językowymi, z granicami politycznymi, a przede wszystkim z geograficzno-ekonomiczną specyfiką terenu. Trzecie kolejne miejsce zajmują prace, w których linearnym ujęciom pogranicz kulturowych towarzyszy także typologia mapowanych zjawis~-'pizep-rowadz6'i1a-wzaieżności od czynników warunkujących ich przebieg. Takie podejście do -iaga-dnienia zaprezentował R. Weiss 18 odnośnie do obszaru Szwajcarii, przedstawiając na osobnych mapach zbieżne zasięgi zjawisk kulturowych, które zostały uwarunkowane zróżnicowaniem środowiska geograficznego, przebiegiem granic politycznych, granic wyznaniowych, stopniem urbanizacji. Wymienione przykładowo prace .przedstawiają badane pogranicza kulturowe jako granic~, którą ~yznaczają 'linearne. zasięgi zjawisk ku17 turowych o podobńym przebiegu - przestrzennym. W takich ujęciach bardziej mówimy o granicy między dwoma obszarami etnicznymi, niż o strefie, którą można jedynie odnieść do obszaru objętego zbieżnymi liniami tych zasięgów. Skoro natomiast coraz powszechniej pojmuje się kulturę n.ie-jako...-zbió.I:----el-€!I-Bentów,~o strukturę, ze względu na ---funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy okre~l~niu pogra~z kulturowy ch istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak największej ilości faktów kulturowych związanychz określonym zapleczem etnicznym, a także ich zag~~nym obszarze. Takiego zagęszczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbieżności linearnie wyznaczonych zasięgó\v zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, tj. ujmując pogranicze jak w dotychczasowej praktyce badawczej - jako granicę, nie zaś jako J 16 Por. np. J. Natanson-Leski, Zarys cław 1953, s. 71-72. 17 A. Nasz, op. cit., mapy 1-7. 18 R. Weiss, Die Briinnig-Napf-Reuss Weslschweiz auf volkskundlichen 1962, z. 4, s. 201-231. Karlen. granic Linie i podziałów Polski als Kulturgrenze "Schweizerisches najstarszej, zwischen Osl- Wro- und Archiv fur Volkskundc" �Etnogrnjiczne przestanki wyznaczania pogranicz etnicznych (;9 strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione też możliwości kumulatywnego odczytania ich jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona w niniejszym szkicu propozycja jest próbą przywrócenia tej możliwości. Próbę ujęcia pogranicza kulturowego jako strefy określonej przy pomocy warstwic, wyznaczonych tylko ze względu na to, ile uwzględnionych elementów wsp~a danym terenie, podjęto w oparciu o dane zawarte w Atlas der deutschen Volkskunde 19 odnoszące się do polsko-niemieckiego pogranicza etnicznego. Przy wyborze źródła uwzględniono fakt, że: a) umożliwi ono wskazanie obszarów szczególnie nasyconych tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa powojennego w Polsce zachodniej; b) ADV, jako wydawnictwo niemieckie nie wolne od tendencyjnych nastawień, opracowane było z myślą o uwypukleniu i powiązaniu tych ziem z niemieckim obszarem etnograficznym. Toteż tym bardziej zasługuje uno na uwagę, czy nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Ogółem przeanalizowano 203 mapy, zawarte na 155 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach wydanych w latach 1936-1939 oraz 3 zeszytach nowej, powojennej serii pochodzącej z lat 1958-1962. W dalszej ilościowej charakterystyce wykorzystanego źródła należy zauważyć, że aż 26% stanowią mapy językowe, dotyczące nazewnictwa gwarowego różnych elementów kulturowych. Natomiast na ogólną ilość 150 map ściśle etnograficznych, tylko na 5 mapach (3,3%) zestawiono elementy tzw. kultury materialnej, zaś 53 mapy (35,3010) dotyczą elementów kultury społecznej i aż 92 mapy (61,4%) kultury duchowej. Z kolejności puhlikowanej tematyki (zwłaszcza porównując ostatnio wydawane, bardziej obiektywne zeszyty) można także wnosić, że specjalnie dobierano tematykę, nie zawsze powodując się w tym zakresie obiektywizmem. Wynika z tego, że wbrew temu, co dotychczas sądzono, sz'owinizm pierwszych redaktorów był jednakże większy, aniżeli tendencyjność ankieterów terenowych. Przy wykorzystywaniu danych zawartych w ADV przyjęto następujące zasady interpretacyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy kulturowe. które w świetle map ADV wys,tępują na terenie całej lub części 19 Atlas der deutschcn Valkskunde, red. H. Harmjanz, E. Rohr, Leipzig 193619:39, teki 1-6, karty 1-120; Neue Falge, red. M. Zender, Marburg 1958-1962, teki 1-3, karty 1-36; w dalszym ciągu cytowany w skrócie: ADV. �70 ZOFIA STASZCZAK Polski zachodniej, a posiadają nawiązania do pozostałych terenów polskich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary dawnego osadnictwa słowiańskiego. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów sporządzono wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedyn- Nasilenie ilościowe \vystępowanin elementów kultury związanych ;~ tradycjami wiańskimi wg danych Atlas der dClltschcn Volkskllndc 1 - Występowanie współwystępowanie współwystępowanie 1-2 elementów; 2 - współwystępowanie 3--5 clemcntt'J'.v; 3 4 -- współwystępowanie 9-13 e!cmentóv,;; 'j -elementów; G współwystępowanie 17-19 l'!cmentó" 6-8 elementów; 14-16 sło- �Elnoyrojic.:ne pr:eslanki wyznuc:aniu pogranicz il etnicznych c:z\ch mapach ADV, ale ten sam element śledzono na kilku mapach. \\T ten sposób sztucznie niejako rozbite elementy kulturowe na kilku mapach gromadzono na jednej, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. :l, Szczególną uwagę zwrócono na \vystępowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie .kontekst). Ogółem wykonano :34 mapy w oparciu o 57 map zawartych w ADV 20, którEc stanowih- podstawę do wykonania przedstawionej mapy zbiorczej. 'I'Vykreślnne na prezentowanej mapie warstwice wskazują strefy odznnza.IC!ce sit; nasyceniem ilościowym określonych elementów kulturowych na rozpatryv,';:myITI- 6trszarze. Jedna warstWIcanie oznacza jednego zasięgu, ]ecz wysh;pO\vanie pewnej ilości zjawisk (obojętnie których). Dla ~vic?kszej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmujące wiec ej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstw'ic, charakteryzując\ch sic; wvstc;powaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do streh najwi(,'kszej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjav,;isk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak ::I'zebiega zasic;g każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy do+\chczi.lsoww:h ujc;ciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za TO zyskuje sic: możliwość nowej interpretacji, odchodzącej od Tego, CO widziano \V krc;gach i warstwach kulturowych, a bliższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bowiem cd bo przedstawić nasilenie jednego elementu. co w etnografii jest trudne j ';'lało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępowanie róż:l\ch jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co po\voduje, ze Jościowc nowarstwienie tych elementów staje się- tak nieczytelne, że a~: r;iemożJ iwc do kartograficznego przedstawienia. Przywrócić tę _'z\telność' można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia jakościowegu przedstawjofl:-ch elementów i rozpatrując je tylko ze względu na :luśĆ' elerncntów współwystępujących na danym miejscu. Przyj(;tc założeni;) umożliwiły wskazanie: l) strefy obejmującej obszar Pulski zachodniej i północnej, wykazującej różnice pomiędzy tradycyjną, polslq J.:ultuq ludowiL a tradycyjną ludową kulturą niemiecką; 2) w ob:'I'bie tc',j strch obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi ~l(l\.'ćiańskimi .leszcze przed ukresem polskiego osadnictwa powojennego. Ś' J " \Vykonanc mapy dotyczą następujących zagadnień: nazw i zwyczajów po,"':'y' 11 13 mapy), urodzinowych (1), weselnych (1), dożynkowych (9), dorocznych ,-,':',)Zar,y('il :h\\'veh i'l, nkrc,;cm -,\:LTZl'11 5wi,jt 16). Bożego inOitrumcntów Narodzenia muzycznych (6), Vlie1kanocy (1) i form (2), potraw kołysek (l), obrzę, �ZOFIA STASZCZ AK Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum nawiększej ilości współwystępujących elementów kullurow\'ch obejmu e teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słahiej, a e również silnie zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak takiego zogniskowanego centrum. Wyraźnie zaznaczy ta się_także odrt~bność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady r słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych niernieckicn i np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji mogą stanowić potwierdzenie znanego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych efXlkach opierała się często na substracie etnicznym słovviańskim. choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższ,! pozvcjE: ekonomiczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego byb bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobn.v ślad b,vwa uważane występowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i Dolnyn, Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przedstawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobnie nasilenie występowania e1e* mentów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby poż'ldane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplementarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. 0ci zachodu przenikały przecież do Polski za pośrednictwem Niemiec, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germm'lskiej. podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tvlke wpływy polskie i słowiańskie. Poza tym w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległ zatarciu szereg elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejszą wydaje się rekonstrukcja prz~'de wszystkim tego. co przez wieki było wypierane i majol'\·zowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji d,\'namiki kultury~ ~ie przez .ustalenie chron~logii, które w etnografii ~.est cz(,'sto \\·ątfliwe'$ l nawet me przez typologIczne odtwarzame ewolucJI, lecz przez S,Wlerdzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć. iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską. niż niemiecką, silniej utrz:vmał się dany substrat etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona ~1 na powszechne. specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana proced!.I!'E! I 21 R. Linton, The Study oJ !vIan, New York 1936, s. 282. �Etnof}Tnjiczne przesłanki wyznaczania pogranic~ etnicznych pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych elementów kultury właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w tym wypadku - miernik tragicznego rozdarcia, któremu dopiero najnowsze dzieje położyły kres. ZOFIA STASZCZAK THE ETHNOGRAPHIC CONDITIONS FOR DETERMINING ETHNIC BOUNDARIES (USING THE POLISH-GERMAN CULTURE BORDER AS AN EXAMPLE) (S u m m ar y) The purpose of the article is to consider the usefulness oi' ethnographic data establishing ethnic boundaries. The possibilities for ethnography in this area do not seem to be greater or lesser when compared with related disciplines such as history, linguistics or archeology. The identification of an ethnic and cultural Loundary where there is a "healthy" ethnic group, i. e. one based on the organic unity ol' the subjective and objective criterion of a nation, is controversial. However. on those borders where there is a pathological break not only in the consciousness and objective national belonging but also in the various elements of this objective belonging (c. g. language and culture), one can and one should consider these phenomena separately as indications of ethnic differentiation. On the basis of data contained in the A t l a s d e l' d e u t s c h e n Vol k s k u n d e in six fascicles published in the years 1936-39 and in three fascicles 01 &. new postwar series from 1958-62, an attempt to mark the Polish-German culture border as a zone characterized by the quantitative increase of definite elements of culture was presented. This is in accordance with the principle of understanding culture as a structure, though not with regard to the functional connections ol' the elements, but as a certain type of quantitative proportion. In determining boundaries of culture it seems that the cooccurrence of the largest possible number of culture factors connected with a specific ethnic area and their density in a given area are oj' basic importance. This density ol' culture elements cannot be ascertair:cd by studying the convergence of ranges of culture elements demarcated by lines (at times very diffuse) as has been done up to now-taking the border area to be a boundary and not a zone. With the aid oj' a systematic cartographic comi)ination ol' typological units, purposely scattered about by the German editors. they obtained data that significantly differentiated western Poland from the rest of Germany. A map was shown on which the contour lines showed zones marked 1,1 �ZOFIA STASZCZAK by a quantitative saturation of definite culture elements in a given area. Or.e contour line does not indicate one range, but the occurrence of a certain number of phenomena (unimportant which ones). The method presented indicates the possibility of reading ranges of culture elements like the contour lines in physical geography. These assumptions made possible to show: 1) a zone in northern and western Poland that showed differences between traditional Polish folk culture and traditional German folk culture and 2) - within this zone - areas especially saturated with Polish and Slavic traditions even before the Poles settled these areas after the war. This is the area of Lower Silesia and the Opole voivodeship where the center of the largest number of co-occurring culture elements is in the southeastern section of the Opole voivodeship. Somewhat weaker, though still fairly strong, is Pomerania where there is no such focal point. The area along the northern Czech-German border was also distinct, \vhile the areas of the Zielona Góra voivodeship, Warmia and Mazuria were less so. This type of map is a new attempt to reconstruct the dynamics or culture not by establishing typology, which in ethnography is oIten of doubtful value, but by establishing the quantitative strata of phenomena, It looks as if one can assume t'1at wherever a greater number of phenomena definitely connected more with Polish tradition than with German was centered, the given ethnic substratum wa:; more strongly preserved. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b40571411b9b2bcb6bd86a925398a9f.pdf d7ce63ba6e7d05248d43516bc1eb72e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:899 Title A name given to the resource Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA STASZCZAK Z M E T O D Y K I W Y Z N A C Z A N I A POGRANICZ KULTUROWYCH (NA PRZYKŁADZIE POGRANICZA POLSKO-NIEMIECKIEGO) Zakreślony temat wymaga sformułowania k i l k u ustaleń wstępnych. J u ż samo określenie „pogranicze" nie jest całkowicie jednoznaczne i na­ biera ono w różnych językach różnych odcieni znaczeniowych. Może ono być rozpatrywane ze względu na umowne, polityczne podziały te­ rytorialne, ze względu na obiektywne cechy geograficznej i klimatycz­ nej delimitacji terenu, ze względu na rozgraniczenie obiektywnych cech kultury ludów, zamieszkujących te terytoria, a nawet ze względu na różną świadomość odrębności etnicznej. Inaczej można mówić o pogra­ niczu kulturowym w ogóle, a inaczej tylko o konkretnym pograniczu, np. polsko-niemieckim. Rozpatrując pogranicze kulturowe w ogóle nale­ żałoby dążyć do tego, by skoncentrować się na poszukiwaniu tylko obiektywnych cech etnicznych ludności pogranicza. Takich cech jednak nie ma. Są tylko cechy wynikłe z konkretnej, historycznej relacji wcho­ dzących w grę ugrupowań etnicznych, ich przemieszania, nawarstwień i priorytetów . W konkretnych pograniczach, w stosunkach interetnicznych mogą zachodzić relacje: a — nadrzędności, b — równorzędności, с — podrzędności. Jest prawidłowością historyczną, że o pograniczu kulturowym nie mówi się z perspektywy nadrzędności i równorzędności, lecz jedynie z perspektywy podrzędności. W warunkach bowiem nadrzędności i rów­ norzędności pogranicze jest tylko problemem politycznym, a jego rekon­ strukcja naukowa, zwłaszcza na podstawie źródeł etnograficznych, staje się istotna dopiero w kontekście współczesnej lub minionej podrzędności. Ta podrzędność może być z kolei związana: a — z zaborem, b — z re­ windykacją (co ma właśnie miejsce w wypadku Polski Zachodniej). Wszelkie warunki zaboru, podobnie jak nadrzędności, mają to do siebie, 1 1 Literatura, materiał analityczny i pełna dokumentacja kartograficzna patrz: Z. S t a s z c z a k , Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia, nr 8, Poznań 1978. �118 ZOFIA STASZCZAK że nie potrzebują tego rodzaju poszukiwań, bo legitymują się granicami państwowymi i łatwo w tych warunkach narzucać świadomość, a nawet i język. Natomiast właśnie sytuacja rewindykacji stwarza nie tyle mo­ ralnie, co historycznie konieczność specyficznego ujęcia, mianowicie oparcia tej rewindykacji na najbardziej obiektywnych, a zarazem nie rzucających się w oczy elementach, czyli na sferze zwyczajów, które już czasem są oderwane od narodowego systemu wartości, a nawet za­ anektowane przez obcych przybyszów. Przy przyjęciu założenia, że wszelkie takie operacje mają sens tylko z historycznej perspektywy podrzędności w stosunkach między dwiema grupami etnicznymi, podrzędności, która stanowi naruszenie historycznego priorytetu w sto­ sunku do terytorium narodowego, w kontekście między dwoma kon­ kretnymi narodami (bo bezwzględnego historycznie priorytetu nie ma) ma także sens posłużenie się analizą źródeł etnograficznych. Rzeczywistość pogranicza etnicznego jest oczywiście czymś o wiele bogatszym i bardziej skomplikowanym. Jednakże w t y m miejscu będzie ona rozpatrywana tylko na przykładzie pogranicza kulturowego i za po­ mocą środków i metod stosowanych w etnografii. Jest to tylko przedsta­ wienie jednego, wycinkowego, ale za to bardzo trwałego i obiektywnego aspektu konkretnego pogranicza, jakie w omawianym przykładzie two­ rzy etnograficzne pogranicze polsko-niemieckie. Chodzi m i zatem o przedstawienie znaczenia źródeł etnograficznych jako przesłanki dla ustalenia pogranicza etnicznego, przy przyjęciu że: — przesłanek tych używa się głównie w sytuacji rewindykacji, gdy uprzednia agresja zburzyła historyczny związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym, czego wynikiem może być nie tylko zburzenie politycznego stanu posiadania, ale nawet zanik języka i świadomości; —• źródła etnograficzne mówią o obiektywnych zjawiskach kultury stanowiących podstawową przesłankę zarówno kształtowania się obiek­ tywnej rzeczywistości narodu, jak (jeżeli proces ten nie napotka prze­ szkód ze strony obcej agresji) i jego języka, i świadomości; — wobec braku możliwości sformułowania etnograficznych argumen­ tów wskazujących jednoznacznie na powiązanie jakichś wytworów k u l ­ tury z jednym tylko narodem, źródła etnograficzne mogą tylko stanowić wskazówkę przemawiającą za jednym z dwóch konkretnie skonfronto­ wanych narodów. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie granica, wyjaśnia, że nie chodzi t u o jakąś linię demarkacyjną, ale o strefę. Jest więc pogranicze strefą wydzielającą dwa obszary geograficzne, nie ze względu na ostrą i dla­ tego zawsze umowną linię demarkacyjną pomiędzy ustalonymi punkta­ mi, lecz strefą dzielącą dwa terytoria ze względu na jakieś i m właściwe cechy. Właśnie dlatego, że chodzi t u o nasilenie pewnych cech, pogra­ nicze nie może stanowić idealnej linii. Nie może ono jednak być też �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 119 uważane za trzecią, pośrednią jakość, gdyż takie postawienie sprawy, rzekomo nastawione na maksymalną obiektywizację podziałów, sprowa­ dzałoby t y m samym do absurdu wszelką zasadę podziałów terytorial­ nych opartych na odrębnościach, zwłaszcza antropogeograficznych i do­ prowadzałoby do bezwzględnej dominacji formalnych i umownych spo­ sobów delimitacji. Inaczej mówiąc, jeżeli przyjmiemy, że stopniowe przechodzenie od jednych cech do drugich, albo kontaktowe przemiesza­ nie cech nie dają podstawy do rozgraniczeń, lub nawet tworzą jakiś trzeci pośredni obszar — pozostanie wówczas tylko tworzenie granic ściśle umownych i formalnych, opartych na dość dowolnie przyjętych lub narzuconych kryteriach. Nie jest to jeszcze niebezpieczne, gdy chodzi np. o podziały geograficzne lub ekonomiczne (zwłaszcza przy tych ostat­ nich wydzielanie określonych obszarów może być nawet narzędziem poli­ t y k i ekonomicznej lub np. ochrony środowiska). Inaczej jednak przedstawia się sprawa w wypadku pograniczy et­ nicznych, których istnienie w istotny sposób warunkuje możliwości ludzkiego rozwoju i współpracy, zwłaszcza ze względu na swą zgodność lub niezgodność z podziałami politycznymi. Ze wszystkich grup społecz­ nych, funkcjonujących do dziś, tylko narody charakteryzują się ścisłym związkiem swego bytu i rozwoju z określonym terytorium narodowym. Związek ten trwa od czasów poprzedzających ugruntowanie i rozpow­ szechnianie się świadomości narodowej i współkształtuje naród w r ó w ­ nym stopniu, jak grupa etniczna i naród kształtują zamieszkiwane te­ rytorium. Jednakże związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym nie jest związkiem wiecznym, niezmiennym i t r w a ł y m w skali bez­ względnej. Pojawianie się, zanik i przemieszanie się grup etnicznych stanowi podstawę do ustalenia tylko relatywnych względem drugiej, konkretnej grupy etnicznej praw do danego terytorium. Można w t y m zakresie wskazać na przykład pogranicze polsko-niemieckie, które przez długie wieki aż do obecnego stulecia było widownią właśnie takiego n a ­ poru grupy sąsiedniej, na co wskazują dane historyczne o wypieraniu, nie tylko polskiego, państwowego stanu posiadania, ale także języka i świadomości narodowej. Spełnia ono zatem istotny z punktu widzenia naukowego wyjaśnienia postulat badania pogranicza w konkretnym, historycznym kontekście stosunków między dwoma określonymi naro­ dami. Wskazany powyżej typ owego kontekstu pozwala również na uprawo­ mocnienie źródeł etnograficznych jako istotnego, choć pomocniczego, wskaźnika w jego określaniu. Albowiem nawet wtedy, gdy kontekst nadrzędności i podrzędności w stosunkach dwóch narodów nie skłania do bardziej strukturalnego badania strefy pogranicznej, badanie owo może się opierać na różnych źródłach. Oczywiście najbardziej niewątpliwe są zachowane mimo obecnego naporu elementy świadomości i języka. Wydaje się jednak, że także �120 ZOFIA STASZCZAK i w ich braku można posłużyć się analizą innych cech kultury właśnie z domeny badań etnograficznych. Jest to bowiem jedyne obiektywne źródło, które może świadczyć o związkach narodu (choć już nie grup i jednostek) z konkretnym terytorium. Wydaje się bowiem, że etnicz­ nych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos „zdrowy", t j . polegający na ograniczonej jedności subiektywnego i obiek­ tywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależ­ ności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależności z osobna (np. języka i kultury), można i należy chyba rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Pojawia się t u jednak pewna ilość dalszych problemów związanych już nie tyle z uprawomocnieniem samego kryterium, co z ograniczonymi przecież możliwościami jego stosowania. Oczywiście najbardziej ideal­ nym materiałem źródłowym byłyby cechy krajobrazu kulturowego, ele­ menty ekologiczne, na trwałe z terytorium związane, a więc typy osad­ nictwa, zabudowy, budownictwa użytkowego czy sakralnego, układ gruntów itp. Tak się jednak składa, że w tych dziedzinach również naj­ silniejsze odbicie znajdują wpływy i zarządzenia admnistracyjne, a na­ wet mody i upodobania klasy panującej, coraz bardziej identyfikującej się z zaborcą. Najważniejsze jest jednak to, że opracowań takich nie ma. Toteż przydatnym źródłem etnograficznym w dziedzinie badań nad rekonstrukcją etnograficznego pogranicza polsko-niemieckiego okazał się zbiór map zawartych w Atlas der deutschen Volkskunde (ADV). Wpraw­ dzie zakres jego treści ogranicza się do badania najbardziej elemen­ tarnej warstwy zwyczajów i obrzędów ludowych, jednakże warstwa ta, stanowiąca podstawowe pole badawcze etnografa, może być uważana za argument naukowej rekonstrukcji w sytuacji rewindykacyjnej, zwłasz­ cza gdy reprezentantami wyrażenia niezmistyfikowanego interesu na­ rodowego są masy pracujące, kształtujące historyczny związek grupy i kultury etnicznej z terytorium narodowym swą produkcyjną praktyką. Przy wyborze źródła uwzględniono również fakt, że ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowaniu odrębności kulturowej wschod­ nich części ówczesnego państwa niemieckiego. T y m bardziej więc za­ sługuje na uwagę, jeżeli nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Za wykorzystaniem ADV przemawia również i ta okoliczność, że reprezentuje on dane zebrane w stosunkowo krótkim czasie, t j . w la­ tach 1930-1935, czyli daje synchroniczny obraz kultury. Jak już zostało powiedziane ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowa­ niu odrębności kulturowej wschodnich części ówczesnego państwa nie­ mieckiego. Jak duży wysiłek włożono w to, by tego nie unaocznić świadczy choćby fakt, że ok. 50% zbadanych zjawisk kultury (poza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 121 językiem) bardziej wskazywało na nawiązanie ogólnoeuropejskie, niż na etnograficzną regionalizację badanego obszaru. Dziś, po I I wojnie światowej, gdy ADV wznowił publikację dalszych map jasno widać, że tendencyjna selekcja materiałów odbywała się na dwu szczeblach, t j . przy doborze tematyki zawartej w kwestionariuszach oraz przy selekcji materiałów uwzględnianych na mapach i kolejności ich publikowania. Toteż seria powojenna ADV zawiera dane bardziej obiektywne i uwzglę­ dnia ciekawszą do interpretacji problematykę. (W t y m miejscu można ze zdziwieniem odnotować fakt, że w serii powojennej ADV wydawanej w RFN pod redakcją M . Zendera nadal stosuje się mapę podstawową z zaznaczeniem tylko niemieckich granic państwowych z 1937 г.). Przy wykorzystaniu zespołu map zawartych w ADV zastosowano analizę t y pologiczno-kartograficzną, przyjmując następujące zasady interpreta­ cyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy k u l ­ turowe, które w świetle map ADV występują na terenie całej lub części Polski Zachodniej a posiadają nawiązania do pozostałych terenów pol­ skich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary daw­ nego osadnictwa słowiańskiego. Mimo wielu nowych ustaleń w stanie badań nie można było oczywiście podjąć się jakiegoś zdecydowanego wyrokowania o polskim lub niemieckim, a nawet szerzej słowiańskim lub germańskim charakterze wielu przedstawionych na mapach tradycji ludowych. Dotychczasowy stan badań dostarczył jednak wystarczają­ cych argumentów by można było wydzielić te fakty, które niewątpliwie posiadają nawiązania wschodnie, a nie posiadają nawiązań zachodnich. I takie ujęcie było możliwe przy przyjęciu istnienia syndromu: grupa etniczna — kultura tradycyjna — terytorium; było ono także możliwe przy przyjęciu spojrzenia przez pryzmat relacji dwóch kultur i grup etnicznych, a nie przez pryzmat jakiejś wyłącznej i niepowtarzalnej specyfiki jednej lub drugiej kultury i grupy. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów kulturowych sporzą­ dzano wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedynczych mapach ADV," ale ten sam element śledzono na k i l k u mapach. W ten sposób elementy kulturowe sztucznie niejako rozbite na k i l k u mapach gromadzono na jedną, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. 3. Szczególną uwagę zwrócono na występowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie (kontekst). Pod t y m właśnie k ą t e m widzenia przeanalizowano 221 map, zawartych na 157 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach, wydanych przed I I wojną oraz w 4 zeszytach nowej, powojennej serii. Na ich pod­ stawie wykonano 37 map analitycznych, które ze względu na zakres te­ matyczny można w ogólnym ujęciu sprowadzić do następujących ze- �122 ZOFIA STASZCZAK społów: 1) zwyczajów rodzinnych (pogrzebowych, urodzinowych, wesel­ nych); 2) zwyczajów dorocznych (związanych z okresem Godnich Świąt, z okresem wiosennym, żniw i jesiennym); 3) niektórych wierzeń (zwią­ zanych z postacią utopca, upiora); 4) niektórych elementów k u l t u r y materialnej (form kołysek, instrumentów muzycznych). Sporządzone mapy analityczne, informują wprawdzie pełniej, niż mapy ADV o geografii zjawiska, ale każde z tych zjawisk traktowane osobno nie określa samej strefy pogranicza. Dla celów delimitacji po­ trzebna była mapa syntetyczna. Przy jej projektowaniu największe jed­ nak trudności rysowały się w związku z niedostatkami w stosowanych dotychczas technikach przestrzennego charakteryzowania terytorium, w związku z jego nasyceniem elementami tradycji kulturowej. Wszyst­ kie dotychczasowe techniki stosowane w kartografii językowej i etno­ graficznej zmierzały tylko do stwierdzenia podziałów w jednej, przyję­ tej płaszczyźnie. Mapa etnograficzna wskazywała zawsze tylko zróżnico­ wanie jednego i tego samego zjawiska, ze względu na to, czy występo.wało ono bądź nie występowało lub ze względu na to, że różne jego formy i odmiany występowały oddzielnie lub w pewnym przemieszaniu na różnych obszarach. Wszystkie próby syntezy szły albo w kierunku widzenia strukturalnego, przy rezygnacji z ujęć przestrzennych, albo były tylko mechanicznym i niespójnym nałożeniem na siebie różnych linii różnych podziałów. Dla celów delimitacji potrzebny jest nie karto­ gram, ani nie zbitka kartogramów, lecz mapa. Właśnie cechy mapy sta­ rano się uzyskać w przedłożonej propozycji mapy syntetycznej. W mapie tej przyjęto zasadę wykreślania warstwie tylko ze względu na to, ile uwzględnionych zjawisk współwystępowało na danym terenie (a więc przy przyjęciu kryterium ilościowego a nie morfologicznego). Skoro bowiem coraz powszechniej pojmuje się kulturę nie jako zbiór elementów, lecz jako strukturę, ze względu na funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy określaniu pogranicz kulturowych istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak najwięk­ szej ilości faktów kulturowych, związanych z określonym zapleczem etnicznym, a także ich zagęszczenie na danym obszarze. Takiego zagę­ szczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbież­ ności linearnie wyznaczonych zasięgów zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, t j . ujmując pogranicze, jak w dotychczasowej praktyce badawczej — jako granicę, nie zaś jako strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione możliwości kumulatywnego odczytania ich, jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona mapa jest próbą przywrócenia tej możliwości. Przedstawienie to o tyle nadal odbiega od klasycznego ujęcia geograficznego, że nie obejmuje wszystkich po­ ziomic czy ekwidystansów w przyjętych przedziałach, lecz ogranicza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH Nasilenie ilościowe występowania elementów s ł o w e ń s k i m i wg danych Atlas w y s t ę p o w a n i e 1-2 e l e m e n t ó w 2 - w s n ń l w ™ , d 1 - Powanie „ e l e m e „ t ó w ; / _ , 0 ^ ^ e kultury r d e u Z tsLr\ * 1 4 - » eiementów; . _ wspólwystepowanie n ^ 1 9 wia z a n 123 ych vTlkZn ^ liemenTów de 3 ń P 7 W y S t ę P ° W № i e �124 ZOFIA STASZCZAK się do tych zjawisk, których zmapowanie umożliwił zamysł autorski twórców opracowania źródłowego. Jest ono jednak bliższe mapie przez to, że obrazuje przybliżone co prawda i reprezentacyjne tylko, ale iloś­ ciowe nasilenie nasycenia tego terytorium dobranymi według jednolicie uzasadnionego kryterium elementami tradycyjnej kultury ludowej. Dla większej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmu­ jące więcej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstwie, charakteryzujących się występowaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do strefy największej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjawisk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak przebiega zasięg każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy dotychczasowych ujęciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za to zyskuje się możliwość nowej interpretacji, odcho­ dzącej od tego, co widziano w kręgach i warstwach kulturowych, a b l i ­ ższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bo­ wiem albo przedstawić nasilenie jednego elementu, co w etnografii jest 1 trudne ii mało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępo­ wanie różnych jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co powoduje, że ilościowe nawarstwienie tych elementów staje się tak nie­ czytelne, że aż niemożliwe do kartograficznego przedstawienia. Przy­ wrócić tę czytelność można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia ja­ kościowego przedstawionych elementów i rozpatrując je tylko ze wzglę­ du na ilość elementów współwystępujących na danym miejscu. Przyjęte założenia umożliwiły wskazanie: 1 — strefy obejmującej obszar Polski Zachodniej i Północnej, wykazującej różnice pomiędzy tra­ dycyjną, polską k u l t u r ą ludową, a tradycyjną ludową k u l t u r ą niemiecką; 2 — w obrębie tej strefy — obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi i słowiańskimi jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa po­ wojennego. Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum największej ilości współwystępujących elementów kulturowych obejmuje teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słabiej, ale również silnie, zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak ta­ kiego zogniskowania centrum. Wyraźnie zaznaczyła się także odrębność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych, np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji, mogą stanowić potwierdzenie zna­ nego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych epokach opierała się często na substracie etnicznym słowiańskim, choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższą pozycję ekono­ miczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego była bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobny ślad bywa uważane w y - �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 125 stępowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i na Dolnym Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przed­ stawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, t j . rozpatrując podobnie nasilenie występowania elemen­ tów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby pożądane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplemen­ tarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. Od zachodu prze­ nikały przecież do Polski za pośrednictwem terenów niemieckich, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germańskiej, podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tylko wpływy polskie i słowiańskie. Poza t y m w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległo zatarciu wiele elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejsza wydaje się rekonstrukcja tego, co przez wieki było wypierane i majoryzowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenie chronologii, które w etnografii jest często wątpliwe, i nawet nie przez typologiczne odtwarzanie ewolucji, lecz przez stwier­ dzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć, iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk, z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż niemiecką, silniej utrzymał się polski substrát etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona na powszechne, specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana procedura pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych ele­ mentów kultury, właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w t y m wypadku — miernik braku integracji, tragicznego rozdarcia, k t ó r e m u dopiero najnowsze dzieje położyły kres. Na zakończenie chciałabym podkreślić, że nie było moim zamiarem zrekonstruowanie pogranicza kulturowego polsko-niemieckiego. Przed­ sięwzięcie takie byłoby możliwe także na podstawie źródeł etnograficz­ nych, wymagałoby jednak szerszych badań, opartych także na innych założeniach niż te, które przyświecały autorom ADV. Nie zmierzałam również do wniosku, że źródła etnograficzne są dla takich ustaleń źródłem najlepszym, a t y m bardziej jedynym. Chodziło tylko o to, aby wskazać, że wbrew niektórym uwagom krytycznym istnieją bardzo realne sytu­ acje, w których opracowania takie mogą mieć ważne, a nawet z koniecz­ ności niezastąpione znaczenie posiłkowe. Dla takich to sytuacji w y p r ą - �126 ZOFIA STASZCZAK cowanie bardziej precyzyjnej techniki przedstawienia, zgodnej z logicz­ nym tokiem naukowego wyjaśnienia wydało się rzeczą istotną. Ograni­ czone możliwości stworzone przez źródła zebrane przy przyjęciu innych założeń, nie sprzyjały uzyskaniu jeszcze wyraźniejszego obrazu. Ale ogólna zgodność tego obrazu z ustaleniami innych dyscyplin wiedzy zdaje się świadczyć o tym, że procedura badawcza wyznaczania pogranicz k u l ­ turowych, którą omówiłam na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego i stworzonych dla tego pogranicza możliwości źródłowych, nie wydaje się być pozbawiona znaczenia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6364839852e23d81f22d1ea97208ef97.pdf 188da0387fd915066b08a9d05117af78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource kultura ludowa Belgia - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1551 Title A name given to the resource Kultura ludowa a etnografia w Belgii / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. S T U D I A, R O z P R A Lud, w y t. 62, 1978 ZOFIA STASZCZAK KULTURA LUDOWA A ETNOGRAFIA BELGII Specyficzne warunki Belgii skłaniają do podjęcia próby dostrzeżenia relacji, jaka zachodzi mIędzy kulturą ludową a etnografią w kraju: 1) o silnych zróżnicowaniach i nawarstwieniach etnicznych, a słabych zróżnicowaniach etnograficznych; 2) który został wcześnie i bardzo szybko zurbanizowany i zindustrializowany; 3) w którym zainteresowania etnografią dość wcześnie znalazły ujście w badaniach ludów prymitywnych w koloniach. Realizacja powyższego zamierzenia wydaje się jednak możliwa dopiero w szerszym kontekście zjawisk historyczno-kulturowych. Ten mały kraj (o dziesięciokrotnie mniejszej powierzchni niż Polska, a z trzykrotnie wyższym wskaźnikiem zaludnienia na 1 km2) odznacza się bowiem pewną odrębnością, nawet wśród krajów Europy zachodniej. Podejmując próbę hierarchizacji elementów świadczących o jego specyfice, wydaje się, że na pierwszym miejscu można wymienić fakt, że hi~ storyczna wspólnota rozwoju gospodarczego i politycznego Belgii nie zatarła różnic narodowościowych, językowych ,j kulturowych jej mieszkańców. Nie ma tu, podobnie jak w innych krajach zachodniej Europy, oficjalnego wyróżnienia "narodowości", ponieważ stosowane określenie "nationalitE~" oznacza "obywatelstwo" i w związku z tym ważne jest jedynie stwierdzenie przynależności państwowej. Opierając się jednak na różnicach językowych i nawiązując do poczucia odrębności etnicznej mieszkańców Belgii, można wyróżnić na jej obszarze dwie główne grupy narodowościowo-językowe 1. Część północną kraju (prowincje: Flandria I Zob. M. Jahn, L. Ratajski, BeLgia, [w:] Geografia powszechna pod red. A. Wrzoska, t. 2, Warszawa 1965, s. 304-319; WieLka encykLopedia powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1962, s. 675-683, hasło: BeLgia; J. Kozłowska, Belgia, [w:] Słownik geografii Europy pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 124-136; W. i R. Koronowie, BeLgia, Warszawa 1976, s. 67-68. �14 ZOFIA STASZCZAK Zachodnia i Wschodnia, Antwerpia, Limburgia) zamieszkują Flamando~ wie mówiący językiem flamandzkim zbliżonym do języka holenderskiego, określanego przez Flamandów jako język flamandzki (vlaams), a przez Walonów jako język holenderski (neerlandais) 2. Być może, że fakt ten objawia ze strony Walonów tendencje wyrównacze, skoro i oni używają języka nie tylko im właściwego. Mimo pewnych różnic leksykalnych i fonetycznych, w językach flamandzkim i holenderskim obowiązują te same normy składniowe, gramatyczne i ortograficzne. W związku z tym, w literaturze przedmiotu brak zgodności w zakresie ich klasyfikacji 3. Niektóre opracowania wymieniają język holenderski i język flamandzki jako zbliżone, ale odrębne języki. W innych źródłach język flamandzki wymienia się jako dialekt języka holenderskiego, w uzasadnieniu podając, że język literacki, pominąwszy niewielkie rozbieżności w zakresie słownictwa, nie różni się od holenderskiego języka kulturalnego. Dodać można, że poczucie wspólnoty językowej belgijskich Flamandów z obszarem języka holenderskiego znalazło także wyraz w opracowaniach etnograficznych '. Południową Belgię (prowincje: Hainaut, Namur, Liege, Luksemburg) zamieszkują Walonowie, posługujący się językiem francuskim 5. W regionie tym wieś posługuje się walońskim dialektem języka francuskiego. Brabancja wraz ze stolicą kraju jest prowincją dwujęzyczną, zamieszkałą przez ponad milion ludności, z których ponad 80'% stawia język francuski na pierwszym miejscu 6. Na podstawie danych zawartych w belgijskich rocznikach statystycz2 W tym miejscu należałoby wyjaśnić relację określenia "j. holenderski" do określenia "j. niderlandzki" niestety literatura nie dostarcza pewnych wskazówek. 3 Por. T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. 2. "Prace i Materiały Etnologiczne" t. 1, Lublin 1948, s. 292 - gdzie autor wymienia jako bliskie dwa języki: holenderski i flamandzki oraz zaznacza, że j. flamandzki różni się od holenderskiego głównie słownictwem; zob. też Wielka encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s. 676 gdzie wymieniono Flamandów jako używających odmiany j. holenderskiego (dialektu flamandzkiego); tamże, t. 3, Warszawa 1963, s. 728 - por. hasło: j. flamandzki; por. też J. Staszewski, Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1959, s. 110. 4 Np. Volkskunde Atlas, Red. P. J. Meertens i M. de Mayer, cz. 1, Antwerpia-Amsterdam 1959; por. też M. Zender, Belgien-Luxemburg-Niederlande, [w:] Iro-Volkskunde. Europaische Lander pod red. T. Gebhard i J. Hanika, Monachium 1963, s. 73-95. 5 Zob. J. M. Remouchamps, Carte systematique de la Wallonnie, "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" 1935, t. 3, nr 34-36, s. 323-384 i mapa; tenże, tamże 1948, t. 5, nr 49-52 i mapa; M. Legros, La Frontiere des Dialectes romans en Belgique, Liege 1948 i mapa. 6 J. Kozłowska, op. cit., s. 126. �KuLtura 15 w BeLgU Ludowa a etnografia nych, można przeprowa~zać interesujące porównania w zakresie zmian ilościowych, jakie zachodzą w posługiwaniu się określonymi językami w poszczególnych prowincjach i okresach czasu 7. Można wskazać w tym zakresie na dane z 1920 i 1947 r., kiedy to po raz ostatni uwzględniono tego rodzaju zestawienia, które powtarzano jeszcze w rocznikach do 1964 r. ale już nie w dziale "ludność", lecz "kultura". Nowych spisów tego rodzaju już nie robiono. Ludność znająca język francuski i język flamandzki (w procentach ogółu mieszkańców) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. j. franc. 15,3 59.3 18,1 12,5 95,4 93,6 13,1 93,0 96,7 52,6 Antwerpia Brabancja Flandria zach. Flandria Wsch. Hainaut Liege Limburgia Luksemburg Namur całość Belgii Zródło: Annuaire rok 1947 rok 1920 Nazwa prowincji statistiąue de la Belgiąue j. f1aman. 93,5 67,9 91,7 94,5 6,0 7,5 91,6 0,8 1,8 56,6 et du I j. franc. o 19,0 65,7 26,5 18,0 93,8 89,8 14,5 95,7 95,6 53,3 j. flaman. 95,4 66,5 91,9 95,5 8,0 9,1 90,3 2,7 4,6 60,1 ._----_ .. Congo BeIge 1948 Z zestawienia wynika, że w trzech prowincjach (Hainaut, Liege, Namur) nastąpił spadek mieszkańców znających język francuski, w dwu zaś prowincjach (Brabancja, Limburgia) podobna sytuacja zaistniała w odniesieniu do języka flamandzkiego, ogólnie zaś zwiększył się procent ludności dwujęzycznej. Wynik powyższy można z kolei skonfrontować z danymi uwzględniającymi ludność mówiącą t y l k o po francusku, t y l k o po flamandzku oraz po francusku i po flamandzku: Ludność mówiąca tylko danym językiem (w procentach ogółu mieszkańców) 7 Rok j. francuski j. flamandzki j. francuski j. flamandzki 1920 1930 1947 38,5 37,6 34,2 43,0 42,9 41,7 13,5 17,0 18,0 "Annuaire statistique de la Belgique". �16 ZOFIA STASZCZAK Pogłębiający się bilingwinizm w państwie, w którym panują trzy języki urzędowe (francuski, flamandzki, niemiecki), uznać należy za zjawisko w pełni uzasadnione. Nie można jednak zapominać, że język flamandzki doczekał się równouprawnienia z językiem francuskim dopiero w 1899 r., kiedy to postanowiono sporządzać wszelkie akta państwowe i prawne w obu językach. W wyniku silnych starań o zbudzenie Flandrii z językowego letargu i w wyniku antagonizmów narodowośc,iowych, od 1963 r. weszła w życie "granica językowa", która przebiega równoleżnikowo - od granicy francuskiej, po granicę z Holandią {mapka). Belgia. Obszary Linguistic językowe. regions. (After: (źródło: Słownik geografii Europy pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 127) Słownik geografii Europy, ed. A. Wrzosek, Warszawa 1976, p. 127) Rysująca się niechęć wspólnot narodowościowo--językowych, bo o takiej może być w Belgii mowa, ma wyraźnie ekonomiczny i kulturowy charakter. Wśród Flamandów mówi się częściej o równouprawnieniu obu kultur, Walonowie zaś chcieliby widzieć uznanie ze strony Flamandów �KuLtura lUdowa a etnografia w Belgii 17 dla wyŻSZOSCl kultury walońskiej, o której sami są przekonani. Bardziej jednak od tych subiektywnych odczuć liczą się fakty obiektywne. Walonom chodzi bowiem o utrzymanie dotychczasowego prymatu gospodarczego, który przejmuje flamandzka część kraju. Do przewagi Flamandów należy zaś zaliczyć wskazane wyżej zjawisko znajomości obu języków (Walonowie nie przejawiają natomiast zbytniego entuzjazmu do nauki języka flamandzkiego) oraz przewagę liczebną. Przyrost naturalny w Belgii należy do niższych w Europie. Najgorsze wskaźniki w tym zakresie ma Walonia, gdzie po przeszło 40 latach dopiero po 1950 r. odnotowano minimalny wzrost ludności, podczas gdy we Flandrii przybyło w tym czasie ok. miliona osób 8. W tym zróżnicowanym pod względem językowo-narodowościowym kraju, ze względu na rozwój gospodarczy zacierają się natomiast różnice w poziomie życia ludności miast i wsi 9. Rozwój miast i przemysłu odegrał poważną rolę w kształtowaniu się historii tego kraju. Dzięki położeniu geograficznemu Belgii, sprawnej komunikacji lądowej i rzecznej, mieszczaństwo miało dogodne warunki do rozwijania działalności handlowo-rzemieślniczej. Zamiłowanie do handlu i rzemiosła cechuje Belgów od najdawniejszych czasów. Pokłady węgla i rudy sprawiły, że w Walonii (w dolinie Mozy i Sambry) rozwijał się przemysł metalurgiczny, podczas gdy we Flandrii rozwijały się manufaktury włókiennicze i warsztaty tkackie. W Antwerpii powstawały pierwsze warsztaty obróbki diamentów. Intensywny rozwój miast sprawił, że prawie 80% ludności współczesnej Belgii mieszka w miastach i osiedlach liczących powyżej 5 tys. mieszkańców, w tym blisko połowa mieszka w wielkich aglomeracjach miejskich. Obecnie aglomeracje wielkich miast przemysłowych (Antwerpia, Bruksela, Charleroi) charakteryzuje duża spójność ekonomiczna, spełniają one równorzędną ekonomiczną rolę i stanowią typowy przykład konurbacji na obszarze zachodniej Europy. Belgia jako kraj wysoko uprzemysłowiony o dużym potencjale gospodarczym stwarza warunki dla istnienia ostrych przedziałów społecznych. W społeczeństwie belgijskim wyróżnia się potomków dawnych rodów arystokratycznych, wielką burżuazję, klasy średnie i robotników 10. Ci ostatni w 1970 r. na 3,9 mln. zawodowo czynnych osób stanowHi aż 73,40/0. Do klas średnich zaś (akcentowanie "teorii nowej klasy średniej" doprowadziło tu do utworzenia do ich spraw osobnego ministerstwa) zalicza się drobnych właścicieli, rzemieślników, kupców, sklepikarzy, lekarzy, inżynierów, nauczycieli, drobnych producentów i rolników. Rolnictwo J. Kozłowska, op. cit., s. 127; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 66. M. Jahn i L. Ratajski, op. cit., s. 304-319. 10 Tamże, s. 310-312; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 68-69; J. Kozłowska, cit., s. 126-133. 8 9 2 - Lud LXII op. , ',o �18 ZOFIA STASZCZAK belgijskie odznacza się niskim wskaźnikIem zatrudnionych w rolnictwie. W 1970 r. w rolnictwie w Belgii pracowało zaledwie 3,7fJ/o ogółu zatrudnionych, a przynosiło ono 4,10/0 dochodu narodowego. W rolnictwie belgijskim należy bowiem odnotować wysoką wydajność z ha, specjalizację pTodukcji i intensywną mechanizację. Rolnictwo belgijskie charakteryzują przy tym przestarzałe formy własności i niezmiernie duże rozdrobnienie. Wystarczy nadmienić, że tylko 1% właścicieli posiada fermy powyżej 50 ha,82% zaś gospodaruje na działkach od kilku arów do 10 ha. 2/3 właścicieli oddaje swe gospodarstwa dzierżawcom, którym pie opłaca się zbytnio w nie inwestować. Krajobraz osadniczy wsi belgijskiej cechuje gęsta zabudowa osiedli wiejskich. Sporo wsi z zagrodami przylega do samej drogi, zwłaszcza do dróg lokalnych i podrzędnych. Pola uprawne znajdują się w najbliższym sąsiedztwie zagród. W tej ciasnocie zabudowy wiejskiej często cmentarz miejscowy graniczy bezpośrednio z wiejską zagrodą. W podziale administracyjnym osiedla przynależą do gmin (których jest 2590, gminy tworzą 33 okręgi, a te z kolei należą do 9 prowincji), które korzystają z dużych uprawnień autonomicznych, zagwarantowanych ustawą z 1836 r., a zatem niemal od zarania wywalczonej niepodległości. Autonomia gmin jest przyczyną trudności w realizacji planowanego zagospodarowywania przestrzennego poszczególnych prowincji. Współczesnych Belgów, poza przynależnością państwową, łączy jeszcze druga więź, tj. religia rzymsko-katolicka. Wobec jednak zaawansowanej laicyzacji społeczeństwa belgijskiego, znaczenie i rola tej więzi słabnie, zmienia się w związku z tym i rola samego Kościoła. Mimo laicyzacji szkolnictwa publicznego Kościół utrzymał wprawdzie aparat szkolny, zaczynając od przedszkoli, a kończąc na Uniwersytecie w Leuven (zal. 1476 r.), gdyż zakłady prowadzone przez jezuitów cieszą się nadal uznaniem ze względu na wysoki poziom nauczania. Natomiast wobec ograniczonych możliwości oddziaływania w sferze ideologicznej, Kościół stał się w społeczeństwie belgijskim jednym z naj gorętszych rzeczników podtrzymywania tradycji ludowych, świadczących w gruncie rzeczy o specyfice narodu, o jego odrębności. Przywiązanie do tradycji, starych zwyczajów i obrzędów jest czymś niezmiernie charakterystycznym dla całej Belgii. Stąd jest tu tyle uroczystych procesji, obrzędów, pochodów przebierańców, które odbywają się wedle ustalonego tradycyjnego porządku, a którym bardzo często patronuje właśnie Kościół. Widowiskowo-ludyczna strona tych obrzędów stanowi przedmiot ciągłych zainteresowań ze strony folklorystów 11. Zjawisko powyższe w nowoczesnym, 11 J. Delmelle, Guide du Folklore permanent en Belgique. "Collection Nouveaux Guides de Belgique", Bruksela 1974; por. też W. Fostier, Folklore vivant, Bruksela 1960; H. Frency-Cid, Nouveau Folklore, Bruksela 1949. �KultaTa ludowa a etnograf ta w Belgit 19 zindustrializowanym społeczeństwie może nawet dziwić. Chcemy jednak przypomnieć, że tradycje ludowe w społeczeństwie belgijskim od dawna przechodziły do dobrze rozwiniętych miast feudalnych, dopiero następnie zakorzeniły się one w nowoczesnym społeczeństwie. Awans społeczny był harmonijny, nie było w tym procesie nagłych skoków i zahamowań. Na tym tle tradycje ludowD-miejskie są wystarczająco dawne i w związku z tym pielęgnuje się je, jako wyraz własnej odrębności. Obrzędowość ludowa utrzymuje się więc w społeczeństwie belgijskim jako: a) substytut wspólnoty religijnej, b) dezalienacja wczesnego uprzemysłowienia. Powyższa analiza, przeprowadzona w dużym skrócie, ogranicza się do najistotniejszych cech społeczeństwa Belgii. W nawiązaniu do tych uwag wydaje się usprawiedliwione przejście do omówienia organizacji i stanu etnografii belgijskiej jako źródła, którego analiza świadczy o stanie i kontrowersjach kultury ludowej Belgii. Podstawę źródłową stanowią dane zebrane w czasie pobytu w Belgii or3Z literatura przedmiotu. Nurt zainteresowań badawczych kulturą ludową własnego kraju został w Belgii poprzedzony rozwojem badań afrykanistycznych (Kongo), które znalazły ramy organizacyjne w specjalnie w tym celu powołanych instytucjach 12. Jest to ważna karta w rDzwoju myśli etnologicznej Belgii, która wykracza jednak poza zakres niniejszego szkicu. Można jedynie wyrazić uwagę, że rozwój etnologii belgijskiej nie zdołał przesłonić obrazu własnej kultury ludowej, którą systematycznie zaczęto badać już na początku naszego stulecia. Oddanie działaczy-regionalistów sprawom kultury rodzimej sprawiły, że powstały placówki etnograficzne, które stwarzały ramy organizacyjne mniej lub więcej dogodne dla badań kultury ludowej. Instytucje te decydowały w dużym stopniu o możliwościach prowadzenia pracy badawczej i jej kierunkach. Główny wysiłek naukowo-badawczy koncentrował się w placówkach muzealnych oraz komisjach problemowych (w zakresie folkloru), mniejsza rola, zwłaszcza w początkowym okresie, przypadła placówkom etnograficznym na uniwersytetach. Dlatego też przedmiotem naszych zainteresowań będą instytucje etnograficzne, pretendujące do roli reprezentacyjnych na poszczególnych obszarach narodowościowych Belgii. Jako przykład pierwszy dla obszaru Walonii posłuży nam Musee de la vie Wallonne w Liege, posiadające siedzibę w gmachu dawnego klasztoru Franciszkanów, który odbudowano w "stylu mozańskim" odtwarzając jego stan z lat 1655-1668 i przeznaczono w 1970 r. na siedzibę mu- 12 Zob. L'Ethnologie BeIge, '[w:l Ethnologie generale pod red. J. Poirier, Paryż 1968, s. 100-103; m. in. w 1899 r. powstało "Musee du Congo" w Tervuren pod Brukselą· �20 ZOFIA STASZCZAK zeum. Muzeum zostało założone w 1913 r. przez Josepha Maurice Romouchamps (1877-1938), którego syn, Edouard Remouchamps, jest aktualnym dyrektorem muzeum. Przeszło sześćdziesięcioletni okres działalnośc.i muzeum pozwolił okrzepnąć placówce, sformułować i sprawdzić zadania badawcze. Z zebranych danych wynika, że osią przewodnią jego zainteresowań jest rejestracja wszelkich przejawów szeroko pomyślanego "życia ludu Walonii i Belgii romańskiej" 13. W takim sformułowaniu zadań przede wszystkim wymaga wyjaśnienia przyjęte tu rozumienie pojęcia "lud". W świetle zgromadzonych materiałów wynika, że użyte ono zostało wieloznacznie. Użyto go bowiem dla określenia zbiorowości ludzkiej o powiązaniach etnicznych, kształtującej się na gruncie języka, kultury, zamieszkania, pochodzenia (chodzi o Walonów). Przyjęte ono zostało równocześnie dla określenia ludności wiejskiej oraz ludności miast, której kulturotwórcza działalność służy nie tyle własnej warstwie społecznej, lecz klasom uprzywilejowanym. Według tych kryteriów wyodrębnienia, "lud" rozumiany jest więc bardziej jako kategoria kulturowa, aniżeli kategoria społeczno-kulturowa. Stanowisko powyższe ma dalsze konsekwencje badawcze, muzeum nie unika w związku z tym gromadzenia wytworów kulturowych należących do innych warstw społecznych (tj. burżuazji, arystokracji), stanowiących wyroby miejscowego rzemiosła i rękodzieła. Dla gromadzenia zbiorów wystarczy jedynie stwierdzenie, że określone wytwory kulturowe były używane przez Walonów, a niekoniecznie przez ludność woiej'SkąWalonii. Muzeum stara się przy tym gromadzić i badać wytwory kulturowe powszechnie w Walonii używane. Zbiory muzeum nie przedstawiają w związku z tym kolekcji przedmiotów rzadkich, ani muzeum nie specjalizuje się w zbiorach z zakresu sztuki ludowej, chociaż zarówno jednych, jak i drugich nie brak w jego kolekcji i publikacjach 14. Często bowiem gromadzone przedmioty codziennego użytku mają równocześnie wysokie walory artystyczne. Przez lokalizację w Liege, muzeum reprezentuje przede wszystkim region Jeodyjski (dawne kościelne Księstwo Liege - typowy twór polityczny średniowiecza), który został najlepiej przebadany. Muzeum uwzględnia również w badaniach dalsze regiony WalonE i Belgii romańskiej. W ogromnych zbiorach muzeum (przeszło 240 tys. eksponatów, z którychzaledwie 2.fJ/o jest eksponowane w salach wystawowych muzeum), znajdują się wytwory tzw. kultury materialnej, społecznej i duchowej, 13 Extraits juillet Guide du Visiteur des Statuts Musee approuvćs de la vie Wallonne, Liege 1958, s. 1-6; por. też et publies Ii l'annexe du Moniteur BeIge du :; 1955. u L'art populaire en Wallonie, Liege 1970, wyd. Musee de la vie Wallonne. �J(uttllra ludowa a etnografia w BelgU 21 które wchodzą w zakres terminu etnografia i folklor 15. Wydany przez muzeum katalog informuje o całości zbiorów, ich zakresie i organizacji 16. W świetle jego lektury zrozumiała jest tendencja do unikania określenia "kultura ludowa" na rzecz konsekwentnie stosowanego (nawet w nazwie muzeum), nieprecyzyjnego zresztą, określenia "życie ludu". W ten sposób starano się podkreślić, że nie chodzi tylko o rejestrację ginących wytworów przeszłości, ale i o uwzględnienie ich aktywizująco-integrującej roli w' życiu badanych społeczności. Podkreślono w ten sposób funkcjonalne podejście do zjawisk kultury ludowej. Jednocześnie chodzik; o zasygnnlizowanie, że zjawiska kultury ludowej są badane i rozpatrywane także na tle naturalnego środowiska. Zresztą już sam wykaz haseł głównych katalogu jest w tym zakresie wymowny (1. środowisko, 2. życie materialne, 3. życie rodzinne, 4. praca, 5. rozrywki, 6. życie społeczne, 7. życie polityczne, 8. życie umysłowe, 9. życie artystyczne, 10. historia, 11. muzea). Ponieważ muzeum powstało dostatecznie wcześnie, a przy gromadzeniu zbiorów zdołano większość wytworów kulturowych zarejestrować jeszcze w okresie ich funkcjonowania, nie czekając na godzinę ich schyłku, stanowią one dobrą podstawę dla dalsżych studiów nad stanem, rozwojem i przemianami kultury ludowej Walonów. Bogactwo i wszechstronność zgromadzonych materiałów wykorzystuje się równocześnie dla podkreślenia odrębności, a niekiedy i wyższości kulturowej Walonów wobec Flamandów. Ostatnią możliwość ułatwia konfrontacja zjawiska uwzględniania sztuki ludowej i rękodzieła na potrzeby klas posiadających, co Walonowie dokumentują w muzeum kultury mieszczańskiej, tzw. Maison Curtius w Liege 17. Jean Curtius, dostawca armii hiszpań- 15 Stała ekspozycja zajmuje dwa piętra (1977 r.). Tematyka sal parteru: magia, wierzenia, religia, zwyczaje i obrzędy doroczne. Budownictwo: wnętrze izby z Ardenów, ogrzewanie i oświetlenie. Rzemiosła: kowalstwo, tkactwo, garncarstwo, dekar~two, szklarctwo, bednarstwo, fajczarstwo, wyroby z cyny, mosiądzu (eksponowany jest proces tcchnol0giczny, narzędzia oraz pełny asortyment wyrobów). Piętro: teatr ludowy (zbiory marionetek). Rolnictwo: narzędzia związane z uprawą ziemi, żniwami, omłotem zbóż, uprawą winorośli. Rzemiosła: pracownie wyrobu sabotów, mioteł, kowalstwo, koronkarstwo, miary i wagi, koszykarstwo, wyrób broni, obróbka kości i rogu. Przemysły: młynarstwo, górnictwo, wydobywanie i obróbka krzemieni, gliny, fosfatów, cynku i ołowiu. Jedna z sal zawiera zbiory zegarów słonecznych (najbogatsza kolekcja na świecie, najstarsze okazy pochodzą z XV w. por. R. Michel, Les cadrans sol aires de Max Elskamp, Liege 1966, wyd. Musee de la "ic \Vallonnc). 16 Principales divisions du Catalogue suivies des regles principales de L'Orthograp/de Wallonne, Liege 1966. 17 La Maison Curtins, [w:] UeQC ma ville pod red . .J. Lejeune, Liege 1976, s. 99-101. �22 ZOFIA STASZCZAK skiej, wybudował swoją siedzibę w Liege w latach 1600-1610 w stylu "mozańskim", który rozwinął się w WalonE już w XII w. jako rodzima kontynuacja stylu romańskiego w architekturze. Wystrój i wyposażenie wnętrza zawierają wiele elementów typowych dla środowiska bogatego mieszczaństwa Walonii. I chociaż dom Curtiusa reprezentuje w tym zakresie standard wyższy (książęcy), nie brak w nim - co jest podkreślane - i świadectw rękodzieła ludowego, których formy wyjściowe można odnaleźć w zbiorach Musee de la vie Wallonne 18. Na obszarze Belgii flamandzkiej nie ma instytucji w pełni odpowiadającej profilowi Musee de la vie Wallonne. Podobną rolę stara się pełnić Vlaams Openluchtmuseum te Bokrijk, które zostało pomyślane w formie parku etnograficznego. Flamandzkie muzeum w Bokrijk zostało założone dopiero w 1953 r., a otwarcie nastąpiło w 1958 r. Duże zasługi przy jego realizacji położył były kustosz, Josef Weyns, autor kilku wydań przewodnika po muzeum i innych prac 19. Obecnie funkcję tę pełni Marc Laenen, autor m. in. publikacji o budownictwie w Belgii, wydanej w języku polskim 20. Op enlucht mus cum te Bokrijk stanowi jedną z kilku części składających się na tzw. Domane Bokrijk Provincie Limburg (o obszarze 540 ha), w skład której wchodzą: rezerwat przyrody arboretrum (12 ha), rosarium, kompleks rekreacyjno-zabawowy dla dzieci im. Królowej Astr-id, nowoczesny pawilon wystawowy, muzeum natury oraz trzy restauracje. W początkowym okresie założenia parku etnograficznego w Bokrijk zamierzeniem jego było odtworzenie kultury ludowej regionu Campine, który zresztą jest najlepiej reprezentowany w najstarszej części parku. Następnie zbiory poszerzono o region Hesbaye oraz Flandrię Zachodnią i Wschodnią i w ten sposób Bokrijk stał się regionalnym muzeum flamandzkiej części Belgii. Park etnograficzny w Bokrijk ma za zadanie odtworzenie życia warstw ludowych oraz relacji, jaka zachodzi między człowiekiem a zbiorowością w ramach całośoiowego prezentowania infrastruktury materialnej 21. Przy realizacji powyższej koncepcji natrafiono na szereg problemów 18 Np. kute wyroby z żelaza składające się na osprzętowienie kominków, wyroby tkackie, meble. 19 J. Weyns, K~einer Fuhrer fur das Fliimische Freilichtmuseum in der Domiine Bokrijk der Provinz Limburg, wyd. 4, Beringen 1976 (wyd. 1: 1966 r.). 20 Marc Laenen, Ochrona zabytków budownictwa tradycyjnego w Be~gii, Warszawa 1976 (praca wydana z okazji wystawy zorganizowanej przez Flamandzkie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bokrijk i prezentowanej w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie). 21 Tamże, s. 6-18; J. Weyns, op. cit., s. 1-102. �Kultura ludowa a etnografia w Belgi! szczegółowych, odnoszących się np. do: zagadnienia readaptacji i integracji budynków w zakładanym parku; zagadnienia zgodności historycznej gromadzonych w parku obiektów (realizacja parku na planie wsi i zgromadzenie obiektów z jednej wsi oraz odtwarzanie planu zabudowy wsi w oparciu o różne obiekty); zagadnienia relacji rekonstruowanych form architektury do całokształtu życia i atmosfery wsi. Park etnograficzny w Bokrijk wypracował i zastosował w tym zakresie wiele własnych rozwiązań, które zadecydowały o jego specyfice. Niemałą rolę odgrywa tu decyzja włączenia w jego obręb (od 1959 r.) części poświęconej zabudowie miejskiej. Chodzi o prezentację prywatnej architektury miejskiej Flandrii. Pierwsza część zaprojektowanej dzielnicy miejskiej Brabancji, tzw. "zakątek gotycki", jest już w dużej mierze zrealizowany. W kompleksie tym najcenniejszyzabytek drewnianej architektury Antwerpii stanowi obiekt pochodzący z XV w. Z założeń parku etnograficznego w Bokrijk wynika, że część miejska będzie nieco inaczej realizowana niż wiejska, tzn. w pierwszym wypadku główny akcent zostanie położony na odtworzenie formy architektonicznej, a nie, jak w części drugiej, na przedstawieniu relacji między sposobem zamieszkiwania a budownictwem. Założenia parku etnograficznego w Bokrijk dostarczają więc kolejnego przykładu, że w etnografii Belgii istnieje tendencja do łącznego traktowania tradycyjnej kultury wiejskiej i miejskiej. Jak bardzo ważne i istotne w badaniach kultury ludowej Beligii są owe miejskie tradycje świadczy właśnie przykład parku etnograficznego w Bokrijk. Przeniesienie bowiem w jego obręb budowli miejskich, pozhawionych swego otoczenia, i skonfrontowanie ich z tłem typowym dla osadnictwa wiejskiego, może być sprawą dyskusyjną. Twórcy owej koncepcji dowodzą, że zadecydowały o tym przede wszystkim względy dydaktyczne, że dopiero z konfrontacji budownictwa wiejskiego z miejskim uwidocznia się zależność i rozwój form architektonicznych. Uzasadnienie powyższe nie jest chyba całkowite. Nie obojętny jest tu zapewne aspekt narodowościowego widzenia zjawisk kulturowych. Rola mieszczaństwa i jego kultury była w Belgii na tyle zjawiskiem powszechnym, dominującym i świadczącym o obliczu narodowym kraju, iż uwzględnianie jej na jednym tylko obszarze narodowościowym (np. w Walonii) mogłoby stwarzać niekorzystną dla Flamandów platformę porównań. Dodać można, że park etnograficzny w Bokrijk zdecydowaną większość zgromadzonych zbiorów eksponuje w poszczególnych obiektach (dotychczas zgromadzono 135 zabytków budownictwa). I chociaż świadomie przestrzega się zasady, aby muzeum dokumentowało nie tylko warunki materialne ludności Flandrii, ale w ich ramach całokształt życia społecznego i duchowego - to jednak możliwości ekspozycji w tym zakresie są ograniczone. �24 ZOFIA STASZCZAK Ekspozycji muzealnej w Bokrijk nie wspomagają natomiast tak bogate i wszechstronnie zgromadzone materiały empiryczne zorganizowane w ar- . chiwum naukowym, jak to dzieje się w Musee de la vie Wallonne. Materiały te, obejmujące różne dziedziny kultury, związane z procesem i organizacją produkcji oraz zaspokojeniem podstawowych potrzeb ludności, dotyczące organizacji życia społecznego i duchowego, wykorzystywane są w pracach naukowych i częściowo publikowane. Działalność wydawniczą prowadzą obydwie porównywane placówki. Ogólnie można zauważyć, że w publikacjach etnograficznych splata się dążenie do ściśle naukowego poznania z pragnieniem podniesienia wartości kultury ludowej, jako podstawy dla określenia odrębności własnej grupy etnicznej. Toteż na wybór tematów opracowań, dokonywanych często przez amatorów, miały wpływ momenty uczuciowe. Przedmiotem zainteresowań stawały się w pierwszym rzędzie miejscowości z dobrze zachowaną tradycyjną kulturą ludową, z której uwzględniano niekiedy jeden wąski wycinek całokształtu obrazu kultury ludowej. Z biegiem lat poszerzono zakres tematyczny, dostrzegano bowiem nowe zagadnienia i dążono do jak najbardziej pełnego i wszechstronnego odtworzenia różnorodnych przejawów kultury ludowej, w określonych warunkach czasowych. Jednakże zasięg terytorialny tych opracowań najczęściej nie przekraczał granic jednej lub paru miejscowości. Równocześnie stwierdzić jednak należy, że między dorobkiem etnograficznym Walonów i Flamandów istnieją pewne różnice. Zaznaczają się one również w publikacjach porównywanych tu placówek etnograficznych. W publikacjach muzeum w Bokrijk preferowane są zagadnienia związane bezpośrednio z realizacją parku etnograficznego. Toteż zwrócono baczną uwagę na kulturę materialną, a zwłaszcza zagadnienia architektury ludowej 22. W związku z tym wydawane monografie ograniczały się przede wszystkim do inwentaryzacji zabytków miejscowej kultury ludowej. Opracowania te przyniosły sporo materiału szczegółowego, nadającego się do zestawień porównawczych z materiałem pochodzącym z innych obszarów Belgii. Monografiom tym brak jednak szerszej perspektywy do oceny ważności i typowości opisywanych zjawisk. Najbardziej wartościowym osiągnięciem tego typu monografii jest więc szczegółowy i źródłowy opis poszczególnych dziedzin życia wiejskiego. Prace te mają równocześnie na celu podkreślanie zasiedziałości Flamandów w północnej części Belgii. Wartość naukowa opracowań jest bardzo różna, w zależności od przygotowania naukowego autorów. 22 Tym celom służy wydawana przez muzeum seria "Bokrijkse Berichten" i zamieszczane tam prace, np. J. Weyns, De stoffelijke volkskultuur in Belgisch-Limburg en haar uitbeelding in het Openluchtmuseum te Bokrijk, "Bokrijkse Berichten" (Bokrijk) 1964, z. 8 i in. �Kultura ludowa a etnogratta w BelgU 25 Nieco odmiennie przedstawia się publikowany dorobek etnograficzny Walonów. W publikacjach Musee de la vie Vallonne nie brak wprawdzie również materiałów przyczynkarskich, często ze szczególnym uwypukleniem interesujących autora problemów, ale gromadzone są bardziej planowo, z myślą o przyszłym, całościowym ujęciu zagadnienia. W ten sposób tworzy się porównywalne podstawy dla przyszłych syntez i prac teoretycznych 23. Wydawane w tej części B€lgii prace, częściej obejmują teren szerszy i w zainteresowaniach kulturą ludową nie ograniczają się w takim stopniu do środowiska wsi. W dążeniu do zarejestrowania wszechstronnych przejawów "życia Walonów", idą one w kierunku ujęć problemowych, pogłębionych spojrzeniem historycznym i szczegółową analizą opisywariych zjawisk. Jednocześnie podkreślić trzeba dążenie do uwypuklania związków kultury ludowej Walonów z pozostałym obszarem romańskiej Europy. W świetle dotychczas zestawionych faktów nietrudno zauwazyc w obydwu częściach Belgii dążenie do odtworzenia całokształtu obrazu kultury ludowej własnej grupy etnicznej. Jednakże ten bogaty (szczególnie w części walońskiej) dorobek etnograficzny jest w sumie trudny do skonfrontowania. Zjawisko powyższe nie wynika - jak można by sądzić - z odmiennego profilu działających placówek' etnograficznych, nie jest też rezultatem różnic wynikłych z okresu ich powstawania. Przyczyn należy chyba szukać w zależności kultury ludowej od historycznych i współczesnych układów stosunków społeczno-gospodarczych w wymienionych częściach Belgii. I one niewątpliwie mają wpływ na istnienie specyficznego uznawania konfrontacji kultury ludowej Walonów i Flamandów za kłopotliwą. Można w tym zakresie wskazać kilka przyczyn: 1. U Walonów wystąpił wprawdzie wczesny zanik ludowości, proletaryzacja ludu, ale odrębność kulturowa utrwaliła się dobrze w kulturze reprezentacyjnej, co Walonowie chętnie podkreślają i wszechstronnie dokumentują (np. w muzeum Curtiusa). U Flamandów natomiast istnieją wprawdzie silne i poświadczone w sztuce tradycje ludowości, ale jednocześnie wystąpiły związane z tradycjami podrzędności braki w jej transmisji do mniej elitarnej, albo bardziej kosmopolitycznej kultury mieszczaństwa (dlatego zapewne muzeum w Bokrijk rezygnuje z konfrontacji wyposażenia wnętrza budownictwa miejskiego). 23 Dużą rolę odgrywa w tym zakresie biuletyn "Enquetes du Musee de la vie Wall one", którego t. 1. (nr 1-12) ukazał się w latach 1924-1925, a ostatni wydany t. 12: 1969-1971 (nr 133-144); następnie seria "Collection D'Etudes", w której publikowane są różne monografie problemowe, np. nr 2: L. Remacle, Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke, Liege 1968; ponadto muzeum wydaje wiele prac zwartych, katalogów. �26 ZOFIA STASZCZAK 2. Wczesna urbanizacja wywołała charakterystyczne zjawisko uwzględnienia sztuki ludowej na potrzeby klas posiadających. Tendencja ta znalazła szczególnie korzystny grunt u Walonów, co wiąże się z tradycjami ich hegemonii, natomiast elementy populistyczne wystąpiły raczej u Flamandów {dla ich ekspozycji bardziej odpowiednie ramy stwarza muzeum w formie parku etnograficznego, co właśnie zrealizowano w Bokrijk). 3. Dawna dominacja Walonów przejawia się częściej w zainteresowaniach manifestacjami językowymi; można po stronie Walonów odnotować bogatsze zbiory i publikacje dotyczące folkloru, obrzędów, rzemiosł. Walonowie podkreślają w związku z tym swój wkład w kulturę literacką i nawiązują, zwłaszcza do tzw. kultury duchowej. U Flamandów rozwinęły się manifestacje pozajęzykowe, malarstwo, architektura, rzemiosła i podkreślają oni w związku z tym materialną kulturę ludową. Na marginesie warto wskazać na interesujące studium J. Weynsa dotyczące realiów życia wsi flamandzkiej uwzględnionych w malarstwie P. Bruegla-chłopskiego (1525-1569), które w niezm1enionej formie przetrwały do czasów współczesnych i zostały zabezpieczone w zbiorach parku etnograficznego w Bokrijk 24. Uzasadnienia dla zasygnalizowanych wyżej hipotez wyjaśniających może dostarczyć również działalność dalszych placówek etnograficznych, a zwłaszcza Komisji Folkloru. Commission Royale BeIge de Folklore powstała w 1956 r. z połączenia dawnej Komisji Folkloru i Komisji Pieśni Ludowej. Obecna Komisja pracuje w dwu sekcjach: walońskiej i flamandzkiej. Członków sekcji (do 15 osób) powołuje minister spośród najwybitniejszych specjalistów. W skład sekcji wchodzą ponadto członkowie korespondenci i członkowie zagraniczni. Ostatnio opublikowano wykaz członków sekcji walońskiej, ich dane biograficzne i bibliograficzne 25. Wymieniona publikacja za24 J. Weyns, Bij Bruegel in de leer voor honderd-en-een dagelijkse dingen, "Bokrijkse Berichten" 1975, t. 9. 25 La Commission Royale BeIge de Folklore, ses statut s, ses membres, ses publications. (Bibliographie Complete), Bruksela 1975 (wyd. Commission Royale BeIge de Folklore, Section Wallonne), s. 13-32 członkowie Komisji: 1. Maurice A. Arnold (Mons, Profesor Wydziału Filozofii i Literatury Uniwersytetu w Brukseli); 2. Albert Dopagne (Bruksela, dyrektor Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers, Institut de Sociologie, Universite libr e de Bru,xelles); Edmond Fouss (Virton, emerytowany nauczyciel); 4. Samual Glotz (Binche, kustosz Musee international du Carneval du Masque, fi B'inche); 5. Albert Lelup (Malmedy, administrator Musee de la vie Wallonne); 6. Albert Marinus (Bruksela, folklorysta-samouk); 7. Leon Marquet (Spa, profesor Athenee de Spa); 8. Rene Meurant (Bruksela); 9. Ernest Montellier (Namur, profesor, kompozytor, dyrygent, muzykolog); 10. Roger Pinon (Liege, profesor Ecole normale· secondaire de la Ville de Liege); Edouard Remouchamps (Liege, �KuLtura Ludowa a etnoy"a!ia w Belgit 27 \\'iera rówmez zestawienie i wykaz zawartości publikacji wydawanych z ramienia Komisji Folkloru w sekcji walońskiej, która na tym odcinku przejawia ożywioną działalność 26. Badania folkloru, nieprzerwanie kontynuowane i rozwijane, leżą u podstaw wyodrębniania się belgijskiej etnografii narodowej. Zmienia się jedynie zakres badań oraz doskonali się i rozwija metody badawcze. W związku z tym zrozumiałe są dyskusje, jakie zaznaczają się i w belgijskiej etnografii, dotyczące ustalenia zakresu samego terminu folklor. W tej sprawie zarysowały sIę dwie tendencje: do przyjmowania terminu folklor w jego szerszym, słownikowym znaczeniu i wówczas obejmuje on zjawiska: zwyczaje i obrzędy, wierzenia i przesądy, literaturę ustną, muzykę i tańce oraz sztukę ludową. Taki zakres badań przyjęła Komisja Folkloru 27. Druga tendencja zmierza do zawężenia zakresu folkloru, który np. w ujęciu E. Legros - jest po prostu wiedzą ludu 28. Następny problem żywo dyskutowany dotyczy procesu innowacji zachodzącego w obrębie folkloru. Jest to zagadnienie szczególnie aktualne w belgijskiej etnografii, która czyni wysiłki skierowania badań z przeszłości - na teraźniejszość tradycji ludowych. Miarodajne w tym względzie jest stanowisko A. Marinusa, który podkreśla dynamiczną stronę zjawisk wchodzących w zakres folkloru i w związku z tym dowodzi, że folklor integruje się w życiu społecznym jako jeden z jego elementów. Toteż A. Marinus w podejmowanych badaniach, jeżeli nawet zajmuje się tradycją, nie przeciwstawia się bynajmniej "innowacji" pod warunkiem, że ta ostatnia usprawiedliwiona będzie tradycyjnym wyjaśnieniem "dawnością wnoszącą rodzaj notoryczności i autentyczności" 29. Natomiast R. Meurant proponuje w badaniach zjawisk folkloru odróżniać ich aspekt historyczny od socjologicznego. W tym ostatnim wypadku - zdaniem autora - ważna jest intensywność uczestnictwa, bez względu na to czy jest to folklor tradycyjny, świeży czy efemeryczny 30. Rozeznania w rozmiarach i znaczeniu permanentnego folkloru widowiskowego we współdyrektor Musee de la vie Wallonne); 12. Joseph Roland (Namul', emerytowany profesor folkloru walońskiego i sztuki ludowej Uniwersytetu w Louvain); 13. Felix Rousseau (Jambes, emerytowany wykładowca Uniwersytetu w Liege); 14. Joseph Xhavet (Verviers, emerytowany profesor Ath€mee royal de Verviers). 26 Brak analogicznych materiałów z Sekcji Flamandzkiej uniemożliwia w tym zakresie porównania. 27 Zob. m. in.: A. Marinus, Folklore Belge, cz. 1-3, 1938-47, reed. Bruksela 1975; E. Yernauy i F. Frevel, Le Folklore WaHon, Charleroi 1956. 28 E. Legros, Sur les noms et les tendences du folklore. "Collection d'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne", nr 1, Liege 1962. 29 A. Marinus, Folklore vivant, [w:] "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne 1960-1961, t. 14 (publik. 1967). 30 J. Delmelle, op. cit., s. 7. �28 ZOFIA STASZCZAK czesnym społeczeństwie Belgii dostarcza opracowanie J. Delmelle. Godzi w nim autor obydwa wskazane wyżej aspekty badań przyjmując, że "folklor identyfikuje się z życiem i człowiekiem. Jest więc w istocie swej dynamiczny. Jednak chętnie uznajemy zainteresowanie, które w tym względzie podnosi studium zdewaluowanej ekspresji i tego co Georges-Henri Riviere nazywa kopalnymi reliktami epoki przedmaszynowej, albo jej elementami archeo-kulturowymi" 31. Przy doborze zestawionych form folkloru widowiskowego autor uwzględniał również fakt, że są to przejawy folkloru najbardziej frapujące współczesnych odbiorców. Wszechstronny zestaw materiałów i studiów folklorystycznych znajdujemy w publikacjach Komisji Folkloru, która w tym celu (w sekcji walońskiej) prowadzi następujące serie wydawnicze: I. Rocznik 32, II. Prace nad odnowieniem folkloru Walonii 33, III. Folklor i sztuka ludowa Walonii 34, IV. Kolekcja pieśni ludowych 35, V. Kolekcja tańców ludowych 36. Wskazane prace dotyczą zarówno przejawów żywego folkloru, obserwowanego we współczesnym, przemysłowym społeczeństwie Belgii, jak i form folkloru tradycyjnego, charakterystycznego dla dawnej wsi belTamże, s. 8. "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore" t. 1, 1939 - t. 19, 1966-1967 (publik. 1967), cz. 1-2; wykaz zawartości wydanych dotychczas tomów "Rocznika" zob. w La Commission ... op. cit., s. 45-61. 33 "Collection Contributions au renouveau du folklore en WaHonie"; zawiera: t. 1 La Renaissance du fokLore en WaHonie, actes du coHoque de 1962, Bruksela 1964; t. 2 La Danse foLkLorique et Le renouveau de La danse popuLaire, actes du coHoque de 1963; Le FoLkLore musicaL au service de La renaissance regionaLe, actes du coHoque de 1964, Bruksela 1965; t. 3 Le FoLkLore dans Le monde moderne, actes du coHoque de 1965, Bruksela 1965; t. 4 L'Habitation traditionneHe li L'heure de l'amenage'ment du territoire, actes du cottoque de 1966, Bruksela 1970; t. 5 SocioLogie de La musique popuLaire, Harmonies et fanfares, actes du coHoque de 1967, Bruksela 1971. 34 "Collection Folklore et Art Populaire en Wallonie"; zawiera: tom nie numerowany: L. Marquet, Le CarnevaL de MaLmedy, Malmedy 1968; t. 1 R. Trions, La Saboterie dans Le canton de Chimay, Bruksela 1969; t. 2 F. Rousseau, Legendes et coutumes du Pays de Namur, Bruksela 1971; t. 3 P. J. Foulon, La scuLpture popuLaire, AnaLyse d'un cas: Le caLvaire du bois du Grand Bon Dieu ci Thuin, Bruksela 1972; t. 4 J. Roland, Escortes armees et Marches foLkloriques, etude ethnographique et historique, Bruksela 1973. Niektóre z wymienionych publikacji są wznowieniem wcześniej wydanych prac. 35 "Collection des Chansons Populaires"; zawiera: cz. A. Chansons Populaires de L' Ancien Hainaut (w tej części wydano dotychczas t. 1-6, 1939-1963); cz. B. Chansons Populaires de La Flandre WaHonne (t. 1-2, 1965); cz. C. Chansons Populaires de L'Ardenne (t. 1-2, 1965). 36 "Collection des Danses Populaires" (wydano dotychczas 9 części zawierających wiele szczegółowych materiałów z tego zakresu). 31 3Z �Kultura ludowa a etnografia w BelgU 29 gijskiej. Ten ostatni jest szczególnie troskliwie traktowany nie tylko w aspekcie naukowym, ale również z myślą o przekazaniu dziedzictwa kulturowego współczesnym pokoleniom. Tym celom służy właśnie wspomniana wyżej seria "prac nad odnowieniem folkloru Walonii". Folkloryści świadomie podejmują również współpracę z instytucjami kulturalnymi, środkami komunikacji masowej, aby za ich pośrednictwem upowszechniać rodzimy, autentyczny folklor Walonii. Kontynuację dziedzictwa kulturowego uważa się bowiem za nieodzowny czynnik dla wzmacniania poczucia odrębności narodowościowej Walonów. Wykorzystuje się w tym celu każdą możliwość. Zgromadzone i publikowane materiały z zakresu folkloru Belgii zadziwiają wszechstronnością poruszanej tematyki, szczegółowością dokumentacji oraz ilością przebadanych miejscowości 37. Nie można jednak zapominać, że te prace realizuje nie tylko Komisja Folkloru. Ogromne zasługi ma tu przede wszystkim Musee de la vie Wallonne, którego główny organ wydawniczy "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" służy w przeważającej mierze tej problematyce. Rola tego biuletynu jest podwójna. Za jego pośrednictwem (publikowane ankiety) zbiera się materiały i na jego łamach zamieszcza się studia folklorystyczne. Z innych czasopism, wydawanych poza Walonią, a poświęconych także problematyce folkloru, zasługuje na uwagę np. "Le Folklor Braban90n. Organe du Service de Recherches Historiques et Folkloriques de la Province de Brabant" 38. Popularyzacji folkloru Walonii służy miesięcznik "La Vie Liegeoise", którego poszczególne numery eksponują te treści, które mają charakter komunikatywny dla szerokich rzesz odbiorców 39. Silna więź emocjonalna łączy np. mieszkańców Walonii z Teatrem Marionetek, działającym od 1931 roku przy Musee de la vie Wallonne, który ma już sporą literaturę przedmiotu 4.0. Wystrój sceny i wnętrza teatru, repertuar, mario37 Oczywiście bardziej bogaty i wszechstronny dorobek w tym zakresie mają Walonowie, ale można w tym miejscu wskazać opracowania dotyczące folkloru flamandzkiego, np. G. Goyert i K. Wolter, Vliimische Sagen, Legenden und Volksmiirchen, Jena 1917; A. de Cock, Vlamsche Sagen uit den Volksmond, Antwerpia 1921; M. de Meyere, De Volks-en Kinderprent in' der Nederlanden van de 15e tot de 20e eenv., Antwerpia 1962; tenże, L'art populaire flamand, Bruksela 1934. 38 Z wykazu zawartości np. Rocznika 1973 wynika, że 2/3 objętości zajmują publikacje z zakresu folkloru zawarte w działach: folklor obrzędowy, legendy, anegdoty, sztuka ludowa. 3D "La vie liegeoise". (Office du Tourisme de la Ville de Liege), por. np. J. D. Boussart, Quelques traditions populaires du Temps de Noel au Pays de Liege, tamże, 1973, nr 12, s. 3-16; tenże, En Suivant le Fil ... D'Arehal, tamże, 1977, nr 3, s. 3-15; tenże, Carneval d'automne, Printemps de la Wallonnie, tamże, 1976, nr 9, s. 5-17. �30 ZOFIA STASZCZAK netki - zachowały swój pierwotny kształt teatru ludowego. Funkcję wychowawczo-umoralniającą odgrywa bohater ludowy "Tchantche 41. Moda na tę postać pochodzi z lat 1885-1900, kiedy to jako typ ludowy z wszelkimi zaletami i wadami swego środowiska wszedł do folkloru. Zbiory marionetek gromadzone są w specjalnym muzeum - Musee Tchantches 42, a w 1936 roku odsłonięto w Liege pomnik poświęcony tej postaci. Główne cechy przypisywane tej postaci, tj. odwaga i oddanie sprawom Walonii, pozwoliły reprezentantowi ludu osiągnąć godność bohatera na.;. rodowego. W tym wypadku folklor jest aktem porozumienia całego społeczeństwa Walonii. Podobne walory bohaterów ludowych mają również i inne postacie,' np. kobiece, tzw. Botteresses i Cotiresses, typowe przedstawicielki zawodu domokrążcy, które wędrowały między wsią i miastem jako dostarczycielki warzyw, kwiatów i węgla. W czasie walk o niepodległość Belgii przenosiły w koszach również broń 4~. W przemysłowym społeczeństwie Walonii chętnie nawiązuje się do wymienionych postaci bohaterów ludowych, zwłaszcza gdy chodzi o wzmocnienie i podkreślenie odrębności i solidarności Walonów wobec Flamandów. Ogólnej orientacji o publikowanym dorobku etnografii belgijskiej dostarczają istniejące bibliografie. To pożyteczne zadanie realizuje przede wszystkim Komisja Folkloru na łamach "Rocznika" 44. Autorem tychże zestawień bibliograficznych jest Roger Pinon, z którego inicjatywy w belgijskiej bibliografii zastosowano układ przyjęty w bibliografii Hoffmann-Krayera, zmodyfikowany przez CIAP 45. Ostatnio wydana 40 M. Piron, Les marionnettes de Wallonnie. "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1949, t. 5, nr 53-54, s. 130-154 i podana tam dalsza literatura; zob. te± E. Remouchamps, Le Congres international de la marionette traditioneHe (Liege 1958). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklore" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklo·re" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959). 4l Na temat tej postaci istnieje spora literatura przedmiotu; por. np. J. D. Boussart, En Suivant... op. cit., s. 10-15 i podana tam dalsza literatura. Nazwa postaci jest dziecinną deformacją imienia Franciszka. 42 Musee de la Republique libre d'Outre Meuse, Liege. MI Por. M. Ponthir, Les "botresses" de Monteghee aux 18° et 19° siec/es. "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1953, t. 6, nr 69-70, s. 355-372. Rzeźby tych postaci, wykonane z terrakotyprzez Leopolda Harze, znajdują się w Musee de la. vie Wallonne. Artysta utrwalił wiele scen rodzajowych z życia ludu Walonii. ł4 Por. "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne. t. 1 (1939) bibliografia za rok 1939; t. 2 (1940-1948) bibliografia za lata 1940-1948; t. 4 (1951, publik. 1953) bibliografia za rok 1951; t. 5 (1952) bibliografia za rok 1952; t. 6 (1953, publik. 1956) kompletna bibliografia za lata 1939-1952; t. 8 (1954-1955. publik. 1960) bibliografia za lata 1953-1955; t. 17 (1963-1964, publik. 1969) bibliografia za lata 1956-1958; t. 18 (1966-1967, publik. 1967) cz. 1-2 kompletna bibliografia za lata 1959-1964. 45 Bibliografia zawiera następujące działy: 1. Folklor ogólny, II Mieszkanie, III. Budynki IV. Przedmioty, V. Zamki i insygnia, VI. Technologia, zawody, sztuki �Kultura lUdowa a etnografia w Belgii 31 bibliografia (za lata 1959-1964) kończy się na 6.199 kolejnej pozycji, co daje pojęcie o rozmiarach dorobku etnografii belg,ijskiej. Natomiast przegląd tego dorobku, dokonany ze względu na zakres poruszanej problematyki, pozwala na sformułowanie następujących uwag: 1. Zaznacza się przewaga wąskich studiów genetycznych (nawet w nawiązaniu do historii rodów (6) nad szerszą problematyką wyjaśnień klasowych i porównawczych. Być może, stan ten należy wiązać z małymi rozmiarami kraju i dużą gęstością zaludnienia oraz z dużym zainteresowaniem ze strony regionalistów sprawami kultury ludowej. 2. Istnieje wyraźna tendencja do unikania wzajemnych perspektyw porównawczych między Walonami a Flamandami, nawet z nastawieniem na integrujące wydobycie elementów wspólnych, co wynika chyba z wzajemnej tendencji do nacjonalistycznego separatyzmu, przy wzajemnej chęci narzucenia hegemonii. 3. Zaznacza się dążność do nawiązywania szerokiej współpracy międzynarodowej, w której etnografia belgijska poszukuje szerszej perspektywy przestrzennej dla realizacji studiów porównawczych poprzez uak-: tywnienie kontaktów i wymianę doświadczeń w wybranych dziedzinach. Większość zorganizowanych przez Belgów międzynarodowych konferencji, sympozjów, kolokwiów dotyczyła, ogólnie mówiąc, zagadnień folkloru europejskiego 47. Szukanie nawiązań do wspólnoty kultur europejskich i przemysły ludowe, VII. Charakter i typy ludowe, VIII. Ubiór i ozdoby, IX. Pożywienie, X. Zwyczaje, święta, zabawy, XI. Zwyczaje społeczne, prawo ludowe, XII. Wierzenia ludowe, XII. Medycyna ludowa, XIV. Wiedza ludowa, XV. Folklor literacki, XVI. Poezja ludowa, XVII. Muzyka i tańce, XVIII. Podania, opowieści, mity, legendy, XIX. Przedstawienia ludowe, XX. Inna literatura, XXI. Język ludowy, XXII. Nazewnictwo. 46 Np. J. Weyns, De Uitschoolhoeve uit Oevel. "Bokrijkse Berichten" 1955, t. 2; tenże i J. Nijssen, Het boerenhuis uit de voerstreek in het V~aamse Open~uchtmuseum te Bokrijk. "Bokrijkse Berichten" 1972, t. 12; wiele drobnych przyczynków drukuje się również na łamach "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" w rodzaju np. M. A. Arnauld, Les gateaux de Noe~ et ~eur decoration en Hainaut, tamże, 1954, t. 7, nr 73-76, s. 1-74; L. Maes, Croyances et rites mortuaires en F~andre Wallonne, tamże, 1953, t. 6, nr 69-70, s. 300-314 i in. 47 Actes de ~a Conference de Namur de la Commission Internationale des Art et Traditions Populaires, [w:] "Annuaire Commisssion Royale BeIge de Folklore" 1953, t. 6 (publik. 1956); Actes de la Section de Folklore du XXXVIIle Congres de la Federation Archeologique, Historique et Folklorique de Belgique (Arlon 1960), tamże, 1959-1960, t. 13 (publik. 1962); Actes de la Conference Europeenne de Folklore (Bruksela 1962), tamże, 1961-1962, t. 15 (publik. 1967); Actes des Journees d'Etude du Comite International d'Etude des Geants Processionneles (1963), tamże, 1962-1963, t. 16 (publik. 1968); CoHoque International sur le Theme "Les Escortes Ar,mees Fo~k~oriques" li L'Occasion des JouTnees de Charleroi (1966), taffiZe, 1964-1966, t. 18 (publik. 1972); por. też A. Kutrzeba-Pojnarowa, Jedność kultury �32 ZOFIA STASZCZAK ujawnia etnografia belgijska w realizowanych studiach szczegółowych, w postaci np. pracy E. Legros 48. Dalszym wyrazem tej tendencji jest organizacja placówek etnograficznych o profilu międzynarodowym, jak np. Musee international du Carneval et du Masque w Binche 49. 4. Zaznacza się tendencja do podejmowania studiów z pogranicza etnografii i innych dyscyplin, a zwłaszcza językoznawstwa, literaturoznawstwa, historii. Znalazło to wyraz w opracowanych słownikach (na wzór Worter und Sachen 50), atlasach językowych 51 i licznych studiach szczegółowych 52. Rozbudowanie w etnografii belgijskiej tych ostatnich studiów należy zapewne wiązać z przygotowaniem zawodowym osób pracujących na polu etnografii belgijskiej. Na Uniwersytetach w Belgii nie ma dotąd studiów kierunkowych w zakresie etnografii 53. Istniejące placówki etnograficzne na Uniwersytecie w Brukseli, Gandawie, Leuven, LiE~ge54 prowadzą jedynie zajęcia dydaktyczne z zakresu etnografii na krajów europejskich. Międzynarodowe kolokwium etnograficzne w Liege, poświę- i małżeństwu w Europie" oraz wystawy folkloru europejskiego w Belgii w 1975 r. "Etnografia Polska" 1977, t. 21, z. 1, s. 73-79 oraz katalog Liebe und Hochzeit. Aspekte des Volkslebens in Europa, Antwerpia 1975. 48 E. Legros, Sur les types de ruches en Gaule romane et leurs noms. "Collection D'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne" nr 3, Liege 1969. 49 W Binche w ostatnich trzech dniach karnawału organizowane są coroczne pochody przebierańców, tzw. Gilles, którzy przywdziewają bogato zdobione szaty, na głowach noszą cylindry ozdobione strusimi piórami, tańczą, ciskając w tłum pomarańczami, dawniej chlebem. Ze znalezionych dokumentów miejskich wynika, że zabawy te pochodzą z XIV stulecia. Tylko stroje są podobno reminiscencją jakiegoś festynu ludowego zorganizowanego przez Marię Węgierską z okazji zdobycia Peru przez Hiszpanów. 50 J. Haust, Dictionnaire liegeois, Liege 1933 i reedycja 1972; tenże, Dictionnaire frant;ais-liegeois, Uege 1948, wyd. MUB'ee de la vie Wallonne. 51 E. Legros i L. Remacle, Atlas lingistique de la WaUonnie, Liege 1953-1955. 52 Np. E. Legros, La viticulture hutoise. Etude ethnographique et dialectologique, Liege 1948; L. Warnant, La culture en Hesbaye liegeoise. Etude ethnographique et dialectologique, Liege 1949; J. Roland, Escortes armees et marches folkloriques. Etude ethnographique et historique, Liege 1976; F. Frenay, M. Freson i J. Haust, Le tressage de la paille dans la vallee du Geer. Etude dialectale, Liege 1974, wyd. Musee de la vie Wallonne. 53 R. Haeseryn, Situation universitaire de l'ethnologie europeenne en Belgique. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 4, s. 257-259. 54 Na Uniwersytecie w Brukseli istnieje: Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers Populaires de l'Institut de Sociologie działający na Wydziale Nauk Społecznych; na Uniwersytecie w Gandawie: Institut Superieur d'Art et d'Archeologie działający na Wydziale Filologii i Literatury; na Uniwersytecie w Leuven i w Liege nie ma odrębnych placówek etnograficznych, wykłady i seminaria z etnografii prowadzą pracownicy z różnych instytucji. Tematyka podejmowanych wykładów i seminariów na wszystkich wymienionych Uniwersytetach dotyczy najczęściej zagadnień: sztuki ludowej i prymitywnej oraz metodyki badań etnograficznych i wybranych zagadnień z etnografii i folkloru Belgii. cone "miłości �Kultura ludowa a etnografia w BelgU 33 wydziałach historii, prawa, nauk społecznych dla studentów różnych kierunków, tj. historii, filozofii, socjologii, poszczególnych filologii, archeologii i historii sztuki. Studenci tychze kierunków mogą podejmować wykłady z etnografii na poziomie "kandydatury" (dwuletnie studia) lub "licencji" (czteroletnie studia), mogą również z tego zakresu pisać prace dyplomowe, po ukończeniu których uzyskują dyplom magistra (licencie). Istnieje także możliwość przygotowywania prac doktorskich z zakresu etnografii i folkloru u prowadzących wykłady uniwersyteckie. Ilość prac magisterskich i doktorskich podejmowanych na uniwersytetach belgijskich z zakresu etnografii jest niewielka. Zarysowany stan uniwersyteckiej etnografii rzutuje na ogólną sytuację etnografii Belgii i jednocześnie tę sytuację odzwierciedla. Dodać tu można, że porównanie do warunków polskich obsady zawodowej belgijskich placówek etnograficznych może wywołać pewne zdziwienie, jeżeli nie uwzględni się specyfiki studiów etnograficznych w Belgii 55. 5. W zarysowanych wyżej warunkach Belgii tworzą się takie podejścia etnograficzne zachodnie do badań kultury ludowej, które w większym stopniu nawiązują do historii, socjologii, niż do etnografii. W belgijskiej etnografii mamy do czynienia z następującą sytuacją; ponieważ istnieją trudności w wyjaśnianiu procesu historycznego, ze względu na dyfuzję czy nawarstwienia kulturowe, więc w studiach etnograficznych uwzględnia się mikroproces kontekstu historycznego w czasie i różne ujęcia synchroniczne kontekstu socjologicznego. Ujęcia porównawcze dotyczące kultury Walonów i Flamandów kojarzą się z polityką (bo w warunkach Belgii jest to problem polityczny) i wydaje się, że unika się ich z obawy rozmycia własnej odrębności narodowościowo-językowej, którą etnografia belgijska stara się raczej podkreślać i dokumentować. Można więc powiedzieć, że etnografia belgijska jest dość typowym przykładem zachodnioeuropejskich uwarunkowań w pojmowaniu kultury ludowej. Duża gęstość zaludnienia, wczesna urbanizacja, rozwój rzemiosła i przemysłów, a także handlu, ekspansja kolonialna, niejednolity (szczególnie w wypadku Belgii) skład etniczny, przewaga narodotwórczych funkcji państwa (w wypadku Belgii nawet w wersji XIX w. pań55 Np. w Musec de la vie WaIIonne z ogólnej ilości 45 zatrudnionych osób (1977 r.), tylko 9 ma wykształcenie wyższe (nie wszyscy z nich są zatrudnieni w pełnym wymiarze). W Openluchtmuseum te Bokrijk z zatrudnionych 32 osób (1977 r.) dwie mają wykształcenie wyższe (konserwatorzy). Dyrektor muzeum (kustosz) jest z wykształcenia historykim starożytnym, z uprawnieniami konserwatora (studia podyplomowe). Skład zawodowy pozostałego personelu: 2 prac. administracji, fotograf, magazynier, 4 rysowników, 5 cieśli, 5 murarzy, 3 dekarzy, 11 prac. fizycznych. Ponadto zatrudnia się 60 osób dziennie jako pracowników sezonowych (dozorcy). 3- Lud LXII �34 Kuttura ludowa a etnografia w BelgU stwa kapitalistycznego) powodują ni€chęć do ujęć porównawczych w skali własnego kraju. Eksponuje się elementy tej tradycji ludowej, która może być służebna dla dawnych klas posiadających, względnie te, które wiążą się z ambicjami nowych klas posiadających, zwłaszcza jeśll ich przynależność etniczna nie je·st ta sama. Klasowe zantagonizowanie takich faz zainteresowań powoduje jednak utrzymywanie się pewnych przemilczeń związanych z nadrzędnością politycznych i gospodarczych interesówogólnopaństwowych. Dlatego też woli się monograficzne, ograniczone do społeczności lokalnych, wyjaśnienia diachroniczne (nawiązujące do metod historycznych) i synchroniczne (nawiązujące do metod socjologicznych). Czy jednak w ujęciach takich nie ulega zagubieniu specyfika badań etnograficznych i czy są one do naśladowania w społeczeństwach homogenicznych etnicznie pozostaj-e sprawą do dyskusji. ZOFIA STASZCZAK LA CULTURE POPULAIRE ET L'ETHNOGRAPHIE (R DE LA BELGIQUE e s u m e) L'article est un essai d'analyse de la relation de l'ethnographie et de la culture populaire dans les conditions specifiques de la Belgique, Ie pays ou: 1° les differences et la composition ethnique sont plus importantes, que les differences etnographiques, 2° qui est depuis longtemps tres urbanise et industrialise 3° ou l'ethnographie s'inclinait depuis longtemps aux etudes de peuples primitifs. Une analyse des activites de quelques institutions ethnographiques importantes en Belgiques permet li tirer quelques conclusions sur l'etat actuel et les controversions dans les approches li l'etude de la culture populaire beIge. Comme dans la plupart de pays occidentaux d'Europe l'interet scientifique de la culture traditionelle du propre peuple n'etait ni tres ancien, ni tres developpe d'abord. On apre\;oit une certaine hesitation s'ił s'agit d'approches comparatives, qui evoqueraient jusqu'au present de questions politiques meme si leur but principal serait de trouver d'elements communs dans les traditions populaires flama ndes et wallonnes. Pour souligner tout de meme l'autenticite et la specificite nationale et pour ne pas enflammer de confrontations ethniques interieures on choisit a expliquer des phemomenes de la culture populaire par les microprocessus diachroniques du contexte historique, ou bien par de contextes sociologiques synchroniques plut6t, que par des comparaisons et confrontations des traits specifiques dans un contexte plus large. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053f22071ffec53f33e9b162f0bb4e9a.pdf 160ffa3c2f18d9f68231db2eba38271a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource etnografia - leksykografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1345 Title A name given to the resource O powojennej leksykografii etnograficznej / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. A R T Y KUŁ Y, O M O W I E N I A, M A T E R I A Ł Y Lud, t. 58, 1974 ZOFIA STASZCZAK O POWOJENNEJ LEKSYKOGRAFII ETNOGRAFICZNEJ Wydawnictwa słownikowe i encyklopedyczne mogą być uważane za pewnego rodzaju odbicie stopnia rozwoju nauki, bądź poszczególnych dyscyplin. Także i dla współczesnego warsztatu etnografa wydawnictwa tego typu mają coraz większe znaczenie. Terminem słownik (dawniej dykcjonarz) określa się rodzaj publikacji obejmującej wykaz wyrazów, zwykle w układzie alfabetycznym, wraz z ich objaśnieniami. Wyróżnia się słowniki językowe, które rejestrują i objaśniają wyrazy istniejące w danym języku, względnie podają ich przekład na inny język, oraz słowniki rzeczowe, które podają informacje o terminach z określonej dziedziny. Natomiast termin enkyklios paideia został wprowadzony przez Greków na określenie całości wiedzy, którą musiał poznać wolny i wykształcony Grek. W czasach nowożytnych termin encyklopedia przeniesiono na dzieła obejmujące zbiór wiadomości ze wszystkich nauk, czy grup nauk, ułożony alfabetycznie lub usystematyzowany według zagadnień. Współcześnie używa się jeszcze tego terminu na określenie sumy ogólnych i podstawowych wiadomości z zakresu danej dyscypliny nauki. Często używa się także terminu "leksykon" zamiennie z terminem "encyklopedia". W Polsce leksykonem nazywany jest również słownik encyklopedyczny o określonym zakresie tematycznym 1. Przedmiotem niniejszego omówienia są słowniki i encyklopedie etnograficzne, czyli dotyczące etnografii jako dyscypliny i opracowane przez etnografów. Dodatkowo wskazane zostaną także niektóre tego rodzaju wyl Definicje podano według Wielkiej Encyklopedii t. 6, 1005, s. 437 i t. ;10, 1961, .s. 604. Z opracowań etnograficznej warto wymienić ture in the Field of Ethnology, t. 3, 1963, s. 426; o stanie leksykografii Powszechnej mówiących A. Hultkrantz, Encyclopaedical "Laos" t. 3, 1955, 6. 43--47. and Lexical Litera- �132 ZOFIA STASZCZAK dawnietwa z dyscyplin pokrewnych etnografii, a zawierające w dużym stopniu dane etnograficzne. Natomiast nie zostaną tu uwzględnione encyklopedie powszechne. Słownikiem lub leksykonem etnograficznym będziemy określali więc publikację objaśniającą terminy, definicje, hasła z zakresu etnografii, której treść podana jest w układzie alfabetycznym. Natomiast termin encyklopedia lub podręcznik encyklopedyczny będzie oznaczał całościowe kompendia etnograficzne, niekoniecznie uporządkowane alfabetycznie, lecz także usystematyzowane według zagadnień. Publikacje te w końcowej części uzupełnione są najczęściej przez słowniki, indeksy. Zauważyć można, że często podręcznikowo-encyklopedyczne wydawnictwa etnograficzne w układzie systematycznym wydawane są przez klasyczne wydawnictwa encyklopedyczne i w seriach określanych jako encyklopedyczne 2. Omawianie slowników i encyklopedii etnograficznych musi narzucać przyjęcie pewnej konwencji, tj. zwrócenia przede wszystkim uwagi na id, zakres, układ treści oraz dobór haseł. Słowniki, encyklopedie ogólne można również rozpatrywać ze względu na stopień uwzględnienia polskie] kultury ludowej. Natomiast opracowania dotyczące jednego narodu mogą być omówione nie tylko ze względu na układ i dobór haseł, ale i ze względu na stopień uwzględnienia haseł ogólnoteoretycznych i stopień zobrazowania w danym haśle specyfiki danego narodu. Prace słownikowe i encyklopedyczne z innych dyscyplin można omawiać ze względu na stopień uwzględnienia danych z zakresu etnografii. Ze względu na zakres omawianych zagadnień słowniki i encyklopedie etnograficzne można zgrupować w kilka zespołów, a mianowicie: 1) obejmujące całość zagadnień etnografii jako dyscypliny; 2) z zakresu etnografii powszechnej; 3) etnografii narodowej; 4) cząstkowe, tj. dotyczące niektórych działów etnografii; 5) z niektórych pogranicznych dyscyplin etnografii. 1. Niewątpliwie duże znaczenie posiada pierwsza wyróżniona powyżej grupa słowników. Są to nie tylko opracowania materiałowe, ale stanowią również pomoc w unifikacji i standaryzacji róinie w poszczególnych krajach używanej terminologii etnograficznej. Taką m. in. rolę ma odegrać wydawany przez UNESCO międzynarodowy słownik europejskiej etnologii i folkloru 3. Pomysł opracowania tego słownika został wysunięty jeszcze w 1940 r. przez A. Van Gennepa w Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Dyskusja nad jego projektem 2 Np. Larousse, względnie serie Encyclopedie de la Pleiade, Encyclopedie Clal"- fes i in. 3 International Ethnological Kopenhaga 1965. of European Ethnology: t. 1 A. Hultkrantz, General Kopenhaga 1960; t. 2 L. B0dker, Folk Literatul"e (Germanic), Dictionary Concepts, �o powojennej leksYKografii etnograficznej 133 l realizacją toczyła się na kilku kongresach etnologicznych (m. in. w Sztokholmie w 1951 r., w Wiedniu w 1952 r.). Dotychczas ukazały się dwa tomy tego słownika, którego redakcję stanowi międzynarodowy zespół (S. Erixon, L. Bodker, A. Hultkrantz, H. Stigum, K. Vilkuna). Pierwszy tom, pod redakcją A. Hultkrantza, zawiera wyjaśnienie terminów i definicje pojęć ogólnych, o zasadniczym znaczeniu dla etnologii i folkloru Europy. Drugi tom, pod redakcją L. B0dker, omawia zagadnienia germańskiej literatury ludowej. Dalsze tomy mają zawierać hasła z zakresu kultury społecznej, organizacji społecznej, kultury umysłowej, sztuki ludowej i kultury materialnej ludów europejskich. Słownik ten stanowić będzie m. in. ogromną pomoc w opracowaniu planowanego podręcznika etnografii Europy, który ma być napisany również przez międzynarodowy zespół specjalistów. Podobne zadania, ale w szerszym ujęciu przestrzennym, stoją przed planowanym międzynarodowym słownikiem terminologicznym z zakresu etnologii, którego realizację referował G. Mostny (Chile) na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r.4 Słownik ten stanowić ma przede wszystkim pomoc w unifikacji terminologii etnograficznej i ułatwiać pracę przy tłumaczeniu obcych tekstów. Z tego względu ma on być wydawany w czterech językach głównych (hiszpańskim, angielskim, francuskim, niemieckim) i w dwóch językach dodatkowych (rosyjskim i japońskim). Próbną listę terminów, które obejmuje projektowany słownik, publikowano na łamach "Current Anthropology". Z wydanych natomiast słowników terminologicznych wymienić trzeba Dictionary oj Anthropology 5. Obok słowników omawiany dział jest reprezentowany przez wydawnictwa encyklopedyczno-podręcznikowe. Na szczególną uwagę zasługuje w tym zakresie wydana ostatnio Ethnologie Generale 6. Ta z pozoru objętościowo nieduża pozycja zawiera aż 1907 stron tekstu (wydanego na kalce japońskiej). Taka objętość pozwoliła uwzględnić w zasadzie całokształt zagadnień etnologii światowej. Poza ciekawym układem problemowym, bogatą treścią, praca ta odznacza się jeszcze starannie zestawioną bibliografią do poszczególnych zagadnień. Liczne indeksy stanowią nieodzowną pomoc w jej wykorzystaniu. Wydaje się, że ze względu na wymienione walory pozycja ta stanowi dużą pomoc w naukowym warsztacie etnografa. Ze względu na zakres treści i podtytuł można wspomnieć w tym miejscu o powszechnie 4 G. Mostny, Glosario Multilingue de Terminos Antmpológicos. "Trudy VII Mezdunarodnogo Kongres.sa Antropologiceskich i Etnograficeskich Nauk" t. 4, Moskwa 1967, s. 203-205. 5 C. Winick, Dictiona1·y of Anthropology, London 1956. 6 Ethnologie Generale, red. J. Poirier, Paris 1968, ss. XVII + 1907, [w:] Encyclopedie de la Pleiade, t. 24. �l3{ ZOFIA STASZCZAK znanym opracowaniu problemowym, a mianowicie Anthropology Today 7. 2. Słowniki z zakresu etnografii powszechnej mają już swoje tradycje. Stan ten wynikł niejako z historii rozwoju etnografii jako dyscypliny, której reprezentanci zajmowali się we wcześniejszym okresie jej rozwoju przede wszystkim badaniem kultur tzw. społeczeństw niecywilizowanych (pierwotnych). Bogata etnograficzna literatura naukowa z tego zakresu stworzyła dobrą podstawę dla wydanych słowników i encyklopedii poświęconych tym zagadnieniom. Omawiane opracowania ze względu na objęte terytorium można podzielić na dotyczące: a) świata, b) poszczególnych kontynentów, c) wybranych ludów lub obszarów. a) Przegląd słowników dotyczących niecywilizowanych społeczeństw świata wypada rozpocząć od opracowania W. Hirsch'berga 8. Jest to slownik historii, kierunków badań etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych dyscyplin pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Słownik ten omawiany był na lamach polskich czasopism etnograficznych 9. O kilka lat wcześniej został wydany słownik W. Ni:mego 10. Natomiast w znanej serii Das Fischer Lexikon pod redakcją H. Tischnera 11 ukazał się słownik, który daje popularnonaukowy przegląd społeczeństw niecywilizowanych świata i ich kultur. Hasła glówne, ułożone alfabety cz·· nie, są w zasadzie hasłami geograficznymi. Słownik zaopatrzony jest w ilustracje, fotografie i mapy. Bibliografia zamieszczona na końcu pracy podana jest w układzie hasel głównych. Podobnie popularnonaukowy charakter ma bogato ilustrowany leksykon wydany pod redakcją W. St6hra 12, którego hasła w układzie alfabetyczno-etnonimicznym zawierają dane o ludach i ich kulturach, rasach, grupach etniczno-języ'k:owych oraz wyjaśniają znaczenie podstawowych terminów używanych w etnografii. We Francji wydana została z tego zakresu praca J. Cazeneuve 1~ w serii kieszonkowych encyklopedii "Larousse". W układzie problemowym (6 części, 21 rozdziałów) przedstawiono problematykę odnoszącą się do współczesnych społeczeństw pierwotnych. Praca zaopatrzona jest w indeksy, bibliografię i liczne ilustracje. 7 Anthropology Today, An Encyclopaedic Inventory. Red A. L. Kroeber, Chi- cago 1953. 8 Worterbuch der Volkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissen- Red. W. HiI'schberg, Stuttgart 1965, ss. VIl + 508. 9 Recen:wwali: J. Kucharska [w:] "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 565-566 i G. Kloska [w:] "Lud" 1968 t. 52, s. 339-34l. 10 W. Nolle, VOlkerkundliches Lexicon, Monachium 1959. 11 Volkerkunde. Red. H. Tischner. Das Fischer Lexikon, t. 13, Fl-ankfurt 1959, ss. 370. 12 Lexikon der Volker und Kultttren. Red. W. Stohr, t. 1-3, Braunschweig 1972. ss. 1'55 + 157 + 182. 13 J. Cazeneuve, UEthnologie, Paris 1967, ss. 383. Seria Encyclopedie Larousse schaften. de poche. �o powojennej leksykografii etnograficznej 135 b) Wybranego kontynentu dotyczy np. encyklopedia Afryki opracowana przez radzieckich uczonych pod redakcją 1. 1. Potiechina 14. Encyklopedia ta, o alfabetycznym układzie haseł, posiada obszerną część wstępną i zawiera wiele wiadomości o Afryce także spoza zainteresowań etnografa. c) Publikacje dotyczące wybranych ludów reprezentuje ostatnio wydana encyklopedia Indian Ameryki Południowej należących do rodziny językowej bororo, a zamieszkujących stan Mato Grosso w zach. Brazylii 15. 3. Słowniki z zakresu etnografii narodowej nie znajdują się jak dotąd - powszechnie w dorobku etnografii poszczególnych krajów, większe bowiem możliwości stoją przed słownikami terminologicznymi, operującymi szerszym ujęciem przestrzennym. Jednakże słowniki narodowe, uwolnione od tej problematyki, mogą ograniczyć się do pogłębionego ujęcia zagadnień, ściśle związanych z kulturą ludową określonych grup etnicznych i stanowią rodzaj podręczn~ków etnografii narodowej. Mimo dość wąskiego profilu tego rodzaju słowników zapotrzebowanie na nie istnieje, i mamy już próby jego zaspokojenia. Z tego zakresu wypada zwłaszcza wymienić słownik kultury ludowej Niemiec wydany pod redakcją C. Ericha i R. Beitla 16, który rna już dwa wydania. Opracowany on został przez byłych pracowników redakcji Atlas der deutschen Volkskunde oraz pracowników muzeum etnograficznego w Berlinie. Leksykon ogranicza się do omówienia pojęć i zjawisk związanych z etnografią Niemiec. Mimo, że - zdaniem autorów - w drugim wydaniu liczono się ze zmianami zaszłymi w okresie po drugiej wojnie, dziwić może fakt posługiwania się w słowniku mapami przedstawiającymi obraz Niemiec w granicach z 1937 r. Słownik jest wykazem haseł alfabetyczno-przedmiotowych, dla zestawu których wykorzystano w sposób możliwie pełny dorobek etnografii niemieckiej z tego zakresu. Bardzo przydatne okazały się zwłaszcza wcześniej wydane podręczniki i słowniki 17. Po ważniejszych hasłach słownik podaje literaturę przedmiotu. Pomyślany on jest zarówno jako opracowanie dla zawodowo przygotowanych etnografów, jak i dla wszystkich zainteresowanych kulturą ludową Niemiec. 14 Afrika. Encik10pediceskij sb0rnik. Red. L L Potiechin, t. 1-2, Moskwa 19 63, ss. 474 +376. 15 C. Albisetti, A. J. Venturelli, Enciclopedia Boróro, t. 1, Campo Grande 11962. lG Worterbuch der deutschen Volkskunde. Red. O. U. Erich, R. Beitl. I wyd. Leipzig 1936, II wyd. Stuttgart 1955, ss. X + 91\9; podobny charakter ma narodowy słownik etnograficzny austriacki: A. Haberlandt, Taschenworterbuch der Volkskunde Osterreichs, Wien 1953. 17 Trzeba tu wymienić zwłaszcza dwa dawne, powszechnie znane opracowania, a mianowicie: J. Hoops, Reallexicon der germanischen Altertumskunde, t. 1-4, Strasburg 191'1-1919 oraz O. Schrader, Reallexicon der indogermanischen Altertumskunde, t. 1-2, Berlin-Leipzig 1917~1929. 1 �136 ZOFIA STASZCZAK Idea stworzenia węgierskiego słownika etnograficznego pojawiła się na Węgrzech już w pierwszych latach XX w. (Z. Batky). W okresie późniejszym materiały do niektórych działów słownika gromadzili Z. Szendrey i A. Szendrey. Ale realizacja słownika ruszyła dobiero po drugiej wojnie, kiedy inicjatywę tę przejął Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii Nauk lR. W Polsce słowników i encyklopedii etnograficznych jak dotąd w zasadzie brak, chociaż podnoszono sprawę ich opracowania w warszawskim środowisku etnografów. Na marginesie można przypomnieć, że w związku z wydaniem fotooffsetowej reedycji Encyklopedii staropolskiej Z. Glogera 19 planowano opracowanie tomu uzupełnień, zawierającego krytyczną analizę i uaktualnienie niektórych zagadnień. Byłaby to już niewątpliwie istotna podstawa dla prac nad przyszłym słownikiem etnografii Polski. Wiadomo także, że w Związku Radzieckim przygotowywana jest monumentalna encyklopedia etnograficzna 20. Szerszy zakres, nie dotyczący jednego tylko narodu, ma również Slavonic Encyclopaedia 21, ale nre jest to opracowanie o profilu głównie etnograficznym. 4. Słowniki i encyklopedie cząstkowe, tzn. o określonym zakresie tematycznym, węższym niż całość problematyki etnograficznej, można podzielić na dwie grupy, a mianowicie obejmujące wybrane zagadnienia z etnografii: a) określonego kraju, b) w szerszym ujęciu terytorialnym. Znamienny jest fakt, że tego rodzaju publikacje w większości dotyczą zagadnień folkloru. Wiadomo, że sam termin "folklor" bywa różnie interpretowany, a i folklorystyka ma do dziś różne ramy organizacyjne, stanowi bowiem bądź odrębną dyscyplinę, bądź dział w obrębie etnografii. !8 Pierwszą wersję węgierskiego słownika etnograficznego opracowali Z. Szendrey i A. Szendrey, Magyar nr'phit es nepszokas lexikon, ale nie ukazał się on drukiem, a rękopis znajduje się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. Od r. 1950 p,rzygotowywany jest węgierski słownik etnograficzny pod red. G. Ortutay w Węgier;skiej Akademii Nauk. Omówienie stanu badań i kierunków prac nad tym wydawnictwem zawarte jest w pracy B. Gunda, A magyar nl~prajzi lex ikon, w "Rozprawach Wydziału Historyczno-Społecznego Węgierskiej Akademii Nauk" 1957, s. 12~136. (Dziękuję p. E. Foldes za te informacje). In Zapowiedź tomu uzupełnień wiąże się z wydaniem: Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warn,zawa 1958. Warto w tym miejscu przypomnieć i o innych, starych tradycjach polskiej leksykografii etnograficznej, jak: A. Schneider, Encyklopedya do krajoznawstwa Galicyi pod względem historycznyrn, statystycz- t. 1-2, Lwów 1868-1874 (ukazały się tylko 2 tomy); Z. Gloger, Słownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Bruckner, Eru;yklopedia staTopolska, t. 1-2, Warszawa 1939 i in. 23 Wiadomość ta pochodzi ze Słownika folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski, War.szawa 1965, s. 5. 2! Slavonic Encyclopaedia, New York 1949. nym, topograficznym, orograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, �o powojennej leksykografi'i 137 etnograficznej Bogaty zakres folkloru, a szczególnie motywów folklorystycznych, wymaga systematycznego porządkowania, toteż wszelkie słowniki i encyklopedie znajdują w tej dziedzinie duże zastosowanie, i to oprócz systematycznych indeksów motywów. Jeżeli chodzi o słowniki i encyklopedie folklorystyczne dotyczące jednego kraju, to wzory ich opracowywania są już dość odległe. Wymienić tu można chociażby klasyczny już dziś, szeroko znany, wielotomowy Handworterbuch des deutschen Aberglaubens 22. Mniej więcej z tego okresu pochodzi również słownik niemieokich bajek 23. Wiadomo z zapowiedzi wydawniczych, że przygotowywane są z tego zakresu nowsze pozycje, tj. sześciotomowy Handworterbuch der Sage oraz Encyklopedie des Miirchens 24. Niektóre powojenne słowniki folklorystyczne ograniczone wprawdzie terytorialnie także do jednego kraju nie są już tak wąskospecjalistyczne i przynoszą ogólniejszy przegląd folkloru na tle innych elementów kultury ludowej. Wskazać można np. na cytowany Slownik folkloru polskiego 25 który, jak podają we wstępie autorzy, zawiera w alfabetyczno-przedmiotowym układzie haseł trzy grupy zjawisk, mianowicie charakterystykę składników, tworzących kulturę ludową, wiadomości teoretyczne z zakresu nauki o literaturze ludowej, a więc folklorystyki i wreszcie biogramy ludzi, którzy budowali wiedzę o folklorze polskim w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat. Wszystkie hasła otrzymały w tym słowniku przypisy bibliograficzne, odsyłające do prac naukowych polskich i obcych. Z tej grupy słowników warto też wymienić opracowania dotyczące Holandii i Belgii 26. Inny charakter ma już dwutomowy słownik opracowany przez uczonych amerykańskich 27, który ujmuje zagadnienia w szerszym ujęciu terytorialnym. Założeniem wydawców było stworzenie encyklopedycznego zbioru, omawiającego możliwie największą ilość faktów i motywów folklorystycznych. Słownik charakteryzuje pod względem folklorystycznym szereg krain, nie omijając i zagadnień związanych z mitologią grecko-rzymską i z folklorem ludów egzotycznych. Podobną problematykę des deutschen Aberglaubens. Red. H. Bachtold-Staubli, t. 1-10, Berilin-Leipzig 1927-1942. Handwurterbuch des deutschen Miirchens. Red. L. Mackensen, Berlin-Leipzig "Handworterbuch E. Hoffman-Krayer, '3 1930-1933. '4 Por. Słownik folkloTu polskiego ..., s. 5. '5 Op. cit. ,. K. Laan, Folkloristisch venhage 1949. 27 Funk and Wagnall's Woordenboek Standard van Dictionary Nederland en Vlaams of Folklore, Red. J. Fried, M. Leach, t. 1-2, New York 1949-1950, [w:] "Literatura ludowa" H157, nr 2, s. 56-57. SiS. Mythology 1196; Belgie, Gra- and Legend. rec. K. Kwaśniewski �ZOFIA STASZCZAK uwzględniają i specjalistyczne słowniki mitologiczne 28, których opracowywanie ma w Polsce również stare tradycje 29. 5. Ostatnia wyróżniona grupa, to słowniki i encyklopedie z pogranicznych dyscyplin etnografii. Można tu w zasadzie wyróżnić dwa dalsze podzespoły: a) wydawnictwa z za'kresu nauk społecznych, które uwzględniają łącznie dane z zakresu socjologii, etnologii i antropologii; b) wydawnictwa dotyczące poszczególnych, pojedynczych dyscyplin, a mianowicie socjologii, demografii, antropologii, religioznawstwa i w związku z tym uwzględniające również hasła etnograficzne. Pierwsza wymieniona powyżej grupa wydawnictw stara się przedstawić w możhwiepełnym zróżnicowaniu i uwarunkowaniu życie i kulturę społeczeństw ludzkich na świecie 30. Dlatego też wydawnictwa te zawierają duży ładunek treści etnologicznych, opracowanych zresztą czasem przez wybitnych specjalistów z tej dyscypliny. Można wyróżnić wśród tego rodzaju encyklopedii opracowania w układzie alfabetyczno-przedmiotowym, jak i opracowania podręcznikowe w układzie problemowym, zaopatrzone jedynie dodatkowo w słowniki terminologiczne, indeksy i ilustracje 31. Z drugiej wyróżnionej powyżej grupy wydawnictw, tj. opracowań słownikowych i encyklopedycznych z dyscyplin pojedynczych a pokrewnych etnografii, na czoło wysuwa się socjologia. Z bogatego dorobku tej dyscypliny wskażemy na niektóre tylko, ostatnio wydane opracowania 32. Na specjalną uwagę zasługuje zwłaszcza Worterbuch der Soziologie opra- J. Cinti, Dizionario mitologico, Milano 1935. Np. A. Osiński, SŁownik mitologiczny, t. 1-3, Warszawa 1806-1812. 30 Np. Les societes humaines. Seria Collection "Pour conna'itre" Larousse, Paris 1965, ss. 368; ,por. też UHomme, races et moeurs. Red. A. Leroi-Gourhan. Seria Encyclopedie Clartes, Paris 1958. 31 Uespece humaine. Red. P. Rivet. Encyclopedie Franc;aise, t. 7, Paris 1936; Encyclopaedia of the Social Sciences. Red. E. R. A. Seligman, t. 1-15, New York 1937; H. Baldus, E. Willems, Dictionario de Etnologia e Sociologia. Sao Paulo 1009; J. T. Zadrożny, Dictionary of the Social Science. Washington 1'959; A. Birou, Vocabulaire pratique des sciences sociales, II wyd. Paris 1966, ss. 384; A. MU<Jchiel1i, R. MucchielIi, Lexique des sciences sociales, Paris 1969, ss. 199; R. Caratini, Sciences sociales. Seria Bordas Encyclopedie t. 12, Par~s 1971, ss. 160. 32 Dictionary of Sociology and Related Sciences. Red. H. P. Fairchild. New York 1944, II wyd. New Jersey 1966; E. Willems, DictiorLario de Sociologia, Porto Alegre 1950, wyd. francUJSkie zaadaptowane przez A. Cuvillier, Paris 197{); Handworterbuch der Sozialwissenschaften, Stuttgart-Ttibingen-Gottingen od 1953, nowe wydanie dawnego Handworterbuch der Staatswissenschaften; Glossary of sociological Terms. Red. C. S. Mihanovich, R. J. McNamara, W. N. Tome, Milwaukee 1,957; C. A. Echaoove T., Diccionario de Sociologia, Mexico-Buenos Aires 1J957; Soziologie. Red. R. Konig [w:) Das Fischer Lexikon, t. 10, Frankfurt 1958; G. A. Theodoroon, A. G. Theodoroon, A Modern Dictionary of Sociology, New York 1969, 28 29 �o pou;ojennej leksykografii etnograficznej 139 cowany pod redakcje! W. Bernsdorfa, który ma już dwa wydania 33. Ten obszerny słownik (1317 stron) w układzie haseł alfabetyczno-przedmiotowym opracowany został przez międzynarodowy zespół specjalistów. Hasła etnologiczne, bogato w słowniku reprezentowane, opracował metodolog etnologii W. E. MUhlmann. Podkreślić należy, że wszystkie hasła w omawianym słowniku zostały zaopatrzone w wykazy podstawowej literatury z uwzględnieniem naj nowszych pozycji. Z opracowań demograficznych pomocniczą rolę w warsztacie naukowym etnografa odgrywa Międzynarodowy slownik demograficzny ONZ 34, który w u'kładzie przedmiotowym wyjaśnia podstawowe terminy i definicje. Dotychczas ukazały się wersje tego słownika w dziewięciu językach, a polska wersja jest dziesiątą z kolei. Słownik ten podjął próbę skodyfikowania terminologii demograficznej, stwarzając przez to możliwości szerokiego korzystania ze światowego dorobku w tej dziedzinie. W słowniku znajdujemy wyjaśnienie terminów podstawowych i dla etnografii. Z encyklopedycznych wydawnictw w dziedzinie antropologii wymienić trzeba polskie opracowanie 35, które wśród nielicznych tego typu wydawnictw na świecie wyróżnia się dużą ilością szczegółowych haseł. Hasła w układzie alfabetyczno-przedmiotowym zawierają dane z zakresu etnografii powszechnej dotyczące m. in. struktury grup etniczno-językowych i ich rozmieszczenia na świecie. Istotne dJa etnografii dane zamieszczają także słowniki religioznawcze 36. Niektóre z nich są nawet tytułowane jako "słowni'k etnologiczno-religioznawczy" 37, objaśniają bowiem terminy, które i w etnografii mają podstawowe znaczenie. Powyższe omówienie pozwala na próbę jeszcze innego uporządkowania opracowań słownikowych i encyklopedycznych, mianowicie według układu treści i ewentualnych haseł. Nie można niestety stwierdzić, aby poszczególnym rodzajom opracowań przypisywano najbardziej ~la nichaptymaIny układ. Treść porządkowano w dwóch zasadniczych układach, a mianowicie: 1) alfabetycznym, 2) problemowym. ss. VIII ss. 333. 33 + 469; La Sociologie, Worterbuch der guide Soziologie. alphabetique. Red. J. Duvignaud. Paris 1972, Red. W. Bernsdorf, F. BUlow. Stuttgart 1'955, II wyd. Stuttgart 1969, ss. ,1317. wersja polska, Warszawa 1966, ss. Hl. Red. A. Wanke. Warszawa 11969, 'SiS. 415. :l6 Mały słownik religioznawczy. Red. Z. PoniatoW\Ski. Wa~szawa 1969, SIS. 476; por. też Die nichtchristlichen Religionen. Red. H. von Glasenapp. [w:] Das Fischer Lexikon, t. 1, Frankfurt 11957. 37 Religie świata. Red. E. Dąbrowski. Warszawa 1957. Zawiera: B. Radomski, Słownik etnologiczno-religioznawczy, s. 567-589. 34 Wielojęzyczny słownik :l,j Mały antropologiczny. słownik demograficzny, �140 ZOFIA STASZCZAK 1. Układ treści alfabetyczny należy uznać za najbardziej typowy dla tego rodzaju wydawnictw, które mają przecież informować w sposób łatwy i szybki. Wśród układów alfabetycznych można z kolei ze względu na kryteria wyodrębnienia haseł wyróżnić: a) układ alfabetyczno-etnogeograficzny, b) alfabetyczno-przedmiotowy, c) układ haseł alfabetyczno-mieszany. a) Alfabetyczno-etnogeograficzny układ haseł jest przede wszystkim typowy dla słowników i encyklopedii dotyczących etnografii społeczeństw niecywilizowanych i etnografii powszechnej. Można tu wskazać publikacje, w których układ haseł głównych jest dobrany tylko według kryterium geograficznego 38 lub etnogeograficznego 39. Na ogół tego typu słowniki mają układ haseł jednostopniowy, rzadziej dwustopniowy, tj. gdy hasła drugiego stopnia są wyodrębnione spośród haseł głównych innym drukiem (etnonimy, hasła przedmiotowe) i można je odnaleźć przy pomocy indeksu. b) Alfabetyczno-przedmiotowy układ haseł stosowany jest najczęściej w terminologicznych słownikach i encyklopediach etnograficznych 40. Taki układ treści cechuje także słowniki z zakresu etnografii narodowej 41, oraz słowniki i encyklopedie problemowe 42. Są to układy haseł jednostopniowe, różniące się zakresem doboru haseł i ich uszczegółowieniem. Alfabetyczny układ haseł przedmiotowych może kłaść nacisk albo na hasła określające konkretne wytwory kulturowe (zwłaszcza rzeczowe), bądź na hasła ujmujące teoretycznie instytucje kulturowe. Hasła tego ostatniego typu uwzględniane są zwłaszcza przez słowniki socjologiczne, a także religioznawcze. c) Układ haseł alfabetyczno-mieszany występuje w niektórych tylko omawianych powyżej wydawnictwach i wówczas zarówno hasła etnogeograficzne, jak i przedmiotowe występują obok siebie 43. 2. Drugi wyodrębniony podstawowy układ treści stosowany w omawianych wydawnictwach, to układ problemowy. Stosowany bywa przede wszystkim w encyklopediach typu podręcznikowego 44. Układy problemowe cechuje rozbudowana systematyka, zazwyczaj wielostopniowa. Śledzenie różnic i podobieństw tego rodzaju układów problemowych treści, daje także w pewnym stopniu pojęcie o zmianach zaszłych w poglądach na cel, przedmiot i rozwój etnografii. Orientację i korzystanie z tego typu wydawnictw ułatwiają liczne indeksy, słowni'ki i spisy treści. Np. Np. 'o Np. 41 Np. 4" Np. 43 Np. 38 Volkerkunde. 39 Lexikon H Red. H. Tischner, op. cit. und Kult1l1'en, op. cit. de?' Volker C. Winick, Dictionary Wi:irterbuch Slownik Afrika, Ethnologie of Anthropology, de1' deutschen Folklor'u Polskiego, enciklopediceskij generale, Volkskunde, op. cit. op. cit. op. cit. op. cit. sbornik, op. cit. �a powojennej leksykog.-afH etnograficznej 141 Z kolei przejdziemy do bliższego omówienia niektórych wskazanych powyżej słowników i encyklopedii. Przy wyborze kierowano się zasadą, aby były to możliwie najnowsze opracowania, zawierające bogaty materiał etnograficzny i posiadające dla etnografa duże walory usługowo-pomocnicze. Uwzględniono także wydawnictwa różne ze względu na zakres i sposób ujęcia treści, zgodnie z przedstawioną powyżej próbą typologii. W ten sposób wytypowano kilka następujących pozycji: 1. Ethnologie generale 45. Omówienie pracy, której sam analityczny spis treści ob€jmuje 30 stron dr<Ybnegodruku, może być tylko ogólne z punktu widzenia systematy'k'i i sposobu ujęcia materiału. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które dzielą się na kilkanaście rozdziałów rozbudowanych bogato pod względem systematycznym. Dział pierwszy ("historia i metodologia") obejmuje nie tylko historię myśli etnologicznej i stosowanych w dyscyplinie metod, lecz konfrontacje z dyscyplinami pokrewnymi - ekonomią, demografią, językoznawstwem, muzykologią, oraz szerokie zastosowanie w etnologii różnych, nie tylko czysto etnologicznych metod, technik badawczych i sposobów rejestracji danych. W dziale tym mamy do czynienia zarówno z historią, jak z wszechstronną systematyką wszelkich możliwych form działalności, kooperacji i funkcji usługowych badań etnologicznych. Szczególną uwagę zwraca np. podkreślenie możliwości i konieczności ekspertyz etnologicznych przed większymi inwestycjami, tak by mogły one funkcjonować bez przeszkód w 'kulturze danej społeczności. W części drugiej, zatytułowanej "dyscypliny etnologiczne", mieści się również omówienie specyfiki danych właściwych warsztatowi antropologa fizycznego i społecznego, specyfiki i systematyki ujęcia danych dotyczących kultury materialnej, mitologii, folkloru 'prawnego, a wszystko w konfrontacji materiału charakterystycznego dla badań społeczeństw niecywilizowanych i ludowej tradycji z 'kręgu kultury europejskiej. Takie ujęcie przynosi w 'konsekwencji nie tylko równomierne uwzględnienie wszystkich cywilizacji, bez względu na stopień zaawansowania, ale i bardziej wszechstronne ujęcie metodologiczne, zacierające często słusznie (zgodnie z tradycjami szkoły francuskiej) różnice między etnologicznym a socjologicznym badaniem kultury. Jeszcze wyraźniej występuje ten fakt w części trzeciej ("konfrontacje"), w której etnologia jako nauka konfrontowana jest z językoznawstwem, historią, geografią społeczną, demografią, psychologią, estetyką i naukami przyrodniczymi. Ethnologie generale jest naj wszechstronniejszą ze wszystkich tutaj wymienionych pozycji ze względu na to, że: 1) uwzględnia nie tylko problematykę ludów rozwijających się, ale i w znacznym zakresie problematykę ludów rozwiniętych, a nawet tradycyjne elementy kultury spo45 Ethnologie generale, op. cit. �ZOFIA STASZCZAK leczeństw miejskich; 2) uwzględnia analizę nie tylko zwyczaJow, względnie materialnych i artystycznych wytworów kulturowych, ale i analizę instytucji kulturowych; 3) bardzo obszernie uwzględnia zakresowe, metodologiczne i badawcze (tj. w zakresie techniki badań) interferencje etnologii i dyscyplin pokrewnych. Jest to zatem bardzo szerokie i nowoczesne rozumienie etnologii, którym jest charakterystyka kultury, jej przeszłości i teraźniejszości, bez jakiegokolwiek ograniczania się do perspektywy genetycznej, czy do mniej rozwiniętych stadiów rozwoju. Wyraża się to np. w tym, że wsparcie warsztatu socjologa i demografa jest w tym opracowaniu równie wyraźne, jak tradycyjny już dla etnografii związek z archeologią, antropologią fizyczną i językoznawstwem. Jedyna uwaga recenzyjna, jaka się tu nasuwa, to ta, że jest to stanowczo bardziej podręcznik, niż encyklopedia, gdyż trudno jest (mimo doskonałych indeksów) korzystać z niego w sposób wyrywkowy. Nawet uwzględnienie pewnych zagadnień, a zwłaszcza powiązań z pO'kre\vnymi dyscyplinami wielokrotnie w różnych częściach opracowania nie jest jasne na pierwszy rzut oka i staje się zrozumiałe dopiero w dokładniejszej lekturze. Można powiedzieć, że wiele jest wiadomości o cechach charakterystycznych różnych kultur i ludów, których nie znajdziemy w tym podręczni'ku, ale nie opuszczono w nim chyba niczego, co dotyczy problematyki interesującej etnologa, możliwości ujęć metodologicznych i technik badawczych oraz pogranicza problematyki etnologicznej. Daje on także dobrą choć nie wyczerpującą orientację w najważniejszych osiągnięciach etnologii w różnych krajach (omówione zostały osiągnięcia etnologii współczesnej w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Belgii, Holandii, Włoszech, Portugalii, Ameryce Płd. [łącznie], Japonii, Związku Radzieckim i Francji). Wydaje się, że czytelnik polski nie powinien czekać na udostępnienie tej podstawowej pracy tak długo, jak to miało miejsce z równie fundamentalnym opracowaniem G. Cocchiary, Dzieje folklorystyki w Europie (17 lat). 2. Inny charakter ma już praca J. Cazeneuve, L'ethnologie 46, której przedmiotem są współczesne ludy niecywilizowane, bez nawiązań do źródeł archeologicznych, czy pisanych. Kryterium doboru najbardziej pierwotnych, żyjących do dziś grup etnicznych wydaje się zrelatywizowane na różnych szczeblach; nie mamy tu do czynienia z wyróżnieniem szczebla rozwoju cywilizacyjnego na jednej skali dla całego świata, lecz z uwzględnieniem tylko tych grup, które wyróżniają się niższym rozwojem cywilizacyjnym w stosunku do ludności danego kraju. Na przykład z pewnością nie można zestawiać na jednym poziomie radzieckich Czukczów i filipińskich Aeta, albo afrykańskich Buszmenów. Nie jest też jasne dlaczego w Afryce za ludy pierwotne uznano np. Haussa czy Masajów. I dlaczego w związku z tym nie wymieniono w ogóle relatywnie najbardziej trady46 J. Cazeneuve, L'Ethnologie, op. cit. �o powojennej leksykografii etnograficznej 143 cyjnych ugrupowań etnicznych Europy, a z drugiej strony potraktowano jako jedną grupę całą rodzimą ludność Australii. Wynika z tego, że jest to opracowanie mówiące bardziej o etnologii i jej problemach, niż o konkretnych ludach jako przedmiocie jej badań. Praca ma układ problemowy. Część pierwsza zawiera dane o ogólnych cechach społeczeństw niecywilizowanych, wymienia współczesne ludy prymitywne oraz podaje klasyfikację dziedzin ich kultury. Przegląd koncepcji i teorii badawczych dotyczących ludów społeczeństw niecywilizowanych i ich kultur zawiera część druga. Dopiero od części trzeciej ksiąŻ'ka uwzględnia w układzie problemowym następujące zagadnienia: wierzenia (mana, magia i religia, mitologia); obrzędy (obrzędowość religijna, obrzędy pośrednie i praktyki półrytualne); organizacje społeczne (klan, rodzina, stowarzyszenia społeczne, kontrola społeczna, stosunki międzygrupowe) ; życie materialne, umysłowe i estetyczne (techniki, myśl i język, gry i sztuki). Walor leksykalny omawianej pozycji jest mocno ograniczony, bo indeks zawiera tylko kilkadziesiąt terminów ogólniejszych oraz nazwiska. Jako encyklopedię można ją potraktować najbardziej z tego powodu, że została opublikowana w serii "kieszonkowa encyklopedia Larousse". 3. Lexikon der Volker und Kulturen 47 różni się od wymienionej powyżej pracy J. Cazaneuve, jest to już bowiem typowe opracowanie słownikowe o układzie haseł alfabetyczno-etnonimicznych. Jego pierwszym zadaniem jest charakterystyka grup etnicznych z pewną tendencją do wyjaśnień genetycznych, z częstym odwoływaniem się do historii, a nawet archeologii. Zasada ta nie jest stosowana bardzo konsekwentnie, ponieważ brak haseł odnoszących się do większości współczesnych narodów europejskich, brak nawet hasła mówiącego o ludach romańskich, podczas gdy ludy germańskie i słowiańskie są omówione, a osobno wyodrębnione jest niejasne hasło "europeidzi". Wprowadzone są hasła dotyczące ludów, które nie są grupami etnicznymi (np. "Kozacy"). Zamieszczono dobrą mapkę przedstawiającą ugrupowania etniczne na terenie Związku Radzieckiego, nawiasem mówiąc tylko przy haśle "Finowie". Jest także dość schematyczna mapka obrazująca rodzime ugrupowania etniczne Australii, a brak etnicznej mapy Afryki, którą przedstawia się tylko we fragmentach. Niekonsekwencją wydaje się także przedstawienie (przy haśle "Słowianie") dokładnej mapki łużyckiego obszaru językowego, przy całkowitym pominięciu kartograficznego przedstawienia stosunków etnicznych w Europie. Dobór haseł odznacza się dużą rozmaitością szczebla uogólnienia (np. "Indianie południowo-amerykańscy", co jest właściwie pojęciem geograficznym; "Wikingowie", co jest już tylko pojęciem historycznym; o Niemcach mówi się tylko w obrębie hasła "Germanie", ale "Węgrzy" 47 Lexikon der Volker und Kulturen, op. cit. �144 ZOFIA STASZCZAK mają oddzielne hasło poza wymienieniem w haśle "ludy fińsko-ugryjskie"). Jedynym bodaj ludem słowiańskim, któremu poświęcono odrębne hasło, są Bułgarzy, chyba właśnie ze względu na swoich starobułgarskich, niesłowiańskich przodków. Z drugiej strony przykładem niekonsekwencji może być sąsiednie hasło "Burowie", dotyczące ludów o bardzo świeżych tradycjach osadniczych w Afryce. Indeks w ogóle nie uwzględnia haseł rzeczowych i nie ma żadnego innego ich spisu, tak że zorientowanie się w nich kogoś, kto nie wie z góry jakiego hasła szukać, jest niemożliwe . .Jak na trzytomowy leksykon stosunkowo nieduża jest ilość haseł rzeczowych, a odnoszą się one głównie do objaśnienia form pierwotnych wierzeń (np. animizm, totemizm, tabu, szamanizm) oraz takich terminów jak "ludy pierwotne", "ludy zbieracko-łowieckie". Leksykon posiada krótki słowniczek objaśniający podstawowe terminy używane w etnologii oraz zestawienie wybranej literatury przedmiotu. Zwraca uwagę doskonała szata graficzna w postaci wielu barwnych i czarnobiałych fotografii oraz map. 4. Nie tyle ze względu na swoją wartość encyklopedyczną, co ze względu na sposób ujęcia, osobnej wzmianki wart jest tom Les socii!tes humaines 48. Jako encyklopedia może on być traktowany tylko ze względu na dążenie do ujęcia całości zagadnień, a posługiwanie się nim ułatwia dość obszerny ind€'kJs i wspomniany wyżej mały słowniczek socjologiczny. Uderza jednak szerokość horyzontu tego opracowania. W przeciwieństwie do wielu innych, ujęcia etnologiczne przerastają się tu i uzupełniają harmonijnie z punktem widzenia socjologicznym, zaś przesłanki rozumowania i przykłady zaczerpnięte są swobodnie i szeroko z archeologii, historii, aż do współczesnych danych demograficznych, ekonomicznych i socjologicznych, nie pomijając nawet takich źródeł, jak afisze lub rysunki dziecięce. Podziw musi budzić wykorzystanie tak szczegółowych wyników badań, jak dokładne zestawienie ilości pielgrzymów do Mekki z różnych krajów w jednym roku dla zbudowania tylko jednej przesłanki. Jasne, doskonałe schematy obrazują np. konflikt ról społecznych, urbanizację czy strukturę pokrewieństw. Takie sprofilowanie pracy jest podyktowane potrzebami szerszego odbiorcy, którego przecież interesuje przedmiot badań, 'tj. społeczeństwo, a nie podziały kompetencyjne między dyscyplinami naukowymi. Ujęcie takie, niemożliwe dziś w pracy badawczej jednostki w związku ze swoją wielowarstwowością, wydaje się jednak najsłuszniejsze właśnie w tych opracowaniach podręcznikowych i encyklopedycznych. których ambicją jest służenie nie tylko specjalistom. Od zachęty do udostępnienia tej książki czytelnikowi polskiemu powstrzymuje tylko to, że nie jest ona napisana z pozycji marksistowskich, mimo że właśnie z tych pozycji można ją było napisać jeszcze lepiej. 4H Les societes humaines, op. cit. �o powojennej leksy/wgrafii etnograficznej 140 5. Inne ujęcie prezentuje nieco dawniejszy leksykon z serii Fischer 49. Jest to ujęcie alfabetyczne, ale głównie według kontynentów lub subkontynentów, obejmujące tylko 22 hasła. Wyjątkiem w tej regule są hasła dotyczące Eskimosów oraz Indian południowo- i północnoamerykańskich, co zresztą redaktor stara się uzasadnić we wstępie. Nazwiska badaczy, nazwy geograficzne, etnonimy i zjawiska kulturowe uwzględnia dość wyczerpujący indeks. Należy też podkreślić podanie bardziej wyczerpującej niż w innych leksykonach bibliografii, choć z drugiej strony szata ilustracyjna jest uboższa. Uderza też nierównomierne potraktowanie sposobów prezentacji materiału, zwłaszcza w opracowaniu kartograficznym: Afryka reprezentowana jest tylko przez mapę gospodarczą, Indie i Indochiny w formie dość szczegółowej mapy rozmieszczenia plemion, brak zupełnie jakiejkolwiek mapy całościowej Azji, Ameryka Północna reprezentowana jest przez mapę "rozmieszczenia Indian północnoamerykańskich", a mapka Ameryki Południowej zawiera bardzo ogólnikowe dane o "rodzinach językowych ludów pierwotnych Ameryki Południowej". W sumie, nawet jeśli przyjąć zastrzeżenie redaktora, że nie jest to praca dla etnologów, lecz dla szerszego kręgu zainteresowanych, można było oczekiwać większej zwartości i konsekwencji przedstawienia danych, co nie powinno sprawiać trudności przy aż tak formalnym układzie haseł. W pracy tej, jak i w poprzednich, uderza też brak synchronizacji spojrzenia, np. autorzy, opierając się na starszych danych, zdają się często nie zdawać sobie sprawy z przemian, jakie zaszły choćby w azjatyckiej części Związku Radzieckiego, czy nawet w wielu krajach afrykańskich. Jest to problem tak stary, jak etnologia, polegający na tym, czy należy opisywać przede wszystkim tradycyjne uwarunkowania teraźniejszości, czy w teraźniejszości i przeszłości doszukiwać się elementów najbardziej archaicznych, reliktowych. Wydaje się, że w większości cytowanych tu opracowań (z wyjątkiem może Ethnologie generale, czy Enciklopedii Afriki) zdecydowano się raczej na przedstawienie reliktów i archaizmów, z tym, że w sposób niezupełnie obiektywny wyłączono z tej procedury ludy europejskie. Prace etnologów polskich uwzględniane są w spisach literatury omawianych opracowań w sposób dość przypadkowy. I tak Ethnologie generale i W. Stohr podają tylko B. Malinowskiego, przy czym pierwsza z tych pozycji podaje jeszcze kilka nazwisk nie-etnologów polskich, np. A. Zajączkowskiego. Natomiast opracowanie pod redakcją H. Tischnera wymienia M. Czaplicką, a nie wymienia nawet B. Malinowskiego. 6. Jak widać choćby z zestawionych powyżej danych, leksykografia etnograficzna ustępuje znacznie wobec rozwoju leksykografii socjologicz- Lexikon 4D tO ~ V olkerkllnde. Lud, tOlll LVIII Red. H. Tischner, op. cit. �146 ZOFIA STASZCZAK nej. Mimo dawnych, znanych tendencji do sprowadzania w krajach socjalistycznych socjologii do etnologii, obecnie problematyka etnologiczna uwzględniana jest szerzej w socjologicznych le'ksykonach, pisanych z punktu widzenia niemarksistowskiego 50. Najobszerniejszym, poważnym leksykonem socjologicznym, który dotarł do nas ostatnio, jest Warterbuch der Soziologie 51. Jest to wydawnictwo z tradycją, gdyż jest ono drugim, rozszerzonym wydaniem opracowania z 19·55r., nawiązującego zresztą do dawnego, gruntownego opracowania pod redakcją A. Vierkandta. Wśród haseł tego leksykonu dotyczących głównie instytucji, zjawisk i ugrupowań społecznych, a także etnologicznych, których autorami są przede wszystkim G. Heilfurth (5 haseł), W. E. Miihlmann (36 haseł), E. W. MillIeI' (6 haseł) i S. Westphal-Hellbusch (6 haseł), polskiego czytelnika może zainteresować to, że wśród współpracowników-konsultantów wymieniony został S. Ossowski, a autorami dwóch haseł (ale nie etnologicznych) są J. Hochfeld i J. Szczepański. Wracając do haseł etnologicznych trzeba powiedzieć, że dotyczą one przede wszystkim etnol'Ogicznego wyjaśnienia podstawowych, tradycyjnych instytucji społecznych i pojęć określających zajmujące się ich badaniem dyscypliny. Uderza (zwłaszcza w leksykonie niemieckim) uwzględnienie jako osobowych trzech haseł antropologii społecznej, etnologii i "Volkskunde". Brak natomiast takich haseł, jak antropologia kulturowa, etnografia i "Volkerkunde". Wśród haseł uwzględniono: zwyczaj, obyczaj, przesąd, magię, następnie takie zjawiska jak akulturacja, inicjacja, pokrewieństwo, kanibalizm, nomadyzm, totemizm, dyfuzja i wreszcie tradycyjnie uwarunkowane grupy, lub kategorie 'Społeczne,jak klasy wieku, tajne stowarzyszenia, kasty, plemiona, fratrie itp. Jak widać z tego przykładowego wyliczenia słowni'k nie zajmuje 'Się oczywiście kulturą materialną, nie uwzględnia charakterystyk grup etnicznych ani konkretnych zwyczajów, lecz zatrzymuje się na wyższym szczeblu uogólnienia. W związku z tym dziwić może brak osobnego wyjaśnienia pojęcia specyfiki etnicznej (etnos), które występuje jednak w związku z takimi hasłami, jak natywizm, naród, charakter narodowy, "folk society". W sumie jest to pozycja warta zalecenia etnografom, 'którzy mogą tu znaleźć w pewnym zakresie więcej danych O' teoretycznej problematyce etnologicznej, niż w niejednym specjalistycznym leksykonie etnograficznym. Słownik ten wyróżnia się tym korzystnie od np. słownika pod redakcją R. Koniga 52, który prawie zupełnie nie została uwzględniona w WOTSoziologie, Berlin 1969, ss. 535, ani w FilosOfskaja Enciklopedija, t. 1-5, Moskva 1960-1970. 51 Worterbuch der Soziologie. Red. W. Bernsdorf, op. cit. 5" Soziologie. Red. R. Konig, op. cit. 50 terbuch Problematyka der etnograficzna Marxistisch-Leninistischen �a powojenne; leksykografil etnograficznej 147 uwzględnił tylko trzy hasła etnologiczne (etnologia, społeczeństwa prymitywne i społeczeństwa nierozwinięte, autorstwa E. Willemsa). Gdyby na tle powyżej zgromadzonych danych pokusić się o sformułowanie pewnych postulatów pod adresem jakiegoś przyszłego leksykonu etnograficznego, można by je ująć następująco: 1. Jeżeli chodzi o zakres i 'wszechstronność przedstawionych zagadnień oraz szerokie, a konieczne uwzględnienie pogranicza z innymi dyscyplinami - wzorem może być Ethnologie generale. Z tego też opracowania należałoby przyjąć szerokie uwzględnienie tradycji kulturowych ludów i społeczności cywilizowanych, a więc zaiJnteresowanie współczesnością. 2. Ze względu na układ, najbardziej informujący wydaje się układ hasłowy, jak w Worterbuch der Soziologie, także na dość dużym szczeblu uogólnienia, ale z dodatkowym indeksem, umożliwiającym odszukanie konkretnych, szczegółowych zjawisk, jak w Soziologie R. Ki::iniga. 3. W zakresie doboru haseł wskazany byThy układ przedmiotowy, z uwzględnieniem jednak najważniejszych etnonimów oraz kierunków etnograficznych. Takie ogólne opracowanie wydaje się niezbędne dla czytelni'ka polskiego, potrzebniejsze niż narodowy słownik etnograficzny, który - jak wskazuje przykład opracowania R. Beitla - może być z powodzeniem zastąpiony przez 'podręcznik, zaopatrzony dobrym indeksem. Podstawową pomocą, nie tylko zresztą dla specjalistów, byłoby bowiem zdefiniowanie i ujednolicenie aparatu pojęciowego. Pewne usługi z tego zakresu oddaje już dziś interdyscyplinarny Leksykon PWN, a można mieć nadzieję, że pomocą będzie tu także słownik terminów socjologicznych, zapowiadany jako uzupełnienie podręcznika J. Szczepańskiego 53. ZOFIA STASZCZAK ON POSTWAR ETHNOGRAPHIC LEXICOGRAPHY (S u m m ary) The article .is a compilation and systematic discussion of the data on specialized dictionaries, lexicons and encyclopedias from the field of ethnography and related disciplines treating ethnographic problems. The works dilScussed are thooe which were available to the author. 53 J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, por. s. 10. �148 ZOFIA STASZCZAK The following types of '.'lorI,s were discLLssed: 1) those containing the whole range of ethnographk problems, 2) those from the area of general ethnography. 3) those from the ethnography of individual nations, 4) lexical works of the subareas of ethnography, 5) works from related scholarly disciplines which take ethnographic data into a0count. A further dLscUJSSiion was carried out with respect to the geographk area of a given work (the whole world, continent, country or territory) and with respect to the method of approach. This may be an alphabetic approach (in an ethno-geographic, subject or mixed order) or an approa·ch dealing with certain problems that stands on the borderline of being a textbook but is included in the encyclopedia mainly because of the title of the work, series or large alphabetical index. At the end select, representative works f1'om various groups arc dis<CluSised in more detail. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97f0401ee162933850343de66d803a77.pdf 0ef73799684a413779d6911be8a067fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:974 Title A name given to the resource Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.143-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ PRZEGLĄD PROBLEMATYKI BADAŃ NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ W POLSCE (ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM B A D A N NAJNOWSZYCH) Artykuł niniejszy jest próbą przedstawienia rozwoju badań nad k u l ­ turą robotniczą w Polsce na podstawie ważniejszych publikacji, jakie ukazały się drukiem od końca lat 60-tych do roku 1980. Celem zasad­ niczym tego artykułu jest ogólna ocena dorobku etnografii na polu po­ znawania kultury robotniczej w zestawieniu z trwałymi osiągnięciami innych dyscyplin humanistycznych, w t y m głównie socjologii i historii. Chociaż wielu badaczy zdaje sobie sprawę z wartości wyników, jakie osiągnięto dotychczas, nie stać nas wciąż na podsumowanie wiedzy, ergo określenie zasadniczych cech kultury robotniczej w Polsce w epoce kapitalizmu, jak również w obecnym okresie socjalistycznego rozwoju. Prawdopodobnie długo jeszcze nie będzie nas stać na taką syntezę, szcze­ gólnie w odniesieniu do współczesności. Przełom w życiu społeczeństwa polskiego, jaki dokonał się w lecie 1980 r., wskazał także i humanistom, jak złudne i niepełne były wcześniejsze ustalenia, dotyczące systemu aksjonormatywnego (wartości i normy), funkcjonującego w obrębie kla­ sy robotniczej, a także jak zaniedbane zostały badania nad miejscem i rolą kultury robotniczej w kulturze narodowej. 0 znacznym ożywieniu badań w związku z podejmowaniem nowej problematyki i rozwijaniem wcześniej podjętych zagadnień i możemy mówić w odniesieniu do lat 70-tych. Badania etnograficzne i historycz­ ne nad kulturą robotniczą w Polsce pozostają jednak nieco w tyle w sto­ sunku do podobnych badań prowadzonych w innych krajach socjali­ stycznych, głównie w NRD, Czechosłowacji i Związku Radzieckim . 2 1 Interesujący projekt szeroko zakrojonych interdyscyplinarnych badań nad kulturą robotniczą przedstawił K . Żygulski w odniesieniu do Łodzi. Por. Ż y g u 1s k i , Problematyka badań nad kulturą klasy robotniczej ze szczególnym uwzględ­ nieniem Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 13-26. Por. E . P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 33-38 (oraz sprawozdanie z konferencji po­ święconej kulturze robotniczej, która odbyła się w dn. 3-5 listopada 1980 w K a r l Marx-Stadt, w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej"); por. także odpowiednie 2 �lii ANDRZEJ STAWARZ Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest brak w naszym kraju ośrod­ ka, który koordynowałby badania prowadzone indywidualnie lub przez nieduże zespoły badawcze np. w uniwersyteckich katedrach etnografii w Warszawie i Łodzi, Instytutach PAN (głównie przez Instytut Filo­ zofii i Socjologii oraz Instytut Historii) oraz Instytucie Historii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Inna przyczyna to stosunkowo jeszcze nie­ duża popularność interesującej nas problematyki w większości ośrodków. W niniejszym artykule chciałbym wykazać, że mimo ograniczonej liczby badaczy, niedowładu w koordynacji badań, luk w podejmowanej problematyce oraz rozbieżności teoretyczno-metodologicznych dzielących etnografię, historię i socjologię, istnieje wcale niemała liczba interesu­ jących i wartościowych prac. Duża część tych publikacji, a starałem się brać pod uwagę zarówno druki zwarte, wydawnictwa seryjne i arty­ kuły pomieszczone w czasopismach fachowych, jak i niektóre niepubli­ kowane prace doktorskie, już dziś może być użyteczna przy próbie two­ rzenia syntezy kultury robotniczej. Moja propozycja przedstawienia rozwoju badań nad kulturą robotni­ czą wyniknęła z chęci unaocznienia aktualnego stanu dorobku etnografii na t y m polu badań. Istotą zagadnienia jest tu ocena wkładu etnografii w poznanie kultury robotniczej. Chodzi bowiem o to, aby etnograficzne badania monograficzne i problemowo-tematyczne uzyskały wyższą ran­ gę na gruncie humanistyki polskiej. Dla etnografii (etnologii lub antro­ pologii kulturowej) kultura jest przecież podstawowym i zasadniczym przedmiotem badań 3. W przeciwieństwie do socjologii kulturę pojmuje się w naukach etnologicznych w sposób niewartościujący a zarazem re­ latywistyczny i systemowy . W badaniu konkretnej kultury, np. ludowej bądź robotniczej, etnografię interesuje przede wszystkim związek za­ chowań ludzkich w obrębie danej grupy z funkcjonowaniem w tej spo­ łeczności wzorów kulturowych i symboli, a przede wszystkim leżącego u ich podstaw systemu wartości i n o r m . Kontynuacja i konsekwentne rozwijanie takiego podejścia w badaniu kultury robotniczej daje ogrom4 3 6 fragmenty a r t y k u ł ó w o rozwoju etnografii Czechosłowacji, N R D i Z S R R zawarte w pracy pt. Etnografija v stranach socjalizmu, J u . V. B r o m l e y [red.], Moskva 1975. Szerzej na ten temat w polskiej literaturze etnograficznej por. Z. S o k ol e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974; A. W a l i g ó r s k i , Antro­ pologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, i in. J . B u r s z t a , Etnograficzny punkt widzenia w badaniach nad rodziną, [w:] Metodologiczne problemy badań nad rodziną, Z. Tyszka [red.], Poznań 1980, s. 63-64. B u r s z t a , op. cit, s. 64; A. F l i s , Antropologiczna koncepcja grupy, „Stu­ dia Socjologiczne", nr 3 [74]: 1379, s. 51^53. Dotychczas najszerzej o udziale etnografii w badaniach nad kulturą robot­ niczą pisali B. Matysiak-Polakowa i Pietraszek. Por. M a t y s i a k - P o l a k o w a , Etnograficzna problematyka badań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, „Łódzs 4 5 6 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 145 ną szansę całościowego i syntetycznego opisania oraz zrozumienia istoty kultury klasy robotniczej jako jednego z największych fenomenów w dziejach najnowszych nie tylko naszego kraju. Etnografowie nie mogą oczywiście poprzestać na własnych badaniach. Muszą oni ściślej współpracować zarówno z historykami badającymi dzieje społeczeństwa, kultury i obyczaju, jak i socjologami, szczególnie specjalistami takich zagadnień, jak praca, rodzina czy życie kulturalne. W przypadku badań etnograficzno-historycznych koniecznie trzeba sięg­ nąć do archiwalnych źródeł masowych (akta: stanu cywilnego, nota­ rialne, także wytworzone przez administrację ogólną — gmin i miast) oraz bogatej prasy. Natomiast w badaniach z pogranicza socjologii i etno­ grafii muszą znaleźć uznanie (znacznie większe niż dotychczas) doku­ menty współczesnego życia społecznego, pamiętniki i wspomnienia oraz inne materiały biograficzne. W niniejszym artykule nie rozwijam szerzej zagadnienia różnic w podejściu teoretyczno-metodologicznym do kultury robotniczej jako wspólnego dla etnografii, socjologii oraz historii przedmiotu badań. Pro­ blem ten (poniżej tylko zasygnalizowany) godny jest niewątpliwie od­ rębnego opracowania. Aktualnie ważniejsze jest chyba uporządkowanie podstawowej literatury przedmiotu, wykazanie luk w tematyce badaw­ czej oraz pokazanie dotychczasowych płaszczyzn współpracy dyscyplin humanistycznych w zakresie kultury robotniczej. Dokonanie takiej pró­ by jest o tyle ułatwione, że mimo braku definicji kultury robotniczej (por. 3.1) funkcjonuje w środowiskach badawczych robocza koncepcja tej kultury, przyjmowana bez większych zastrzeżeń przez etnografów i znaczną część socjologów oraz historyków bliżej zainteresowanych tą problematyką . W artykule niniejszym chciałbym także, przy okazji, spojrzeć z pew­ nego dystansu na w y n i k i dawniejszych badań. Warto bowiem przypo­ mnieć najwartościowsze opracowania powstałe przed 1939 rokiem, a tak­ że po 1945 r. do początku lat 60-tych. Dać to nam może asumpt do skonstatowania istnienia ciągłości bądź jej braku, w podejmowaniu kon­ kretnych zagadnień dotyczących kultury robotniczej. Proponowana poniżej systematyka prac, szczególnie tych powstałych w ciągu ostatnich kilkunastu lat, daje dość precyzyjne spojrzenie na zakres podejmowanej problematyki, na mocniejsze i słabsze ogniwa pro­ cesu badawczego. 7 kie Studia Etnograficzne", t. 6: 1»64, s. 87-103; P i e t r a s z e k , Etnograficzne ba­ dania..., s. 27-32; t e n ż e , Problematyka kultury robotniczej a etnografia, „Lud", t. 50: 1965, cz. 2, s. 585-600. Por. Z. B a u m a n , Metodologiczne zagadnienia badań nad kulturą robotni­ czą, „Studia Socjologiczne", nr 1 [12]: 1964, s. 20H22; P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 29-30. 7 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. I �1-16 ANDRZEJ STAWARZ 1. POCZĄTKI I ROZWÓJ B A D A Ń N A D K U L T U R Ą ROBOTNICZĄ (OD S C H Y Ł K U X I X W I E K U DO R O K U 1939) Krótką analizę ważniejszych publikacji powstałych przed I I wojną światową odnosimy do dwóch okresów: przełomu X I X i X X w. (do roku 1914) oraz dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939). Okresy te różnią się między sobą nie tylko ze względu na oczywiste dla każ­ dego podstawy ustrojowo-polityczne warunkujące istnienie Polski i na­ rodu polskiego, ale także ze względu na charakter i poziom nauk hu­ manistycznych. Ogólnie można stwierdzić, że przełom X I X i X X w. to okres „pierwocin" wielu kierunków badawczych nowoczesnej humani­ styki, w t y m także etnografii. Okres międzywojenny charakteryzuje się natomiast wieloma próbami bardziej kompleksowego badania rzeczy­ wistości społecznej i kulturowej. Czy znajduje to potwierdzenie w od­ niesieniu do kultury robotniczej spróbuję odpowiedzieć poniżej. 1.1. Zainteresowania badawcze kulturą robotniczą pojawiają się w Polsce w latach 80-tych ubiegłego stulecia. Bez wątpienia prekurso­ rami naukowego podejścia do problematyki sposobu życia i obyczajo­ wości klasy robotniczej są etnografowie. Klasyczną już dziś pracą jest opracowanie S. Ciszewskiego Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim . Autor stworzył pełną, aczkolwiek dość statyczną w ujęciu, monografię grupy dwuzawodowej. Praca Ciszewskiego podzie­ lona jest na dwie części. W pierwszej odnajdujemy ogólną charaktery­ stykę grupy i środowiska jej bytowania, dalej stan kultury materialnej (ubiór, pożywienie itp.) oraz społecznej (język, obrzędy, gry i zabawy), wreszcie materiał folklorystyczny w postaci rozmaitych pieśni. W dru­ giej natomiast został ukazany przede wszystkim światopogląd grupy, sze­ rzej rozwinięto wątki wierzeniowe demonologiczne opisano mądrości wiedzy ludowej (np. medycznej) a także zaprezentowano bogatą tra­ dycję literatury ustnej postaci podań legend gadek anegdot i gadek Mimo wzorcowego charakteru praca Ciszewskiego przez wiele dziesiątków lat nie znalazła naśladowców na gruncie badań nad klciSc| robotniczą 8 Druga połowa X I X w. to okres przekształcania się mas proletariac­ kich w klasę robotniczą, a także okres narodzin kultury robotniczej. Badacze działający w owym okresie nie skorzystali z możliwości bliż­ szego obserwowania nowej kultury znajdującej się niejako in statu nascendi. Powstało co prawda szereg interesujących prac, które dotyczyły przeważnie tylko problematyki warunków i standardu życia robotni- 8 S . C i s z e w s k i , Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, K r a k ó w 1886-1887, t. 10-11. W mniejszym zakresie kulturą proletariatu interesowali się też J . L o r e n t o w i c z i S. C e r c h a . �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 147 ków». Dziś odczytujemy je na nowo i próbujemy wyzyskać dla badań nad materialną, a niekiedy i obyczajową stroną sposobu życia prole­ tariatu. 1.2. Do najciekawszych opracowań wiążących się bliżej z problema­ tyką kultury robotniczej należą prace ks. A. Wóycickiego, oparte na materiałach zgromadzonych przed 1914 r. oraz tuż po odzyskaniu nie­ podległości (lata 1918-1920). Przede wszystkim mam t u na myśli pracę pt. Robotnik polski w życiu rodzinnem™. Jest to ciekawe studium syn­ tetyzujące zagadnienia kultury w aspekcie domowego i publicznego ży­ cia rodzin proletariackich. Strona faktograficzna dotycząca realiów ży­ cia robotników jest dość mocną stroną monografii mimo tego, że auto­ rowi bardziej chodziło o pokazanie' szeregu zjawisk niekorzystnych dla rozwoju rodziny robotniczej (niemoralność i nieobyczajność, patologia społeczna). A. Wóycicki zastosował w dużym stopniu metodę monogra­ ficznego badania rodzin zbliżoną do metody Le Playa i innych ekono­ mistów francuskich. Szeroko zostały wykorzystane materiały ankietowe zbierane nie tylko do celów ściśle naukowych), mniej już dziś dostępna literatura oraz dane statystyczne. Przykłady mające uzasadnić tezy au­ tora pochodziły z terenu Warszawy, Łodzi, Żyrardowa, Zagłębia Dą­ browskiego, a także niektórych okręgów przemysłowych Galicji. Opracowanie A. Wóycickiego, mimo swojego nowatorskiego charak­ teru — o rodzinie robotniczej nikt wcześniej tak szczegółowo nie p i ­ sał — przez kilkanaście lat nie znalazło żadnej kontynuacji. W okresie międzywojennym badania empiryczne na większą skalę rozwinięte zo­ stały od końca lat 20-tych. A stało się to za sprawą i z inicjatywy po­ wstałego w 1920 r. Instytutu Gospodarstwa Społecznego, z którym szcze­ gólnie po 1926 r. związało się wielu wybitnych uczonych, takich jak Ludwik Krzywicki czy Stefan Czarnowski. Jednym z głównych celów IGS-u było wszechstronne zbadanie struktury i poziomu życia poszcze­ gólnych grup klasy robotniczej, przy czym najbliżej zajęto się bezro­ botnymi W toku wieloletnich badań wypracowano metodę monogra­ ficzną (ankiety, dane statystyczne, pamiętniki). Gromadzono przede wszystkim materiały z pogranicza socjologii i ekonomii. Ogromna więk­ szość tych materiałów uległa zniszczeniu podczas wojny. Na szczęście pozostały liczne opracowania np. porównawczo ujmujące problematykę 9 Por. E . S t r a s b u r g e r , Zur Entwicklung der Arbeitfrage im Koenigreich Polen, Warszawa 1907; S. G ó r s k i , Łódź spółczesna, Łódź 1904 (szczególnie roz­ dział Fabryki); E . C a s p a r , Z przeszłości przemysłowej klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku, „Ekonomista", z. 3: 1909; V. V. S v i a 11 o v s k i j , Fabricnyj raboćij, Varśava 1889; B. W a ś n i e w s k i (K. K r z e c z k o w s k i ) , Byt i warunki pracy robotników w przemyśle cukrowniczym Królestwa Polskiego, Warszawa 1911, i in. A. W ó y c i c k i , Robotnik polski w życiu rodzinnem. Monografia społeczna, Warszawa 1922. » Warunki pracy i życia w Polsce międzywojennej w świetle badań społecz­ nych. Wybór i opracowanie D. P o l i ń s k i , Warszawa 1980, s. 5-13. 1 0 �148 ANDRZEJ STAWARZ 12 warunków bytowych robotników w k i l k u okręgach p r z e m y s ł o w y c h , prezentujące w y n i k i badań ankietowych nad bezrobotnymi", wreszcie antologie pamiętników robotniczych". Poza t y m w okresie 1918-1939 powstało sporo prac o klasie robotniczej (najczęściej do walki klaso­ wej: o poprawę w a r u n k ó w materialnych, awans społeczny i kulturalny), które w pewnym zakresie wiązały się z problematyką życia kultural­ nego czy obyczaju. Jeszcze bliżej natomiast mogą etnografów zaintere­ sować drobniejsze prace dotyczące rozwoju instytucjonalnych form ży­ cia kulturalnego, artystycznego oraz oświaty robotników zamieszczane w popularnych kalendarzach (np. wydawanych przez PPS), czasopismach (głównie w ukazującej się przez zaledwie 2 lata „Kulturze Robotniczej") i wielu wydawnictwach broszurowych. Nie będę bliżej przytaczał tego rodzaju prac, wskażę jedynie pomocne w t y m względzie opracowanie bibliograficzne M . T r a w i ń s k i e j . Okres międzywojenny nie przyniósł praktycznie żadnej syntezy k u l ­ tury robotniczej, ani też obszerniejszych monografii, mimo znakomitych w t y m względzie propozycji metodycznych S. Rychlińskiego . Poja­ wiły się natomiast pewne propozycje teoretyczne dotyczące bezpośred­ nio kultury klasy robotniczej, z których na szczególną uwagę zasługują koncepcje S. Rudniańskiego S. Czarnowskiego i F. Grossa . Prace tych autorów na temat kultury robotniczej są dobrze znane. Wielokrot­ nie w ciągu ostatnich lat omawiano te publikacje i nie ma chyba tutaj potrzeby bardziej szczegółowego powracania do tej problematyki . Nie­ mniej należy stwierdzić, że ustalenia Czarnowskiego, Grossa czy Rud­ niańskiego są dla wielu badaczy nadal cenną wskazówką, oddziałują niezwykle inspirująco np. przy próbach stworzenia definicji kultury robotniczej (por. 3.1). 15 16 1 8 19 20 " Warunki życia robotniczego w Warszawie, Łodzi i Zagłębiu Dąbrowskim w świetle ankiet z 1927 r., Warszawa 1929. H. K r a h e l s k a , S. P r u s s, Zycie bezrobotnych. Badania ankietowe, W a r ­ szawa 1933; A. M i n k o w s k a , Rodzina bezrobotna na podstawie ankiety, War­ szawa 1935. « Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa 1933; Z. M y s ł a k o w s k i , F . G r o s s , Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, K r a k ó w 1938. M. T r a w i ń s k a, Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. 1, Łódź—Warszawa 1961, s. 19-104. S. R y c h l i ń s k i , Badania środowiska społecznego, Warszawa 1932. S. R u d n i a ń s k i (S. R u n i c z), Walka o kulturę, Warszawa 1923. S. C z a r n o w s k i , Powstanie nowej kultury (Wytwarzanie się kultury ro­ botniczej), [w:] t e n ż e , Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79 (przedruk z „Wiedza i Życie", R. 8: 1933, nr 7). F . G r o s s , Proletariat i kultura, K r a k ó w 1938. « Por. m. in. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania...; D. D o b r o w o l s k a , Z zagadnień kultury robotniczej, „Studia Socjologiczne", nr 3: 1967, s. 83-112. 1 1 1 5 1 8 1 7 1 8 1 8 2 �BADANIA NAD KULTURĄ 149 ROBOTNICZĄ 2. OSIĄGNIĘCIA B A D A Ń W O K R E S I E OD R O K U DO K O Ń C A L A T 6 0 - T Y C H 1945 Zanim omówię bliżej w y n i k i najnowszych badań warto chyba przy­ pomnieć w ogólnym zarysie podstawowe kierunki badań i najwartoś­ ciowsze publikacje, jakie ukazały się w okresie powojennym do połowy lat 60-tych. Połowa lat 60-tych to cezura nieco umowna aczkolwiek możliwa do uzasadnienia. Wydaje się, że jest to okres przełomowy w powojennych badaniach nad kulturą robotniczą. Wtedy właśnie wy­ kształca się metodologia badań nad strukturą i kulturą klasy robotni­ czej, szczególnie odczuwalne jest to w socjologii. W t y m też czasie pro­ blematyka kultury robotniczej zdobywa sobie — jeśli można tak po­ wiedzieć — znaczną popularność, w rezultacie następuje przejście do znacznie szerzej zakrojonych badań niż kilka lat wcześniej. 2.1. W latach 1945-1956 nie prowadzono w Polsce prawie żadnych oficjalnych badań nad kulturą robotniczą, która nie stała się na trwałe przedmiotem badań etnograficznych « ani t y m bardziej socjologicznych. Historycy natomiast rozwinęli na dużą skalę badania z zakresu genezy i rozwoju polskiej klasy robotniczej w X I X i początkach X X w. (T. Łepkowski, S. Kalabiński, I . Pietrzak-Pawłowska, N . Gąsiorowska, G. Missalowa i in.), przy czym problematyka kultury (obyczaju) nie była jeszcze brana pod uwagę. Jedynymi godnymi dziś naszej uwagi są studia nad tradycjami zawodowymi oraz plastyką i folklorem górniczym Górnego Śląska » 2.2. Dopiero w 1956 r. K. Dobrowolski wykazał, że badanie kultury robotniczej jest jednym z głównych zadań stojących przed współczesną etnografią s. Za t y m ustaleniem nie zrobiono jednak następnego poważ­ nego kroku, to znaczy nie stworzono szczegółowego programu badań w t y m zakresie dla całej polskiej etnografii. Nie uczyniono tego zresztą do dziś i stąd większość ośrodków prowadziła w latach 60-tych i pro­ wadzi nadal badania niezależnie od pozostałych. Inaczej sytuacja przed­ stawia się w socjologii. Specjaliści różnych dziedzin socjologicznych bio­ rą od początku lat 60-tych udział w pracach Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, zajmując się między innymi problematyką współczesnej kultury robotniczej w takich ośrodkach przemysłowych, jak Zagłębie Miedziowe, Konin czy Bełchatów. Niezależnie od tego kie­ runku rozwijane były i są nadal badania indywidualne bądź zespołowe w ramach Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, a także w ośrodkach 2 " P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 27. * M. in. w „Polskiej Sztuce Ludowej"; Por. także wcześniejsze prace M. Ż y wirskiej, J . Ligęzy i W. Mrozek (publikowane w końcu lat 50-tych). K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zada­ nia, metody i związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjne), „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 76-77. u �150 ANDRZEJ STAWARZ pozawarszawskich, np. łódzkim, śląskim i in. Historycy zainteresowali się bliżej kulturą robotniczą stosunkowo późno i raczej na marginesie badań nad dziejami społeczeństwa polskiego X I X w. (Instytut Historii PAN). Należy też dodać, że problemy metodologiczne związane z pro­ cesem poznawania kultury robotniczej były w latach 1956-1965 stosun­ kowo rzadko dyskutowane w szerszych kręgach naukowców, bodaj naj­ bardziej twórczo podczas konferencji w Warszawie w 1963 r . * J e d y n ą placówką powołaną przed rokiem 1965 wyłącznie do badań nad kulturą robotniczą był dwuosobowy zespół (kierowany przez K. Do­ browolskiego) istniejący w latach 1957-1971, w Katedrze Etnografii i So­ cjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W wyniku działal­ ności tego skromnego pod względem liczby badaczy zespołu powstały przede wszystkim dwie obszerne i ciekawe prace z pogranicza etno­ grafii, socjologii i historii 25. D. Dobrowolska i E. Pietraszek, stosując z dużym powodzeniem metodę integralną Dobrowolskiego, przedstawili w tych wzorcowych pod względem metodycznym i merytorycznym stu­ diach panoramę przemian życia i pracy ludności robotniczej dwóch znacznych ośrodków górniczych. Szczególnie D. Dobrowolska rozwinęła zagadnienie genezy powstania kultury robotniczej oraz czynników kształ­ tujących ten typ kultury w przeszłości «. Warto dodać, że wymienione prace poprzedziło wydanie monografii tradycyjnej kultury górniczej Za­ głębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska » . W początkach lat 60-tych szerzej zakrojone badania próbują podej­ mować etnografowie ośrodka łódzkiego. Pierwszy etap tych badań to poznawanie pozostałości chłopskich tradycji w kulturze proletariatu włókienniczej Łodzi przełomu X I X -i X X w., a także okresu międzywo­ jennego 8 . Ciekawsze rezultaty publikują A. Lipiński, I . Lechowa i J. P. Dekowski w „Łódzkich Studiach Etnograficznych" bądź Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi *». 2 2 2 2 4 Por. B a u m a n , op. cit., s. 19-34, także artykuły i sprawozdanie z dyskusji zamieszczone w „Studiach Socjologicznych", nr 1: 1964. D. D o b r o w o l s k a , Córnicy salinarni Wieliczki w latach 1880-1939. Stu­ dium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej, K r a k ó w 1965; E . P i e t r a s z e k , Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w XIX i XX w., K r a k ó w 1966. Por. D. D o b r o w o l s k a , Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w la­ tach 1880-1939, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 288-314. J . L i g ę z a , M. Ż y w i r s k a, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964. M a t y s i a k - P o l a k o w a , op. cit, s. 87-103. A. L i p i ń s k i , Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach ro­ botniczych, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 5-39; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym, Prace i M a ­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 11, Łódź 1967, s. 133-163; J . P. D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne łódz­ kich rodzin robotniczych, tamże, s. 166-190, i in. 2 5 2 8 2 7 s 9 2 9 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 151 Zarysowującą się lukę w badaniu współczesnej kultury robotniczej z 'wolna zaczynają wypełniać socjolodzy . W latach 60-tych w socjo­ logii wypracowano dwa podstawowe modele badań nad kulturą robot­ niczą ustroju socjalistycznego: a) model badań nad wolnym czasem ro­ botników; b) model badań nad kulturą pracy robotników. Ogólnej pro­ blematyce tzw. czasu wolnego poświęcili swe prace przede wszystkim D. Czauderna, M . Ćwiakowski, J. Danecki, D. Dobrowolska, A. Kamiń­ ski, A. Kobus-Wojciechowska, A. Pawełczyńska, A. Siciński, Z. Skórzyński, K. Ż y g u l s k i . Większość wymienionych badaczy prowadziła badania empiryczne w konkretnych środowiskach. W y n i k i tych badań zaczęto publikować w końcu lat 60-tych. Natomiast problematyką k u l ­ tury pracy zajmowano się w mniejszym stopniu tylko k i l k u autorów przedstawiło ciekawsze w y n i k i i propozycje np. S Kowalewska E. Ma­ zurkiewicz M Siemieński Z Sufin a w pewnej mierze i K Dobro­ wolski Należy zauważyć, że badania tego typu (na ogół prowadzone sociolosów 131* cl i pozostała nadal w tvle za badaniami nad C Z cl sem wolnym Ponadto pewna część badaczy nie zadowoliła się przyję­ ciem tylko iednego z wymienionych modeli nroDonuiac nieiako w-riant trzeci ti badania konkretnych środowisk snołeczno zawodowych w asoekcie zarówno czasu wolnego i kultury nrar-y ale iako zasadniczy n r . P r L i n t h « d ^ n h i , ™ r rc^L ™ ł ™ w L KJL^JL* JPP t . I typu. opufolikowcili F Adcimski i ^V JMrozck ^ 30 31 3 2 3. B A D A N I A N A J N O W S Z E 3.1. Definicja kultury robotniczej. Mimo stale rosnącego zaintereso­ wania kulturą robotniczą nie wypracowano do tej pory takiej jej defi­ nicji, która zadowalałaby na równi etnografów, socjologów i historyków. Przedmiot badań wydaje się być wspólny. Niemniej zauważamy, że "historyka interesują przede wszystkim instytucje kulturalne, oświatowe bądź społeczne stworzone do działalności na rzecz klasy robotniczej w przeszłości. Socjolog natomiast skupia swą uwagę na badaniu kultury robotniczej głównie w oparciu o wspomniane modele — „wolnoczasow y " i „kultury pracy" (por. 2.2). Etnograf zaś stara się stosować w po­ dejściu do problematyki kultury robotniczej koncepcje szerszego rozu­ mienia kultury, nawiązując przy t y m do osiągnięć i doświadczeń zdo8 0 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Założenia i zagadnienia badań nad klasą robot­ „Studia Socjologiczne", nr 1: 1964, s. 14-15. W ciągu ostatnich kilku lat problematyka czasu wolnego stała się istotnym ogniwem w badaniach nad stylem życia społeczeństwa polskiego. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966. F . A d a m s k i , Hutnik i jego rodzina, Katowice 1966; W. M r o z e k , Rodzina górnicza, Katowice 1965. niczą, 8 1 8 2 3 8 �152 ANDRZEJ STAWARZ 34 bytych w badaniach nad kulturą ludową . Rozbieżności w podejmowa­ niu określonej problematyki badawczej, zarysowane tu w sposób oczywiście uproszczony, wynikają z odmienności tradycji badawczych, możliwości warsztatowych oraz różnic w pojmowaniu kultury w ramach poszczególnych nauk społeczno-humanistycznych. Na tej kanwie rozwi­ jają się liczne dyskusje i polemiki prowadzące niekiedy do prób zniwe­ lowania teoretycznych i metodologicznych rozbieżności. Problemowi te­ mu, jak dotąd, poświęcono chyba za mało uwagi podczas oficjalnych spotkań konferencyjnych i poważnych sympozjów naukowych . Do cie­ kawszych prób zdefiniowania kultury robotniczej jako wspólnego przed­ miotu badań k i l k u nauk humanistycznych należą propozycje D. Dobro­ w o l s k i e j i E. Pietraszka . Sformułowane przez nich „robocze" defi­ nicje, choć różnią się nieco między sobą, są przyjmowane bez większych zastrzeżeń przez ogół badaczy. Definicje te powstały na podstawie szcze­ gółowej analizy propozycji wcześniejszych, np. F. Grossa , a także teo­ retycznych wyników prac wymienionych autorów. Niemniej dyskusje trwają nadal, niekiedy powraca się do propozycji dawniejszych »9 i wciąż wysuwa nowe . Nie rozwijam w t y m artykule rozważań nad problemem definicji kultury robotniczej, który wart jest sam w sobie zupełnie odrębnego i szczegółowego opracowania. Poprzestając na k i l k u ogólnych stwierdze­ niach pragnę jedynie zaznaczyć, że mimo wspólnego przedmiotu badań zarówno etnografia, jak historia i socjologia interesują się w różnym stopniu podobnymi zagadnieniami kultury robotniczej. Systematyka tych 35 36 37 38 40 8 4 Dla przykładu warto tu w s p o m n i e ć o próbie zastosowania bystroniowskiej koncepcji autorytetu na gruncie badań nad kulturą robotniczą, por. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Kultura ludowa — kultura robotnicza (mpis przygotowany do druku). Por. referaty i sprawozdanie z konferencji w kwartalniku „Kultura i Spo­ łeczeństwo", t.* 13: 1969, nr 3 i 4, także t. 15: 1973 „Łódzkich S t u d i ó w Etnograficz­ nych", w którym pomieszczono referaty z narady roboczej na temat kultury ro­ botniczej (Łódź, marzec 1972). Aktualnie w druku znajdują się materiały z podob­ nych sesji, które odbyły się we wrześniu 1977 r. w Łodzi i w marcu 1979 r w Żyrardowie. D o b r o w o l s k a , Z zagadnień kultury..., s. 83-112. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 29-31; t e n ż e , Typy środowisk robotniczych a ich kulturowe zróżnicowanie, „Kultura i Społeczeństwo", t. 19: 1969, nr 4, s. 105-108. G r o s s , Proletariat..., s. 62-80. Por. S. M i c h a l s k i , Geneza kultury robotniczej i jej teoretyczne prze­ słanki w wersji Stefana Rudniańskiego, „Kultura i Społeczeństwo", t. 21: 1971, nr 1, s. 85-103. Ciekawa i zarazem mocno kontrowersyjna jest ostatnio propozycja E . K a ­ c z y ń s k i e j , która próbuje zastosować koncepcję „kultury ubóstwa" O. Lewisa w odniesieniu do kultury robotniczej ziem polskich w X I X w. (Spotkanie w r a ­ mach Zespołu Badań nad Kulturą Robotniczą Instytutu Historii Uniwersytetu Warsz*tfb.-..c , v. ^ c a ł k a c h 1980 r.). 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 4 0 6 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 153 zagadnień nie jest łatwa do ustalenia. Podział na dziedziny dokonany poniżej określony jest w przeważającej mierze poprzez antropologiczne rozumienie k u l t u r y " , zatem bliższy będzie zapewne ujęciom etnogra­ ficznym, a w mniejszym stopniu socjologicznym. 3.2. Prace syntetyzujące wiedzę o kulturze robotniczej. Zanim omó­ wimy prace tematyczne warto zapoznać się z postępami w opracowaniu syntez i monografii. Dotychczasowy stan badań nie pozwala, jak się wydaje, na przygotowanie pełnej syntezy dziejów kultury robotniczej w Polsce. Ostatnio podejmowane próby stworzenia syntezy mają prze­ ważnie charakter popularnonaukowy. Najobszerniejsze i stosunkowo peł­ ne jest aktualnie opracowanie W. L . Karwackiego pt. Kultura i oby­ czaje robotników « które dotyczy okresu X I X i początków X X w. Autor charakteryzuje bliżej przenikanie różnorodnych elementów kulturowych, głównie wywodzących się z tradycji chłopskich, do środowisk robotni­ czych, wpływ procesów urbanizacyjnych na kulturę robotniczą, rozwój świadomości narodowej robotników, rolę literatury i piosenki w kształ­ towaniu się postaw społecznych klasy robotniczej, wreszcie kulturę poli­ tyczną proletariatu. Nie zapomina też o charakterystycznych formach życia towarzyskiego, o uczestnictwie robotników w życiu kulturalnym (teatr, początki kina) oraz o materialnych wytworach typowych dra środowisk robotniczych (odzież, mieszkanie). Praca Karwackiego, aczkol­ wiek nie wyczerpuje zupełnie problematyki kultury robotniczej, przed­ stawia dużą wartość poznawczą. Z drugiej strony zauważyć też trzeba, że większość uogólnień autor wyprowadził na podstawie analizy mate­ riałów (bez podania źródeł) dotyczących łódzkiego okręgu przemysłowe­ go, stosunkowo rzadko wykorzystując możliwości porównań z innymi ośrodkami. Pewnych cech syntetyzującego spojrzenia na wiele zagadnień k u l ­ tury robotniczej możemy dopatrzeć się w opublikowanym również nie­ dawno dziele Historia kultury materialnej Polski w zarysie**. W pracy tej odnajdujemy krótką i dość ogólną zarazem charakterystykę sposobu urządzania wnętrz mieszkalnych, ubioru, pożywienia, wreszcie akceso­ riów materialnych wiążących się z wypoczynkiem, zabawą i rodzącym się u schyłku X I X w. wśród robotników sportem. Walory ogólniejszego spojrzenia na przemiany społeczno-obyczajowe proletariatu w okresie 1815-1864 odnajdujemy w artykule S. Kowalskiej-Glikman " zamieszczonym w bardzo interesującej pracy zbiorowej " Por. L . J . L u z b e t a k , Kościół a kultury, Warszawa 1972, s. 65-120, 325¬ 329; A. K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, Warszawa 1980, s. 21-42. W. L . K a r w a c k i , Kultura i obyczaje robotników, [w:] Polska klasa ro­ botnicza. Zarys dziejów, t. 1, cz. 1, Warszawa 1974, s. 705-831, t. 1, cz. 3, Warsza­ wa 1978, s. 707-884. « Historia kultury materialnej Polski w zarysie. Opracowanie zbiorowe pod redakcją W. H e n s 1 a i J . P a z d u r a , t. 5, Wrocław 1978; t. 6, Wrocław 1979. " S. K o w a l s k a - G l i k m a n B^tniry. [ w ] Przemiany społeczne w Kró­ lestwie Polskim 1815-1864, Wrocław 19,9, s. 36O-370. tó �154 ANDKZEJ STAWARZ dotyczącej całokształtu przemian społeczeństwa Królestwa Polskiego przed powstaniem styczniowym. Aktualnie najbardziej dotkliwie odczuwalny jest brak syntezy współ­ czesnej kultury robotniczej. Nieduże objętościowo artykuły drukowane w czasopismach społeczno-kulturalnych oraz niedawno opublikowana praca W. Loranca Kultura i świat robotniczy nie zadowalają nas w t y m względzie, są co najwyżej przyczynkami do przyszłej syntezy. 3.3. Ujęcia monograficzne. Przez opracowania monograficzne należy rozumieć przede wszystkim takie prace, w których autorzy zajmowali się opisem dawnej bądź teraźniejszej kultury konkretnego środowiska proletariackiego, grupy zawodowej, załogi fabrycznej itp. Jak dotychczas żadna grupa zawodowa robotnicza związana z okre­ śloną branżą przemysłu nie posiada — w skali całego kraju — swojej pełnej monografii. Jeśli zawęzimy wymagania do chronologii i zasięgu terytorialnego, to okazuje się, że tylko kultura włókniarzy łódzkich oraz wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska zyskały w ostat­ nich latach opracowania o charakterze monograficznym. Mam tu na myśli obszerne opracowanie Włókniarze łódzcy* , a przede wszystkim ostatnio wydany pierwszy tom dziejów miasta Ł o d z i w którym k i l k u ­ nastu autorów dość szczegółowo omawia zagadnienia rodowodu i dróg rozwoju kultury i oświaty w Łodzi, dalej problematykę języka, zwy­ czaje i obyczaje związane z pracą, warunkami bytu, życiem rodzinnym, czasem wolnym, świętami itp., także szkolnictwo, rozwój społecznych stowarzyszeń kulturalno-oświatowych, życie literackie, prasę, ruch wy­ dawniczy działalność bibliotek teatru ruch muzyczny plastykę kulturę fizyczną. W ten sposób otrzymaliśmy monografię kultury mia­ sta Łodzi (do roku 1918) Na t y m tle możemy ocenić wartości tworzone 6 do wspólnego dorobku społeczeństwa Autorami nracy ^ w y t r a w n i nie z p h r l k ł o W iq„ ¡8 p P 7 h a r f i e ?nnVi ^kndl t lim P W irh aro T K^c^nC^^Tn^fiT Hot 7 iTlf ; ™ lerenowycn prowaazonycn w iatacn y r a c o w w a n l u ; . °P y ^ pozostaiycn zagaonien wykorzystano wiele wcześniejszych opracowań liczne inlormatory drukowane związa­ ne z działalnością instytucji kulturalnych, a także bogatą XIX-wieczną prasę. Na bliższą uwagę zasługuje też praca Folklor robotniczej Łodzi *• która jest pokłosiem oryginalnego konkursu. Nie jest to opracowanie pełne, a to na skutek niekompletności materiałów konkursowych. Pewną w a d ą jest też i to, że nie podjęto próby przedstawienia zmian zachodzą4 5 W. L o r a n c , Kultura i świat robotniczy, Warszawa Włókniarze łódzcy. Monografia, Łódź 1966. Łódź, dzieje miasta, t. 1, do 1918 r., Łódź—Warszawa *> Tamże, s. 493-507 (opracowała B. K o p c z y ń s k a « Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, Łódź 1979. 46 47 1980. Jaworska). 1976. �BADANIA NAD KULTURĄ 155 ROBOTNICZĄ cych w kulturze robotniczej w sposób bardziej dynamiczny, szczególnie że opisy dotyczą okresu od schyłku X I X w. do roku 1939. Bardzo interesującą propozycją jest praca A. Gładysza o kulturze środowisk wielkoprzemysłowego proletariatu Górnego Ś l ą s k a . Cho­ ciaż i tu zabrakło przedstawienia całokształtu kultury robotniczej, to jednak autor dokonał pewnego istotnego kroku naprzód w badaniach. Wykazał on istnienie wartości w dawnej kulturze robotniczej, które należałoby przywrócić i rozpowszechnić wśród społeczeństwa dzisiejszej konurbacji górnośląskiej. Do udanych prac zaliczymy też opracowanie W. Bielickiego poświę­ cone kolejarzom . Jest to monografia socjologiczna porównawczo uka­ zująca dwa współczesne środowiska osiedli kolejarskich (w Piastowie i Ostrołęce) poprzez pryzmat życia rodzinnego oraz uczestnictwa k u l t u ­ ralnego badanych rodzin. Autor rozwija też w ą t e k teoretyczny próbując określić miejsce kolejarzy we współczesnej kulturze robotniczej. Ponadto trzeba wymienić cały szereg monografii zakładów przemy­ słowych i ich załóg. Bodaj najwięcej takich opracowań powstało w od­ niesieniu do branży włókienniczej. W tej grupie na bliższą uwagę za­ sługują prace o Zakładach Żyrardowskich w X I X i na początku X X w. W monografiach tych odnajdujemy stosunkowo wiele danych 0 standardzie życiowym robotników (budżety rodzinne, pożywienie), wa­ runkach mieszkaniowych, stosunkach między podwładnymi i przełożo­ nymi w pracy. Nie brak też bliższych informacji o tzw. zapleczu socjal­ n y m ' i kulturalnym stworzonym przez właścicieli fabryki dla załogi. Autorzy pominęli jednakże (lub uwzględnili w małym stopniu) szereg innych ważkich zagadnień, takich jak rodzina, współżycie zbiorowości, rozrywki, zwyczaje doroczne i rodzinne itp. Luk tych nie wypełniła niestety wydana ostatnio monografia dziejów Żyrardowa . Poważne osiągnięcia na polu monografistyki zakładów przemysło­ wych notują od kilkunastu lat socjolodzy. Szczególnie cenne są opra­ cowania dotyczące fabryk i ich załóg w Polsce południowej. Inicjatorem 1 kierownikiem wielu z tych badań był K. Dobrowolski. Z ciekawszych prac obejmujących swym zakresem k u l t u r ę robotniczą warto wymienić wieloczęściową monografię klasy robotniczej Nowej H u t y * oraz opra50 51 5 2 53 5 5 0 A. G l a d y s z , Kultura środowisk wielkoprzemysłowych, Katowice 1975. W. B i e l i c k i , Kolejarze. Rodzina, zawód, kultura, Warszawa 1S74. J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów Żyrardowskich i ich załogi w latach 1829-1885, Warszawa 1979 (praca doktorska, mpis, Instytut Historii PAN); K . Z w o ­ l i ń s k i , Zakłady Żyrardowskie w latach 1885-1915, Warszawa 1979 (opublikowa­ na praca doktorska). Żyrardów 1829-1945. Praca zbiorowa pod redakcją I. P i e t r z a k - P a wł o w s k i e j , Warszawa 1980. A. S t o j a k , Studia nad załogą Huty im. Lenina, Wrocław 1967; R. S i e ­ m i ń s k a , lyoioe życie w nowym mieście, Warszawa 1969, i in. 5 1 5 2 58 5 4 �156 ANDRZEJ STAWARZ 55 cowanie dotyczące załogi Huty Aluminium w Skawinie . Etnografów zaś bliżej powinna zainteresować rozprawa I . H u t k i o załodze ZUT Zgoda . Jest to zwarta i stosunkowo pełna monografia życia społecz­ nego i kultury materialnej środowiska robotniczego uformowanego w osadzie Zgoda wokół pobliskiej huty. Praca dotyczy głównie okresu międzywojennego. Z punktu widzenia badań nad obyczajem klasy ro­ botniczej praca ta wnosi więcej wartościowego materiału niż wymie­ nione wyżej opracowania o Nowej Hucie czy Skawinie, w których wię­ cej uwagi poświęcono formom zinstytucjonalizowanego życia kultural­ nego. Mówiąc o monografiach kultury robotniczej różnych środowisk czy grup zawodowych powinniśmy pamiętać o ludności dwuzawodowej, np. chłopach-robotnikach, a także o robotnikach, którzy w niektórych rejo­ nach kraju zdominowali osadnictwo typu wiejskiego. W pierwszym przy­ padku ograniczymy się do stwierdzenia stanu poważnego zaawansowa­ nia badań socjo-ekonomicznych i etnograficznych, przy czym nie ma t u chyba potrzeby cytowania ogólnie znanych najcenniejszych publikacji. W drugim przypadku sytuacja jest diametralnie odmienna. Aktualnie dysponujemy zaledwie jedną wartościową pozycją, t j . opracowaniem E. Pietraszka Wieś robotnicza^, w którym dość szeroko przedstawiono socjologiczną i po części etnograficzną problematykę życia robotników na wsi. Autor oprócz literatury wykorzystał interesujące materiały z ba­ dań w rejonie Krakowa. 3.4. Ujęcia tematyczno-problemowe. P r a c a z a w o d o w a (zarob­ kowa) zajmuje nadal bardzo ważne miejsce w życiu klasy robotniczej. Odgrywa pierwszorzędną rolę nie tylko w kształtowaniu jednostek, ich postaw i aspiracji, ale także waży na rozwoju rodziny, wreszcie spełnia szereg ogólniejszych funkcji, np. kulturotwórczych. Ma też istotny wpływ na kształtowanie się systemu wartości przyjmowanego przez ogół klasy robotniczej. Praca będąca do niedawna prawie wyłącznym przedmiotem badań ekonomii, psychologii czy ergonomii budzi coraz żywsze zainte­ resowanie w socjologii. Wiele też wskazuje i na to, że coraz bliżej tej dziedziny kultury jest i etnografia . Z osiągnięć badawczych w zakresie zagadnień pracy i zawodu w ostatnich latach na szczególniejszą uwagę zasługują prace D. Dobro56 58 " Studia nad załogą Huty Aluminium w Skawinie. Praca zbiorowa pod re­ dakcją K . D o b r o w o l s k i e g o , Wrocław 1969. " I . H u t k a, Środowisko robotników fabrycznych Huty Zgoda obecnie ZUT Zgoda, [w:] Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce Południowej, Wro­ c ł a w 1966, s. 7-70. E . P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, Wro­ c ł a w 1969. w Por. A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo'faber — homo ludens, (Warszawa 1980, mpis autorki). 8 7 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 157 wolskiej. Przypominając tylko tytuł jej wcześniejszej publikacji 59 sku­ pię się na bliższym przedstawieniu ostatniej książki tej autorki pt. Praca w życiu człowieka «». Dobrowolska dość wszechstronnie charakteryzuje rolę pracy w życiu współczesnego Polaka odwołując się do wyników własnych badań prowadzonych głównie w środowiskach robotniczych, a także wykorzystując syntetyzujące rzeczywistość w y n i k i prac innych badaczy. W swojej pracy Dobrowolska przedstawiła wiele ciekawych i udokumentowanych tez (np. na podstawie materiałów pamiętnikar­ skich) odnoszących się do takich zagadnień, jak droga do zawodu, miej­ sce pracy zawodowej w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia, i wiele innych. Zagadnienie roli pracy w rozwoju kultury robotniczej nie zostało wyodrębnione w wyraźny sposób, nie mniej znalazło — jak sądzę — właściwe odbicie dzięki stosowanym przez Dobrowolską licz­ nym porównaniom stosunku do pracy różnych grup zawodowych. Inne publikacje, które warto byłoby wymienić, wiążą się ściśle z bar­ dziej zawężonym przedmiotem badań, określanym przez socjologów mianem kultury pracy. Jest to termin może niezbyt adekwatny i budzi on liczne kontrowersje, chociażby ze względu na to, że w naukach humanistyczno-społecznych funkcjonuje wiele, często w sposób istotnie różniących się, definicji kultury. Dość powiedzieć, że nie ma też ogól­ nie przyjmowanej definicji kultury pracy . Na użytek niniejszego arty­ kułu przyjmuję, że w tej części interesują mnie te opracowania, w któ­ rych znajdują odbicie wszelkie kulturowe aspekty procesu pracy, szcze­ gólnie wśród robotników. Do ciekawszych propozycji w tej dziedzinie należą publikacje B. Go­ łębiowskiego . Zasadniczo nawiązuje w nich autor do podstawowych tradycji obyczaju zawodowego górników *, szeroko korzystając z opu­ blikowanych po wojnie zbiorów p a m i ę t n i k ó w . Istotną cechą dociekań B. Gołębiowskiego jest próba przedstawienia najważniejszych zmian do­ konujących się w obyczaju zawodowym (przygotowanie do zawodu, przyjęcie do społeczności górniczej, współżycie między górnikami jako towarzyszami pracy) w aspekcie zachodzących przewartościowań i do61 62 6 64 » D. D o b r o w o l s k a , Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, War­ szawa 1974. D. D o b r o w o l s k a , Praca w życiu człowieka, Warszawa 1980. Por. Z . A. Ż e c h o w s k i, Kultura pracy — pojęcie i podstawowe proble­ my, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny", z. 4: 1974, s. 77-90; D o b r o ­ w o l s k a , Praca w życiu..., s. 171-180; Kształtowanie postaw zawodowych. Wy­ brane zagadnienia kultury pracy, S. K o w a l s k a [red.], Wrocław 1964, s. 11 n. M. in. B . G o ł ę b i o w s k i , Biografie zawodowe i kultura pracy górników, „Kultura i Społeczeństwo", t. 16: 1972, nr 1, s. 29-42. Por. L i g ę z a , Ż y w i r s k a , Zarys kultury..., s. 149-162. " P o r . Życiorysy górników, M. Ż y w i r s k a [oprać], Katowice 1949; Pamięt­ niki górników, B. G o ł ę b i o w s k i [red.], Katowice 1973. 6 0 8 1 6 8 6 8 �158 ANDRZEJ STAWARZ konującego się znacznego awansu społeczno-zawodowego górników w wa­ runkach ustroju socjalistycznego «. Inni badacze na ogół w mniejszym stopniu zajmowali się podobną problematyką. Na bliższą uwagę etnografów zasługują jeszcze np. stu­ dia nad konkretnymi załogami zakładów przemysłowych (por. 3.3), z któ­ rych inspirująco może oddziaływać na badaczy obyczaju zawodowego artykuł G. Pomian poświęcony funkcjonowaniu wzorów zachowań pod­ czas pracy w społeczności robotników dużego zakładu przemysłowego «6. Trzeba także stwierdzić, że badania nad problematyką tzw. kultury pracy w aspekcie historycznym podejmowane są rzadko. Jak się wydaje, jedyną godną większej uwagi publikacją tego rodzaju, jaka pojawiła się w ostatnich latach, jest artykuł J. Żarnowskiego poświęcony zagad­ nieniom pracy robotników w okresie międzywojennym « Autor wyko­ rzystał takie materiały, jak drukowane pamiętniki (por. 1.2) oraz spra­ wozdania Komisji Ankietowej IGS-u. Artykuł jest bez wątpienia cie­ kawą próbą ukazania roli pracy w kulturze robotniczej okresu 1918-1939, osobliwie w czasach narastającego bezrobocia. Zagadnienie szeroko pojmowanego ż y c i a r o d z i n n e g o należy niewątpliwie do grupy najlepiej zbadanych, szczególnie w odniesieniu do współczesności. Istnieje ponad 600 znaczących prac poświęconych małżeństwu, rozwojowi rodziny, społecznej pozycji kobiety i t p . Do ciekawszych i obszerniejszych prac w t y m zakresie zaliczymy zbiorowe opracowanie Przemiany rodziny polskiej «9, k t ó r y m ujęto problematy­ kę rodziny w wielu aspektach — historycznym, socjologicznym, demo­ graficznym, a także literackim. Z innych opracowań ogólniejszych uwzględniających w większym stopniu zagadnienia współczesnej rodziny robotniczej warto wymienić prace A. Kłoskowskiej , J. Komorowskiej n oraz F. Adamskiego . 6 8 w 70 72 6 5 Podobnej analizy dokonał tenże badacz w odniesieniu do ludności dwuzawodowej, por. B. G o ł ę b i o w s k i , Kultura pracy i kultura społeczna chłopówrobotników w świetle ich pamiętników, „Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973, nr 1, s. 149-160. W zbiorze pt. Z zagadnień 'kultury pracy robotników przemysłowych, War­ szawa 1969. J . Ż a r n o w s k i, Kultura pracy klasy robotniczej w Polsce okresu między- * wojennego, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 268-291. «8 Obszerne bibliografie zawiera większość prac monograficznych p o ś w i ę c o ­ nych rodzinie. Problematykę najnowszych badań syntetycznie przedstawiła nie­ dawno A. E o d z c w i c z w przeglądzie pt. Tematyka badań nad rodziną prowa­ dzonych w Polsce w latach 1975-1979, „Problemy rodziny", nr 6: 1979, s. 60-66. es Przemiany rodziny polskiej, J . K o m o r o w s k a [red.], Warszawa 1975. A. K ł o s k o w s k a , Rodzina w Polsce Ludowej, Warszawa 1965. J . K o m o r o w s k a , Rodzina wielkomiejska, [w:] Socjologiczne zagadnienia stolicy i aglomeracji, Warszawa 1969. F . A d a m s k i , Modele małżeństwa i rodziny a kultura masowa, Warszawa 1970. M 6 7 7 0 7 1 7 2 �BADANIA NAD KULTURĄ 159 ROBOTNICZĄ Wśród stosunkowo nielicznych jeszcze badań historycznych na bliż­ szą uwagę zasługują studia A. Żarnowskiej , przeprowadzone w odnie­ sieniu do proletariatu wielkoprzemysłowego Warszawy i niektórych i n ­ nych środowisk (np. Żyrardowa) z przełomu X I X i X X w. Określając ogólne cechy strukturalne rodzin autorka posłużyła się głównie druko­ wanymi rosyjskimi źródłami statystycznymi. Problematyka rodziny we­ szła także w zakres nowatorskiej pod względem metody pracy S. K o walskiej-Glikman , poświęconej w głównej mierze zagadnieniu ruchli­ wości społeczno-zawodowej różnych warstw społeczeństwa Warszawy w połowie ubiegłego stulecia. Natomiast ogólne cechy rozwoju rodziny robotniczej w tymże stuleciu określili w swoich pracach Z. T y s z k a oraz Z. Jabłonowska . Znacznie pełniej opracowano problematykę rodziny robotniczej dla okresu powojennego.'Szczególnie poważnym dorobkiem poszczycić się może Z. Tyszka. Badacz ten posługując się technikami typowo socjolo­ gicznymi poznał od strony struktur i funkcji rodziny robotnicze Pozna­ nia i K o n i n a . W rezultacie tychże badań oraz analizy obszernej l i ­ teratury przedmiotu autor ten stworzył cenną syntezę pt. Rodziny ro­ botnicze w Polsce™, przedstawiając niemal cały wachlarz socjologicz­ nych zagadnień. Można tu wspomnieć i o innych wcześniejszych pracach ogólnie charakteryzujących typy rodzin robotniczych . Nie bez znaczenia są studia nad wybranymi problemami życia ro­ dzinnego. I tak, coraz lepiej rozwijają się badania nad zawieraniem mał­ żeństw robotniczych , nad kontaktami sąsiedzko-towarzyskimi rodzin 73 74 75 76 7 7 78 80 81 7 8 A. Z a r n o w s k a , Status rodzinny robotników przemysłowych Warszawy u schyłku XIX w., [w:] Warszawa popowstaniowa 1864-1918, z. 2, „Studia War­ szawskie", t. 2, Warszawa 1969, s. 5-44; t e j ż e , O sytuacji rodzinnej wielkoprze­ mysłowego proletariatu Warszawy na przełomie stuleci, [w:]- Wielkie zakłady przemysłowe Warszawy, Warszawa 1978, s. 333-341; t e j ż e , Rodzina i status ro­ dzinny robotników przemysłu i rzemiosła Królestwa Polskiego u schyłku XIX w., Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 2, Warszawa 1971, s. 47-78. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Z. T y s z k a , Socjologia rodziny, Warszawa 1979, s. 100-109. Z. J a b ł o n o w s k a , Rodzina w XIX i na początku XX w., [w:] Przemiany rodziny..., s. 52-74. Z. T y s z k a , Zmiany . w strukturze rodziny robotniczej, „Studia Socjolo­ giczne", nr 4: 1967, s. 201-226. Z. T y s z k a , Przeobrażenia rodziny robotniczej w warunkach uprzemysło­ wienia i urbanizacji, Warszawa 1970; t e n ż e , Badania nad rodziną robotniczą w uprzemysławianym rejonie konińskim, Zeszyty Badań Rejonów U p r z e m y s ł a ­ wianych, nr 65: 1976, s. 226-236. Z. T y s z k a , Rodziny robotnicze w Polsce, Warszawa 1977. A. D o d z i u k - L i t y ń s k a , D. M a r k o w s k a , Rodzina w miastach pol­ skich, Wrocław 1971. " N p . B. Ł o b o d z i ń s k a , Małżeństwo w mieście, Warszawa 1970; W. W ar z y w o d a - K r u s z y ń s k a , Małżeństwa a struktura społeczna, Wrocław 1974* i in. 7 4 7 6 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 �160 ANDRZEJ STAWARZ 82 83 robotniczych , a także ich życiem odświętnym . Pojawiają się też pra­ ce dotyczące rodzin o jednolitym profilu zawodowym, zarówno tych związanych z pracą w przemyśle s , jak i poza n i m *. Badania nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą robotników przedstawiają pe­ wien problem metodologiczny wynikający z faktu niemal całkowitego braku własnej wytwórczości. Robotnicy bowiem korzystają w najszer­ szym zakresie z produkcji masowej wyrobów standardowych. Oczywiście produkcji tej dokonują sami robotnicy, i to z myślą o zaspokajaniu po­ trzeb całego społeczeństwa. Mimo standaryzacji i masowości w sferze kultury materialnej, humanistów mogą bliżej interesować psychospo­ łeczne aspekty tej problematyki, np. aspiracje, upodobania, mody i zwy­ czaje robotników odnoszące się do ubioru, urządzania wnętrz mieszkal­ nych, a także realizowany styl konsumpcji pożywienia czy innych dóbr o charakterze materialnym. Jak się okazuje, prac ściśle etnograficznych w zakresie kultury ma­ terialnej robotników mamy niezmiernie mało. Na bliższą uwagę zasługują a r t y k u ł y E. W ł a d y k o w e j i A. Kuczyńskie j-Skrzypek " poświęcone problematyce urządzenia wnętrz mieszkań robotniczych w Łodzi i Ży­ rardowie na przełomie X I X i X X w. Badania tego typu dotyczące współ­ czesności są nadal w fazie p o c z ą t k o w e j W zakresie badań nad odzieżą robotniczą sytuacja też nie jest lepsza. Do ciekawych zaliczyć możemy artykuł G. Woźniczko-Baranowskiej » o ubiorze klasy robotniczej I I połowy X I X w. Najgorzej przedstawia się sytuacja na polu badań nad przemianami wzorów konsumpcji pożywienia. Współcześnie zagadnienie to wiąże się na ogół z badaniem budżetów ro­ dzinnych i ujmuje w sposób statystyczny. Wypływające stąd opracowa4 8 86 88 8 8 2 K . S z w a j a , Przemiany życia społecznego rodzin robotniczych w wielkim mieście, [w:] Studia nad organizacją życia społecznego w wielkim mieście, War­ szawa 1973. J . K o m o r o w s k a , Społeczne zróżnicowanie i typologia świątecznej kul­ tury rodziny, „Kultura i Społeczeństwo", t. 23: 1979, nr 1/2, s. 189-202, i in. arty­ k u ł y tej autorki. B . G o ł ę b i o w s k i , Rodzina górnicza, „Odra", nr 1: 1972. Np. L . M a s i u k i e w i c z, Rodzina robotnicza państwowych gospodarstw rolnych, „Rocznik Słupski", 1979, s. 100-112. E . W ł a d y k o w a, Mieszkanie łódzkich robotników, [w:] Folklor robot­ niczej..., s. 13-29. A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1, s. 43-50. Por. A . R ę b o w s k a - S o w i n a , Organizacja życia i sposobu użytkowania mieszkania jako wskaźnik zurbanizowania rodzin robotniczych pochodzenia na­ pływowego, K r a k ó w 1970 (mpis powiel.); W. M a l i c k a , Mieszkanie — formy przestrzenne i aspekty społeczne [w:] Przemiany rodziny..., s. 175-198. G . W o ź n i c z k o - B a r a n o w s k a , Przemiany w sposobie ubierania się robotników większych ośrodków miejskich Królestwa Polskiego w latach 1864¬ 1900, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 6, Warszawa 1974, s. 119-133. 8 8 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 �BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ 161 nia ekonomiczne nie posłużyły jednak, jak dotąd, rozwinięciu poszuki­ wań etnograficznych w odniesieniu do stylu konsumpcji w obrębie śro­ dowisk robotniczych. Stosunkowo rzadko problematyka ta jest uwzględ­ niana w monografiach załóg fabrycznych . Temat w s p ó ł ż y c i a z b i o r o w o ś c i , w odniesieniu do klasy ro­ botniczej funkcjonującej w ramach bardzo wielu społeczeństw, należy wciąż do zbyt słabo zbadanych. Tylko niektórzy badacze w ramach obszer­ niejszych monografii załóg bądź zbiorowości robotniczych innego rodzaju, a także w powiązaniu z innymi zagadnieniami (rodzina, czas wolny), po­ dejmowali problematykę więzi społecznej stosunków sąsiedzkich i kon­ taktów towarzyskich, integracji społecznej m . Jest to niewątpliwie te­ matyka trudna obecnie do pełniejszego ujęcia w badaniach historycz­ nych (ograniczenia bazy źródłowej) czy nawet etnograficzno-historycznych. Nie mniej są t u ogromne szanse rozwoju tego typu badań w odnie­ sieniu do współczesności, chociażby na bazie dotychczasowych znacznych osiągnięć w procesie poznania wiejskich społeczności lokalnych. Badania nad u c z e s t n i c t w e m k u l t u r a l n y m robotników są systematycznie rozwijane od kilkunastu lat przez liczne grono socjo­ logów k u l t u r y i k i l k u historyków. Pewne zagadnienia nie są obce i etnografom (rozrywki, gry i zabawy itp.). Całość tej problema­ t y k i mieści się w bardzo popularnym od lat nurcie badań nad tzw. czasem wolnym (por. 2.2). Współcześnie spojrzenie na uczestnictwo robotników w kulturze komplikuje się na skutek dynamicznego rozwoju „trzeciego układu kultury", czyli kultury masowej*. Do ciekawszych prac empirycznych poświęconych badaniu wzorów wykorzystania czasu wolnego, kształtowaniu się aspiracji, dążeń w za­ kresie uczestnictwa kulturalnego należą w ostatnich latach studia D. CzaudernyM nad środowiskami wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska oraz P. Skerisa o mieszkańcach robotniczego osiedla w Lublinie. Obie te prace powstały na podstawie badań ankietowych w kilkuset wybranych rodzinach na przełomie lat 60- i 70-tych. Nato­ miast problematyka potrzeb i aspiracji kulturalnych robotników, od lat 90 9 0 Przykładem mogą być w tym względzie fragmenty pracy Z w o l i ń s k i e ­ go, Zakłady Żyrardowskie..., s. 144-152. Autor starał się dość dokładnie opisać standard życia robotników na tle ówczesnych płac i cen. Niektóre ustalenia wy­ magają jednakże weryfikacji ze strony etnografów. 'i Np. H u t k a, op. cit.; P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza, i in. monografie (por. 3. 3). « A. K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, Warszawa 1972; t e j ż e , Kul­ tura masowa... D. C z a u d e r n a, Czas wolny, jego struktura, funkcja i wykorzystanie w środowisku robotniczym, Katowice 1973. P. S k e r i s, Wzory wykorzystania czasu wolnego i uczestnictwo w kultu­ rze w nowym wielkomiejskim osiedlu robotniczym, „Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973, nr 3, s. 151-164. 9 8 8 4 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. 1 �102 ANDRZEJ STAWARZ 95 zresztą postulowana , nadal nie doczekała się szczegółowych opracowań. Patrząc na zagadnienie czasu wolnego z nieco innej strony warto zau­ ważyć niektóre prace omawiające czynniki, które ograniczają możliwości wykorzystania czasu wolnego na aktywne bądź nawet bierne uczestnic­ two kulturalne, w zależności od charakteru p r a c y bądź też innych barier . Bodaj najobszerniejsze opracowanie z zakresu uczestnictwa kultural­ nego poświęcono włókniarzom . Praca Aktywność kulturalna włóknia­ rzy to zbiór kilkunastu artykułów, w których autorzy przedstawili w wie­ lu aspektach (pedagogicznym, zawodowym, społecznym i in. organizację i zasięg pracy kulturalno-oświatowej we współczesnym zakładzie prze­ mysłowym, a dla porównania z przeszłością także rozwój życia kultural­ nego w początkach naszego stulecia . Ponadto zwięzłe ujęcia podobnych zagadnień przedstawiono we wspomnianej już monografii Włókniarze łódzcy . W miarę całościowo starano się też obserwować życie k u l t u ­ ralne w innych rejonach kraju, np. na Górnym Śląsku, w Nowej Hucie, Skawinie, także Szczecinie. Do ciekawszych prac, opartych najczęściej na wynikach badań ankietowo-kwestionariuszowych, należą szczegółowe studia T. Goban-Klasa i A. Gładysza , a także opracowanie, które po­ wstało pod kierunkiem K . Żygulskiego . Istnieje też sporo publikacji prezentujących w y n i k i badań sondażowych , które w przeszłości miały 96 97 98 99 1 0 0 1 0 1 m 103 104 9 5 A. K ł o s k o w s k a , Zagadnienia potrzeb i aspiracji kulturalnych środowisk robotniczych, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1969, nr 3, s. 73-84. S. K o w a l e w s k a , Charakter pracy robotników przemysłowych a uczest­ nictwo w kulturze, [w:] Społeczne problemy pracy i produkcji, Warszawa 1970. Z. B o k s z a ń s k i, Młodzi robotnicy a awans kułturalny, Warszawa 1976. Aktywność kulturalna włókniarzy. Praca zbiorowa pod red. A. K a m i ń s k i e g o i J . M a r c z a k a , Łódź 1969. Tamże: I . M a c h n i c k a , Potrzeby kulturalno-oświatowe włókniarzy na tle ich czasu wolnego, s. 217-242; B. B u t r y m o w i c z , Potrzeby kulturalne włók­ niarzy rencistów, s. 243-277; W. L . K a r w a c k i , Z tradycji pracy kulturalnoo ś w i a t o w e j łódzkich związków zawodowych, s. 279-322, i in. W. L . K a r w a c k i , Z zagadnień kultury i oświaty robotniczej w Łodzi w latach 1905-1939, [w:] Włókniarze..., s. 158-li68; A. K a m i ń s k i , Zagadnienie czasu wolnego ludzi pracy na przykładzie społeczności włókniarskiej, tamże, s. 463-476. T. G o b a n - K 1 a s, Młodzi robotnicy Nowej Huty jako odbiorcy i współ­ twórcy kultury, Wrocław 1971; t e n ż e , Organizacja życia kulturalnego załogi Huty Aluminium w Skawinie, [w:] Studia nad załogą Huty Ałuminium..., s. 233-255. A. G ł a d y s z, Problemy życia kulturalnego robotników, [w:] Klasa robot­ nicza województwa katowickiego w ćwierćwieczu Polski Ludowej, Katowice 1972, s. 210-256. Zycie kulturalne robotników wielkiego przedsiębiorstwa przemysłowego. Praca zbiorowa pod red. K . Ż y g u l s k i e g o , Wrocław 1971. Np. T. W o j t o w i c z , Formy aktywności kulturalnej załogi Zakładów im. G. Dymitrowa w Warszawie, Warszawa 1969, a także drobniejsze studia dot. ZM Ursus (A. R o s z c z y k ) czy Mera-Zsm (M. Ś m i e t a n k o ) zamieszczone w pracy pt. Wielkie zakłady przemysłowe..., s. 691-701, 753-758. 0 6 9 7 98 9 9 m 1 0 1 m 108 1 0 4 �BADANIA NAD KULTURĄ 163 ROBOTNICZĄ spełniać rolę raportów pomocnych przy planowaniu działalności kultu­ ralno-oświatowej w zakładach przemysłowych. Prace etnografów i historyków, odnoszące się do dawniejszych form życia kulturalnego w środowiskach robotniczych, koncentrują się na wy­ branych zagadnieniach. Stosunkowo dobrze zbadano już rozwój czytel­ nictwa , coraz lepsze w y n i k i przynoszą też studia nad kontaktami ro­ botników z teatrem , także ze sportem, rekreacją i turystyką . Szer­ sze odbicie w monografiach załóg (por. 3.3) i niektórych opracowaniach na temat obyczajowości społeczeństwa polskiego w X I X i X X w. znaj­ duje też problematyka kultury ludycznej . Problematyka z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w (szczególnie rodzinnych i dorocznych) funkcjonujących w środowiskach robotniczych najżywiej interesuje etnografię. W tej sferze życia klasy robotniczej od dawna do­ szukiwano się najtrwalszych pozostałości chłopskiej tradycji. Niewątpli­ wie najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad obrzędami włók­ niarzy łódzkich , a ostatnio i żyrardowskich . Kontynuowane są też badania wśród górników . W pracach tych najwięcej miejsca poświęca się zazwyczaj obrzędom weselnym i najważniejszym świętom dorocznym (Boże Narodzenie, Wielkanoc). Badaczy interesuje również problematyka zachowania treści wierzeniowych o podłożu ludowo-religijnym . Zanied­ bane są natomiast wyraźnie badania nad religijnością klasy robotniczej. Zupełnie dobrze rozwijają się badania nad obrzędowością świecką funkcjonującą współcześnie, chociaż chyba w zbyt małym stopniu objęto 105 1 0 6 1 9 7 108 109 110 1 1 1 1 1 2 1 0 6 J . K r a j e w s k a , Z dziejów oświaty robotniczej. Biblioteki robotnicze w Królestwie Polskim w latach 1870-1914, Polska klasa robotnicza. Studia histo­ ryczne, t. 5, Warszawa 1975, s. 180-209; t e j ż e , Czytelnicttuo wśród robotników w Królestwie Polskim 1870-1914, Warszawa 1979. W. L . K a r w a c k i , Teatr dla robotników przed 1914 r., Polska klasa ro­ botnicza. Studia historyczne, t. 7, Warszawa 1976, s. 159-216; M. S l u " S a r s k a , Kontakty proletariatu warszawskiego z teatrem do 1939 r., [w:] Wielkie zakłady..., s. 373-380. H . Ł a s k i e w i c z, Sport robotniczy m. st. Warszawy w latach 1918-1939, [w:] Wielkie zakłady..., s. 407-431; J . G r y l i c z, Wypoczynek, turystyka, rekreacja i sport w Polskich Zakładach Optycznych, [w:] Wielkie zakłady..., s. 775-792. W. L . K a r w a c k i , Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s. 81-146. Por. przypis 29. A. W o ż n i a k , Obrzędy rodzinne i doroczne w środowisku robotniczym Żyrardowa na przełomie XIX i XX w. (mpis referatu z sesji naukowej w Żyrar­ dowie, marzec 1979 r.). H . G e r l i c h , M. G e r l i c h , Obrzędy i obyczaje grupy zawodowej górni­ ków, „Górnośląskie Studia Socjologiczne", t. 13: 1979, s. 181-205. W o ź n i a k , op. cit.; U . J a n i c k a - K r z y w d a , Wierzenia górników wie­ lickich, Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce, Wieliczka, t. 8: 1979, s. 127-156; J . T. C z a r n i c k i , Aspekt społeczny kultu świętej Barbary w ludowej tradycji górników polskich (praca doktorska, mpis, Katedra Etnografii U B B Wrocław 1977). 1 0 6 1 0 7 1 0 8 11,9 1 1 0 1 1 1 1 1 S �IGI ANDRZEJ STAWARZ 115 w tego rodzaju badaniach środowiska robotnicze . Z badań socjologicz­ nych warto w t y m miejscu wyróżnić studia nad zwyczajami domowymi prowadzone od kilku lat przez J. Komorowską . Badaczka ta, posługując się dość nietypową metodą (prace pisemne i ankietowanie młodzieży w wieku 17-19 lat) zastosowaną w złożonych warunkach wielkomiej­ skich (Warszawa), uzyskała już interesujące wyniki m. in. w zakresie uczestnictwa w zwyczajach domowych. Rozwijanie badań nad współczesną obrzędowością napotyka trud­ ności, które w dużym stopniu są związane z przeobrażeniami samego przedmiotu badań. Obrzędy o charakterze tradycyjnym zatraciły już bowiem niemal wszystkie treści wierzeniowe i rytualne, przekształ­ cając się najczęściej w formy ludyczne. Studia nad r o z w o j e m t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j robotni­ ków są dość poważnie zaniedbane. Zagadnienie to znajduje pewne od­ bicie w piśmiennictwie naukowym czy popularnonaukowym, np. w ka­ talogach wystaw współczesnej sztuki amatorskiej czy tzw. nieprofesjo­ nalnej, okazjonalnie także na łamach kwartalnika „Polska Sztuka L u ­ dowa". Z szerszych opracowań, które powstały niedawno, wymienić moż­ na pracę na temat rzeźby w węglu, tak charakterystycznej dla środowiska artystów górników . Znacznie lepiej poznana została twórczość ustna, słowna, określana przez niektórych mianem folkloru miejskiego. Chodzi tu zarówno o samo­ rodną twórczość robotniczą, jak i elementy twórczości innych grup przy­ swajane przez robotników. Dobrą orientację w tych zagadnieniach daje nam interesujący wybór najważniejszych pieśni proletariackich , a tak­ że obszerne i szczegółowe studia nad rolą piosenki w życiu środowisk robotniczych od końca X I X w. do roku 1939 . Pojawia się też coraz więcej opracowań dawnych podań, gadek, bajek i anegdot swoistych dla niektórych grup robotniczych, głównie górników. Nowszą formą twór­ czości literackiej, obejmującą szerokie kręgi robotników, jest pamiętni114 115 116 117 1 1 8 Por. T. M. C i o ł e k , J . O l ę d z k i , A. Z a d r o ż y ń s k a , Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Warszawa 1976; Z. P e ł k a , Polski rok obrzędowy, War­ szawa 1980. J . K o m o r o w s k a , Zwyczaje domowe w wielkim mieście, „Kultura i Spo­ łeczeństwo", t. 20: 1976, nr 4, s. 147-176. I. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna twórczość plastyczna środo­ wiska robotniczego w rejonie GOP i ROW — na przykładzie rzeźby (praca dok­ torska, mpis, Katedra Etnografii U A M Poznań 1976). J . K o z ł o w s k i , Śpiewy proletariatu polskiego, Warszawa 1977. J . D u n i n, Druk i wielkomiejski folklor, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 53-66; K a r w a c k i , Piosenka w środowisku robotniczym, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 5, Warszawa 1973, s. 98-179; t. 6, War­ szawa 1974, s. 84-118; t e n ż e , Żywot robotnika w pieśni, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 292-360; por. t a k ż e , Folklor robot­ niczej Łodzi... (rozdz. Pieśni). 1 1 4 1 1 5 1 1 6 1 1 7 �165 BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ karstwo, którego początki sięgają okresu międzywojennego. Znaczną część tych pamiętników już opracowano i wydano . Stanowią one war­ tościowe źródło do badań (metoda biograficzna), są także niezaprzeczal­ nym dowodem rozwoju kultury umysłowej klasy robotniczej. Innym cha­ rakterystycznym zjawiskiem ostatnich lat jest żywiołowy rozwój poezji pisanej przez robotników. 118 * Kończąc przegląd publikacji o kulturze robotniczej chciałbym podkreś­ lić szeroki zakres zainteresowań łączących etnografię z socjologią i histo­ rią. Najistotniejsze jest to, że dzisiaj etnografowie nie tylko interesują się pozostałościami ludowych tradycji w kulturze robotniczej ale także próbują przystępować do badań nad współczesnym obrazem kultury. W wielu dziedzinach (czas wolny, współżycie zbiorowości, religijność i in.) zarysowuje się możliwość ściślejszej współpracy z socjologią. Nie mniejsze możliwości istnieją zapewne w odniesieniu do wspólnych badań etnograficzno-historycznych nad rozległą problematyką obyczaju, kształ­ towania się świadomości społecznej i narodowej oraz kultury politycznej klasy robotniczej w przeszłości. Wkład etnografii w poznanie kultury ro­ botniczej, jej podstawowych wartości oraz trendów rozwojowych w X I X i X X w., jest znaczny, w wielu dziedzinach zaczęto nawet odrabiać wieloletnie zaniedbania. Ana*eił CiaDasK OE30P nPOBJIEMATHKM HCCJ1 E/JOBAHMM n o PAEOMEH K y j I b T y P E B nOJlbUIE (C OCOBEHHŁIM YMETOM HOBEMUIMX HCCJlE/JOBAHMfi) Pe3K>Me B CTaTbe / l a e r c s o 6 3 o p K p y i m b i x 3THorpa(})n4ecKHx HCCJieflOBaHHił p a S o n e i ł K y j i b T y p t i B T l o j i b - me Bo BCTynHTenbHOM ł a c i n a B T o p y n o M M H a e T H couHOJioTHeH HsyneHHR. B B H n y m n p o T b i Rita c B o e r o noflxo;na KOMnjieKCHoro o n n c u B a w f f l Jlo^bujM — rnySoKO H ryMaHHTapHbix Hayx. IlpH MetKjjy 3 T H o r p a ( } ) H e i i , HBnsnow,etica n x O 6 I U H M pa3JiHHMH K KyjibType HMCHHO ToincoBaHHs B K p e c T t s m c K o ń jpanmatH. B H T H H 3 T o r o p o A a HccneflOBaHHH THX o6mne B rpaKTOBKe H M H K y n Ł T y p b i p a 6 o H e r o m i a c c a , pa6oieii flanee 3THorpa(})Hfl HMeeT u c e KynbTypu, KopeHsimettcs — B B CTaTbe a B T o p yKa3biBaeT B npe/ieJiax 3 T H o r p a ( } ) H H n o c p a B H e H H i o STOM 1 1 8 npo6neMaTMKH pa3npy- o6»3aTejn>Ho npiixoflHTCfl cocnaTbcsi Por. przypis 64. HCCJieflOBaHMii paGonett KyjibTypbi cny4ae c ^OCTMJKCHHJIMH Ha nepBOHaianbHbie T o r o HarroMHHTb u i a B H w e T e o p e T H i e c K H e nojro>KeHHH B S T O H o 6 j i a c T H , BbijiBHHyTbie B HOBeMujett .namibie crenenb S J i e M e m u H c c j i e j i o B a H H ń Kyjibirypbi n p o j i e T a p H a T a B L T o J i b i i i e , B o c x o , n H m n e K K o m r y X I X Oósop Mcropaeii npeflMeTOM 6bui B . a CBepx 1918-1939 npeflBapeH rr. KpaTKoń �166 ANDRZEJ STAWARZ pa6oT, B O 3 H H K U I H X B n e p n o a c 1956 H W Hanana 60-roaoB, a 3HaiHT nepHoa, Koraa 6BIJIO n o n o » e H o Haia.no coBpeMeHHbiM HCCJie^oBaHHSM B H H T e p e c y i o m e M Hac 3 f l e c t o6i>eMe, KaK B o6jiac™ 3THorpa<{>HH, TaK H c o m i o j i o r i m . A B T O P nbiTaeTca CHCTeMaTH3HpoBaTB HOBeiiiuyio jiHTepaTypy npe^MeTa. C H a n a j i a npe^cTaBJifleT n p e A e J i H pa6ox B o6jiacTM o6o6meHH pa6oHeił Kyjn»Typw, a 3aTeM MOHorpa<J)HiecKHX pa6oT n o KOHKpeTHHM 3aBO«CKHM Kon. ieKTHBaM, npo4)GccwoHajiBHbiM cpe^aM H r p y n n a M . B n o c j i e A H e i i HSLCTH paccMOTpeHO p a 3 xapaKTepHCTHKO« K p y n H w x B T BHTHe HccjiefloBauHM T p y i i a , ccMeiiHaa B n p e a e n a x TeMaTHHecKH-npo6neMHbix 3KH3HB, MaTepHajiBHafl TpaKTOBOK ( K y j i Ł T y p H t i e acneKTbi KyjiBTypa, COJKHTCJIBCTBO pa6oHHx K O J I J I C K T H B O B , XVJIO- 2KCCTBCHHOC TBOpHCCTBO). B 3aKJIK5HCHHC aBTOp O T M C H S C T , HTO BKJiafl 3THOrpa(j)MH B P 3 6 o H 6 H KyJTfcTypBl 3H9.HHTCJTCH H HTO OH M03KCT yBCJIKHHTŁCfl B CBJJ3H C BbipHCOBŁIBcHOUJK- MHCH B03M05KHOCTJIMK ÓOJICC LLIUpOKOTO H6M ,HO CHX TIOp HŁIX ^JHCŁI|Hn JTHH MHTCpCCyK)IJHHXCJI COTpyjXHUHL6CTB3. npo6"ji£MaTHKOK paSoneił Ky JI b Ty p ŁI MHOrHX ryM3.HHT3.p™ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c174060e7ab3d2a39bfde7640c8d0a38.pdf d095ac02586df1109f1bfbb823ad4bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:993 Title A name given to the resource Obyczaj robotniczy połowy XIX w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.215-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ OBYCZAJ ROBOTNICZY POLOWY X I X W I E K U W ŚWIETLE A K T STANU CYWILNEGO (NA PRZYKŁADZIE ŻYRARDOWA) Kultura robotnicza okresu pierwszej połowy X I X w. do dziś z t r u ­ dem poddaje się dogłębniejszym badaniom. Podstawową przeszkodą sto­ jącą na drodze do bliższego poznania treści kulturowych tworzonych i przyswajanych przez rodzącą się wówczas — przede wszystkim na obszarze Królestwa Polskiego — klasę robotniczą stanowi ograniczona baza ź r ó d ł o w a . Trudności w t y m względzie mają zarówno historycy, jak i etnografowie. Dokumentacja etnograficzna tworzona jest właści­ wie od niedawna, co uniemożliwia korzystanie z w miarę wiarygodnych materiałów, które odnosiłyby się do rzeczywistości sprzed ponad 100 lat. Stosunkowo niewielkie są także możliwości wykorzystania opracowań dotyczących warunków życia i pracy czy niektórych obyczajów charak­ terystycznych dla środowisk robotniczych połowy ubiegłego stulecia . Etnograf zmuszony jest zatem oprzeć się na źródłach typowych dla war­ sztatu historyka: archiwaliach, prasie czy pamiętnikach. Sądzić można —• na podstawie stanu opracowania tego typu źródeł pod interesującym nas kątem — że istnieją jeszcze dość znaczne możliwości wyzyskania różnorodnych materiałów do badań nad kulturą robotniczą. W swoich badaniach poświęciłem wiele uwagi sprawie stosunków społeczno-obyczajowych charakterystycznych dla środowisk * robotni­ czych. Spośród źródeł archiwalnych, które były m i najbardziej pomocne, należałoby wymienić akta stanu cywilnego. Dotychczas w nauce pol­ skiej akta metrykalne służyły przede wszystkim szczegółowym analizom z zakresu demografii historycznej (głównie okresu staropolskiego) *, a od 1 2 1 Por. I . I h n a t o w i c z , Źródłowe możliwości i ograniczenia badań nad dzie­ jami społeczeństwa polskiego w XIX i XX w., [w:] Metody i wyniki, pod red. S. Kalabińskiego, Warszawa 1980, s. 32-42. Por. A. S t a w a r z , Problematyka badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 1. Szczególnie wiele prac tego rodzaju ukazało się na ł a m a c h wydawanego od kilkunastu lat wydawnictwa seryjnego Przeszłość Demograficzna Polski. 2 8 �216 ANDRZEJ STAWARZ niedawna także studiom nad problematyką ruchliwości społecznej w X I X w. Mimo iż wiadome są walory poznawcze akt metrykalnych , to jed­ nak uderza nas brak większej liczby opracowań, w których opisywano by bardziej wszechstronnie konkretne wycinki minionej rzeczywistości społeczno-kulturowej na podstawie analizy wspomnianych materiałów źródłowych. Niewątpliwie pod t y m względem pozostajemy jeszcze wy­ raźne w tyle, przede wszystkim za historykami francuskimi, uważany­ mi za prekursorów tego kierunku badań . Akta stanu cywilnego poprzez masowość zawartych w nich infor­ macji, wiążących się bezpośrednio z istotnymi faktami natury społeczno-obyczajowej, pozwalają na prowadzenie dość precyzyjnych badań empirycznych. Odpowiedzi na pytania badawcze możemy otrzymać sto­ sując metody wnioskowania statystycznego (w stosunku do całej badanej populacji lub też próby reprezentatywnej). Jest to o tyle ułatwione, że metryki (urodzeń, ślubów, zgonów) odznaczają się jednolitą formą zapisu informacji , co umożliwia ich skategoryzowanie, odpowiadające wymogom badań metodami kwantytatywnymi. Szczególnie interesujące mogą być badania nad zmiennością zjawisk demograficznych czy społeczno-obyczajowych w tzw. czasie długim (stulecia) oparte na mate­ riałach reprezentacyjnych. W Polsce nie tak dawno podjęto taką próbę . Ostateczny efekt naukowy, odnoszący się tylko do jednego z wielu pro­ blemów demograficznych (przemienność generacji), osiągnięto w toku wieloletnich, niezwykle pracochłonnych i dość kosztownych (wykorzy­ stanie maszyny cyfrowej) badań. Ze względów ekonomicznych nie mo­ żemy zapewne liczyć na rozszerzenie tego typu badań w naukach spo­ łecznych w najbliższym czasie. Natomiast wszelkie szanse powodzenia, tak od strony warsztatowej, jak i merytorycznej, mają badania nad niewielkimi wycinkami rzeczywistości, np. nad grupami zawodowymi, gminami wyznaniowymi czy całymi społecznościami lokalnymi konkret­ nych wsi, miasteczek itp. w ściśle określonych, stosunkowo niewielkich, ramach czasowych. 4 5 6 7 8 W 1978 r. w ramach zespołowych badań nad modą i obyczajem w środowisku robotniczym Żyrardowa X I X i początku X X w . , zająłem 9 4 S. Kowalska-Glikman, Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Por. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Akta masowe w badaniach historii spo­ łecznej, [w:] Metody i wyniki, s. 179-206. Tamże, s. 179-180. W Królestwie Polskim zunifikowane zapisy metrykalne wprowadzono w 1825 r. E . P i a s e c k i , R. W r o n a , Przeniesienie do pamięci maszyny cyfrowej da­ nych za lata 1746-1968 z ksiąg metrykalnych parafii bejskiej w województwie kie­ leckim, Przeszłość Demograficzna Polski, t. 10, Warszawa—Poznań 1978, s. 15-37. O badaniach tych szerzej pisze m.in. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Ba­ dania nad kulturą robotniczą w etnografii, [w:] Klasa robotnicza i ruch robotniczy 5 6 7 8 9 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. się bliżej problematyką narodzin społeczności tego ośrodka, jak rów­ nież początków zachowań zbiorowych (zwyczajów) wykorzystując do tego celu w pierwszym rzędzie akta stanu cywilnego . Opracowałem najpierw zagadnienie powstania społeczności Ż y r a r d o w a . W dalszej kolejności zająłem się problematyką struktury rodziny, integracji spo­ łecznej, wreszcie niektórymi zagadnieniami obyczaju i obrzędów — przede wszystkim rodzinnych, związanych z narodzinami dziecka (chrzest), zawarciem małżeństwa (ślub) i zgonem. Wydawać się może, iż akta stanu cywilnego pozwalają na zaledwie formalny ogląd fragmen­ tów tych uroczystości. W metrykach nie znajduje przecież odbicia ani przebieg chrzcin, wesel czy styp, ani t y m bardziej spleciona z nimi sfera wierzeniowo-magiczna. Niemniej dogłębniejsza analiza tego typu źródeł pozwala na uchwycenie niektórych powszechnych zwyczajów, a także pewnych cech klimatu moralno-obyczajowego, jaki kształtował się w badanej społeczności. Wnioski, jakie w t y m względzie wypływają z dotychczasowych badań, chciałbym przedstawić na przykładzie nie­ których zwyczajów związanych z narodzinami dziecka oraz założeniem rodziny. Jest to próba spojrzenia na XIX-wieczną społeczność robotni­ czą głównie poprzez pryzmat zwyczajów związanych z doborem rodzi­ ców chrzestnych oraz doborem małżeńskim, a także swego rodzaju mo­ dy na imiona. 10 11 Mówiąc o początkach zwyczajów robotniczego Żyrardowa trzeba — przynajmniej w zarysie — przypomnieć fakty związane z powstaniem tego ośrodka i jego społeczności. Otóż, 24 czerwca 1829 r. powstał za­ mysł założenia spółki „Karol Scholtz i Współka", której celem było uruchomienie pierwszej w Królestwie Polskim fabryki wyrobów lnia­ nych. Spółkę zalegalizowano w sierpniu 1830 г., po czym przystąpiono do realizacji zamierzenia. W latach 1831-1833 na terenie osady fabrycz­ nej powstały pierwsze budynki przemysłowe (tkalnia, przędzalnia, bielarnia i drukarnia tkanin) oraz kilka domów mieszkalnych. Uruchomie­ nie fabryki nastąpiło 24 lipca 1833 r. Niewątpliwy jest fakt, że proces tworzenia się społeczności osady musiał być równoległy do procesu powstawania i pierwszych lat dzia­ łalności fabryki. Na podstawie akt stanu cywilnego można stwierdzić, że trwalsze osiedlanie się ludności napływowej następuje około roku ( 1 2 na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1981, s. 125-137. W badaniach wykorzystano akta metrykalne przechowywane w W o j e w ó d z ­ kim Archiwum P a ń s t w o w y m w Skierniewicach z/s w Żyrardowie (dalej: W A P Żyrardów) w y z n a ń rzymskokatolickiego oraz ewangelicko-augsburskiego parafii Wiskitki z lat 1830-1870. Por. A. S t a w a r z , Rodowody mieszkańców Żyrardowa, Żyrardów 1980. Por. J . K a z i m i e r s k i , Założyciele i działalność Fabryki Wyrobów Lnia­ nych (1829-1857), [w:] Żyrardów 1829-1945, pod red. I . P i e t r z a k - P a w ł o w s k i e j , War­ szawa 1980, s. 42. 1 0 11 1 2 �218 ANDRZEJ STAWARZ 13 1833 . Pierwszy etap ożywionego napływu osadników zamyka się w przybliżeniu w latach 1833-1840. Z moich wyliczeń szacunkowych wynika, że w t y m czasie mogło przybyć do osady oraz najbliższych wsi około 600-700 osób, aby podjąć pracę w nowej fabryce. Skład grupy osadniczej był zróżnicowany pod względem pochodzenia terytorialnego, społecznego oraz narodowościowego. Obszarem, z którego napłynęła większa część pierwszych osadników, było Królestwo Polskie (blisko 2/3 wszystkich imigrantów). Przybywający z terenu Królestwa stano­ w i l i element niemal wyłącznie rodzimy, polski, pochodzenia przede wszystkim chłopskiego (głównie proletariat wiejski). W około 80% w y ­ wodzili się oni z zachodniego Mazowsza. Stosunkowo duża grupa przy­ byszów wywodziła się z Warszawy (blisko 13% osadników urodzonych w Królestwie Polskim). Drugim obszarem, z którego pochodziła poważna liczba pierwszych żyrardowian, było Cesarstwo Austriackie (blisko 30%). Właśnie z tego kraju przybyło kilkadziesiąt rodzin czeskich tka­ czy. Ponadto w Żyrardowie osiedlali się rzemieślnicy z k i l k u innych krajów europejskich, głównie z Prus i Saksonii . Ogólnie szacuje się, że w latach trzydziestych X I X w. społeczność osady Żyrardów w 2/3 tworzyła ludność polska, w 1/3 zaś zróżnicowana narodowościowo lud­ ność cudzoziemska. Ponadto trzeba dodać, że około 90% mieszkańców było wyznania rzymsko-katolickiego, a pozostałe 10% ewangelicko-augsburskiego. Można też przypuszczać, że blisko 1/4 osadników wywodziła się z miast (polskich, czeskich, w mniejszym stopniu niemieckich), nieco zaś ponad 3/4 ze wsi. Na gruncie nowo powstałej osady zderzały się zatem treści kulturowe przyniesione przez imigrantów wywodzących się ze wsi i miast. Treści te tworzyły podstawy obyczaju robotniczej spo­ łeczności. W społeczności tej od początku najliczniejsze były grupy tkaczy oraz tzw. wyrobników (łącznie około 80% osób zarobkujących w osadzie). Na zwyczaje kształtujące się wśród tkaczy i wyrobników zwracam szczególną uwagę omawiając w y n i k i swoich badań. 14 RODZICE CHRZESTNI Analiza danych zawartych w aktach metrykalnych wykazała, iż w początkowym okresie funkcjonowania społeczności Żyrardowa naj­ więcej dzieci urodziło się w rodzinach tkaczy (38,5%), następnie w ro­ dzinach wyrobniczych (20%) oraz rzemieślniczych (niecałe 2 0 % ) . W y 15 13 W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 8. S t a w a r z , Rodowody s. 5-6. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie informacji z ksiąg metrykalnych z lat 1833-1840. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 8-15. Brak danych dotyczących urodzeń w parafii ewange­ lickiej. 1 4 1 5 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 219 niki te pośrednio świadczą o stosunkowo szybkim ustabilizowaniu osad­ niczym tkaczy, którzy bez wątpienia stali się wówczas swoistą „elitą" r o b o t n i c z ą . Natomiast robotnicy niewykwalifikowani („wyrobnicy", zwani też „służącymi fabrycznymi") nadal stanowili element dość r u ­ chliwy, gotowy do kolejnych wędrówek w poszukiwaniu lepiej płatnej pracy. W toku dalszych badań okazało się, że wyrobnicy zaczęli trwalej osiedlać się w Żyrardowie dopiero w latach 60-tych ubiegłego stulecia, kiedy wyraźne były oznaki wybrnięcia przez Zakłady Żyrardowskie z upadku ekonomicznego lat 1848-1856 . Według oficjalnych statystyk liczebność załogi zaczyna wzrastać gwałtowniej od lat 60-tych, głównie za sprawą zwiększonego zapotrzebowania fabryki na tanią siłę roboczą. 16 17 Uzasadnione jest zatem objęcie badaniami porównawczymi lat 18341838, t j . początkowego okresu istnienia fabryki i osady, oraz połowy lat 60-tych, kiedy zaczyna się bardziej dynamiczny demograficzny roz­ wój społeczności. Badaczom zwyczajów wiążących się z narodzinami dziecka, akta stanu cywilnego dostarczają jednakże nie tylko danych ściśle demograficznych, ale także informacji o doborze rodziców chrzest­ nych, wyborze imienia dla nowo narodzonego dziecka itp. Przypatrzmy się najpierw, kogo wybierano na rodziców chrzestnych? Sporządzona przeze mnie kartoteka mieszkańców Żyrardowa z lat 18301870 pozwala na dokładniejsze określenie statusu społeczno-zawodowego chrzestnych, co umożliwia zbadanie korelacji zachodzącej między pozy­ cją rodziców naturalnych dziecka a pozycją chrzestnych. Jak wiemy w X I X w. decydująca o sytuacji społecznej dziecka była pozycja jego ojca naturalnego. Słabiej natomiast zbadana jest pozycja ojca chrzest­ nego (w rodzinie i szerszej społeczności) oraz czynniki decydujące o je­ go wyborze. Można tylko przypuszczać, iż poprzez dobór rodziców chrzestnych starano się wzmocnić pozycję społeczną dziecka, a także rozwinąć odpowiadające rodzicom dziecka stosunki towarzyskie. Z wyliczeń dokonanych dla lat 1834-1838 wynika, iż tkacze do­ bierali ojców chrzestnych dla swoich dzieci niemal wyłącznie z własne­ go kręgu zawodowego (ok. 85% przypadków), niekiedy tylko prosząc na kumów przedstawicieli personelu technicznego fabryki, np. jednego z głównych mechaników. Jak widać, tkacze stanowili wówczas dość zamkniętą grupę, co nie pozostawało bez związku z ich przeważnie cu­ dzoziemskim pochodzeniem (głównie czeskim) . Znajduje to potwier1 8 19 1 6 O wysokiej pozycji tkaczy decydowały ich kwalifikacje, częściowe dyspo­ nowanie środkami produkcji (wynajmowanie warsztatów należących do fabryki) i lepsze zarobki. Por. J . K a z i m i e r s k i , Zakłady Żyrardowskie w okresie przewrotu tech­ nicznego (1857-1882), '[w:] Żyrardów 1829-1945, s. 57-58. is W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 9-13. S t a w a r z , Rodowody s. 10. 1 7 1 9 �220 ANDRZEJ STAWARZ dzenie także i w tym, że początkowo tkacze byli proszeni na ojców chrzestnych przez przedstawicieli innych grup zawodowych stosunkowo rzadko . Zgoła inaczej przedstawiał się dobór ojca chrzestnego dla dzieci w y ­ robników. Robotnicy niewykwalifikowani poszukiwali ojców chrzest­ nych równie często we własnej grupie, jak i w gronie osób zajmują­ cych w hierarchii fabrycznej wyraźnie określoną pozycję (np. dozorcy) lub też nawet pozycję pracownika o konkretnych, znacznych kwalifika­ cjach, np. bielarza czy ślusarza. W początkowym okresie istnienia osa­ dy zdarzało się też — chociaż bardzo sporadycznie — że ojcem chrzest­ nym dziecka robotnika niewykwalifikowanego zostawała osoba zajmu­ jąca w społeczności Żyrardowa pozycję wybitną, np. dyrektor fabryki, zarządca oddziału fabryki (przedstawiciele tych zawodów stanowili nie­ całe 3% wszystkich ojców chrzestnych w osadzie). Fakty te w pewnym stopniu mogą świadczyć o przełamywaniu dawnych barier społecznych i kształtowaniu się nowego demokratycznego obyczaju. Mała liczba po­ dobnych przypadków — przy statystycznie potwierdzonej regule doboru ojca chrzestnego o podobnej lub nieco wyższej od ojca dziecka pozycji społeczno-zawodowej — nie pozwala jednak na zasadne udokumento­ wanie powyższego stwierdzenia. Tego rodzaju zachowania równie dobrze mogły być indywidualnym gestem, wynikającym z charakteru, typu umysłowości lub też podyktowanym przez przekonania osoby zajmują­ cej wysoką pozycję w hierarchii społecznej. I tak chyba trzeba ocenić to zjawisko, szczególnie że w następnych latach podobne fakty nie miały już miejsca . 20 21 W połowie lat 60-tych X I X w. na ogół utrzymywały się podobne jak w latach 30-tych zwyczaje doboru ojców chrzestnych, chociaż np. tkacze coraz częściej byli ojcami chrzestnymi dzieci osób zajmujących nieco niższą pozycję społeczno-zawodową. Sami zaś tkacze wybierali na ojców chrzestnych dla swoich dzieci nie tylko przedstawicieli własnego kręgu zawodowego (już tylko 60% przypadków), ale także wyrobników (ok. 13%) lub specjalistów innych rzemiosł (ponad 2 5 % ) . Wyrobnicy zaś wybierali ojców chrzestnych bądź z własnego kręgu pracowników o niskich kwalifikacjach (70%), bądź też z kręgu, z którego się wywie­ dli, t j . prosili w kumy gospodarzy rolnych z okolicznych wsi (20%). Natomiast rzemieślnicy w mniej więcej r ó w n y m stopniu preferowali ja22 2 0 Tylko w jednym przypadku (na 31 zanotowanych w metrykach w połowie lat 30-tych) ojcem chrzestnym dziecka wyrobnika był tkacz. W latach 60-tych zdarzało się sporadycznie, że dyrektorzy bądź też nawet właściciele zakładów byli ojcami chrzestnymi dzieci w y ż s z y c h urzędników Z a ­ kładów Żyrardowskich. 22 Wyliczono na podstawie informacji zawartych w 58 metrykach z 1866 r. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii W i ­ skitki, sygn. 80-80a. 2 1 �221 O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y POŁOWY X I X W. ko ojców chrzestnych i tkaczy, i osoby z najbliższej sobie grupy rze­ mieślników. Jednym z charakterystycznych zwyczajów było to, że robotnicy (w t y m i tkacze) w żadnym razie nie wybierali na rodziców chrzest­ nych par m a ł ż e ń s k i c h . Reguła ta utrzymywała się też w połowie lat 60-tych. Trzeba stwierdzić, że w społeczności Żyrardowa dużą wagą przy­ wiązywano do wyboru matki chrzestnej. W latach 1834-1838 kilka ko­ biet, głównie żon lepiej sytuowanych majstrów tkackich, wielokrot­ nie wybierano na chrzestne — szczególnie dzieci z rodzin o zbliżonej pozycji zawodowej. T y m samym zapewne zacieśniano kontakty towarzy­ skie, na co szczególnie wskazują akta dotyczące tkaczy czeskich. Nieco inaczej sytuacja przedstawiała się w 30 lat później. Liczba szczególnie „wziętych" chrzestnych znacznie wówczas zmalała, co może świadczyć z kolei o znacznym poszerzaniu się kręgów towarzyskich. Należy też zaznaczyć brak bliższych powiązań krewniaczych między rodzicami dzie­ ci a ich chrzestnymi. Tak w początkach osady, jak i 30 lat później więk­ sza część społeczności składała się z osób i niedużych rodzin, wywodzą­ cych się z różnych, często odległych od siebie miejscowości. Nie było też napływu większych „familii", z wyjątkiem kilku rodzin tkaczy czeskich. Wydaje się zatem, że dominował zwyczaj dość swobodnego wyboru rodziców chrzestnych, szczególnie w kręgu osób, które w Ży­ rardowie ustabilizowały swoją pozycję społeczno-zawodową. W nowo powstającej społeczności o charakterze robotniczym instytucja rodziców chrzestnych spełniała niewątpliwie znaczącą rolę nie tylko w stosunku do kontaktów towarzyskich i integracji środowiska, ale także wzmacnia­ ła funkcjonowanie nowego obyczaju. Warto przy t y m podkreślić, iż np. dzieci nieślubne mogły liczyć na wybór chrzestnych (szczególnie ojców) zajmujących w społeczności pozycję nieco wyższą niż ich matki, będące na ogół służącymi bądź wyrobnicami . 23 24 NADANIE IMIENIA Istotnym i wielce ciekawym rysem ówczesnego obyczaju robotnicze­ go jest moda na imiona nadawane nowo narodzonym dzieciom. Wia­ domo, że wśród chłopów jeszcze w okresie przedrozbiorowym utrwalił się zwyczaj nadawania kilkunastu popularnych imion, szczególnie z de2 8 Z jednym wyjątkiem, gdy para małżeńska była proszona na chrzestnych nowo narodzonych bliźniąt, z tym że każde z m a ł ż o n k ó w było chrzestnym innego dziecka. W latach 30-tych chrzestnymi dzieci nieślubnych byli m.in. dozorcy fabrycz­ ni, ślusarze, wyrobnicy. Natomiast w latach 60-tych — tkacze, murarze gospo­ darze rolni i wyrobnicy. 2 4 j �222 ANDRZEJ STAWARZ 25 kalogu świętych funkcjonującego w tradycji katolickiej . Moda na imiona kształtowała się najczęściej pod wpływem księży. Niekiedy też — chociaż może w mniejszym zakresie — upowszechniały się imiona w y ­ bitnych osób, np. aktualnych władców. Zwyczaje te utrzymywały się na wsi przez cały wiek X I X . Znajduje to potwierdzenie także we wsiach okolic Żyrardowa, gdzie w latach 30-tych ubiegłego stulecia szczegól­ nym powodzeniem cieszyły się takie imiona męskie, jak: Józef (12,2°/o), Jan (9,6%), Tomasz (5,9%) czy Antoni (5,4%), a także' Franciszek, M i ­ chał i .Wojciech, a wśród imion żeńskich — przede wszystkim Marianna (22,5%), dalej Józefa (10,2%), Katarzyna (9,5%), Anna (6,6%) oraz Franciszka (6,1%) . Podobnie było w połowie lat 60-tych, chociaż zau­ ważyć można wzrost popularności imienia Jan (13,9%) oraz Stanisław (8,6%) . 26 27 Zgoła zupełnie inaczej kształtowała się moda na imiona w środo­ wisku żyrardowskim. Otóż w latach 30-tych X I X w. żadne z imion nie osiągnęło wyraźnej popularności. Na przykład w okresie 1834-1838 wśród 43 urodzonych chłopców aż 41 miało inne od pozostałych imię, wśród 34 dziewczynek 32 miały odmienne i m i o n a . Charakterystyczne było natomiast nadawanie imion podwójnych (w większości rodzin tkaczy), mała liczba imion, które cieszyły się wówczas popularnością w środo­ wiskach wiejskich oraz stopniowe zwiększanie się liczby imion cudzo­ ziemskich, np. Wilhelm czy Frydrych. Możemy t u mówić o zaznacza­ jącym się wpływie osadnictwa obcego wywodzącego się z niemieckie­ go obszaru kulturowego. W połowie lat 60-tych zwyczaje te nie ulegają zasadniczo znaczniej­ szym przekształceniom. Z jednym tylko wyjątkiem: popularyzuje się wyraźnie w Żyrardowie modne na wsi imię Marianna (18,9%), co moż­ na uzasadnić wzmagającym się napływem robotników pochodzenia wiejskiego. Nie należy się tu raczej doszukiwać wpływów francuskich (imię to było bardzo modne we Francji w X I X w.). Choć założycielem fabryki był Francuz F. de Girard, to jednak ani on, ani żadne rodziny francuskie nie mieszkały wówczas w Żyrardowie. Nikłe były też kon­ takty z kulturą francuską. W społeczności robotniczej w zasadzie nie było mody na określone imiona. Regułą był wybór oryginalnego, mniej znanego imienia bądź też 28 25 Por. Z. K u c h o w i c z , Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Łódź 1975, s. 184-185. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1834-1838. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 9-13. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1866-1867. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 80, 80a i 81. Por. przypis 26. 2 6 2 7 2 8 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 223 łączenie dwóch (a niekiedy i trzech) imion — popularnego z rzadziej stosowanym, np. Aleksander Bogumił, Tomasz Mateusz, Walenty Stani­ sław, Tomasz Adam czy Paweł Mieczysław, a wśród żeńskich — Justy­ na Katarzyna, Teofila Aleksandra, Teresa Anna, Franciszka Elżbieta, Elżbieta Józefa i wiele innych. Brak metryk urodzeń ewangelików nie pozwala nam niestety na zbadanie bliższych wpływów ludności cudzo­ ziemskiej na modę na imiona wśród robotników pochodzenia rodzimego. Badania wykazały ponadto, że w społeczności Żyrardowa nie znala­ zła potwierdzenia reguła nadawania dziecku takiego imienia, „jakie so­ bie przyniosło", t j . zgodnego z imieniem patrona dnia, w k t ó r y m się urodziło. Rzadki był także zwyczaj nadawania dzieciom imion rodziców lub chrzestnych. DOBÓR MAŁŻONKÓW W okresie 1833-1870 mieszkańcy Żyrardowa zawarli 380 związków małżeńskich, w tym 312 w kościele katolickim i 68 w ewangelickim. Do roku 1850 najwięcej nowo założonych rodzin miało charakter robot­ niczy, przy czym oboje małżonkowie byli pochodzenia polskiego (30,8% małżeństw). Drugi typ stanowiły rodziny tkacko-wyrobnicze o miesza­ nym narodowościowo pochodzeniu małżonków (najwięcej polsko-czes­ kim — 18,7%), trzeci zaś — rodziny tkackie pochodzenia całkowicie obcego (11,2%). Ponadto występowało jeszcze 9 typów małżeństw o stru­ kturze bardziej zróżnicowanej z uwagi na dobór partnera z odmiennej grupy społeczno-zawodowej i narodowościowej. Wśród nowych m a ł ­ żeństw wówczas zawieranych, czysto polskie stanowiły 62%, polskoczeskie 23%, całkowicie cudzoziemskie 15%. Natomiast małżeństw czy­ sto katolickich było 87%, ewangelickich 2,5%, a mieszanych wyznaniowo 10,5%. W latach 50- i 60-tych zaznaczyły się pewne zmiany w do­ borze małżeńskim. Liczba typów nowo zakładanych rodzin — według przyjętych powyżej kryteriów -— wzrosła do 14. Dominowały co praw­ da nadal trzy typy analogiczne do tych z lat 1833-1850, więcej jednak było nowych rodzin, w których oboje małżonkowie byli pochodzenia ro­ dzimego (ok. 70%), mniej zaś mieszanych narodowościowo (ok. 20%) i całkowicie cudzoziemskich (blisko 10%). Zmieniły się też wyraźnie pro­ porcje w doborze małżeństw ze względu na wyznanie. W latach 60-tych zawarto 160 małżeństw, w t y m małżeństwa czysto katolickie stanowiły 75%, czysto ewangelickie blisko 14%, wyznaniowo zaś mieszane około 11%. Dane te pośrednio poświadczają znaczący wzrost liczby ludności ewangelickiej (głównie pochodzenia niemieckiego) w społeczności Ży­ rardowa . 29 2 9 Wiązało się to z zainteresowaniem właścicieli Zakładów Żyrardowskich spro­ wadzaniem najlepszych s p e c j a l i s t ó w - w ł ó k i e n n i k ó w oraz odpowiedniej kadry u r z ę d ­ niczej z zagranicy (głównie z Saksonii). Zjawisko to przyczyniło się do rozwoju �226 ANDRZEJ ST Л W A R Z rzeń? Otóż, w latach 30- i 40-tych X I X w. mieszkańcy Żyrardowa (wy­ znania rzymskokatolickiego) preferowali niedzielę jako najdogodniejszy dzień dla zawarcia małżeństwa (73% przypadków). P e w n ą popularnością cieszyły się też początkowe dni tygodnia, t j . poniedziałek (12,1%) i wto­ rek (7,5%). Zupełnie sporadycznie miały natomiast miejsce śluby w i n ­ ne dni. Wyraźną zmianę tego stanu można zaobserwować w latach 50i 60-tych. Spadła wtedy znacznie popularność niedzieli (do ok. 56%), przy czym w okresie 1856-1860 więcej ślubów zawarto w poniedziałek oraz wtorek niż właśnie w niedzielę. W latach 60-tych popularność pierwszych dni tygodnia utrzymuje się wyraźnie; chociaż na niższym poziomie (28,8%) niż w latach poprzednich, przy ponownym wzroście zainteresowania niedzielą (69,2%). Jak się wydaje, wybór dnia tygodnia na ślub nie pozostawał bez związku z dynamiką rozwoju fabryki żyrar­ dowskiej. Okazuje się, że w okresie załamania się produkcji (lata 50-te) robotnicy częściej wybierali inne dni tygodnia niż niedziela. Można to wytłumaczyć tym, że znaczna część robotników zamieszkujących osadę nie znajdowała wówczas stałego zatrudnienia w fabryce. Mieli oni wię­ cej czasu wolnego, a co za t y m idzie większe możliwości urządzenia wesela i rozmaitych zabaw niekoniecznie w niedzielę. Równie chyba interesująco przedstawia się wybór miesiąca, w któ­ rym zawierano związek małżeński. Spośród wszystkich miesięcy w spo­ łeczności robotniczej Żyrardowa siedem cieszyło się stosunkowo dużą popularnością. W latach 30- i 40-tych najpopularniejszy był listopad (ok. 30% zawartych małżeństw), następnie październik (ok. 13%) i sty­ czeń (10%). Zdecydowanie niepopularne były. marzec, kwiecień oraz grudzień, a więc miesiące, na które przypadały okresy Wielkiego Po­ stu i Adwentu. Z tego wypływa też wniosek, że nie wykształcił się wówczas zwyczaj zawierania małżeństw przy okazji wielkich świąt chrześcijańskich, t j . Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Ciekawe, że sto­ sunkowo często wybierano maj (8,2%) — przesądnie niepopularny do dziś. W latach 50- i 60-tych zachodzą wyraźne zmiany w wyborze po­ szczególnych miesięcy. Zauważalnie wzrasta popularność lutego (18%) i lipca (ok. 12%), a także maja (ok. 12%), przy wyraźnym spadku za­ interesowania młodożeńców listopadem (14%) i nadal prawie zupełnym brakiem popularności miesięcy związanych z Bożym Narodzeniem czy Wielkanocą. Z przytoczonych danych widać wyraźnie, że wybór miesiąca dogod­ nego do zawarcia małżeństwa kształtował się w środowisku robotniczym w sposób odmienny niż wśród chłopów. Nie znalazły odbicia przekonania o feralności maja czy też listopada. Utrzymał się natomiast wpływ za­ kazów religijnych (przedświąteczne okresy postu). Rzadko też zawierano śluby w lecie. Preferowanie ślubów w miesiącach jesiennych i zimowych można tłumaczyć m. in. chęcią organizowania zabaw w czasie niesprzy- �OBYCZ" .1 R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 227 jającym innym formom rozrywek, np. takich, które mogą odbywać się poza domem. Wesela byly bez wątpienia znaczącymi wyda­ rzeniami w życiu stosunkowo niewielkiej społeczności robotniczej. Szczególnie, że tych wesel było kilka, niekiedy kilkanaście rocz­ nie. Jak wiemy, mimo rodzinnego charakteru, wesela w społecz­ nościach lokalnych miały szeroki zasięg towarzyski. Nie inaczej musiało być w połowie ubiegłego wieku w Żyrardowie, gdzie przy braku instytucji kulturalnych nie było zbyt wiele rozrywek dla robotników. Na obrzędy rodzinne i doroczne możemy więc też spojrzeć pod kątem rozrywki umilającej przynajmniej niektóre z długich jesiennych i zimo­ wych wieczorów. Od lat 50- i 60-tych zaczęły upowszechniać się „ma­ jówki", dzięki k t ó r y m robotnicy mieli zapewnioną rozrywkę w miesią­ cach wiosennych i letnich. * W artykule przedstawiłem zasadniczą część wyników badań nad oby­ czajem robotniczym prowadzonych na podstawie akt stanu cywilnego. "Wybrane przykłady opisanych zwyczajów niewątpliwie nie dają podstaw do ukazania całego mechanizmu narodzin tego obyczaju. Niemniej, jak się wydaje, posiadają w pełni walory ilustracyjności dla zagadnienia przekształcania się treści kulturowych o pochodzeniu ludowym w środo­ wisku, proletariackim. Nie bez znaczenia dla tworzenia się nowego oby­ czaju w środowisku robotniczym były też w badanym okresie wpływy cbce. Obyczaj robotniczy w Żyrardowie połowy X I X w. zaczyna odbiegać coraz wyraźniej od obyczaju wiejskiego, przynajmniej w dziedzinie ży­ cia seksualnego, doboru małżeństw czy wyboru rodziców chrzestnych, a nawet doboru odpowiedniej pory do zawarcia małżeństwa czy nadania imienia nowo narodzonemu dziecku. Stosunkowo szybko utrwalały się nowe lub zmodyfikowane zwyczaje, wzory zachowań i postaw przy stale umacnianych kontaktach zawodowych, rodzinnych i towarzyskich w znacznie przecież zróżnicowanej pod wieloma względami społeczności Żyrardowa. Głębsze zmiany obyczaju zarysowują się dopiero na prze­ łomie X I X i X X w. kiedy kształtuje się wyraźne oblicze kultury robot­ niczej Żyrardowa, wówczas już ośrodka wielkoprzemysłowego. ; �228 ANDRZE-T S T A W A R Z Анджей Ставаж Р А Б О Ч И Е О Б Ы Ч А И С Е Р Е Д И Н Ы X I X ВЕКА В СВЕТЕ АКТОВ ГРАЖДАНСКОГО СОСТОЯНИЯ (НА ПРИМЕРЕ ЖИРАРДОНА) Резюме В статье рассматриваются итоги исследования, как образовались рабочие обычая в се­ редине X I X в. в Жкрардовс. За неимением достоверные этнографических источников, каса­ ющихся этого периода, автору пришлось в основу исследования поставить источники, ко­ торыми пользуются главным образом историки, а именно — акты гражданского состояния. Из изучения метрических актов получены интересны? данные об основных обычаях, связанных с рождением ребенка, бракосочетанием и смертью. В самой статье особо вы­ делен вопрос подбора крестных родителей, присваивания имен новорожденных детям, су­ пружеского отбора и определения поры для бракосочетания. Во вступительной части рассматривается рождение жирардовского общества в 30-е годы X I X века (территориальное, социальное и национальное лроисхояигяие жителей селения, состав населения но основным профессиональным группам и религии). На этом фоне указаны избранные ссмейнь:г обычаи. Во вновь образованном обществе Жирардова особое значение имел подбор крестных родителей. Он служит укреплению общественного положения детей рабочих и расширению общественных езязей, хотя >; 30-е годы XÍX века отдельные профессиона 1ыпле группы (осо­ бенно ткачи) были довольно замкнутыми. Интересной чертой рабочих обычаев была мода на имена. Однако среди жителей Жи­ рардова не отмечается популярность определенных имен, даже тех наиболее часто при­ сваиваемых "ieTHií крестьян в п р е а ь и / щ е м столетии. Тем не менее старались присваивать довольно своеобразные имена, часто двойные, иногда с иностранным звучанием (немецкие). Только в середине 60-х годов чрезт.иа;ит распространилось популярное в деревне имя Марианна. Несколько г.гаре рассмотрен вопрос супружеского отбора. Особое внимание обращено на смешанные браки (по религии ¡; кациональности), которые в исследуемый период соста­ вляли в Жирарцове 25-30",, новых браков. Столь значительным процентом смешанных браков Жирарду-з выделялся в масштабе всего царства Польского. Основываясь на анализе метрических материалов, можно полагать, что смешанные браки в значительной степени ускоряли перемены обычаев в сексуальной области среди рабочих. Последним вопросом был вопрос определения поры (дня недели и месяца) для бра­ косочетания. Обнаружена популярность не одного лишь воскресенья, но и других дней — особенно понедетьника и вторника, а т месяцев ноября (считавшегося роковым у крестьян), октября и января, а также мая или июля. Проводившееся методом прямого статистического умозаключения исследование по­ казало, что в Жирардове с 30-х по 60-е голы возникли основы нового рабочего обычая, часто независимо от традиций народно!'! культуры и во многих случаях с известными чужеродными влияниями. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0242b88fdf635958a7e7a9eb82f6c75c.pdf 97ec0537bd4d896b1e11f77d4c9e82d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1307 Title A name given to the resource Akta majątku ziemskiego Wola Pękoszewska i ich przydatność do badań etnograficzno-historycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.165-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J STAWARZ (Warszawa) A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA I I C H PRZYDATNOŚĆ DO BADAŃ ETNOC-RAF1CZNO-IIISTORYCZNYCII W dotychczasowych badaniach nad kulturą c h ł o p s k ą Mazowsza etnografo­ wie w stosunkowo m a ł y m stopniu korzystali ze ź r ó d e ł archiwalnych, t y p o w y c h dla warsztatu historyka. W ł a ś c i w i e poza pracami monograficznymi d o t y c z ą c y ­ m i K u r p i ó w czy też studiami Andrzeja Woźniaka, trudno jest w s k a z a ć opraco­ wania d o g ł ę b n i e i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e rozmaite rodzaje ź r ó d e ł p i ­ sanych. Tymczasem, j e ż e l i chodzi o Mazowsze, dysponujemy o g r o m n ą ilością m a t e r i a ł ó w archiwalnych, s z c z e g ó l n i e w odniesieniu do X I X i p o c z ą t k ó w X X w. S ą to bogate w r ó ż n o r o d n e informacje akta stanu cywilnego, akta gmin, akta hipoteczne i notarialne, s ą d o w e , także zbiory i kolekcje m a t e r i a ł ó w rękopi­ ś m i e n n y c h , kartograficznych, ikonograficznych. Materiały te znajdują się prze­ de wszystkim w archiwach p a ń s t w o w y c h oraz k o ś c i e l n y c h (diecezjalnych i pa­ rafialnych), niekiedy w zbiorach m u z e ó w i bibliotek. Pewna c z ę ś ć tego rodzaju ź r ó d e ł została j u ż s p o ż y t k o w a n a przez historyków, g ł ó w n i e z a j m u j ą c y c h s i ę dziejami gospodarczymi, niemniej nadal czekają one na odkrycie przez etno­ grafów. N i e w ą t p l i w i e s i ę g n i ę c i e do m a t e r i a ł ó w archiwalnych daje o g r o m n ą s z a n s ę dalszego rozwoju b a d a ń nad kulturą c h ł o p s k ą , s z c z e g ó l n i e w zakresie kultury materialnej, zmian cywilizacyjnych na w s i , p r z e o b r a ż e ń struktury i ż y ­ cia rodziny wiejskiej, a t a k ż e uchwycenia niektórych przynajmniej zmian w i e j ­ skiej o b y c z a j o w o ś c i . J e d n ą z bardziej interesujących kategorii ź r ó d e ł archiwalnych s ą akta doty­ c z ą c e m a j ą t k ó w ziemskich. Nie wdając się w bliższe omawianie stanu zacho­ wania tego rodzaju m a t e r i a ł ó w w archiwach polskich, p o p r z e s t a n ę na prezen­ tacji jednego wybranego z e s p o ł u , t j . akt majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a z p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e g o Mazowsza. Jest to, j a k dotąd, jedyny z e s p ó ł akt podworskich znajdujący się w zasobie A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w Ż y r a r d o ­ w i e . M i m o stosunkowo niedużej objętości z e s p ó ł ten - w m o i m przekonaniu - m o ż e b y ć traktowany jako charakterystyczny dla średniej w i e l k o ś c i w ł a s n o ś c i ziemskiej regionu w X I X w i e k u . Jego p r z y d a t n o ś ć do b a d a ń , przynajmniej nad n i e k t ó r y m i zagadnieniami historii i kultury w s i , postaram się natomiast w y k a ­ zać poniżej. 1 Warto m o ż e p o d a ć nieco informacji o dziejach interesującego nas obszaru, w c h o d z ą c e g o w skład wspomnianych dóbr. Pierwsza wzmianka historyczna 0 w s i Wola P ę k o s z e w s k a pochodzi z końca X V I w." Dokument z tego czasu zawiera j e d n a k ż e nikłe informacje, m ó w i ą c e g ł ó w n i e o w i e l k o ś c i wsi (9 ł a n ó w ) 1 liczbie r z e m i e ś l n i k ó w (1 osoba). Starsze i zarazem nieco szersze s ą natomiast dane o wsi Zawady, która w X I X w. należała do tych samych dóbr. W i e ś �166 ANDRZEJ STAWARZ Zawady wymieniona została w tzw. Kodeksie Wielkim w lalach 1339 i 1380, jako n a l e ż ą c a do parafii Mszczonów"^. W e d ł u g danych z 1579 r. Zawady z a ś były w s i ą m n i e j s z ą od W o l i P ę k o s z e w s k i e j (3 i 1/2 ł a n a ) . Dzieje w y m i e n i o n y c h w s i , lak jak i całych d ó b r ziemskich o b e j m u j ą c y c h te wsie, nie zostały d o t ą d bliżej opisane. Na podstawie zachowanego w omawia­ nych aktach majątku zbioru d o k u m e n t ó w m o ż n a stosunkowo d o k ł a d n i e prze­ ś l e d z i ć k s z t a ł t o w a n i e s i ę tytułów w ł a s n o ś c i oraz zmian w i e l k o ś c i i granic d ó b r Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X V I I do końca X V I I I w i e k u . Innego rodzaju danych z okresu staropolskiego akta z e s p o ł u nic z a w i e r a j ą . P r z e w a ż a j ą c ą c z ę ś ć s t a n o w i ą materiały r ę k o p i ś m i e n n e d o t y c z ą c e u b i e g ł e g o stulecia, kiedy to dobra Wola P ę k o s z e w s k a (z p r z y l e g ł o ś c i a m i ) były s i e d z i b ą znanego rodu szlachec­ kiego G ó r s k i c h , herbu Boża Wola. R ó d ten w y w o d z i swe początki genealogi­ czne od p o ł o w y X V I wieku, a nazwisko swoje z a c z e r p n ą ł od rodzinnego „ g n i a z d a " we wsi G ó r k i , w Ziemi G o s t y n i ń s k i e j . Wielu c z ł o n k ó w rodu G ó r ­ skich p e ł n i ł o w dawnej Rzeczypospolitej z n a c z ą c e funkcje i g o d n o ś c i u r z ę d o ­ we, lak p a ń s t w o w e , j a k i k o ś c i e l n e . Do p o c z ą t k ó w X I X w. G ó r s c y herbu Boża Wola, nie mieli ż a d n y c h posiadłości w o b r ę b i e Mazowsza połuclniowo-zachodniego. Wola P ę k o s z e w s k a wraz z kilkoma pobliskimi i raczej niewielkimi wsia­ mi oraz folwarkami stała się ich w ł a s n o ś c i ą , i zarazem g ł ó w n ą siedzibą, w roku 1826, kiedy to Franciszek Górski z a k u p i ł b y ł ó w majątek od hr Józefa Krasiń­ skiego (tzw. linia o b o ź n i c k a ) . Franciszek G ó r s k i , w ó w c z a s g e n e r a ł brygady, s ł a w n y w czasach K s i ę s t w a Warszawskiego i mający u g r u n t o w a n ą pozycję w K o n g r e s ó w c e , w latach p o p r z e d z a j ą c y c h Powstanie Listopadowe z a p r a g n ą ł z m i e n i ć tryb życia i osiedlić s i ę na wsi . Do śmierci (1838 r.) w ł a d a ł dobrami Wola P ę k o s z e w s k a razem z ż o n ą T e o d o z j ą z K r ę p s k i c h oraz czterema synami. Po n i m administrowanie dobrami przejął najstarszy syn, L u d w i k . J e d n a k ż e ten stan rzeczy nie trwał d ł u g o , g d y ż L u d w i k Górski w 1849 r. dzięki m a ł ż e ń s t w u z Paulina K r a s i ń s k ą przejął dobra Sterdyń w powiecie s o k o ł o w s k i m . W ó w c z a s Wolę P ę k o s z e w s k a objął we w ł a d a n i e następny z braci, Jan. Ten w n i e d ł u g i m czasie o ż e n i ł s i ę z M a r i ą Ł u b i e ń s k ą . Na okres administrowania dobrami przez Jana G ó r s k i e g o p r z y p a d ł o u w ł a s z c z e n i e c h ł o p ó w , które w p ł y n ę ł o o ż y w i a j ą c o na dalszy r o z w ó j gospodarki folwarcznej oraz chłopskiej lego terenu. W końcu X I X w. dziedzicem dóbr z o s t a ł syn Jana G ó r s k i e g o , A n t o n i . Pozostali trzej synowie Jana zdecydowali się podjąć działalność na innym polu, o d n o s z ą c później w a r t o ś c i o w e sukcesy w kilku dziedzinach nauki i życia spo­ ł e c z n e g o . Dla przykładu warto p o d a ć , iż Konstanty Marian G ó r s k i (1862-1909) po odbyciu s t u d i ó w uniwersyteckich z o s l a ł cenionym historykiem sztuki i kry­ tykiem, L u d w i k Górski (ur. ok. 1860 - zm. 193 1) z a ś w latach pierwszej wojny światowej z a c z ą ł robić karierę polityczną. Trzeba zatem p a m i ę t a ć , ż e ród G ó r s k i c h w X I X wieku to nie tylko doskonali d o w ó d c y w o j s k o w i ' i światli w ł a ś c i c i e l e ziemscy z a m i ł o w a n i w ulepszaniu gospodarki rolnej. B y l i to rów­ nież d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i i polityczni, niekiedy publicyści. Poprzez swoje z w i ą z ­ ki personalne i zawodowe z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim, Bankiem H a n d l o w y m czy też Towarzystwem Rolniczym w Warszawie, mogli skutecznie z a b i e g a ć o środki finansowe na rozwój produkcji stymulującej o ż y w i e n i e go4 5 6 8 �167 A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O WOI J \ PĘKOSZEWSKA spodarcze w s i . N i e rozszerzając tego zagadnienia p o d k r e ś l i ć warto, ż e zna­ j o m o ś ć d z i e j ó w rodu G ó r s k i c h m o ż e w istotny s p o s ó b p o m ó c w zrozumieniu p r z e o b r a ż e ń , j a k i e d o k o n y w a ł y s i ę na wsi na interesującym tu nas terenie. B y ł y to dobra, j a k na warunki mazowieckie, stosunkowo rozległe. W pierwszej p o ł o w i e X I X w. na majątek ten o łącznej powierzchni blisko 6000 m ó r g skła­ dały s i ę : w i e ś i folwark Wola P ę k o s z e w s k a , wieś i folwark Pękoszew, w i e ś i folwark Zawady, folwark N o w i n y oraz nieduże wsie - Huta Zawadzka, Wólka Jeruzalska, Borszyce i Budy pod Z a t o r e m . Terytorialnie dobra te były usy­ tuowane w p ó ł n o c n e j części powiatu rawskiego, po reformie podziału admini­ stracyjnego z 1867 r. znalazły s i ę natomiast w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części powiatu skierniewickiego, w gminie Wola P ę k o s z e w s k a , na styku parafii Chojnata i Jeruzal. Po realizacji ukazu carskiego o u w ł a s z c z e n i u z 1864 r. w i e l k o ś ć d ó b r uległa p o w a ż n e m u zmniejszeniu i wynosiła w ó w c z a s niewiele ponad 4000 m ó r g (w t y m Wola P ę k o s z e w s k a - 3166 m ó r g , Zawady - 905 m ó r g ) . W e d ł u g danych z 1873 r. mniej niż 1/3 powierzchni d ó b r s t a n o w i ł y grunty orne ". Nadal n a j w i ę k s z ą c z ę ś ć s t a n o w i ł y lasy (blisko 60% areału). Nawet pobieżna analiza danych statystycznych - wydobytych z akt omawianego zespołu akt podwor­ skich - pozwala w y s n u ć wniosek o d o ś ć wysokim stopniu zagospodarowania dóbr, z a r ó w n o jeżeli chodzi o wykorzystanie lasu, j a k i rozwój produkcji r o l ­ no-spożywczej . 11 1 Po t y m koniecznym wprowadzeniu przedstawmy bliższą a r c h i w a l n ą i me­ r y t o r y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę akt z e s p o ł u . Akta majątku Wola P ę k o s z e w s k a chro­ nologicznie z a w i e r a j ą się w lalach 1824-1936, przy czym jeden z p o s z y t ó w s t a n o w i ą wspomniane j u ż wypisy wierzytelno d o k u m e n t ó w z X V I I - X V I I I w. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć m a t e r i a ł ó w archiwalnych zespołu pochodzi z lal 18241870. O g ó ł e m z e s p ó ł liczy 77 jednostek inwentarzowych (objętość 0,4 mb). Z uwagi na specyficzny charakter zespołu zastosowano przy jego opracowy­ waniu układ rzeczowo-chronologiczny akt, zbliżony do układu, j a k i z w y k l e nadaje się aktom podworskim przechowywanym w archiwach p a ń s t w o w y c h . Po c a ł k o w i t y m opracowaniu struktura archiwalna zespołu przedstawia się na­ stępująco: 1 3 a) dokumenty rodzinne (7 j . a . ) , b) dokumenty d o t y c z ą c e w ł a s n o ś c i ziemskiej (40 j . a . ) - prawne i pomiarowe (notarialne i hipoteczne), ekonomiczne i rachunkowo-finansowe, c) dokumenty d o t y c z ą c e sytuacji c h ł o p ó w w dobrach ziemskich (23 j . a . ) , d) dokumenty d o t y c z ą c e publicznej działalności d z i e d z i c ó w d ó b r oraz tzw. v a r i a ( ł ą c z n i e 7 j . a.). Dokumenty rodzinne oraz d o t y c z ą c e publicznej działalności G ó r s k i c h s ą zachowane s z c z ą t k o w o i nie w n o s z ą w ł a ś c i w i e nic nowego, s z c z e g ó l n i e w a ż ­ nego, do sagi rodu. N a j w i ę k s z ą c z ę ś ć zespołu s t a n o w i ą akta p o ś w i a d c z a j ą c e tytuł w ł a s n o ś c i , k s z t a ł t o w a n i e s i ę granic i rozległości majątku oraz m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e z a g a d n i e ń ekonomicznych lub finansowych. Dokumenty te ł ą c z n i e z k s i ę g a m i hipotecznymi m a j ą t k u s t a n o w i ą zasadnicze i d o ś ć pełne ź r ó d ł o informacji o podstawach prawnego i ekonomicznego funkcjonowania d ó b r ziemskich Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X I X w. do c z a s ó w I I Rzeczypospo1 4 �168 ANDRZEJ STAWARZ litej. S z c z e g ó l n i e interesującym dokumentem jest inwentarz d ó b r z 1824 r. " D z i ę k i d r o b i a z g o w o ś c i opisu p o s z c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w , u r z ą d z e ń gospodar­ skich, s p r z ę t ó w oraz narzędzi etnograf zyskuje w tym przypadku d o s k o n a ł y n i e o m a l ż e m a t e r i a ł do b a d a ń nad k u l t u r ą materialną, z a r ó w n o warstwy szla­ checkiej, j a k i c h ł o p s k i e j . W inwentarzu znajdujemy m.in. opisy dworu, folwar­ cznych b u d y n k ó w gospodarczych (spichrz, stajnie, lamus, obora, stodoła, o w ­ czarnia) i mieszkalnych ("czworaki"), a także s ł u ż ą c y c h produkcji „ p r z e m y s ł o ­ w e j " (browar, m ł y n w o d n y ) , b ą d ź też r o z r y w k o m (karczmy, austeria). Ponadto scharakteryzowano ogrody warzywne, ploty, studnie. O s o b n ą c z ę ś ć zajmuje opis tzw. o s i a d ł o ś c i w ł o ś c i a n o b e j m u j ą c y : posiadłości gruntu, zabudowania, majątek z a ł o ż n y i w ł a s n y chłopów, w y s o k o ś ć p a ń s z c z y z n y i danin rocznych oraz podymnego. W k o ń c o w e j części inwentarza znalazły się informacje o usy­ tuowaniu pól, łąk, o g r o d ó w c h ł o p s k i c h i dworskich, a także o stanie i wykorzy­ stywaniu l a s ó w oraz s t a w ó w . Interesujące jest także zestawienie „ s t a t k ó w i s p r z ę t ó w " znajdujących s i ę na folwarku, w kuźni oraz w karczmach. Przyto­ c z y ć chyba warto kilka o p i s ó w , k t ó r e dobrze egzemplifikują o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą c a ł e g o inwentarza. 1. „ S p i c h r z na przeciw dworu o trzech komorach jednej dawnej i d w ó c h z obu stron pod szczytami nad piwnicami przebudowanych, przy drodze fron­ tem na p ó ł n o c z facjatą na front w y s u n i ę t ą , z drzewa tartego na podmurowaniu zległy i podwalinach w w ę g i e ł budowany, gontami pokryty, do k t ó r e g o wcho­ d z ą c w facyacie w y s u n i ę t y od frontu drzwi pojedyncze na zawiasach z za­ m k i e m , do sionki w której podłoga i p u ł a p z tarcic, z sionki tej na prawo schody sosnowe dające w c h ó d na g ó r ę " . 2. „ C z w o r a k mały gdzie dziś s ł u ż ą c y dworscy m i e s z k a j ą za d r o g ą z drzewa sosnowego w w ę g i e ł na podmurowaniu zległy, frontem na z a c h ó d budowany, po w i ę k s z e j części dranicami a miejscem s ł o m ą pokryty c i e k ą c y przed k t ó r y m ganek z tarcic obudowany, w c h o d z ą c do sieni, drzwi z tarcic na zawiasach z k l a m k ą i za s z c z y p k ę jedne, a drugie takież na tył w y c h ó d dające poszrodku tej k o m i n z cegły murowany na dach wyprowadzony do k t ó r e g o cztery d y m y s c h o d z ą s i ę z tejże sieni po prawej stronie są dwie izdebki, w k t ó r y c h piec z cegły obie izby o g r z e w a j ą c y i k o m i n k ó w kapiastych dwa, podłoga i p u ł a p z tarcic, okien ordynaryjnych dwa, z okiennicami na zawiasach [ , . . ] " . 3. „ O p i s a n i e pól, łąk i o g r o d ó w wiejskich [...J-osady nowej zwanej Budy pod Paplinem. Grunt osady nowej zwanej Grabne pod Paplinern na d w ó c h , przed lat k i l k u o s i a d ł y c h b u d n i k ó w , do wyrobku, na k a ż d e g o po o ś m m o r g ó w miary c h e ł m i ń s k i e j oznaczonej, leży w granicach Woli P ę k o s z e w s k i e j , od wsi P ę k o s z e w a za d r o g ą od m ł y n a Kokoszka zwanego, do Paplina idącej, nad rzeką i n o m e n k l a t u r ą Grab z w a n ą . Roli wraz z ogrodami j u ż wykrudowanej m o r g ó w 12, a reszta jeszcze do wykrudowania, z a w i e r a j ą c e j , z których posiadacze po wyjściu lat 3-ch wolnych w roku 1815 s k o ń c z o n y c h , czynsz temczasowie w rubrykach w y r a ż o n y o p ł a c a ć m a j ą . " 1 6 1 7 1 8 Pierwsze dwa p r z y k ł a d y poświadczają znaczne m o ż l i w o ś c i dobrej etnogra­ ficznej rekon&trukcji dawnego budownictwa drewnianego, przykład trzeci jest c e n n ą w s k a z ó w k ą ź r ó d ł o w ą do badań nad rozwojem osadnictwa budniczego. �A K T A MAJĄTKU ZIEMSKIEGO WOLA IT;KOSZEWSKA 169 Z innych m a t e r i a ł ó w archiwalnych obrazujących rozwój działalności go­ spodarczej w dobrach Wola P ę k o s z e w s k a w y m i e n i ć m o ż n a d o k u m e n t a c j ę do­ t y c z ą c ą budowy tartaku, owczarni czy młyna wodnego, a także „ s e k r e t " gorzelniczy i d r o ż d ż o w y (wraz z notatkami o korzyściach p ł y n ą c y c h z u r z ą d z e n i a gorzelni w dobrach ziemskich), wreszcie t a k ż e materiały określające klasyfi­ kację u ż y t k o w ą t e r e n ó w l e ś n y c h . 1 9 Najciekawsze dane - j a k się wydaje, tak dla h i s t o r y k ó w j a k i e t n o g r a f ó w - z a w i e r a j ą akta d o k u m e n t u j ą c e p r z e o b r a ż e n i a gospodarki i materialnej sytu­ acji c h ł o p ó w od lat 30-ych X I X . w . do u w ł a s z c z e n i a . Dla niektórych lat (1846, 1850, 1864) z a c h o w a ł y s i ę niemal kompletne tabele u p o s a ż e ń , o b o w i ą z k ó w i p o w i n n o ś c i r o l n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach (Wola P ę k o s z e w s k a , Zawady, Budy pod Zatorem i i n . ) . Wartość badawcza tego rodzaju tabel, zwanych prestacyjnymi, jest j u ż od dawna dobrze znana historykom g o s p o d a r c z y m , niemniej warto chyba p r z y p o m n i e ć , jakiego typu informacje zestawienia te z w y k l e dostarczają: - 0 21 a) u p o s a ż e n i e rolnika (w morgach i prętach): - siedlisko - pole-orne -łąki - pastwiska - w i e l k o ś ć w y s i e w u (w korcach i garncach) - budynki - drzewo - pomoc d w o r u w razie klęski ż y w i o ł o w e j - dodatkowe zarobki; b) o b o w i ą z k i rolnika w z g l ę d e m właściciela dóbr: - p a ń s z c z y z n a tygodniowa (ręczna, ze s p r z ę ż a j e m ) - p a ń s z c z y z n a dodatkowa (żniwa, w y k o p k i , młocka, orka) - robocizna pozostała ("gwałty", „ d a r m o c h y " , „tłoki") - najem przymusowy - czynsze i daniny; c) o b o w i ą z k i dla i n s t y t u t ó w duchownych, dla gminy i rządu (podatek, szarwark drogowy) oraz dla Dyrekcji U b e z p i e c z e ń (składka ogniowa). Zakres informacji zawartych-w tabelach prestacyjnych jest bardzo szeroki i daje s p o s o b n o ś ć s z c z e g ó ł o w e g o w g l ą d u w sytuację materialną c h ł o p ó w . Stwarza też m o ż l i w o ś ć poznania struktury spoleczno-ckonomicznej ó w c z e s n e j wsi w okresie p o p r z e d z a j ą c y m u w ł a s z c z e n i e . K i l k a innych d o k u m e n t ó w tego samego z e s p o ł u u m o ż l i w i a natomiast d o ś ć d o k ł a d n e p r z e ś l e d z e n i e przebiegu realizacji ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 1864 r. (tabele likwidacyjne wsi z lat 1866-1869) . M a t e r i a ł y te m o g ą b y ć wykorzystane do badań p o r ó w n u j ą c y c h s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą i m a t e r i a l n ą c h ł o p ó w Woli Pękoszewskiej i okolicznych wsi na p r z e ł o m i e lat 60- i 70-ych z okresem p r z e d u w ł a s z c z e n i o w y m ( s z c z e g ó l n i e lata 1846-1850). P r z e ł o m e m w tamtych latach b y ł o u w ł a s z c z e n i e , nadanie praw �170 ANDRZEJ STAWARZ w ł a s n o ś c i c h ł o p o m użytkującym z i e m i ę . Warto w tym miejscu p r z y t o c z y ć - za j e d n y m z d o k u m e n t ó w omawianego zespołu akt - fragment jednej z u m ó w , j a k i e spisywano w u r z ę d z i e wójta gminy m i ę d z y dziedzicem a c h ł o p a m i : „[...] A r t y k u ł lszy. Grunta we wsi zarobnej Zawady do D ó b r Wola P ę k o s z e ­ wska należącej w Gminie Wola P ę k o s z e w s k a w O k r ę g u i Powiecie Rawskim w Guberni Warszawskiej p o ł o ż o n e Tabellami prestacyjnymi z roku 1846 objęte z k t ó r y c h w ł o ś c i a n i e odrabiają dotąd r o b o c i z n ę , Właściciele t y c h ż e g r u n t ó w bracia Konstanty i Jan G ó r s c y w y p u s z c z a j ą takowe w czynsz wieczysty od I g o Stycznia 1862 roku W ł o ś c i a n o m we wsi Zawady osiedlonej, z nadmienieniem, ż e gdy W ł o ś c i a n i e życzyli sobie p o z o s t a ć na tych samych działach j a k i e dotąd uprawiali i gdy nie c h c ą nateraz bydź urządzeni kosztem d o m i n i u m w s p o s ó b dla nich dogodniejszy pozostają obecnie na tych samych co dotąd działach i m a j ą grunta swoje na trzy pola i trzy dodatki podzielone [ . . . ] " . 2 3 W ł a ś c i c i e l e d ó b r w pełni zdawali sobie s p r a w ę z tego, iż system feudalny jest anachronizmem, s t ą d - u p r z e d z a j ą c nieco wydarzenia lat 1863-1864 - p r z y z n a l i r o l n i k o m w s w o i c h dobrach prawo u ż y t k o w a n i a zajmowanej z i e m i . W aktach z e s p o ł u z a c h o w a ł y s i ę z r e s z t ą i inne znamienne p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą c e znacznie w i ę k s z ą od p r z e c i ę t n e j d b a ł o ś ć w ł a ś c i c i e l i d ó b r o r o z w ó j poddanych sobie c h ł o p ó w . W y r a ż a ł o s i ę to m . i n . w n i e c h ę t n y m stosunku G ó r s k i c h do egzekwowania p a ń s z c z y z n y , konsekwentnym c z y n ­ szowaniu i t p . G ó r s c y j a k o n o w o c z e ś n i e m y ś l ą c y w ł a ś c i c i e l e ziemscy do­ strzegali i inne m o ż l i w o ś c i p r z e z w y c i ę ż e n i a s k u t k ó w starego systemu, ś w i a d c z y o t y m jedna z w i e l u w y p o w i e d z i : „[..] Jakie inne jeszcze ź r ó d ł a w p ł y w a ć m o g ą na p o m y ś l n o ś ć w ł o ś c i a n i n a ? Opieka nieustanna dziedzica nad n i m , dobry m u dany przez niego [ t j . dziedzica - dop. A . S . j w gospodar­ stwie p r z y k ł a d , z a c h ę c a n i e do pracy w s z e l k i m i ś r o d k a m i w dziedzica m o ż ­ n o ś c i b ę d ą c e m i - bo powodem i c h n ę d z y w pewnych o k o l i c a c h jest p r ó ż n i a c ­ t w o i n i e r z ą d , na ten ostatni p o w ó d w a ż n y m i skutecznym b y ł o b y ś r o d k i e m Kassa O s z c z ę d n o ś c i c z y l i pewien grosz z j e g o d o c h o d ó w a ł a t w i e j jeszcze z zarobku najmu na o s z c z ę d n o ś ć złożony^ f . . . J " . 24 P o d s u m o w u j ą c informacje na temat zawartości akt majątku Wola Pękosze­ wska, należy p o d k r e ś l i ć , ż e materiały tego zespołu w e s p ó ł z aktami innego rodzaju s t a n o w i ą d o b r ą bazę ź r ó d ł o w ą do podjęcia szerzej zakrojonych b a d a ń etnograficzno-historycznych nad rozwojem kultury wsi mazowieckiej na prze­ strzeni X I X w. Przypisy * Archiwum Państwowe 4V Żyrardowie [dalej: APŻJ, Inwentarze archiwalne, r. 35, Akia majątku ziemskiego Wola oprać A. Stawarz, Żyrardów 1978. Z Por. Słownik 3 Tamże, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479. 4 Tamże. Geograficzny Kriilesnra Polskiego. I. XIII, Warszawa 1893. s. 794. ^ APŻ, Akta mająthi.... sygn. 8. ^Rodzina. 7 Herbarz Por. Polski Słownik szlachty polskiej. Biograficzny. Opracowany przez Sweryna 1. V I I I , Wroclaw 1959-1960. lir Untskiego. 1. IV. Warszawa 1907. s. 279. Pękoszewska, �A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA A P Ż , Akia majątku 171 .... sygn. 9 . 9 Por. P S B , t. V I I I , s. 4 3 5 . Tamże, s. 4 3 6 i nasi. Słownik Geograficzny .... t. X I I I , s. 794, t. X I V , s. 470. A P Ż , Akia majątku..., ^ Słownik Geograficzny .... op. cit. 1 1 ^ Рог. P. B a ń k o w s k i , Archiwalia ^ prywatne (pojęcie, A P Ż , Hipoteka Porządkowanie zakres gromadzenia, w Sochaczewie, APŻ, Akia majątku archiwaliów „ A i ć h c i o n " , I. 19/20: 1951. s. 194-216; T. Z i У I i ń s к a, prywatnych. metody opracowania), sygn. 12. 14-18. 19. „ A r c h e i o n " , t. 56: 1971, s. 71-88. sygn. 3 6 6 - 3 6 7 . sygn. 30. ^ Tamże, sygn. 7 Tamże, k. 7. 8 Tamże, k. 2 1 . ^ Por. Z . S t a n k i e w i c z , Tabele prest acyjne jako iródlo wiadomości o przemianach wsi Królestwa Polskiego w połowie XIX wieku, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 5 3 : 1962, z. 2, s. 313-314. ^" APŻ, Akia majątku..., sy " * Tamże, s y g n . 55, k. 17. ł ^ Tamże, sygn. 5 1 , k. 4. Andrzej Stawarz F I L E S O FT H E LANDED E S T A T E W O L A PĘKOSZEWSKA AND T H E I R V A L U E AS S O U R C E S F O R E T H N O G R A P H I C HISTORICAL RESEARCHES Summary Ethnographes researching the history peasant culture of the region of Mazovia as it was at the turn of two last centuries have not sufficiently exploited archival documents as sources, whereas there is a large data base at our disposal in different categories of records: registers, documents of records offices, of notary's offices, of communal self-government as well as maps and iconography. Most of those records are kept in National or Church Archives. To the most valuable, although not always well preserved categories of sources belong sets of documents concerning the management of landed estetes (left after abolishing manors and kept in archives). In the article the author presents an example of such set. T h e documents come from the manor Wola P ę k o s z e w s k a (central Poland) and were produced in the years 1824-1936. They contain a lot of interesting data informing about changes of-the ownership of property, formation of the boundaries of the demedne, divisions of the properly as well as the economic development of the manorial farm and of the village. T h e most valuable evidence show the economy in the late years of the period of serfdom system and, first of all the process of enfranchisement, granting peasants with land due to the decree of Tsar of Rossia in 1864. We can thus follow the orinins of peasant economy in capitalism. We can also learn about the activities of the owners of estate helping their former villeins to become self-sufficient farmers (they had changed serfdom services to land annuity already before 1864 and, granted peasants with plots of land very efficiently). The discussed documents proved to be useful for ethnography as well. One of the richest in information is the „ i n v e n t o r y of the manor" from 1824 comprising a very detailed record of the buildings belonging to the manorial farm as well as those used by peasants. Objects of everyday use of various kinds have been mentioned there: furnishing, kitchen implements and tools. Documents from later periods (1846-1870) also provide data illustrating standard of material culture. T h e y are good evidence for socio-economic stratification of the rural population, They �172 ANDRZEJ STAWARZ give information about breaking the ties of mulal dependence and obligations between the manor and the villagers in the second half of the nineteenth century. That is why the author considers them valuable for historical ethnography. Translated by Л/та Kiiczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4aefe3029ff426caa3d9cbe8b44b31d.pdf e8ca75bfe709b355ad809644bf6b1a45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2292 Title A name given to the resource Obraz przedwojennego kapitalisty w pamięci społecznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.138-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Obraz przedwojennego kapitalisty w pamięci społecznej (Refleksje etnologa) Andrzej Stawarz Badania etnograficzne nad zachowaniem w pamięci społecz­ nej obrazu dawnego kapitalisty nie należą do b a d a ń szczególnie rozwijanych czy preferowanych. Praktycznie możemy mówić o pewnej korelacji tych badań z poznawaniem kultury środo­ wisk robotniczych ( X I X - pocz. X X w.) i to tylko niektórych ośrodków. Głębsze studia, podejmowane są sporadycznie ( D i t trichowie w Żyrardowie, Poznańscy w Łodzi, Jabłkowscy w War­ szawie) . Nie przeceniając wartości tych prac trzeba powie­ dzieć, że już niebawem mogą one nabrać jeżeli nie pierwszorzęd­ nego to istotnego znaczenia, tak poznawczego, jak i praktycz­ nego. Oto bowiem zmienia się system polityczny i gospodarczy Polski, po blisko 50 latach mozolnie tworzone są na nowo zręby systemu gospodarczego w warunkach wolnego rynku i przy­ wracania własności prywatnej. Stworzenie takiego systemu jest o tyle trudne, iż o tradycjach funkcjonującego poprzednio systemu opartego na gospodarce rynkowej społeczeństwo dzi­ siejsze wie niewiele, w dodatku jest to społeczeństwo z wielkim trudem przystosowujące się do nowego systemu. Jak wiemy jest to głównie wynik oddziaływania ideologicznego w ramach państwa rządzonego przez komunistów. W PRL-u własność prywatna była czymś nagannym, a pewne pozostałości takiej własności były traktowane przez władze na ogół instrumental­ nie, propagandowo. W praktyce trudno doszukiwać się - przy tylu deformacjach - wzorów pozytywnych w zakresie funk­ cjonowania przedsiębiorstw prywatnych, skoro ogromna więk­ szość społeczeństwa przez kilkadziesiąt lat nie funkcjonowała w systemie gospodarki rynkowej, a wręcz przeciwnie - władza robiła wszystko by system ten zohydzić. Wobec faktu ogólnego zdeformowania stosunku społeczeństwa do własności prywat­ nej, do własności środków produkcji, a także co również jest ważne - do samej pracy, aktywności zawodowej i przedsiębior­ czości, należy mówić o takich mechanizmach, które spowodują stopniowe zmiany mentalne w p o ż ą d a n y m kierunku. 1 Nie jest to rzecz jasna zadanie naszej nauki, ale i etnologowie mogą p r ó b o w a ć odtwarzać dawniej funkcjonujące wzorce za­ chowań w układzie - „pracodawca - pracobiorca". Z dotych­ czasowych b a d a ń wynika, że w wielu znaczniejszych ośrodkach miejsko-przemysłowych ziem polskich kapitaliści stawali się dla społeczności robotniczych autorytetami (w rozumieniu Bystroniowskim) , a należące do nich zakłady poza funkcjami ekonomicznymi i socjalnymi nabierały po części charakteru k u l t u r o t w ó r c z e g o . Rzecz jasna, iż na gruncie miejskim auto­ rytet kapitalisty w X I X czy pocz. X X w. nie był jedynym autorytetem. Niewątpliwie w a ż n ą rolę odgrywały takie instytu­ cje jak Kościół, szkoła, czy instytucje społeczne zaspokajające potrzeby socjalne i kulturalne robotników. Wydaje się jednak, że autorytet kapitalistycznego pracodawcy, także w większym czy mniejszym stopniu realizujący się instytucjonalnie poprzez kon­ kretny zakład produkcyjny (bądź też handlowy) w istotny sposób oddziaływał na tworzenie i funkcjonowanie wzorców zachowań w obrębie środowiska społecznego pracowników (robotników). W szczególności autorytet kapitalisty mógł wpły­ wać na kształtowanie się stosunku robotników do pracy oraz do zakładu (fabryki), w którym byli zatrudnieni. Pewna część kapitalistów już w X I X wieku miała w tym zakresie swoje własne koncepcje społeczne i socjotechniczne, niejednokrotnie oparte na wzorcach zachodnioeuropejskich. Były one realizowane konkretnie tylko w niektórych o ś r o d k a c h , wyprzedzając niekie2 3 4 138 dy prawodawstwo fabryczne, a także stopniowo oddziaływując wzorotwórczo na inne ośrodki. Wydaje się, że przykładem najbardziej zaawansowanej realizacji nowoczesnych ХГХ-wiecznych koncepcji rozwoju infrastruktury społecznej wokół za­ kładu przemysłowego jest Żyrardów. „Zakłady dominowały nad całym życiem miasta, gminy, a fabryka była jedynym możliwym miejscem pracy dla włók­ niarzy. Alternatywą pozostawała tylko zmiana fachu i niełatwe przejście do niżej płatnej pracy w bez p o r ó w n a n i a mniejszych i nielicznych przedsiębiorstwach, głównie przemysłu spożyw­ czego, lub jakże trudna i ryzykowna emigracja do innych ośrodków przemysłowych czy za granicę. Musiało to silnie wpływać na powiązanie załogi z zakładami, a jednocześnie na szczególnie duże jej uzależnienie od właściciela fabryki. Temu uzależnieniu sprzyjały patriarchalne stosunki, nie spo­ tykane już w innych ośrodkach przemysłowych (...). D u ż a część załogi traktowała domy fabryczne dla robotników, stołówki, szpital i ambulatorium (...), kąpielisko, pralnie, szkoły, ochro­ nki, świadczenia na przytułek dla robotników, zapomogi dla położnic i niezdolnych do pracy robotników (...), emerytury pracownicze, a nawet trzy kościoły, jako przejaw filantropii i łaski właścicieli." 5 1. Burżuazja w Polsce W świetle nowych b a d a ń historycznych burżuazja jest warst­ wą - klasą społeczną, której czas narodzin na ziemiach polskich zasadniczno przypadł na lata 30. i 40. X I X stulecia. For­ mowanie się nowej grupy społecznej miało istotny związek z tworzeniem się podstaw nowoczesnego przemysłu wydobyw­ czego, hutnictwa, włókiennictwa, przetwórstwa spożywczego (cukrownictwo) oraz budowy pierwszych linii kolejowych. Ograniczona objętość artykułu nie pozwala tutaj na szersze omówienie dziejów społecznych tej grupy, niemniej warto podkreślić chociaż to, że burżuazja - p o c z ą t k o w o bardzo jeszcze nieliczna - stosunkowo szybko zajęła wysokie miejsce w hierar­ chii społecznej przyczyniając się do transformacji gospodarczej kraju, zresztą w trzech odmiennych systemach państw zabor­ czych. W ciągu kilkudziesięciu lat, praktycznie j u ż w I I połowie X I X stulecia, utrwalił się następujący podział burżuazji: 6 1) wielka finansjera oraz właściciele zakładów przemysłowych (w szczególności dużych i średnich); 2) środowisko średniozamożne (właściciele kamienic, wyższy personel kierowniczy i techniczny w przemyśle i na kolei, właściciele większych firm handlowych); 3) drobnomieszczaństwo. Burżuazja na ziemiach polskich w X I X w. szybko różnicowała się zawodowo i majątkowo, a wybitniejsi jej przedstawiciele odgrywali coraz bardziej znaczące role w życiu publicznym, podejmując ważne zadania niegdyś przydawane tylko arysto­ kracji bądź też znamienitszym przedstawicielom stanu szlachec­ kiego, a w X I X w. formującemu się ziemiaństwu. Z grona bogatych i światłych polskich burżua rekrutowali się także rzecznicy sprawy narodowej, mecenasi nauki i kultury. Trzeba przy tym zaznaczyć, że ówcześni kapitaliści na ogół nie byli z pochodzenia Polakami. Wykazują to niektóre studia, dla przykładu tylko zacytuję tu wyniki badań nad składem burżuazji łódzkiej. Według danych z 1866 r. burżuazję przemysłową Łodzi �I sformowali głównie Niemcy (48% ogółu właścicieli zakładów), Żydzi (20%), Czesi (15%), a w małym stosunkowo stopniu Polacy (13%). D o końca stulecia proporcje te wyraźnie zmieniły się - w latach 1890-1900 przewagę osiągnęli Żydzi (44% ogółu właścicieli) tuż przed Niemcami (37%). Natomiast zmniejszył się udział burżuazji polskiej (tylko 10%), a głównie czeskiego pochodzenia (poniżej 4 % ) . W czasy I I Rzeczypospolitej burżuazja weszła jako grupa społeczna o znacznym stopniu zróżnicowania majątkowego, zawodowego, wyznaniowego a także narodowego. W pełni potwierdzały to spisy ludności z 1921 i 1931 r. Nadal burżuazja w skali makrospołecznej była grupą stosunkowo mało liczną (ok. 1,4% ogółu ludności kraju) i bardzo nierównomiernie rozmieszczoną terytorialnie. W największym stopniu koncent­ rowała się w dużych i średnich ośrodkach o poważniejszym znaczeniu gospodarczym. Największe polskie skupiska bur­ żuazji przed wojną, to (według spisu z 1931 г.): Warszawa - 46794 osoby (4% ludności miasta), Łódź - 26425 osób (3,45%), Lwów - 14266 osób (3,14%), K r a k ó w - 13600 osób (3,36%), Poznań - 11487 osób (3,4%) i Wilno - 10926 osób (2,6%), a także pogranicze G ó r n e g o Śląska i Zagłębia D ą b r o w s ­ kiego (Będzin, Sosnowiec, Zawiercie, Katowice) - łącznie 17146 osób ( 2 , 1 % ludności miast i powiatów tego obszaru). Warto przy okazji zaznaczyć, że jedynym ośrodkiem mającym zbliżony do Warszawy odsetek burżuazji była Bydgoszcz (prawie 3,9% ludności miasta). 7 8 9 Nie może zatem dziwić fakt zdecydowanego w okresie PRL-u prymatu b a d a ń klasy robotniczej nad badaniami poświęconymi dziejom burżuazji. Trud prowadzenia studiów historycznych odnoszących się do burżuazji, dociekających procesów tworze­ nia się wzrostu i upadku fortun, mechanizmów rozkwitu rodzimej (a także bardzo często importowanej) przedsiębiorczo­ ści kapitalistycznej, podjęło stosunkowo niewielu badaczy. I tylko prace kilku z nich możemy uznać dziś za w pełni lub w dużej części wartościowe, przydatne dla odtwarzania portretu zbiorowego kapitalisty polskiego X I X i I poł. X X w. Z jednej strony dysponujemy bowiem monografiami opartymi przede wszystkim na dość wszechstronnie analizowanych danych staty­ stycznych, z drugiej zaś kilkoma tylko, ale za to pogłębionymi źródłowo biografiami znamienitszych przedstawicieli burżua­ z j i . Większa część tych o p r a c o w a ń znana jest wprawdzie na ogół tylko specjalistom, historykom dziejów społecznych i gos­ podarczych, natomiast problematyka tych prac chyba nigdy nie była zbytnio popularyzowana. Ich rola w przezwyciężaniu stereotypu kapitalisty wyzyskiwacza jest zatem trudna do przecenienia, dopiero dalszy rozwój b a d a ń i odpowiednie upo­ wszechnienie ich wyników może przynieść istotniejsze zmiany w tym zakresie. Wielką rolę w kształtowaniu nowego wizerunku dawnego kapitalisty i demistyfikowaniu stereotypu kapitalisty wroga klasowego mogą odegrać przede wszystkim mass media (prasa, radio, tv), które jak do tej pory raczej zbyt mało uwagi poświęcają problematyce tradycji polskiego biznesu, rodzimej przedsiębiorczości ,a zarazem przez preferowanie w publicys­ tyce wszelkich wynaturzeń tworzącego się nowego systemu gospodarczego mają wydatny wpływ na kształtowanie się nowego stereotypu kapitalisty - aferzysty i hochsztaplera. 1 2 13 W latach okupacji hitlerowskiej pozycja społeczna i ekonomi­ czna burżuazji została wydatnie osłabiona. Natomiast po 1945 r. nacjonalizacja przemysłu oraz upaństwowienie instytucji finan­ sowych, handlu oraz usług praktycznie wyeliminowały tę grupę z pejzażu społecznego na kilkadziesiąt lat. Od lat 80. jesteśmy świadkami powolnego odradzania się burżuazji w Polsce w wa­ runkach kryzysu społeczno-gospodarczego, ale też i bardzo istotnych transformacji systemu w ramach coraz bardziej za­ awansowanej współpracy międzynarodowej. 2. Stereotyp kapitalisty w świadomości społecznej W okresie po 1945 r. ze względów ideologicznych władza propagowała stereotyp kapitalisty „wroga klasowego", które­ mu przypisywano wyłącznie cechy negatywne z przysłowiowym już wyzyskiwaniem robotników. Ten rodzaj podejścia można łatwo zilustrować wieloma przykładami pochodzącymi nie tylko z instrukcji, broszur propagandowych czy partyjnych przemó­ wień, ale także z literatury naukowej czy popularnonaukowej. Poprzestaliśmy w tym miejscu na jednym tylko dość charak­ terystycznym przykładzie. ,,(...) Kruschowie i Enderowie zapłonęliby na pewno świętym oburzeniem, gdyby jakikolwiek świadek nazwał ich wyzys­ kiwaczami. Oni wyzyskiwaczami?! Jak to? Przecież dbają o ro­ botników i pracowników fabryki! Przecież budują i m domy, z litości przyjmują do pracy ich dzieci! A więc troszczą się o podwładnych prawdziwie po ojcowsku... Wspomagają hoj­ nymi darami miejscowy kościół ewangelicki. Erwin Kiss i Ed­ ward Kunitzer, autorzy wydanych po latach książek o Pabiani­ cach, z apologetyczną emfazą nazwą ich 'ojcami miasta' i 'dob­ rodziejami parafii' ( , . . ) . " Wystawianie tego rodzaju ocen dawnym kapitalistom - na użytek ideologii lub „ t w o r z e n i a " dla potrzeb tej ideologii historiografii - miało rzecz jasna pełną p o d b u d o w ę w fakcie istnienia sprzeczności interesów między burżuazja a robot­ nikami. Sprzeczności te - o ile nie były w swych skutkach poważnie przez kapitalistów łagodzone bądź neutralizowane prowadziły niejednokrotnie do konfliktów społecznych, bun­ tów, strajków, narastania nastrojów rewolucyjnych. Co bardziej radykalne partie polityczne wykorzystywały tę sytuację zdoby­ wając wśród robotników posłuch i poparcie dla haseł walki z burżuazja. Oprócz haseł standardowych pojawiały się niekie­ dy i hasła dosyć niekonwencjonalne, personalnie dotykające określonych kapitalistów (chociaż też jednoznaczne w swej wymowie) np. „Bierz Endera na kowadło i młotami dobrze wal! Bo on ufa w swe miliony, lud roboczy za nic m a . . . " 10 11 3. Wizerunek dawnego kapitalisty w pamięci społecznej Po wstępnej analizie wybranych wspomnień czy też opowieści wspomnieniowych dotyczących dawnych (sprzed 1939 r.) przed­ siębiorstw, właścicieli fabryk lub różnego rodzaju firm hand­ lowych i usługowych, można stwierdzić, iż w pamięci pracow­ ników (głównie robotników, ale także np. sprzedawców, urzęd­ ników czy też przedstawicieli średniego personelu kierownicze­ go) utrwaliły się co najmniej trzy rodzaje wizerunków (wzorców osobowych) kapitalisty. Pierwszy z nich, to wizerunek kapitalis­ ty bezwzględnie postępującego wobec robotników, skupionego wyłącznie na p o m n a ż a n i u kapitału, zupełnie obojętnego na los zatrudnionych robotników: ich warunki bytowe czy socjalne. Personalizacja tego rodzaju wzorca, jeżeli pod uwagę bierzemy nie tylko właścicieli fabryk, ale także osoby bezpośrednio reprezentujące ich interesy, funkcjonują w literaturze pięknej (Ziemia obiecana Władysława Reymonta, Czarne skrzydła Juliu­ sza Kadena-Bandrowskiego, i in.) oraz pamiętnikarskiej. W od­ niesieniu do okresu międzywojennego patologię tego rodzaju wizerunku znakomicie uchwycił Paweł Hulka-Laskowski. Od­ wołajmy się tutaj tylko do jednego z fragmentów jego zaan­ gażowanej publicystyki demaskującej „ p a n ó w " przedwojen­ nego Ż y r a r d o w a . „(...) Od roku 1927 coraz częściej powtarzano imiona dwóch nowych władców Żyrardowa: Koehlera i Waśkiewicza. Dwa te imiona zrosły się z sobą tak ściśle, że gdy się powiedziało Koehler, to echo niby myśl natrętna odpowiadało: Waśkiewicz. To kazał zrobić Koehler, tamto zarządził Waśkiewicz (...). 0 Koehlerze krążyły po Żyrardowie niewiarygodne wprost wieści. Wszyscy jednozgodnie twierdzili o nim, że nie mówi, ale krzyczy, a nawet wrzeszczy. Gdy wpadał do Ż y r a r d o w a , to pojawieniem się swoim przerażał nie tylko robotników, ale 1 kierowników oddziałów, a nawet dyrektorów. W napadzie złego humoru kazał dyrektorom odbierać aparaty telefoniczne, albo nawet sam przecinał kable, za byle co przyskakiwał z pięścią do nosa nawet wobec starszych od siebie dyrektorów, domagał się od wszystkich coraz większych oszczędności i zadziwiał kierowników tkalni i magazynów swoim postępowaniem: niech tylko powstawało większe zapotrzebowanie na j a k ą tkaninę, natychmiast kazał przerywać jej fabrykację. Opowiadano sobie o nim, że zaglądał nawet do toalet damskich, czy pracownice biurowe nie przesiadują tam dla przyjemności i czy nie palą 139 �papierosów, a gdy jedną z nich przyłapał z papierosem, kazał ją natychmiast zwolnić. (...) Koehler miał siłę po swojej stronie i z całym cynizmem wyzyskiwał to prawo silniejszego. Zaś pan Waśkiewicz odsłania! mu właściwie wszystkie braki naszego ustawodawstwa robotniczego i społecznego i doradzał w jaki sposób można wyzyskać każdy z tych braków. Ogarniała nas rozpacz, ale cóż było robić? (...)" W tym konkretnym przypad­ ku chodziło o wyłączenie Z a k ł a d ó w Żyrardowskich, jako kon­ kurenta na międzynarodowym rynku produkcji tkanin natural­ nych. Szczególnie zależało na tym francuskiemu „królowi bawełny" Boussacowi, który wykupiwszy większość akcji Za­ kładów Żyrardowskich przejął nad tą fabryką całkowitą kont­ rolę, a specjalnie dobrani dyrektorzy już na miejscu stosując odpowiednie formy „ z a r z ą d z a n i a " utrzymywali produkcję na niskim poziomie i sukcesywnie zwalniali robotników. W latach 1926-1932 zakłady zostały doprowadzone do ruiny ekonomicz­ nej, a miasto do u p a d k u . Dla społeczeństwa robotniczego Ż y r a r d o w a był to ogromny szok, zważywszy, iż bardzo wiele osób znakomicie pamiętało zupełnie inne czasy sprzed I wojny światowej. Wówczas (w latach 20. i 30.) żywa była jeszcze i powszechna pamięć o poprzednich właścicielach, Dittrichach. Utrwalony był społecznie wizerunek innego kapitalisty, jako właściciela firmy traktującego zatrudnionych pracowników pa­ ternalistycznie, z pozoru nawet dobrodusznie i opiekuńczo. Istotą motywacji takiej właśnie postawy właściciela firmy była jak się wydaje - chęć naprawienia niesprawiedliwości systemu kapitalistycznego metodą „leczenia objawów", a nie przyczyn „ c h o r o b y " . Akurat w przypadku Ż y r a r d o w a „leczenie" prowa­ dzono w bardzo szerokim zakresie, w innych ośrodkach przemy­ słowych wyglądało to niekiedy podobnie jak w Żyrardowie, na ogół jednak robotnicy z „ojcowską o p i e k ą " pracodawcy czy dobroczynnymi skutkami fabrycznych instytucji socjalnych stykali się rzadko, albo wcale. Przywołajmy raz jeszcze tak charakterystyczne wspomnienia Hulki-Laskowskiego odnoszą­ ce się do okresu sprzed 1914 r. „ D a w n y zarząd dbał o wszech­ stronne zaspokajanie potrzeb swoich robotników i w ogóle ustosunkowywał się do nich jak najżyczliwiej. Kosztem fabryki prowadzone były liczne szkoły i wielka wzorowa ochrona. Tysiące dzieci robotniczych i urzędniczych otrzymywało w tych instytucjach podstawy wychowania i wykształcenia. Właściciel Z a k ł a d ó w Żyrardowskich, Karol Dittrich, miał na widoku stworzenie w Żyrardowie nawet szkolnictwa zawodowego, które dostarczałoby fabryce wykwalifikowanych fachowców. Szpital wzorowy, przytułek dla starych robotników, czytelnie i biblio­ teka, w której nie brakło nawet wielkich encyklopedyj, D o m ludowy dla stowarzyszeń robotniczych - wszystko to były instytucje utrzymywane kosztem fabryki na wysokim poziomie, ale robotnicy widzieli w nich swoją własność, której i m nikt nie kwestionował". 1 4 15 16 W ostatecznych rachunkach kapitaliście chodziło o możliwie silne związanie i uzależnienie robotnika od zakładu pracy. W tym celu nie tylko stopniowo starano się udostępniać robotnikom - budowane przecież z faktycznie przez nich wypracowanych kapitałów - mieszkania, kościoły, przedszkola, szkoły, biblioteki, domy kultury, szpitale, przytułki itp., ale także tworzono specjalne fundacje emerytalne i socjalne, wresz­ cie też posuwano się do tworzenia „legendy" ukazującej właś­ ciciela jako wyjątkowej dobroci opiekuna, niemal po ojcowsku dbającego o robotników i ich rodziny. Taki właśnie wizerunek - bywało i tak - wpajano j u ż bardzo wcześnie dzieciom robotników w trakcie wychowania przedszkolnego. Znakomi­ tym przykładem może być ceremonialna uroczystość „gwiaz­ d k i " organizowanej przez Zakłady Żyrardowskie w czasach poprzedzających I wojnę światową. „ W dużej sali ochrony odsłaniano popiersie K . Dittricha. Śpiewano kolędy, a także piosenki o Dittrichu. Wśród prezen­ tów były: towar na sukienkę, pończochy, podwiązki, koszulki, cukier kostkowy, kawa prawdziwa, landryny w pudełku, poma­ rańcze, duża strucla. Biedne dzieci, sieroty otrzymywały dodat­ kowo paletka, buciki, ubranka. Na wszystkie te prezenty trzeba było wcześniej zanieść dużą chustę z przyszytym nazwiskiem." Następnie dzieci wyrażały wdzięczność za otrzymane podarunki śpiewając pod popiersiem Dittricha: 17 140 1. „Szczęśliwy dzień dzisiaj mamy Piękny pana Dittricha dar Oto zawsze na nas czeka Jego ojcowska opieka Więc Ciebie o Boże Prosimy w pokorze Dnia każdego 0 zdrowie Jego" 2. „Zeszła z nieba gwiazdka złota Z tęczowymi barwy 1 po całym bożym świecie Rozsypała skarby Dziś i nam się gwiazdka śniła Uśmiechnięta jaśniej Co choinkę oświeciła Jak w czarownej baśni Toteż wdzięczni Za ojcowskie dary hojnej ręki Spieszmy panu Dittrichowi Złożyć serdeczne dzięki." 18 M o t y w roztaczania „ojcowskiej opieki" i obdarzania robot­ ników (począwszy od dzieciństwa) „hojnymi darami" stał niejako u podstaw ogólnie życzliwego stosunku pracodawcy do pracowników. Robotnicy mieli się czuć jak jedna wielka rodzina silnie związana z własną fabryką i miała być przepełniona szacunkiem i wdzięcznością do właściciela - pryncypała. Tym­ czasem życie nie układało się - mimo ogromnych niekiedy wysiłków właścicieli w działalności na rzecz robotników - jak sielanka. Niemniej w pamięci społecznej - przynajmniej jeżeli chodzi o większe ośrodki miejsko-przemysłowe - utrwalił się wizerunek dawnego kapitalisty po ojcowsku traktującego robot­ ników. Trzeci wzorzec czy typ wizerunku, o k t ó r y m tu jeszcze warto powiedzieć, oparty był na połączeniu ducha stosunków familiar­ nych z budowaniem swoistego poczucia wspólnoty interesów między właścicielem (także reprezentującą go k a d r ą kierow­ niczą) a całym personelem firmy. Wzorzec ten z całą pewnością był niezwykle trudny do zrealizowania w warunkach dużego zakładu przemysłowego, ale w praktyce mógł mieć istotne znaczenie dla kształtowania rozwoju np. firm handlowych czy usługowych. Dobrym przy­ kładem takiej firmy może być D o m Braci Jabłkowskich funk­ cjonujący z wielkim powodzeniem w Warszawie w latach 1912-1950 . Właściciele firmy od początku jej istnienia dbali o bardzo dobry poziom działalności handlowej, zarazem kształtując zespół pracowniczy wzorowo i odpowiedzialnie funkcjonujący, kompetentny w obsłudze klienta, odpowiednio gratyfikowany i korzystający w szerokim zakresie z różnych form udogodnień socjalnych, wspólnego wypoczynku i rekreacji. „Jeśli mówię o właściwej atmosferze, to muszę zastrzec, że nie było to tolerowanie nieprawidłowości postępowania i zachowa­ nia poszczególnych osób czy złego wypełniania codziennych obowiązków. Łączyło się to z p o d p o r z ą d k o w a n i e m rygorom stanowiącym dewizę dyrekcji 'magazynu zadowolonych klien­ tów', a szczególnie z poszanowaniem klienta i jego życzeń (żądań za jego pieniądze), jednających firmie zaufanie i życzliwość. Pod tym względem szkoła była twarda - ż ą d a n o jednoznacznie rzetelności, fachowości, zainteresowania osobą klienta i jego życzeniami, a przy tym uprzejmości i cierpliwości. (...) Niezależnie od tych wymagań czcigodny senior-dyrektor, Józef Jabłkowski, odnosił się z pełnym zrozumieniem dla ciężkiej, męczącej pracy sprzedawców. Zwracał uwagę na konie­ czność wykorzystania spokojniejszych m o m e n t ó w , by odpocząć za kontuarem w pozycji siedzącej. C h o ć niekiedy groźny, miał wiele wyrozumiałości dla ludzi, udzielał często swych życzliwych rad ( . . . ) . " Z biegiem lat pracownicy D o m u Towarowego Braci Jabłkow­ skich tworzyli rodzaj wspólnoty ludzi zżytych z sobą w atmo­ sferze kształtowanej w ogromnej mierze przez życzliwie ludzkie, zarazem wymagające fachowości podejście właścicieli i dyrekcji. Zdobycie pracy w tej firmie było marzeniem wielu osób. Ci którzy w niej pracowali przez dłuższy czas, później po latach z wielkim sentymentem wspominali te lata, oto jeden z bardziej wymownych fragmentów takiej relacji: „Bardzo lubiliśmy wszyscy, 'biały tydzień', kiedy w lutym 19 20 �I sprzedawano wszystko wyłącznie w bieli (...). Całe pierwsze piętro zamieniało się wówczas w sad kwitnących jabłoni. Autentyczne drzewa zdobiły kwiaty sztuczne, a robione przez cały personel z takim zamiłowaniem, że łudząco przypominały prawdziwe. D o dziś je widzę w pamięci, tak jak wszystkie dobre lata przepracowane u Jabłkowskich. Jak bardzo byliśmy ze sobą zżyci, od dyrektora do sprzątaczki, niech świadczy fakt, że co roku w drugą niedzielę po Wielkanocy spotykamy się, by pogadać, powspominać, dowiedzieć się, czy ktoś nie potrzebuje pomocy, pochwalić się w n u k a m i " . Ale nie tylko pracownicy byli przywiązani do swojej firmy. D o m Towarowy Braci Jabłkowskich funkcjonował jeszcze do 1950 r. Sporo osób pamiętało firmę sprzed wojny i po 1945 r. wolało robić zakupy właśnie w tym domu handlowym, a nie w państwowych domach towarowych. „Pamiętam, gdy zabrak­ ło nam zwykłych szklanek, sprzedawczyni powiedziała klientce, że są w PDT, a ona odrzekła: 'To wstyd, że pani mnie tam odsyła: ja chcę kupić u Jabłkowskich' ( . . . ) . " . 21 22 4. Autorytet kapitalisty a kultura robotnicza W wielu znaczniejszych ośrodkach miejsko-przemysłowych ziem polskich I I połowy X I X i początkach X X w. zakłady produkcyjne nie tylko zapewniały pracę robotnikom, także odgrywały - mniejszą lub większą rolę (w zależności od wielu czynników) - w kształtowaniu kultury określonych środowisk robotniczych. Tam gdzie pracodawcy i administracja fabryczna instytucjonalnie kierowali organizacją życia robotników m o ż n a chyby mówić o „kulturze sterowanej" do pewnego stopnia autorytetem właściciela zakładu. Klasycznym przykładem ta­ kich p r ó b jest Żyrardów w czasach Hiellego i Dittricha, ale w literaturze etnograficznej czy etnograficzno-historycznej znaj­ dziemy jeszcze kilka innych dość podobnych пр.: osadę „Księży M ł y n " w Łodzi, osadę przy Hucie „ Z g o d a " i i n . W tego rodzaju ośrodkach aktywność administracji fabrycznej, pobu­ dzana inicjatywą właściciela (współwłaścicieli) skupiona była na kwestiach: a) budowy i właściwego utrzymania osiedli robotniczych; b) zapewnienia opieki i podstaw oświaty dzieciom robotników; c) organizacji czasu wolnego (głównie rozrywki). W żadnym z o ś r o d k ó w miejsko-przemysłowych fabryka poprzez specjalnie powołane instytucje oraz przedsięwzięcia nie objęła całokształtu lokalnej kultury, nie przeniknęła do głębi wszystkich sfer życia robotników. Niemniej w wielu przypad­ kach autorytet pracodawcy i siła administracji fabrycznej miały wielkie znaczenie, chociaż na ogół - mimo wyznaczonych ram funkcjonowania społeczności robotniczej - pozostawało wiele miejsca z a r ó w n o na kontynuowanie form tradycyjnych, a z cza­ sem rozbudowywanie - w miarę emancypacji warstwy robot­ niczej - swoistych form aktywności społecznej i kulturalnej. Ogólnie trzeba stwierdzić, że zakład produkcyjny oddziaływał na środowisko robotników przez rodzaj produkcji, organizację i rytm pracy oraz czasu wolnego od pracy. W zależności od godzin pracy, system organizacji produkcji (system nakładczy, praca na zmiany itd.), ilości tzw. czasu wolnego oraz składu społecznego załogi (proporcje w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn, ale także osób różnych wyznań: chrześcijan i żydów) kształtował się lokalnie specyficzny rytm codzienności, to z kolei wyznaczało określony sposób życia danej społeczności robotniczej. W na­ wiązaniu do dotychczas przeprowadzonych b a d a ń z pewnością możemy mówić o dość jaskrawych różnicach między ośrodkami przemysłu włókienniczego oraz wydobywczego (kopalnie węgla kamiennego). Nadal jednak nie są prowadzone na szeroką skalę badania porównawcze, które umożliwiłyby kulturową interpretację wszystkich podstawowych u w a r u n k o w a ń robot­ niczego sposobu życia w X I X i początkach X X w. (do 1939 г.). Z konieczności zatem, dokonując przeglądu dziedzin życia robotniczego podlegających wpływom autorytetu pracodawcy, odwołam się tu tylko do przykładu ośrodka żyrardowskiego. Zdaniem A . Woźniaka i J. Kazimierskiego powiązania społecz­ ności robotniczej Ż y r a r d o w a z miejscową fabryką w czasach przed I wojną światową były niezwykle rozgałęzione, obej­ 2 3 24 mowały niemal całą sferę robotniczego życia „ o d kolebki aż po g r ó b " . Pierwszą instytucją fabryczną z j a k ą stykała się więk­ szość dzieci robotniczych (od 3 roku życia) była tzw. ochronka. Powstała ona z woli właścicieli fabryki w 1875 r „ i już wkrótce - po wybudowaniu nowego obiektu w latach 80. X I X w. - stała się najnowocześniejszą i największą w Królestwie Polskim instytucją tego rodzaju, przyjmującą dziennie 1100-1200 dzieci. W ochronce dziećmi (zwykle po jednym z każdej robotniczej rodziny) opiekowały się wychowawczynie („freblanki") przez niemal cały czas pobytu rodziców w pracy. Zwykle po śniadaniu w domu ktoś ze starszego rodzeństwa zaprowadzał dziecko do ochronki. Odpłatność za posiłki (głównie jednodaniowy obiad) była niewielka, sieroty i półsieroty żywiono nieodpłatnie. W tra­ kcie zajęć dzieci uczono podstaw czytania i pisania, gier, zabaw, śpiewu, deklamacji. Wydarzeniami, które zapadły w pamięć dzieci były coroczne „gwiazdki" oraz pożegnalne uroczystości na zakończenie każdego roku przed wakacjami organizowane dla grup dzieci opuszczających ochronkę. „Wszystkie dzieci ubrane były w niedzielne ubrania i stały w dużej sali ochronkowej, a pani Hornig coś mówiła i potrącała aksamitną k o k a r d ą czarnego czepka. (...), za białymi filarami sali, pod oknem górnym, niby w jakim kościele stał biały marmurowy człowiek: (...) Pomnik starego pana Dittricha. Pani Hornig przestała prawić, zeszła z krzesełka i wszyscy mówili, że bardzo długo będziemy siedzieli w domu: dwa miesiące czy coś takiego (...). A potem ojciec zapytał: 'Karteczkę j u ż masz?'. Już ją miałem. Była to karteczka do szkoły ( . . . ) . " 2 5 26 Ż y r a r d ó w miał pod koniec X I X w. stosunkowo dobrze funkcjonujący system szkół elementarnych (zwykle 3 - od­ działowych z n a u k ą trwającą 4-6 lat), głównie - chociaż nie tylko - dzięki inicjatywie fabryki, w tym także stopnia gimnaz­ j a l n e g o . Stworzone też zostały podstawy szkolnictwa zawodo­ wego, u schyłku stulecia dyrekcja zakładów zorganizowała szkołę tkacką. „Przyjmowano do niej młodzież po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, ale jak się wydaje, pełne 3 oddziały nie zawsze były wymagane. Szkoła była koedukacyjna. Nauka trwała 1 rok, ale w zależności od potrzeb mogła być skrócona lub przedłużona. Grupa uczniów liczyła 12-30 osób. Nauczycielami byli wysoko­ kwalifikowani, wybrani przez dyrekcję robotnicy (...). Nauka była bezpłatna, ale i uczniom za w y k o n a n ą pracę nie płacono (...). Po ukończeniu kursu wzywano wszystkich absolwentów do kantoru, gdzie dostawali skierowanie do pracy, zwykle na wydziały, na których pracowali już ich rodzice." W okresie wcześniejszym nierzadkie były przypadki zatrud­ niania młodocianych, a nawet małych dzieci. Z czasem ustawo­ dawstwo fabryczne uregulowało te sprawy, niemniej materialne potrzeby robotniczych rodzin zmuszały młodzież (15—17-letnią) do możliwie szybkiego podejmowania pracy w fabryce. Prefero­ wane były młode osoby, których rodzice już od pewnego czasu pracowali w fabryce. Trudniej było się zatrudnić osobom spoza Ż y r a r d o w a , które mogły ewentualnie liczyć na pomoc (wsta­ wiennictwo) krewnych w tym o ś r o d k u zasiedziałych albo na małżeństwo z osobą już w fabryce pracującą. „Wielu mężczyzn żeni się z tutejszymi dziewczętami właśnie w nadziei, że zostaną dzięki temu przyjęci do fabryki (...); kandydaci [do pracy - dopisek A.S.] nierzadko kierują się nawet mniemaniem, że ożenek z robotnicą fabryki daje pewne prawo do otrzymania pracy w z a k ł a d a c h . " Drugim ważnym problemem dla mieszkańców Ż y r a r d o w a było uzyskanie mieszkania. Zakłady Żyrardowskie w latach 1868-1903 rozwinęły b u d o w ę dużego osiedla d o m ó w fabrycz­ n y c h , niemniej nie zaspokoiło to do końca potrzeb bardzo licznej (8-9 tys. osób na przełomie wieków) załogi. Dla wielu robotników żyrardowskich mieszkanie fabryczne było wówczas szczytem marzeń, było znacznie wyżej cenione od mieszkań w domach czynszowych. Rodziny robotnicze otrzymywały zwykle mieszkania 1 -izbowe o pow. 20-24 m , rodziny majstrów 2-izbowe (pokój z kuchnią). Przy przydziale mieszkania prefero­ wano specjalistów z zagranicy oraz robotników o długoletnim stażu pracy w zakładach. Mieszkańcy d o m ó w fabrycznych otrzymywali w użytkowanie miejsce w k o m ó r k a c h gospodar27 28 29 30 31 2 141 �czych oraz przydomowy ogródek. N a koszt fabryki co roku mieszkania malowano, ponadto mieszkańcy mogli kupić opal w składzie fabrycznym po cenach niższych od rynkowych. Od lat 70-80. X I X w. w domach robotniczych obowiązywał regulamin określający prawa i obowiązki lokatora (cisza nocna), sprząta­ nie, urządzanie zabaw i t d . Opłaty za komorne potrącane były przy wypłacie. W przypadku utraty pracy w fabryce lokator był zmuszony zmieszkanie opuścić. Podstawowe problemy i sprawy socjalne robotników były stopniowo rozwiązywane przez fabrykę, chociaż w niektórych przypadkach nie tyle z woli właścicieli i dyrekcji ile pod naciskiem akcji strajkowych (począwszy od słynnego strajku w 1883 г.). Od połowy lat 80. robotnicy mogli korzystać z tańszego zaopatrzenia w ziemniaki, mąkę czy węgiel w skle­ pach fabrycznych, ponadto od 1884 r. mieli do dyspozycji spółdzielnię spożywczą „Oszczędność" p o w o ł a n ą z inicjatywy administracji fabrycznej. Bardzo poważnie rozbudowane zostały instytucje opieki zdrowotnej: ambulatorium przyfabryczne wraz z apteką funkc­ j o n o w a ł o już od lat 60., od 1884 r. szpital na 40 łóżek, przeniesiony następnie do zbudowanego w latach 1894-96 nowego gmachu (80 łóżek, 5 oddziałów). N a przełomie wieków opieką lekarską (pracowało tu wówczas 5-7 lekarzy i felczerów) niemal całkowicie od 1885 r. bezpłatną - objęto ponad 20 tys. osób, tj. robotników z rodzinami. Ponadto służba medyczna zabiegała stale o poprawę w a r u n k ó w pracy, dzięki czemu tuż przed I wojną światową zainstalowano w halach fabrycznych nowoczesne urządzenia wentylacyjne i nawilżające . Znacznie wcześniej zarząd fabryki zadbał o właściwe oświetlenie hal fabrycznych oraz zabezpieczenie przeciwpożarowe (zakłady dysponowały od początku lat 80. dobrze wyposażonym i wy­ szkolonym oddziałem straży p o ż a r n e j ) . Ponadto pracownicy mogli korzystać z łaźni, pralni, stołówki fabrycznej. Zarząd fabryki od końca X I X w. zapewniał robotnikom o długim stażu pracy skromne emerytury (w systemie książeczek oszczędnoś­ ciowych) oraz różnego rodzaju zasiłki dla pracowników (dla położnic, dla osób niedołężnych, w związku z pogrzebem itd.), a także wprowadził ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypad­ ków. 3 2 33 34 3 5 Właściciele fabryk wraz z zarządem interesowali się też w znacznej mierze organizacją życia kulturalnego, rozrywek w środowisku robotniczym. Próby powołania biblioteki i teatru dla robotników podjęto w końcu lat 80. X I X w., chociaż w praktyce - z uwagi na przeciwdziałanie ze strony administracji rosyjskiego zaborcy - szersza działalność tego rodzaju mogła się rozwijać dopiero po 1905 r. W znacznie lepszej sytuacji byli cudzoziemscy pracownicy zakładów, którzy wcześnie założyli i rozwijali swoje organizacje i instytucje kulturalne (np. niemie­ cki chór Zyrardover Gesang Verain powstały w 1861 r„ orkiestra kameralna głównie złożona z Czechów, biblioteka obcojęzyczna działająca od 1876 r„ i wiele i n n y c h ) . Niemniej zarząd fabryki wspierał wiele inicjatyw kulturalnych aktywizujących robotników, np. przyjmowano uzdolnionych robotników do orkiestry fabrycznej (najlepszej w tej kategorii na początku X X w. w Królestwie Polskim), powołano stałą biblio­ tekę z czytelnią (1906), obejmowano patronat nad stowarzysze­ niami robotniczymi (głównie artystycznymi i oświatowymi). Wspierano też rozwój kultury fizycznej oraz rekreacji, a także organizowano rozrywki w specjalnie urządzonym ogólnodos­ tępnym parku. Ukoronowaniem działalności zarządu fabryki na tym polu było wybudowanie dla robotników w latach 1910-1912 D o m u Ludowego im. K . Dittricha. Jak zauważył A . Woźniak działalność zakładów ogarnęła też w pewnej mierze sferę estetyki (пр.: nagrody dla robotników za najładniejsze przydomowe ogródki) oraz mody (lekcje szycia i haftu - umiejętność wykonywania serwetek, makatek itp. dekorujących robotnicze mieszkania). Wydaje się też, że właś­ ciciele zakładów zadbali o swoisty nadzór nad „obyczajnością" robotnic nakazując regulaminowe noszenie czepka przez wszys­ tkie kobiety zamężne pracujące w fabryce. Chociaż wymóg ten prawdopodobnie nie był spełniany już w początkach wieku (wy­ starczy porównać zbiorowe fotografie robotnic z końca stulecia 36 142 i z o k o ł o 1908-1909 г.). to - jak świadczą niektóre relacje: „Kobieta, która wyszła za mąż i w pierwszy dzień po ślubie przychodziła do pracy bez czepka, to mogła stracić p r a c ę " . Pośrednio fabryka oddziaływała też na rytm przygotowań i organizację niektórych ważniejszych świąt dorocznych, np. w Wigilię Bożego Narodzenia pracę kończono wcześniej niż zwykle, Wielkanoc z uwagi na ewangelików zaczynano już od Wielkiego Piątku. Fabryka pomagała też robotnikom w dekoro­ waniu kościoła parafialnego i ołtarzy w święto Bożego C i a ł a . Obecność i działalność Dietrichów (wydaje się, że rodzina Hielle pozostawała zdecydowanie w ich cieniu) w Żyrardowie obrosła z czasem legendą. W środowisku robotniczym tworzyły się i krążyły r ó ż n o r o d n e i częstokroć barwne opowieści o właś­ cicielach fabryki, ich cechach charakteru, zachowaniach, sto­ sunku do robotników. Opowieści te weszły do tradycji ustnej, stały się elementem lokalnego folkloru. O Dittrichach opowia­ dano sobie dla rozrywki i urozmaicenia spotkań towarzyskich w karczmie, a także podczas biesiad przed domami po całym tygodniu p r a c y . Tylko niektóre opowieści z tej ciekawej tradycji zostały zapisane na stałe w literaturze pięknej oraz naukowej. Szerzej zagadnienie to omawia A . Woźniak w bardzo interesującym artykule, tu może na koniec warto przytoczyć fragment jednej z takich opowieści ilustrujących niegdyś po­ wszechne przekonanie o nagminnym zatrudnianiu dzieci przez fabrykanta. Oto co opowiadał stary tkacz Brysiak: „Byłem tyli pędrak, kiedy matka przyprowadziła mnie ze sobą na halę, nie mogłem sięgnąć maszyny. A wtedy przechodził pan Dittrich, podstawił m i pod nogi klocek i powiedział: „ N o teraz będzie zupełnie dobrze mój mały. Jazda, panie majster, naucz chłopca, co trzeba robić". Sam Dittrich... u w a ż a s z ? " 3 7 38 39 40 Uwagi końcowe - propozycje do programu badań Wydaje się, iż badania nad zachowaniem wizerunku dawnego kapitalisty (fabrykantów, bankierów, kupców itd) w zbiorowej pamięci odchodzących już pokoleń, m o g ą wnieść wiele nowego do wiedzy etnologicznej o roli autorytetu w kształtowaniu się kultury zatracającej cechy tradycyjne i coraz szybciej pod­ legającej procesom modernizacji. Ponadto - co może być nawet dla wielu etnologów jeszcze ciekawsze - badania te m o ż n a spożytkować dla poznania społecznego procesu mitologizacji rzeczywistości. Rozważmy pokrótce te dwa kierunki prac bada­ wczych. W pierwszym wypadku etnologa interesuje przede wszystkim przechowana w pamięci ludzkiej - mniej lub bardziej pełna faktografia realnie dokonanych przez pracodawcę (kapi­ talistę) przedsięwzięć i posunięć mających w praktyce na celu - rzecz całą ujmijmy ogólnie i dosadnie - związanie pracownika (robotnika) z zakładem. O g r o m n ą rolę w kształtowaniu układu powiązań „pracodawca - pracobiorca" odgrywały poglądy społeczne właścicieli firm, którzy częstokroć coraz lepiej za­ czynali rozumieć potrzeby i sytuację robotników. Ideę przewod­ nią b a d a ń idących w tym kierunku - najlepiej, jeżeli będą one realizowane porównawczo w kilku ośrodkach - winno być prze­ śledzenie procesu ewolucji zmian układu zależności i powiązań między pracodawcami i pracownikami, przy czym należałoby wyniki prac etnologów skonfrontować z wiedzą historyczną dotyczącą rozwoju branych pod uwagę ośrodków, jak również wykorzystać wszelkie publikowane oraz archiwizowane relacje, pamiętniki, wspomnienia, a także korespondencje prasowe. Szczególnie istotne będzie to w odniesieniu do X X w., gdyż zebrane przez etnologów relacje m o g ą się obecnie odnosić co najmniej do lat 20. i 30. naszego stulecia. Idąc za poczynionymi ustaleniami Andrzeja Woźniaka i Marii Łukowskiej, należałoby stwierdzić, że badania nad obrazem dawnego kapitalisty winny się koncentrować na zbieraniu relacji wydobywających przede wszystkim przechowane w pamięci informatorów dane i opi­ nie o: 1. Pochodzeniu rodzin właścicieli firm, kolejach losu członków tych rodzin z uwzględnieniem cech charakterologicznych, powiązań krewniaczych itp..; 2. Majątku jakim dysponowali właściciele firm z uwzględnieniem początków, źródeł fortuny); (łącznie �3. Działalności społecznej i patronackiej właścicieli firmy; 4. Stosunkach łączących (dzielących) p r a c o d a w c ę i pracownika (w szczególności warto uwzględnić postawy i zachowania właścicieli firmy i członków jego rodziny, a także przed­ stawicieli wyższej kadry kierowniczej danej firmy wobec r o b o t n i k ó w , czy w ogóle p r a c o w n i k ó w z a k ł a d u ) ; 5. Szczególnych zdarzeniach w życiu właściciela firmy (lub któregoś z jego p o t o m k ó w , spadkobierców), k t ó r e zostały sfabularyzowane i znane są w przekazywanej ustnie formie folklorystyczno-artystycznej opowieści. Znaczna część uzyskanych według powyższego schematu wypowiedzi czy relacji m o ż e być poddana analizie z punktu widzenia odmiennie zaprojektowanych b a d a ń . Mogłyby to być studia poświęcone tworzeniu się i przekazywaniu z pokolenia na pokolenie w formie ustnej „ l e g e n d y " o dawnych kapitalistach. 41 Dogłębniejsza analiza tego rodzaju tekstów mająca na względzie uchwycenie procesu mitologizacji rzeczywistości w obrębie społeczeństwa miejskiego, wymaga jednak od badacza z jednej strony poważnej wiedzy o kapitaliście dawnego czasu i miejsca, z drugiej zaś - dysponowania w miarę szerokim materiałem folklorystycznym (teksty opowieści wspomnieniowych). Już pobieżne zapoznanie się z drukowanymi wspomnieniami np. r o b o t n i k ó w warszawskich, wskazuje na to, że anegdoty i opo­ wieści tego rodzaju znane były w wielu środowiskach proletaria­ ckich, niemniej dopiero dotarcie do nowych i n f o r m a t o r ó w (apele w prasie, konkursy na wspomnienia) może skutecznie takie poszukiwania rozszerzyć. Przy aktualnym stanie zaawan­ sowania tego rodzaju prac pozostaje indywidualnie zaintereso­ wanym naukowcom wykorzystanie metod i doświadczeń b a d a ń łódzkich i żyrardowskich. P R Z Y P I S Y I Por. A . W o ź n i a k , Dittrichowie a kultura robotnicza Żyrar­ dowa, Żyrardów 1983 (ss. 1 5 + 1 nib); M . Ł u k o w s k a , Badania nad opowieścią wspomnieniową, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 30, 1991, s. 53-62; a ostatnio także prace grupy laboratoryjnej studentów Katedry Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, prowadzone w latach 1991-1992 pod moim kierunkiem (m.in. dotyczące firm handlowych „Bracia Jablkowscy" oraz „Pluton" w Warszawie). J . S . B y s t r o ń , Kultura ludowa. Warszawa 1947. Por. A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Badania nad kulturą robotniczą w etno­ grafii [w:] Klasa robotnicza i ich robotnicy na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R . K o ł o d z i e j c z y k a , Warszawa 1981, s. 125-127; A . W o ź n i a k , Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa XIX-początków XX w., [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Warszawa, 1982, s. 11-12 Por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Badania..., s. 132-137; A . W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 2-13; A . S t a w a r z , Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa-Żyrardów 1985, s. 157-160 Por. A . W ó у с i с к i , Instytucje fabryczne i społeczne w przemyśle Królestwa Polskiego, Warszawa (1916), pierwodruk: „Ekonomista", 1914, cz. 2^1 S . K a l a b i ń s k i , Miejsce i rola Zakładów Żyrardowskich w ru­ chu masowym klasy robotniczej w Królestwie Polskim wiatach 1870-1914, [w:] Klasa robotnicza..., s. 63 Por. R . K o ł o d z i e j c z y k , Burżuazja polska w XIX i XX wieku. Szkice historyczne, Warszawa 1979 A . S ł o n i o w a , Problemy liczebności, narodowości i wewnętrz­ nego zróżnicowania burżuazji łódzkiej w drugiej polowie XIX w., [w:] Dzieje burżuazji w Polsce, t. I I I , Wrocław' 1983, s. 131-133 Znaczna część kapitalistów cudzoziemskiego pochodzenia opuściła ziemie polskie (w szczególności zabór rosyjski) w czasie I wojny światowej, by na ogół już tu nie powrócić. Stosunkowo wiele rodzin uległo jednakże wcześniej polonizacji i pozostało na miejscu rozwijając działalność gospodarczą i społeczną w Polsce Odrodzonej. L . H a s s , Burżuazja Drugiej Rzeczypospolitej w świetle dwu spisów powszechnych (próba analizy iiościowej), [w:] Dzieje burżuazji w Polsce, t. 1, Wrocław 1974, s. 192-195 M . W a r n e ń s k a , Fortuna rodu Krusche, Łódź 1963, s. 53-54 Tamże, s. 87 Por. R . K o ł o d z i e j c z y k , Leon Newachowicz (1778-1831), „Rocznik Warszawski", t. 8, 1970, s. 143-173; tenże, Piotr Steinkeller, kupiec i przemysłowiec (1799-1854). Warszawa 1963; tenże, Portret warszawskiego milionera, Warszawa 1968 [biografia Leopolda Kronenberga, 1812-1878], tenże; Jan Bloch. Szkice do portretu ..Króla" kolei (1836-1902), Warszawa 1983 Spośród stosunkowo nielicznych publikacji popularyzatorskich można wymienić interesujący cykl artykułów o tradycjach polskiego biznesu zamieszczony w gazecie „ N o w y Świat" w 1992 r. P . H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów, Warszawa 1981 (wyd. I I powojenne), s. 181-182. Por. także: R . K a r a ś , Ostami odruch, Warszawa 1985 Z . L a n d a u , J . T o m a s z e w s k i , Sprawa żydowska, War­ szawa 1983; Żyrardów 1829-1945, pod red. I. Pietrzak-Pawłowskiej, Warszawa 1981; P . H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 153-228 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 l 5 1 6 H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 150-151 P o r . W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 9 Tamże. F . J a b ł k o w s k i , Romans ekonomiczny. Warszawa 1980 Tamże, s. 171-172 Tamże, s. 170 Tamże, s. 164 Por. B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Kultura środowiska ro­ botniczego Łodzi, „Łódzkie Studia Etograficzne", t. 21, 1979 (druk: 1982), s. 15-34; I . H u t к a , Środowisko robotników fabrycznych Huty ,,Zgoda" obecnie ZUT,, Zgoda", [w:] Materiały do historii załóg fabrycz­ nych w Polsce Południowej, pod red. K . Dobrowolskiego, Wrocław 1966, s' 7-70 Por. A . S t a w a r z , Z badań nad życiem codziennym robotników żyrardowskich XIX i początków XX w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" t. 37, 1989, s. 131-161; G . E . K a r p i ń s k a , B . Kopczyńska-Jaworska, A . W o ź n i a k , Pracować żeby żyć, żyć żeby pracować („Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 31, War­ szawa-Łódź 1992. M . G e r l i c h , Życie codzienne, rytm i znormalizowa­ ne kulturowo wzory zachowań. Analiza wybranego aspektu codzienności na przykładzie Śląskich środowisk robotniczych okresu międzywojennego „Zaranie Śląskie", R.52, 1989, nr 2, s. 272-304. W odniesieniu do bardzo zróżnicowanego środowiska robotniczego Warszawy por. A . Ż a r n o w s к a , Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, War­ szawa 1985 Por. W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 9-13; J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów Żyrardowskich i ich załogi w latach 1829-1885, Ciecha­ nów 1984, s. 210-240; S t a w a r z , Żyrardów..., s. 149-175 H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 45 M . S t a n k i e w i c z - R u s i e c k a , Życie społeczne - oświata - kultura, [w:] Żyrardów 1829/1945... W o ź n i а к , Dittrichowie..., s. 10 Wspomina o tym m.in. H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów... ..Notatka... " K a r o l a D i t t r i c h a (syna), [w:] Wypadki majowe 1891 r. w Żyrardowie, oprać. H . Rappaport, Warszawa 1973, s. 130 A . G r y c i u k - S t r i z e n c o v a , Budownictwo domów robot­ niczych w Żyrardowie w II polowie XIX i początkach XX wieku, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 29, 1989, s. 67-78 S t a w a r z , Żyrardów..., s. 69 W o ź n i а к , Dittrichowie..., s. 11 К . Z w o l i ń s k i , 100-lecie straży pożarnej w Żyrardowie, Żyrar­ dów 1984 W o ź n i a k, Dittrichowie..., s. 12 Por. np. _A . G ó r a l s k i , Cudzoziemcy w Żyrardowie na przełomie XIX i XX w., Żyrardów 1980; tenże, Żyrardowski ruch śpiewaczy w latach 1861-\9\%, [w:] Materiały do etnografii miasta, pod red. A . S t a w a ­ r z a , Żyrardów 1992, s, 28/36; W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 12 Cyt. za: W o ź n i а к , Dittrichowie..., s, 13 Tamże. A . W o ź n i a k , Dittrichowska legenda, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne" t. 29, 1989, s. 101-107 J . M a c i e r z e w s k a , Każdy idzie swoją drogą. Warszawa 1966, s. 145 Por. W o ź n i a k , Dittrichowska legenda..., s. 103-107; Ł u k o w ­ s k a , Badania..., s. 57-61 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f7b3035e5a42aa8e5cf05460a2889f8.pdf f005ee6282005c3e5f5820cf008e9792 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5580 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5189 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.99-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Nieroda, Mariusz Nowak, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 99 W świecie rzeczy Książka Tima Danta, wykładowcy socjologii na Manchester Metro­ politan University, wydana w serii Cułtura przez Wydawnictwo U n i werstytetu Jagiellońskiego jesienią 2007 roku, jest jedną z wciąż jeszcze niewielu przełożonych na język polski pozycji traktujących o przedmio­ tach jako komponentach życia społecznego i quasi-spolecznych zależ­ nościach, jakie człowieka-podmiot z nimi wiążą. Autor przyznaje, że impulsem do napisania książki było spostrzeżenie dotyczące proporcji czasu, jaki on sam, jak i większość członków współczesnego społeczeń­ stwa, spędza, patrząc w ekran komputera czy telewizora zamiast w oczy swej ukochanej. Doszedł do wniosku, że bardzo często z przedmiotami łączą nas bliższe więzi niż z ludźmi. T i m Dant, Kultura materialna w rzeczywistości społecznej, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007 Dant stawia tezę, że socjolodzy koncentrują się na stosunkach i strukturze społecznej, pomijając wpływ i znaczenie kultury material­ nej na życie ludzi. Celem autora jest zmiana tego stanu rzeczy i zain­ spirowanie badaczy do myślenia o artefaktach jak o mających znaczenie równoprawnych z podmiotami elementach życia społecznego. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, z których każdy przybliża inną kategorię przedmiotów bądź zjawisk z nimi związanych, takich jak konsumpcja, fetyszyzm bądź ich trwająca w czasie „biografia". Niewąt­ pliwym atutem tej pracy jest dokonany przez autora przegląd najważ­ niejszych ujęć teoretycznych odnoszących się do kultury materialnej, co pozwala zyskać szeroką perspektywę. T i m Dant zadbał jednocześnie o to, by nie pozostawić czytelnika tylko w sferze konstruktów intelek­ tualnych: przytacza przykłady kultury materialnej, częściowo opierając się na wytworach kultury (literatura, sztuki plastyczne), częściowo na przeprowadzanych przez siebie badaniach empirycznych (np. wśród osób używających protez oraz poddających się piercingowi), a czC" ściowo na obserwacji najbliższego otoczenia i lekturze specjalistycznej literatury (gdy pisze o budownictwie, fotelu czy windsurfingu). Róż­ norodność przykładów i ich dokładna analiza pod kątem prezentowa­ nych teorii sprawiają że książka jest przystępna i ciekawa Autor dodał również krótki komentarz dotyczący literatury orzedmiotu dbaiac tvm samym o to by każdy czytelnik zaintrygowanyPoruszana 'orzez nLo tematyką mógł łatwo odnaleźć najwartościowsze lektury Po zapoznaniu się z książką Danta fotel, w którym zwykle czytasz, kubek, z którego popijasz gorącą herbatę, stare jeansy, w które ubierasz się w domowym zaciszu, w końcu sam dom przedstawią Ci się, drogi Czytelniku, jako zupełnie inna materia... Katarzyna Nowak �recenzje 100 Globalizacja w świetle ekonomii Książka jest zbiorem dziesięciu esejów publikowanych w czasopi­ smach naukowych w latach 1993-1998. Nie stanowią one logicznie powiązanej całości, a łączy je to, że podejmują tematykę globalizacji. Wydawałoby się, że książka z globalizacją w tytule będzie aspirować do objęcia analizą całości tego powszechnego procesu, który zawłaszcza zastane struktury i powoduje ich przemianę w nową, nieustannie imi­ tującą formę. Sassen nie podejmuje jednak takiej próby. Przeplatające się kwestie nie znajdują jednego definitywnego roz­ strzygnięcia. Można je streścić w następujących hasłowych zagad­ nieniach: (1) tworzenie się globalnych miast, w których skupiają się imigranci z krajów Trzeciego Świata niezbędni dla funkcjonowania niskopłatnych usług oraz międzynarodowy kapitał roszczący sobie prawo do narodowej i ponadnarodowej legitymizacji; (2) intensyfika­ cja migracji między państwami o ścisłych powiązaniach; (3) wpływ inwestycji międzynarodowych na wzrost migracji; (4) uelastycznienie i deregulacja rynku pracy; (5) fragmentaryzacja suwerenności i terytorialności państwa narodowego; (6) niezbędna rola gospodarki nie­ formalnej dla funkcjonowania globalnych miast; (7) ogniskowanie się władzy w przestrzeni elektronicznej oraz władzy kapitału wokół cen­ trów zarządzania; (8) unikalny i ledwo zauważalny przez męską część środowiska naukowego problem nierównego traktowania płci którego globalizacja me tylko nie znosi, a niejednokrotnie intensyfikuje. Autorka określa siebie mianem ekonomistki politycznej. Swoje rozumowanie prowadzi na płaszczyźnie ekonomii, która jest deter­ minowana przez szeroko rozumianą politykę i jednocześnie sama ją determinuje. Ten zamknięty, zubożający i wyizolowany z pozostałych płaszczyzn teoretyczny model gładko radzi sobie z wyjaśnianiem za­ chodzących procesów, porządkując przyczyny i skutki niemalże na miarę klasycznego modelu makroekonomicznego. Jednak takie rozu­ mowanie, które z logicznego punktu widzenia jest poprawne na pozio­ mie pojedynczych przyczyn i ich konsekwencji w ramach konkretnych państw narodowych, w globalnej perspektywie wydaje się nieporadne i niezdolne do całościowej analizy. Autorka pisze z punktu widzenia obywatelki państw najbardziej rozwiniętych i to czyni ją, jak by powie­ dział Ulrich Beck, ślepą na racje tych państw. Sassen, prowadząc analizę globalizacji, wraca do jej pierwotnego ekonomicznego rozumienia. Jednocześnie ignoruje pozostałe płasz­ czyzny i poszukuje wyjaśnienia jedynie w tym wymiarze, sprawiając wrażenie, jakby ludzkie działania były tylko do niego ograniczone. Jest to o tyle prawdziwe, że ekonomiczny kwantyfikator jest miernikiem do- �recenzje 101 konań na innych płaszczyznach, jednak z drugiej strony ortodoksyjny redukcjonizm sam w sobie budzi sprzeciw, gdyż proponowany model jest wyabstrahowany i uproszczony. Ponadto autorka przez ustanawia­ nie ciągów wzajemnie determinujących się czynników, będących jed­ nocześnie następstwami i przyczynami kolejnych zjawisk, powoduje, że jej wywody odnoszą się same do siebie. Niekiedy można odnieść wrażenie, że nieustannie wyjaśnia idem per idem. Warstwa empiryczna wydaje się z kolei nadmiernie obciążona ma­ teriałem statystycznym, co czyni tekst nieprzejrzystym zbiorem liczb, które trudno zapamiętać i wyciągnąć z nich wnioski. Sam język, nie­ nagannie schludny i „wyteoretyzowany", pozbawiony jest wyrażeń po­ tocznych, co czyni go nieprzyjaznym czytelnikowi, a powtarzające się sformułowanie „uważam, że" nadaje mu nieco szkolne brzmienie. Ogólnie mocno subiektywne wrażenie mieści się między intelektu­ alnym rozczarowaniem a przekonaniem, że niezwykłe i poszerzające świadomość książki należą do rzadkości, a praca Sassen z pewnością się do nich nie zalicza. To poprawny tekst o wyjątkowo solidnym (i nad­ miernie eksponowanym) fundamencie empirycznym, obracający się w kręgu ekonomicznych zagadnień, które punktowo oświetlają nielicz­ ne z wielu kwestii związanych z globalizacją. Jakub Steblik 0 antropologicznych konsekwencjach liberalnej metafizyki Konrad T. Lewandowski, Pochwała herezji, Fantasmagoricon, 2008 Wydaje się, że metafizyka we współczesnym świecie jest domeną filozofów, i to filozofów rozumianych w negatywnym sensie. Ten ne­ gatywny stan rzeczy oddajemy najczęściej słowami „nie filozofuj", co ma oznaczać jałowość i bezsens prowadzonych dociekań filozoficz­ nych. Filozofio dziwak, skansenowy dziadek z długą brodą, który był mądry jakiś wiek lub dwa wieki temu, a teraz jest tylko przedmiotem czułych i wypowiadanych z pobłażaniem komentarzy. To, co ma do powiedzenia, poważnie traktowane jest tylko przez tych, którzy sami są niepoważni i mają czas na metafizyczną gimnastykę języka, równie bezowocną co niezrozumiałą. Metafizyki nikt nie traktuje dziś poważnie, poza niektórymi krę­ gami, które od wieków się nią zajmują i dzięki niej w ogóle istnieją. Metafizyka, a więc najogólniejsza teoria rzeczywistości, która buduje �recenzje 102 zdania o naturze świata, ustąpiła miejsca naukom szczegółowym. Jest po fizyce - jak mówi etymologia jej nazwy - i chyba na dobrą sprawę nigdy przed nią nie była, jeśli wziąć pod uwagę moc i znaczenie sta­ wianych przez nią tez i przeprowadzanych dowodów. Pomimo tak fatalnych notowań na rynku naukowym pojawiają się czasem głosy o rzekomo ważnej roli, jaką ma do spełnienia ta dziedzina filozofii, szczególnie wśród nauk humanistycznych. Odświeżenie kon­ cepcji metafizycznych jest jednak zadaniem bardzo trudnym. Stworze­ nie nowych - wręcz niewykonalnym. Są jednak tacy, którzy tą opinią się nie przejmują i budują gmach metafizyki od nowa, aby nadać jej nowe znaczenie w nowej formie. Taką właśnie próbą jest zbiór trzech esejów Konrada T. Lewandowskiego zatytułowany Pochwała herezji. Lewandowski w swoim bardzo krótkim jak na traktat metafizyczny dziele próbuje na nowo dotrzeć do źródeł i odkryć wszechogarniającą zasadę rzeczywistości. Nieprzypadkowo u ż y w a m tutaj słowa „odkryć", bo właśnie na modłę nauk ścisłych jego zasada ma obwiązywać niczym powszechne prawo ciążenia. Tą zasadą jest dla niego wolność. Zasada Zachowania Wolnej Woli, bo tak doniosłe (zgodnie z fizyczną nomen­ klaturą) nazywa swoje odkrycie Lewandowski, jest dla niego podstawą rzeczywistości i jego pierwszy esej j u ż na początku konstatuje właśnie to odkrycie. W niniejszym tekście spróbuję się zastanowić nad ukry­ tymi konsekwencjami teorii rzeczywistości zarysowanej w traktacie Lewandowskiego. Poważnie potraktujemy jego niepoważną w treści i formie propozycję. W a ż n y m dla nas zadaniem będzie wskazanie na antropologiczna koncepcje człowieka i społeczeństwa jaka sie wyłania z tej teorii rzeczywistości, która nie okazuje się a ż tak ogólna, jak by sam autor sobie tego życzył. Lewandowski, korzystając z lekkiego stylu, jaki odpowiada formie eseju, podejmuje próbę przekonania swoich czytelników do autentycz­ ności własnego odkrycia. Filozofia, dla niektórych miłośników mądro­ ści przynajmniej, narodziła się z ciekawości, a więc z pytania. Tak też jest w przypadku Lewandowskiego, pyta on bowiem: Czy rzeczywistość jest wolna? lub inaczej: Czy rzeczywistość zapewnia nam wolność?, Czy stanowi dla istnienia wolności warunek konieczny? . Nadmienię, że oba pytania mają dla niego tożsame znaczenie. W ten sposób w głowie filo­ zofa rodzi się potrzeba uzewnętrznienia nowej koncepcji, która będzie odpowiedzią na to pytanie. 1 Autor rozpoczyna w dobrym guście od kompromitacji dotychczaso­ wych koncepcji wolności. Skupia się na dwóch, w jego opinii, spektrach filozoficznych koncepcji wolności - Leszku Kołakowskim oraz Toma­ szu z Akwinu. Kołakowskiego oskarża o dzielenie włosa na czworo 1 K.T. Lewandowski, Pochwala herezji, Fantasmagoricon, Warszawa 2008, s. 6. �recenzje 103 i niemożność powiedzenia niczego adekwatnego na temat wolności. Z tej samej perspektywy Lewandowski krytykuje filozofię analityczną, która w jego opinii skupia się na znaczeniu słów, a tym samym gubi ich sens w sieci bezsensownych rozróżnień. Tomasz z Akwinu nato­ miast wikła się w sprzeczności w koncepcji wolności zaprezentowanej w Traktacie o człowieku, gdyż „swoboda wyborów, oprócz ograniczeń materialnych, może być limitowana odgórnie, ponieważ wolność wy­ boru maleje i zanika, w miarę jak wzrasta w nas prawdziwa wiedza i umysłowe pożądanie, udzielające nam prawdziwej autonomii" . Spróbujmy teraz prześledzić proponowane przez Lewandowskiego tezy dotyczące wolności. Na stronie 11 swego minitraktatu stwierdza, że „człowiek jest wolny. [...] Ograniczenia wolności wynikają z samego faktu jej istnienia, a ściślej - z obecności innych wolnych ludzi, ponie­ w a ż wolności poszczególnych jednostek blokują się czasem wzajemnie i przepychają. [...] Wolność jest prawem do robienia tego, co się chce, pod warunkiem że nie ogranicza to wolności innych ludzi". Co wię­ cej, wolność nie jest jakimś prawem, które ustanawiamy dla własnego dobra. Wolność jest zasadą rzeczywistości, jej najgłębszą strukturą na tyle ogólną i zakotwiczoną, że wynikają z niej wszystkie odkryte prawa szczegółowe - także prawa fizyki. Skąd bierze się więc brak wolności we współczesnym świecie? W koncepcji Lewandowskiego jest to pro­ blem złej dystrybucji wolności, bo najgłębszej struktury rzeczywistości zmienić nie możemy. Jak dotrzeć do Zasady Zachowania Wolnej Woli? Lewandowski odkrywa ją, odwołując się do tradycji teodycei uwspół­ cześnionej przez Swinburnea. „Wolność człowieka jest boskim darem, uczynionym kosztem wolności Boga i znacząco ją uszczuplającym" . Jest to ostateczne sformułowanie źródła zaistnienia wolności w naszej rzeczywistości. Bóg ofiarował nam wolność, zabierając sobie możliwość determinacji naszego życia, a tym samym ograniczając swoją wszech­ moc. Zasada Zachowania Wolnej Woli w rzeczywistości broni wolności przed próbami zawłaszczenia jej przez jakąś grupę - czy to katolików, czy ateistów, czy terrorystów. Jest ona jednocześnie prawem tak fun­ damentalnym dla metafizyki jak zasada zachowania masy i energii dla fizyki. Co więcej, druga zasada termodynamiki oraz słabe i mocne sformułowanie zasady antropicznej są przejawami Zasady Zachowania Wolnej Woli. „Zasada Zachowania Wolnej Woli stanowi, że żadne ze zjawisk zachodzących we wszechświecie nie może sprzeciwiać się ist­ nieniu wolnej woli" . W dalszej części Lewandowski analizuje prawa przyrody pod kątem sprawdzenia, czy któreś z nich nie ogranicza naszej 2 3 4 2 Ibid., s. 16. 3 Ibid., s. 22. 4 Ibid., s. 23. �recenzje 104 wolności, i wskazuje, że zarówno liniowy oraz stały upływ czasu, jak i druga zasada termodynamiki obowiązują dlatego, że są ufundowane na ogólniejszej od nich Zasadzie Zachowania Wolnej Woli. Lewan­ dowski pyta, czy wolne wybory miałyby sens, gdyby czas fluktuował? I odpowiada, że nie, gdyż trudno byłoby coś w takich warunkach prze­ widzieć i zaplanować. Analogicznie postępuje odnośnie do drugiej zasady termodynamiki. W jego opinii, jeśli podejmujemy jakąkolwiek próbę ograniczenia wolności - rzeczywistość stawia opór, wynika to z fundamentalnej wolności zawartej w jej strukturze. W zakresie postaw światopoglądowych „ZZWW zapewnia wolność sumienia i metafizyczną równość wierzących wszelkich konfesji, na równi z ateistami i agnostykami" . Wszelkie dowody na istnienie bądź nieistnienie Boga Zasada Zachowania Wolnej Woli wyklucza z założe­ nia, gdyż udany dowód wyklucza wolną wolę. „Każde nasze działanie w warunkach jawności Boga, nieustannie monitorującego i oceniające­ go wszystkie nasze myśli, odbywałoby się pod olbrzymią presją, trudną do zniesienia dla psychiki" . W ten sposób wszelkie wolne wybory zo­ stałyby zlikwidowane. Z Z W W podważa także świadectwa mistyków, redukując je do zaburzeń libido lub psychozy. Gdy jednak wiara zosta­ nie zbyt mocno nadwątlona, Z Z W W znów wkracza, żeby przywrócić równowagę. Analogicznie rozumujemy, gdy chodzi o dowody ateistów o nieistnieniu Boga. Oba rozumowania uniemożliwia ZZWW, gdyż „ogłaszając je publicznie, godzimy w cudzą wolność" . Takie dowody możemy mieć jedynie na własny użytek, ale nigdy nie będzie nam dane przekonać do ich słuszności inne osoby, bo narusza to fundament rze­ czywistości, a więc pomniejsza ludzką wolność. „Zasada Zachowania Wolnej Woli neutralizuje wpływ osobistej gorliwości na życie innych osób, co często obserwujemy w realnym życiu. I m większe zaangażowa­ nie, tym mniejszy obiektywizm i wiarygodność aktywisty" . Podobnie Zasada Zachowania Wolnej Woli działa w nauce. Nie pozwala, aby wszystko zostało przez nią rozstrzygnięte i rozpoznane, ale nie pozwala jednocześnie, aby zbyt wiele było nierozstrzygniętą tajemnicą, „gdyż za­ równo wyjaśnienie wszystkiego, jak i fundamentalna niemożność wyja­ śnienia czegoś miałoby negatywny wpływ na naszą wolną wolę ". W ten sposób reguluje funkcjonowanie człowieka w rzeczywistości. Jakie konsekwencje przynosi taki stan rzeczy w opinii Lewandowskiego? Po pierwsze, twierdzi on, że „tolerancja to za mało, musimy dostrzec on­ tyczną równość różnych aktów wyboru. [...] można jednak przemawiać 5 6 7 8 9 5 6 7 8 9 Ibid., s. 25. Ibid. Ibid, s. 27. Ibid. Ibid., s. 30. �recenzje 105 tylko i wyłącznie w imieniu własnym, posługiwać się tylko i wyłącznie przykładami z własnego życia". I dalej: „Wolność zawiera w sobie także prawo do wartościowania cudzych poglądów, ale jedynie i wyłącznie w odniesieniu do siebie, na własną odpowiedzialność, powołując się na własne poglądy" . Stąd możemy sformułować prawo: „Ja postępuję tak z powodu X , nigdy: Powód X dotyczy również Ciebie" . Na tym kończą się rozważania eseju o wolnej woli. Autor wcześniej wskazuje na bardziej i mniej twórcze w kontekście Zasady Zachowania Wolnej Woli religie, porównuje tutaj katolicyzm, protestantyzm, prawosławie i islam, wskazując na destruktywny wpływ tych ostatnich. Uzupełnieniem rozważań dotyczących Z Z W W jest kolejny esej za­ warty w tym tomie, zatytułowany Ruch poznawalno/ci. W tej części Le­ wandowski dopełnia swoją koncepcję metafizyczną opartą na ZZWW, wskazując na drugi, obok istnienia, pierwiastek rzeczywistości. Jest nim ruch poznawalności. Zasada Zachowania Wolnej Woli tak kieruje ludzkim poznaniem, aby to, co aktualizuje się w tradycyjnej metafizyce Arystotelesa, było poznawalne. Zawsze będzie więc istniał obszar tego, co dobrze j u ż rozpoznane, i jednocześnie sfera niepoznana - tak aby twórczo stymulować człowieka, zgodnie z tym, co wcześniej napisał Le­ wandowski na temat dowodów na istnienie lub nieistnienie Boga i ich mocy perswazyjnej. W ostatnim rozdziale pod tytułem Twórczy umysł Lewandowski podejmuje próbę obrony wolnej woli przed atakami za­ równo ze strony psychologów, jak i socjobiologów. Krytykuje i podważa biologiczną determinację procesów psychicznych, pisząc o nieporozu­ mieniu w interpretacji klasycznego j u ż eksperymentu Libeta. Z drugiej strony, krytykuje koncepcję II1CII111 jako nośnika informacji, który 10 11 transmitowany jest przez ludzki umysł. Dawkinsa i Blackmore kryty­ kuje za prymitywne anty chrześcijaństwo" Susan Blackmore Richard Dawkins ora.z ci którzy nadinterpretują eksperyment Libeta chcą nas zniewolić i dlatego rzeczywistość stawia im opór. Co prawda autorzga¬ dza sie częściowo na definicję świadomości ludzkiej jako mempleksu (czyli pewnego kompleksu memów) ale poza tym teoria ta raczej n i czemu i nikomu, poza zniewoleniem, nie służy. Zaprezentowana przez Lewandowskiego koncepcja ma pewne bar­ dzo w a ż n e konsekwencje dla myśli antropologicznej. Koncepcja czło­ wieka i rzeczywistości, którą zarysowałem powyżej w oparciu o tekst Pochwała herezji, unieważnia i uniemożliwia uprawianie antropologii, a także innych nauk społecznych, czyniąc je jedynie uzasadnieniem zniewolenia człowieka. Zacznijmy jednak od formalnej strony wywo­ dów Lewandowskiego. Styl eseju pozwolił autorowi na puszczenie wo- 10 Ibid., s.35. 11 Ibid., s. 36. �106 recenzje dzy fantazji, nie obowiązuje go bowiem ścisły tryb wywodu naukowego, chociaż akurat o tezach naukowych, czasami z wielką szczegółowością, autor się wypowiada. Problem w tym, że ta praca pretenduje do miana teorii rzeczywistości, i to w dodatku adekwatnie oddającej stan rzeczy. Już przy pierwszym czytaniu widać powierzchowność prezentowanej tezy, a także jej niekonsekwencję oraz światopoglądowe uwikłanie. Nie wiemy jednak, czy konsekwencje, jakie wynikają z tej teorii, są świa­ domym założeniem autora, czy jedynie stanowią pochodną uwikłania politycznego i światopoglądowego. Przedstawiona koncepcja rzeczywistości unieważnia człowieka jako byt społeczny, czyli kogoś, kto funkcjonuje w grupie. Lewandowski nie zauważa, że Zasada Zachowania Wolnej Woli w formie zaproponowa­ nej w jego eseju jest skrajnie indywidualistycznym zlepkiem roszczeń wobec rzeczywistości. Tradycja, kultura, zwyczaj, obyczaj czy inne historycznie ukształtowane i determinujące człowieka zjawiska dla Lewandowskiego nie istnieją. Nie musi się o nie troszczyć, bo zrobi to za niego Z Z W W Co więcej, źródłem odkrytej zasady jest Bóg i mimo zapewnień autora, że koncepcja przekona także ateistów (sam autor de­ klaruje się jako agnostyk) i Bóg nie jest jej konstytutywnym elementem, nie możemy odnaleźć alternatywnych sformułowań tej zasady. Badanie społeczeństwa przy założeniu, że jest to zbiór izolowanych jednostek konkurujących między sobą o własną wolność, jest niemożliwe. Nie­ możliwe jest również sformułowanie akichkolwiek dotyczących rzeczywistości społecznej bo ta została unieważniona juz na wstępie Mamy tutai do czynienia ze zatomizowanym bytem paraspołecznym zbiorem przypadkowych iednostek zupełnie od siebie niezależnych' dzielących między siebie posiadaną wolność. ' Dostrzegamy także wyraźne uwikłanie polityczne autora. Pre­ zentowana teoria - choć ma uzasadniać rzeczywistość na najbardziej ogólnym poziomie, uzasadnia liberalną koncepcję jednostki i spo­ łeczeństwa. Nie tylko w sposób bezpośredni, ale również pośrednio autor ujawnia swoją orientację - uznając ją za najbardziej zdrowo­ rozsądkową. Niepochlebnie i mało kompetentnie wyraża się o islamie, prawosławiu, aktywistach różnego rodzaju. Zupełny brak perspektywy omawianych koncepcji religijnych i społecznych nie pozwala autorowi n<ł rzeczowa krytykę, która przybiera tutaj formę ogólnikowych, często enigmatycznych stwierdzeń czy wręcz uprzedzeń. Innym punktem, który dość wyraźnie polaryzuje zaprezentowaną wizję rzeczywistości, jest przyjęta metodologia. Pomimo zapewnień czy wątpliwości co do zasadności zastosowania aparatu nauk szcze­ gółowych do badania materii wolności Lewandowski stosuje go bez większych ograniczeń. J u ż samo sformułowanie wolności jako Zasady Zachowania Wolnej Woli rodzi skojarzenia fizyczne. Widać, że większe �recenzje 107 piętno na autorze wywarły studia ścisłe, nie humanistyczne, a jeśli te drugie w jakimkolwiek stopniu były inspiracją, to także w ściśle okre­ ślonej formie uczelni teologicznej. Wolność w perspektywie Boga opisana za pomocą aparatu nauk szczegółowych jest sednem rozważań Lewandowskiego. Dokonuje on próby pogodzenia fizyki z metafizyką, budując tę drugą od podstaw. Niestety, zastosowana metodologia nauk szczegółowych w duchu po­ zytywistycznym nie pozwala na adekwatne opisanie zjawiska wolności. Wiara w rozum, „szkiełko i oko" oraz dyskredytacja uczucia, nieświado­ mych i niezależnych od człowieka determinacji czynią opis jednostron­ nym. Świadomie lub nie unieważnia człowieka, człowieka jako istotę zdeterminowaną kulturowo. Fizyka odkrywa prawa natury rozumiane deterministycznie, Lewandowski właśnie w duchu osiągnięć fizyki próbuje analizować człowieka. Eksperyment modyfikacji podmiotu wolności - przeniesienia ciężaru wolności z człowieka na najogólniej pojętą rzeczywistość - zakończył się niepowodzeniem. Większość roz­ ważań w eseju jest nierozerwalnie związana z człowiekiem, jego wizja jest więc dcJ~hcto ćintropocentrycznći Na uwagę zasługuje zmysł krytyczny autora i dystans wobec uświę­ conych tez filozoficznych. W a ż n y m elementem jest również otwartość na dyskusję, do której zachęca w tytule. Pochwała herezji to zaproszenie do bycia heretykiem, którego autor dostrzega w sobie. Heretyk to ten, który odważył się być mądrym, a więc podjął dyskusję z uświęconymi tezami, dokonał osądu rzeczywistości i nie poprzestał na ustalonych raz na zawsze prawdach. Niestety, zrealizowanie tego projektu się nie powiodło. Koncepcja Lewandowskiego utkwiła w tradycyjnie ustalo­ nych granicach liberalnego uprawiania nauki opartej na metodologii pozytywistycznej. Stąd prezentowane tezy należy dostosować do formy, w jakiej się pojawiają, formy eseju — luźno wypowiadanych uwćig bez konsekwencji. Odwrotna determinacja jest niemożliwa. Mariusz Nieroda � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c22bbe514b4d498f7df1cb5a1b42da.pdf 0d87cf363f7253860140432027bbc800 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5544 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5155 Title A name given to the resource Sztuka służebna / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 11-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a k u b S t e b I i k I S t u d e n t 111 r o k u etnologii na UJ oraz V roku studiów europejskich na Uniwersytecie I E k o n o m i c z n y m w Krakowie. Interesuje go kulturowy w y m i a r architektur/, źródta I i przejawy wtadzy oraz procesy kształtowania kapitalizmu jako formy produkcji | i związane z nimi kwestie racjonalności. Sztuka służebna czyli o t y m , j a k a r c h i t e k t u r a p o m a g a ł a i d e o l o g i i f a s z y s t o w s k i e j k r e o w a ć „słuszny" o b r a z świata „Przypomnij sobie, że dobra architektura wywiera takie wrażenie, jakby wyrażała myśl. Chciałoby się odpowiedzieć jej gestem" 1 Ludwik Wittgenstein G hcę zaprezentować narodowy socjalizm perspektywy oddziaływania na masy ideologii, która znajdowała ucieleśnienie w architekturze. Totalitaryzm „[...] przeprowa­ dza w kraju eksperyment polegający na ciągłym przekształcaniu rzeczywistości w fikcję [...]" , tworzy, a następnie propaguje jedyny, niepodlegający kontestacji i negocjacji, jednoznaczny obraz świata. Osamotnione jednostki zlewają się chłonącą treści propagandowe zawarte bezpośrednio w sloganach, p r z e m ó w i e n i a c h oraz w przedmiotach materialnych. Architektu­ ra przez swą permanentną obecność niemoż­ ność dialogu i modyfikacji nieustające lici"" rzucanie przesłania (przez formę zaopatrzoną symbole czy przez Scinicj w sobie wielkość) 2 W L. Wittgenstein, Uwagi różne, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 43. 1 m i ) nm mminn stawała się obszarem, którego perswazyjnego wykorzystania władza nie mogła pominąć. Pod zawężonym pojęciem architektury rozumiem urbanistykę oraz budynki miejskie tworzone dla władzy i w myśl jej ideologii. Przedmiotem ni­ niejszych rozważań jest architektura rozumiana jako sztuka kształtująca przestrzeń, która z kolei formuje nową jednostkę i nowe społeczeństwo. Traktuję równoprawnie architekturę istnieją­ cą kiedyś faktycznie, a teraz jedynie obecną na fotografiach i planach, jak i tę, która pozostała w sferze projektów. Wynika to z tego, że bu­ dynki które nigdy nie powstały były logiczna kontynuacją myśli nazistowskiej; to że nie po­ wstały było spowodowane jedynie przyczynami ekonomicznymi i czasowymi Uwzględnienie H . Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 1, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 304. 2 �12 Jakub Steblik projektów jest w a r u n k i e m koniecznym zrozu­ - J.S.] f u n k c j i " . Jawi się to jako negatyw estety­ 5 m i e n i a architektury nazistowskiej, p o n i e w a ż k i kaniowskiej, odróżniającej to w n i c h bez ograniczeń i bez skrępowania możliwościami technicznymi i ekonomicznymi - gwarant estetycznej kontemplacji, od interesu zmysłów określającego przyjemności i od interesu mogła zrealizować się myśl nazistowska będąca jej fundamentem. rozumu określającego dobro. bezinteresowność Bezinteresowność jest w r o g i e m totalitary­ Architektura była pośrednikiem ideologicz­ z m u , który próbuje z a p a n o w a ć n a d czasem n y m , potwierdzającym i sankcjonującym ab­ i przestrzenią jednostek. Masy, w myśl ideolo­ g i i totalitarnej, p o w i n n y kroczyć tą samą drogą solutną i niepodważalną dominację partii na­ zistowskiej i jej niepodzielną władzę. Była też świadectwem autorytetu i potęgi tej władzy. Nie­ mniej jednak „narodowy socjalizm nie stworzył jakiejś jednolitej teorii sztuki. Był to konglomerat poglądów [...] z położeniem szczególnego naci­ sku na gust i upodobania drobnomieszczańskie" (i chłopskie, jak dodaje Piotr Krakowski w i n n y m miejscu). Grupy te, mówiąc językiem Pierre'a Bourdieu, charakteryzują się „gustem ludowym", 3 ich estetyka opiera się na afirmacji ciągłości między sztuką a życiem — co oznćxczćx podporzadkowanie formy funkcji - albo jeśli kto w o l i na odmowie odmowy lezacei u podstaw estetyki uczonej" Sztuka więc a tym samym architek 4 tura staje się również wyrazicielka politycznej ideolopi Dostosowuie sie do gustów i unodo bań ludowych staie sie bardziei zrozumiała co zwrócone k u jednemu, odległemu i wymaga­ jącemu ogromnego wysiłku celowi. Z w o l n i e ­ nie czy zatrzymanie się w marszu jest niedo­ puszczalne. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że inne jednostki uczynią to samo, co jest j u ż zagrożeniem dla prawidłowego funkcjonowania systemu. Bezproduktywność, autoteliczność to przestępstwo, a kontemplacja to zagrożenie dla jednomyślności. Wiąże się z t y m również zakaz spontaniczności jak zauważyła H a n n a h Arendt a t y m samym nakaz podporządkowania sie r e ' gulom przepisom zasadom Przeiawia sie to zarówno w kodeksach i ówczesnej etyce, j a k i w regularności i h a r m o n i i estetycznej planów urbanistycznych. Urbanistyka odgrywała w i e l ­ ka role w programach społecznych i politvcz nvch n a z i s t ó w " * Miasta m i a ł v sie stać czytelne" zachęca do uczestniczenia w nie, i w niesion'vm nrzeirzvste l o a i r z n e i nrzez nia nroaramie światonodadowvm Z a r m e L k n w L t r s n f f n r m ^ m i . l t n . n m e r i e natnln r ż e n i e m i nnnlcti, widzenia w ł a d c a zarazem gicznycn zwyrodnień przeszłości stworzenie 00 • • l p n P . ,„ o H hin™A lie ,iP h r . k KonseKwencją ^aia oamorcow; staje się oraK Konieczności jej Kontemplacji i retieKsji. rostota przeKazu nie wymaga poświęcenia energii i czasu na zrozumienie architeKtury, Który to czas powinien byc przeznaczony na budowanie potęgi państwa. Medytacja nad sztuKą z punKtu widzenia retoryki władzy, byłaby zbędną stratą czasu. „ U w a ludowa estetyka podporządkowuje lormę i samą egzystencję obrazu [czyli sztuki P. Krakowski, Sztuka Trzeciej Rzeszy, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 1994, s. 23. P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądze­ 3 4 fimkrionalne C e l e m hvła podstaw nowego ładu. idea - c e n t r u m stanowiła podstawową zasadę przebudowy, w o k o l niego miała byc zorganizowana przestrzeń. Mieściły się tam glowne budynki partu 1 siedziby ministerstw. Stamtąd rozchodziły się dwie szerokie arterie komunikacyjne, przy których znajdowały się budynki mniej ważne, oza miasto eksmitowano l u d z i zbędnych produkcyjnie oraz tych, którzy zagrażają p o r z ą d k o w i społeczno-pohtyczne- nia, Scholar, Warszawa 2005, s. 45. Ibid., s. 56. P. Krakowski, op.cit., s. 66. 5 6 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 13 mu . Regularność i szczegółowe zaplanowanie miały zagwarantować nieskazitelność przestrze­ ni, pozbawić ją niespodzianek i zagadkowych zakamarków, a to „jest dla rozwoju odpowie­ dzialności [...] ziemią jałową, jeżeli nie zatrutą. Odpowiedzialność nie zakiełkuje w przestrzeni bez niespodzianek. Osoby moralnie dojrzałe rodzą się tam, gdzie króluje różnorodność" . Konsekwencją jednolitości architektury miał być konformizm obywateli, pozornie równych i niezróżnicowanych, tworzących jedną całość. Plan miał sprawować władzę nad decyzjami ludzi. Raz ustalony stawał się nieodwołalny i ostatecz­ ny. Tym, którzy mu się podporządkowali, obie­ cywał szczęście w doskonale zorganizowanej przestrzeni, ale też poczucie bezpieczeństwa w „dobrze urządzonym" państwie. Niezadowo­ lonych wyrzucało się poza jego obszar. Hitler narzekał na chaotyczność biegu ulic, mieszanie się stylów architektonicznych. To nieskoordyno­ wanie trzeba było zmienić, by funkcja zdomino­ wała przestrzeń. Konsekwencją zamierzeń urba­ nistycznych oraz samej ideologii miała się stać „śmierć ulicy [...] jako pola walki sprzecznych sposobów jej użytkowania, domeny przypadku i wieloznaczności" . Bezdomni i włóczędzy byli przeszkodami dla tej nieskazitelności, zatorami w idealnie funkcjonującej komunikacji i poten­ cjalnymi kontestatorami rzeczywistości. Całości przebudowy towarzyszyła niespotykana giganto­ mania. Dotyczyło to planów architektonicznych (arterie komunikacyjne w Berlinie miały liczyć 38,5 km oraz 50 km), jak i samych budynków (hala zebrań w Berlinie miała pomieścić 180 tysięcy osób). Hitler mawiał, że „kto wejdzie do Kancelarii Rzeszy, musi odnieść wrażenie, że znalazł się przed panem świata [...]" . Wiel­ kość powstających budowli zapowiadała ambicje ekspansjonistyczne. Budowanie ponad miarę, ponad rozsądne możliwości było jednocześ­ nie kreowaniem tożsamości narodowej nowych Niemiec. Znajdowało to odbicie w masywności konstrukcji, która - poza budzeniem respektu - w czasie wojny miała pełnić funkcję schro­ nów. Trwałość miała właściwie być wieczna, wyobrażano sobie bowiem, że ruiny przetrwają setki, tysiące lat i - jak to miało miejsce w przy­ padku starożytnego Rzymu czy Grecji - staną się pomnikami, niezaprzeczalnym dowodem wielkości cywilizacji. Niemożliwe byłoby doce­ nienie wielkości i monumentalności, gdyby nie istniało odniesienie, porównanie. Retoryczna organizacja przestrzeni wymaga wzmacniania perswazyjności każdego detalu architektonicz­ nego. Dlatego budynki, a w szczególności po­ mniki, umieszczano w pustej przestrzeni, by widz został wystawiony całkowicie na ich od­ działywanie bez możliwości skrycia się w cieniu innego obiektu, by był bezradny i zdany na ich łaskę. Spokój i pewność mógł odnaleźć jedynie w tłumie. Zastosowanie wielkich przestrzeni sprowadzało się do zapełniania ich t ł u m e m uczestniczącym w defdadach, przemówieniach lub świętach narodowych. Odwołując się do opinii Michela Foucaulta, można powiedzieć, że głównym celem archi­ tektury było usprawnienie kontrolowania jed­ nostek. Funkcjonowanie jednostek w obrębie architektury (tam, gdzie jest ona widziana) jest jednoznaczne ze stanem ciągłego nadzoru i kon- Taki schemat przyjęto w dwóch największych miastach: Berlinie i Monachium. W Norymberdze miała być jedna trasa komunikacyjna. Pozostałe miasta (około 40) były planowane z mniejszym rozmachem, dlatego nie zostały uwzględnione w niniejszej pracy. Z. Bauman, Globalizacja, PIW, Warszawa 2000, s. 57. Różnorodność jest rozumiana tutaj jako przeciwieństwo schematyczności i przewidywalności. Objawia się ona w zagadkowości przestrzeni, jej nieoczywistości. Regular­ ność jest z kolei takim planowaniem, które ma zapewnić oczywistość, przewidywalność i brak niespodzianek w przestrzeni. Ibid., s. 53. P. Krakowski, op.cit., s. 61. 7 8 9 7 8 mi) im BARBARZYŃCA 10 9 10 �14 Jakub Steblik troli. Znajdowanie się poza zasięgiem architek­ tury daje iluzoryczne poczucie braku dozoru, złudne, gdyż on ciągle istnieje. Można zdawać sobie z niego sprawę lub może on pozostawać w sferze nieświadomości. Gigantyczna kuba­ tura budynków, częste posługiwanie się otwar­ tymi przestrzeniami wewnętrznymi utrudniały ukrycie się i znalezienie miejsca, skąd nie jest się widocznym. Okna, głęboko tkwiące w ścianach, mogły sprawiać wrażenie permanentnie obser­ wujących oczu, które wiedzą wszystko i widzą, co j est w ich zasięgu. Władza potwierdzała swoj ą prawomocność przez swoją wizualną obecność i sugestie równie intensywnei opieki" nad oby¬ watelami. Wrażenie bycia widzianym staje się ciągłe co pozbawia prywatności i czym środo wisko wrogim zmuszając jednostkę do szuka­ nia wsparcia w grupie „[...] działanie na ciała odbywa sie w zgodzie z" prawami optyki i me c h a n i k i r 1 bez odwoływania sie n r z v n a i m n i e i - w z a s a d z i e do n r z e m o c v siłv i crwałtn" 11 Można s t w i e r d z i c i e w ł a d z a dó snrawneao e a z e k w o w a n i a swoich n l a n ó w nie notrzehnie h e z n o ś r e d niei d ł v f w J n e i " wvJrr v 7 « J a _ materialna mej siiyrizycznej , wystarczy sama materialna opecnosc Która w y r a ż a grozpę zastosowania bezpośredniego przymusu. ArcmteKtura, stwa­ rzając i podtrzymując w mieszkańcach trwa­ le i świadome przeświadczenie o widzialności zapowiadającej inwigilację, sprawia, ze władza staje się automatyczna i przynajmniej teore­ tycznie me wymaga czynnika ludzkiego. Miała ona „spowodować, by nadzór byt nieprzerwanie M. Foucault, Nadzorować i karać, Aletheia, Warszawa 1998, s. 174. Wydaje się to paradoksalne, jednak wystarczy się odwo­ łać do książki Ericha Fromma Ucieczką od wolności i do stwierdzenia autora, że ucieczka ta wynikała z poczucia niepewności odosobnionej jednostki, które było spowo­ dowane zerwaniem więzi pierwotnych zapewniających jednostce bezpieczeństwo. Stwierdzić można wtedy, że podporządkowanie się wynikało nie z uległości, ale z po­ trzeby. Władza nie oddziaływała przymusem fizycznym 11 12 skuteczny, nawet jeżeli nie będzie ciągły w dzia­ łaniu, by doskonałość władzy czyniła zbędnym jego stałe sprawowanie, by ten architektonicz­ ny aparat stał się mechanizmem do tworzenia i podtrzymywania zależności od władzy" . Siła architektury (w tym miejscu ulokowanej w naj­ większym i najdonioślejszym budynku publicz­ nym mieszczącym się w centrum miasta) tkwi w potencjale i gotowości, ciągłym czuwaniu i pozornym uśpieniu. Strażnik taki jest zawsze nći rriiejscu rriu wyznaczonym niepodatny n<ł próby przekupstwa i wierny. Trwa tak długo jak Władza która potwierdza a precyzyjniej- pro­ wadzi nadzór w jej imieniu. 13 Hitler negatywnie wypowiadał się o budow­ lach sakralnych; uważał, że narodowy socjalizm powinien propagować kult rozumu i naukę narodowo-polityczną, a nie ocierać się o religijny mistycyzm. Niemniej jednak tworzenie świąt narodowych, wyposażanie ich w rytualny cha­ rakter oraz towarzyszące temu inscenizacje su­ gerowały, iż tworzy się nowa religia o świeckich fundamentach metafizycznych, jednak równie bogata w inscenizacje. Niszczyła swoją trady­ cyjną formę i powoływała do życia nową, niewy­ powiedzianą wprost, rytualno-inscenizacyjną. Tłem jej części teatralnej, na którym budowano całość inscenizacji, była architektura monumen¬ talna. Dla Goebbelsa hale zebrań miały się stać kościołami przyszłości" . Całość konstrukcji była dostosowana do pewnego wojskowego po rządku i hierarchiczności. Ceremonie charak14 na tych, którzy „potrzebowali" się jej podporządkować. M. Foucault, op.cit., s. 196. Foucault pisze w swojej książce głównie o rytuałach kary, formach więzień i wię­ zieniu idealnym, czyli Panoptykonie - figurze architekto­ nicznej w kształcie pierścienia, w której mieszczą się cele. W jej środku znajduje się wieża strażnicza. Patrząc na ten model, można zobaczyć w nim idealne miasto nazistow­ skie o układzie osiowym wokół najważniejszego budynku partii nazistowskiej. P. Krakowski, op.cit., s. 89. 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 15 teryzowały się ustalonym porządkiem, miały wyznaczoną część dla pocztów sztandarowych, zorganizowane drogi przemarszu, miejsca dla orkiestr, flag i innych symboli mających spo­ tęgować emocje. Kulminacyjnym momentem rytuału było pojawienie się wodza, któremu towarzyszyło głośne powitanie i fanfary. Całość wyrażała antydemokratyczną zasadę wodzadyktatora panującego nad ludem. Architektura stanowiła których odgrywany był spek­ takl. Samo przedstawienie miało na celu inte­ growanie, ujednolicanie i podporządkowywanie sobie ludzi z jednoczesnym legitymizowaniem władzy Pojawiają sie następujące podobieństwa do konstrukcji kościoła- środkiem przechodziły poczty sztandarowe cześć przednia była pod wyzszona iak prezbiterium pośrodku - niczym ołtarz - stało popiersie Fuhrera za nim na podobieństwo krucyfiksu flaga ze swastyka mównica nrzynominała a m b o n ę ' Architektura p yp c • 5 w takiei formie \ 1 s ł u ż v ł a do orcranizacii tłu mównodrzasnrorzvstośriii do irh uniform zarii nad skolonizowaną i zdominowaną przestrzenią w sposób ciągły, niezmienny i ostateczny. „Architektura jako pomnik, pomnik jako architektura" - to kolejny element konsekwen­ tnie wdrażanego planu. Starano się przekazać pamięci potomnych idee i historyczne wyda­ rzenia; za pomocą symbolicznych form uzyskać ponadestetyczne i polityczne o d d z i a ł y w a n i e . Ponieważ ideą naczelną narodowego socjalizmu była walka, głównym przedmiotem uhonorowa­ nia był żołnierz, wojownik i bohater oddający swoje życie za wspólną sprawę. Czczono go poprzez pomnik, unieśmiertelniając jego czyny budując tym samym nową historię i tradycję. Walczącego przekonywało to, że będzie się o nim pamiętało, a jego pojedyncza- wydawać by się mogło, że bez z n a c z e n i a - śmierć zostanie pamiętana i uwieczniona w zbiorowości Nawet wtedy iednostka miała pozostać częścią narodu który będzie o mei pamiętał a tym samym będzie żyła wiecznie" skłaniaiac Jednocześnie T l do identyfikowania sie z bohaterami historycznymi 18 y _ c y y miała pomagać w inscenizowaniu wszelkiego' masowych ^Odwo rodzaju masowycn przedsięwzięć ...j . uowolując się ponownie do opinii t-oucauita można powiedzieć ze takie przedstawienia Pyły tormą egzaminu dla władzy, Która udowadniała swoją potęgę i u z y s K i w a l a prawo do kolejnych przed­ stawień, bwicta narodowe stwarzały „ ...j okazje do ostentacyjnej, chociaż wymiernej manifestacji władzy były one zbytkownymi wyrazami potęgi, przesadną i ustaloną zarazem »zatratą«, gdzie władza odzyskiwała swoją energię. Mniej czy bardziej, ale zawsze przypominały tryumf władzy nad potencjalnymi! utajonymi wrogami chcącymi ją zdetronizować. Przedstawienia były starannie zaplanowanym i zorganizowanym „marnotrawstwem . Architektura triumfowała lub z ofiarami oraz do deklaracii wiary imnliku jących składanie ofiary ze swego życia w atmo sferze zhiorowei egzaltacii" Z Porównanie pochodzi z książki P. Krakowskiego, s. 90. Ibid., s. 92. M. Foucault, op.cit., s. 183. P. Krakowski, op.cit., s. 84. J. Maisonneuve, Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 57. L L 15 16 17 l j l l ) ł\U BARBARZYŃCA 19 tei nersnektvwv nnmniki fnnkrinnnw.lv iikn w . k i n i k n.d J , r v pomniKirunKcjonowaiyjaKowsKazniKnadający osamotnionym jednostkom kierunek działania, w sposop gwarantujący im unieśmiertelnienie i wieczną pamięć, której nie mogły juz zaznać w grupach pierwotnych (rodzina, społeczność lokalna;, ponieważ ich znaczenie oraz zdolność do samoreprodukowania się zostały ograniczone przez inwazyjne i totalne państwo narodowe, lomniki, jak cała architektura, stwarzały aurę ponadczasowosci, niewzruszalności i wieczno­ ści. Osiągano to przez sytuowanie ich na wzgó­ rzach, cyplach i w innych wyróżniających się w przestrzeni miejscach. Informowały, ze nie ma 18 19 �Jakub Steblik 16 się wpływu na los i na historię, a tym samym „ [...] przygotowywały masy - zgodnie z odpowiednim rytuałem oddawania czci poległym - do ponie­ sienia ofiary życia za nazistowskie ideały" . Z punktu widzenia podbitych krajów pomniki reprezentowały potęgę nowych władców, stano­ wiły dowód anektowania i panowania nad obcą przestrzenią. Przechodząc od generalnej wizji miasta do konkretnych form architektonicznych, schodzi­ my teraz na najniższy poziom, czyli styl i mate­ riał. Piotr Krakowski wyróżnia nurt półmodernistyczny, chłopsko-rękodzielniczy i neoklasyczny. Wraz z umacnianiem swojej władzy naziści eliminowali nurt półmodernistyczny, pozosta­ wiając monumentalno-klasyczny (przedmiot niniejszej analizy) i rękodzielniczo-rodzinny. Podstawowym materiałem budowlanym był kamień, uważany za najbardziej trwały budulec, który miał w postaci ruin świadczyć w przy­ szłości o potędze Rzeszy i oddziaływać na w i ­ dza . Kamień ciosany można również rozumieć jako metaforę jednostki poddawanej obróbce, ujednolicanej, powielanej i upodabnianej do innych jednostek, które razem mają tworzyć wielkie Niemcy. Kamień-jednostka stanowiłby więc podstawę, substancję pierwszą, z której się tworzy i na której się opiera budynek - państwo. Architektura miała być wyrazem „[...] rdzenności, prostoty, trwałości, wielkości, potęgi, ucie­ leśnienia niezłomnej siły i zdatności bojowej [...]" . Wymagało to więc nie tylko samej formy, ale również materiału, dość godnego, by mógł nieść takie właśnie przesłanie. Wrażenie solidno­ ści, trwałości i niezawodności potęgowane było przez ręczne dopracowywanie ich powierzchni i detali. Podkreślało to nieseryjność produkcji i jej charakter rzemieślniczy, elitarność i arystokratyczność. Budynki tak tworzone odróżniały się tym samym od jednorodnej pod względem surowca architektury przemysłowo-inżynierskiej. Próbowano w ten sposób stworzyć iluzję wspólnoty cechowej i substytut zanikających więzi lokalnych. Ukrywano jednocześnie ma­ sowość produkcji, by nie kojarzyła się z kapita­ lizmem, tworząc złudzenie jej rzemieślniczego pochodzenia. Sprawiało to tym samym wrażenie, że takie budownictwo jest naturalne i doskonale wkomponowane w system społeczny. Powielane było przekonanie, że służy ono tym, na których pracy się opiera i od których czerpie siłę i po­ twierdzenie prawomocności. Istotne jest w tym miejscu przypomnienie o dystansie koniecznym do ogarnięcia całości budowli i równocześnie do skutecznego jej oddziaływania. Najprostszym zabiegiem było wyizolowanie obszaru, w którym dana budowla pozbawiona byłaby konkurencji i miałaby monopol na szerzenie treści w niej tkwiących. Wykorzystywano do tego place oraz szerokie ulice, skierowane bezpośrednio na takie budynki i otwierające się na daną budowlę. Po­ tęgowało to wrażenie dominacji i władzy takich budowli, a podporządkowanie im całości po­ rządku urbanistycznego świadczyło jednoznacz­ nie o władzy i naczelnym znaczeniu w nich ucie­ leśnionych. Innym zabiegiem mającym na celu stworzenie monumentalności było zastosowanie specyficznego cokołu: obiegał całą konstrukcję, a jego masywność sprawiała, że budynek zyski­ wał na wielkości. Można było to odczytywać jako silnych i niezniszczalnych podstaw P. Krakowski, op.cit., s. 85. Wznoszenie budynków z kamienia dotyczyło tylko najbardziej reprezentacyjnych obiektów, w przypadku innych często stosowano zabieg polegający na pokrywaniu płytami kamiennymi konstrukcji żelbetowej, by stworzyć iluzję. Nie stosowano natomiast kamienia przy konstruk­ cjach techniczno-drogowych, gdzie wykorzystywano praktyczniej szy i tańszy beton. Ibid., s. 65. 20 21 22 20 21 władzy, systemu politycznego i całej I I I Rzeszy. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �17 Sztuka służebna Silne fundamenty, tak jak silne korzenie, są nie­ zbędne, by potęga mogła zaistnieć i trwać nie­ wzruszona wobec zwrotów dziejowych. „Duże powierzchnie ścian - oblicowane płytami ciosa­ nymi - miały w z m a g a ć zwartość architektury i ów jakiś twierdzowy, obronny jej charakter" . Masywność i spójność budynku miały symboli­ zować takie same cechy narodu niemieckiego. Forma budynku była narodem w miniaturze. Zwarta i jednorodna forma architektury miała odzwierciedlać jednocześnie zgodność i jedność narodu. Niezmienność i wieczność znajdowała odbicie w „absolutyzacji statycznych systemów ramowych i powierzchniowych co prowadziło do wyciszenia wszelkiego dynamizmu, wszel­ kiego wrażenia ruchu" Ruch mógłby sugero wać zmianę a tym samym możliwość utraty wła­ dzy do czego system w żaden sposób nie mógł dopuścić Miał bowiem trwać przez wieczność niezmienny i niewzruszony być ona rei em dla 23 24 y y> y p ludzi niczym fundament dla budynku Sugero­ wał stałość i Dewność przekonania do treści iakie wai siaiosc pewność przeKonama uo iresci, jaKie hnrlvnek oferował tvm którzv ero ocrladaia Prze konania r n dn irh J L n n ś H nikt i nie nie mooło Konania co ao cn słuszności nikt nic nie mogio podważyć, PO tym samym zacnwiaiaoy się kon­ strukcja całości systemu, j a r a n o się wprowadzić „jedną, w y r a ź n i e określoną jakosc w wyniKu świadomego redukowania wielowartosciowosci 23 24 25 Ibid., s. 65. Ibid., s. 65. Ibid., s. 66. m i ) im mminn znaczeniowych i wyrazowych" . Naczelnym celem tej eliminacji przeszłości i tworzenia „czy­ stego" i autentycznie niemieckiego stylu była chęć udowodnienia i przekonania oglądających, że stoją oto przed symbolem władzy i panowa­ nia, którego nie sposób do niczego porównać. System totalitarny potrzebował rzemieślnika, odtwórcy idei j u ż raz ustanowionej, nie artysty, nie wyemancypowanego wytwórcy. „Wszelkie żywiołowo ukształtowane mechanizmy życia zbiorowego miały zostać usunięte, a ich miejsce zająć miały formy zaprojektowane racjonalnie i funkcjonalnie" . Była to sztuka zniewolona i sprowadzona do rzemieślniczej dokładności i poprawności. Sztuka podporządkowana ideo­ logicznemu systemowi, który miał ją niemal­ że na utrzymaniu i żądał w zamian uległości i pomocy w krzewieniu przesłania narodowo-politycznego wśród rodaków o różnym gazowaniu i wierze w ideę nacjonalistyczną. Była to sztuka bogata w funkcje i cele polityczne pozbawiona jednak została celu nadrzędnego -bezinteresownej kontemplacji piękna 25 26 Fotografie architektury opisanej w tekście można obejrzeć na stronach Wydziału Kultury Urzędu Miej­ skiego Norymbergi, www.kubiss.de/kulturreferat/reichsparteitagsgelaende/stationen/stationen.htm W Broniewski, Sztuka świata, t. 9, Arkady, Warszawa 1996, s. 184. 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb6388846e6092636681ae8d91d35fb.pdf a7b22fdc85707b2ec7a1fff6a5df282b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Wielkopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4759 Title A name given to the resource Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.236-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOŻENA STELMACHOWSKA ETNOGRAFIA WIELKOPOLSKI W PLANOWANIU NIEMIECKIM Z lat okupacji przeszły do rąk naszych niektóre niemieckie wydawnictwa, a m. in. część biblioteki «Volkspolitisches Institute mieszczącego się przy niemieckim uniwersytecie w Poznaniu. I n ­ stytut ten posiadał specjalny oddział etnograficzny, czyli «Abteilung: deutsche Volkskunde». Nie mając do dyspozycji wszystkich książek owej biblioteki, ograniczymy się do omówienia niektórych, dotyczących w szcze­ gólności etnografii Wielkopolski. Zadaniem Instytutu było nie tylko badanie kultury niemiec­ kiej, ale także, jak sama nazwa wskazuje, planowanie politycznonarodowościowe, które m. in. obejmowało również i etnograię. Re­ prezentantami jej byli w Poznaniu dwaj profesorowie niemieccy: dr Edmund Mudrak, oraz prof, dr Lutz Mackensen. Planowanie to opierało się na następujących założeniach: Zamierzona inkorporacja Wielkopolski do Rzeszy niemiec­ kiej miała dokonać się na zasadzie integralnej germanizacji. Nie chodziło już tylko o zniemczenie osiadłej ludności, ale o to, aby na ziemi «niemieckiej» powstał i mógł rozwijać się nadal nowy szczep «niemiecki». Elementami tego planowania były: ziemia i człowiek, t j . jego kultura materialna i duchowa. Dla sprawnego ujednolicenia programu działania ograniczono go do pewnej zamkniętej przestrzeni, mianowicie do tzw. «Kraju Warty». Wielkopolska, zaludniona przez polskie grupy etniczne, przedstawiała już w samym mianowaniu swoim, oraz w granicach �237 terytorialnych pewną całość o charakterze etniczno-historycznym. Z tej więc przyczyny trzeba było zmienić te granice i zmienić tradycyjną nazwę obszaru. Termin «Wielkopolska» nie był zresztą używany przez Niemców. Jeszcze przed I Wielką Wojną, a więc z końcem w.XIX nauka niemiecka posługiwała się terminem: «Kraj Poznański*. Określenie to podtrzymywane było przez ośrodki nie­ mieckie w Polsce jeszcze przed wybuchem I I w ojny światowej. Z chwilą wkroczenia wojsk niemieckich w r. 1939 i dokona­ nia now ego podziału administracyjnego przez Niemców, pojawiła się też i nowa nazwa, która kazała zapomnieć o samym Pozna­ niu. Był więc teraz «Region W arty» i «Kraj W arty», czyli miano­ wanie o charakterze geograficznym. Nazwa ta, wykluczająca oba momenty historyczne, a więc i polskość i poznańskość, została bez zastrzeżeń przyjęta przez naukę niemiecką. Kraj Warty obejmo­ wał również okręg Łodzi. Ten nowy obszar w scłiodni należało przystosować do wy­ mogów chwdli. Czynniki urzędowe podjęły się zatem zadania usu­ nięcia z terenu ludności polskiej w kolejnych etapach ekstermina­ cyjnych, aż do absolutnej likwidacji, oraz zasiedlenie całej prze­ strzeni ludnością niemiecką. Czynniki naukowe miały akcję tę uza­ sadnić ideowo i faktycznie. Roli tej podjęły się m. in. historia i geo­ grafia. Chodziło tu o to, aby udowodnić, że ziemia ta z pochodze­ nia swego i charakteru krajobrazowego jest niemiecka. Szczególne zadanie, jakie przypadło etnografii, polegało na tym, aby naprzód wykryć relikty polskie, wskazać je i spowodo­ wać ich usunięcie, a równocześnie zasygnalizować zabytki nie­ mieckie, celem ich konserwacji w terenie. W tej pracy przycho­ dziła etnografii w pomoc także i historia sztuki. Ważniejszą role jednakże miała etnografia do spełnienia w stosunku do człowieka. Etnografów niemieckich zobowiązano do współpracy w planowaniu przyszłościowym. Polecono im stwo­ rzenie nowego regionu. Tylko oni bowiem wiedzieli, jakie czynniki składowe mogą region taki stworzyć. Należało więc «Kraj owi Warty» dać własną, niemiecką kulturę ludową, materialną i du­ chową, podzielić go na poszczególne grupy ludowe i grupom tym zapewnić żywotność. r r r ? r �238 Zadania tego podjęli się etnografowie niemieckiego Uniwer­ sytetu w Poznaniu. * Począwszy od jesieni r. 1939 dokonywało się w kilku kolej­ nych fazach wysiedlanie Polaków z miast, miasteczek i wiosek. Równocześnie przeprowadzono akcję zasiedlenia pustoszejących obszarów osadnikami niemieckimi. Na dwa lata przed końcem wojny, t j . w r. 1943, nastąpił moment pierwszej, relatywnej stabi­ lizacji, — chwilowa przerwa, po której nastąpić miała dalsza dłu­ godystansowa akcja eksterminacyjna. Miało także dokonać się uzu­ pełnienie akcji osiedleńczej i to elementem pochodzącym z głębi Rzeszy. Równocześnie z przeprowadzaną zmianą oblicza demogra­ ficznego Wielkopolski przystąpiono też do wstępnej akcji dokona­ nia zmian w krajobrazie. Była to jednak sprawa już trudniejsza, wymagająca nakładu czasu i kosztów. Na początek więc podjęto się niszczenia w terenie etnograficznych reliktów polskich — usu­ nięto krzyże, kapliczki i figury przydrożne i to zaraz jesienią roku 1939, aby wieś wielkopolska zatraciła swój zewnętrzny, charak­ terystyczny wygląd rodzimy. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby «Kraj Warty* przedstawiał się jako ziemia niemiecka. Naukowo uzasadnili tezę tę historycy i geografowie. Dr f i l . Walter Geisler, profesor zwyczajny na katedrze geografii niemiec­ kiego Uniwersytetu w Poznaniu wydał w r. 1943 podręcznik nauki o krajobrazie «Kraju Warty», dotyczący w szczególności gospo­ darki i osadnictwa. Wybieramy z tej książki kilka charakterystycznych cytatów: — «Możemy na t y m miejscu s t w i e r d z i ć , że tylko niemieckie ce­ chy w u k s z t a ł t o w a n i u się krajobrazu zdołały zlać się h a r m o n i j n i e z pej­ z a ż e m całego kraju, że byl to w y ł ą c z n i e duch niemiecki, k t ó r y s t w o r z y ł w a r t o ś c i trwale dla Regionu W a r t y . Polak był cudzoziemcem na t y m obszarze i nie zdołał w y c i s n ą ć na nam swego p i ę t n a . O ile osiedlił się w t y m czysto niemieckim k r a j u , musiał posłużyć się niemieckimi f o r m a m i osadnictwa i uprawy. B y l on przez wszystkie czasy niczym �239 więcej, j a k chyba tylko siłą fizyczną, podczas gdy siła k s z t a ł t u j ą c a po­ c h o d z i ł a w y ł ą c z n i e od Niemców*, (sir. fO). — « F a k l e m jest, że Kraj W a r t y ma z,a sobą losy bardziej zmienne, niż p ó ł n o c n e i p o ł u d n i o w e obszary, ale mimo tych wszystkich przeobra­ żeń n i e m i e c k o ś ć i tu t a k ż e p o t r a f i ł a się z a c h o w a ć . W a l k a narodowo­ ściowa w latach obcego panowania była twarda i ciężka, jednak w ł a ­ śnie w ciągu ubiegłego stulecia stawiali Niemcy jaknajostrzejszy o p ó r przeciw wszelkiemu przemieszaniu z i n n y m i s k ł a d n i k a m i r a s o w y m i , .leżeli w p ó ź n i e j s z y c h czasach n a s t ą p i ł o potem zamazanie r ó ż n i c m i ę ­ dzy t y m , co nordyckie, a co wschodnie, m i ę d z y niemieckim i polskim, to trzeba, aby z.a naszych czasów, za czasów rasowej s a m o ś w i a d o m o ś c i w y o s t r z y ł się z n ó w punkt widzenia na te r o z r ó ż n i e n i a , aby n a s t ą p i ł a oczyszczająca eliminacja. Nie m o ż e p o d l e g a ć ż a d n e j w ą p l i w o ś c i , że Kraj W a r t y , t a k ż e po owej w s p a n i a ł e j akcji p r z e s i e d l e ń c z e j niemiec­ kich r o d a k ó w ze wschodu, otrzyma d o p ł y w istotny n o r d y c k o zdetermi­ nowanych N i e m c ó w , aby Kraj W a r t y w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, stal sic k r a j e m czysto niemieckim)) (str. 16 17). — «W czasie panowania Polski p r ó b o w a n o w K r a j u W a r t y z po­ m o c ą ś r o d k ó w zupełnie n i e w y s t a r c z a j ą c y c h , r o z w i n ą ć l u d o w o ś ć pol­ ską. P o t e n c j a ł k u l t u r a l n y P o l a k ó w na to jednak nie w y s t a r c z a ł . Nie u n i k n i ę t o tego, że polska agitacja, p o s ł u g u j ą c się niegodnymi ś r o d k a m i s t a r a ł a s i ę r ó ż n o r o d n e grupy ludowe p r z y k u ć do siebie, albo je w y ­ plenić. Mamy tu na myśli ze słusznością przede wszystkim terror pow­ stały po u g r u n t o w a n i u się Republiki Polskiej w n a s t ę p s t w i e z a ł a m a n i a się Rzeszy w r. 1918. Musimy jednak p a m i ę t a ć także, że w czasach przed polskimi rozbiorami z lat 1772, 1793 i 1795 w sprzeczności z poczynio­ n y m i obietnicami podejmowane były p r ó b y polonizacyjne». — ((Rezultat tych p o c z y n a ń to przemieszanie k r w i , k t ó r e doko­ nało się t y m ł a t w i e j , że niejeden Niemiec, k t ó r y osiedlił się w b y ł y m P a ń s t w i e Polskim, zagubił s w ą n i e m i e c k o ś ć na skutek izolacji. Źe osrhy te nie u ś w i a d a m i a j ą sobie w ogóle już swego niemieckiego pochodze­ nia tłumaczy się częściowo tym, że stara, niemiecka z w y e z a j o w o ś ć i czy­ sto niemiecka sztuka ludowa zostały po prostu p r z e j ę t e przez P o l a k ó w . Polscy p r z y w ó d c y polityczni określili to, jako polskie dobro kulturalne i pielęgnowali je, p o n i e w a ż w ł a ś n i e Polak niczym r ó w n o w a r t o ś c i o w y m w y k a z a ć się nie mógl». — «Do wyrafinowanych metod o d n i e m c z a j ą c y c h należą t a k ż e przemianowywania osad i osób. B y w a często tak, że stare niemieckie nazwy już tylko filologowie r o z p o z n a ć mogą». (str. 8). — «W k a ż d y m razie w t a r g n i ę c i e P o l a k ó w do K r a j u W a r t y to tylko epizod, k t ó r y obecnie najkompletniej u s u n i ę t y został p r a w e m idei s p r a w i e d l i w o ś c i dziejowej. Polak w z i ą ł na siebie w i n ę wdarcia się w n i e m i e c k ą p r z e s t r z e ń , nie m o ż e się więc dziwić, że wraz z umoc- �240 nieniem się niemieckośei przez rewolucję narodowo-socjalistyczną lud niemiecki zabiera dla siebie obszar zwrócony mu mocą przeznaczenia)), (str. 19). — «Stoimy więc dziś u progu rozwoju nowej niemieckiej ludo­ wości w Kraju Warty. Tak jak ongiś rozwinął się odrębny szczep Po­ morzan i ślązaków, podobnie powstanie nowy z glebą zrośnięty nie miecki szczep i to z ((Volksdeutschów», reemigrantów i Niemców z Rze­ szy. Ten szczep niemiecki równy będzie w swoich zasadniczych wła­ ściwościach wszystkim innym szczepom niemieckim)), (str. 28). Cytaty te wystarczająco określają metody i cele badawcze niemieckich «uczonych». Celem przeprowadzenia dezyderatów natury politycznej, a więc stworzenia niemieckiej ziemi zasiedlonej przez ludzi nie­ mieckich, należało Niemców zachęcić do przybywania w te strony. W związku z tym ukazał się w r. 1943, już w drugim wydaniu album graficzny pt. «Region Warty, krajobraz i osadnictwo w dzie­ łach malarzy niemieckich*. Rzecz przygotowana została znacznie w cześniej przez «Towarzystwo popierania sztuki niemieckiej w Kraju Warty». I n i ­ cjatorem jego był Gauleiter, który w dniu rocznicy okupacji r. 1941 sprowadził na wakacje letnie artystów z Rzeszy i urządził dla nich wystawę w Muzeum Wielkopolskim, zwanym KaiserFriedrich-Muscum. Z wystawą tą wiąże się wydawnictwo albumowe zawiera­ jące kilkadziesiąt reprodukcji obrazów, przedstawiających pejzaż i budownictwo wielkopolskie. Cel wydawnictwa tłumaczą słowa wstępne Gauhauptmanna Roberta Schulza, prezesa Związku Regionalnego: r — ((Przyszłość naszego narodu oraz największe zadania państwa narodowo-socjałistycznego mieszczą się na wschodzie. Trzonem tego nowego, niemieckiego wschodu jest Region Warty. W Starej Rzeszy zbyt mało wie się o nim. Zaledwie nazwy niektórych miast są w obiegu Książkę poświęcono tym, którzy przychodzą, aby pomagać w budo­ waniu nowego kraju i ze swej strony przekształcić go na region nie­ miecki. ...Pokazujemy kraj len, takim jaki dziś jest i stwarzamy przez to dokument, wykazujący wielkie zadania, nowego, niemieckiego Wschodu, dokument, który kiedyś zaświadczy, co pokonać musieliśmy r �241 Ceiem kompletnej, definitywnej strzeni życiowej)). jego inkorporacji do niemieckiej prze­ Następuje przedmowa, która stanowi kompendium niemiec­ kich tez historycznych, daje je art. malarz dr Karol Ernst Koehne. Mamy tu więc naprzód teorię pierwotnego zasiedlenia Wiel­ kopolski przez Gotów, Burgundów i Wandalów, dalej zjawia się Normandczyk Dagoe, jako pierwszy twórca państwa nadwiślańsko-nadwarciańskiego. W średniowieczu dominują znów Germa­ nie, ale «niestety niemiecka niezgoda i słowiańska przemoc* unie­ możliwiły stworzenie jednolitego frontu od Rewala i Narwy do Beskidów, ho — ((zawsze z o d m ę t ó w Wschodu w y t a c z a ł się l e n i w y potop sło­ w i a ń s k i e g o życia i s ł o w i a ń s k i e j istoty i niszczył wszystko, co zapo­ biegliwość niemiecka ziemi tej w y d a r ł a i k r a j o w i złożyła w darze, jako t r w a ł e dzieło kulturalne)). — ((Napierający Słowianie, po k t ó r y c h nie pozostała żadna z imienia znana osada, gdyż nie posiadali zdolności t w ó r c z y c h , nie w y kazali się ż a d n y m pomnikiem k u l t u r a l n y m , pozwolili k r a j o w i temu z a p a ś ć z p o w r o t e m w p u s t y n i ę bez oblicza. W wiekach ś r e d n i c h na nowo musiała r o z p o c z ą ć p r a c ę niemiecka dzielność i r u c h l i w o ś ć . Ale ta ofiarna działalność nie p r z y n i o s ł a o w o c ó w , p o n i e w a ż wciąż od nowa fanatyczna n i e n a w i ś ć niezdolnych i m a l o w a r t o ś e i o w y c h P o l a k ó w w sto­ sunku do swych niemieckich m i s t r z ó w niszczyła rozpoczęte dzielo». — ((Ostatnie dwa dziesięciolecia polskiego panowania w K r a j u W a r t y d o w i o d ł y , z j a k ą szybkością n a s t ę p u j e demontowanie niemiec­ kiego dzieła w zasięgu elementu s l o w i a ń s k o - a z j a t y c k i e g o — jeżeli już nie wspominamy o d ł u ż s z y m o d d z i a ł y w a n i u tego bezdusznego żywiołu na wschodnich kresach dzisiejszego, naszego regionu. Prusko-niemiecka administi acja p r a c o w a ł a celowo i z rozmachem p i e l ę g n u j ą c i p o d n o s z ą c k r a j — ale polem rzeki zostały zapiaszczone, lasy znikły, wioski pod­ u p a d ł y , pola i łąki pustoszały, a drogi i budowle p o g r ą ż y ł y się w bez­ denne m o k r a d ł a . Prowadzono r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę z o w y m bogac­ t w e m , w y d a r t y m Niemcom T r a k t a t e m Wersalskim, nie u t r z y m u j ą c tego dobra, ani t y m mniej d o d a j ą c cośkolwiek od siebie. Bezdrzewny, azjatycki step wziął w posiadanie ową ziemię tak blisko leżącą granic Kzeszy». — <(Ale nie tylko step, jako krajobraz, d o t a r ł aż do brain owych, ongi zupełnie niemieckich miast, jak P o z n a ń , czy T o r u ń , co k a ż d y laik ł a t w o mógł z a u w a ż y ć , ale nadto step w sensie k u l t u r a l n y m w g r y z ł się głęboko w niemiecką p r z e s t r z e ń życiową*. I.uil. т. XXXVII 16 �242 Autor zaznacza, że wszelka architektura piękna Kraju Warty to pomniki niemieckie, które przeciwstawiają się — ((polskiemu brudowi i brzydocie,..)) I dr Koehne kończy słowami: — ((odtąd nigdy już — step — ów wysłannik Azji nie opanuje ani pejzażu, ani kultury tego regionu, — Potęga Rzeszy stworzy z niego trzon prawdziwego, niemieckiego wschodu!)) Książka «Region Warty, krajobraz i osadnictwo...* w tysią­ cach egzemplarzy znajdowała się w r. 1945 w Poznaniu, we wszyst­ kich mieszkaniach poniemieckich, a oczywiście także i poza Po­ znaniem, być może, także i za granicą. Album ilustracji otwiera Prausmiiller akwarelą, wyobraża­ jącą Ratusz poznański. Jest dalej katedra w Gnieźnie i tum oraz gmach Województwa w Poznaniu, barokowy kościół pod żninem, katedra we Włocławku, świątynia barokowa w Kole, kościoły w Jarocinie i Krotoszynie prastary ratusz w Sulmierzycach, domy podcieniowe w Rakoniewicach itp. Pomniki te należy zachować, jako spuściznę po niemieckich przodkach(!). Czytelnik niemiecki, a może i zagraniczny, miał odnieść wrażenie, że pokazuje się mu niemieckie rzeczy piękne. W przeciwieństwie do miast, wieś wielkopolska reprezento­ wana jest przez ubogie, zapadłe w ziemię chaty. Sugeruje się prze­ świadczenie, że łatwo będzie je zburzyć, a zastąpić typami domów niemieckich. Trzecia tematyka zbioru obrazów pomyślana została inaczej. Chodziło lu o zademonstrowanie: stepu. Gauhauptmann Schulz zaznaczył na wstępie: r —. ((Bezkresna dal, ukryte piękno tego kraju, oraz niewyzyskane bogactwa zna ten tylko, kto tu raz już zaczął pracować*. Dr Koehne pisze: — «Im bardziej kraj ten nam się ujawnia, tym bardziej widzimy nie tylko jego piękno, ale i jego rozlegle przestrzenie. Można sobie wyobrazić, ile miejsca znaleźć się może dla aktywnego ludu)). Dlatego namalowane pola, pełne gęstych, wysokich zbóż, mędle i stogi, stawy i młyny, łąki i pastwiska. Nie jest to co prawda �243 «step», ale dobrze uprawna, urodzajna ziemia. Jednakże wszystko to przedstawiono jako puste, słabo zaludnione, — a więc oczeku­ jące pilnych rąk niemieckiego człowieka. Drugie, bliźniacze wydawnictwo albumowe o podobnym cha­ rakterze pt. «Oblicze Niemca w Kraju Warty*. Dotyczyło ono drugiego punktu programu, mianowicie już nie ziemi samej, ale człowieka, a w szczególności jego cech raso­ wych. Malarze starali się podpatrzyć cechy antropologiczne ludu w Wielkopolsce. W albumie tym znalazły się oczywiście okazy ty­ pów germańskich, ale obok nich i takie, które wykazują duże prze­ mieszanie etniczne. Trzecim w lej serii wydawnictwem, które było zapowiedziane, a zdaje się nie zdołało wyjść drukiem, miała być książka pt. «Niemiecki kraj, niemieccy ludzie i niemieckie osiągnięcia*. Chodziło więc o syntezę niemieckości ziemi i człowieka w Wielkopolsce. r Wszystkie te publikacje tylko pośrednio dotyczą stanowiły niejako jej publicystyczną podbudowę. etnografii, * Zadaniem etnografii w niemieckim kompleksie planowania było stworzenie dla nowego regionu niemieckiego w Kraju Warty regionalnej niemieckiej kultury materialnej i duchowej. Nie mogli się oczywiście etnografowie Uniwersytetu Poznań­ skiego podjąć akcji przekształcenia pejzażu. Nie mogli usunąć z te­ renu zabytków rodzimego budownictwa — poza kapliczkami, co było w związku z odebraniem Wielkopolsce charakteru katolic­ kiego. Ale mogli rozpocząć walkę z innymi dziedzinami material­ nej kultury ludowej w Wielkopolsce. Zebrany przez nich materiał (notatki, rysunki, fotografie) z zakresu kultury ludowej dotyczył przede wszystkim dwu dzia­ łów: slroju ludowego i narzędzi rolniczych oraz sprzętów'gospo­ darskich. Wstępne prace, które objęły całe terytorium Kraju Warty, miały dostarczyć materiału faktycznego. Ekipy studenckie badały zabytki w terenie, po czym zamierzano dokonać segregacji czy se16* �244 lekcji. Problem przedstawiał się dla Niemców dość prosto. Można by go ująć w tezy następujące: 1) Wszędzie, gdzie mieszkają Niemcy, to kraj niemiecki. 2) Wszelkie przejawy kultury ludowej Niemców są zabyt­ kami kultury niemieckiej. 3) Kultury obce w otoczeniu Niemców to zapożyczenia z kul­ tury niemieckiej. 4) Niemcy nie wynaradawiają się nigdy — za to niemczą obszary swej kolonizacji. Interesujący jest dla nas fakt ustosunkowania się Niemców do przejętego po Polakach materiału zabytkowego zbiorów po­ znańskich. Muzeum Miejskie zostało rozproszone, Muzeum Wielkopol­ skie zdewastowane. M. in. zniszczono zupełnie bogate zbiory Ci­ chowiczów. Natomiast tradycyjną kulturę ludową konserwowano tam tylko, gdzie istnieli Volksdeutsche w większym skupisku, czy jakiś Nebenvolk, przyjaźnie usposobiony dla niemczyzny. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby niczym nie dra­ żnić przybywających do Wielkopolski przesiedleńców. Starano się wmówić im, że wszystko, co przynoszą ze sobą, co im jest miłe i do czego przywykli, a więc m. in. i strój i sprzęt i narzędzia i wy­ twory sztuki ludowej to z pierwotnego pochodzenia swego relikty niemieckie. Nie na darmo przecież teoretycy niemczyzny, jak wspo­ mniany wyżej geograf prof. Geisler, dowodzili, że Polacy nie są zdolni do wytworzenia własnej kultury ludowej, że polonizowali zabytki niemieckie. W podobny sposób nauka niemiecka ustosun­ kowywała się w ogóle do kultury słowiańskiej. Wychodząc z tych założeń, można było już bez obawy przy­ stąpić do inwentaryzacji zabytków ludowych, polskich. Wśród spuścizny po studentach, pracujących w Muzeum, znajduje się interesująca notatka: «Według świadectwa pani Beck istniały trzy tereny zasięgów polskiego stroju ludowego: 1) Obszar między Łodzią a Warszawą z punktem central­ nym wokół Łowicza. Cechy rozpoznawcze: pasiaste spód­ nice i fartuchy z naramiennikami. �245 2) Obszar wokół Wilmesau (Bielitz) z jedynym na terenach byłej Polski strojem mieszczańskim w Saybusch. Orygi­ nalne chustki-welony. Według wypowiedzi pani Beck strój ten był właściwie nie­ miecki. Nosili go jednakże Polacy, względnie spolonizowani Niemcy. Pozostałe stroje czysto polskie. (Czy to dotyczy również terenów wokół Wilna, należałoby zbadać)*. Nie wiemy kim była pani Beck i jaki dla etnografii niemiec­ kiej przedstawiała autorytet. Niemcy szukając informacji, omijali źródła polskie. Owe wychwycone w oderwaniu pasiaki, jako je­ dyny wykładnik stroju polskiego na całym tak bardzo zróżniczko­ wanym obszarze, dowodzą dużej dowolności i płytkości metody­ cznej. Nie uwzględniono ani poszczególnych grup ludowych, ani kompletu ich strojów. Może było to nieuctwo, a może świadome zlekceważenie. Inwentaryzację podjęto ab ovo. Posiadamy z tego zakresu blok rysunkowy z nagłówkiem «Szkice studentek z Sieradza*. Bru­ lion sprawozdania z wycieczki terenowej zaczyna się od słów: «Polski strój ludowy w okolicy Sieradza według raportu Inge Pelcer w Charłupi Wielkiej, wsi kościelnej...*, po czym następuje szczegółowy opis tego stroju, a więc chusty, spódnice, gorseciki, fartuchy ilp. z podaniem pomiarów, gatunku materiałów, kolo­ rów itp. Drugi notatnik pochodzi z Kalisza. Zeszyt zawiera bardzo niedokładne rzuty poziome i zarysy budowli. Jako miejscowość podano Bradtheim. Jest to więc jakiś najstarszy dom w osiedlu, dalej stodoła, piec chlebowy, szkoła, oraz trzy rysunki krzyżów cmentarnych. Widzimy tu również szafę kuchenną, należącą — zdaje się — do miejscowego sołtysa, oraz inną szafę stuletną z do­ piskiem: Frau Schneider Maria, i z tym samym dopiskiem wzór haftu, czy koronki. Poza tym kilka drobiazgów, m. in. dwie pry­ mitywne lampki oliwne. Na osobnej kartce jest rysunek koszuli z nagłówkiem «deutsch-kalholische Pfiilzer. Obliska*. No'tatnik len dotyczył więc prawdopodobnie środowiska Volksdeutschow. Bardziej już staranne i przeważnie wykończone są prace za- �246 warte w teczce «Etnografie». Dotyczą one przeważnie ludowych grup przesiedleńców niemieckich. Pod precyzyjnie wykonanymi akwarelami i rysunkami znaj­ dują się podpisy: Spódnica z własnej tkaniny. Własność: Frau Sophie Jaschka Rotbuchen, 229 b. Luschwitz, pow. Leszno. Południowa Bessarabia. Spódnica płócienna. Wołyń. Własność: Frau Daft Eckwege, pow. Poznań. Alma Bierrog, Poznań, dawniej Bessarabia... Próbka tkaniny wełnianej, Sara Stickel, Bessarabia. Rotbu­ chen, pow. Leszno. Koszula lniana jako bluza kobieca z ozdobami krzyżykowymi. Własność: Amalie Stolercguk w Bruckdorf, pow. Grodzisk, Buko­ wina. Bluzy Niemek z Dobrudży... Spódnice Niemek z Dobrudży... Fartuchy, koszule z Dobrudży... Koszule Yolksdeutschów z Łodzi... Koszule z Galicji... Reszta nagromadzonego materiału obejmuje rysunki różnych narzędzi gospodarskich i sprzętów, a więc: widły drewniane, ry­ dle, łopaty do wsuwania chlebów w piekarnik, czerpaki, dzbany drewniane, sieczkarnia, plug, radio, wal, brona, sanie, żarna itp. Na jednej kartce widnieje ława polska, malowana w tulipanki i róże. Stoją na niej piękne dwojaczki z motywem owocu granatu i linią falistą. Jest obok misa głęboka, zdobiona na dnie tulipanem, oraz typowy dzban o ciemnej polewie z wywiniętym jasnym obrzeżeniem. Niemcy docenili doskonale wartość artysty­ czną tych okazów, więc też uznali je nie za sztukę ludową polską, ale sztukę «chłopską Kraju Warty*. Analogiczne określenia otrzymywały narzędzia, sprzęty, a także stroje ludowe — obojętne z jakich pochodzące regionów i z jakich przejęte kultur. Z chwilą, gdy wraz z przesiedleńcami znalazły się w Kraju Warty, stawały się przejawami etnograficz­ nymi Regionu Warty, — stawały się zabytkami niemieckimi. Ta­ kie stanowisko zajmowali Niemcy także w stosunku do innych na- �247 rodów, czego dowodem jest wydawnictwo niemieckie z r. 1943, drukowane w Pradze Czeskiej. Jest to album rozmiarów 40X55 cm, zawierający 38 plansz-akwareli pędzla Fritzi Mally, pt. «Niemieckie stroje ludowe z kraju Sudetów», w którym stroje o charakterze śląskim, słowackim i czeskim uznane zostały za niemieckie. Rów­ nież książka wwdana w r. 1943 «Deutsche Volkskunsl — Siebenburgen*, w której autor Mirsch Drend uznaje za pierwotnie nie­ mieckie wszystko, co obrazuje kulturę węgierską i rumuńską wraz .z naleciałościami słowiańskimi. W ten sposób dążono do mechanicznego ujednolicenia zano­ towanych treści kultury ludowej, aby stworzyć możliwie prędko nowy wspólny szczep niemiecki o charakterze germańskim. Zamierzenia niemieckie sięgały głębiej. Chodziło o to, aby ów powstający nowy szczep niemiecko-wschodni ugruntować duchowo w niemczyźnie, aby stworzyć dla niego podstawę uczuciową i my­ ślową oraz zespolić go więzią wspólnej ideologii. Podejście do kultury duchowej mogło być rozmaite: od strony obrzędowości rodzinnej czy dorocznej, od strony pieśni ludowej, baśniarstwa itp. Obrzędowość nasuwała trudności ze względów przede wszystkim kultowych. Pieśń ludowa nie była problemem palącym, gdyż prymat trzymała pieśń wojenna i pieśń partyjno-polityczna, i z nią na­ leżało zapoznać młodzież przesiedleńczą. Mimo to przygotowy­ wano m. in. wydawnictwo «Piosenki i rymy dziecięce Kraju War­ ty*. Zdecydowano się jednakże przede wszystkim na baśniarstwo. Na pierwszy ogień poszły podania, poniew aż obaj etnogra­ fowie niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu zarówno dr Mudrak, jak proł'. Liilz Mackensen byli specjalistami w tej dziedzinie i pu­ blikowali już dużo z zakresu podaniowości niemieckiej i baśniar­ stwa. Zarazem wyrażali przekonanie, że właśnie podaniowość (ger­ mańska saga) stanowi najlepszy, najbardziej charakterystyczny wypowiednik kultury duchowej ludu niemieckiego. W książce swojej «Cechy istotne baśni i podania* z r. 1944 zaznacza Edmund Mudrak w rozdziale końcowym: r — ((Ideologia, życiowo prawomocna, u w z g l ę d n i a j ą c a w p e w n y m punkcie d e c y d u j ą c y m znaczenie rasy w życiu l u d ó w nie m o ż e być obo- �248 jętna dla tych mocy, które ongi wycisnęły swoje piętno na wyobraże­ niach i pojęciach, dotyczących bytu i przemijania, istoty świata i prze­ znaczenia. Obrazy te, niezależnie od ich formy przemijającej, a uwa­ runkowanej, w czasie, mają wartość wieczystą, jako wyraz światopo­ glądu opartego o pierwiastki krwi i to tak długo, jak długo trwa spo­ łeczność tradycyjna, która ją reprezentuje. W tym sensie więc widzimy, że skarb naszych ludowych opo­ wieści w ukształtowaniu swoim manifestuje te siiy twórcze, które w swoim zakresie powołane są do tego, aby współpracować w dziele rozbudowy naszej przyszłości)). Na podobnym do Mudraka stanowisku stoi również Konrad Zucker, znany ze swoich prelekcji w Heidelbergu. W nrze 11 i 12 czasopisma «Volk u. Rasse» zamieścił rozprawę pt. «0 wartości baśni i podania dla psychologii rasowej*. Stwierdza mianowicie: — «udowodnić się dało, że można wykryć niezmienny rdzeń istotny duszy rasy i to poprzez całokształt jej rozwoju i wszelakich przemian..,)) i stąd dla psychologii rasy przedstawiają baśni i podania tak wielką wartość. Dlatego wydano drukiem zbiór podań, właściwych Niem­ com, zamieszkujących Kraj Warty. Wydawcą był dr Edmund Mudrak, działający z polecenia Zarządu Regionalnego Kraju Warty, oraz ellniwersytetu Rzeszy, Poznań*. Książka należy do serii wy­ dawnictw Krajowej Stacji Badawczej i to szeregu VIII-go pt. Etnografia. Samo dzieło jednakże opracował prof. Lutz Mackensen, a ilustracje wykonał Bert Heller. Składała narodowo-socjalistyczna drukarnia w Poznaniu. Przedmowę Mackensena poprzedza słowo wstępne naczelnika Okręgu, mianowicie Gauhauplmanna Roberta Schulza, który cel wydawnictwa objaśnia m. in. tak: ((Książka przeznaczona jest w pierwszym rzędzie dla wycho­ wawców — ludoznawców, kierowników młodzieży. Z bogatej skarbnicy żywej tradycji mogą oni dokonać odpowiedzialnego wyboru tych wszystkich treści, które stosowane są dla obecnych czasów i dla na­ szego światopoglądu)). W przedmowie stwierdza Mackensen, że chodziło mu o uzy­ skanie poglądu na powstający właśnie Obszar Wschodni. Zwraca uwagę, że książka ta, podobnie jak wszystko, co dokonuje się w re- �249 gionie Kraju Warty, ma służyć do wyjaśnienia dokonującego się rozwoju, ma dać asumpt do przewidywań na przyszłość. Pod względem przedmiotowym książka składa się z podań Niemców bałtyckich, galicyjskich, wołyńskich, bukowińskich, bessarabskich, dalej Niemców reemigrantów z Chełmskiego i L u ­ belskiego oraz podań z dawna zakorzenionych w regionie. Autor zastrzega się jednakże, że trudno przewidzieć, czy ta różnorodność składników doprowadzi w przyszłości do wspólnoty, czy też przy­ będą znów nowe elementy, które takie ujednolicenie dalej odsuną. Bardzo znamienna jest uwaga Mackensena odnośnie przesie­ dlanych do Wielkopolski Niemców ze Starej Rzeszy. W vkluczył on ich dlatego ze zbioru, że «pochodzą przeważnie z ośrodków miejskich, a więc przynależą do bardzo ubogiej w baśniarstwo niemczyzny*. Zaznacza jednak, że jeśli osadnictwo chłopskie ze Starej Rzeszy przyjmie w przyszłości większe rozmiary, lud ten wprowadzi do Kraju W arty t a k i e treści, jakich mu dotąd nie dostaje*. T T Niemiecki profesor przyznał się tutaj do pewnego ubóstwa podaniowego obszarów czysto niemieckich. Swoje stanowisko naukowe tłumaczy tym. że jego publika­ cja stanowić ma dokumenlarny przyczynek do historii tworzenia się nowego szczepu. Z melancholią zauważa, że burzliwe lata prze­ sunęły niejedną granicę, dotąd, zdawałoby się, niewzruszoną. Prze­ wartościowały różne treści, poderwały poczucie bezpieczeństwa. Przy tym niejedno poszło w zapomnienie, bez czego przecież na czas dłuższy obyć się nie można. Nawołuje lud niemiecki do za­ pomnienia tego wszystkiego, co kiedyś było, a zwrócenia się z od­ wagą ku przyszłości. Na dalszych stronnicach swej rozprawy zaznacza Mackensen, że z góry wykluczył wszystko, co zarówno reemigranci, jak i da­ wni koloniści niemieccy w Wielkopolsce przyjęli na własność od swego obcego otoczenia, że uwzględnił wyłącznie niemieckie baśniarstwo. Stwierdza następnie, że pozorna różnorodność materiału bynajmniej nie jest mniejsza, niż to można zaobserwować w ja­ kimkolwiek zbiorze podaniowym Niemiec centralnych. �250 Tu od razu budzi się zastrzeżenie. Posiadają przecież Niemcy obszerne wydawnictwo jenajskie z lat 1926—30 pt. «Niemiecki skarb podaniowy*, którego poszczególne łomy dotyczą poszczegól­ nych regionów Niemiec, jak np. Westfalii, Nadrenii, Szwabii, Hessji-Nassawii, Czarnego Lasu itp., każdy tom po 200 kilkadzie­ siąt stron objętości. Uwydatniają się tam wyraźnie różnice re­ gionalne. Jeżeli więc istnieją tak znamienne rozróżnienia w obrę­ bie samego centrum Starej Rzeszy, muszą tym bardziej występo­ wać na kresach o ludności mieszanej. Chęć uzasadnienia syntezy ogólno-niemieckiej w Kraju Warty zawiera więc sprzeczność istotną, którą zresztą profesor sani za­ uważa. Koryguje więc swoją tezę zaznaczając, że nawet w przy­ szłości ujednolicenie takie wydaje się mało prawdopodobne. Ponieważ jednak narzucił sobie z przyczyn pozanaukowych konieczność udowodnienia owej syntezy ogólno-niemieckiej, więc szuka dla niej argumentów. Zwraca więc uwagę, że wielość grup ludowych w Kraju Warty da się zredukować do kilku. Tłumaczy, że zasiedziali osadnicy Wielkopolski, to z pochodzenia swego: Pomorzanie, Żulawianie (Niederunger) i ślązacy. Tak samo reemigranci z Wołynia to także znów Pomorzanie, żulawianie (Niederunger) i Ślązacy. Pocho­ dzenia dolno-niemieckiego są koloniści z Bessarabii. Niemcami poludniowo-zachodnimi są przesiedleńcy z okręgu Lodzi, z Buko­ winy. Galicji, Bessarabii oraz starsi niemieccy osadnicy z krajów nadbałtyckich, podczas gdy z Sudetów pochodzi część reemigran­ tów z Bukowiny i Galicji. W sumie wdęc mielibyśmy wcale nic mniejszą, ale raczej większą liczbę grup ludowych z odmiennym jedynie ich rozmieszczeniem. Na czym więc polega owo udawadniane zmniejszenie ilości grup ludowych? Otóż redukcja zachodzi tu rzeczywiście, jeśli się wyciągnie logiczny wniosek z rozumowania Mackensena i skreśli się nastę­ pujące pozycje: Pomorzanie, Żulawianie i Ślązacy, a zapewne także i mieszkańcy Sudetów, gdyż i oni, jak tamci, mogą być po­ chodzenia słowiańskiego, albo też są to wtórni osadnicy z głębi Niemiec. Zostają więc tylko dwie grupy: dolno-niemiecka i po­ łudnic wo-zachodnio-niemiecka. 1 �251 Po takim wyjaśnieniu analiza etnograficzna_ niezmiernie się upraszcza. Wystarczyłoby porównać podania ludowe kolonistów niemieckich z Wielkopolski, Małopolski, Wołynia, krajów bałtyc­ kich, Rumunii itp. z podaniami dolno- i południowo-zachodnioniemieckimi, a otrzymałoby się materiał czysty, treść rzeczywiście niemiecką. Nawiasem trzeba jeszcze zauważyć, że jeśli Mackensen przy­ znaje, że zasiedziali w Kraju Warty Niemcy to Pomorzanie i Ślą­ zacy, tym samym obala teorie autochtonizmu Niemców w Wielko­ polsce, stwierdza sam, że nie mieszkali tu zaw sze. Równocześnie rozszczepia na elementy składowe uznaną przez siebie za jedno­ litą grupę Niemców dawnych z Kraju W arty. Interesujący jest stosunek liczbowy podań pochodzących od różnych odmiennych grup ludowych. Zbiór składa się z następu­ jących pozycyj: 381 Niemców miejscowych, 192 galicyjskich, 162 wołyńskich, 32 bukowińskich, 20 bałtyckich, 7 bessarabskich, 61 z Chełmskiego i Lubelskiego. Przeważa więc materiał z Polski. Na 855 w całości jest 796 z terenów polskich, a wśród tych znów najwięcej z samej Wielkopolski. W analizie wątków podaniowych Mackensen stara się udo­ wodnić, że wszystkie one mają źródło swoje w starych kronikach germańskich, albo też są młodszego pochodzenia, ale powstały tak samo z ducha niemieckiego. Tematyka tych podań jest następująca: upostaciowania duszy ludzkiej, śpiący zmarli w górach, dzikie łowy, białe i czarne zja\Vx, wątek Lenorowy, upiory, dusze powracające, wilkołaki, zmory, błędne ognie, gorejące skarby, olbrzymy, karzełki demony zbo­ żowe, leśne i wodne, demony zwierzęce, czarownice, diabły, walki historyczne. Z enumeracji tej wynika, że mamy do czynienia z iiljacjami wątków ogólno-europejskich, demonologią i magią. Mackensen stara się udowodnić i propagować ideę wspólnoty duchowej wszystkich, nawet rozproszonych na obczyźnie niemiec­ kich grup ludowych. Stwierdza więc, że ich treści duchowe nie wy­ kazują żadnych- zapożyczeń pozaniemieckich i to zarówno współ­ cześnie jak i w przeszłości, r T �252 Jakże jednak pogodzić te uogólnienia z tym, co pisze np. o Niemcach bałtyckich (str. X X I X ) : «Nie należy się dziwić, że w bałtoniemieckich podaniach, których liczba jest nikła z powodu struktury narodowościowej lego najstarszego szczepu naszych emi­ grantów, uwydatnia się silnie podkreślanie związków rodowych. Przetrwały u nich archaiczne wierzenia, mające częściowo piętno germańskie. Podania te różnią się zupełnie od chłopskich opowie­ ści grup ludowych młodszych od nich, mianowicie z Galicji i Wo­ łynia*. Okazuje się wiec, że niemieccy Bałtowie ulegli znacznemu wynarodowieniu, że z podań mało co zapamiętali. Dalsza grupa, a więc Niemcy z Bessarabii, zdaniem Mackensena, przyjęli bardzo wiele obcych właściwości z zasiedlonej przez siebie nowej ojczyzny. Charakterystyczne są dla nich raczej hu­ moreski, niż podania. Także i Niemcy z Bukowiny związali podania swoje ze sto­ sunkami przestrzennymi i ludnościowymi swego miejsca zamie­ szkania. Gdy więc «uezony» niemiecki nie znajduje potrzebnych mu dowodów w materiale etnograficznym, radzi sobie inaczej. Sięga do argumentów naturv politycznej. Wysuwa ideologię poszczegól­ nych treści. Oto cytat: «Z podań tych promienieje wciąż od nowa niemieckie, dumne samopoczucie własnej wyższości. Lud ten byl jej świadom i cie­ szył się nią wśród nieustępliwej walki narodowościowej. Nie było w tym względzie różnicy między Niemcem bessarabskim a wołyń­ skim. Pierwszy z nich np. według podania potrafił jako żołnierz lepiej zagrać werbla na bębnie od Turka, drugi przewyższał w ca­ łokształcie poczynań Ukraińca. Niemiec umie czarować i posiada 7-ą księgę Mojżesza. Jeżeli bierze udział w sabacie czarownic, wów­ czas dla niego gotuje się specjalne potrawy, tak jak się to panu ze słusznością należy. Zręczny krawczy i sprytny parobek pocho­ dzą oczywiście z Niemiec, jednakże czarownicami są Ukrainki i Rumunki, żydów nienawidzi sie, bo to złodziejscy szalbierze, a polski szlachcic podejrzany jest jako mason. — Nawet niemiecka muzyka kościelna więcej jest warta od polskiej. — Podania pełne �253 są wojowniczego ducha — wyrażają samoświadomość własnej war­ tości. Mieści się więc w charakterze tych podań ich znaczenie po­ lityczne dla przyszłości, dla czasów, które nastąpią*. Zaciekawia nas jeszcze stosunek owej przedmowy do samej książki. Przede wszystkim więc należałoby sądzić, że wydawca zgro­ madził te tylko podania, które zaczerpnął bezpośrednio z ust Niem­ ców, zamieszkujących w latach 1942/43 Wielkopolskę, zarówno ko­ lonistów dawnych, jak i przesiedleńców. Taki materiał, związany czasem i przestrzenią oraz autentyzmem narratorów, miałby nie­ wątpliwie wartość naukową. Stanowiłby aktualny przekrój przez zasób duchowych treści niemieckich mieszkańców Kraju Warty. Tymczasem zdaje się, że etnografowie niemieckiego Uniwersytetu poznańskiego nie oparli się wcale, albo też w ograniczonym stop­ niu, na badaniach terenowych, zadawalając się dla zyskania na czasie materiałem pochodzącym z drugiej ręki . 1 Sam materiał baśniowy uległ jednak modyfikacji, został przez Mackensena dla książki specjalnie przystosowany. Korekturę ję­ zykową przeprowadzono dlatego, że, jak objaśnia autor przedmo­ wy, «specjalna sytuacja językowa w Kraju Warty nie może być opanowana bez świadomego kultywowania języka „niemieckiego"*. Zmiany treściowe uzasadnia Mackensen w sposób następu­ jący: «W podaniach, które nie miały charakteru regionalnego, na­ leżało, w miarę możności, opuścić lokalizację, celem odważenia się 1 Mackensen korzysta! ze z b i o r ó w dr Langa z W r o c ł a w i a (poda­ nia b u k o w i ń s k i e ) , panny Koeberniek z Obersanden (podania z Wielko­ polski), panny Uhlemann z Monachium, dypl. inż. Ka.ras.ka-Lan.gera z Wiednia, nadto ze z b i o r ó w Regionalnej Izby Literackiej (Gausehrifltumskammer), p o c h o d z ą c y c h z konkursu z nagrodami pt. « N a d w a r c i a nie opowiadają)). Do dyspozycji w y d a w c y stały nadto w y p r a c o w a n i a u c z n i ó w szkól p o z n a ń s k i c h , użyczone m u przez U r z ą d K o m u n i k a c y j n y (Yerkehrsamt) i Z a r z ą d Działu Wschodniego Z w i ą z k u Dziewcząt Nie­ mieckich (Osteinsatz B. D. M.). Poza t y m wyzyskano zbiory drukowane, a w i ę c podania z Galicji i W o ł y n i a Karaska, podania z C h e ł m s k i e g o i Lubelskiego, zebrane przez Lucka, podania z Wielkopolski, zapisane przez Knoopa, a nadto Bienemanna ((Księga p o d a ń inflandzkich». �254 na próbę, aby owo podanie zakorzeniło się w regionie. Gdzie tego przeprowadzić nie było można, bez uszczerbku dla zrozumienia treści, lam zachowano lokalizację, nawet gdy miejscowość znajdo­ wała się poza Krajem Warty. Szczególna sytuacja kultowo-polityczna tego regionu Rzeszy domagała się, aby wytrzebić z podań wszelkie aluzje kościelne, jak modlitwy, inowacje itp.». Mimo tego zastrzeżenia odnosi się jednak wrażenie, że doko­ nano lulaj pewnej subrepcji. Tytuł dzieła bowiem opiewa «Podania Niemców w Kraju Warty», tymczasem porównując tekst z przypiskami końcowymi przekonujemy się, że w wielu wypad­ kach nie mamy wcale do czynienia z podaniami z Kraju Warty. Odnosi się to prawdopodobnie do wszystkich treści wyjętych z dru­ kowanych zbiorów Karaska, Bienemanna i Lucka, których jest w książce dominująca ilość. W ten sposób więc porównując teksty z tezami przedmowy otrzymujemy następujący sylogizm. N i e k t ó r z y Niemcy na obczyźnie zachowali w p a m i ę c i niemieckie podania. Niemcy z obczyzny zostali przesiedleni do K r a j u W a r t y . P r z e s i e d l e ń c y wnieśli niemieckie podania do K r a j u W a r t y . Wniosek opiera sic na hipotezie. W dopiskach nie ma dowodu na to, że ci sami ludzie, którzy w latach 1897—1938 dostarczyli tek­ stów do wspomnianych wydawnictw rzeczywiście w latach 1942— 1943 mieszkali w Wielkopolsce. Jeżeli dalej chodzi o podania wyjęte z pubłikaeyj Knoopa oraz Musoli'a to jest to wprawdzie materiał wielkopolski; tak samo jak i zapiski panny Koebernick, ale material ten pochodzi prze­ ważnie z lat 1893—1913 mniej więcej. Nie ma dowodu na to, że zamieszczone podania te przetrwały do chwili wydania książki. Lokalizacja terenowa jest więc wprawdzie zgodna z programem wydawnictwa, ale lokalizacja czasowa budzi zastrzeżenia. Opierając się więc na szczegółowej statystyce Mackensena, wyciągniętej z dopisków, doliczyć się możemy na 837 zamieszczo- �255 nych w dziele tekstów mniej więcej około 171, czyli jakąś czwartą część, co do której można by w przybliżeniu mieć pewność, że podania te opowiadali naprawdę Niemcy, znajdujący się w latach 1942/43 na terenie Wielkopolski. Wszystkie inne podania mogły istnieć, mogły zaginąć, albo też nie pojawiły się nigdy w tych stronach. Ponieważ książka została opublikowana pod auspicjami czynników urzędowych, ponieważ nazwiska dostawców tekstów są Niemcom dobrze znane, a prof. Mackensen cieszy się sławą wybit­ nego niemieckiego naukowca, dzieło to daje nam odpowiedź na kardynalne zagadnienie: jakie treści myślowe, uczuciowe i for­ malne należy uznać dla Niemców za rodzinie. Właśnie książka ta pragnie zadokumentować dominantę germańską, która powinna ogarnąć Kraj Warty. Należy więc przeprowadzić choćby pobieżną analizę szeregu podań, aby dowiedzieć się, z jakich pierwiastków duchowych miał powstać, rozwinąć się i ugruntować nowy, pograniczny szczep nie­ miecki w Wielkopolsce. * «Podania Niemców w Kraju Warty» to książka ponura. Na jej charakter składają się w równej mierze tekst, jak i ilustracje. Jest tu więc 6 winiet włączonych do tekstu oraz 20 plansz rysun­ kowych na kredowym papierze. Razem 26 rysunków. Pomijając ich wartość artystyczną, trzy zaledwie mają charakter pogodny, reszta, t j . 23, tchnie czadem chorobliwej wyobraźni, która lubuje się w ponurej atmosferze. W sumie więc ilustracje stwarzają atmosferę makabryczną. Jeżeli nie występują już wprost wisielcy, kościotrupy i upiory to zjawiają się postaci brutalne, spazmatycznie powyginane, po­ tworne, odrażające. Twarze są wszędzie ponure i złe, a najczę­ ściej ogromnie przerażone. Zwraca jednak uwagę, że ludzie na obrazkach chętnie ukrywają swoje oblicze, odwracając się tyłem. Wystrój graficzny książki pozbawiony jest uśmiechu, ilu­ stracje kwalifikują się jako materiał kliniczny dla psychopatologa. Szukajmy wytłumaczenia tego niesamowitego zjawiska �256 w samej treści dzieła. Profesor Mackensen podzielił całość na trzy części: A) Człowiek i śmierć, 13) Człowiek i moce nadludzkie, C) Człowiek i historia. Ponieważ książka miała przeznaczenie popularyzacyjne i za­ wierała tendencję manifestowania niemieckości w kulturze ludo­ wej, stąd i podział treści oraz ich zgrupowanie nie jest bez zna­ czenia. Rzecz cała rozpoczyna się od tematyki śmierci, a tematyka ta ciąży nad całą książką. O ile bowiem dział drugi, dotyczący de­ monologii i magii obejmuje 7 rozdziałów na 100 stronnicach, a część końcowa z natury rzeczy, jako historyczna, jest najkrót­ sza, gdy ma tylko 30 stron, ujętych w jednym rozdziale, o tyle część pierwsza, mianowicie Człowiek i Śmierć składa ślę z 15 roz­ działów na 200 stronnicach, a więc zajmuje połowę całej książki. Pewne wytłumaczenie tego zjawiska znajdujemy u Mudraka («Сеепу istotne baśni i podania»). Na str. 20 pisze dr Mudrak: — «Dalsza, istotna cecha k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , sięgająca zresztą i poza G e r m a n ó w , a w ł a ś c i w a ludom rasowo n o r d y c k i m , to stosunek do śmierci i z m a r ł y c h . W pojęciu G e r m a n ó w społeczna w s p ó l n o t a nie zostaje przez ś m i e r ć r o z w i ą z a n a . T y m samym społeczność ta obej­ muje z a r ó w n o ż y w y c h , jak i nieżyjących już członków tego samego po­ kolenia. Z tej przyczyny posiada jeszcze z m a r ł y swoje w ł a s n e upraw­ nienia. W wielu zabytkach odzwierciedla się także myśl, że zmarli udzie­ lają ż y w y m pomocy swojej i poparcia. V nordycko-rasowych l u d ó w stwierdzono istnienie w y o b r a ż e n i a o p a ń s t w i e z m a r ł y c h , k t ó r e na gruncie g e r m a ń s k i m w y s t ę p u j e , jako kraj «Helów», ale przyjęło już także i inne formy...» Strona graficzna książki nie zawiera bynajmniej akcentów mistycznego współżycia społeczności żywych i umarłych, ani sa­ kralnej ich jedności. Raczej budzi się przeświadczenie, że mamy do czynienia z wypaczeniem ideologii kultowej, owej uświęconej tradycją pamięci przodków, że występuje tutaj wynaturzenie pa­ tologiczne. Ilustracje dowodzą, że zmarli przerażają żywych, że zjawiają się z reguły w postaci budzącej lęk i zdziwienie, że są złośliwi, �257 mściwi, źli, towarzyszą im akcesoria niemiłe, nawet wstrętne. Są lo naprawdę tylko umrzyki, wywołujące odrazę -. Obrazki nie mówią nam o pięknie i szczęściu życia pozagro­ bowego, o poezji uczuć poza grób sięgających, nie ma w nich n i ­ gdzie baśniowego wystroju romantycznego, brak im uplastycznie­ nia serdecznej tęsknoty za tymi, którzy odeszli, a chciałoby się, aby raz jeszcze powrócili. W podaniach z Kraju Warty występuje śmierć w grozie swo­ jej i atawizmie, — jej ton dogłębny to zbrodnia, zemsta, kara, a jej wydźwięk, to przerażenie. * Analiza tych podań prowadzi do interesujących wyników. Stwierdza np. prof. Mackensen w przedmowie, że wątek zmarłych, przebywających w górach, należy do starogermańskich wierzeń, a klasycznym jego wykładnikiem jest tzw. wątek cesarski, czyli tematyka karolińska. W rozdz. I I pod numerami 8, 9, 10, 11 zamie­ szczono trzy warianty lego podania wyjęte z książki «Podania Niemców z Galicji* A. Karasek-Langner i E. Strzygowski, Plauen 19132. Narratorzy pochodzą z Kraju Sudetów. Miejscowość, gdzie podanie lo zanotowano, zwie się u wydawców Felezienthał. N i ­ gdzie nie ma mowy o tym, aby opowiadacze ci przesiedlili się do Wielkopolski. Jeżeli więc Mackensen włącza teksty do zbioru po­ dań Kraju Warty, widocznie uznaje potrzebę zaszczepienia ich na terenie Wielkopolski. W skrócie przedstawia się rzecz następująco: - «Gdy Karol W i e l k i byl jeszcze cesarzem Niemiec, p r o w a d z i ł w o j n ę z dziadkiem Napoleona Wielkiego, a gdy się nie chciał p o d d a ć , p o c h ł o n ę ł a go g ó r a Tabor, gdzie d o t ą d śpi ze swymi ż o ł n i e r z a m i . Z g ó r y Tabor s p ł y w a j ą dziś jeszcze wydzieliny licznych, z n a j d u j ą c y c h się tam koni. Góra C u d ó w znajduje się w Niemczech kolo Kolonii, nad Re9 Mackensen u w z g l ę d n i a n a s t ę p u j ą c e w ą t k i : rozmaite upostacio­ wania duszy ludzkiej, zmarli, p r z e b y w a j ą c y w g ó r a c h ; zmarli, jako upiorni j e ź d ź c y ; zmarli, p o w r a c a j ą c y na ziemię; lokalizacja j a w i ą c y c h się u p i o r ó w ; przeczucie ś m i e r c i ; zmarli jako b ł ę d n e ognie; s t r a s z ą c e i p o k u t u j ą c e dusze; wreszcie — co chyba do m o t y w u ś m i e r c i nie na­ leży — rozszczepienie j a ź n i ludzkiej, a więc w i l k o ł a k i i zmory. Lud. т. XXXVII 17 �258 nem. Na g ó r z e stoi u s c h n i ę t e drzewo. Gdy drzewo to z n ó w zakwitnie i o w o c o w a ć będzie po tysiącu latach, w ó w c z a s cesarz K a r o l powsta­ nie ze s w y m i ż o ł n i e r z a m i , aby Niemcom p r z y j ś ć z p o m o c ą . Bowiem Niemcy b ę d ą wtedy tak pobici, że ich cesarz z cala a r m i ą będzie m ó g ł z a s i ą ś ć do stołu pod j e d n ą g r u s z ą . W czasie posiłku nadbiegnie świnia, zacznie r y ć ziemię i w y d o b ę d z i e bęben. Dobosz uderzy bęben, wydo­ byty przez świnię, a na ten znak wyjdzie cesarz K a r o l i zwycięży w ostatniej bitwie ś w i a t o w e j . w Do tego samego cyklu należą również podania Niemców wo­ łyńskich, wyjęte również z książki Karaska. Pod nr. 18 jest wdęc mowa o rosyjskich, austriackich i nie­ mieckich żołnierzach z pierwszej wojny światowej, którzy razem śpią we wnętrzu góry. Ich cechą charakterystyczną jest, że zarówno ludzie, jak i konie nio posiadają głowy. Najważniejszy jednak wydaje się prof. Mackensenowi wątek dzikich łowów. W przedmowie swojej (str. V) zaznaczył: «Niemcy pograniczni oraz zamieszkali poza Marchią zachowali i wytwo­ rzyli ze szczególną akcentacją podania o dzikich łowach i tu prze­ jawia się najpiękniej wspólny dźwięk połączonych zmów w je­ dną całość głosów. Niezależnie od tego, czy dawne wierzenia, czy też stare zwyczaje dały asumpt do powstania tego cyklu podanio­ wego — jedno jest pewne, że opowiadania te w sposób szczególny wchłonęły w siebie i promieniują uświadomioną z dawna ludo­ wość*. 7 Już Knoop zanotował pewną ilość tych podań w Wielkopol­ sce — możemy więc przesądzać, że wprowadzili je tutaj rzeczy­ wiście koloniści niemieccy. Według relacji Mackensena wątek ten znają wszystkie wymienione u niego grupy ludowe przesiedleńców . Elementy tego podania są zawsze te same, występuje mia­ nowicie jeden lub więcej jeźdźców na czarnych koniach, goreją­ cych ogniem, a towarzyszy im sfora poszczekujących psów. Pędzą przez powietrze wśród wycia wichrów, huku i szumu, najczęściej ponad lasem. W razie spotkania z żywym człowiekiem dziki jeź­ dziec obdarowywuje go padliną końską lub ludzką, której odór gnębił odtąd obdarowanego. Motyw padliny powtarza się w róż­ nych wariantach w większej części zamieszczonych w książce po­ dań (ma 22, 26, 43, 55, 58, 60, 61, 62, 79, 84, 85, 86, 87). Spotykamy 7 7 �259 także motyW obciętej głowy, którą jeździec dźwiga pod swym ra­ mieniem (nra 89, 91—94, 96, 100, 101, 104). Za to słabo uwzględnił motyw «białej damy», nie uważany przecież na ogół za wątek polski. Również w nikły sposób repre­ zentowane są i czarne upiory. Rozdział V I nosi tytuł «Powracający, zmarli żołnierze*. Jest to przeważnie materiał polski, pochodzenia lokalnego. Interesuje nas wątek Lenorowy, który rozdział ten za­ myka. Twierdzi więc prof, dr Mackensen (str. X), że «wątek Leno­ rowy w pieśni i podaniu rozprzestrzenił się z Niemiec szeroko w świat obeoplemienny*. «Jest to stary, rodzimy skarb narracyjny, nowocześnie przystosowany: ów kawalerzysta to brat młodszy Helgiego z Eddy, który narzeczoną swoją Sigrun zabiera sobie do grobu, aby tam święcić z nią wesele*. Są w zbiorze trzy wersje tego podania nra 137—139, a za­ wdzięczamy je znów Karaskowi. 1'abuła powszechnie znana z bal­ lady Burgera, również i refren wierszowany, jedynie ciekawe, że w jednym z tych podań pochodzących z Wołynia upiorem jest nie kochanek, lecz mąż, który padł w wojnie rosyjsko-japońskiej, i który swoją żonę zawozi na cmentarz syberyjski. W rozdziale V I I prof. Mackensen gromadzi podania doty­ czące zmarłych, którzy powracają na ziemię. Mamy tu m. in. bar­ dzo u Niemców, jak stwierdza wydawca — popularną historię zra­ bowanej wątroby. Brzmi opowieść ta (nr 150) w ten sposób: — «Był raz m ą ż ' i żona. Kobieta chętnie j a d a ł a w ą t r ó b k ę . Pew­ nego dnia rzekła więc do m ę ż a : «Tu masz p i e n i ą d z e ! K u p m i w i ę c w ą t r ó b k ę * . Mąż poszedł do karczmy i przepił p i e n i ą d z e . Gdy chciał j u ż odejść, zapytał, czy nie m o ż n a b y gdzie z a k u p i ć w ą t r ó b k i . W ó w c z a s p o w i e d z i a ł karczmarz: «Uam w a m d o b r ą r a d ę . Idźcie sobie na cmen­ tarz i wytnijcie w ą t r o b ę j a k i e m u ś z m a r ł e m u * . Człowiek p o d z i ę k o w a ł , u d a ł się na cmentarz i wyciął pewnemu nieboszczykowi w ą t r o b ę . Gdy p r z y s z e d ł do domu, oddal w ą t r ó b k ę żonie. Ucieszyła się i usmarzyla ją natychmiast. S m a k o w a ł a jej dobrze i zjadła wszystko. Potem poszli oboje spać. Ale w ó w c z a s się zaczęło: «Któż to zjadł m o j ą wątróbkę?)) Kobieta r z e k ł a do m ę ż a : «Slyszysz? T a m jeden wola!» Chłop odpo­ w i e d z i a ł : «Ach! P o z w ó l m i space. Ale z n ó w szło dalej. «Kto zjadł m o j ą w ą t r ó b k ę ? K t o zjadł m o j ą wątróbkę)) T o ś ty uczyniła!" 17" �260 Jako źródło podaje Mackensen Knoopa ł to książkę «Podania z Marchii \vschodniej» nr 149 oraz Karaska z ' Polesia nr 151. W obu wersjach rzecz kończy się gwałiowną śmiercią profanatorów zwłok. Do tej tematyki przynależy wspomniana wyżej ilu­ stracja z wisielcami na szubienicy. Istnieje też cały szereg podań, w których człowiek co do­ piero zmarły ustosunkowuje się natychmiast wrogo do swego oto­ czenia. Podobnie jak w poprzednich nie ma tu poszanowania sa­ kralnej wspólnoty plemiennej, jedności sięgającej poza grób, ani też nie ma tu mowy o przodkach, jako duchach opiekuńczych ca­ łego pokolenia. Karasek i Luck przytaczają np. opowieść z Wołynia (178) t\ ^ ^ ш и м в д - * и щ ч а д — b ; t ń ? ' * i r»n—ćminrci—r»iprwr,i?oi— ^rmv n o )'f>7—Hrnrri się ożenił. Natychmiast nocą zjawia się pierwsza małżonka i obija dotkliwie śpiących. Ale nie koniec na tym. Odtąd zjawia się ciągle. Gdy tamta doi kroww, upiór czyni to samo od drugiej strony, gdy robi masło, przystępuje również do maślnicy, a gdy raz małżon­ kowie przywieźli towary z miasteczka, pierwsza żona poszarpała im wszystko. Zjawiła się też kiedyś i wyciągnąwszy swoje suknie ze skrzyni, ułożyła z nich stos na środku izby i spaliła. Wreszcie ludzie nie mogąc dać rady z upartym umrzykiem, udali się na cmentarz. Tam wbili w grób ostry pal, który przeniknął aż do serca zmarłej. Odtąd nareszcie mieli spokój. O wiele jednak gorsi od tych duchów, które tylko straszą, są inne, pociągające za sobą śmierć całej rodziny. Niemcy określają ów typ umrzyka: «Neuntoter» czyli dziewięcioraki zabójca. Mowa o nim w rozdz. V I I I . Opierając się na świadectwie Karaska-Strzygowskiego (nr 202), Mackensen przytacza następujące przesądy Niemców wołyń­ skich, pochodzących ze Śląska i Pomorza: — ((Istnieją ludzie, k t ó r z y , skoro u m r ą , z a b i e r a j ą ze sobą 9 innych ludzi do grobu, albo z rodziny, albo s p o ś r ó d przyjaciół. Dopiero, gdy d z i e w i ą t y z kolei po nich u m a r ł , mają s p o k ó j . Taki człowiek rodzi się z zębem, czapeczką, albo koszulką. Jeżeli mu się nie da owego przedmiotu do t r u m n y staje się d z i e w i ę c i o r a k i m zabójcą. « N e u n t ó t e r » żyje w grobie nadal i nie r o z k ł a d a się — jest po ł a t a c h zawsze jeszcze k w i t nący i świeży i ma czerwone policzki. — N a j p i e r w umiera najbliższa -X- . [ ; ^ • j f' *^ j * ?! W �261 rodzina, potem dalsi krewni, — nieraz nawet więcej niż dziewięciu, — cale pokolenia giną. Można temu zaradzić, jeśli się grób otworzy, głowę nieboszczyka odrąbie i położy mu do stóp w trumnie. Albo też składa się umarłemu worek z nasieniem lnu, sierp i książkę do trumny i mówi się tak: — Gdy książkę przeczytasz, przelicz wszystkie ziarna, a potem bierz sierp i utnij sobie szyję. Wówczas należy grób zamknąć. Mamy tu może odmianę wątku lenorowego. W rozdz. V I I I , a także w IX, gdzie Mackensen zajmuje się lokalizacją przestrzenną zjaw pośmiertnych, znajdujemy obszerną kolekcję straszydeł. Jest tu więc ulubiony przez Niemców jeździec bezgłowy w towarzystwie czarnego psa (210), kawały świeżego mięsa spadające nie wiadomo skąd na wóz (211), zjawa o nadludzkim wzroście (213Y krążąca w kółko świnia, pies lub ciele (217), tysiące nietoperzy (222), kościotrupy w białych płaszczach (21(S), snopek słomy, kawał drewna, pakiet, a w ogóle «coś», co jest na poły człowiekiem, a na pół zwierzęciem czy rzeczą (223). Przy­ kładów można by namnożyć znacznie więcej w szerokiej skali od człowieka i jego cienia do zwierzęcia, w odmianach różnych po­ tworów aż do przedmiotów martwych włącznie. 7 Tak charakterystyczny dla tradycji niemieckiej motyw wilko­ łaka bardzo słabo reprezentowany jest w antologii Mackensena — mamy w rozdz. X I tylko 9 podań, zresztą o nalocie obcym. Zamieszczone w rozdz. X I I I podania o błędnych ognikach raczej łączą się z demonologią i z magią ognia. I tu również wy­ segregowanie materiału niemieckiego napotyka na duże trudno­ ści, ponieważ wierzenie, że błędny ognik lo dusza zmarłego bez chrztu dziecka, jest u nas doskonale znane, podczas gdy Macken­ sen pomija szczegół chrztu. Przedostatni rozdział dotyczy motywu śmierci, jako kary za przewinę. Rewelacje otwiera podanie wyjęte z Knoopa, a zloka­ lizowane w okolicach Margonina. Fabuła rozgrywa się w czasie Wojny 30-letniej — mowa jest o inwazji szwedzkiej. Sądzimy że rzecz zbudowana jesl na popularnym dla podań polskich wątku tzw . «szańców szwedzkich*. W skrócie rzecz przedstawia się na­ stępująco; 7 7 �262 Otóż w ś r ó d S z w e d ó w znalazł się zdrajca, k t ó r y s p o w o d o w a ł ich klęskę. A p o n i e w a ż z a p ł a t y za to nie o t r z y m a ł od w r o g ó w — chodzi tu oczywiście o z w y c i ę s k i c h P o l a k ó w , k t ó r y c h się oczywiście nie wymie­ nia — zdrajca poszedł r a b o w a ć z m a r ł y c h na pobojowisku. T u wstrzy­ m a ł y go sępy. A choć miał kieszenie pełne łupu, p a d ł zemdlony, a ptaki r o z d z i o b u j ą c m u twarz dobiły go. Pogrzebany został na odludziu 1 o d t ą d straszy po nocach. Tematem zadośćuczynienia po śmierci zajmuje się Luck. No­ tuje kilka podań o sporach granicznych między kolonistami nie­ mieckimi a szlachtą polską, gdzie np. Niemiec Lob-Schulz z grobu wywołuje Polaka, aby go zmusić do oddania sobie pieniędzy (377). Część druga książki, a więc od str. 223, czyli w swojej połowie, porzuca nareszcie tematykę śmierci, a zajmuje się demono­ logią. Mamy tu np. wątki demonów zbożowych, a więc przede wszystkim polskiej południcy. Mackensen w dopiskach na str. 421 zaznacza, że w podaniach nr 505, 506 i 507, które pochodzą z ust­ nych relacyj zebranych przez Karaska w okolicach Konina, zja­ wia się zamiast niemieckiej nazwy «Moin», «Kornmohn», termin: «Wiglondaue». Wolno sądzić, że ta śmieszna nazwa powstała na tle niezrozumiałego dla Mackensena wyrazu «wyglądała» i że owi «niemcy», którzy rzecz opowiadali, posługiwali się częściowo przy­ najmniej językiem polskim, opisując jak «wyglądała» polska po­ łudnica, porywająca kobietom spieszącym na targ masło z kosza. W rozdz. V występują czarownicy. Odnosi się wrażenie, że Mackensenowi specjalnie zależało na pokreśleniu taktu, że Niemcy już z natury swojej posiadają moc nadludzką, że czarostwo jest ich przyrodzonym żywiołem. Czarownikami są najczęściej młyna­ rze, którzy odznaczają się też wielką złośliwością i mściwością. W podaniach tych w ogóle dominuje motyw zemsty. Charakterystyczne jest, że w: przytaczanych podaniach wy­ dawca opuszcza wszelkie zwroty kultowe; zamieszcza je jednakże w dopiskach na końcu książki. I lak np. w podaniu nr 703 informatorki z miejscowości Theodorshot' w Małopolsce, a zamie­ szkałej w Topoli pow. Lentschtitz, mamy opis kobiety napasło- �263 wanej w moczarzystym lesie przez ścigającego ją diabła. Notatka Mackensena brzmi: — ((zaznaczono, że była to pobożna kobieta i że się modliła, ale nie pomogło...». Trudno zrozumieć, dlaczego zdanie to zostało opuszczone w tek­ ście właściwym. Podanie nr 706 jest w sposób podobny zniekształcone. Opo­ wieść wyjęto z książki Karaska-Strzygowskiego «Galizien», miej­ scowość Brunndorf, Niemcy południowo-zachodni. Chodziło tu o wierzenie w tzw. «Muhkalb», bo jeśli się je zobaczy, można na całe życie zostać bogaczem. Rzecz przedstawia się tak: — Pewien stary Nipmipp H^nncilm- nćwiarlp7^t rin niinnpmii w karczmie, że gotów duszę zapisać diabłu, byle tylko mógł ujrzeć owo zjawiskowe cielę. Jego sąsiad więc przebrał się w pożyczony od Rusina kożuch, ukrył się w żywopłocie nad drogą i pokazał się przechodzą­ cemu. Hampeder padł na kolana z przestrachu, a cielę znikło. Gdy póź­ niej oprzytomniał, powrócił kilkakrotnie w to samo miejsce, aby zapi­ sać się diabłu, ale «Muhkalb» już się nie pokazało. Żałował bardzo, że był wówczas tak niemądrym. W dopisku znajdujemy uwagę Mackensena: — ((trzykrotnie rozpoczyna modlitwe». Teraz oczywiście rozumiemy, czemu padł na kolana i dlaczego później tego żałował: w swoim przekonaniu bowiem spłoszył mo­ dlitwą diabła. Ale bez tych kilku opuszczonych słów przebieg ca­ łego zdarzenia pozbawiony jest właściwego sensu. W podobny sposób zniekształcone jest podanie, pochodzące z artykułu Karaska w «Oberdeutsche Zeitschrift f. Volkskunde» (relacja nr 713): — «moja matka wracała raz w nocy i gdy mijała krzaki przy­ drożne, wówczas wyskoczyło stamtąd cielę «Iłuhkalb» i chciało dać susa na jej plecy. Ale matka w swej trosce zaczęła się modlić, wówczas ciele nie miało już mocy nad nią i znów musiało się oddalić». W podaniu nr 730 jest: «Panie Jezu dopomóż», a Mackensen poprawia na: «Boże dopomóż», a więc intencja ta sama, gdyż bo­ giem może być Wotan czy Baldur. �264 W podaniu nr 733, pochodzącym od Lucka z Chełmskiego, opuszczono zdanie następujące: «jeden z nich zaczyna się modlić, na to pierzchają wszystkie małe diabły — diabeł nie może zabrać rubla, ponieważ znajduje się na nim znak krzyża...)). Przy tekście nr 738, wyjętym z Karaska, opuszczono: — «gdy porzuca strzelbę wola: Boże Ojcze! Boże Synu! Boże Du­ chu Święty!...». Wszystkie te podania pozbawiane są swojej magicznej pointy. W obrębie całej książki znajdują się takie same zniekształ­ cenia, jeszcze w 21 podaniach (84, 85, 145, 148, 170, 191, 298, 332, 372, 400, 449, 486, 519, 545, 563, 569, 614, 642, 693, 785). Mackensen unika przede wszystkim imienia"'""CTiFvTsTusa", ate poza iyni n>\\-~ nież wspomnienia kościoła, pastora, chorągwi, obrazów. Najskrupulatniej jednak wymazany jest wszędzie znak krzyża, nawet ko­ sztem zaciemnienia treści. Część trzecia książki nosi piękny tytuł: Człowiek i Historia. Ponieważ na ogół w podaniach ludowych wątek historyczny w swoim faktycznym ujęciu słabo tylko dochodzi do znaczenia, nie dziw więc, że i Mackensen zdołał zebrać zaledwie 54 podania, co i tak jest dużo. Podania, łączące się z nazwą miejscowości, mogą być w Wiel­ kopolsce tylko relatywnie ludowe. Nazwy niemieckie bowiem są nowszego pochodzenia. I tak np. miasto Międzychód zwde się Birnbaum. Podanie nr 788 głosi, że powstało dlatego, że Niemcy po­ sadzili tam gruszę. Jednakże Małgorzata Natigall objaśnia inda­ gującego ją nauczyciela Arndta, że chodziło o «Kruschken-Baum». W iększa trudność powstała, gdy niemieckie podania ludowe starano się dokomponować do niezrozumiałej dla Niemców pol­ skiej nazwy miejscowej. Posłuchajmy wołyńskiego opowiadania ze zbioru Strzygowskiego-Karaska nr 789: r — ((Książę Radziwiłł siedział raz — było to w polowie ubiegłego stulecia — z kilku szlachcicami przy stole karcianym. — Gdy już prze­ grał do nich wszystkie swoje pieniądze, postawił na jedną kartę tę część posiadłości, na której potem powstała niemiecka kolonia. Przegrał ją do szlachcica... Nowy pan nie wiedział, coby miał lepszego uczynić z la- �265 sem, więc w y d z i e r ż a w i ł go niemieckim k a r c z ó w nikom, W ten s p o s ó b p o w s t a ł a kolonia «Kart-tisch», tak jak pierwotnie m i a ł a b y b y ć nazwana, Z tego mianowania zrobili Polacy n a z w ę «Kadyszcze». Jednakże przykłady, jakimi w dużej mierze posługuje się autor rozprawy, nie zawsze były wybrane szczęśliwie. Są więc w rozprawie Mackensena stare, słowiańskie nazwy miejscowe, tłu­ maczące się bardzo wyraźnie i to zazwyczaj w sensie fizjogra­ ficznym. Jeżeli nie rozumiejący ich Niemcy wyjaśniali je sobie błędnie, nie mamy wcale pewności, czy nie stało się to z racji czynników politycznych. Weźmy jako przykład wieś Rów w powiecie Słupskim na Pomorzu Zachodnim. Mackensen pisze: «Rowe to Raub-Siedelung dań pomorskich Knoopa nie znajdujemy tej nazwy. Co więcej, w zestawieniu tekstów słowińskich Lorentza znajdujemy słowiń­ skie, lokalne podania ludowe, łączące się wyraźnie z nazwą «Rów», a nie «Rowe vel Raub-Siedelung». W podaniach tych mowa jest o diabelskim moście właśnie ponad rowem, nad strugą płynącą ku morzu. Do dziwolągów Knoopa, bezkrytycznie spożytkowanych przez Mackensena, należy m. in. na str. 16 jego rozprawy: «W obesde powstało ze zwrotu: wo bisl du?, ponieważ wieś leży w takim ukryciu». Niemiecka nazwa Wobesde, to Objazd, wymawiany po kaszubsku «Wobiazda». Słuchajmy dalej: wyspa Uznam, po nie­ miecku Usedom, ma swoje źródło w powiedzeniu: «О so dummb, podczas gdy Szczecin, to wynik okrzyku «Statt in», to znaczy, że jakieś miasto jest w pobliżu. Wszystkie te i podobne objaśnienia mogłyby mieć swoje źró­ dło w etymologii ludowej, mogłyby być wynikiem ludowych przcśmiewań sąsiedzkich. Są to raczej dowcipy mieszczańskie powstałe późno, kiedyś przy szklance piwa, a spopularyzowane polem przez gorliwych regionalistów niemieckich. Obowiązkiem Mackensena było zwrócenie uwagi na źródlosłów słowiański. Mackensen nie był jednakże wyjątkiem pod tym względem. Niemcy już w ostatnich latach przed wojną rozbudowali bardzo T �266 pracowicie swoją toponomastykę, szczególniej tzw. «FlurnamenKunde», interesując się m. in. terenem dzisiejszych Ziem Odzy­ skanych. Najpłodniejszym w tej dziedzinie był chyba Robert Holsten. Do tego tematu odnoszą się niektóre jego opracowania: «Jak Pomorze slalo się krajem niemieckim* (1934), '(Toponomastyka a badania nad podaniowością Pomorza* (1938), «Dziecko w topo­ nomastyce pomorskiej* (1938), «Germańska wiara w duchy w po­ morskiej toponomastyce* (1939), «Zwierzęta jako nazwy miejsco­ we na Pomorzu* (1939) itp. itp. Tytuły te wyjmujemy z katalogu «Flurnamen-Kunde» wyd. u braci Hordler, Radeburg. Na str. 14 znajduje się pod nr. 78 wyciąg z rozprawy Holslena pt. «Das Kind in pommerschen Flurnamen* czasopismo «Aus dem Lande Beleard* X V I I . 10 Ć3t. V. 38} S. 37: — «Bocian «Kn.appentrager» czyli Klapperer przynosi dzieci z K i n dersoll. Podobne nazwy Kinnerdieok itp. Inne nazwy dziecięce przypo­ minają, co m o ż n a u d o w o d n i ć , lub p r z e s ą d z i ć — miejsca nieszczęśliwych w y p a d k ó w , albo też łączą się z w i a r ą w b ł ę d n e ogniki, czyli dusze m a ł y c h dzieci. Chrzest u w z g l ę d n i a j ą takie nazwy, j a k Patenknoten, Patenpfennig itp. — Nazwa « В а Ь у т о о г » jest naturalnie c a ł k i e m m ł o d e g o pochodzenia. Z dawnych czasów istnieją jednak «Kindelbette» .. Jest to mimowolna humoreska Holstena. Niemcy zamiast «das Kind* mówią także «das Baby* — wyraz przejęty czy to z francuskiego «bćbe», czy angielskiego «baby». A więc mokradło, czyli «Моог», na Pomorzu, zdaniem Holstena, od owego «baby» otrzymał swoją nazwę. Dla' nas sprawa jest niezmiernie prosta. Wiadomo, że błota i mokradła w wierzeniach ludowych są sie­ dliskiem czarownic, a więc bab złośliwych, nie trudno więc o po­ wstanie archaicznej słowiańskiej nazwy opartej na tym pier­ wiastku. Dodajmy jeszcze wyraz «mńr» czyli pomór, zaraza, a otrzymamy «Babimór» albo «Babimórz», a więc miejsce niezdro­ we, błotniste, w którym wylęgają się choroby, które lud może przy­ pisywać działaniu czarownic. Istnieją zresztą wszędzie i w Polsce i na terenach posłowiańskich nazwy miejscowe do owego «ВаЬу­ тоог» podobne, jak Babimost lub Babidół itp. Nazwy te oczywi­ ście są stare i nie mają nic wspólnego z dzieckiem, nawet w podaniowości niemieckiej. �267 Dalsze dwa podania zamieszczone w zbiorze są już zupełnie obcego pochodzenia, dotyczą kłopotów kolonistów niemieckich w Cudżaku, w Bessarabii. Osobny dział stanowią podania łączące się z pobytem Szwe­ dów w Polsce. Mackensen rozstrzelił je po różnych rozdziałach swej książki, ale zamieścił kilka również w dziale historycznym. Są to oczywiście podania polskie. Jeśli przeszły także na własność późniejszych kolonistów, zostały przejęte od Polaków. Forma ich jednak mogła ulec pewnym przekształceniom, co uzewnętrzniło się np. w podaniu spod Margonina nr 365, zanotowanym przez Knoopa. Za to autentyczne niemieckie są podania frydrycjańskie i jóypfirtsVip Maftcnton 47 пгтпНтпчпп tMy^j^j /'et.- XXVIII) Г1"'1СГ dza, że — « u k o c h a n c postacie w o d z ó w : F r y d e r y k a Jedynego dla Prusa­ k ó w , a Józefa I I dla A u s t r i a k ó w w y r a ż a j ą d r z e m i ą c e poczucie histo­ ryczne, S t w a r z a j ą na rzecz niewypowiedzianej dumy narodowej war­ tościowe symbołe...». Otóż bezpieczniej byłoby nie uderzać w ton tak bardzo wzniosły, ponieważ wiadomo, że lud ma swój własny punkt widzenia na po­ staci historyczne i nie zawsze widzi w nich herosów na miarę i n ­ teligencką. Zobaczmy więc jak przedstawiają się owe symbole. Według podania nr 801 z okolic Ciechocinka: Idzie cesarz Fryc na wędrówkę. Spotyka g ę s i a r k a , k a ż e mu za p a r ę kopiejek k u p i ć sobie «Ра-pirossen», a sam zobowiązuje się pilno­ w a ć gęsi. C h ł o p a k wraca, zastaje gęsi w życie, w y m y ś l a cesarzowi i obija go batem, tak że ten ucieka. F a b u ł a kończy się tym, że F r y c zabiera go na s w ó j dwói' i wychowuje na g e n e r a ł a . W innym podaniu z okolic Kola nr 802 «Stary Fryc* prze­ brany za żołnierza otrzymuje od pewnego kawalerzysty porządną porcję batów, gdyż w czasie napadu rozbójników schował się byl ze strachu pod łóżko. Wśród kilku dalszych anegdot frydrycjańskich, klóre akcen­ tują popularność tego władcy, mamy jedną jeszcze z Chełmskiego: �268 Cesarz w czasie inspekcji po kraju odczul głód i k u p i ł od pewnej kobiety m a ś l a n k ę . P o n i e w a ż mleko było stare, z a c h o r o w a ł na żołądek i mszcząc się, gdyż dużą zapłacił cenę — zanieczyści] d o k ł a d n i e kierzynke i mówiąc. «Тегаг p o d p i s a ł e m p r o t o k ó l » spiesznie odjechał. Podania powyższe w niewybrednej swojej formie mają cha­ rakter anegdot koszarowych. Nieco inne akcenty wnoszą podania józefińskie. Tu również cesarz wędruje incognito po swoim państwie osobiście, ingeru­ jąc w różnych sytuacjach. Chodzi tu o walkę z instytucjami ko­ ścielnymi. Podanie nr 811, pochodzące od Karaska, rozgrywa się na terenie pewnego klasztoru: Cesarz Józef k a ż e wszvslkiniprzekonuje się, że z n a j d u j ą się m i ę d z y n i m i , zamaskowane habitami kobiety, a w piwnicach starego gmachu o d k r y w a szkielety dziecięce. Klasztor zostaje otoczony i spalony. F a b u ł a kończy się s ł o w a m i : ((du­ chowni byli mu bardzo przeciwni. Z p e w n o ś c i ą gdzieś go zdybali. Nie u m a r ł on, ale został przez księży usunięty)). W dwu innych wersjach tego cyklu podaniowego mowa jest 0 papieżu. Pod nr 812 mamy opis wizyty Józefa I I w Rzymie, zakończonej wyrażonym przez cesarza nieprzystojnym życzeniem. W podaniu nr 809 papież przesyła Józefowi zatrute gromnice, które go o śmierć powolną przyprawić miały. Dobór tych właśnie opowiadań w antologii Mackensena sta­ nowi korelat do sposobu ujmowania tematyki kultowej w rozpa­ li ywa.nych poprzednio podaniach, których tekst zoslał dowolnie przekształcony. Moment powrotu Wielkiej Armii z Rosji obrazuje następu­ jące podanie spod Kola, nr 824 u Karaska: — «\Y czasie p o w r o t u F r a n c u z ó w wiedli oni w trumnie. W len sposób przekradl się i nie został nasi ludzie na niego, a tylko Polacy go o b ż a l o w y w a l i bieni. Wiedzieli, że teraz nic już nie będzie z ich 1 k r ó l a . Za to nasi ludzie bardzo się cieszyli)). Napoleona ze sobą ubity. Tacy źli byli i bardzo byli zgnę­ P a ń s t w a Polskiego W sumie więc podania: frydrycjańskie, józefińskie i habsbur­ skie są to raczej anegdoty kolportowane przez żołnierzy, podczas gdy tematyka szwedzka i napoleońska więcej ma charakteru po- �209 dań ludowych. Poszczególne teksly jednakże zdradzają nalecia­ łości pozaludowe, odnosi się więc wrażenie, że w wielu wypad­ kach wersja polska została przekształcona i przystosowana do po­ trzeb niemieckich, i niemieckich upodobań. Ponieważ dział historyczny kończy całą antologię, pomyślaną bądź co bądź nie jako dzieło naukowe a!e jako lektura dla ludu niemieckiego pewne zdziwienie budzi brak na tym miejscu sil­ niejszych, suggeslywnych akcentów. Nurt książki, mocno wezbrany w punkcie startu, wycieka po­ woli na ostatnich kartach, obrazy bledną i rozmnażają się, Mac­ kensen dociąga z trudem do mety. Brak silniejszej więzi, która by łączyła materiał tendencyjnie ujętej i przeprowadzonej antologii. * Omówiliśmy obszernie książkę Mackensena, ponieważ sta­ nowi ona w zakresie etnografii najpoważniejszą pozycję biblioteki «Volkspolitisches Institute niem. Uniwersytetu Poznańskiego, za­ równo pod względem nagromadzonego materiału etnograficznego, jako też jego doboru ze stanowiska planowania kultury niemiec­ kiej. Dalsze prace etnograficzne były w zamierzeniu. Przygoto­ wywano m. in. do druku obszerną publikację dotyczącą pszcze­ larstwa ludowego. Zachował się duży pakiet fotografij uli i pa­ siek. Pracy tej nie zdążono już wydać drukiem. Centralą specjalnych wydawnictw, które obejmowały rów­ nież tematykę etnograficzną, była przed wojną Piła. Wychodziły tam miniaturowe monografie w postaci ilustrowanych broszurek o 3—4 arkuszy druku, nakładem miejscowych «HeimalblalLer» lub księgarni Komeniusa. Seria nosiła tytuł: <<Grenzmarkfuhrcr*, tzn. przewodnik po marchii granicznej. Jeszcze w r. 1939. ale już po wkroczeniu wojsk niemieckich do Polski ukazała się drukiem książeczka «Życie ludu w marchii granicznej — wierzenia i obrzędowość rodzinna*, autor Paul Groth. �270 W przedmowie zaznacza on, że — «przez oczyszczenie terenu wschodnich, pruskich p r o w i n c j i zlikwidowana została r ó w n i e ż p r o w i n c j a Marchia Graniczna P o z n a ń — Prusy Zachodnie (Provinz Grenzmark Posen — Westpreussen). Zacho­ w a ł a się nazwa, k t ó r a żyje nadal w nowo utworzonej Rejencji pomor­ skiej. — Zachowało się jednak także wspomnienie wielesetletniej wspól­ nej h i s t o r i i oraz w s p ó l n e j niedoli łat powojennych. Z tego p o w o d u w y ­ daje się uzasadnione, jeżeli przy w i ę k s z y m uprzywilejowaniu północ­ nych p o w i a t ó w niniejsza r o z p r a w k a obejmie całokształt dawnej pro­ wincji. Broszurka wydana na kredowym papierze z licznymi ilu­ stracjami ma charakter popularno-informacyjny, jest prosta i łatwa w ujęciu, mogła być dla każdego Niemca przyjemną lek­ tura Ponieważ aulm- 7astr»u<ł . k i a г juu:v—ni*"—rtrcin wyiofnioń etnograficznych o charakterze naukowym, stąd ułatwił sobie nie­ zmiernie zadanie. Mamy zarówno w fotografiach, jak i w tekście szereg typowych reliktów polskich, a co ważniejsze lokalizację te­ matyki na obszarze tzw. Marchii Granicznej. Obrzędowość rodzinna występuje tu jako jednolita całość kulturowa, ujmuje ją się po prostu, jako przejaw ludowej kultury niemieckiej na szerokiej przestrzeni od Międzyrzecza, Skwierzyny, Wielunia, Wschowy, Ko­ ronowa, Babimostu aż po Człuchów. Pod względem metodycznym nie chodziło lu więc o to, aby wysegregować materiał germański spośród słowiańskiego, aby od­ łączyć rzeczy polskie i niemieckie, ale przeciwnie, aby nagroma­ dzić jak najwięcej zabytków etnograficznych i nazwać je nie­ mieckimi. Niemcy przyjmowali każdorazowo zasadę tworzenia niemiec­ kich regionów i starali się tym zamkniętym obszarom nadać cha­ rakter regionalny, obudzić w mieszkańcach świadomość regio­ nalną oraz sentyment dla owej ciaśniejszej ojczyzny, ów Paweł Groth, autor wspomnianej tułaj broszurki, zaznacza w słowie wstępnym: r r 7 — wchodzi tylko o to, aby r o z w i n ą ć przed oczyma u ś w i a d o m i o ­ nych regionalnie p o g r a n i c z n i k ó w (Grenzmarker), że istnieje często za­ poznane bogactwo życia ludowego i r ó ż n o r o d n e j b a r w n o ś c i w i e r z e ń i o b r z ę d ó w Marchii Granicznej...». �271 Niemcy nie ograniczyli się do samego anektowania na rzecz niemczyzny przejawów polskiej kultury ludowej. Z reguły nastę­ powała po tym mozolna praca naukowców, którzy poszczególne zabytki brali z osobna na warsztat i starali się znaleźć argumenty naukowe celem udowodnienia ich niemieckości. Ten punkt progra­ mu aktualny był zarówno w okresie przed- jak i powrześniowym. • W czasopiśmie «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Warlheland» Z. 3/4 z r. 1941 zamieszcza Fryderyk Heidelck roz­ prawę pt. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus im Warthegau», z 7 ilustracjami, gdzie stara się udowodnić, że dom podcieniowy jest pochodzenia germańskiego. — Nie wchodząc na tym miejscu w meritum sprawy, zwracamy jedynie uwagę na programowość ""'OgO i l t y l L U l i ; . ?!.^ 1,иш z . a l ^ a i u i m i\ n i , al»\ siworzve i udo w i niemieckiemu poczucie rodzimości na zajmowanej przez niego przestrzeni życiowej — należało więc wyeliminować jakąkolwiek tradycję polską, czy słowiańską. Ten sam punkt programu uwzględniał również Mackensen w analizie podań. Na sir. V omawianej poprzednio książki spoty kamy się nawet z polemiką. Otóż w r. 1915 ukazała się w Gryf ii dysertacja filozoficzna, pt. «Podania o dzikim łowcy i śpiącym wojsku w Prowincji Poznańskiej», której autorem był V. Schweda. Stawia on tezę, że praforiną podania jest opowieść o wojsku świę­ tej Jadwigi. — Mackensen zżyma się bardzo na takie postawienie problemu: Ш — «podan.ie to przeszło w końcu r ó w n i e ż na własność Polaków i stało się symbolem zamierzonego powstania, nieustannym zarzewiem w z r a s t a j ą c e g o niepokoju ludności. Wojsko k r ó l o w e j J a d w i g i w g ó r a c h pod Misiną m i a ł o s t a ć gotowe, aby w s p o m o g ł o p r z y g o t o w y w a n e pow­ stanie P o l a k ó w . Nie należy j e d n a k ż e mylić b i o r ą c e g o z d a j ą c y m . Polak opowiada niemieckie podania w polskiej z a p a l c z y w o ś c i i w s w o i m ję­ zyku — nie jest to jednak p o w ó d , aby N i e m c o w i z a p r z e c z a ć własności, lub mu p o r y w a ć w i e r n i e przechowane podanie, k t ó r e tamtemu jako wzór posłużyłoś. r Tego rodzaju przykładów znajdziemy dużo w różnych pub­ likacjach niemieckich. Czasopismo, w którym ukazała się rozprawka o domach pod­ cieniowych do r. 1919 nazywało się «Zeitschrift der Historischen �272 Gesellschaft fur die Provinz Posen», potem przez lal 30 nosiło tytuł «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift fur Polen», od r. 1939 otrzymało nagłówek: «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Wartbelantb. Pierwszy zeszyt, który ukazał się w r. 1940, zacho­ wał jeszcze dawny podtytuł, mianowicie: «Neue Folgę der Zeit­ schrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen und des Naturwissenschaftlichen Vereins zu Posen, sowie der Deutschen WissenschafLlichen Zeitschrift fur Polen». Jako wy­ dawca figuruje dr Alfred Lattermann. Czasopismo to, jako organ niemieckich towarzystw nauko­ wych zachowało pewną samodzielność poczynań, już choćby z tej przyczyny, że nie było wprost uzależnione od niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu. Stąd więc zeszyt pierwszy, który ukazał się już po zajęciu Wielkopolski przez wojska niemieckie zmienił wprawdzie nagłówek, ale nie przekształcił się od razu pod wzglę­ dem treści. Znalazły się'w nim także recenzje z publikacyj pol­ skich; spotykamy je także i w dalszych zeszytach. Czasopismo to należy więc melodycznie do starszego typu niemieckich wydawnictw, które skrzętnie notowały bibliografię polską, aby posiadać pogląd na rozwój nauki polskiej i móc sy­ stematycznie gromadzić kontrargumenty niemieckie przeciw do­ wodzeniom polskim. Metoda nowoczesna w planowaniu niemiec­ kim stosowała raczej przemilczanie. W prasie codziennej okresu okupacyjnego wyraz «polskie» w ogóle nie był dopuszczalny, za­ stępowało go się w razie koniecznej potrzeby terminem «tutejsze» — więc i w nauce przestano z czasem interesować się w ogóle ma­ teriałem polskim, aby tradycja nauki polskiej zanikła. W zeszycie 2 ^Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im \Yartheland» z r. 1940, znajdujemy na str. 291/3 ankietę etnogra­ ficzną podpisaną przez: «Hislorische Gesellschaft im Waitheland». Ankieta la wyraża to samo stanowisko, co omówione przez nas poprzednie publikacje, czy to Geislera, czy Mackensena, czy albumy malarzy niemieckich itp. Chodzi zarówno o zdobycie poglądu na całokształt ludowej kultury niemieckiej Kraju Warty, jak i o kul­ tywowanie jej w jednolitym duchu odrodzonej niemieckości. �273 Ankieta ta nosi tytuł: «Wezwanie do współpracy nad ludoznawstwem Kraju Warty» — a zawiera następujące wprowadze­ nie w temat: — «Od Wielu lat z a c h o w a l i ś c i e j a k o cenne dobro n i e m i e c k o ś ć w a s z ą dzień za dniem i r o k za r o k i e m , z a r ó w n o w byłej Polsce, jak r ó w n i e ż w k r a j u b a ł t y c k i m . Czynili tak nie t y l k o bojownicy polityczni w ś r ó d was, ale także o w i ludzie cisi i skromni, gdy w domu i gospo­ darstwie, w c y k l u dorocznym i o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej p i e l ę g n o w a l i niemieckie zwyczaje i przekazywali je dalej m ł o d z i e ż y . Czynili tak, gdy śpiewali niemieckie pieśni, opowiadali niemieckie b a ś n i e i humo­ reski, gdy p i e l ę g n o w a l i g w a r ę lub g w a r o w o zabarwiony język nie­ miecki, po prostu w k a ż d y m momencie swego ś w i a d o m e g o lub nawet n i e u ś w i a d o m i o n e g o , a przecież niemieckością n a p i ę t n o w a n e g o życia. — «Teraz więc żyją o w i oswobodzeni i p o w r a c a j ą c y Niemcy jako 3tj»ituŁi siewie Ajtdiiuiiciji we v\ bjjoinej |л асу sKieiowanej k u temu samemu celowi w K r a j u W a r t y i w Prusach Zachodnich. Niem­ cami są wszyscy; w swoich szczepowych w ł a ś c i w o ś c i a c h j e d n a k ż e r ó ż n i ą się m i ę d z y sobą. — «Każdy wnosi cechy specjalne, k t ó r e s t a n o w i ą wykładnik szczepowego w y r ó ż n i e n i a . Wiemy, że w ł a ś n i e dopiero całokształt wszyst­ k i c h szczepów niemieckich, niezależnie od tego, czy m i e s z k a j ą i działają na p o ł u d n i u 'lub p ó ł n o c y W i e l k i c h Niemiec s t a n o w i ć b ę d z i e w y k ł a d n i k Niemca z jego z r ó ż n i c z k o w a n y m i w ł a ś c i w o ś c i a m i i bogactwem uzdol­ nień. Jeden u z u p e ł n i a drugiego dla dobra całości. Owo bogactwo istoty niemieckiej r o z w i n i e się też na wschodnich terenach Niemiec, miano­ wicie gdy, p r ó c z reprezentowanych teraz już niemieckich s z c z e p ó w , po u k o ń c z o n e j z w y c i ę s k o wojnie n a p ł y n ą na obszar wschodni nowe zastępy niemieckich r o d a k ó w . — «Chodzi o to, aby i teraz i w przyszłości ująć w czasie i prze­ strzeni r ó ż n o r o d n o ś ć niemieckiego człowieka, tak jak się on nam objawi w typie nowego Niemca pogranicznego)). Ankieta obejmuje cztery punkty, mianowicie: 1) wierzenia i przesądy, 2) poezję i prozodię ludową z uwzględnieniem gwary, ,3) zwyczaje i obrzędy, wreszcie 4) zabawy. Odpowiedzi na kwe­ stionariusz z dokładnym podaniem personalii i lokalizacji miały być kierowane do Poznania na adres profesora dra Oskara Masinga. W zakończeniu dodano jeszcze objaśnienie: — ((Zrośnięcie się N i e m c ó w w jeden silny blok na naszym terenie, k t ó r y by u z n a w a ł na z e w n ą t r z i w e w n ą t r z swoje niemieckie zadanie, Lud, т. X X X V I I 18 �274 znajdzie swoje potwierdzenie w wynikach tej rozpoczętej właśnie, a sze­ roko zakrojonej pracy naukowej. — ((Dopomóżcie nam, abyśmy poznać mogli, jakimi jesteśmy i ja­ kimi w zależności i współdziałaniu jednych z drugimi coraz bardziej niemieckimi stawać się będziemy mogli». Okazuje się z powyższego, że niemieckie towarzystwo histo­ ryczne zamierzało przeprowadzić szczegółowe badania terenowe i to już w momencie, kiedy zaledwie pierwsze grupy przesiedleń­ ców napłynęły do Wielkopolski; mowa tu bowiem tylko o Bałtach. W dalszych bowiem rocznikach wspomnianego czasopisma nie ma wzmianki o losach lej ankiety. Przypuszczamy, że wynik jej był negatywny. Prof. Mackensen nie wspomina o niej wcale w swoim zbiorze podań. W rezultacie więc trzeba było poniechać tej jedynie miaro­ dajnej metody uzyskania faktycznego materiału. Mackensen więc, nie mogąc podejść do problemu od dołu, od strony ludu niemiec­ kiego, zdecydował się na przystąpienie do sprawy z góry, miano­ wicie narzucenie nowym mieszkańcom Kraju Warty nowej, we­ dług własnego uznania najwłaściwszej, najbardziej niemieckiej kultury. * Reasumując wyniki przeprowadzonego tutaj ogólnikowego przeglądu niemieckich poczynań w zakresie kultury ludowej za­ garniętych terenów Wielkopolski, wiemy, co czekało Wielkopolskę pod władztwem niemieckich pionierów kultury. Ziemię samą przedstawiono więc jako step bezludny, źle rozplanowany gospodarczo i źle zagospodarowany, jako kraj pu­ sty, oczekujący napływu niemieckich osadników. Grupy osiedleńcze, przybywające z odległych wschodnich i północnych terenów, z nad Morza Czarnego, z Bessarabii, Do­ brudży, Cudżaku, Bukowiny z Estonii i Finlandii miały tu na zachodzie Europy stanowić rzeszę nosicieli kultury materialnej i duchowej. Zróżniczkowana la ludność wespół z garstką starych kolo­ nistów niemieckich miała zrosnąć się w jeden wspólny szczep po- �275 graniczny, niemiecki i kultywować własną wspólną kulturę nie­ miecką. Wykładnikiem tej kultury w zakresie materialnym miał być zlepek najprzeróżniejszych odmian kultur obcych, naniesionych z miejsc poprzedniego pobytu przesiedleńców. Wykładnikiem kul­ tury duchowej stawał się zrąb pojęć uczuć i wyobrażeń, które ze­ brał w całość Mackensen w swojej antologii. Odtąd więc Kraj Warty winien był nasiąkać powoli atmosferą ponurości. Germańskie treści, ujęte w formę wulgarnego pro­ stactwa, miały teroryzować psychikę mieszkańców Kraju Warty. Jeżeli w publikacjach przedwojennych Niemcy dążyli do za­ garnięcia dla siebie wszystkich reliktów ludowej kultury polskiej -4.~.vłfHwi eVr i o i—tr» nruinmnr—',y"jy;*,' d".70H0—di? "'VCliminCV.'anla ich lub radykalnego przekształcenia. Sięgano tym razem do najgłęb­ szych złoży germańskiego prymitywu, do prainstynktów, do przed­ chrześcijańskiej moralności i pojeciowości, do fatalizmu starej sagi, do światopoglądu wyzbytego więzi kultowej. Nowy szczep niemiecki na nowo zagarniętej ziemi miał być nowym klanem wojowników, których pieśnią najmilszą jest rapsod śmierci. BIBLIOGRAFIA «Sagcn der Deutschen i m \ Y a r t h e l a n d » . Prof. dr. Lutz Mackensen. Posen 1913. Schriften der Landeskundlichen F o r s c h u n g s s t e l ł e des Reichsgaues Wartheland. Herausgeber Gauselbstverwaltung und Reichsuniwersitate, Posen Reihe VIII Volkskunde, i m Auftrage herausgegeben von dr. E d m u n d Mudrak. Karasek-Lurk, «Die deutschen Siedelungen in Wołyniem). Leip­ zig 1931. Karasek-Strzygowski, «Sagen der Deutschen in Galizien. Plauen 1932. Karasek-Strz\gowski, «Sagen der Deutschen in Wolynien u, Polesien». Posen 1938. Schweda V., «Die Sagcn vom wilden Jager u. vom lleer i n der Provinz Posen». Greifwald 1915. «l)ie deutschen Siedelungen K. Liick. Leipzig 1933. im Cholmer u. schlafenden Lubliner L a n d e » . 18* �276 «Heimatliche Sagen u. Geechichten aus der Provinz Posen». A. Mussoli. Bromberg 1911. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus i m W a r t h e g a u » . Friedrich Heidelck. Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift i m W a r t h e l a n d herausgegeben von d r . A l f r e d Latermannn, Posen 1941. Heft 3/4, str. 201/6. rische «Aufruf zur Mitarbeit an der Volkskunde i m W a r t h e l a n d » , HistoGessellschaft i m W a r t h e l a n d . Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im W a r t h e l a n d her. v o n dr. Alfred Lattermann. Posen 1940, z. 2, str. 291/3. ((Deutsche Trachten aus den S u d e t e n l a n d e r n » Fritzi E i n f u h r u n g v o n Jozef Hanika. V o l k - u . Reichsverlag sterdamm, W i e n , Berlin 1943. einer Mally mit Prag. Am- «Der W a r t h e g a u » , Landschaft u n d Siedelung i n W e r k e n deutscher v o m Gauhauptmann i m Reichsgau W a r t h e l a n d . Maler herausgegeben Posen 1943. " «Das Antlitz des Deutschen i m Wartheland)). Veroffentlichungen des Fleimatsbundes W a r t h e l a n d . Posen 1943. ((Landschaftskunde des W a r t h e l a n d e s » D r . fit. W a l t e r Geisler, Po­ sen 1943. Die Siedelungs- u n d Wirtschaft-Landschaft. Schriften der Landeskundlichen Forschungsstelle des Reichsgaues Wartheland. « M a r c h e n u n d Sagen in ihren Wesensziigen» E d m u n d M u d r a k , Wien u. B e r l i n 1944. «£rber den W e r t von Marchen u n d Sagen fur die Rassenpsychologie» K o n r a d Zueker. — «Volk u n d Rasse» R. 1941. Zeszyt 11/12. « N a m e u n d Mythos» Lutz Mackensen. Leipzig 1927. «Sagen der Provinz Posem) Otto Knoop. Verlag Berlin—Friedenau 1913. «Slovinzische Tekste» F r i e d r i c h Lorentz. Petersburg 1905. ((Polnische V o l k s m a r c h e n » d r J. Piprek. W i e n 1918. « G r e n z m a r k i s c h e s Volksleben» Glaube u n d B r a u c h i m Lebenslauf» Paul Groth Schneidemuhl 1939. ((Siebenburgen, Deutsche Volkskunst». Tekst u. Bilder-Sammlung von Misch Drend. W i e m a r 1943. «Die Hirtenspiele dalem 1943. des K a r p a t h e n r a u m e s » «Das K i n d i n pommerschen B r u n o Schier. F l u r n a m e n » : Holsten Robeat. «Aus dem L a n d e » , Belgard X V I I , 10, str. 37, r o k 1938. Berlin- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3e3d760778b82aa9f098c89882da80.pdf bb8af305d561542981e4d6098e5d6faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Kaszuby - ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3960 Title A name given to the resource Współczesna ceramika ludowa na Kaszubach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.100-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Wazon wykonany Fot. R. WSPÓŁCZESNA NA w pracowni Necla. Reinfuss. CERAMIKA LUDOWA KASZUBACH (Z pracowni Necla i Meissnera) BOŻENA Ludowy kunszt garncarski na Kaszubach, ongi szeroko i bogato rozwinięty, reprezentują dzisiaj już tylko dwa warsztaty: L E O N A N E C L A w Chmielnie pod Garczem i M E I S S N E ­ R A w Kartuzach. Garncarze bywali liczni, np. w dawnym, głów­ nym swoim centrum w Kościerzynie, ale, po­ n i e w a ż zajmowali się przeważnie produkcją c e r a m i k i u ż y t k o w e j , p a m i ę ć o nich nie prze­ t r w a ł a . Także wiemy, że istniał np. warsztat Adamczyka w Chmielnie — inne nazwiska garn­ carzy zaginęły. Jedynie w y t w ó r c y ceramiki ozdobnej zyskali sobie s ł a w ę w ś r ó d ludu. Warsztat garncarski N e c l ó w z Chmielna przedstawia typ pracowni rodzimej o ludowej tradycji kilku pokoleń. Nazwisko Necel z bie­ g i e m czasu uległo zniekształceniu w zapiskach metrykalnych. N a j s ł y n n i e j s z y m z N e c l ó w był Franciszek ojciec Leona, a p r a k t y k u j ą c y już dziś u Leona STELMACHOWSKA dwunastoletni jego synek jest podobno przed­ stawicielem dziewiątego z rzędu pokolenia ludo­ wych garncarzy. Podobnie jak obecnie Leon Necel, tak samo i zmarły przed w o j n ą jego ojciec, m ó w i ł biegle po polsku, choć jako rodowity Kaszub posłu­ g i w a ł się również i g w a r ą . Warsztat N e c l ó w — to koło garncarskie, będące dziś jeszcze w użyciu. Wytwory N e c l ó w cieszyły się takim w z i ę c i e m , że z biegiem czasu stały się synonimem cera­ miki kaszubskiej, a ornamenty oraz k s z t a ł t y wyrabianych naczyń w Chmielnie uznano jako charakterystyczne dla tutejszego regionu. Stary Franciszek Necel nie bardzo lubił, aby z a g a d y w a ć go na tematy jego tajemnic zawo­ dowych, dowiedzieć się było można jedynie, że garncarstwa nauczył się od swojego ojca. Z o p o w i a d a ń Leona Necla wynika jednak, że Franciszek ustalił dla swojego warsztatu siedem �wzorów ornamentów przejął po nim syn. podstawowych, które P o n i e w a ż jednak na najstarszych okazach, pochodzących spod ręki Franciszka Necla, wid­ nieją nadto dwie inne jeszcze zdobiny, te w ł a ś ­ nie m o g ł y być w c z e ś n i e j s z e . Jedna z nich to ciemno-błękitna t r ó j l i s t n a koniczynka n a szczy­ cie gałązki z dwoma konturowanymi, listkami (tabl. I , 1) w y s t ę p u j ą c a na naczyńkach mniej­ szych rozmiarów. Druga (tabl. I , 2) to cztery symetrycznie naprzeciw siebie ułożone tulipanki przynależne jako zdobina do ornamentacji misek i talerzy. Ponadto w y s t ę p u j e jeszcze w ceramice kaszubskiej w z ó r wielkiej stokroci, dekorowanej winnymi gronami. Istnieje przy¬ puszczenie, że dzbany brunatne, z podobnymi zdobinami, pochodzą z warsztatu ojca Francisz­ ka Necla, ale, że nie były sygnowane, nie mamy p e w n o ś c i co do ich źródła w y t w ó r c z e g o Najbardziej interesuje nas komplet o r n a m e n t ó w tradycyjnych. siedmiu Leon Necel w y ł ą c z n i e ich tylko u ż y w a ł w przekonaniu, że są to, w ł a ś n i e prawdziwe wzory kaszubskie. Mógłby s t o s o w a ć inne — jest inteligentnym człowiekiem, uzdolnionym a r t y s t ą , może zyskałby w i ę k s z ą s ł a w ę od ojca? Necel woli z a c h o w a ć t r a d y c j ę rodzinną. Można mu w i ę c przypisać zasługę utrwalenia sztuki ludowej, która w jego rękach nie ulega obcym w p ł y w o m . Śmiało m o ż n a założyć, że gdyby nie było tych w ł a ś n i e o r n a m e n t ó w , nie istniałaby w ogóle orginalna ceramika kaszubska. Magiczna liczba siedmiu wskazuje na to, że wzory m o g ł y zawierać' p e w n ą treść wierzenio­ wą. D z i ś nie jest nikomu znana. Zaginęła od dawna. Szczególnych nazw gwarowo-kaszubskich wzory te nie posiadają. Leon Necel posłu­ guje się terminologią polską. nictwie ludowym Zachodniej S ł o w i a ń s z c z y z n y , powtarza się w różnych dziedzinach zdobnic­ twa polskiego. N a Kaszubszczyźnie w y s t ę p u j e dominująco, obok motywu owocu granatu i to w hafcie, w malarstwie na szkle, w ozdobnym sprzętarstwie. Leon Necel rozróżnia dwa wzory, mianowi­ cie „ m a ł e g o tulipana" (tabl. I , 4) i „dużego tuli­ pana" (tabl. I , 5 ) . Pierwszy z nich posiada 3—5 zdobin, drugi 7—9. Niekiedy same kwiaty róż­ nią się nieco w drobnych szczegółach, ale układ kompozycji jest ten sam. Tulipan musi w i ę c na szczycie gałęzi być wielki, podczas gdy boczne kwiaty są znacznie mniejsze, ustawione para­ mi w prostym szeregu z g ó r y na dół, a przedzie­ lone parami ż y ł k o w a n y c h liści. Ł o d y g a jest sztywna, a w n ę t r z e kwiatu w y p e ł n i o n e pazur­ kami w ten sposób, że upodabnia się nieco do motywu owocu granatu. T r z y pierwsze wzory zaliczyć m o ż n a w pew­ nym stopniu do typu ,drzewka ż y c i a " — dal­ sze nie m a j ą j u ż w y r a ź n e g o układu pionowego. Czwarty z kolei ornament nosi n a z w ę „ g w i a ­ zdy kaszubskiej" (tabl. I , 6 ) . Stanowi on znacz­ ne odchylenie od całokształtu sztuki kaszub­ skiej. Z a w y j ą t k i e m bowiem rzeźby ornamentacyjnej zdobnictwo kaszubskie nie posiada m o t y w ó w zgeometryzowanych. Gwiazda z ce­ ramiki N e c l ó w ma w swoim centrum przekre­ ślony na ukos kwadrat, do k t ó r e g o przylega sześć w y d ł u ż o n y c h trójkątów, złożonych ze z m n i e j s z a j ą c y c h się stopniowo kreseczek. N a końcu widnieje kropka, która na skutek po­ ciągnięcia pędzla ma kształt przecinka. Motyw ten powtarza się dość często n sta­ rych dwojakach. P o n i e w a ż na Pomorzu znane były kiedyś dwojaki wyrabiane z drewna, możnaby sądzić, że motyw geometryczny prze­ niósł się z rzeźby do ceramiki. Nosi tu bowiem piętno n i e w ł a ś c i w e g o przystosowania do obce­ go tworzywa. a Najstarszy — jego zdaniem — ornament to tzw. „różdżka bzu" (tabl. I , 3 ) . Jest to pionowa gałąź z drobnymi listkami, m a j ą c a z lewej stro­ ny trzy, a z prawej dwa pęki owalne, z w i s a j ą ­ ce poziomo ku dołowi. W e w n ą t r z nich w i d n i e j ą drobne kropeczki, a dolny kontur zdobiny ma linię z ą b k o w a n ą okrągło. P o n i e w a ż szczyt ga­ łązki z w i e ń c z o n y jest potrójnie zakręconym w ą s e m sądzićby można, że nie są to w ogóle kiście bzu, ale może winne grona. W k a ż d y m razie zdobiny same, oraz układ ornamentu, sta­ nowią o r y g i n a l n o ś ć sztuki kaszubskiej. Nie znamy tego motywu z żadnej innej sztuki lu­ dowej. P i ą t y wzór, to „łuska" (tabl. I , 7 ) . Nie jest to samodzielny ornament w sensie ścisłym, ale raczej zdobina uzupełniająca. Że jednak ucho­ dził za typowo regionalny wszedł więc w skład siedmiu o r n a m e n t ó w podstawowch, mimo, że \ np. linia falista, linia kropkowana, czy jodeł­ kowa, (tabl. I , 8 ) , spełniające w ornamentacji podobną rolę, co łuska, nie zostały w y r ó ż n i o ­ ne. W y r ó ż n i e n i e łuski uzasadnia s i ę zresztą i tym, że zachowuje w y ł ą c z n i e pozycję pozio­ m ą i że może w y s t ę p o w a ć w zagęszczeniu na w i ę k s z y m polu ornamentacyjnym. Już mniej n i e z w y k ł y jest motyw tulipana. Powtarza się on na całej nieomal przestrzeni ludowej sztuki europejskiej, dominuje w zdob­ N a j w i ę c e j naiwnego w d z i ę k u posiada mo­ tyw „wianka kaszubskiego" (tabl. I , 9 ) . Ornamentacyjnie u ż y w a go się w sposób dwojaki. 101 �biny uzupełniające nie zmieniają s i ę nigdy. Garncarze z Chmielna s w o j ą i n w e n c j ę t w ó r ­ czą w y p o w i a d a j ą w inny sposób. K o m p o n u j ą mianowicie jako całość dekorowane naczynie. Logicznie p r z e m y ś l a n a ornamentacja przysto­ sowana jest funkcyjnie do k a ż d o r a z o w e g o kształtu dekorowanego naczynia. Zdobiny nie o d r y w a j ą się od przedmiotu, któremu służą. Garncarze z Chmielna k o m p o n u j ą niejako syntetycznie, w e d ł u g jednolitego zaplanowania całości. Każda linia, czy to pozioma, czy pio­ nowa, podkreśla poszczególne odmiany kształtu naczynia, o p ł y w a je rytmicznie, wydobywa na j a w profil dzbana, urny, czy misy. kole Leon Necel. Fot. Stefan Deptuszewski. Albo więc jest to, podobnie j a k łuska dekoracja uzupełniająca np. umieszczona k r ę g i e m na szyjce dzbana, albo też wianek w y s t ę p u j e sa­ modzielnie na dnie misy, czy talerza. Poszcze­ gólne zdobiny czynią w r a ż e n i e drobnych kwiateczków, jednakże z kształtu swego wyobraża­ ją raczej nasiona drzew. Wianek nie posiada centralnego koła, gdyż pary gałązek, wymienia­ j ą c się z parami mieczykowatych listków, uło­ żone są swobodnie jedne za drugimi w kręgu. Ostatni motyw, zwany przez Leona Necla „lilią" (tabl. I , 10) t ł u m a c z y się najtrudniej. Przyswojona nazwa m o g ł a b y w s k a z y w a ć na wchłoniętą i przetworzoną przez lud lilię bur­ bońską. Mógłby to jednak być także stylizowa­ ny s w o i ś c i e owoc granatu z liśćmi akantu. W k a ż d y m razie sposób, w jakim motyw ten utrwalił Franciszek Necel, a zachował wiernie jego syn, jest .już ornamentem ludowym, jest charakterystyczny dla regionalnej ceramiki ka­ szubskiej. N a d m i e n i ć warto, że lud terminem ,lilia" oznacza często kwiaty o n i e z w y k ł y c h , niecodziennych formach, zaciekawiają lud k s z t a ł t y fantastyczne, baśniowe, które w y w o ł u ­ j ą przeżycia emocjonalne. W warsztacie N e c l ó w siedem o r n a m e n t ó w podstawowych, oraz zdo­ Drobniejsze zdobiny mieszczą się na zwęże­ niach, w i ę k s z e na lepiej widocznych płaszczy­ znach. P o d s t a w ę stanowi zazwyczaj pion, ro­ snący progresywnie od nasady ku wierzchołko­ wi. Stosuje się tu także podział na pola pozio­ me, lub pionowe, które przez zastosowanie linii b r a m u j ą c e j oddzielają od siebie poszczególne, w i ę k s z e ornamenty, albo też dekoracja jest wy­ raźnie dwudzielna. Z rozmachem kreśli się n a dzbanie motyw różdżki bzu (rye. 1) lilii, czy tulipana, ale artysta potrafi również pokryć w i ę k s z ą część wazy baniastej, łuską, lub opasać wazonik dokoła wiankiem kaszubskim. ,» Artystycznie wypowiada się r ó w n i e ż garn­ carz kaszubski b a r w n ą plamą. Podobnie, j a k przy kompozycji rysunku, tak samo i w dobo­ rze kolorów artysta nie jest niczym s k r ę p o w a ­ ny. M o ż e m y wprawdzie stwierdzić, że i s t n i e j ą dla ceramiki kaszubskiej, tak samo j a k i dla innych działów tutejszej sztuki regionalnej bar­ wy konwencjonalne, ale dopuszczają one liczne odchylenia i nie h a m u j ą inwencji twórczej a r ­ tysty. W ceramice kaszubskiej dominuje w i ę c ton ciemno-błękitny i ciemno-brązowy, Stosuje go się przede wszystkim na tła. Tło może b y ć jed­ nak także zielone, lub perłowe. W ramach tych czterech tonacji zamyka się starsza z pochodze­ nia ceramika kaszubska. N a j p i ę k n i e j s z e były te okazy, dla których dobierano m i e s z a n k ę bar­ wy brunatnej z ciemno-bławatkową. Naczynia o lśniącej, czystej polewie m i e n i ł y się bardzo pięknie — w y g l ą d a ł y j a k majolika. R ó w n i e ż działały doskonale kolorystycznie polewy perło­ we z lekkim nalotem błękitu, czy tonu brązo­ wego. Starsze r ó w n i e ż b y ł y dzbany zielone. ; 102 Na takim tle umieszcza się b a r w n ą zdobinę, używając również przede wszystkim owych czterech kolorów najbardziej typowych. Jedn a k ż e przy szczegółach ornamentu skala barw- /7 j 1 �na znacznie się rozszerza. Nieodzowna jest w i ę c zieleń o tonacji oliwkowej. Pojawia się czer­ w i e ń karminowa, lub w odmianie różu. Nie brak tonu żółtego, stosowanego przede wszyst­ kim przy kropkowaniu linii falistej oraz przy w y p e ł n i a n i u w n ę t r z a kwiatowego. Warianty kolorystyczne są niezmiernie bo­ gate, nie ma tutaj żadnych sztywnych schema­ t ó w . Zaznacza się mimo to umiar, który nie do­ zwala na przecenianie k o n t r a s t ó w . W całości kolorystyka ceramiki kaszubskiej jest w i ę c e j zimna, niż gorąca — podobnie j a k haft ka­ szubski i malowany sprzęt. Istnieje też ponadto pewna w ł a ś c i w o ś ć cha­ rakterystyczna dla zdobnictwa kaszubskiego, w ł a ś c i w o ś ć nie ograniczająca się wyłącznie do ceramiki, ale w y s t ę p u j ą c a również w hafcie i meblarstwie. Artysta kaszubski upodobał sobie konturo­ wanie zdobin. Poszczególne tulipanki, czy grona bzu (rye. 1) obwiedzione są dokoła specjalnym pociągnięciem pędzla, przez co powstaje kontur ciemny, lub biały. Estetycznie działa to dosko­ nale, bo p r z y ć m i e w a , lub też na odwrót rozja­ śnia całą zdobinę, w y d o b y w a j ą c zarazem jej ry­ sunek. Odrębne zagadnienie dotyczy k s z t a ł t ó w na­ czyń neclowskich. Wielkość ich jest bardzo rozmaita. S ą w i ę c dzbany o wysokości 35 cm, a obwodzie brzuśca maksymalnym 71 cm, w y s t ę p u j ą naczyńka 21 cm wysokie, a ich szerokość obwodowa na n a j ­ w i ę k s z e j wydętości bruśćca wynosi 56 cm, s ą większe o obwodzie 96 cm, a nawet ogromne przekraczające 1 metr wysokości. Typologia ich obejmuje dzbany (tabl. I I , 1, 2 ) , urny (tabl. I I , 3 ) , wazony (tabl. I I , 4, 5 ) , wazoniki (tabl. I I , 6 ) , dwojaki, dalej lichtarze, kropielniczki, miski, talerze i t. p., garneczki i t. p. Najciekawsze s ą n i e w ą t p l i w i e urny. Leon Necel tak je też nazywa. Profil ich przypomi­ na rzeczywiście częste w ś r ó d znalezisk prehi­ storycznych Pomorza: urny twarzowe. Mają zawsze p o k r y w ę , ale często nie posiadają uchwytów. Starsze od w a z o n ó w i w a z o n i k ó w są oczywi­ ście misy i dzbany oraz dwojaki. N i e k t ó r e dzba­ ny m a j ą formy bardzo pierwotne, dwojaki nie różnią się niczym od znanych nam z wszyst­ kich nieomal r e g i o n ó w Polski. Odrębny gatunek s t a n o w i ą kropielniczki. N a ­ leżą do zakresu w y t w o r ó w kultowych, posiada­ ją w i ę c w ł a s n y , przystosowany funkcyjnie kształt i dekorację. Rozmaite pomniejsze na­ czyńka, talerzyki, miseczki, garneczki s t a n o w i ą St. Deptuszewski. odpowiedniki większych, tylko w odmiennej proporcji, podczas gdy dzbanki do kawy, fili­ żanki, kieliszki są zwykle banalne i nie budzą w i ę k s z e g o zainteresowania. Necel stosuje w swojej ceramice różne, bar­ dzo nieraz p o m y s ł o w e urozmaicenia w szczegó­ łach kształtów. Widujemy więc fryzowane szyjki, odgięty, czy nacinany brzeg pokrywy, profilowaną stopkę i t, p. oraz różne typy u c h w y t ó w o formie owalnego, czy k r ą g ł e g o ucha umieszczonego w takiej, czy innej pozy­ cji (ryc. 3 ) . Współczesne wyroby Leona Necla w y k a z u j ą pewne obniżenie poziomu artystycznego oraz pewne odchylenia od tradycyjnej maniery. Lecz jest to tylko zjawisko p r z e j ś c i o w e . Aby zrozumieć kim jest garncarz-artysta trzeba samemu być raz choćby ś w i a d k i e m , j a k na kole garncarskim powstaje nowy przedmiot. Necel potrafi z garści prostej gliny wyczarować kształt wszelaki (ryc. 2 ) , forma zmienia się bezustannie pod jego zręcznymi, szybkimi r u ­ chami, odmienia się dzban, wazon, wazonik, urna czy lichtarz, a patrząc na to p r z e j m u j ą c e zjawisko chciałoby się z a t r z y m a ć mistrza, aby nie niszczył p o w s t a ł e g o j u ż piękna, ale Necel 103 �ч И||||@||||Ии uv 4 — ó 7 6 10 TABLICA jest niewyczerpany w p o m y s ł a c h i poddaje się natchnieniu t w ó r c z e m u , które dyktuje mu w ł a ­ sne nieobliczalne z g ó r y prawidła. Bliźniaczy warsztat kaszubski, mianowicie Meissnera z Kartuz, przedstawia się odmiennie. U niego też, w i ę c e j może niż u N e c l ó w , zaob­ s e r w o w a ć można zjawisko stadialności kunsztu 104 I. garncarskiego. Moment szczytowy istniał przed w o j n ą i dlatego zestawiać należy Meissnera r a ­ czej z Franciszkiem Neclem, a j u ż nie z Leo­ nem. Współcześnie pracują w Kartuzach syn i córka Meissnera, a córka posiada wybitne uzdolnienia artystyczne. Zresztą n a d m i e ń m y , że już i przed w o j n ą w warsztacie meissnerow- I �skim, mimo p o s ł u g i w a n i a się kołem garncar­ skim, w y t w ó r c z o ś ć nastawiona była raczej na ceramikę u ż y t k o w ą masowej produkcji. Stwierdzamy jednak bez zastrzeżeń, że stary Meissner jest a r t y s t ą . Posiadał za najlepszych lat swojej twórczości w ł a s n y styl, który stoso­ wał śmiało i p o m y s ł o w o . Warsztat Meissnera nie posiada ustalonych schematycznie o r n a m e n t ó w tradycyjnych. M i ­ mo to ceramika ta jest regionalnie kaszubska, 0 cechach charakterystycznych, w y r ó ż n i a j ą ­ cych j ą od w y r o b ó w garncarskich z innych pol­ skich w a r s z t a t ó w ludowych. Gatunek jego przypomina garncarstwo gdańskie, a w Gdań­ sku pracowali r ó w n i e ż Kaszubi. Niestety histo­ rii tych w a r s z t a t ó w dotąd nikt nie opracował. Trzeba w y r a ź n i e odróżnić starsze z pocho­ dzenia wyroby meissnerowskie od młodszych, gdyż różnią się tak bardzo od siebie, że możnaby wprost odnieść wrażenie, że nie pochodzą z tego samego warsztatu. D l starszych, sprzed lat mniej więcej dwudziestu, można też wyli­ czyć pewne w y r ó ż n i a j ą c e je właściwości. a Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą był w i ę c koloryt. Meissner s t o s o w a ł białą polewę 1 ciemno-bławatkowe ornamenty. Kolory bru­ natne, czerwone czy zielone w y s t ę p o w a ł y dy­ skretnie, nieraz nie w i d n i a ł y wcale. D r u g ą cechą odróżniającą warsztat kartuski od Chmielińskiego, to zagadnienie motywacji. W y s t ę p o w a ł y więc, niestosowane zresztą za wy­ j ą t k i e m rzeźby ornamentacyjnej nigdzie w zdo­ bnictwie kaszubskim, motywy figuralne. Meis­ sner lubił motyw m a l e ń k i e g o ptaszka, niekie­ dy umieszczał także bociana na swoich tale­ rzach. Poza tym i w ornamencie florystycznym posługiwał się innymi niż Necie zdobinami. Obok d o m i n u j ą c e g o tulipana o kształtach wła­ snych, meissnerowskich w i d n i a ł także motyw owocu granatu. Ten w ł a ś n i e ornament n a d a w a ł ceramice kartuskiej typowe cechy regionalne.. Linie wodzące u Meissnera były delikatniej­ sze w rysunku, b y ć może, że u ż y w a ł cieńszego pędzla, poza tym nie opierał kompozycji swo­ ich na wydatnym konturowaniu. Wreszcie trzecią cechą charakterystyczną, j u ż w zakresie r o z w i ą z y w a n i a problemu b r y ł y u k s z t a ł t o w a n e j , była technika nakładania gliny na wierzch naczynia. P o w s t a w a ł y w ten sposób kunsztowne np. uszka, zakręcone w ślimacznice, (tabl. I I , 8) Necel p o s ł u g i w a ł się podobną tech­ niką przy kropielniczkach. Ten gatunek przyTABLICA II. 8 105 �pominą zresztą także ceramikę gdańską. Do najpiękniejszych okazów starszej cerami­ ki meissnerowskiej należał np. talerz, przecho­ wywany przed w o j n ą w zbiorach Ministerstwa O ś w i a t y w Gdyni, w Szkole Morskiej*. B y ł on utrzymany w tonacji biało granatowej, na dnie widniał ptaszek zaglądający ciekawie do w n ę ­ trza rozchylającego się owocu granatu. W pewnym stadium rozwojowym Meissner w y s p e c j a l i z o w a ł się jako w y t w ó r c a ozdobnych pieców. Zaczął produkować malowane kafle. Kunszt jego o b e j m o w a ł wielkie kompozycje, na przestrzeni całego pieca. Widzimy tu r ó w n i e ż nawiązanie do tradycji g d a ń s k i e j . Ludowe piece kaszubskie bowiem miały kafle wklęsłe, malo­ wane na ciemny błękit po brzegach, lecz nie ornamentowane. W dalszym rozwoju kaflarstwa warsztat Meissnera w Kartuzach wchłonął do motywacji swojej wzory pochodzące z kaszubskiego hafciarstwa. N i e k t ó r e kompozycje b y ł y bardzo udatne, na innych odmienność n i e w ł a ś c i w e g o tworzywa oddziałała niekorzystnie. W ostatnie swojej fazie ceramika meissnerowska uległa sugestii w y r o b ó w z Chmielna. I w tym jeszcze stadium Meissner p r a g n ą ł zachować styl w ł a s n y . Nie chciał h a m o w a ć swo­ jej inwencji. P r z e t w a r z a ł w i ę c zdobiny, wy­ m y ś l a j ą c nowe, nieznane dotąd kombinacje. Jeżeli więc zainteresował go motyw neclowskiej różdżki bzu zapragnął tchnąć w nią życie, aby n a p r a w d ę kwitła na gałązce. Widujemy j ą w i ę c *) B. Stelmachowska: Sztuka ludowa na Kaszubach Poznań 1938. w towarzystwie owocu granatu, w y r a s t a j ą c a swobodnie na w s p ó l n e j łodydze. Niekiedy bywa oderwana od swego pnia i leży wiankiem na dnie misy. N a kaflach pojawia się w s p ó l n i e z kwiatonami hafciarskimi. Do kaflarstwa w p r o w a d z i ł Meissner r ó w n i e ż i motyw łuski, ale j u ż mniej szczęśliwie, ponieważ łuska na płaszczyźnie prostej zatraca s w o j ą w ł a ś c i w ą funkcję, polegającą u Necla na dekorowaniu bryły w miejscach u w y p u k l e ń czy z w ę ż e ń kształtu. Przetworzenia te wszystkie posiadały s w ó j w ł a s n y walor artystyczny, ornament jest lekki i pełen wdzięku. W s p ó ł c z e s n e wyroby z K a r t u z zatraciły swois­ tą odrębność. N a wazonach i talerzach umiesz­ cza się tradycyjne wzory neclowskie, przede wszystkiem motyw dużego tulipana. R ó w n i e ż i kolorystyka podobna jest bardziej do neclow­ skiej. Zdarzają się jednak bardzo piękne okazy 0 głębokiej tonacji ciemnego-błękitu, o l ś n i ą c e j , czystej polewie, bardzo też dobre są wielkie w a ­ zony brunatne z żółtym ornamentem, czyniące w r a ż e n i e n a c z y ń archaizujących. Warsztat Meissnera zachował niektóre pięk­ ne profile naczyń np. wytworny, w y s m u k ł y wazon (tabl. I I , 7) który działa nadzwyczaj estetycznie. Warsztatom garncarskim na Kaszubach ż y czyćby należało dalszego, p o m y ś l n e g o rozwoju, aby nie zostały zepchnięte do przebytego j u ż dawno stadium w y r o b ó w wyłącznie użytko­ wych, ale aby jako ogniska sztuki chłopskiej promieniowały talentem swoich w y t w ó r c ó w 1 czysto polskim, w odmianie regionalnej zdob­ nictwem ludowym. 1 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e41fa7a8604bafec7f46793ade09f2aa.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1985 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1841 Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej/ LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.163-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e58d147aa309492796247aa467271da.pdf 38c263ddf8c3ddb577ddb019ab626c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stroje ludowe Kaszuby - stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5146 Title A name given to the resource Strój kaszubski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.1, Pomorze, z.2; 68 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH BOŻENA STELMACHOWSKA STRÓJ KASZUBSKI P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L A S C Z Ę S C P O L S K I C H i S T R O J Ó W L U D P O M O R Z E B O Ż E N A STRÓJ O W Y C Z E S Z Y T H 2 S T E L M A C H O W S K A KASZUBSKI w W R O C L A W 1 9 NAKŁADEM 5 9 POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �A T L A S P O L S K I C H WYDAWANY S T R O J Ó W PRZEZ POLSKIE LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : ADAM GLAPA, ADAM MŁODZIANOWSKI, WICZ, ANNA ROMAN R E D A K T O R O K Ł A D K A : P L A N S Z E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O . J Ó Z E F G A J E K , K U T R Z E BA - P OJ N A R O W A , KAZIMIERZ REINFUSS, Z E S Z Y T U : A D A M B A R W N E : TADEUSZ SEWERYN TADEUSZ S E W E R Y N M Ł O D Z I A N O W S K I J E R Z Y DRUKARNIA UNIWERSYTETU KLISZE JEDNOBARWNE: PIETKIE­ K A R O L A K JAGIELLOŃSKIEGO KRAKOWSKIE ZAKŁADY OFFSETOWE T A B L I C E D R U K A R N I A W I E L O B A R W N E : N A R O D O W A K R A K Ó W Nakład 6.200 egz. — Ark. druk. 4,25+2 tablice. — Papier ilustrac. k l . I I I , 70x100/80. — Oddano do składania 17. X . 1958. — Druk ukończono w lipcu 1959 r. Zam. 639/58 DRUKARNIA Cena zł 29 C-7 UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO ��OD REDAKCJI Odkilku lat przygotowywany do druku zeszyt Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych poświęcony ubiorom kaszubskim ukazuje się dopiero teraz, po śmierci autorki, prof. dr Bożeny Stelmachowskiej. Prof. Bożena Stelmachowska poświęciła Kaszubom i Pomorzu szereg opracowań, takich jak «Podkoziolek» i «Rok obrzędowy na Pomorzu», pełniła też po I I wojnie światowej obowiązki profesora etnografii na Toruń­ skim Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, przez co jeszcze bardziej związała się z tym regionem. Autorka podejmując się opracowania monografii stroju kaszubskiego stanęła wobec dużych trudności, gdyż łudowe ubiory, zwłaszcza kobiece, wcześnie, bo w połowie XIX w. zaginęły. Ocałałe składniki tego ubioru, a także ogółnikowe opisy i nieścisły materiał ikonograficzny, nie ułatwił autorce tego zadania. Duże trudności spiętrzyły się zwłaszcza w zakresie problemu historii przemian ubioru kaszubskiego i jego zróżnicowania. Autorka była zmuszona podjąć w wielu wypadkach trud rekonstrukcji różnych elementów tego stroju; natrafiła też na trudności w zakresie materiałów porównawczych z Kociewia i Borów Tuchołskich. Z tych właśnie przyczyn długo toczyły się dyskusje między Redakcją Atłasu Polskich Strojów Ludowych, a Autorką i recfa/ceorem zeszytu, prof. dr Tadeuszem Sewerynem, autorem studium o złoto­ głowiach kaszubskich. Niestety, przedwczesna śmierć prof. dr Bożeny Stelmachow­ skiej uniemożliwiła jej wykończenie tej pracy. Ofiarnie podjął się tego dzieła prof. dr T. Seweryn, rozszerzył on poważnie zakres dokumentacji historycznej do stroju kaszubskiego oraz uzupełnił syntezę przez uwzgłędnienie podłoża gospodarczego i społecznego zagadnienia, rozszerzył materiał dowodowy, obrazujący formy tego kroju i jego zdobnictwo zabytkowe oraz wykonał serię rysunków przedstawiających ty­ powe ełementy regionalne, jako też obiekty przeważnie już dzisiaj nie istniejące. Prof. Seweryn dostarczył również krojów do niektórych części stroju kaszubskiego i po­ święcił wiełe czasu i pracy, aby monografia o stroju kaszubskim przygotowywana od kilku lat mogła wyjść drukiem. Nadał on też pracy jej kształt ostateczny tak pod względem konstrukcji, jak też ujęcia stylistycznego. Pracą tą oddał redaktor zeszytu kaszubskiego najlepszą przysługę pamięci Bożeny Stelmachowskiej, doprowadzając do końca jej dzieło o ubiorze Kaszubów, z których kulturą ludową była Ona tak ser­ decznie uczuciowo związana. (—) Józef Gajek �W S T Ę P Obszar l ą d u r o z p o ś c i e r a j ą c y się na z a c h ó d o d Z a t o k i G d a ń s k i e j w z d ł u ż B a ł t y k u do O d r y , czyli Pomorze, s k ł a d a się n a p ó ł n o c y z pasa d o l i n p r z y b r z e ż n y c h , a n a p o ł u d n i u z w y ż y n y g ę s t o usianej j e z i o r a m i , zwanej Pojezierzem P o m o r s k i m . U k s z t a ł t o w a n i e p i o n o w e tego jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m c o f a j ą c e g o obszaru się lodowca, k t ó r y t o p n i e j ą c p o z o s t a w i a ł płaskie m o r e n y denne, widoczne dziś w t z w . k ę p a c h , a z w a ł y m o r e n c z o ł o w y c h — w kopulastych w y niosłościach wyżynnych. G o s p o d a r c z ą p o d s t a w ę rolnictwa a jednocześnie odwieczny wyznacznik rzadkości zalud­ nienia i m a ł e j z a m o ż n o ś c i tego k r a j u stanowiła jałowa gleba. P r z y m o r z e m i ę d z y G d a ń s k i e m a Szczecinem z w a ł o się w ś r e d n i o w i e c z u P o m e r a n i ą . Cassubia obejmowano Nazwą Z i e m i ę B i a ł o g a r d z k ą nad P r o ś n i c ą , a nawet M e k l e m b u r g i ę . W z m i a n k a Casshubii, a w k r o n i c e B o g u f a ł a z X I I I w . odnosi się w ł a ś n i e do l u d n o ś c i zwanej p r z e z e ń kającej w Z i e m i K o ł o b r z e s k i e j i B i a ł o g a r d z k i e j . W X V i X V I I w . u s t a l a ć się z a c z ę ł a K a s z u b ó w d l a c a ł e g o obszaru z a m i e s z k a ł e g o przez K a s z u b ó w , z w a n y c h Cassubi, a grawitującego gospodarczo ku Gdańskiego w epoce wczesno-feudalnej. Gdańskowi. K o l e j n e przechodzenie własnych książąt pomorskich p o d panowanie ludności z a k o n u k r z y ż a c k i e g o , czy Szczecińskiego spod panowania Brandenburczyków, a w z w i ą z k u z t y m częste zmiany granic posiadłości p a n ó w feudalnych na Pomorzu, czają wiele t r u d n o ś c i w z o r i e n t o w a n i u się w p o h t y c z n y m i etnicznym u k ł a d z i e tych D l a t e g o d o c e l ó w A t l a s u S t r o j ó w L u d o w y c h p o z w a l a m y sobie w p r o w a d z i ć u k ł a d grup etnicznych na nazwa Cassubitae, Cassubae, H i s t o r i a K a s z u b ó w jest f r a g m e n t e m d z i e j ó w P o m o r z a , m i a n o w i c i e k s i ę s t w a i miesz­ nastrę­ obszarów. następujący Pomorzu: Obszar o d W o l i n a , K o ł o b r z e g a , przez B i a ł o g a r d , K o s z a l i n , J a m n o , S ł a w n o p o r z e k ę Słu­ pię, a n a p o ł u d n i e p o Szczecinek Słupi Na po linię Pomorzu zachodnich Gdańsk—Chojnice, nazywamy Pomorzem to Pomorze Z a c h o d n i m . Obszar na w s c h ó d wschodnie, zamieszkane t y m wyróżnić jednak należy grupę K a s z u b ó w wchodzili mieszkający nad jeziorem Gardno przez wschodnich i zachodnich. i Ł e b a — Słowińcy, od Kaszubów. na Do południe od nich Kabatkowie, a na w s c h ó d o d nich — Kaszubi nadłebscy. D o wschodnich zaś Kaszu­ b ó w zaliczamy l u d n o ś ć m i e s z k a j ą c ą na obszarze o d j e z i o r a Ż a r n o w i e c k i e g o i rzeczki P i a ś n i c y po linię — ogólnie b i o r ą c — Chojnice i G d a ń s k , a raczej po Bory Tucholskie i niwy K o - ciewia. M i ę d z y Ł e b ą a z a c h o d n i ą g r a n i c ą K a s z u b ó w wschodnich m i e s z k a j ą K a s z u b i l ę b o r s k o bytowscy, k t ó r y c h obszar zasiedlenia uważamy za strefę przejściową między Kaszubami wschodnimi a zachodnimi. Kaszubszczyzna Zachodnia stała się w p o ł o w i e X V w . i n t e g r a l n ą częścią Rzeczypospolitej, ale j e j ł ą c z n o ś ć z P o l s k ą u t r w a l i ł a j u ż w c z e ś n i e j w s p ó l n a a d m i n i s t r a c j a k o ś c i e l n a . Z b i e g i e m w i e k ó w ziemie Kaszubszczyzny P o d koniec wieku X V I I książąt zachodniej o d p a d ł y od Polski. ziemia S ł o w i ń c ó w w powiecie s ł u p s k i m po w y m a r c i u ostatnich zachodnio-pomorskich (Anna Gryfitka ze Smołdzina) stała się w ł a s n o ś c i ą Hohen­ z o l l e r n ó w . K a s z u b s k i e p o w i a t y l ę b o r s k i i b y t o w s k i n a l e ż a ł y jeszcze w d w u d z i e s t o l e c i u 1 6 3 7 — 1 6 5 7 d o P o l s k i , p o t e m i te z i e m i e z a g a r n ę l i B r a n d e n b u r c z y c y . ewangelicko-augsburskiego, mimo podlegania Prusom, M i m o jednak przyjęcia Słowińcy, Kabatkowie wyznania i Kaszubi �nadłebscy wywali cyjne, nym język i bardzo polski poczucie całym badania skimi na dzone administra­ w życiu codzien­ a co wspólnoty ludem o tym d ł u g o zacho­ urządzenia kulcie religijnym, żywili z jeszcze polskie kaszubskim. nad resztkami pobrzeżu Bałtyku , przez więcej, kulturowej Mówią słowiń­ 1 kaszubskiego prowa­ regionalistę F . Cenowe, rosyjskiego lingwistę A . H i l - ferdinga, A. przez skiego F. prof. oraz J. Parczew­ niemieckiego uczonego Lorentza. Niemniej ludności zwłaszcza dników oraz niemieckich i upośledzenie polityczny językowy czenie s i ę skiej gospodarcze kaszubskiej, ucisk, napływ osa­ spowodował kur­ obszaru Kaszubszczyzny pol­ przesuwanie się jej granicy ku wschodowi. Pracą niniejszą ludowy Kaszubów szarze graniczącym szubami łudnia Ryc. 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca' (ryc. 23) do strój na ob­ zachodzie z Ka­ lęborsko-bytowskimi, n o s i się : na z borowiakami, Kociewiakami. pie obejmujemy wschodnich a z ze po­ wschodu Przedstawiony na zasięg tego ostatniej fazy nia w 50-leciu o d r. ma­ stroju jego od­ istnie­ 1800—1850. W s t r o j u t y m w y r ó ż n i a j ą s i ę t r z y z a s a d n i c z e t y p y : 1) s t r ó j r o l n i k ó w , 2 ) r y b a k ó w nadmor­ s k i c h o r a z 3) k a s z u b s k i e j p o d m i e j s k i e j l u d n o ś c i G d a ń s k a . P i e r w s z y c e c h u j e u m ę ż c z y z n c z a p a b a r a n i a ( r y c . 1), s u k m a n a g r a n a t o w a l u b m o d r a , a s p o d n i e d ł u g i e w p u s z c z o n e d o b u t ó w z c h o ­ lewami (ryc. 2). R o b o c z y u b i ó r r y b a k ó w c h a r a k t e r y z o w a ł d u ż y k a p t u r p r z y k r y w a j ą c y plecy l u b m u c a barania, g r u b y szal, k u r t k a g r a n a t o w a i b u t y s i ę g a j ą c e l a n a ( r y c . 3, 4 , 6 i 7 ) . H i e r o n i m D e r d o w s k i pisze b o w i e m w s w o i m wysoko także ponad kaszubskim ko­ eposie: Obleczeni bele w kęse rebaccie surdute j na nogu mieli skorznie po sąm pas obute. Jeich żółtawe włose bele skrete pod mucami A koszule jak ciej majtcie mnieli pod wampsami . 2 Strój "zaś [podmiejski Kaszubów g d a ń s k i c h c e c h o w a ł y spodnie k r ó t k i e , białe p o ń c z o c h y k o l a n i p ł y t k i e t r z e w i k i (ryc. 4 i 5). Inne części ubioru jak np. bardzo do charakterystyczne dla K a s z u b ó w wschodnich czapy baranie z o s ł o n ą uszu i k a r k u — noszone b y w a ł y zarówno przez r o b o t n i k ó w podmiejskich, j a k i r o l n i k ó w z Pojezierza kartuskiego. T o samo odnosi się do kamizeli, z a r ó w n o z p ł ó t n a barwionego na bionych granatowo lub grubego warpu, jak i zdo­ tkanin. Przedstawiony na tablicy I K a s z u b z Pojezierza n o s i d u ż ą c z a p ę b a r a n i ą , k o s z u l ę z k o ł n i e ­ r z y k i e m z w i ą z a n y m c z e r w o n ą w s t ą ż e c z k ą , k a m i z e l k ę d w u r z ę d o w ą z d w o m a szeregami g u z ó w m e t a l o w y c h , s p o d n i e ż ó ł t e ze s k ó r y baraniej oraz b u t y krampówki. W i e r z c h n i ą jego odzież stanowi m o d r a s u k m a n a sięgająca nieco p o n i ż e j k o l a n , z l e ż ą c y m k o ł n i e r z e m , z a m a r a n t o w y m i w y k ł a d k a m i u klap oraz na k o ń c u r ę k a w ó w , a zapinana na guziki. �Stojąca czepek złotą kaszebska biolka obok z błękitnego aksamitu nosi haftowany nicią, opasany w o k ó ł j e d w a b n ą chu­ s t k ą . D o b o k ó w c z e p c a p r z y s z y t e s ą szero­ kie wstęgi białe z czerwonymi r ó ż a m i , zwią­ zane p o d b r o d ą w d u ż ą k o k a r d ę . Koszulę c e c h u j ą d ł u g i e , szerokie r ę k a w y z o s z e w k ą . G o r s e t g r a n a t o w y bez o z d ó b . S p ó d n i c a się­ gająca po połowy czerwona z łydek, gęsto czarnymi fałdowana, kwiatkami druko­ wanymi, p o ń c z o c h y białe z k r o p k o w a n y m l a m p a s i k i e m p o b o k a c h , a wreszcie czarne trzewiki do kostek. Strój przedstawiony na tablicy I I był charakterystyczny dla kaszubskich żeglarzy z I I poł. X V I I I w. Cechował go z fantazyjnie p o d w i n i ę t ą krezą, często pękiem piór ptasich. kapelusz ozdabiany Szyję opasy­ w a ł a c z e r w o n a c h u s t k a j e d w a b n a o paste­ l o w y m odcieniu. Z w i ą z y w a n o j ą p o d b r o d ą , a końce wypuszczano na opiętą katankę g r a n a t o w ą , z a p i n a n ą n a srebrne guzy. R ę ­ kawy jej, zwykle przykrótkie, posiadały u k o ń c ó w z b o k u rozcięcie oraz z i k i . Z za r ę k a w ó w wysuwał trzy się gu­ obcisły m a n k i e c i k k o s z u l i oraz bujnie w o k ó ł niego sformowane fałdy. Resztę n i a ł y buchaste Spodnie odzienia dopeł­ Z «lacem», białe, Ryc. 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. w b ł ę k i t n e p a s k i p i o n o w e , spinane u k o l a n taśmą niebieską, czarne do związywaną kostek, zapinane z b o k u w obwisłe kokardki. P o ń c z o c h y były białe, a na metalową trzewiki klamrę. M ł o d e zaś kobiety nosiły kolorowe czepki z białą ryszką otaczającą twarz o d g ó r y i b o k ó w , a z w i ą z y w a n e z tyłu w s t ą ż k ą na k o k a r d ę . N a koszulę z g ł ę b o k o wyciętym dekoltem wdzie­ w a ł y gorset sznurowany na piersiach, uszyty z materii jednobarwnej lub prążkowanej, na szyję z a r z u c a ł y c h u s t k ę , k t ó r ą k r z y ż o w a ł y na piersiach i w c i s k a ł y p o d s z n u r ó w k ę . O d m o d r e g o gorsetu o d b i j a ł a biel r ę k a w ó w o g r o m n i e szerokich a kunsztownie p o d p i ę t y c h a ż p o łokcie. S p ó d n i c ę z i e l o n ą u k ł a d a j ą c ą się w szerokie f a ł d y o k r y w a ł a zapaska, na c o d z i e ń b i a ł a , b a w e ł ­ n i a n a , zawsze bez o z d ó b , n a ś w i ę t o z a ś j e d w a b n a k o l o r o w a . D u ż o stom odbijające od białych pończoch szyku użyczały niewia­ kolorowe pantofelki, zawiązywane na safianowego motylka. Właściwy wygląd strojem z zachodu, Strój stroju kaszubskiego w dużym s t o p n i u o k r e ś l a s k o n f r o n t o w a n i e go ze sąsiednich grup etnograficznych: K a b a t k ó w , S ł o w i ń c ó w i K a s z u b ó w nadlupawskich Borowiaków 3 Kabatków . t u c h o l s k i c h z p o ł u d n i a , a K o c i e w i a k ó w i M a l b o r ż a n ze Rabatkami nazwano wschodu. g r u p ę K a s z u b ó w mieszkających między jezio­ r e m G a r d n e m a Ł e b ą , o d s u k m a n k i podobnej do kaftana, a zwanej kabot. W stroju m ę s k i m d o m i n o w a ł a t a m biel. B i a ł y m był więc zapinany na haftki k r ó t k i sukienny l u b p ł ó c i e n n y kabot, b i a ł a k a m i z e l k a i spodnie k r ó t k i e oraz p o ń c z o c h y . T y l k o trzewiki na niskich obcasach i kapelusz o b w i e d z i o n y c z e r w o n y m s z n u r k i e m b y ł y czarne. Ś w i ą t e c z n i e o d z i a ł się c h ł o p , jeśli s w ó j b i a ł y kabat p r z e k a b a c i ł na czarny. S t ą d K a b a t k ó w do b i a ł y c h m e w p r z y r ó w n y w a n o , a i c h niewiasty do czarnych wron, do bioder, czarnego b o strój k o b i e t s k ł a d a ł się z czarnego gorsetu obszytego w szwach płóciennego kabatka czarnym sznurkiem, a sięgającego zasznurowanego z p r z o d u c z e r w o n ą w s t ą ż k ą o r a z z czarnej s p ó d n i c y p ł ó c i e n n e j g ę s t o f a ł d o w a n e j , oblamowanej 7 �dołem szeroką czarną taśmą, z czarnych trzewików. a wreszcie Tylko zapaska była biała, p o ń c z o c h y i koszula z w ą s k i m i r ę k a w a m i , chustka zaś piersiach czerwona. skrzyżowana na Gdy zaś niewiasty szły d o ś l u b u , d o w y w o d u lub komunii, o k r y w a ł y się d u ż ą b i a ł ą p ł a c h e t k ą , w y g l ą ­ dały jak siostry strojowi zakonne. użyczało czółko p o d k ł a d k i oblepionej rem, Powagi temu z tekturowej niebieskim którą dziewczęta papie­ opasywały czar­ n y m raszem. Jak widać, strój ten wschodnio-kaszubskiego kim barwą. ściowa — Koszula tak różni się przede jest samo j a k od wszyst­ tu dwuczę­ u Kaszubek w s c h o d n i c h . S p ó d n i c e s ą znacznie k r ó t s z e , ale b a r d z i e j f a ł d z i s t e — w s z a k ż e d o jej uszycia 13—16 łokci używano barwionego p ł ó t n a . Bijąca w oczy jest r ó ż n i c a w na­ kryciu głowy. Nie ma złotnic szubskich t u wschodnio-ka- czyli wspaniale hafto­ wanych czepców, są natomiast czółka. N a zachodzie Ryc. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. zachowała płachta żałobna, Słowiańszczyzny niana już na się jednak właściwa biała dla Zachodniej, a Kaszubach zapom­ wschodnich. «Łoktusza» występuje też u wińskich, asystujących kościele d o ż e ń c o m podczas Strój w kobiet sło­ mło­ ślubu. Słowińców. U tej n i e l i c z n e j g r u p y etnograficznej istniały dwa skład typy stroju. W wego w c h o d z i ł a całej czarna zasadniczo stroju czapka zimo­ barania z czerwonym denkiem, biały kabat cienny z b a r c h a n o w ą k r ó t k i e spodnie, podszewką, białe pończochy płó­ białe z czer­ w o n y m lampasikiem oraz k o ż u c h uszyty z d w ó c h skór baranich, do k t ó r y c h doda­ wano rękawy. Do stroju letniego należał t a k i sam, j a k u K a b a t k ó w , kapelusz, nadto s u k m a n a granatowa z c z e r w o n y m p o d b i c i e m , sto­ j ą c y m k o ł n i e r z e m , ale bez kłapci u ręka­ w ó w , zapinana na haftki, a p o t e m zelka barwista, k r ó t k i e z boku czerwonym trzewiki cowym i oraz 8 sznurkiem, pończochy układzie o kwadratów kami­ spinane płytkie szachowni­ czarnych białych. Kobiety Ryc. 4. Miotlarz gdański — sztych. M . Deisch r. 1763. spodnie czepek słowińskie nosiły zaś biały l u b czapeczki z naszyciami, albo �też czarną chustkę wiązaną wokół głowy, koszulę d ł u g ą , gęsto f a ł d o w a n ą z pasiastym o b l a m o w a n i e m z długimi rękawami, u dołu, spódnicę s z n u r ó w k ę t j . gorset czerwoną, z trójkątną w s t a w k ą w białe i czerwone paski, k r z y ż o w a n ą c h u s t k ę c z e r w o n ą na piersiach oraz pończo­ chy niebieskie. Strój Kaszubów nadlupawskich. Grupa Kaszubów m i ę d z y r z e k ą L u p a w ą , a Ł e b ą w y r ó ż n i a się k o l o r o w y m mieszkających na obszarze strojem kobiecym. (Męski ubiór tej g r u p y nie jest n a m znany). S z n u r ó w k a b y ł a t a m obszyta c z a r n y m i s z n u r k a m i , j a k u K a b a t k ó w , c h u s t k a k r z y ż o w a n a n a p i e r s i a c h i w c i s k a n a p o d g o r s e i s k ł a d a ł a s i ę z w y k l e ze z s z y t y c h k o l o ­ rowych s k r a w k ó w jedwabiu lub perkalu, spódnica miała kolor czerwony z czarną oblamówką u d o ł u , zapaska z a ś b y ł a zielona, strojna w haft b i a ł y i a ż u r y . D o ś l u b u szły niewiasty w su­ kiennej s p ó d n i c y niebieskiej, czarno u d o ł u o b r z e ż o n e j , zapasce b i a ł e j i w w i e ń c u z i e l o n y m a k w i e c i s t y m , n a d t o w c z ó ł k u bogato z d o b n y m , b ł y s z c z ą c y m m e t a l o w y m i p a j e t k a m i i guzicz­ k a m i . S t r ó j t e n p o d o b n i e j a k s ł o w i ń s k i w y k a z u j e w i e l e p o k r e w i e ń s t w a ze s t r o j e m Kaszubów gdańskich. Strój Borowiaków suknią, bach t u c h o l s k i c h . S u k m a n a zwie się w B o r a c h t a k samo j a k n a K a s z u ­ lecz p o s i a d a c z e r w o n y k o ł n i e r z i k a p t u r n a p l e c a c h . S k ó r z a n e s p o d n i e s ą d l a o b u grup w s p ó l n e . B o r o w i a c y n o s z ą p o n a d to k u r t k i s k ó r z a n e czyli jelonki. Kaszubskie krampówki są w T u c h o l s k i e m d w u k o l o r o w e , t j . brunatne i czarne, latem c h o d z ą ludzie « n a p r z y b o ś » , g d y ż wdziewają także n a bose korki. nogi obuwie płócienne. Miewali Okrycie czapryga, r ó ż n i m ę ż c z y z n zwane głowy się t y l k o klęki z ś r o d k o w y c h K a s z u b , mucy. B o r o w i a c y n o s i l i p r ó c z t e g o rogatkę c z y l i r o g a t y w k ę o r a z poznanionkę nazwą od to jest to jest c z a p k ę z daszkiem. wielkie płaszcze z kidlon, Kaszubach Wspólne były pelerynami od zwane czego w powiecie k o ś c i e r s k i m kidlonami. zwano Pas c z e r w o n y , k t ó r y w s t r o j u spotykamy, występuje tutaj na Kaszubów kaszubskim tylko spora­ dycznie. W stroju borowiaczek wiązanie zarówno do znajdujemy Kaszub, jak na­ i do b l i ż s z e g o geograficznie K o c i e w i a . Wedle wy Bernarda 4 Sychty k r ó j k o s z u l i kobiecej T u c h o l s k i c h t a k i sam, przyramko- jest co n a w Borach Kaszubach, ale r ę k a w y s i ę g a j ą t y l k o n i e c o p o z a ł o k i e ć , a wokół szyi w y s t ę p u j e czerwona ob- szywka. Sznurówka staniczkiem zwana przez autora pod- b y w a ł a w lecie p ł ó c i e n n a a n a z i m ę szyta z « b a j u » i obrębionego podwójnie kolorową złożonego wełną. Gorset, w k ł a d a n y l a t e m przez d z i e w c z ę t a i m ł o d e m ę ż a t k i na koszule lniane, j a k na Kaszubach z był podobnie czarnego aksamitu albo też podobnie j a k na K o c i e w i u z bru­ natnego sukna. pod brodą Borowiaczki zawiązywały długą szeroką rzystą, zwykle niebieską, lub białą. wstążkę modrą, wzo­ zieloną Ryc. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 9 �Dawna spódnica borowiacka była towana paździerzem, o b c i ą g n i ę t a p o d b i t a warpem. N a s p ó d n i c ę wa­ płótnem i tę wkła­ d a n o d r u g ą , p ł ó c i e n n ą z k o r o n k ą l u b fal­ b a n k a m i . Jeżeli k t o nie p o s i a d a ł gano zimą Około po końca watowanej gburki, spódnicy, k t ó r ą nosiły tylko wcią­ kilka spódnic płóciennych. X I X w. Borowiaczki po kilka spódnic z białego nosiły barchanu, na w i e r z c h w k ł a d a ł y n a j l e p s z ą , a w r a z i e desz­ czu n a k r y w a ł y się nią. Tego na nie było, choć nakrywanie Kaszubach się spódnicą znane jest w i n n y c h regionach, n p . w W i e l ­ kopolsce. Kaftan kobiecy, w przeciwień­ stwie d o s p ó d n i c y , jest nieledwie identyczny z kaszubskim. W y r ó ż n i a się t y l k o u B o r o - wiaczek stojącym k o ł n i e r z e m z ryszką. Far­ tuszki dziewczęce tak samo j a k na Kaszu­ bach r o b i o n o z b i a ł e g o , swojskiego ale i c h n i e w y s z y w a n o . z czarnego l u b Zapaski płótna, mężatek brunatnego jedwabiu przy­ b r a n e b y ł y k o r o n k ą , czego r ó w n i e ż n i e s p o ­ tykamy na Kaszubach. Z i m ą o k r y w a n o się szalami tureckimi wełnianymi noszonymi z a r ó w n o na Kaszubach, j a k i na czy t e ż w i n n y c h regionach. Pałukach, Występujące j e d n a k w regionie B o r ó w T u c h o l s k i c h chu­ sty w k r a t ę nie Do m są znane na Kaszubach. b o r o w i a c k i e g o s t r o j u kobiecego nie m o ż n a natomiast kieca lub zaliczyć półsuknia, odzieży gdyż zwanej n i e j e s t t o oso­ bliwość ani b o r o w i a c k a ani kaszubska. N a Ryc 6. Rybak jeziorny z r. 1954. nio seknja. Było to połączenie w pół­ całow- K a s z u b a c h zachodnich zwie się t a k ż e suknia, a na Kaszubach wschodnich j e d n ą całość staniczka lub kabatka ze spódnicą, szytą już w kliny. Interesujące szczegóły podaje B . Sychta o n a k r y c i u g ł o w y : « Z w y c z a j e m Kaszubek i Ko- ciewianek u b i e r a ł y B o r o w i a c z k i w niedzielę i święta g ł o w ę w czarny, aksamitny l u b j e d w a b n y c z e p e k , w y s z y w a n y z ł o t y m i l u b ż ó ł t y m i n i ć m i i o z d o b i o n y d o k o ł a c z a r n ą k o r o n k ą n a szero­ k o ś ć d ł o n i . Czepek o b w i ą z y w a ł y zieloną, m o d r ą l u b b r u n a t n ą c h u s t k ą j e d w a b n ą z haftowa­ n y m i na brzegach kwiatami. C h u s t k a t w o r z y ł a n a czole kobełkę albo rożki czyli k o k a r d ę » . N a d t o d o d a j e jeszcze t a k i e o g ó l n e o b j a ś n i e n i a : « B e z n a k r y c i a g ł o w y n i e p o k a z y w a ł a s i ę n i g d y omnażona kobieta z B o r ó w , zwłaszcza poza domem, zarówno bogatsza, jak biedniejsza. N o s i ł a o n a czepiec n i e t y l k o w d n i ś w i ą t e c z n e , lecz t a k ż e w p o w s z e d n i e z w y j ą t k i e m barwnej c h u s t k i , z w i ą z a n e j w k o k a r d ę » . « S t a r y ś w i ą t e c z n y czepiec z a m i e n i a ł a n a c o d z i e n n y a n a n i e ­ d z i e l ę i ś w i ę t a s p r a w i a ł a sobie n o w y . W czepcu c h o d z i ł a o d r a n a d o w i e c z o r a , nie zdejmując go p r ę d z e j , a ż d o p i e r o na noc, w czepcu p r z ę d ł a i g o t o w a ł a , s p r z ą t a ł a i o d p o c z y w a ł a , j e d y n i e l a t e m g d y s z ł a w pole, w k ł a d a ł a zamiast czepca c h u s t k ę p ł ó c i e n n ą . Po j e d w a b n y c h czepcach wyszywanych złotem przyszła m o d a na s ł o m k o w e czepki na Strój i lato». k o c i e w s k i . I d ą c w k i e r u n k u na w s c h ó d o d c e n t r u m kaszubskiego Kościerskiem, natrafiamy na rejon Kociewia, obejmującego w Kartuskiem okolice Starogardu, Tczewa, Ś w i e c i a , G n i e w u i P e l p l i n a . R e g i o n t e n t y m r ó ż n i s i ę o d K a s z u b , ż e silniej n a w i ą z u j e k u l t u r o w o 10 �Ryc. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. d o p o ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w P o l s k i zachodniej. K r z y ż u j ą się tutaj z s o b ą w p ł y w y kaszubskie i kujawskie. M . i n . nieznana np. na K a s z u b a c h b r u n a t n a p e l e r y n k a u starszych k o b i e t a n a l o g i ę do kujawskich stanowi k a b a t k ó w z pelerynką, m i m o różnicy w barwie. Kujawskie nasilenie c z e r w i e n i s ł a b o o d b i ł o s i ę n a K o c i e w i u , ale i b ł ę k i t k a s z u b s k i n i e j e s t d o m i n u j ą c y . Ulubione 5 b a r w y n a K o c i e w i u t o z i e l e ń i k o l o r b r u n a t n y . Z a s t a n a w i a t e ż f a k t , ż e d o tej p o r y n i e z n a l e ­ ziono na K o c i e w i u haftowanych z ł o t e m Strój malborski. 6 czepców . K i e r u j ą c się dalej na wschód, na p r a w y brzeg W i s ł y i N o g a t u , do­ li �Ryc. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. cieramy do Z i e m i Malborskiej. w y g a s ł y m stroju G a r ś ć w i a d o m o ś c i , ale b a r d z o ks. dr W ł a d y s ł a w Ł ę g a 7 zasadniczych, zebrał o tym . M a l b o r ż a n i e n o s i l i d ł u g i e , s i ę g a j ą c e p o z a k o l a n a s u k m a n y n i e b i e s k i e l u b z i e l o n e . Jeszcze w r . 1913 s p o t k a ł W . Ł ę g a w M i r a n a c h c h ł o p a , ubranego w rodzaj czamary zapinanej pod s z y j ę n a h a c z y k i . S u k m a n a b y ł a w pasie o d c i ę t a , a d o l n a c z ę ś ć s f a ł d o w a n a . P i e r w o t n e j b a r w y w t y m u b r a n i u t r u d n o się b y ł o d o p a t r z e ć , okaz b o w i e m m i a ł k o l o r szaro-zielony. W Malborskiej z a c h o w a ł y się t a k ż e granatowe płaszcze z p e l e r y n ą . N a nogi w k ł a d a n o tak na Kaszubach zamszowe buksy Strój m a l b o r ż a n e k oraz względem koloru: « U kobiet Poza t y m k o b i e t y n o s i ł y gorsety oraz d u ż e chusty w e ł n i a n e l u b z e s t a w i e ń — specyfika stroju występuje suknia niebieska l u b w r o t n i e , ale f a r t u c h z a w s z e n i e b i e s k i . C z e p k i d z i e n n e z d a j ą s i ę b y ć i d e n t y c z n e z tle p o w y ż s z y c h g d a ń s k i , p r z y c z y m b a r w a jego b y n a j m n i e j nie jedwabne.» kaszubskiego zarysowuje się wcale s p r o w a d z a ł a się, j a k dotychczas m n i e m a n o , granatowego. o z d ó b . Posiada o n j e d n a k specjalny u k ł a d b a r w oraz k s z t a ł t , k t ó r y zarysem s w o i m 12 się na wy­ mówiąc D r u g ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t b r a k w y s t r o j u , a w i ę c h a f t ó w , n a s z y w e k czy nia od­ kaszubskimi. r a ź n i e . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t p o d z i a ł n a t y p w i e j s k i i p o d m i e j s k i , ściślej jedynie do k o l o r u jak skórznie. charakteryzuje W . Ł ę g a p o d silnie b a r w a niebieska i czerwona, — c z ę s t o b l u z k a jest czerwona, Na Ziemi tle s t r o j u sąsiadów. innych wyodręb­ �Ryc. 9. Kaszubki w stroju z I . poł. X X w. Rozdział OBECNY STAN I STROJU LUDOWEGO Jeszcze g d z i e n i e g d z i e w i d u j e s i ę n a K a s z u b a c h r e s z t k i d a w n e g o m ę s k i e g o r o b o c z e g o s t r o j u l u d o w e g o ( r y c . 3, 6, 7, 8 ) , n i e m n i e j s t w i e r d z i ć n a l e ż y , ż e w c h w i l i o b e c n e j s t r ó j l u d o w y n a Ka­ szubach nie istnieje we w ł a ś c i w y m tego s ł o w a znaczeniu. L u d n o ś ć wiejska u b i e r a się t a k samo, j a k m i e s z k a ń c y m i a s t i m i a s t e c z e k i t a k s a m o stosuje p e w n e r o d z a j e o g ó l n i e u ż y w a n e j zawodowej, m . i . M i m o to widuje się w niedzielę i święta, a szczególniej z okazji u r o c z y s t o ś c i k a s z u b s k i s t r ó j w g r u p a c h m ł o d z i e ż o w y c h . Jest t o s t r ó j ś w i e t l i c o w y ( r y c . Mamy odzieży rybackiej. państwowych 9). t u d o c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m k o s t i u m o l o g i c z n y m , k t ó r e w P o l s c e d o t y c h c z a s nie m a procedensu. S t r ó j ten nie p r z e n i ó s ł się b o w i e m b e z p o ś r e d n i o z c h a t y na e s t r a d ę m u z y c z n ą , c z y t a n e c z n ą , j a k w w i e l u i n n y c h r e g i o n a c h P o l s k i , ale p o w s t a ł p o ś r e d n i o , d r o g ą r e k o n s t r u k c j i . W pracy nad rekonstrukcją starano się n i e w ą t p l i w i e k i e r o w a ć w s p o m n i e n i a m i l u d u . Te z n a t u r y rzeczy b y ł y n i k ł e . S t w i e r d z i ć j e d n a k trzeba, ż e ludzie, k t ó r z y w drodze zaś wywiadów t e r e n o w y c h s i ę g a l i p r z e d p ó ł w i e c z e m d o ż y w e j jeszcze t r a d y c j i u s t n e j , n i e w y w i ą z a l i s i ę d o b r z e ze s w e g o z a d a n i a . N i e u m i e l i b o w i e m o d r ó ż n i ć c e c h t y p o w y c h stroju o d jego cech p r z y p a d ­ kowych. 13 �P i e r w s z ą p r ó b ę r e k o n s t r u o w a n e g o s t r o j u k a s z u b s k i e g o p o k a z a n o w r . 1910 n a w i e c z o r n i c y 8 T o w a r z y s t w a Czytelni Polskiej w K o ś c i e r z y n i e . O d t ą d ś w i e t l i c o w y strój kaszubski w a ł się w wiejskich teatrach amatorskich i u ż y w a n y b y ł podczas u r o c z y s t o ś c i przyjmo­ dorocznych. N a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i ł się o n w takiej f o r m i e , j a k ą m u n a d a ł a r e g i o n a l i s t k a kaszubska, Franciszka M a j k o w s k a , siostra dra A l e k s a n d r a M a j k o w s k i e g o . P o s ł u g i w a ł się n i m m . in. z e s p ó ł c h ó r a l n o - t a n e c z n y « W e l e c j a » w K a r t u z a c h , a w r . 1930 u c z e s t n i c y u r o c z y s t o ś c i dożyn­ k o w y c h w Warszawie. Inne grupy amatorskie w p r o w a d z i ł y do owego k o m p l e t u tylko drobne zmiany. Najstarszy strój świetlicowy dziewcząt gorsika b l u z k i , z czarnego aksamitnego składał się więc z białej, haftowanej kolorowo o l u ź n y m k r o j u , z f a ł d o w a n e j niebieskiej wełnianej i białego płóciennego fartuszka z k o l o r o w y m szlakiem haftu. D o spódniczki górnego brzegu gorsetu przypinano o g r o m n ą k o k a r d ę s z k o c k ą z d ł u g i m i k o ń c a m i , a nakrycie g ł o w y s t a n o w i ł a c h u s t e c z k a , n o s z o n a j a k czepeczek z h a f t o w a n y m denkiem. S t r ó j t e n z a w i e r a ł p o m i e s z a n e ze s o b ą e l e m e n t y s t r o j u k o b i e c e g o i d z i e w c z ę c e g o , a c y m szczegółem była w n i m funkcyjnie rażą­ nie u z a s a d n i o n a k o k a r d a . K o s z u l ę i z a p a s k ę o z d o b i o n o k o l o r o w y m i h a f t a m i , k t ó r e k o m p o n o w a ł a o d r. 1906 T e o d o r a G u l g o w s k a w e W i e l u i W d z y ­ dzach, przetwarzając na malowanej lub technikę hafciarską rytowanej. Tego rodzaju zabytkowej kaszubskiej ozdoby stroju a były tylko zastosowaniem indywidualnych który posiadać motywy nie miały żadnej p o m y s ł ó w zdobniczych do ornamentyki tradycji stroju lokalnej, regionalnego, chciano. R e k o n s t r u k c j a stroju kaszubskiego w X X w i e k u p r o w a d z o n a b y ł a przez k o b i e t y i to dość egoistycznie, b o o d n o s i ł a się w y ł ą c z n i e do stroju kobiecego, a c a ł k o w i c i e p o m i j a ł a strój m ę s k i . T o t e ż m ę s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y nie n a w i ą z y w a ł do ż a d n e j t r a d y c j i historycznej. Nie rewindy­ wępsa c z y l i kaftana. C h ł o p c ó w u b r a n o do t a ń c a w czarne spodnie i c z a r n ą k a m i z e l k ę , z b i a ł y m i r ę k a w a m i koszuli. k o w a n o w n i m ani kaszubskiej, granatowej sukmany, ani ciemno-zielonego Ten k o m p l e t i s t n i a ł jeszcze p o jeszcze w z a k o ń c z e n i u o s t a t n i e j w o j n y i d o tej p o r y g d z i e n i e g d z i e terenie. P o 1945 r . p o d j ę t o p r ó b y r e k o n s t r u k c j i s t r o j u ś w i e t l i c o w e g o w o p a r c i u o ź r ó d ł a n a u k o w e a k c j ą t ą z a i n t e r e s o w a ł y się organizacje s p o ł e c z n e i instytucje, j a k Kaszubskiego w Kartuzach, jak Samopomoc Chłopska w Tow. Gdańsku, Przyjaciół CPLiA w obcą strojowi ; Muzeum Gdyni W y n i k i e m t y c h w y s i ł k ó w b y ł k a s z u b s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y z a p r e z e n t o w a n y w r . 1949 n a w a l u Sztuki L u d o w e j w Sopocie. W 9 ś l a d za n i m p o s z c z e g ó l n e g r u p y m ł o d z i e ż o w e itp. Festi­ zarzuciły d z i e w c z ę c e m u wielką, k r a c i a s t ą k o k a r d ę przy gorsiku, a komplet stroju męs­ k i e g o z a m i e n i ł się z czarnego na g r a n a t o w y . W y n i k i e m dalszych p o s z u k i w a ń b y ł s t r ó j z e s p o ł u k a r t u s k i e g o « K a s z u b y » , k t ó r y w y s t ą p i ł w r . 1953 n a e h m i n a c j a c h w W a r s z a w i e w k o s t i u m a c h z r e f o r m o w a n y c h nieco p o d Próby rekonstrukcji wpływem w y m a g a ń społecznych i krytyki trwają nadal, przy czym zgłaszają etnografów. swoje koncepcje scenografowie i plastycy. S t w i e r d z i ć należy, że wszystkie p r ó b y « r e k o n s t r u o w a n i a » stroju c e c h o w a ł o głównie t o , ż e o g r a n i c z y ł y się d o p r o j e k t o w a n i a coraz to n o w y c h o z d ó b e k d o koszul, zapasek i bluzek, a nie z a j m o w a ł y się a n i r e a k t y w o w a n i e m k r o j u o d z i e ż y tradycyjnej, a n i p r z y w r ó c e n i a d o ż y c i a dawnych kształtów ubioru i zestroju jego b a r w w oparciu o historyczne badania k o s t i u m o - logiczne. D l a t e g o w y n i k i tzw. r e k o n s t r u k c j i stroju kaszubskiego nie m o g ł y b y ć z a d o w a l a j ą c e . Rozdział ZARYS HISTORYCZNY II STROJU KASZUBSKIEGO Pierwsza w i a d o m o ś ć o stroju kaszubskim sięga X I I I wieku, a p o d a ł j ą k r o n i k a r z B o g u f a ł . I n f o r m a c j a jego ogranicza się do stwierdzenia, że b y ł a to o d z i e ż szeroka, d ł u g a i fałdzista, oraz do podania etymologii s ł o w a Kaszuba, tj. 14 guby czyli 1 0 fałdy . k t ó r e wedle niego m a w y w o d z i ć się o d kąsaj huby �W X I V w. Długosz zapisał o «...po długich sukmanach kach łatwo m o ż n a i ści o d z i e ż y odnoszącą t y m powtarza się do fałdzisto- kaszubskiej. Więcej szczegółowych stroju czap­ ich było odróżnić od ich niemieckich s ą s i a d ó w » . Poza uwagę Bogufała Kaszubach: baranich kaszubskiego danych do dostarcza sztuki. N a dalszym planie obrazu pt. Zdjęcie z krzyża, historii n a m historia z r. umieszczonym 1495 w ko­ się pa­ sterz o k r y t y o p o ń c z ą w k s z t a ł c i e k a p u z y otu­ ściele ś w . Jana w T o r u n i u , lającej g ł o w ę i barki, znajduje a nadto odziany w płó­ cienne p o r t k i wpuszczone poniżej kostki. tego o b r a z u w buty związane Z uwagi na do Szkoły przynależność Pomorskiej, można p r z y j ą ć , że u b i ó r ten m ó g ł o d p o w i a d a ć najtypowszej odzieży w X V w. szkoły Drugi pasterza obraz i pochodzący na Kaszubach należący do tejże z t e g o ż czasu (1490— 1497), a m i a n o w i c i e t z w . O ł t a r z J e r o z o l i m s k i w kościele Panny M a r i i w Gdańsku, przed­ s t a w i a w t l e d w ó c h ż n i w i a r z y ( r y c . 10). U b i ó r ich s k ł a d a się t y l k o z koszuli, k a m i z e l k i i b u ­ tów. Spodnie widocznie nie należały do u b i o r u roboczego podczas u p a ł ó w . K o s z u l a z a ś Sięgała d o p o ł o w y u d Zaledwie i posiad a ł a szerokie wycięcie na szyję, krótkie. Kamizele nakrywające a nadto cechowało je a górną rozcięcie po Ryc- 10. Żniwiarze— fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. rękawy część bioder miały krój zwany w etnografii p o n c h o , bokach u dołu. Buty zaś miały cholewy o d góry na wierzch w y w r ó c o n e . W X V I w . k r o n i k a r z k s i ą ż ą t p o m o r s k i c h Tomasz K a n z o w , z w r ó c i ł u w a g ę na strój szlachty kaszubskiej, z a c h w y c a j ą c się jego przepychem: «Jest to w s p a n i a ł y l u d i bardzo przebiera m i a r ę w o d z i e ż y oraz ozdobach, ż e o t o w ś r ó d szlachty u m ę ż c z y z n a k s a m i t i j e d w a b , a u k o b i e t z ł o t e i srebrne części, p e r ł y i d u ż e z ł o t e ł a ń c u c h y u c h o d z ą za strój z w y k ł y » 1 2 . Strojem ludowym K a s z u b ó w się nie i n t e r e s o w a ł . W a r t o ś c i o w s z e g o m a t e r i a ł u z w . X V I dostarcza n a m ikonografia. 1 S T . R o u s s e a u , k t ó r y w y k o n a ł r y s u n k i do m a p y G d a ń s k a G . B r a u n a r. 1572—1617 , przed­ stawił wcale w y r a ź n i e Kaszuba, i d ą c e g o wraz z n i e w i a s t ą o d r a b i a ć p a ń s z c z y z n ę pieszą we d w o ­ rze. N o s i o n w y s o k i s t o ż k o w a t y k a p e l u s z z w ą s k ą k r e z ą p o d w i n i ę t ą k u g ó r z e , k o s z u l ę , s e r d a k b a r a n i o r a z zdaje się s k ó r z a n e spodnie p o k o l a n a z c h a r a k t e r y s t y c z n y m k l i n o w a t y m wycię­ c i e m z b o k ó w ( r y c . 1 1 ) . K o b i e t a z a ś n o s i n a g ł o w i e p ł a s k i czepeczek p ł ó c i e n n y , p o z a t y m m a s p ó d n i c ę ciemnego k o l o r u , białą p ł ó c i e n n ą z a p a s k ę i k a t a n k ę z d u ż y m k o ł n i e r z e m wającym r a m i o n a oraz w i e l k i m i m a n k i e t a m i u przykry­ rękawów. N i e p o m i e r n i e bogatszy m a t e r i a ł ikonograficzny i t o d o s k o n a ł y p o d w z g l ę d e m graficznym o d n o s i się do o d z i e ż y p o j a w i a j ą c e j się n a ulicach G d a ń s k a . D o s t a r c z a j ą go m i e d z i o r y t y g d a ń ­ skiego artysty A n t o n i e g o M o l i e r a 1 4 (1563—1620) . Przedstawiony przezeń strój rybaczek g d a ń s k i c h z k o ń c a X V I w i e k u s k ł a d a ł s i ę : 1) z k o s z u l i z w ą s k ą k r e z ą w y k ł a d a n ą , 2 ) g o r s e t u z j e d n o b a r w n e j m a t e r i i , 3) d w ó c h s p ó d n i c o b s z e r n y c h , s f a ł d o w a n y c h , z k t ó r y c h wierzchnia jest k r ó t s z a o p ó ł stopy o d spodniej, 4) b i a ł e g o czepka (spod niego w i d o c z n a jest ryszka na karczku), na k t ó r y n a ł o ż o n a b y w a ł a w porze c h ł o d n e j kapuza obszyta w o k ó ł futerkiem, a p o ­ s i a d a j ą c a p r o s t o k ą t n e k l a p y nauszne. K o b i e t a i d ą c a p r z o d e m p o s i a d a zdaje s i ę c z e p e k z k o ­ lorowej materii, obszyty w o k ó ł k o r o n k ą l u b t k a n i n ą innego k o l o r u ( r y c . 12). 15 �Ryc. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. S t r ó j t e n w y k a z u j e , ż e plebs g d a ń s k i z k o ń c e m X V I w . nie p o d d a ł się m o d z i e skiej, której naówczas hołdowała szlachta i bogate mieszczaństwo. Do hiszpań­ charakterystycznej cechy tego stroju, z r e s z t ą w y s t ę p u j ą c e j n a c a ł y m P o m o r z u , n a l e ż a ł o noszenie d w ó c h spódnic 1 5 rozmaitej d ł u g o ś c i , n p . k r ó t s z e j zielonej i dłuższej c z a r n e j . D o m o d y n a l e ż a ł o t e ż niskie p o d w i ą z y w a n i e s p ó d n i c y i zapaski, aby m i ę d z y n i m i a k r ó t k i m gorsetem lud spódnica widoczna była koszula spodnia. Rybaczki g d a ń s k i e przedstawione są w ubiorze roboczym. W i d a ć , że jedna założyła z tylu rodzaj ochronnego fartucha, czy t e ż w o r k a , a d o pasa p r z y w i ą z a ł a d r e w n i a n y czerpak. Mimo to w y g l ą d a j ą wcale dostatnio i zgrabnie. W stroju i c h w y r a ż a się wzrost p o m y ś l n o ś c i gospo­ darczej G d a ń s k a z k o ń c e m X V I w . i p o c z ą t k u w . X V I I I 1 6 . N o s z ą j a k w i d a ć czepeczki g ł a d k i e , ściśle p r z y l e g a j ą c e d o g ł o w y , rodzaj k a p t u r k a p o k r y w a j ą c e g o uszy. G ó r n a część o d z i e ż y w y ­ kazuje k r ó j obcisły. R ę k a w y k o s z u l i s ą p o d w i n i ę t e p o w y ż e j ł o k c i a . N a n o g a c h z a ś p o ń c z o c h y i spiczaste p a n t o f e l k i m a t e r i a ł o w e b e z o b c a s ó w . D o s t a t n i e j o d z i a n e s ą j a r z y n i a r k i Przedstawione przez M o l i e r a ( r y c . 13). « z a p r a s z a c z k i » na uroczystości rodzinne to p o w a ż n e nie­ w i a s t y o d z i a n e t a k s a m o , j a k r y b a c z k i . N i e i d ą o n e d o p r a c y , lecz w o d w i e d z i n y , p r z e t o u b r a n e s ą s t a r a n n i e . O k r y c i e g ł o w y s t a n o w i czepeczek b r a m o w a n y f u t e r k i e m , a o p a d a j ą c a w r ó w n y c h fałdach s p ó d n i c a posiada u dolnego obrzeżenia ich okrywają d w a pasy z ciemnego l a m o w a n i a . R a m i o n a peleryny. I n n a rycina przedstawia mieszczkę r o z m a w i a j ą c ą z dwiema ogrodniczkami podmiejskimi, k t ó r e n o s z ą szerokie s p ó d n i c e i obcisłe s t a n i k i z r ę k a w a m i z a w i n i ę t y m i p o w y ż e j ł o k c i a . G ł o w ę j e d n e j p o k r y w a z n a n y n a m j u ż czepiec z f u t e r k i e m , ale d r u g a p o s i a d a r o d z a j z a w o j u - c h u s t k i . S z c z e g ó ł e m w y r ó ż n i a j ą c y m jest t u wierzchnie o k r y c i e u ż y w a n e j a k peleryna. P r a w d o p o d o b n i e jest t o f a r t u c h zarzucony n a plecy, g d y ż w i d a ć w y r a ź n i e t a s i e m k ę , z b i e r a j ą c ą f a ł d y t k a n i n y . M a t e r i a ł p o d a n y p r z e z M o l i e r a m a d l a nas o g r o m n ą w a r t o ś ć . D z i ę k i n i e m u b o w i e m m o ż e m y stwierdzić, k t ó r e elementy stroju plebsu g d a ń s k i e g o z X V I w . p r z e t r w a ł y w stroju t y m a ż d o końca X V I I I w. i początków w. X I X . Posiadamy zespół rycin przedstawiających robotnice gdańskie. Stroje i c h cechuje elegancji, ż e z pierwszego wejrzenia b u d z ą w ą t p l i w o ś ć co d o i c h a u t e n t y c z n o ś c i . 16 tyle Ale znako- �m i t y k o s t i u m o l o g n i e m i e c k i F r . H o t t e n r o t h o b a l a w s z e l k i e nasze w ą t p l i w o ś c i , przytaczając 1 7 opis o d z i e ż y g d a ń s k i c h d z i e w c z ą t s ł u ż e b n y c h s p o r z ą d z o n y przez w ł o s k i e g o a u t o r a V e c e l l a : «...ubierają się z w y s z u k a n y m s m a k i e m , a i c h o d z i e ż b u d z i szacunek. N o s z ą czepek, który o b e j m u j e w ł o s y , d a l e j — s p ó d n i c ę z g r u b e g o s u k n a w b a r w i e p o p i e l a t e j , . . . w r a z ze s t a n i k i e m oraz g r u b y p ł ó c i e n n y fartuch... W o k ó ł szyi i r a m i o n n o s z ą zamiast chusty sukiennej — k o ł ­ nierz. G d y i d ą d o ź r ó d ł a , czy d o studni, w y p o s a ż o n e są w d w a drewniane kubły, którymi w o d ę n o s z ą s p r a w n i e . » O b s e r w a c j ę t ę o d n i e ś ć m o ż e m y d o znanej ilustracji B r a u n a z XVI końca w. Rzecz bardzo charakterystyczna, że H o t t e n r o t h opisując strój kobiecy z X V I I w., przed­ s t a w i a s ł u ż ą c ą g d a ń s k ą , k t ó r a m a o k r y c i e pasiaste z a r z u c o n e n a r a m i o n a , a w i ę c n o s z o n e w p o ­ dobny tam s p o s ó b , j a k kieleckie, sieradzkie, k r ó t s z a , n i ż w s t r o j u mieszczek mają opoczyńskie, suknie do ziemi. Bramuje je p o d w ó j n y Z X V I I I wieku dokumentarnego ciemny Deischa 1 8 . lampas. W przeciwieństwie do albumu I n t e r e s o w a ć m u s i przede w s z y s t k i m plansza, w y o b r a ż a j ą c a r y b a c z k i . rycin lat późniejszy się t a k ż e Moliera, fizyczny jest tamte dostar­ Moliera D e i s c h n i e t y l k o t y p y k o b i e c e , ale i m ę s k i e . pięćdziesiąt zmieniła Spódnica i obfitego m a t e r i a ł u do stroju plebsu g d a ń s k i e g o c z a j ą n a m p l a n s z e z r . 1763 M a t e u s z a obejmuje czy ł o w i c k i e , z a p a s k i . g d a ń s k i c h , sięga b o w i e m kostek, gdy tymczasem maniera które pracujących od rycin Moliera. artystyczna, Stąd odbiegająca pewne zmiany daleko wiernie, c h o ć z p e w n y m nalotem od w Sztych ten jest o sto odzieży. realizmu Poza karykaturalnym, oddawały ludzi. Rybaczki, k t ó r e n a m pokazuje tym XVII-wiecznych wysiłek Deisch, są po p a ń s k u w y t w o r n e . A l b u m D e i s c h a j e s t g a l e r i ą t y p ó w p o d m i e j s k i c h o w ł a ś c i w e j i m o d z i e ż y , ale z r ó ż n i c o w a n e j w s z c z e g ó ł a c h . N p . k o b i e t a s p r z e d a j ą c a k o n w a l i e ( r y c . 14) o d z i a n a j e s t w czepeczek z n a m a r s z c z o n y m o b r z e ż e n i e m i s p o w i t y ciasno c h u s t k ą , k t ó r a z r ę c z n i e p o d k r e ś l a k s z t a ł t g ł o w y . L a - Ryc. 12. Rybaczki kaszubskie — drzeworyt A . Moliera r. 1601. Strój Kaszubski — 2 17 �Ryc. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. m o w a n a u d o ł u s p ó d n i c a zapewne uszyta jest z s a m o d z i a ł u , g d y ż f a ł d y jej o d s t a j ą w pasie. R a m i o n a k w i e c i a r k i rówki. R ę k a w y rozszerzają o k r y w a kraciasta się na ł o k c i a c h i nie są K a s z u b k ę ze w s i w y o b r a ż a p r a w d o p o d o b n i e czyli koszykiem do j a r z y n zawieszonym na sztywno chusta, zapuszczona p o d g ó r n y brzeg sznu­ zapinane. kobieta z kaszubską karynką na plecach, rzemieniach. Mieszczki i służebne gdańskie wdziewały, j a k widać, koszulę z głęboko wyciętym dekoltem bez m a n k i e t ó w , p o t e m z a k ł a d a ł y n a s z y j ę k o l o r o w ą c h u s t k ę , k t ó r e j k o ń c e k r z y ż o w a ł y n a p i e r ­ siach, n a n i ą w d z i e w a ł y gorset, k t ó r y z p r z o d u z a s z n u r o w y w a ł y k o l o r o w ą w s t ą ż k ą do figury. stosownie Potem w d z i e w a ł y s p ó d n i c ę , której opaska p r z y p a d a ł a na d o l n y w a ł e k gorsetu w pa­ sie, a w r e s z c i e n a s p ó d n i c ę p r z y w d z i e w a ł y z a p a s k ę . T a k o d z i e w a ł a s i ę s p r z e d a w c z y n i w a r z y w , r y d z ó w ( r y c . 15) c z y i z o p u ( r y c . 16), k r a b ó w , ł o s o s i i ż y w y c h p o m u c h l i c z y t e ż kolorowych p a l e m e k ( r y c . 17) l u b s k u p u j ą c a stare, z n i s z c z o n e k r z e s ł a w y p l a t a n e . N a w e t m a ł e dziewczątka t a k samo się u b i e r a ł y , b o strój dzieci b y ł t y l k o m i n i a t u r ą stroju ludzi d o r o s ł y c h (ryc. 17). A l e s t r ó j ten nie b y ł m u n d u r e m . I n d y w i d u a l i z o w a n o go b o w i e m b a r w ą . K o b i e t a sprzeda­ j ą c a p a l e m k i n a ł o ż y ł a n a r a m i o n a c h u s t k ę c z y szal w k o l o r o w e p a s y , i n n e g u s t o w a ł y w s z a l a c h jednobarwnych, przeważnie zielonych, kremowych, czerwonych lub różowych. W jasnych b a r w a c h u t r z y m a n y jest t e ż gorset. K o b i e t a s p r z e d a j ą c a i z o p nosi gorset p i o n o w o p r ą ż k o w a n y , a p o d gorsetem b l u z k ę z w ą s k i m i r ę k a w a m i p o sprzedająca rydze w d z i a ł a bluzkę o długich łokcie, rękawach uszytą z m a t e r i i pasiastej. z rozciętymi kłapciami u Kobieta końców. K o b i e t a z a ś z b i e r a j ą c a zepsute s t o ł k i posiada b l u z k ę z r ę k a w a m i , k t ó r e k o ń c z ą się m a n k i e t a m i z d w o m a d u ż y m i guzikami dla ozdoby. Z całego u b i o r u najciemniejszą b a r w ę m i a ł a s p ó d n i c a . L u b o w a n o się n a ó w c z a s w kolorze zielonym, granatowym, czarnym, czerwonym lub b r ą z o w y m o odcieniu orzechowym. s p ó d n i c y nie p o s i a d a ł ż a d n e j b o r t y a n i o z d o b n y c h n a s z y ć . N i e znaczy t o , aby tego Dół rodzaju o z d o b y nie b y ł y znane K a s z u b k o m p o d m i e j s k i m . G a l e r i a t y p ó w przedstawionych przez M . D e i scha i l u s t r u j e j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c e s t r o j u z a l e ż n e o d r ó ż n i c m a j ą t k o w y c h . kobiety c h o d z ą w eleganckich, p ł y t k i c h pantofelkach na w y s o k i m 18 Rysowane przezeń obcasie, k t ó r e t o o k r y c i e �n ó g u ż y w a n e b y ł o p r z e z K a s z u b k i p o d m i e j s k i e , ale t y l k o o d ś w i ę t a . P a n t o f e l k i te p r z y p i n a n e były na kości skokowej w s t ą ż k ą z w i ą z a n ą w m o t y l k a lub k l a m e r k ę na p o d k ł a d z i e z kolorowego safianu. Jak z a ś w y g l ą d a ł o o b u w i e na c o d z i e ń , w y r a z i ł wiającym Deisch jedynie na rysunku przedsta­ k o b i e t ę s p r z e d a j ą c ą r y d z e ( r y c . 15). N a k r y c i e g ł o w y u K a s z u b e k g d a ń s k i c h t e ż nie b y ł o jednolite. N a o g ó ł k o b i e t y przedsta­ w i o n e przez Deischa n o s z ą czepki, s k ł a d a j ą c e się z k o l o r o w e j g ł ó w k i , obwiedzionej b i a ł ą r y s z k ą , z w i ą z a n e z tyłu w s t ą ż k ą . A l e g ł o w ę dziewczyny p r z y k r y w a chustka w o l n o o p a d a j ą c a na barki, niewiasta z a ś s p r z e d a j ą c a rydzne osi na g ł o w i e k o l o r o w ą c z a p e c z k ę o k r ę c o n ą w o k o ł o zawojem z białej chustki. Kaszubki rysowane przez Daniela Chodowieckiego w r. 1773 mają głowy nakryte k a p u z a m i w r o d z a j u k a p t u r ó w , k t ó r e s p a d a j ą n a r a m i o n a , z a k r y w a j ą c j e a ż d o b a r k u ( r y c . 18). Jest t o o s t a t n i a f a z a ś r e d n i o w i e c z n e j na XV-wiecznym «gugli» 1 9 , której f o r m ę p i e r w o t n ą przedstawia obrazie w kościele św. Jana w T o r u n i u . pasterz K a s z u b k i ozdobiły ten kaptur na­ szyciem jasnej szerokiej b o r t y z p r z o d u , a n a d t o s p i n a ł y go u szyi sznurem p a c i o r k ó w , zapewne bursztynowych. H o t t e n r o t h na podstawie kobiecy, charakterystyczny częściową kiem, z suto mały kładany, rękawy zebranej i k o n o g r a f i i , analizując typowy gdański ubiór w Niemczech, wymienia koszulę dwu­ poplecz- kaszubskim marszczoną posiadającą bogato dla stroju słowiańskiego na piersi, kołnierzyk wy­ sięgające do prze­ g u b u i ujęte w w ą s k i pasek. N a s t ę ­ pnie koszule z r ę k a w a m i i szerszymi, z a k o ń c z o n e falbanką poniżej krótszymi sfałdowaną łokcia. szuli b y ł w i d o c z n y , Przód ko­ albo też piersi o s ł a n i a ł a chusta. P o s i a d a ł a ona nad­ ruk ornamentu pasowego, ale by­ wała też jednolita, kitajkowa. stę tę składało którego jeden plecy, a dwa się w koniec Chu­ trójkąt, opadał k r y ł y się p o d na sznu­ rówką. S z n u r ó w k i — n i e z a l e ż n i e o d tego. czy je nazwiemy s t a n i c z k a m i , czy gorsikami — są rodzajem sięgającego poniżej pasa. P o d o b n e z n a m y opasania, piersi u aż do Kaszubek z okolic Koszalina i Słupska, szki­ cowane przez C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. Z a p i n a n e b y ł y n a h a f t k i i h a ­ czyki z boku. Jedna ich odmiana posiadała o d przodu zapięcie na gu­ ziczki, głębokie wycięcie i długie rę­ k a w y — i n n e z a ś szerokie sznurowa­ nie na piersiach i z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. W z w i ą z k u z gorsetami zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na sztywne w k ł a d ­ k i , zwane po niemiecku Brustlack, które przejęte z o s t a ł y u nas z Z a ­ chodu. Są to obciągnięte barwnym 2* Ryc. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych M . Deischa r. 1763. 19 �m a t e r i a ł e m t r ó j k ą t n e w k ł a d k i , zasuwane z p r z o d u p o d sznurowanie gorsetu, którego brzegi b y ł y szeroko r o z s u n i ę t e . S p ó d n i c e , wedle Hottenrotha, w y s t ę p o w a ł y w d w ó c h rodzajach: j a k o wierzchnia i spodnia, a obie o p a d a ł y w szerokich przyszyte do tasiemki. T a k fałdach naturalnych. właśnie było na N i e k t ó r e w drobne fałdy, były Kaszubach wschodnich. Z innych ułożone części stroju l u d o w e g o w s p o m i n a a u t o r szerokie zapaski, p o k r y w a j ą c e cały p r z ó d s p ó d n i c y , a zwraca u w a g ę na p e w n ą specyfikę kobiecego stroju ludowego w G d a ń s k u , a mianowicie b r a k kaftana. N a w e t p o d c z a s c h ł o d u n i e n a k ł a d a ł y k o b i e t y k a b a t a , lecz o k r y w a ł y pasa, s u k i e n n ą , p o d b i t ą f u t r e m Omawiając i zaopatrzoną w kołnierz się p e l e r y n ą sięgającą nakrycie głowy, zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na czepek z p l e c i o n k i o b a r w i e naturalnej l u b czarnej. T a k i e okrycie g ł o w y o d r y s o w a ł C h o d o w i e c k i u ł u ż y c k i c h w okolicach Berlina. W Gdańsku używane były one przez r ó ż n e uliczne, a n a d t o mniejsze czepeczki z m a r s z c z o n y m i w o k ó ł t w a r z y W poniżej szalowy. słomianej wieśniaczek wywoływaczki koronkami. kolekcji t y p ó w m ę s k i c h w Albumie Deischa specjalną u w a g ę poświęcić należy chłopcu z m i o t ł a m i (ryc. 4). R ó ż n i się on innych mężczyzn w tymże przede wszystkim t y m , albumie że rokokowego warkoczyka od nie nosi ani roko­ kowej kamizelki i że jego kaftanowi brak kołnierzyka, mankietów, na- szywanych kieszeni oraz charaktery­ stycznego k r o j u z w c i ę c i e m w pasie. Jest t o w i ę c u b r a n i e w r o d z a j u wępsa. szubskiego Jedynie spodnie, pończochy i trzewiki nawiązują do mody miejskiej. jednakże ka­ krótkie materiałowe ówczesnej Najważniejszym szczegółem tej ilustracji jest n a k r y c i e g ł o w y , c z a p k a f u t r z a n a , kaszubska muca. W y g l ą d e m swoim odbiega wprawdzie o d czapek opi­ sywanych przez D e r d o w s k i e g o , nie­ mniej stanowi wczesny okaz czapki kaszubskiej. Elementy ludowe w stroju ka­ szubskim widzi Hotteroth w nakry­ ciu głowy mężczyzn, wiu. Zwraca on oraz ich uwagę na obu­ jedną z rycin Deischa wyobrażającą czarka w mle- czapce z s u k i e n n y m d e n ­ kiem karminowego koloru. ta s k r o j o n a jest w ten Czapka sposób, że od p r z o d u brzeg jej w z n o s i się k u gó­ rze, a o p a d a k u t y ł o w i . A n a l o g i c z n e czapki z denkiem mina GulgoWski styczne d l a zielonym jako powiatu wspo­ charaktery­ kościerskiego, a Lorentz wzmiankuje o kaszubskich k o ł p a k a c h z czerwonym wierzchem j a k o znamiennych dla Pomorza Za­ chodniego. Ryc. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych M . Deischa r. 1763. 20 Obuwie, k t ó r e widzimy na ryci- �nach Deischa, nego, j a k Buty te to zdaje się nic i n ­ krąmpówki. kaszubskie sięgają do k o l a n i posia­ dają cholewki o d s t a j ą c e szeroko g ó r ą , jak mankiet. Spodnie Reszta u b i o r u posiada są bufiaste. cechy miej­ skie. S t r ó j m ę s k i , j a k w i d a ć , z u r b a ­ n i z o w a ł się w c z e ś n i e j stroju kobiecego w Zatrzymaliśmy ubioru skiej Gdańsku, X V I I I wieku, ludowego Gdańsku. się na rystyce w od charakte­ ludności a podmiej­ gdyż z końcem z początkiem XIX w i e k u l u d n o ś ć ta była w d u ż y m p r o ­ cencie k a s z u b s k a . N i e bez przyczyny o język kaszubski w kościele walczył w b r e w uchwale sejmu w r. 1842, Mrongowiusz, pastor w królewieckiego Chrystofor przy Celestyn alias Mrąga kościele św. 2 0 , Anny Gdańsku. Nie z a j m o w a l i ś m y się dokumentacją skiej n a ubiorów pojezierzu, a natomiast wsi kaszub­ to dlatego, p o n i e w a ż nie dostaje n a m materiału z tego zakresu, a c z k o l w i e k strój ka­ s z u b s k i p r z e d 100 l a t y b y ł t a m j e s z ­ cze ż y w y . P o s ł u g i w a ł a nak tylko się nim warstwa gburów, a jed­ nie wszyscy c h ł o p i . Ludność Kaszub W rozwarstwięniu klasowym składała z: się Ryc. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych M . Deischa 1763. bowiem 1) w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h , t j . s z l a c h t y , 2 ) g b u r ó w , 3) z a g r o d n i k ó w , tj. c h ł o p ó w bezrolnych, a n a d t o 4) z c h ł o p ó w f o l w a r c z n y c h . N a j n i ż s z a w a r s t w a s p o ł e c z n a , do k t ó r e j n a l e ż e l i nie m i a ł a u b i o r u l u d o w e g o o charakterze r e g i o n a l n y m . F o r n a l e b o w i e m żący panom przeważnie niemieckim, mieszkający w w domach robotniczych, g ł ó w n i e n a t u r a l i a m i , w z a m i a n z a co k a ż d a r o d z i n a m u s i a ł a d o s t a r c z y ć fornale, X I X wieku a słu­ wynagradzani czterech r ą k d o pracy na p a ń s k i m , nie p o s i a d a l i w a r u n k ó w do k u l t y w o w a n i a j a k i e g o k o l w i e k stroju reprezentacyjnego. Podobnie miała s i ę rzecz z z a g r o d n i k a m i , t j . n i e z a l e ż n y m i wprawdzie i samodzielnymi r o b o t n i k a m i r o l n y m i , p o s i a d a j ą c y m i t y l k o d o m z o g r ó d k i e m , a w e g e t u j ą c y m i dzięki sezonowej p r a c y n a e m i g r a c j i , czy t e ż c h o d z ą c na frejkę do gbura w sąsiedztwie lub na pańskie. w z a m i a n za o k r e ś l o n ą i l o ś ć d n i « o d r ó b k i » w czasie ż n i w l u b w j e s i e n i o t r z y m y w a l i Jedni od pana l u b g b u r a k a w a ł e k z i e m i p o d z i e m n i a k i l u b ż y t o , i n n i w p o s z u k i w a n i u p r a c y szli n a Ż u ł a w y , Saksonii, M e k l e m b u r g i i i Prus, a na z i m ę wracali do swych rodzin, p r z y w o ż ą c d l a siebie z a ś i r o d z i n y o d z i e ż z a k u p i o n ą n a nieco do grosza, obczyźnie. N i e z a z n a c z y ł a się o d r ę b n o ś c i ą stroju szlachta kaszubska. P o d n a p o r e m niemczyzny prze­ stała ona i s t n i e ć w I I p o ł o w i e X I X w . , a miejsce jej zajęli o b s z a r n i c y niemieccy. D r o b n a z a ś s c h ł o p i a ł a szlachta z a g o n o w a w s i ą k ł a w stan g b u r s k i , w z w i ą z k u z c z y m zasadniczo nie wy­ o d r ę b n i ł a się o d g b u r ó w s t r o j e m z a r ó w n o m ę s k i m , j a k i k o b i e c y m . T o t e ż s ł u s z n i e w j e d n y m a r t y k u l e « G r y f a » z r. 1910 c z y t a m y : « g b u r a szlacheckiego p o c h o d z e n i a opisuje Derdowski, ale t e n w i e r n y o p i s g b u r a n i e s t r a c i ł b y n a w i e r n o ś c i , g d y b y z a m i a s t s z l a c h c i c a C z a r l i ń s k i e g o , bohaterem epopei był j a k i ś nieszlachcic: K ą k o l , M i o t e k lub Krewta». 21 �Niemniej między schłopiałym szlachcicem a g b u r e m u t r z y m a ł y się różnice w stroju. Z a u w a ż y ł to Lo­ rentz, p o w o ł u j ą c się na świadectwo D e r d o w s k i e g o z r . 1840, ż e szlachta w powiecie k a r t u z k i m nosiła czapki obszyte b a r a n k i e m czarnym, chłopi białym, nosiła poza tym szlachta płaszcze z cienkiego sukna fabrycz­ nego, a w i e ś n i a c y z grubego warpu, tj. osnowa samodziału, i wątek były Jedyną sem w którym wełniane. warstwą społeczną, pacierzowym ludności skiej, która i odróżniała sto­ kaszub­ utrzymała własny się od strój kosmopolitycz­ nego u b i o r u p a n ó w , j a k o też fabrycz­ nej odzieży zagrodników 2 1 warstwa gburska . Strój — ten, j a k i gdzie indziej, z a l e ż a ł w stopniu od dochodów była tak dużym z ziemi. Na Kaszubach jest k l i m a t surowy, zimy długie, ziemia na dzajna a p l o n y ogół liche 2 2 mało uro­ . Toteż strój l u d o w y , a s z c z e g ó l n i e m ę s k i , nie n o ­ sił znamion dostatku. Z końcem X I X w . i w w i e k u X X z a c h o w a ł y się jedynie jego nikłe resztki i to w for­ mie wybitnie przetworzonej pod w p ł y w e m m i a s t a ( r y c . 19). N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , Ryc. 17. Kobieta sprzedająca palmy —sztych M . Deischa r. 1763. że tylko bogate g b u r k i m o g ą c e sobie p o z w o ­ lić na z a k u p czarnego a k s a m i t u jedwabiu i złotych skach ubogich d o b ó r się g ł ó w n i e na nici paradowały materiałów tle m a j ą t k o w y m . był wówczas nader w czarnych skromny. Różnice kaszebska biołka Każda gorsikach, więc w stroju miewała pewną uwydatniały ilość niebieskich z a p a s e k , ale p u n k t h o n o r u s t a n o w i ł o p o s i a d a n i e j e d w a b n e j , c i e m n o z i e l o n e j z a p a s k i n a czyste o k a z j e . R z e c z z n a m i e n n a , ż e P e r n i n , w y m i e n i a j ą c n i o w y c h K a s z u b , nie w y m i e n i a w o g ó l e zhtnic, czy tymczasem w w i o ­ odzienie u b o g i c h kobiet z uro­ połud­ t j . c z e p k ó w z ł o t y c h . « K o b i e t y — pisze o n — n o s z ą , p r ó c z c h u s t e k n a g ł o w i e o d n i e d z i e l i i ś w i ę t a b i a ł e , a t a k ż e c z a r n e czepce z w y s t r o j e m czarnych i kolorowych wstęg i kokard» 2 3 . Kaszubskie złotogłowie było nakryciem głowy jedynie kobiet z a m o ż n y c h . 2 4 R ó w n i e ż w stroju ś l u b n y m z a z n a c z a ł y się r ó ż n i c e w z a l e ż n o ś c i o d m a j ę t n o ś c i m ł o d o ż e ń c ó w . Strój biedniejszych g b u r e k s k ł a d a ł się z czarnej b l u z k i a d a m a s z k o w e j z b u f i a s t y m i g ó r ą r ę k a w a m i z w s t a w k a m i t i u l o w y m i , h a f t o w a n y m i m a s z y n o w o — j e d n a k ż e z a m o ż n i e j s z e k o b i e t y k u p o w a ł y sobie kom­ p l e t b i a ł y ze s p ó d n i c ą a d a m a s z k o w ą u k ł a d a n ą w f a ł d y z c z t e r e c h l u b p i ę c i u s z e r o k o ś c i . C z e p c e zaś w y k o n y w a ł y dla nich pucmacherki w mieście szywanych o d p r z o d u , ryszek i w s t ą ż e k tak Pod względem kroju i wystroju z jedwabiu, samo dodając wystrój perełek nie b y ł o r ó ż n i c m i ę d z y u b r a n i e m o d ś w i ę t n y m i c o d z i e n n ą . N a niedzielę w k ł a d a n o nowe ubranie, a na- czarnych. do roboty gospodarskiej odzieżą stare ruchna. W lecie n a w e t z a m o ż n i e j s z e g o s p o d y n i e p o s ł u g i w a ł y s i ę o d z i e ż ą p ł ó c i e n n ą , w z i m i e z a ś k o g o nie b y ł o s t a ć na w e ł n i a n e ubranie, m u s i a ł z a d o w a l a ć się 22 lnianym. �A l e służące g d a ń s k i e nadal zacho­ w y w a ł y strój p e ł e n elegancji. P o w i ę k ­ szony fragment l i n a z r . 1841 ze stalorytu Schu- przedstawiający dwie dziewczęta zakupujące jajka od śniaka, noszą pantofelki, spódniczki, białe chustki wie­ fałdziste krzyżówki, k t ó r y c h t y l n i r ó g zaznacza się w y r a ź ­ nie na tle gorsetu, a peczki z tyłu i zdobne białymi tuszkami, cze- wstążeczką powiewnymi zwisającymi z b o k ó w czepca (ryc. wreszcie wiązane aż rań- efektownie poniżej ramion 20). Również i w stroju m ę s k i m za­ z n a c z a ł y się r ó ż n i c e , z a l e ż n e o d stanu m a j ą t k o w e g o g b u r ó w . P a t o k podaje, że «bardziej uprzywilejowani k o w o c h ł o p i nosili spodnie mająt­ skórzane czyli zamszowe b u k s ę . Była to k a ż d e g o syna c h ł o p s k i e g o » . zaś zaznacza, że duma Lorentz biedniejszych nie s t a ć b y ł o na b u t y z cholewami, g d y ż «buty nosili tylko bogatsi rze i r y b a c y » . gate g b u r k i tały w ich — było i XIX W czasach, g d y tezaurowały złotogłowiach, w srebrnych jeszcze na wieku. gospoda­ swe to mężowie guzach. przełomie Wspomina K e l l e r p i s z ą c y w r. bo­ kapi­ Tak XVIII te czasy 1818: « A l e s p y t a ć s i ę t a k i e g o K a s z u b y , c z y o n s o b i e te g u z y s p r a w i ł , t o p o w i e , ż e j e m a p o s w o i m o j c u , a l b o s t a r k u . W i ę c t e n j e g o ojciec a l b o s t a r e k , c o jeszcze p o l s k i e r z ą d y p a m i ę t a ł n a Ka­ s z u b a c h , m ó g ł s o b i e k u p i ć t a k i e d u ż e , c z ę s t o s r e b r n e g u z y — m u s i a ł s i ę z a t e m lepiej m i e ć , j a k j e g o syn dzisiaj, a l b o w n u k n a t y m s a m y m gospodarstwie, co m u l e d w i e stanie na po­ datki i sól». W kapitalistycznym u k ł a d z i e s t o s u n k ó w p o ł o ż e n i e gospodarcze l u d u kaszubskiego uległo pogorszeniu, w z r ó s ł wyzysk ekonomiczny i ucisk polityczny, k t ó r y budził ś w i a d o m o ś ć r o d o w ą Kaszubów, skutkiem pruskiej p o l i t y k i eksterminacyjnej, wyrażającej czaniu, u t r u d n i a n i u z a k u p u posiadłości i uprzywilejowaniu żywiołu się w niemieckiego. ten j e d n a k nie o d d z i a ł a ł bynajmniej na u b i ó r regionalny, j a k o w y r a z p o d k r e ś l e n i a Czynnik odrębności i k u l t y w o w a n i a tradycji, g d y ż w r o g i stosunek K a s z u b ó w do N i e m c ó w z a c z ą ł się wtedy, 2 5 r o z k ł a d ludowego stroju kaszubskiego został j u ż d o k o n a n y . Co więcej, m o ż n a ż e na u p a d e k tego stroju p o w a ż n y w p ł y w w y w a r ł a m o d a w m i e j s c o w o ś c i a c h przez N i e m c ó w , przyjmowana bez zastrzeżeń np. że w okolicy Pucka « n i e m c z y z n a na przez l u d n o ś ć kaszubską. koloru gdy stwierdzić, zamieszkałych Pernin stwierdza ogół przeważa», gdyż ludność przejęła tam miejską, a w z w i ą z k u z t y m upodobanie do na­ wywłasz­ czarnego. N a t o m i a s t l u d n o ś ć modę uboższa, a szczególnie m i e s z k a j ą c a w zwartej masie i to z d a ł a o d ognisk niemieckich u t r z y m y w a ł a tra­ dycyjną b a r w n o ś ć ubrania kobiecego. P r o c e s z a n i k u s t r o j u k a s z u b s k i e g o r o z w i j a ł s i ę r ó w n o m i e r n i e i w czasie i w poszczegól­ n y c h o k o l i c a c h , a r o z k ł a d a ł się rozmaicie na p o s z c z e g ó l n e f r a g m e n t y o d z i e ż y . K e l l e r w łowie X I X wieku s t w i e r d z a , ż e s t r ó j k a s z u b s k i « n o s z ą t y l k o s t a r z y K a s z u b i » , ale po­ młodzież 23 �przyjmuje j u ż m o d ę miejską... Jak p a r o b c z a k a — pisze o n — w e z m ą w r e k r u t y . . . k i e d y w r ó c i d o d o m u , t o j u ż n i e z a p u s z c z a d ł u g i c h w ł o s ó w i d ł u g i e j k a m i z e l k i nie w e ź m i e , j e n o z n i e m i e c k a , jak bocian podkasany chodzi». W r . 1874 jeszcze K u j o t pisze o s u k m a n i e , ale P e r n i n w r. 1886 d o w o d z i , ż e w najuboż­ szych o k o l i c a c h K a s z u b s u k m a n a s a m o d z i a ł o w a z a n i k ł a i « u s t ą p i ł a t a ń s z e m u odzieniu o ciem­ nej t o n a c j i z m e t a l o w y m i g u z i k a m i » i bytowskiego p o c h o d z ą z tego 2 6 . Parczewski, k t ó r e g o relacje z p o w i a t u samego czasu, wymienia surdut zamiast kościerskiego sukmany. Gul- g o w s k i z a ś w r . 1911 w o g ó l e s u k m a n y j u ż n i e w i d z i a ł , a n a z w ę j e j p o w t a r z a z a i n n y m i . w terenie zapytujemy l u d z i o s u k m a n ę — najczęściej otrzymujemy opis surduta z lat Gdy osiem­ d z i e s i ą t y c h u b . w i e k u . Z a c h o d z i t u pomieszanie o k r e ś l e ń , g d y ż d o oznaczenia owego przesta­ rzałego surduta u ż y w a n a była t a k ż e nazwa seknja. Sukmana n a l e ż a ł a do odzienia o d ś w i ę t n e g o . Przechowywana starannie w malowanej skrzyni nie n i s z c z y ł a się przez wiele lat. D a w n y s u r d u t m o ż n a o g l ą d a ć na starych fotografiach. Różni s i ę o d s u k m a n y k r o j e m , g d y ż nie m a p o ł y , a n i p r z y c i ę c i a w pasie, a c o n a j w a ż n i e j s z e , j e s t c z a r n y . Czerń stanowi j e d n ą z cech u n o w o c z e ś n i a j ą c y c h odzież kaszubską u styku dwu ostatnich stuleci. wępsa P o d o b n ą e w o l u c j ę j a k sukmana p r z e c h o d z i ł y i inne części u b i o r u m ę ż c z y z n . Miejsce c z y l i k a f t a n a zająłżoktk c z y l i m i e j s k i ż a k i e t o c z y w i ś c i e t a k ż e c z a r n y , k t ó r y t a k ż e U t r z y m u j e s i ę jeszcze r o k o k o w y kwiecisty liwk wępsem zwano. czyli k a m i z e l k a w pomniejszych miastecz­ k a c h k o ł o G d a ń s k a , a t a k ż e p ł a s z c z z k a p t u r e m , n o t o w a n y p r z e z D . C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. półkoszulcze Z t y c h m a ł y c h miasteczek d o s t a ł o się t e ż na w i e ś tzw. czyli sztywna w k ł a d k a z paseczkiem nierzyka surdut. do łub też Moda ta przypinania koł­ zasuwana pod jest doskonale z n a n a nie t y l k o z K a s z u b — p r z e d 20—30 laty. Zupełnie inny tok przemian obserwować można biecym. W w połowie ub. wieku d z i ł y jeszcze K a s z u b k i za­ ubiorze ko­ w cho­ regional­ n y m stroju l u d o w y m . Orientuje w nim opis 1800—1868 sporządzony przez nas latach Cenowe, k o l w i e k jest to relacja ryczna. sztychu Wedle w acz­ fragmenta­ A. Char­ c z ę w s k i e j (ryc. 21), odnoszącego się 1880, do stroju z lat nosiły Kaszubki głęboko w y c i ę t y na siach gorset, p o d którym przerzuconą chustkę, i do szyję krzyżowaną jedwabną z przodu głowę nakrywały białym czepecz- kiem a przez pier­ wsuwały z kolorową kokardą przytrzymywanym boków zanymi pod czepka w s t ę g a m i tyłu, zwią­ brodą. Wedle fotografii K o l b e r g a z przyszytymi zr. spod Wejherowa ze 1882 nosiła zbiorów O. dziewczyna na głowie czepeczek z k o k a r d a m i c z a r n y m i po bokach, na ramionach c h u s t k ę wełRyc. 19. Typ stroju miejskiego z x x w. 24 nianą prążkowaną skrzyżowaną na �piersiach i w p u s z c z o n ą p o d o p a s k ę s p ó d ­ nicy, b l u z k ę z w ą s k i m i płócienną i zapaskę sięgającą rękawami, bez białą żadnych poniżej kolan, a spódnicę po kostki, gładką bez ozdób wreszcie naszyć (ryc. 22). Wedle świadectwa G u l g o w s k i e g o , za­ n i k dawniejszej o d z i e ż y kobiecej z k o ń c e m X I X w i e k u n i e d o k o n a ł s i ę jeszcze w z u ­ pełności. Obok bowiem kabatka noszona cełownja seknja c z y l i sta­ bywała także nik z rękawami połączony Był to raczej strój ze spódnicą. odświętny. Kabat zaś należał w dalszym ciągu do roboczego kobiet, a O gorsecie h a f t o w a n y m , widywał Pernin w odzienia często i dziewcząt. r. który rzekomo 1886 n i e m a j u ż mowy. Dokładne więc przedstawienie tego na duże trudności, gdyż stroju natrafia w terenie nie z a c h o w a ł y się resztki daw­ nego stroju a ż a d n e z b i o r y muzealne nie p o s i a d a j ą jego k o m p l e t u . N a w e t mięci starszego pokolenia w pa­ kobiet nie p r z e t r w a ł y nigdzie d o k ł a d n i e j s z e mości o stroju ludowym. wiado­ Słyszy się na­ t o m i a s t o d a w n y c h « m o d a c h » z ostatniej doby stylów historycznych. Informatorki czyli krynoliny, kreoliny wspominają zapinane na fiszbinach. O d nich d o w i a d u j e m y się, że dziewczęta Ryc. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. u m a c n i a ł y swoje s p ó d n i c z k i n a o b r ę c z a c h , z d j ę t y c h K r y n o l i n k i dziewcząt utrzymane z w a ł y k r y n o l i n z ciemniejszych t k a n i n w e ł n i a n y c h , p o w a ł a nie t y l k o w m a ł y c h beczek, były w barwach jasnych, miastach, a chcąc dorównać natomiast starsze bogaczkom. kobiety nawet jedwabnych. M o d a ale t a k ż e n a w s i w o k o l i c a c h Kartuz, ta uży­ wystę­ Kościerzyny Wejherowa, Pucka itp. W n a s t ę p n y m e t a p i e t j . k o ł o r . 1880 w y s t ę p o w a ł a s p ó d n i c a c z a r n a , s z e r o k a , b a r d z o długa nieraz z t r e n e m w l o k ą c y m się p o ziemi, a d o tego n a l e ż a ł a r ó w n i e ż czarna, j e d w a b n a m a n t y l k a , obszyta czarnymi k o r o n k a m i . N a k r y c i e g ł o w y k o b i e t u l e g ł o r ó w n i e ż m o d z i e m a ł o m i e j s k i e j . N a t e n t e m a t starsze k o b i e t y l u b i ą r o z w o d z i ć się szeroko, też kapotek, jakie nosiły pamiętając ich matki i r ó ż n e fasony p r z e w a ż n i e czarnych c z e p e c z k ó w , babki 2 7 . Wieś gatych g b u r ó w w y g l ą d a ł a na p r z e ł o m i e ub. w i e k u j a k kaszubska czy z a m i e s z k a ł a przez b o ­ wyjęta żywcem z żurnalu m ó d ów­ czesnych. N i e w s z ę d z i e o c z y w i ś c i e t a k b y w a ł o . W o k o l i c a c h bardziej o d d a l o n y c h o d w i ę k s z y c h cen­ t r ó w miejskich l u d wiejski b y ł bardziej konserwatywny, silniej p r z y w a r ł d o s w o j e j mniej u l e g a ł z m i e n i a j ą c y m się p r ą d o m , n a p ł y w a j ą c y m z szerokiego tradycji, świata. Ubogich chłopów na p u s t k o w i a c h w ś r ó d l e ś n y c h nie s t a ć b y ł o na z a k u p k o s z t o w n y c h m a t e r i a ł ó w i na zamawia­ nie u b r a ń u k r a w c ó w miejskich. Tu przetrwała także wierna pamięć do s a m o d z i a ł ó w , a szacunek d o dawnego moedrej seknji stroju kaszubskiego, lub dawne zamiłowanie złotnicy. 25 �Ryc. 21. Kaszubka — sztych A. Charczewskiej. Ryc. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z r. 1882. Rozdział III OBSZAR I ZASIĘG Obszar Ziemi Kaszubskiej na żadnej G r a n i c e te z r e s z t ą z m i e n i a ł y s i ę w c i ą g u STROJU KASZUBSKIEGO z istniejących map U s t a l e n i e m z a s i ę g u K a s z u b z a j ą ł s i ę w r . 1876 H i e r o n i m nych b a d a ń 2 8 terenowych . W nie z o s t a ł dotąd wyznaczony. dziejów. wytyczaniu granic wychodził D e r d o w s k i na podstawie włas­ on z założeń etnograficznych, ale z b y t s c h e m a t y c z n i e t r z y m a ł s i ę b i e g u r z e k i s t ą d p o z o s t a w i a ł n i e k t ó r e w i o s k i poza przyjętym p r z e z siebie kaszubskie obszarem. F l o r i a n Cenowa, piszący w t y m samym mniej więcej czasie, d o s t a r c z y ł m a t e r i a ł u d o r o z ­ m i e s z c z e n i a g r u p l u d o w y c h n a K a s z u b a c h , ale n i e d o w y z n a c z e n i a i c h ś c i s ł y c h g r a n i c . N a t y c h p o d s t a w a c h p o w s t a w a ł y u nas m a p y o b e j m u j ą c e c a ł o ś ć P o m o r z a , a w i ę c i c a ł o ś ć t e r y t o r i u m k a s z u b s k i e g o , j e d n a k ż e z a w s z e jeszcze bez w y r a ź n y c h l i n i i g r a n i c z n y c h . P r o b l e m e m granic z a j m o w a l i się j ę z y k o z n a w c y i t o o s o b n o d l a K a s z u b z a c h o d n i c h i osobno dla wschodnich. D l a Kaszub zachodnich m i a r o d a j n y m dla wszystkich późniejszych 2 9 był uczony rosyjski H i l f e r d i n g , który ustalił granice zasięg Słowińców, badaczy Kabatków oraz K a s z u b ó w N a d ł e b s k i c h w r . 1862. N a n i m o p a r ł s i ę T e t z n e r , j e d n a k ż e w k s i ą ż c e swej o S ł o - 26 �Ryc. 23. Zasięg stroju kaszubskiego w latach 1800—1850. w i a n a c h w N i e m c z e c h o g r a n i c z y ł się t y l k o do narysowania o g ó l n e g o i c h z a s i ę g u . W 0 S ł o w i ń c a c h i K a s z u b a c h N a d ł e b s k i c h , w y d a n e j w r . 1899, p o d a ł j e d n a k zasięgów językowych, posługując się tekstami wyraźnie pracy granice Hilferdinga. J ę z y k o z n a w c y p o l s c y , j a k J . B a u d o u i n de C o u r t e n a y , K . N i t s c h , M . R u d n i c k i , T . Lehr- S p ł a w i ń s k i oraz L . Z a b r o c k i b a d a l i g w a r y o b u g r u p kaszubskich i wyznaczali granice i c h zasię­ g ó w , p o d o b n i e i F . L o r e n t z . N a t y m materiale o p a r ł a się etnografia p o l s k a . M i ę d z y i n . A . Fischer p o d a ł przebieg granic o k a l a j ą c y c h K a s z u b y wschodnie na podstawie w y n i k ó w prac K . Nitscha 1 T. Lehr-Spławińskiego. wschodnich w ujęciu Fischer naszkicował również pierwszą m a p ę etnograficzną ramowym, z wypunktowaniem niektórych pozycji z zakresu Kaszub kultury m a t e r i a l n e j l u d u . J. G a j e k z a ś u s t a l i ł g r a n i c e n i e k t ó r y c h g r u p e t n i c z n y c h n a P o m o r z u i w y ­ znaczył je na Nazwa mapie. obszaru nazwanego Kaszubami w historycznym i geograficznym znaczeniu 3 0 b y ł a ś c i ś l e o k r e ś l o n a . O b e j m o w a ł a o n a b o w i e m w r ó ż n y m czasie z i e m i e n a d P r o ś n i c ą , b o w ą , Słupią, Ł u p a w ą , Ł e b ą i R e d ą aż do ujścia Wisły. Kaszubami współcześnie nie Gra­ nazywamy obszar w geograficznie z w ę ż o n y m zakresie, o b e j m u j ą c y p o d w z g l ę d e m p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ cyjnym 1/3 c z ę ś ć w o j . g d a ń s k i e g o , a m i a n o w i c i e p o w . g d a ń s k i , p u c k i , kościerski i północno-wschodnią wejherowski, kartuski, część p o w . chojnickiego. Obszar ten w y t y c z o n y został p o d ł o ż u z a s i ę g ó w g w a r o w y c h , ale t a k ż e sieci m i e j s c o w o ś c i , z których czerpano na materiały 27 �do historii stroju były w kaszubskiego w drodze b a d a ń etnograficznej. Miejscowości literaturze m a p i e (ryc. terenowych lub też które te zostały specjalnie wzmiankowane wyszczególnione na kaszubskiego nie m o ż e m y k i e r o w a ć się 23). Rzecz naturalna, że w w y t y c z a n i u z a s i ę g u stroju rozprzestrzenieniem charakterystycznych cech istnieje nader m a ł o . D l a stroju kobiecego t y m tegoż stroju, bo jego signum delimitationis zabytkowych okazów m o g ł y b y b y ć czepki z ł o t o ­ g ł o w i e , ale te z n a m y n i e ze w s z y s t k i c h p o w i a t ó w K a s z u b s z c z y z n y . D l a s t r o j u m ę s k i e g o z a s i ę g kaszubskiej krakowskiej mucy baraniej z nausznicami m ó w i n a m w Polsce p o ł u d n i o w e j . Z a s i ę g u stroju również mało, kaszubskiego nie jak zasięg rogatywki wyznacza granatowa s u k m a n a , k t ó r ą u z n a l i ś m y za j e d n ą z w a ż n y c h cech kaszubskiego stroju r o l n i k ó w . Sukmana t a b o w i e m w y s t ę p o w a ł a z c a ł ą p e w n o ś c i ą k o ł o r . 1830 u n i e m i e c k i c h K o s z n a j d r ó w , zaludnia­ j ą c y c h o d d a w n a , b o o d I p o ł o w y X V stulecia p o ł u d n i o w ą część p o w i a t u chojnickiego, a są­ siadujących z zaborskimi Kaszubami, Borowiakami regionalista B e n w i t z s ł o w a m i : « W e wsiach Silno, i Krajniakami. Stwierdza to chojnicki Ostrowite, Piastoszyn i innych leżących m i ę d z y T u c h o l ą a Chojnicami oraz w wioskach leżących opodal, j a k niemiecki Cekcyn, Sław ę c i n , O b r o w o i t d . n o s i l i m i e s z k a ń c y ( N i e m c y — k a t o l i c y ) jeszcze n a p o c z ą t k u t e g o ( t j . d z i e ­ w i ę t n a s t e g o ) stulecia d ł u g i e , n a p o l s k i s p o s ó b szyte s u k m a n y ( R o e c k e ) z h a c z y k a m i z a m i a s t 8 1 g u z i k ó w , pasy (Schaerpen) i w ą s y — c h o c i a ż wszyscy m i ę d z y s o b ą t y l k o p o n i e m i e c k u m ó w i l i ) ) . D o t y c h o g ó l n y c h u w a g n a l e ż y d o d a ć , ż e spory obszar o d P i a ś n i c y do Ł e b y p o w i a t lęborski, a na p o ł u d n i e w s c h o d n i ą część pow. słupskiego, obejmujący pow. bytowski i póln.-zach. c z ę ś ć p o w . c h o j n i c k i e g o u z n a j e m y za strefę p r z e j ś c i o w ą . W y s t ę p o w a ł y t a m b o w i e m z a c h o d n i o kaszubskie k a b a t k i p ł ó c i e n n e , j a k o oraz kaszubskie muce z charakterystyczna odzież letnia, t a k ż e długie sukmany s i w y m b a r a n k i e m , j a k o o d z i e ż z i m o w a . Z r e s z t ą o s t r o j u t y c h obsza­ r ó w w i e m y m a ł o . W i a d o m o n a m n a t o m i a s t , że l u d n o ś ć t y c h p o w i a t ó w b r a ł a w r. 1863—1890 b a r d z o ż y w y u d z i a ł w e m i g r a c j i z a m o r s k i e j , p r z y c z y m z p o w . b y t o w s k i e g o a ż w 5 5 % — co n i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł o się d o p r z y ś p i e s z e n i a t e m p a z a n i k u noszonego t a m u b i o r u Rozdział OGÓLNY ludowego. IV OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Strój r o l n i k ó w i r y b a k ó w z Pojezierza Kaszubskiego jest j e d n ą z o d m i a n polskiego l u d o w e g o . F a k t ten znajduje swoje uzasadnienie w c a ł o k s z t a ł c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , stroju czemu zresztą d a ł w y r a z znawca Kaszub, Fr. Lorentz, p r z y z n a j ą c , że « m i m o p e w n y c h r ó ż n i c regio­ n a l n y c h k u l t u r a kaszubska, o ile c h o d z i o zjawiska odziedziczone, jest identyczna z p o l s k ą » 3 3 W stroju j e d n a k d a d z ą się z a u w a ż y ć wybitne o d r ę b n o ś c i . N a Kaszubach wyróżnić 3 2 . się d a d z ą zasadniczo d w a t y p y stroju, z a l e ż n i e o d tego, czy w j e g o s k ł a d w c h o d z i d ł u g a k a m i z e l k a i k r ó t k i e b i a ł e spodnie d o k o l a n , b i a ł e p o ń c z o c h y i p ł y t k i e t r z e w i k i , czy t e ż s u k m a n a i d ł u g i e , p ł ó c i e n n e spodnie g r a n a t o w e l u b czarne, ewentualnie s k ó r z a n e , czarne l u b ż ó ł t e , wpuszczone w w y s o k i e b u t y z w y w r ó c o n y m i o d g ó r y c h o l e w a m i . O b a t y p y n o t o w a n e s ą o b o k siebie n a t e r e ­ nach rolniczych. Typ pierwszy, m ł o d s z y , występował przeważnie na Kaszubszczyźnie nadmorskiej, czyli p r z y m o r z u , g d z i e k o ł o r . 1800 z a n o t o w a n o ś w i ą t e c z n y , l e t n i s t r ó j m ę s k i , s k ł a d a j ą c y s i ę z k a ­ pelusza z b l i ż o n e g o k s z t a ł t e m do przysadzistego cylindra o główce rozszerzającej się u k o s z u l i z k o ł n i e r z y k i e m , z czerwonej c h u s t k i usianej b i a ł y m i i z i e l o n y m i k w i a t a m i , szyję a z w i ą z y w a n e j p o d b r o d ą w b u j n ą k o k a r d ę , z ciemnozielonej, długiej kamizelki, b i a ł y c h s p o d n i , s i ę g a j ą c y c h d o k o l a n i z d o b n y c h 2—3 z białych pończoch i płytkich góry, opasującej krótkich guzikami przyszytymi z b o k u u dołu, trzewików. Z i m o w y z a ś strój s k ł a d a ł się z takiejże koszuli, spodni, k a m i z e l k i , p o ń c z o c h , o b u w i a , nadto 28 z okrągłej czapki obszytej białym barankiem dokoła, a z sukiennym ale wierzchem ��granatowym lub zielonym oraz z granatowej kłap.ci u k o ń c ó w , a zdobnej j e d n y m r z ę d e m Drugi starszy t y p stroju charakteryzuje kołnierzem czerwone wypustki, a dwa szeregi b ł y s z c z ą c y c h g u z i k ó w z p r z o d u 3 4 w czerwone w y ł o g i u sukmaną z końca . R e s z t ę o d z i e ż y tej d o p e ł n i a ł a k a m i z e l k a szowe buksę, zwanymi wywrotkami. le­ rękawów, szyję, spodnie d ł u g i e granatowe, t a k ż e czarne p ł ó c i e n n e , sukienne l u b wpuszczone w b u t y z cholewami, tak bez guzików. się przede w s z y s t k i m g r a n a t o w ą żącym pinana pod zdobnym w kurtki z kołnierzem stojącym, rękawami za­ skórzane, Spodnie s k ó r z a n e tzw. b y w a ł y też żółte, j a k na Ś l ą s k u lub w K r a k o w s k i e m . N a k r y c i e g ł o w y zam­ stanowiła czapa barania d a j ą c a się s p u s z c z a ć na uszy i k a r k . T ę s i w ą c z a p k ę u s z a t ą , z w a n ą t e ż k a p u z ą , specjalnie w y r ó ż n i a n o z c a ł o k s z t a ł t u k a s z u b s k i e g o . N i e bez przyczyny Hieronim Derdowski pisał o odzienia niej: «Chto kapuze na łbie nie mo, nie jest też Kaszuba Ta doch kaszubściego rodu je nowiększą chlubą, Ona mocno grzeje w usze barankowym klatem Zawde strojem je nolepszym zemą, jak i latem». Z w i ę z ł y opis u b i o r u kaszubskiego p o d a ł F l o r i a n C e y n o w a : «Bjeło p ł ó t n j a n o koszela, l i v k p o d ł u g y j e k u jasneho abo cemneho k o l o r e d ł u g o v a r p o v o suknja, parcane abo s k ó r z a n e buxe e n j s k j k ł o b u k w lece a w z e m j e k o ż e c h o v o m u c a e j e s z s z e r o k j p ł o s z c z ze s u k n a a b o k o ż e c h z p o r ę vovczech s k ó r , k u r t k ą abo krótką, kęsą, p o d k a s a n ą szubą zwani» 3 5 krótki . O czapie baraniej oraz m o d r e j sukmanie, j a k o w a ż n y c h c z ę ś c i a c h stroju kaszubskich r o l ­ ników wspomina kolęda 3 6 . Starosta weselny w t a k i m tylko zamiast kamizelki właśnie stroju pełnił swą funkcję obrzędową, przywdziawszy z g r u b e g o w a r p u — j e d w a b n ą k w i e c i s t ą , m o d n ą w czasach r o k o k a ; zamiast czapy baraniej — kapelusz p o d o b n y do cylindra, a nadto przepasywał* s w ą czerwoną O sukmanę szarfą. o b r z ę d o w y m ubiorze pogrzebowym X I X w. w s p o m n i a ł jedynie Derdowski: «Chto Kaszuba tern też pięknie w muce so umiero Bez ty żoden sę do nieba w drogę nie webiero» . 37 A l e jeszcze w X V I i X V I I w . u b i ó r podstawie Stryj k o wskiego Wacław ten z a w i e r a ł e l e m e n t y n i e z m i e r n i e d a w n e . Pisze Aleksander Maciejowski, że na Kaszubach na «zmarłego m y t o , a n a s t ę p n i e odziewano w b i a ł ą k o s z u l ę , sadzano na krześle, przypijano do niego, ż a ł o ­ w a n o go i z n o w u p i t o na siekierę, a d o b r a n o c . P o t e m odziewano go, przypasywano u b o k u k o r d szyję o b w i ą z y w a n o robocze w X X wieku nie ręcznikiem, odznaczało do się na którego wkładano kilka groszy» 3 8 Kaszubach niczym szczególnym. . Odzienie «Tabacznik» u c i e r a j ą c y w m i s i e t ł u c z k i e m t y t o ń n a t a b a k ę ( r y c . 27) j e d y n i e z a r o s t e m t w a r z y o k r e ś l a przynależność lub swą regionalną. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Koszula i k o ż u c h była dawniej g ł ó w n y m odzieniem K a s z u b ó w . Stary typ koszuli kaszub­ skiej nie jest nam jednak znany. Z miedziorytów m o ż n a , że do elegancji n a l e ż a ł o n o s i ć k a b a t l u b M . Deischa tyle kamizelkę z nieco tylko dowiedzieć skróconymi się rękawami, a b y z p o z a n i c h w y s t a w a ł y k o ń c e r ę k a w ó w k o s z u l i . R ę k a w y te nie p o s i a d a ł y m a n k i e t ó w , lecz j e d y n i e o s z e w k ę , w o k ó ł k t ó r e j w o k o ł o g r u p o w a ł y się bujne f a ł d y . W y n i k a z tego, że w rękawy koszuli były u k o ń c ó w wybitnie kroju rozszerzone. 29 �Ryc. 24. Krój spodni,, wykonał Z. Szewczyk. Z k o ń c e m X I X w . k o s z u l a m ę s k a b y ł a szyta z p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . O k r o j u j e j n a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i zany p o d szyją starych k r a w c ó w na c z e r w o n ą można w n i o s k o w a ć , że miała kołnierz wykładany, tasiemkę, a rękawy zakończone wąskim mankietem, wią­ również w i ą z a n y m . K r ó j jej b y ł p r z y r a m k o w y . W n o w s z y c h czasach t a s i e m k i d o w i ą z a n i a rękawów i k o ł n i e r z y k a wyszły z użycia, a z a s t ą p i o n o je guzikami. K o ł n i e r z zaś uległ redukcji, a w jego miejsce weszła lamówka Półkoszulek. W przystosowana pierwszej do przypinania ćwierci X X wieku sztywnego kołnierzyka w k ł a d a n o na koszulę tzw. pólkoszulcze. Umieszczano go na piersiach. Jeżeli b y ł biały, w ó w c z a s z a h a f t o w y w a n o go r ó w n i e ż n a b i a ł o . W p r o w a d z e n i e m o d y na k o l o r o w a n e p ó ł k o s z u l k i nie u t r z y m a ł o się j e d n a k . Spodnie Najuboższa szubskiego ludność nosiła były spodnie spodnie skórzane tj. parciane, jednakże zamszowe buksę, charakterystyczne dla stroju k t ó r y c h tradycja przetrwała ka­ zarówno u r y b a k ó w , j a k i u l u d n o ś c i rolniczej. Według informacji terenowych były one jelonkowe, tzn. w barwie naturalnej skóry o tonacji beżowej. Patok wspomina też o czarnych s k ó r z a n y c h spodniach z białymi szwami w po w. morskim. P r ó c z spodni p ł ó c i e n n y c h i s k ó r z a n y c h w y s t ę p u j ą nadto spodnie s a m o d z i a ł o w e , W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego. «Pon Czorlińsci» u Derdowskiego wełniane. wybrał się w d r o g ę w « g r u b y c h nogawicach». S p r a w ę tę wyjaśniają informacje Patoka: « M a t e r i a ł z a r ó w n o kaftana, j a k k a m i z e l k i i spodni u t k a n y b y ł z w e ł n y , a f a r b o w a n y w W e j h e r o w i e . Jedynie latem noszono odzież płócienną» K t o nie p o s i a d a ł 3 9 . grubszej t k a n i n y , w k ł a d a ł w p o r z e c h ł o d n i e j s z e j k i l k a par płóciennych s p o d n i . D o d z i ś s ł y s z y s i ę n a w s i a n e g d o t ę o d a w n i e j s z y c h c h ł o p a c h n o s z ą c y c h z i m ą 12 p a r spodni płóciennych. Kolor s p o d n i w e ł n i a n y c h przystosowany jest d o c a ł o k s z t a ł t u o d z i e ż y . Daje t e m u F . Lorentz, p i s z ą c : «Istniały j e d n a k t a k ż e dłuższe spodnie granatowe, granatową sukmanę» sili n a j c h ę t n i e j samodziałowe 4 0 Oprócz granatowy zarówno spodni noszono . Potwierdza to Gołębiewski: « N a Półwyspie Helskim mężczyźni ubiór, złożony ze s p o d n i , k r ó t k i e j wełniane, jak i płócienne mógł występować również i w ubraniu nadmorskich. do k t ó r y c h wyraz długich istniały kurtki» 4 1 . Ponieważ były farbowane — przeto ton no­ tkaniny granatowy letnim. krótkie. Szczególnie powszechne b y ł y one w o k o l i c a c h D o w o d z ą tego r y s u n k i M . D e i s c h a z X V I I I w i e k u oraz p ó ź n i e j s z a relacja na­ u c z y c i e l a J a n a P a t o k a ze S t r z e l i n a w p o w . m o r s k i m : « K r ó t k i e s p o d n i e s i ę g a ł y z a l e d w i e k o l a n . Na 30 zewnętrznych stronach nogawic znajdowały się guziki. O k r y c i e m n ó g były długie, się- �gające powyżej pończochy, a ^olan białe do tego szyte z j e d w a b i u płytkie trzewiki» T o samo Fr. L o r e n t z : buksę nie 4 2 . «Spod- były krótkie, białego k o l o r u i obszyte g u z i k a m i po stronach z e w n ę t r z n y c h » . Ustalenie k r o j u spodni szubskich natrafia na trudno­ ści z b r a k u j a k i e j k o l w i e k kumentacji. W jota czytamy butów jedynie, «zapuszczano tując się do­ artykule modziałowe spodnie» ka­ 4 3 wedle Ku- że do też sa­ . Orien­ fotografii w książce Gulgowskiego, spod­ nie robocze były stosunkowo wąskie i długie, ściągnięte skiem, rybackie zaś pa­ obcisłe p r z y k o l a n a c h , a szersze g ó r ą . Podobne do nich młodego Kaszuba w są węps, nie n i c h (ryc. ubranego bardziej ale b y ć m o ż e , sadniczo spodnie że luźne, krojem różniły się za­ od R y c ' 2 5 ' M l e c z a r z ( n a l e w °) 1 żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 24). S t a r y k r a w i e c W o j c i e c h K o s t u c h z S i e r a k o w i c u d z i e l i ł w tej m i e r z e n a s t ę p u j ą c y c h dopóki nie więc było buta 2 8 zapanowała wciągać na nie moda buty, miejska, a chłopi wówczas nosili tkanina bardzo marszczyła wąskie się nad informacji: nogawice. Można g ó r n y m brzegiem . B y ł y t e ż spodnie tzw. «z l a c e m » c z y l i o k r o j u f a r t u s z k o w y m . Pasek u n i c h z a c h o d z i ł o d t y ł u do p r z o d u , a przednia klapa p r z y p i ę t a b y ł a 3 g u z i k a m i . Kieszenie umieszczano z b o k u . Sto­ s o w a ł o się ten k r ó j d o gdy zamszowech buksę. S p o d n i e te m i a ł y więc kolor żółty b y ł y szyte ze s k ó r y , p ł ó c i e n n e z a ś b i a ł y l u b b i a ł y w n i e b i e s k i e p a s k i ( r y c . lub czarny, 25). Kamizela K a m i z e l a nosi k a s z u b s k ą n a z w ę liwk, a w k ł a d a się j ą na k o s z u l ę . K a m i z e l ę w y m i e n i a n o w a dla całego obszaru Kaszub, Keller dla Mirachowskiej Z i e m i , G o ł ę b i e w s k i dla Helskiego, Patok i Lorentz dla pow. Ponieważ Morskiego, G u l g o w s k i zaś dla p o ł u d n i o w y c h k a m i z e l a nigdzie się nie z a c h o w a ł a , o d t w o r z y ć na podstawie zmuszeni j e s t e ś m y w y g l ą d Ce­ półwyspu Kaszub. tej c z ę ś c i odzieży opisów. K e l l e r zaznacza: « p r z y k a m i z e l k a c h i kaftanach to d u ż e n o s z ą guzy, c z ę s t o srebrne i to po dwa t u z i n y w j e d n y m r z ę d z i e » . L o r e n t z pisze, ż e « p o d s u k m a n ą n o s i l i m ę ż c z y ź n i zelkę, sięgającą do szyji — l i w k — z j e d n y m r z ę d e m O k o l o r z e tej c z ę ś c i o d z i e ż y w z m i a n k u j e krótko kami­ guzików». Cenowa: «liwk, p o d ł u g wieku jasnego, a l b o c i e m n e g o k o l o r u » . W y n i k a z tej u w a g i , ż e u b i ó r s t a r s z y c h i m ł o d s z y c h m ę ż c z y z n różnił się k o l o r e m . K r a w i e c K o s t u c h z S i e r a k o w i c t w i e r d z i , ż e starsi m ę ż c z y ź n i w o l e l i n o s i ć ka­ mizele, z a p i n a j ą c e się w y s o k o p o d gdy s z y j ę ( r y c . 26) — b y ł t o w i ę c z a p e w n e s t a r s z y k r ó j — tymczasem m ł o d z i miewali kamizele wycięte przy szyi i zakończone wykładanym r z y k i e m . O ile starzy n o s i l i g r a n a t o w y , czy ciemno-zielony l i w k , o tyle m ł o d z i e ż sobie kamizele p r ą ż k o w a n e : czerwono-zielone l u b ż ó ł t e , a do ślubu pan młody kołnie­ upodobała występował 31 �w kamizeli w białe i czerwone k w i a t k i . N a zdjęciach u Gulgowskiego kamizele robocze zapi­ nane są na jeden rząd guzików, mają O pewnej odmianie kamizeli w y c i ę c i e p r z y szyi i sięgają p o n i ż e j słyszymy w Ż u k o w i e w pow. kartuzkim. pasa. Jeszcze p r z e d laty m n i e j w i ę c e j 30 n o s z o n o t a m s k ó r z a n e k a m i z e l k i , s t o s u n k o w o w o l n e i n a d a j ą c e s i ę d o s k o n a l e d o p r a c y c o d z i e n n e j . P o r ą z i m o w ą n o s z o n o k a m i z e l k i f u t r z a n e , szyte ze s k ó r e k k o t ó w , a w i ę c lekkie, przy czym o w y m futerkom przypisywał l u d właściwości lecznicze. D a w n a sukmana, czy późniejszy surdut t o b y ł o ubranie uroczyste. W ę p s czyli ż a k i e t w k ł a ­ d a n o , w y c h o d z ą c d o m i a s t a , ale z d e j m o w a n o n a t y c h m i a s t p o p o w r o c i e d o d o m u . N a t o m i a s t kamizelka b y ł a p r z e w a ż n i e odzieniem codziennym i d o m o w y m . Jeśli j e d n a k uszyta b y ł a z k u p ­ nego m a t e r i a ł u jedwabnego, n a l e ż a ł a d o stroju reprezentacyjnego. Kaftan W albo n o m e n k l a t u r z e g w a r o w e j istnieje n a oznaczenie k a f t a n a m ę s k i e g o n a z w a węps, wamps kurtka. D l a C e y n o w y kaftan jest okryciem czyli ż e m a j ą tylko zimowym, gdyż p o r ą letnią chłopi ubrani są na liwk, kamizelkę. D e r d o w s k i w swoim poemacie wymienia kaftan r y b a k ó w z C h a ł u p na półwyspie Helskim n a s t ę p u j ą c y m i s ł o w y : « o b l e c z e n i bele w k ę s e rebaccie s u r d u t e » , a u w a g a t a p o k r y w a się z i n ­ formacją Ceynowy, g d y ż «kęse» znaczy k r ó t k i e . Ryc. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym — wykonał Z. Szewczyk. P a t o k w opisie stroju z p o w . morskiego podaje więcej s z c z e g ó ł ó w : « K r ó t k i kaftan zwał się « w ę p s » a m i a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , albo g r a n a t o w ą . O d p r z o d u i o d t y ł u z d o b i ł y go d w a rzędy guzików». Lorentz do bioder, kawów» 4 4 z a ś pisze: z stojącym «zamiast tej s u k m a n y kołnierzem, jednym noszono tylko też krótką rzędem guzików kurtkę i sięgającą bez w y ł o g ó w tylko u rę- . T a k i właśnie kaftan widzimy u m ł o d e g o Kaszuba w książce Gulgowskiego. W porowi m i u ze s u k m a n ą k a f t a n j e s t o c z y w i ś c i e 32 krótszy. �Ryc. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. Węps j e s t Przysługiwał to rodzaj kamizeli z r ę k a w a m i , w k ł a d a n e j b ą d ź to p o d s u k m a n ę , b ą d ź p o d płaszcz, o n przede wszystkim młodszym mężczyznom. Szyty do figury, lecz n i e nadto o b c i s ł y , sięgał p o z a b i o d r a . P o s i a d a ł m a ł e w y ł o g i p r z y k o ł n i e r z u , nie m i a ł m a n k i e t ó w , a za­ o p a t r z o n y b y ł p o b o k a c h w d w i e k w a d r a t o w e , naszyte n a w i e r z c h kieszenie. W ę p s z a p i n a ł się n a d w a r z ę d y m o s i ę ż n y c h / g u z i k ó w , u k ł a d a n y c h p o t r z y . T a k i e same d w a guziki znajdowały s i ę o d t y ł u w pasie. P o s i a d a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , m o d r a k o w ą l u b g r a ­ natową. Bywał też wełniany węps Materiał i do brunatny. wyrabiania kaftanów był tkaniną «samorobną», z której szyto sukmany spodnie. N a j c h ę t n i e j szyto go z baju c z y l i materiału podobnego do flaneli. B y ł a to t k a n i n a grubsza, p r o d u k o w a n a z w e ł n y g a t u n k o w y c h owiec. Z w ł a ś c i w y m w ę p s e m nie n a l e ż y m y l i ć tzw. jupy męskiej, której wieku zadokumento­ w a ć nie m o ż n a . K a s z u b i nie zaliczają jej d o s t r o j u regionalnego, p o n i e w a ż jest rozpowszech­ n i o n a po c a ł y m P o m o r z u i Wielkopolsce, a należy do odzienia Jupa b y ł t o l u ź n y kaftan z grubej, sztywnej roboczego. t k a n i n y w kolorze czarno-szarym. Nie po­ s i a d a ł a n i kieszeni, a n i k o ł n i e r z a , t y l k o w y c i ę c i e w ostry t r ó j k ą t p r z y szyi, a z a p i n a ł się nieraz tylko na jeden guzik. Z i m ą d o p r a c y w lesie w k ł a d a s i ę j ą n a kamizelę. Sukmana B y ł a szyta z granatowego l u b m o d r e g o s a m o d z i a ł o w e g o w a r p u l u b u b o g a t y c h z k u p n e g o sukna. K r ó j jej c e c h o w a ł y plecy z tzw. « s ł u p e m » czyli w ą s k i m pasem sięgającym a ż do dołu oraz sześć k o n t r a f a ł d ó w z t y ł u , czyli p o trzy z k a ż d e j s t r o n y « s ł u p a » (ryc. 27), n a d t o w p o ł a c h t y l n i c h p o t r z y f a ł d y mniejsze, i d ą c e o d pasa i akcentowane metalowym guzikiem błyszczą­ c y m . K o ł n i e r z tej s u k m a n y b y ł l e ż ą c y a p o s i a d a ł z p r z o d u c z e r w o n e k l a p y r o z c h y l o n e n a b o k i ( T a b l . I ) i o d s ł a n i a j ą c e g ó r n ą część k a m i z e l k i zapinanej p o d s a m ą szyją. P o d p a c h a m i b y ł y czwo­ r o b o c z n e ł d i n y z j e d n y m b o k i e m sferycznie w g i ę t y m o d s t r o n y p a c h y ( r y c . 2 8 ) . U rękawów c z e r w o n e w y ł o g i z t a k i e j samej c z e r w o n e j l u b a m a r a n t o w e j f l a n e l i , j a k n a k l a p a c h u k o ł n i e r z a , albo też samo bramowanie u b r z e g ó w kołnierza, klap i Strój Kaszubski — 3 mankietów. 33 �Ryc. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. Kożuch O kroju kożuchy i wyglądzie Kaszubów kaszubskiego kożucha wschodnich, używane nic bliższego w XVII nie w i e m y . i XVIII wieku Słowińców znad jeziora Gardzieńskiego, a K a b a t k ó w znad Ł e b y z d w ó c h skór baranich: jedna przykrywała przód, a druga t y ł na głowę robiono okrągły otwór, a z b o k u przyszywano 4 6 4 5 Prawdopodobnie przypominały kożuchy . K o ż u c h t a k i s k ł a d a ł się . Zeszywano je na ramionach, rękawy. Płaszcz Dłużej niż sukmana przetrwał na Kaszubach płaszcz z peleryną, przypominający wierzchni u b i ó r w o ź n i c ó w d y l i ż a n s o w y c h z X V I I I i pocz. X I X wieku, tzw. z wełnianego był bardzo samodziału, farbowanego na kolor roąuelaurl. granatowy l u b czarny. Był o n uszyty Sięgał do kostek, obszerny, z t y ł u p o s i a d a ł u d o ł u r o z p ó r , a p o b o k a c h g ł ę b o k i e kieszenie. Górą o k r y w a ł a g o p e l e r y n a s i ę g a j ą c a d o k o ń c a r ę k a w ó w , a p r z y p i n a n a p o d k o ł n i e r z e m ( r y c . 18). Obawie Kaszubi przywiązywali człowieka. Bez d u ż ą w a g ę d o o b u w i a i w e d ł u g niego oceniali p o z y c j ę społeczną I s t n i a ł y liczne z w r o t y s ł o w n e i w y ś m i e w n e o k r e ś l e n i a , k t ó r e d a w a ł y t e m u w y r a z . Skorznie c z y l i b u t y z c h o l e w a m i b y ł y j e d n y m z w a ż n i e j s z y c h s z c z e g ó ł ó w skorzni n o w y c h i d o b r z e wywiksowanych c z y l i b ł y s z c z ą c y c h n i e uroczystościowy, a szczególnie Najpospolitsze stroju regionalnego. istniał żaden strój weselny. były b u t y z surowej, nie farbowanej skosy. W p o ł u d n i o w e j części Kaszub, j a k pisze K u j o t , u ż y w a n o « m o c n y c h j a ł o w i c z y c h b u t ó w , nieraz s m o ł ą n a s i ą k ł y c h » 1 1 . Rybacy jeziorni moczyli buty w r y b i m tłuszczu, aby s k ó r ę u o d p o r n i ć na działanie wody. Buty rybackie s ą d ł u ż s z e o d t y c h , k t ó r e n o s z ą r o l n i c y , c o p o d k r e ś l a D e r d o w s k i . Jego « p o n C z o r l i ń ś c i » dłudzie skorznie, Helskim, k t ó r z y « n a n o g u m i e ł i s k o r z n i e p o s ą m pas U ludności śródlądowej wysokie, rybackie buty z w ą wyszedł z wody Do ma — w i d o c z n i e j e d n a k nie t a k wielkie, j a k r y b a c y m o r s c y z C h a ł u p n a p ó ł w y s p i e skrampował na dół g ó r n y pracy gospodarczej, obute». krampówki, a to dlatego, że gdy r y b a k brzeg cholewy i wtedy b u t y sięgały m u t y l k o do k o l a n . codziennej, K a s z u b z w y k l e nie w k ł a d a ł skorzni, o s z c z ę d z a ł j e na n i e d z i e l ę . O b u w a ł n a t o m i a s t s t a r e b u t y c z y l i k u r p i e (1. p o j . k u r p a ) . P a w e ł S z e f k a s t w i e r d z a , ż e « j e s z c z e w r . 1914/18 starzy gburze z a m a w i a l i sobie s k i e » fasony b u t a . B u t t e n m i a ł k r ó t k ą , o k o ł o 16—18 c m w y s o k ą , a d o ś ć s z e r o k ą 34 «kaszubcholewkę, �sięgającą zaledwie do łydki. Charakterystyczną cechą kaszubskiego buta było, że robiono go z d w ó c h części m i ę k k i e j s k ó r y (przedniej i tylnej). P o ł ą c z e n i a t y c h d w ó c h części d o k o n y w a n o z a p o m o c ą s z w u z w k ł a d k ą p a s e m k a s k ó r y , p r z y c z y m szew w y s t ę p o w a ł p o o b u b o k a c h buta. N i e w y s t ę p o w a ł y t u c z ę ś c i g ó r n e ( c h o l e w a ) i c z ę ś ć d o l n a ( o k r y c i e s t o p y ) , lecz p r z e d n i a i t y l n a . Przednia część g ó r ą przechodziła w cholewę, a dół w przednią, wierzchnią część stopy. P r z y g o t o w a n i e przedniej części « s k o r z n i » p r z y s p a r z a ł o zawsze s z e w c o m s p o r o okrycia kłopotu, p o n i e w a ż trzeba j ą b y ł o p r a s o w a ć do kształtu n o g i na specjalnym kopycie-prawidie. T y l n a c z ę ś ć k u g ó r z e s t a n o w i ł a t y ł c h o l e w y , z a ś d ó ł — p i ę t ę . W y k o n y w a n i e tej c z ę ś c i n i e p r z y s p a ­ r z a ł o s z e w c o m j u ż t y l e k ł o p o t u . B u t y l u d o w e r o b i o n e b y ł y zawsze z czarnej s k ó r y , z t a k z w a ­ nego « b o k s u » . W e w n ą t r z w c h o l e w k ę w s z y w a n o ucha z mocnego łatwiej ubierano but na płótna, z pomocą którego nogę. O b o k b u t ó w w y s o k i c h noszono na Kaszubach niskie obuwie w y d ł u b a n e z drzewa, «chodakami», podobne T a k samo pospolite j a k chodaki są 0 drewnianej podeszwie i s k ó r z a n y m Patok około twierdzi, że drewniane połowy wieku klumpa. koercze, czy korki t o znaczy m ę s k i e pantofle robocze brzmi kujona zwane albo d o « s a b o t ó w » . Jego n a z w a w y ś m i e w n a wierzchu. W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego pantofle zaprowadzili na Kaszubach u b i e g ł e g o . Jest t o b a r d z o prawdopodobne, koloniści 4 8 . niemieccy gdyż np. w Wielkopolsce l u d r o z p o z n a w a ł k o l o n i s t ó w właśnie p o takich pantoflach. W komplecie o d z i e ż y roboczej o b u w i e nie w y s t ę p u j e nieraz wcale. C e y n o w a z a o b s e r w o w a ł : «kiedy ciepło było, chodzili oni na wsi « b o s k o » , t j . b o s o » . W z i m i e w k ł a d a się n a n o g ę ciepłe, grube skarpetki, a w razie przemoczenia nogawic w c i ą g a się w e ł n i a n e p o ń c z o c h y i w k ł a d a chodaki czyli Okrycie kloka lub klocka. zywać pod b r o d ą 4 9 w okresie muce, czapy futrzane z nausznicami a w Kamienicy Królewskiej w pow. kartuzkim Podczas m r o z u l u b ś n i e ż y c y m o ż n a b y ł o m u c ę s p u s z c z a ć n a uszy i z a w i ą ­ 1) w c a ł o ś c i szyte ze s k ó r y z f u t r e m n a w i e r z c h u , a l b o t e ż 2 ) z o p u s z k ą g ł o w y i d e n k i e m s u k i e n n y m o b a r w i e c i e m n o - z i e l o n e j . N o s z o n o j e jeszcze międzywojennym Aczkolwiek koercze. . S z y t o j e ze s k ó r y c z a r n e g o j a g n i ę c i a . J a k w y k a z u j e r y s u n e k ( r y c . 2 9 ) i s t n i a ł y d w a rodzaje czapek: baranią wokół kapuza, lub części głowy Barda© typowym na Kaszubach nakryciem głowy były 1 długim okryciem k a r k u . Z w a n o je także korki dolnej 6 0 . c z a p k ę f u t r z a n ą noszono na K a s z u b a c h o k a ż d e j porze, t o j e d n a k o b o k niej b y ł y w u ż y c i u r ó w n i e ż przez c a ł y r o k kapelusze, s z c z e g ó l n i e w m o m e n t a c h u r o c z y s t o ś c i o w y c h . Kapelusz czarny filcowy, o m a ł y m rondzie i niskiej g ł ó w c e n a l e ż a ł d o stroju pana m ł o d e g o , a t a k ż e starszego d r u ż b y . P o z a t y m i s t n i a ł y z p o c z . X I X w . k a p e l u s z e p o d o b n e d o c y l i n d r ó w . B y ł t o refleks s t y l u B i e d e r m a y c r a , k t ó r e g o p r z e j a w y z a c h o w a ł y się w p o w . m o r s k i m . P o d w z g l ę d e m k s z t a ł t u p o d z i e l i ć m o ż n a kapelusze kaszubskie n a cztery t y p y : 1) k a p e l u s z z w ą s k i m r o n d e m a w y s o k ą g ł ó w k ą w k s z t a ł c i e s t o ż k a ś c i ę t e g o — t y p w y w o d z ą c y s i ę jeszcze ze ś r e d n i o w i e c z a , 2 ) t a k a ż f o r m a t y l k o u s z t y w n i o n a p o s i a d a j ą c a k s z t a ł t o d w r ó c o n e g o stożka ś c i ę t e g o — t y p o k r e s u B i e d e r m a y e r a , 3) k a p e l u s z z g ł ó w k ą u s z t y w n i o n ą i p o c h y l o n ą k u p r z o ­ d o w i , w z o r o w a n y na czapkach « u r z ę d o w y c h » z p o ł o w y X I X w i e k u i 4) kapelusz z m i ę k k ą główką, a szerszą krezą — typ miejski z k o ń c a w. X I X . Ponad t o w lecie n o s z o n o kapelusze słomkowe o denku UZUPEŁNIENIE O pasach nie w s p o m i n a nic ź r ó d ł o STROJU najbardziej wysokim. MĘSKIEGO miarodajne — Cenowa. Mimo tego nie m o ż n a przeoczyć wzmianki Kujota, że na przełomie X V I I I wieku chłopi z p ó ł w y s p u Helskiego przepasywali s u k m a n y c z e r w o n y m i szalami. B a d a n i a w y k a z a ł y , ż e kaszubska, z u b o ż a ł a szlachta zagrodowa zachowała 3* dłużej strój tradycyjny, m . i n . sukmany, na k t ó r e zakładała pas 5 1 . 35 �Jeśli z a ś stwierdzamy, ż e m i ę d z y s z l a c h t ą z a g r o d o w ą i g b u r a m i nie b y ł o r ó ż n i c w t r z e b a w i ę c i t e n c z e r w o n y pas stroju, zaliczyć do całości historycznego stroju kaszubskiego. Szalik w i ą z a n y n a szyi nie s t a n o w i ł cechy charakterystycznej s t r o j u kaszubskiego. W l a t a c h p o r. b y w a ł o n zielony lub 1870 wzorzysty. J e d y n ą o z d o b ą stroju m ę s k i e g o b y ł y dawniej guzy bursztynowe i srebrne g u z i k i . N a Kaszubach zachodnich w y s t ę p o w a ł y powszechnie r ę k a w i c e w e ł n i a n e , w p o ł o w i e białe, a w p o ł o w i e wzorzyste. I s t n i a ł y one k o l w i e k nigdzie w literaturze nie w pow. kartuzkim Uzupełnieniem w formie niezawodnie r ó w n i e ż na Kaszubach wschodnich, spotykamy o nich żadnej wzmianki. Obecnie w y r a b i a acz­ się białe rękawice z długim mankietem, w e w n ą t r z grubo wymoszczone. stroju Kaszuba była rogowa tabakierka w kształcie rożka, lub puzderka oraz laska kunsztownie zagięta, w y k o n a n a na specjalnym wiśniowa przyrządzie. Ryc. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. Rozdział OGÓLNY VI OPIS S T R O J U KOBIECEGO O ile strój m ę s k i na K a s z u b a c h jest s k r o m n y , ciemny, p r z e w a ż n i e j e d n o b a r w n y i nie z d o ­ b i o n y — t o o d z i e ż k o b i e c ą cechuje u r o z m a i c e n i e b a r w i L u d o w y strój kobiecy na Kaszubach składa gorsetu dla dziewcząt, a kabacika dla m ę ż a t e k , dla starszych ciemnej — do tego pięknie strojność. się z p r z y r a m k o w e j koszuli dwuczęściowej, sutej s p ó d n i c z k i , z a p a s k i b i a ł e j d l a młodych, w y s z y w a n y czepeczek, c z y c h u s t k a w i ą z a n a pod b r o d ę , a j a k o wystrój całości wstęgi, w s t ą ż k i i hafty. O g ó l n y opis stroju kaszebściej biołki A l e to nie b y ł strój o b o w i ą z u j ą c y ze S ł a w o s z y n a w p o w . p u c k i m dał Florian 5 2 Cenowa . ogólnie. N i e p o w t a r z a j ą c tego, co j u ż p o w i e d z i a n o we w s t ę p i e , w y s t ę p o w a ł y na K a s z u b a c h n a s t ę ­ pujące typy stroju. spódnica, Letni strój na p ó ł n o c y był na zapaska i p o ń c z o c h y . wstążeczka i kołnierzyk koszuli krezę adamaszkową kwiatami. Tylko w ł o s y splecione w j e d e n w a r k o c z s p i n a ł a także. Tylko zakupioną w Czarne były też płytkie ogół biały. N a l e ż a ł y d o ń koszula, kabat, Gdańsku, na a na kabacik biały wyrzucały czerwona Kaszubki plecy c z e r w o n ą c h u s t k ę u s i a n ą wąską czarnymi trzewiczki. S t r ó j z i m o w y k o b i e t szyto z i n n y c h m a t e r i a ł ó w i innego k o l o r u . S k ł a d a ł się o n z d w u c z ę ś ­ ciowej koszuli, z kwiatami s p ó d n i c y bajowej, czerwonymi, kabata s u k n i zielonej z c z a r n y m i k w i a t a m i zielonego l u b granatowego, lub ciemno brunatnej pończoch białych i czarnych trzewików. C a ł k i e m inny wyraz posiada strój, k t ó r e g o cechą była koszula z długimi szerokimi r ę k a ­ wami 36 spinanymi w środku, kolorową wstążeczką niebieską, różową lub czerwoną. N a nią �wdziewano k r ó t k ą s p ó d n i c z k ę do p o ł o w y łydek, gęsto s f a ł d o w a n ą . K o l o r jej był r ó ż n y : w o n y l u b zielony z d r u k o w a n y m i k w i a t a m i albo jasno-niebieski z d r o b n y m i białymi t a m i . D o s p ó d n i c z k i p r z y s z y t y b y ł z t e g o ż m a t e r i a ł u s t a n i k bez r ę k a w ó w . Z a p a s k a , odmiennego koloru, najczęściej biała, płócienna, obszyta kupną koronką albo czer­ kwia­ zwykle jedwabna. W chłodniejsze d n i wdziewano g r a n a t o w y kabatek z r ę k a w a m i , k t ó r y opinano paskiem, a na plecy zarzucano dużą chustkę brunatną. Strojowi t e m u n a d a w a ł charakterystyczny wyraz czepek. D z i e w c z ę t a n o s i ł y czepki białe, strojne w k u p n e k o r o n k i oraz w d u ż e r ó ż o w e l u b b i a ł e w s t ą ż k i przyszyte po b o k a c h i z w i ą z y w a n e p o d b r o d ą w k o k a r d ę . W d n i powszednie nosiły k o l o r o w e c z e p k i p e r k a l i k o w e a starsze n i e w i a s t y w czasie c h ł o d u — k a p u z y . Na H e l u b y ł o w u ż y c i u z ł o t o g ł o w i e l u b obszyte c z a r n y m i k o r o n k a m i czepki, z o p a d a ł n a p l e c y p ę k r ó ż n o k o l o r o w y c h w s t ą ż e k . C z e p k i te p r z y p i n a n o p o d b r o d ą wonymi lub biało-niebieskimi, szerokimi wstęgami, związywanymi których biało-czer­ w efektowną kokardę. K o b i e c y strój o b r z ę d o w y przez n i k o g o nie z o s t a ł opisany. N a w e t C e n o w a więcej 0 w e s e l n y m s t r o j u S ł o w i ń c ó w i K a b a t k ó w , n i ż o s t r o j u ze swego r o d z o n e g o wiedział Sławoszyna. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS S T R O J U KOBIECEGO Koszula N a K a s z u b a c h , p o d o b n i e j a k w W i e l k o p o l s c e , w y s t ę p u j ą d w a rodzaje k o s z u l : z k r ó t k i m i 1 długimi widzimy rękawami. Wedle Cenowy «biołki nosiły zgło z k r ó t k i m i rękawami». Takie «zgło» na fotografii Gulgowskiego u d w u kobiet, n i o s ą c y c h drzewo z lasu. B y ć m o ż e , ż e na Kaszubach ś r o d k o w y c h kobiety z a m ę ż n e innych koszul nie w k ł a d a ł y , gdyż kryły je przecież pod kabatkfem. Koszula dziewczęca posiada r ę k a w y długie, z a k o ń c z o n e m a n k i e c i k i e m oraz m a ł y stojący k o ł n i e r z y k . N i e z a p i n a ł a s i ę n a g u z i c z k i , lecz w i ą z a ł a n a w ą s k i e , c z e r w o n e t a s i e m k i . N a t o m i a s t u d z i e w c z ą t n o s z ą c y c h gorsety r ę k a w k o s z u l i u w y d a t n i a ł się silniej, g d y ż s t a n o w i ł w a ż n ą c z ę ś ć stroju. Koszulę t a k ą z w ą dziś na wsi Pod względem część tzw. kroju popleck — «bluzka». koszula kobieca jest p r z y r a m k o w a , a n a d t o z p ł ó t n a lepszego, a d o l n a t z w . uzemk — dwuczęściowa: z p ł ó t n a grubszego 5 3 górna (ryc. 30,31). Gorset Na k o s z u l ę w k ł a d a K a s z u b k a gorset l u b staniczek, k t ó r e t o części o d z i e ż y nie posiadają odmiennej nazwy. P o n i e w a ż i c h funkcja zasadnicza jest t a k a sama, j a k m ę s k i e j kamizeli, przeto zarówno gorsik, j a k i staniczek o t r z y m a ł y g w a r o w ą n a z w ę liwk. Ponieważ żaden okaz sta­ n i k a n i e z a c h o w a ł s i ę a n i w m u z e u m a n i w t e r e n i e , c e n n e d l a nas s ą u r y w k o w e p r z e k a z y w l i ­ t e r a t u r z e o d n o s z ą c e s i ę d o tej c z ę ś c i o d z i e ż y . J e ś l i C e y n o w a m ó w i , ż e p r z y r o b o c i e r o z b i e r a l i s i ę w lecie t a k c h ł o p i , j a k b i a ł k i n a liwk, t o należy rozumieć, że p o d kabatem nosiły kobiety stanik. Staniki m i e w a ł y nieraz r ę k a w y , g d y ż G u l g o w s k i podaje, ż e « O b c i s ł y stanik p o s i a d a ł bufiaste r ę k a w y , k t ó r e w p o ł o w i e z a w i ą z y w a n o tasiemką». S t a n i k i n o s z o n e l a t e m b y ł y p ł ó c i e n n e , b i a ł e . B y w a ł y t e ż i g r a n a t o w e , a szyte b y ł y z m n i e j ­ szych resztek s a m o d z i a ł u f a r b o w a n e g o na g a r d e r o b ę m ę s k ą (ryc. 32). J e ż e l i j e d n a k P e r n i n , w s p o m i n a j ą c K a s z u b y p o ł u d n i o w e , pisze, ż e K a s z u b k i « . . . m a j ą czer- w o n o - k o l o r o w e pasiaste s p ó d n i c e i s t a n i c z k i » , t o m o ż e o d n o s i s i ę t o d o g o r s e t ó w . T a k i e w ł a ś n i e prążkowane sznurówki-gorsety widzimy na sztychach M . Deischa u rybaczek gdańskich. Pasiaste b y ł y t e ż c z e r w o n o - z i e l o n e k a m i z e l e m ę s k i e . D a w n e s t w i e r d z e n i e g o r s e t u w s t r o j u k o ­ biecym na Kaszubach znajdujemy w pieśni l u d o w e j : «Sznuruj-że się, sznuruj, k u p i ę j a ci wstęg a » , albo t e ż «Idzie K a s i u l a usznurowana, trzema chusteczki k o r o n o w a n a » 5 4 . 37 �rzestowa, pow. K a r t u z y , wierzchnia s p ó d n i c a , t o czife/, a « s p ó d n i c a » o z n a c z a h a l k ę . 11 halek m o g ł o być drugiej. 1 kilka, noszonych jedna miał kieszeń wnętrzną z boku, dłubaną, przy rozporze. J • na czyli we­ «Spódnica» miała dużą kieszeń naszywaną, w której i i ł • \ ¡1 f, li n !! EE3 EB 0 Czitel Takich nenka przynosiła dzieciom gruszki. W Wejherowie spódnica, gdy na spódnicę tymczasem na wsi mówiono nazywają spódnicę suknią. G a t u n e k m a t e r i a ł u na s p ó d n i c ę był r ó ż n y . ' i ' i "i!'J « S p ó d n i c a była biała, bajowa. Suknia z półw e ł n i a n e j m a t e r i i » — pisze G u l g o w s k i . nim zanotował Patok: «Spódnica o d s p o d u , z baju, b y ł a nie Przed noszona podszewkowana. Wierzchnia utkana z lnu i wełny». W k r o j u s p ó d n i c y z a u w a ż y ć się d a d z ą r o d z a j e : starszy i n o w s z y . Starsza Ryc. 30. Krój koszuli (widok z przodu). Ryc. 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. Z informacji terenowych teriał na gorsety był wynika, że ma­ wełniano-lniany. Gorsety kaszubskie z a r ó w n o g d a ń s k i e , j a k i wiejskie, nie b y ł y zdobione. wzmiankuje, że « w niedzielę biety idące do kościoła do Jeśli zaś Pernin widzieliśmy ko­ Swarzewa w czar­ nych, j e d w a b n y c h staniczkach, srebrem tykanych» 5 5 — to przyjąć należy, prze- że jest tu m o w a o g o r s e t a c h z b r o k a t u , g d y ż b y ł t o czas, k i e d y tego r o d z a j u gorsety u ż y w a n e b y ł y w r ó ż ­ nych okolicach Polski. Mało natomiast jest p r a w d o p o d o b n e , aby haft n i c i ą s r e b r n ą b y ł sto­ sowany jedynie w Swarzewie, a u s z e d ł wszystkich piszących o uwagi Kaszubach. Spódnica W kaszubskim stroju kobiecym niamy spódnicę wierzchnią i Wedle 38 informacji rozróż­ spodnią. pewnej staruszki z Bo- dwa spódnica Ryc. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. Ryc. 33. Krój zapaski. �b y ł a obszerna, s f a ł d o w a n a . U kobiet starszych do kostek, u dziewcząt na w y s o k o ś ć łydek. sięga Wykony­ wano j ą w ten sposób, że r o z k ł a d a n o tkaninę w pro­ stokąt, fałdowano jeden fałd gumowano czyli te f a ł d y t a s i e m k ą . K r o j o n o r o k o ś c i zeszywano Drugi i to tak gęsto, zachodził na drugi. Następnie aby podszywano w z d ł u ż , a n i e ś c i n a n e sze­ razem. krój późniejszy polegał n a t y m , ż e poszcze­ g ó l n e s z e r o k o ś c i b y ł y k l i n o w a n e k u g ó r z e . W ten spo­ sób spódnica od góry oblegając biodra, kość w pasie u k ł a d a ł a a mimo się gładko, to dół zachowywał szero­ tradycyjną. Na spódnice mające ś c i o w y c h nie s z c z ę d z o n o dej p o t r z e b a b y ł o służyć do celów materiału. 14 ł o k c i o Dla szerokości w i a d a n o W C h m i e l n i e , Że Ś l u b n ą Suknię dole, n a klepisku, aby b y ł o d o ś ć uroczysto­ panny mło­ 70 c m . O p o ­ SZytO W StO- R y c . 3 4 J u p kobieca. Okaz w Muzeum a miejsca n a r o z ł o ż ę - w Kartuzach, nie d u ż e j sztuki m a t e r i a ł u . Wierzchnie s p ó d n i c e s a m o d z i a ł o w e b y w a ł y jednolite w barwie, spodnie z a ś jednobarwne l u b wzorzyste. D o wzorzystych o z d ó b t k a c k i c h zaliczyć n a l e ż y pasiaki oraz k r a t k i . p a s i a k ó w kaszubskich j a k o m a t e r i a ł u n a wierzchnie odzienie jest dziś t r u d n y d o Wiemy, w że w X I I wieku istniało na Kaszubach osadzie r y b a c k i e j w Gdańsku dowodzą, tkactwo pasiakowe. że w t y l k o z c z a r n e j i b i a ł e j w e ł n y , ale i b a r w i o n e j n a średniowieczu kolor Problem rozwiązania. Wspaniałe wykopaliska tkano żółty, czerwony u nas pasiaki a może nie i niebieski. Czy j e d n a k w n a s t ę p n y c h w i e k a c h tego rodzaju t k a c t w o b y ł o k o n t y n u o w a n e , b r a k n a m d o k u m e n t a r n y c h p r z e k a z ó w . K a r o l P e r n i n w relacjach swoich z K a s z u b p o ł u d n i o w y c h z r. w s p o m i n a j ż e k o b i e t y « m a j ą czerwone l u b c z e r w o n o - k o l o r o w e , pasiaste w e ł n i a n e 1886 spódnice» 5 6 i u w a g ę t ę p o w t a r z a t e ż w i n n y m miejscu. Najstarsze j e d n a k k o b i e t y z p o w . kartuzkiego, k o ś cierskiego, chojnickiego i wejherowskiego nic o tkactwie p a s i a k ó w na K a s z u b a c h powiedzieć n i e m o g ł y . W p r a w d z i e z a g a d n i e n i e b a r w y s p ó d n i c p o r u s z a G o ł ę b i e w s k i w r . 1880, ale u w a g i jego nie o d n o s z ą się z c a ł ą p e w n o ś c i ą do b a r w i s t o ś c i uzyskiwanej t e c h n i k ą t k a c k ą : «Kobiety nosiły g ł a d k i e s p ó d n i c e , nie m a j ą c e j e d n a k ani jednolitego k r o j u ani b a r w y . M o ż n a t o było z a o b s e r w o w a ć na n i e m i e c k i m H e l u , gdzie k o b i e t y n a c o d z i e ń c h o d z i ł y w s p ó d n i c a c h z jasno­ niebieskiej etaminy z białymi p u n k t a m i , gdy natomiast we wsiach kaszubskich panowała największa rozmaitość pod względem spódnic, k a b a t ó w i chustek». Na o g ó ł m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e w ostatniej ć w i e r c i X I X w i e k u K a s z u b k o m p o d o b a ł y się suknie brunatne i granatowe, « b r u n e i m o e d r e » , gdy tymczasem dały spódniczki dziewczęta najchętniej wkła­ niebieskie. W s z y s t k i e te w i e r z c h n i e s p ó d n i c e b y ł y g ł a d k i e , b e z w z o r ó w c z y p a s ó w . Z r e g u ł y b y ł y samodziałowe, wełniano-lniane lub one bawełniane. Inaczej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa u ż y c i a d o s p ó d n i c t k a n i n r ę c z n i e d r u k o w a n y c h we w z o r y . W k o ń c u u b . w i e k u pisze P a t o k o regionach p ó ł n o c n y c h , że «...spódnica, i w e ł n y m o g ł a b y ć albo ciemno-brunatna w czerwone k w i a t y , utkana z lnu albo t e ż zielona, a wówczas m i a ł a c z a r n e k w i a t y » , a G u l g o w s k i o k . r . 1911 z p o w . K o ś c i e r s k i e g o n o t u j e , ż e « s u k n i e p o s i a ­ d a ł y zazwyczaj w z ó r n a d r u k o w a n y i t o z czarnych k w i a t ó w na c z e r w o n y m czy z i e l o n y m t l e » . I n f o r m a c j e te o d n o s i ć się m o g ą z a r ó w n o rękodzielni do farbiarstwa fabrycznego, j a k i w y r o b ó w l u d o w y c h farbiarsko-drukarskich. Przejawem m o d y miejskiej s ą r ó ż n e naszywki na s p ó d n i c a c h . W Wejherowie stare k o b i e t y , ż e n a s z y w a n o t r z y c z a r n e l a m p a s y u b r z e g u s p ó d n i c y . W p r o w a d z e n i e t a ś m o w e j d o s p ó d n i c i sukien kobiecych datuje dekoracji się o d 70—80 lat, o c z y m m o ż n a się prze­ k o n a ć , p r z e g l ą d a j ą c ó w c z e s n e ż u r n a l e m ó d . O z d o b y te w p r o w a d z o n o n a w s i p o d mody pamiętają wpływem miejskiej. 39 �Zapaska Fartuszek dziewczęcy dopełnienie stroju. Szertuch k o b i e c y czy f a r t u c h k o b i e t z a m ę ż n y c h różnił się o d zapaski dziewczęcej. stanowi na Kobiety Kaszubach zamężne nosiły konieczne fartuchy obszerne, z a c h o d z ą c e d o t y ł u , sięgające dolnego brzegu s p ó d n i c y , n i c z y m nie z d o b i o n e . święto—jedwabne, na codzień — płócienne. K o l o r ich kontrastował z b a r w ą Na spódnicy, od k t ó r e j b y w a ł y z w y k l e ciemniejsze. K a ż d a « b i a ł k a » m i a ł a k i l k a niebieskich f a r t u c h ó w n a co­ d z i e ń , ale j e d n ą j e d w a b n ą , c i e m n o - z i e l o n ą z a p a s k ę n a u r o c z y s t e okazje. K o b i e c y f a r t u c h w i ą z a n o w t e n s p o s ó b , ż e z p r z o d u n a k ł a d a n o g o w pasie n a k a b a t , na­ tomiast z tyłu w i ą z a n o fartuch p o d kabatem, aby tylne fałdy kabata p o z o s t a w a ł y na wierzchu, a wiązanie było Fartuszek niewidoczne. d z i e w c z ę c y b y ł biały, p ł ó c i e n n y , a w r o z m i a r a c h swych znacznie kobiecego (ryc. 33). — I n f o r m u j e Szefka, mniejszy od że m a o n 35—40 c m d ł u g o ś c i oraz s z e r o k o ś c i w pa­ sie 4 0 c m , a u d o ł u o k o ł o 55 c m , n a d t o d o d a j e , ż e « f a r t u s z k i s z y t o z c i e n k i e g o , b i a ł e g o p ł ó t n a » . P o r . 1870 z a m i a s t p ł ó t n a z a c z ę t o u ż y w a ć b a t y s t u , ż o r ż e t y , m a r k i z e t y l u b p e r k a l u . » Zarówno f a r t u c h y kobiece, j a k f a r t u s z k i d z i e w c z ę c e szyto w s p o s ó b p o d o b n y , j a k s p ó d n i c e , m i a n o w i c i e z jednej sztuki p ł ó t n a , k t ó r e f a ł d o w a n o z jednego brzegu p ł a t a . « S z e r t u c h » , j a k podaje Tetzner, obszyty b y ł k o r o n k ą . W c h o d z i ł y t u w g r ę k o r o n k i kupne fabryczne, bo k o r o n k a r s t w o l u d o w i kaszubskiemu było nieznane. Fartuszki do stroju świetlicowego zdobiono u d o ł u szlakiem haftu wielobarwnego, k t ó r y w y t w o r z o n y z o s t a ł , j a k w i a d o m o , w l a t a c h 1906—1920. M ł o d e K a s z u b k i p o s ł u g u j ą się dziś h a f t e m s i e d m i o b a r w n y m w g ł ę b o k i m p r z e k o n a n i u , że n a n i m w ł a ś n i e polega specyfika regio­ nalna reprezentacyjnego stroju kaszubskiego. Ryc. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 40 �Jupa były wierzchnim, czańskiej tego z samego czarnym świątecznym końcem X V I I I w. koloru, lub który sepiowym. i kabat okryciem mężatek przejętym Wykonywano występował je w przeważnie przez wieś z m o d y z aksamitu, czepkach-złotogłowiu jup kaszubskich więc kobaltowym, skomplikowany k r ó j , znamienny dla e p o k i r o k o k a , a przede wszystkim wielka ilość k l i n ó w , umożliwiających figury. cechą a był podkreślenie talii Charakterystyczną miesz­ przypuszczalnie C e l o m t y m s ł u ż y ł y r ó w n i e ż w y c i ę c i a w p ł a t a c h p r z e d n i c h . S i l n e za­ o k r ą g l e n i e r ę k a w ó w u r a m i o n p o z w a l a ł o na uzyskanie f a ł d ó w , k t ó r e n a d a w a ł y sylwecie k o b i e ­ cej s p e c j a l n y w y g l ą d ( r y c . 34, 35). * * Sukmanki w k s z t a ł c i e m ę s k i c h ( r y c . 27, 28) tylko więcej w c i ę t y c h w pasie, noszone były w dni chłodne. Czepce i chusty W s t r o j u k o b i e c y m w y s t ę p u j e t r o j a k i e n a k r y c i e g ł o w y : w i a n e k , c h u s t k a i czepiec. C h u s t k a w s p ó l n a jest k o b i e t o m i d z i e w c z ę t o m . Czepiec jest przede w s z y s t k i m n a k r y c i e m g ł o w y k o b i e t zamężnych, wianek natomiast przysługuje wyłącznie dziewczętom. N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że najdawniejszym powszechnym zwyczajowym nakryciem głowy d z i e w c z ą t b y ł w i a n e k k w i e t n y . W X V I I — X I X w i e k u z m i e n i ł się o n w u r o c z y s t y w i e n i e c z a ś l u binowy, i wielki wzbogacając pęk barwnych skromniejszy Dziewczęta na złoty do papierowymi — Bywał też uzu­ kwiatkami. w wian­ częściej w p l a t a ł y włosów i w zredukowanym szych «lawendowy», stale n i e c h o d z i ł y głowie przypinały o wstążek. ruciany, pełniony białymi, kach się w pęczki ten lub kwiatów sposób wianku szły do t a ń c a . T a k a r e l i k t o w a f o r m a w i a n k a z a c h o w a ł a się w zwyczajach i świętojańskich dożynkowych. Odpowiednikiem dziewczęcego j e s t czepiec k o b i e t z a m ę ż n y c h . wianka Czepki no­ szone b y ł y r ó w n i e ż p r z e z m ł o d z i e ż żeńską. 0 t a k i c h d z i e w c z ę c y c h czepeczkach w z m i a n ­ kuje Gulgowski, pisząc, że «na codzień dziewczęta n o s z ą włosy, przedzielone g ł a d k o 1 zakręcone w węzeł z tyłu głowy, pokrywają kiem białym lub kolorowym perkalikowym». a głowę czepecz- O tym zwyczaju, z n a n y m z r e s z t ą t a k ż e w W i e l k o p o l s c e , pisze Lorentz: «...dziewczęta nosiły czepki koron­ hulka, k o w e , zwane lub różowymi przystrojone wstążkami białymi jedwabnymi, które zawiązywały pod brodę w k o k a r d ę » Zwykle wkładały jednak na głowę dziewczęta chusteczkę C h u s t k a z a ś nie w y r ó ż n i a grup zasadniczo w t y m stopniu, j a k Kobiety zamężne nosiły 5 7 . kaszubskie (ryc. 36). kobiecych czepek. kilka odmian Ryc. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 41 �Ryc. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. c z e p c ó w . Z a c z y n a j ą c o d najskromniejszych, w y m i e n i ć cisłe c z a p k i w k ł a d a n e do snu, celem ochrony należy nocnice t j . białe, płócienne, ob­ włosów. — N a codzień były w użyciu wymie­ n i a n e p r z e z G u l g o w s k i e g o « k i t a j k o w e czepce ( r y c . 37) b i a ł e l u b k o l o r o w e » . C z e p c e o d ś w i ę t n e możemy oraz podzielić na dwie grupy, rembowane muce. którymi Gołębiewski z d w ó c h nakryciach głowy: « N a głowach złotogłowa, złotnice, są: zwane p ó ł w y s p u Helskiego nosiły kobiety w złotogłowy też r. 1888 dawniej z ł o t e m (ryc. 38), informuje o tych wyszywane czepce: k t ó r e j e d n a k j u ż w y c h o d z i ł y z u ż y c i a . Obecnie n o s z ą one c z a r n ą , nieraz j e d w a b n ą czapkę, obszytą wieloma drobnymi rąbkami, zwaną wstęgi na plecy, a do k t ó r e j na biało-niebieska. Podobne czepki noszono Kaszubskie złotogłowie, ze rabowana muca, przodzie przymocowana względu była z k t ó r e j s p a d a ł y szerokie wstążka też w sąsiednich parafiach na na kosztowność materiału i biało-czerwona wykonania gło b y ć powszechnym i j e d y n y m nakryciem g ł o w y kobiet. O b o k niego noszono z rąbkami. Odmianę rabowanej mucy p r z e d s t a w i a lub 5 8 lądzie...» . nie mo­ t e ż czepiec f o t o g r a f i a z p o c z . X X w . Jest t o , j a k w i d a ć , czepiec z d o b n y b i a ł ą f a l b a n k ą z h a f t e m a ż u r o w y m . Z r e s z t ą p r z y j ą ć n a l e ż y , ż e czepiec p r z e ­ chodził różne przemiany. P i e r w o t n i e b i a ł y — n o s i ł y go p r z e c i e ż « b i a ł k i » — szyty z p ł ó t n a , z m i e n i ł się w ostatnim s w o i m etapie n a czarny, j e d w a b n y , z d o b i o n y c z a r n y m i k o r o n k a m i i w i ą z a n y c z a r n ą wstążką. Zatracił też swoją właściwą o b o k siebie 5 9 rodzimą nazwę czepc lub czopka. R ó ż n e jego odmiany istniały . Czepki-złotnice charakteryzują się przede w s z y s t k i m m a ł y m i b o w i e m nie w f o r m i e k a p u z k i , opuszczonej rozmiarami. Noszono je na uszy. D e n k o p o k r y w a ł o zaledwie t y ł g ł o w y , a o t o k n i e d o s i ę g a ł c z o ł a i s k r o n i ( r y c . 39, 4 0 ) . Czepiec szyty b y ł z d w ó c h c z ę ś c i : z o w a l u , o ściętej p o d s t a w i e czyli z d e n k a i z o t o k u c z y l i z pasa o z w ę ż a j ą c y c h się k o ń c a c h (ryc. 41). P o d s p ó d d o d a w a n o sztywne wymoszczenie, np. z p a p i e r u l u b p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i . U d o ł u , p o b o k a c h czepca p r z y s z y w a n o w ą s k i e s k r a w k i m a t e r i a ł u z t a s i e m k a m i d o w i ą z a n i a , a b y czepiec n i e z m i e n i a ł swej p o z y c j i u t y ł u g ł o w y . W s z y s t ­ k i e te s z w y b y ł y m a ł o 42 widoczne. �Ryc. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. Używany materiał na z ł o t n i c e t o j e d w a b , aksamit, rzadziej brokat. B a r w a tego mate­ r i a ł u przedstawia p e w n ą r o z m a i t o ś ć . N a j c z ę s t s z y jest k o l o r b ł ę k i t n y , szafirowy, t a k ż e m o d r a k o w y o b o k szmaragdowego i ciemno-zielonego. S ą także czepce-złotnice z tłem b r u n a t n y m a w ó w c z a s m a o n t o n a c j ę c z e r w o n ą o r a z czepce c z a r n e l u b c i e m n o - g r a n a t o w e . N a z w ę swoją otrzymały złotnice o d haftu wykonanego złotymi lub srebrnymi nićmi. g r u p y tej j e d n a k ż e n a l e ż ą t e ż czepce z d o b i o n e h a f t e m k o l o r o w y m . się nazwa gwarowa wyszywane muce, w odróżnieniu D o n i c h zapewne od «złotnicy» czy Do odnosi «złotogłowy». K a s z u b k i n i e n o s i ł y n a g ł o w i e s a m e g o czepca, ale o w i j a ł y go c h u s t k ą n a l i n i i c z o ł a — s k r o n i — k a r k u . W t y m celu c h u s t k ę kwadratową, zwykle j e d w a b n ą w kolorze dobranym do czepca s k ł a d a ł y w t r ó j k ą t , a n a s t ę p n i e z w i j a ł y d o k s z t a ł t u o p a s k i , k t ó r ą k i l k a k r o t n i e koloru otaczały głowę. K o ń c e upinały w węzeł z dwoma odstającymi nad czołem rożkami, który to z n a n y jest d o s k o n a ł e w p o l s k i m stroju ludowym. Do dolnego b r z e g u czepca, szyte s ą m a ł e k l a p k i u s t y k u o t o k u z d e n k i e m , p r z y p i n a n o z k a ż d e j sposób gdzie p r z y ­ strony p o jednej wstążce i w i ą z a n o r a z e m w k o k a r d ę p o d b r o d ą . W s t ą ż k i te b y ł y n a d ł o ń s z e r o k i e , j e d w a b n e , białe z d e s e n i e m r ó ż w b a r w a c h z i e l o n e j i c z e r w o n e j , a o p a d a ł y k o ń c a m i n a 10 c m p o n i ż e j pasa. Rozróżniamy chustki nakrywające głowę oraz chusty naramienne. Według informacji K u j o t a z r . 1874 « . . . n i e w i a s t y k a s z u b s k i e . . . l a t e m n o s z ą n a g ł o w i e b i a ł ą , c i e n k ą c h u s t k ę , p o d b r o d ą w w ę z e ł z w i ą z a n ą , s t ą d « b i a ł k a m i » j e p r z e z w a n o » . P a r c z e w s k i w r . 1896 z a o b s e r w o w a ł 43 �Ryc. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. w pow. kościerskim, że «kobiety zawiązują głowę białymi chustkami, tak że gdy w święto t ł u m n i e i d ą d o k o ś c i o ł a w y g l ą d a j ą z d a l e k a , j a k b y s t a d o g ę s i » . P a t o k ze S t r z e l i n a w p o w . m o r ­ s k i m podaje, z lat ostatnich u b . w i e k u : « D o pracy w p o l u , l a t e m d z i e w c z ę t a w k ł a d a ł y białe kabatki i wielkie białe chustki na głowę». W z m i a n k i lnia­ nych lub bawełnianych te o d n o s z ą s i ę d o b i a ł y c h c h u s t e k służących do nakrywania głowy. U ż y w a n o Za pamięci Gołębiewskiego o k o ł o r . 1888 n a p ó ł w y s p i e H e l s k i m «noszono też... wprowadzone dopiero o d k i l k u lat w e ł n i a n e wyłącznie czarne, obecnie t a k ż e j u ż czerwone, t e ż chustek wełnianych. i w parafiach okolicznych chustki na głowę, pierwotnie niebieskie, białe a nawet różnokolorowe*. Były to chustki fabryczne, w e ł n i a n e i k o l o r o w e . Te, k t ó r e w i d z i m y u k o b i e t na fotografiach Gulgowskiego, a p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k ó w bie­ ż ą c e g o stulecia, c h a r a k t e r y z u j ą się przede w s z y s t k i m t y m , ż e s ą m a ł e , tyle t y l k o , aby s t a r c z y ł o na pokrycie głowy i mocne związanie p o d b r o d ą . T o właśnie mocne związanie naprowadza na wniosek, że były to białe chustki płócienne kwadratowe, składane w trójkąt, którego dosięgały końce pleców. N a t o m i a s t m ł o d a d z i e w c z y n a , k t ó r e j z d j ę c i e z n a j d u j e s i ę w tej samej k s i ą ż c e o k r y ł a głowę inaczej. Chusta ta jest b r ą z o w a , w e ł n i a n a , z d ł u g i m i f r ę d z l a m i , z w i ą z a n a l e k k o p o d brodą i posiada b i a ł y szlak o r n a m e n t o w a n y sta n a r a m i e n n a bione były kobiet ciężkie starszych. wełniane, O motywem takich s t o k r o c i . Jest t o w y r ó b chustkach gruntowane b r ą z o w o wspomina chusty fabryczny, Gulgowski, naramienne, że noszone chu­ ulu­ n p . we Wdzydzach». Na Kaszubach noszono też chusty zwane szalami tureckimi, rozpowszechnione kilkudziesięciu laty na c a ł y m zachodzie Polski. W i e l k o ś ć i c h w y n o s i ł a 4 x 3 p o s i a d a ł a d w a « l u s t r a » czarne bez ornamentacji. Koloryt metry. ogólny czerwono-brązowy. tzw. « o g ó r k ó w » z n a j d o w a ł się na szerokich szlakach u d w ó c h b o k ó w chusty oraz n a przed Całość Wzór węższych s z l a k a c h p o d ł u ż n y c h , ale w n i e c o o d m i e n n y m k o l o r z e . C h u s t y t a k i e z a z w y c z a j p r z e c i n a ł o s i ę na dwie części, dzieląc je na d w a kwadraty, k a ż d y z w ł a s n y m lustrem. T y m sposobem jedna chustka k a l k u l o w a ł a się taniej. K w a d r a t s k ł a d a ł o się w trójkąt, c z a r n ą jego część, czyli lustro, dawano na wierzch głowy, a resztę wyrzucając na 44 ramiona. �Ryc. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca, pow. Puck, okaz w Muzeum we Wdzydzach. Okrycie Kaszubki nosiły na nogach p o ń c z o c h y nóg czyli j a k m ó w i modre z czerzwionymi szwikłami po stronach. B y ł y i noszone w święta. Ceynowa nogawkę to pończochy wełniane, białe abo robione w d o m u N a nie o b u w a n o czarne t r z e w i k i , sięgające kostek, sznurowane i wy- wiksowane t o z n a c z y b ł y s z c z ą c e . K a s z u b k i n i e n o s i ł y skorzni t j . b u t ó w z c h o l e w a m i , a n i t e ż chodoków t j . o b u w i a w c a ł o ś c i d r e w n i a n e g o . Szlupki b y ł y t o m i ę k k i e p a n t o f l e , szyte z r e s z t e k m a t e r i a ł ó w o d z i e ż o w y c h , p o g a r d l i w i e z w a n e szłore. W W i e l k o p o l s c e o d p o w i a d a j ą i m laczki. W p a n t o f l a c h c h o d z o n o t y l k o p o d o m u . Uzupełnienia stroju — ozdoby W s t ą ż k i w y s t ę p o w a ł y z a r ó w n o w stroju dziewczęcym, j a k i w ubraniu o d ś w i ę t n y m kobiet z a m ę ż n y c h . W ą s k i e tasiemki służyły do spinania koszuli, gorsetu i naszyjników, wstęgi do ozdoby czepców. Wąskimi tasiemkami czyli blewiączkami a wiązano szerokie kołnierzyk, r ę k a w y koszuli p r z y mankiecikach, p o ń c z o c h y p o d k o l a n a m i oraz zasznurowywano U gorsik. koszuli b y ł y one zazwyczaj czerwone, u gorsetu przystosowane d o jego k o l o r y t u . Szerokich wstążek używano brodą w do przymocowywania czepców złotych na głowie. Zawiązywano je pod kokardę. G o ł ę b i e w s k i p i s z ą c o r ą b k o w a n e j czapce w s p o m n i a ł , ż e z n i e j « . . . s p a d a ł y s z e r o k i e w s t ę g i na plecy, a d o k t ó r e j na przodzie przymocowana była w s t ą ż k a biało-czerwona lub n i e b i e s k a » . N i k t n a t o m i a s t n i e z a n o t o w a ł , a b y ze w s t ę g t y c h w i ą z a n o k o k a r d y u Stare w s t ę g i o d czepców-złotogłowi, biało- gorsetów. przechowywane w M u z e u m w Kartuzach były białe, zdobne w czerwone r ó ż e i zielone Ustki. O i n n y c h o z d o b a c h s t r o j u pisze P e r n i n : « M a j ą . . . r a z p o r a z t a k ż e o z d o b y n a s z y i z b u r ­ sztynów, z kolorowych paciorków 6 0 kolczyki, krzyżyki...» . sztynu są niewątpliwie szklanych. P o s i a d a j ą odziedziczone pierścionki, bur­ krajowego pochodzenia. D o dziś a m b i c j ą k a ż d e j K a s z u b k i jest posia­ danie b u r s z t y n ó w . Przechowywano je w skarbczyku kobiecym w przegródce malowanej srebrne Szklane p a c i o r k i p o c h o d z i ł y z i m p o r t u . N a t o m i a s t o z d o b y z skrzyniówku, t o jest w wąskiej skrzyni. 45 �Ryc. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. K a ż d a n i e o m a l w i e ś z a o p a t r y w a ł a się w o z d o b y b u r s z t y n o w e we w ł a s n y m zakresie. D a w ­ niej b u r s z t y n i a r z e l u d o w i wykonywali podłużne kolczyki i paciorki do naszyjników c z ę c y c h , d z i ś z a ś p r z e w a ż n i e b r o s z k i najczęściej w k s z t a ł c i e s t o k r o c i . S ł u ż y ł y one do dziew­ ozdeby o d ś w i ę t n e g o o d z i e n i a . N a w s i w i d u j e s i ę jeszcze u l u b i o n e p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y b u r s z t y ­ n o w e k r z y ż y k i , zawieszone na w s t ą ż e c z c e u szyi. Z i n n y c h o z d ó b stroju kobiecego w y m i e n i ć n a l e ż y t a ś m y , pasy i naszywki, k t ó r e miejska zaszczepiła na w s i , szych, cekiny, b ł y s k o t k i j a k o p r z y s t r ó j z ł o t o g ł o w i a oraz p a n n y m ł o d e j , a wreszcie ż y w e l u b p a p i e r o w e k w i a t k i w p l a t a n e d o warkoczy moda wieńca otaczających w krag głowę. Rozdział MATERIAŁY W na WYTWÓRCY okresie s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i wsi kaszubskiej p r z e r ó b k a surowców i zużytkowanie ich odzież w y m a g a ł a współistnienia przędzalnictwa, tkactwa, krawiectwa, farbiarstwa, a póź­ niej r ę c z n e g o przemysłu Jak i I VIII to drukowania wzorów na tkaninach. Wszystko to miało pierwotnie charakter domowego. daleko p a m i ę ć ludzka sięga, mniejsze o w k a ż d y m d o m u z n a j d o w a ł się k o ł o w r o t e k strukturze pionowej zwane w pow. morskim piesk czyli oraz większe kółko, siodeł­ k o w e , istniejące o b o k tamtego. K o b i e t y p r z ę d ł y na n i c h len i w e ł n ę . P r z ę d z e n i e w e ł n y prze­ t r w a ł o dłużej od w y r o b u nici lnianych. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przędzalnictwo zaczęło gwał­ townie z a n i k a ć na P o m o r z u . W wrotkach. Przeważnie sprzęt l a t a c h 1933—1938 j u ż t y l k o ten jako bezużyteczny stare wędrował nerki na przędły strych. Po na koło­ I I wojnie ś w i a t o w e j p r z ę d z a l n i c t w o k a s z u b s k i e o d ż y ł o , z a c z ę t o w y r a b i a ć o d n o w a k o ł o w r o t k i i sprze­ d a w a ć je na t a r g u w 46 Kartuzach. �Ryc. 42. Czepek z motywami palczastymi. Z p r z ę d z a l n i c t w e m łączy się nierozerwalnie tkactwo d o m o w e . Z a n i k ł o j u ż przed I ś w i a t o w ą . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m rzadko j u ż m o ż n a b y ł o znaleźć na wsi krosna. •gkorąbane i spalone lub Niemniej m o ż n a oddane do wojną Zostały muzeum. d z i ś jeszcze u z y s k a ć w t e r e n i e i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e l u d o w e j p r o d u k c j i p ł ó t n a d o m o w e g o . Z p r z ę d z y lnianej t k a n o w i ę c 3 rodzaje p ł ó t n a : na z w y k ł e b i a ł e na koszule, n a rącznici, t a k ż e b i a ł e , ale o r ó ż n y c h r a p o r t a c h c z y l i nasypy t j . p o s z w y w drobną rutkę, a w i ę c k r a t k ę r ó ż o w ą dalej na Około roku obecnie na p o s t a w Spodnie męskie Najdelikatniejsze na wagę bieliznę. W b a w e ł n ę , a t y l k o na w ą t e k marengowate s z y t o białe na d o l n ą jej część czyli Wielką i białą. 1 9 1 1 , j a k pisze G u l g o w s k i « . . . n a b i e l i z n ę w y r a b i a s i ę p ł ó t n o l e n n a l e n , k t ó r e p o t e m n a s ł o ń c u b i e l o n o » . A l e w 10 l a t p ó ź n i e j M a j k o w s k i atoli w z o r a c h , wreszcie t r z e c i r o d z a j płótno stwierdza, że «najczęściej len. T a k powstaje z tkaniny bawełniano-lnianej, przeznaczano na popleck k o b i e c e j biorą półpłótno». czy w e ł n i a n o - l n i a n e j . koszuli, najmocniejsze zaś uzemk. p r z y k ł a d a n o na Kaszubach do ś n i e ż n o - b i a ł e g o t o n u p ł ó t n a przeznaczonego każdej wsi z n a j d o w a ł y się bielniki, u ż y t k o w a n e gromadnie, a zwyczajowym o b o w i ą z k i e m m ł o d y c h d z i e w c z ą t b y ł o d o p i l n o w y w a n i e b i e l ą c e g o się na s ł o ń c u p ł ó t n a . Tutaj na m u r a w i e , n a d brzegiem jeziora z b i e r a ł y się w i ę c g r u p y d z i e w c z ę c e , tutaj p o w s t a w a ł y pieśni, ludowe baśni, Produkcja a z n a n e d o t ą d s ą n a w s i p o d a n i a , ł ą c z ą c e s i ę ze s t a r y m i samodziałów wełnianych, wchodzących w skład bielnikami. stroju ludowego o p i e r a ł a się n i e t y l k o n a k u l t u r z e r o l n e j , ale i n a h o d o w l i . W i e l k i e p r z e s t r z e n i e ł ą k p r z e c i n a n e rzeczkami, p a s t w i s k a l e ś n e , a p r z e d s t u l a t y p r a k t y k o w a n a g d z i e n i e g d z i e jeszcze g o s p o d a r k a trójpolowa z u g o r a m i — wszystko t o s p r z y j a ł o h o d o w l i owiec (ryc. 37). P o d koniec w i e k u u b i e g ł e g o g b u r kaszubski w y p a s a ł po kilkadziesiąt sztuk owiec i b a r a n ó w , a m a ł o r o l n y c h ł o p m i a ł i c h c h o ć b y dwie lub trzy sztuki. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w okresie k u l m i n a c j i systemu kapitalistycznego, sytuacja ta u l e g ł a zasadniczym zmianom. Produkcja owczej w e ł n y nie o p ł a c a ł a się wobec zalewu wsi manu­ f a k t u r ą m i e j s k ą . Obecnie h o d o w l a ta w Polsce L u d o w e j r o z w i j a się p o m y ś l n i e , a z n i ą i p r z ę ­ d z a l n i c t w o , ale tkactwa j u ż nie z d o ł a n o uruchomić. 47 �48 �Ryc. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. Tradycyjny przemysł tkacki wctrp, w e ł n i a n e g o , zwanego 61 na Kaszubach a składającego charakteryzował się wyrobem samodziału się z o s n o w y w e ł n i a n e j i t a k i e g o ż w ą t k u , a n a s t ę p ­ nie w y r o b e m « s u k n a s a m o r o d n e g o * o osnowie b a w e ł n i a n e j , a w ą t k u w e ł n i a n y m . W ę p s y z i ­ m o w e szyto z « b a j i » t j . grubej t k a n i n y w e ł n i a n e j , p o d o b n e j do C e y n o w a pisze, że Seknja była warpowa. Dla fianeli. Z w a r p u szyto s u k m a n y . kobiet, j a k informuje Gulgowski, były ma­ teriały p o części p ó ł w e ł n i a n e t j . na postaw b r a ł o się len lub p ó ź n i e j b a w e ł n ę , a na w ą t e k w e ł n ę w różnych kolorach. D o tkactwa tradycyjnego należał prawdopodobnie w y r ó b krajek na d e s z c z ó ł k a c h tkackich znanych też w regionie p o b r a t y m c z y m u Kaszubek znad jeziora Ł e b s k i e g o i G a r d z i e ń s k i e g o . O produkcji krajek wspomina Ł ę g o w s k i w r. 1892: «...dziś o p r ó c z p ł ó t n a j u ż chyba tylko w s t ą ż k i n a r ę c z n y c h k r o s n a c h w y r a b i a j ą , a t e n w y r ó b j e s t n i e t y l k o n a K a s z u b a c h jeszcze d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y u d z i e w c z ą t w i e j s k i c h , ale d a w n i e j b y ł i w i n n y c h o k o l i c a c h P r u s Z a c h o d ­ nich znany. W n o w s z y c h czasach zdaje się p r a w i e w s z ę d z i e z a g i n ą ł . W s t ą ż k i a t o l i , a i g r u b e , p s t r e m a t e r i e p ł ó c i e n n e d o m o w e j r o b o t y u ż y w a j ą jeszcze p o l e w e j s t r o n i e W i s ł y , ale pochodzą z p o l s k i e j W a r m i i , g d z i e w i d o c z n i e p r z e m y s ł d o m o w y jeszcze n i e z u p e ł n i e z a g i n ą ł » 6 2 . Oczy­ wiście m o w a t u o w y r o b i e krajek do z w i ą z y w a n i a zapasek i s p ó d n i c , a nie w s t ą ż e k do c z e p c ó w , k t ó r e t k a n e b y ł y za g r a n i c ą na T k a c t w e m na krosnach Kaszubach zajmowali żakardowskich. się z a r ó w n o mężczyźni, jak i kobiety. W Sławkach k o ł o G o r ę c z y n a w pow. k a r t u z k i m p r a c o w a ł o przed kilkudziesięciu laty k i l k u tkaczy na włas­ nych warsztatach. P a m i ę t a n o tkaczy r ó w n i e ż w innych wioskach w pow. kościerskim. Zamiesz­ kała zaś w Przyrowie koło Wygody w pow. kartuzkim rabia ludziom s a m o d z i a ł y z dostarczonego t k a c z k a T u s z k o w s k a d o tej p o r y w y ­ surowca. Z t k a c t w e m ł ą c z y się f a r b i a r s t w o . F a r b o w a n i e m n i c i i t k a n i n z a j m o w a ł y się dawniej k o b i e t y w d o m u , zanim p o w s t a ł y w miastach farbiarnie. Barwik brunatny uzyskiwano z wywaru w i o n e c h u s t k i d o o w i j a n i a c z e p c ó w z w a ł y się kory d ę b o w e j . S t ą d d o m o w y m sposobem ubar­ dambowe chusty. P o d o b n o u ż y w a n o też wywaru k o r y olchowej lub czarnych m r ó w e k leśnych do uzyskania b a r w i k a czerwonawego. W licach Łączyńskiej Huty miano farbować wełnę mechem z kamienia albo z Miejskie farbiarnie w Kościerzynie i Wejherowie p o w s t a ł y w ub. wieku, po zakończeniu rozwojem wojny 1870/71 w z w i ą z k u oko­ . prawdopodobnie z wzrastającym wówczas 6 4 przemysłu . Przechowywane nabijane niemiecko-francuskiej buku 6 3 w metalowymi Stroje Kaszubskie — 4 zbiorach muzealnych, gwoździkami oraz d u ż e szczególnie kollekcje w Chojnicach, matryc ręcznych klocki drukarskie znajdujących się 49 �Ryc. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 1, 2 kuronek, 3 pszczółka, 4 żuczek, 5 diamantek, 6 wisienka, 7 makówka, łeb, 8, 9, 10, 11, 12 tulipany, 13 gwiazda morska, 14 kwiat granatu, 15 bałwanki, 16, 17, 18, 19 makówka, łeb, 20 owoc granatu, 21 róża, 22 liść dębowy, 23 borowicze, 24 róża. w M u z e u m w K w i d z y n i u i Szczecinie być u ż y w a n a na Kaszubach i pozwalają przypuszczać, że pewna ich ilość mogła Kociewiu. D o fabrycznej d r u k a r n i o d n o s z ą się s ł o w a G u l g o w s k i e g o : « F a r b i a r n i a p r z y s z ł a w u p o d o b a n i o m l u d u przez n a d r u k m a t e r i a ł ó w k o l o r o w y m i wzorami» 6 5 pomoc . P r z e c h o d z ą c z kolei do krawiectwa obserwujemy na Kaszubach trzy jego etapy: domowe, gdy k o b i e t y same s z y ł y o d z i e ż d l a siebie i d l a mężczyzn; dalej d o m o k r ą ż n e , wykonywane przez k r a w c ó w w ę d r o w n y c h , a w k o ń c u k r a w i e c t w o wiejskie warsztatowe stałe, k t ó r e p r z e s z ł o w rzemiosło małomiejskie. Na tych etapach przekształcał się k r ó j odzieży. Pierwotnie był 6 6 czysto l u d o w y , b o k o b i e t y i n n e g o nie z n a ł y , z czasem k r a w c y w p r o w a d z i l i tzw. « k r ó j p a r y s k i » . 50 �Ryc. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. Również i produkcję futer i skór przejęli rychło wali surowiec do k u ś n i e r z y i czapkarzy miejskich k o ż u c h y i c z a p k i na specjalni r z e m i e ś l n i c y . Kaszubi w Wejherowie i Pucku, albo też odda­ kupowali jarmarkach. Rozdział IX ZDOBNICTWO Najstarsze w i a d o m o ś c i o hafcie na koszulach k o b i e c y c h K a s z u b zachodnich, a m i a n o w i c i e na przyramkach, k o ł n i e r z y k u i mankietach, p o c h o d z ą z X V I I I w., a p o d a ł je Wedle o k a z ó w znajdujących Briiggemann. się w M u z e u m w K a r t u z a c h i S ł u p s k u najstarszym haftem ka­ s z u b s k i m b y ł b i a ł y na b i a ł y m tle. W y s t ę p o w a ł o n przede w s z y s t k i m na czepcach oraz m a ł y c h obruskach w kapliczkach domowych. Ż a d e n jednak z o b r u s ó w i innych małych o ł t a r z y k o w y c h i k a p l i c z k o w y c h nie d o c h o w a ł Reprezentacyjnym lub złotnice (ryc. 42), się do naszych paramentów czasów. typem dawnego haftu kaszubskiego są czepki złote czyli noszone podczas uroczystości rodzinnych, dorocznych złotogłowie kościelnych o r a z c z e p k i j e d w a b n e z h a f t e m w i e l o b a r w n y m ( r y c . 4 3 , 44, 4 5 ) . O b a t y p y t y c h c z e p k ó w w y k o ­ nywane były w X V I I I w i e k u w klasztorze benedyktynek w Ż a r n o w c u w pow. puckim oraz n o r b e r t a n e k w Ż u k o w i e w p o w . k a r t u s k i m , a p o s e k u l a r y z o w a n i u t y c h z a k o n ó w w r . 1772 6 8 t a k ż e przez i c h świeckie w y c h o w a n k i . się nieco dłużej t r w a ł a na 4* — W I p o ł . X I X w . z a n i k ł o h a f c i a r s t w o z ł o t n i c , a zdaje Kaszubach sztuka wielobarwnego haftu jedwabnego. 51 �Ryc. 48. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Złotogłowie wykonywane było z aksamitu w kolorze ultramarynowym, kobaltowym, c z a r n y m a rzadziej s e p i o w y m . D o h a f t u u ż y w a n o z ł o t y c h l u b srebrnych n i c i , t j . n i c i j e d w a b n y c h owiniętych cieniutką blaszką metalową, paseczków błyszczącej blaszki złotej lub bajorka, t j . cieniutkiego d r u c i k a spiralnie s k r ę c o n e g o w r u r e c z k ę (ryc. 49). Technika robienia złotnic obejmowała 1) h a f t w y p u k ł y , p o j a w i a j ą c y polegał na t y m , że celem 4 rodzaje 6 7 haftu : się z k o ń c e m X V I w., a t a k znamienny uwydatnienia wypukłości ornamentu dla epoki baroku, podwlekano poszczególne elementy zdobnicze g r u b ą nicią b a w e ł n i a n ą albo t e ż p o k r y w a n o je p o d k ł a d k ą z k a r t o n u l u b skórki, następnie układano gęsto odpowiednio metalowe przycięte nici, k t ó r y c h s k r a w k i nalepiano nie przewlekano na aksamit i dopiero przez aksamit, lecz na nich przyszywano ściegami n i t k i jedwabnej. P o d haft srebrny d a w a n o z w y k l e p o d k ł a d k ę białą. N i t k i z a ś z ł o t e przyszywano j e d w a b i e m ż ó ł t y m (ryc. 47). 2) O d m i e n n y m o d e ń b y ł haft p r z e k ł u w a n y , p o s ł u g u j ą c y się ściegiem p ł a s k i m , a w i ę c prze­ w l e k a n y m przez t k a n i n ę . Stosowany b y ł o n do szczegółów ornamentu. 3) H a f t k ł a d z i o n y p o w s t a w a ł w t e d y , g d y p o k i l k a n i c i m e t a l o w y c h , n p . b a j o r k a , układano wzdłuż poszczególnych form, tworząc z nich kontur, szypułkę kwiatu itp., a następnie te p r z y m o c o w y w a n o n i e z n a c z n i e (ryc. 48). T a k samo utwierdzano nitki w pewnych odstępach nitką j e d w a b n ą , ściegiem piaskowym paseczki blaszek, k t ó r y m i z a s n u w a n o n i e k t ó r e p a r t i e mo­ t y w ó w celem u ż y c z e n i a i m p o ł y s k l i w e g o b l a s k u , nie d a j ą c e g o się u z y s k a ć n i ć m i m e t a l o w y m i . 4) H a f t bajorkiem w y k o n y w a n o w ten sposób, że na poszczególnych częściach formy zdobniczej u k ł a d a n o k a w a ł e c z k i bajorka o d p o w i e d n i o przycięte, p o t e m s a m ą n i ć przewlekano od spodu, gano p o d 52 następnie przewlekano spód. przez r u r e c z k ę bajorka, p o c z y m z n ó w samą nić przecią­ �Ryc. 49. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Praca ta oczywiście, j a k w o g ó l e haft zloty, w y m a g a ł a o p r ó c z w p r a w y , t a k ż e skiej benedyktyń­ cierpliwości. Błyszczki zaś t j . cekiny przytwierdzano supełkiem bajorka. Ponad to stosowano p o m y s ł o w e urozmaicenia techniki hafciarskiej, użyczające złotogłowiu nowych efektów N p . na większe elementy f o r m y n a k ł a d a n o siatkę z nici o d r ó ż n i a j ą c y c h zdobniczych. się o d t ł a wyszycia l u b miejsca centralne n p . o w a l i d n o k w i a t o w e t u l i p a n u , z a h a f t o w y w a n o p l e c i o n k ą w k t ó r e j tkwiły blaszki złote, bardziej połyskliwe, niż n i ć z ł o t a p o k r y w a j ą c a (ryc. 50), k w i a t y i liście. K i e d y indziej z n ó w n a k ł a d a n o złote blaszki u k o ń c ó w siedmiopalczastego k w i a t u i t a k i c h ż e otaczających go liści, w y h a f t o w a n y c h r ó w n o l e g l e n a ł o ż o n y m i n i ć m i z ł o t y m i . A l b o wreszcie k o m b i n o w a n o haft z ł o t y z haftem w i e l o b a r w n y m . P i ę k n ą t e c h n i k ę i szlachetny haft hafciarki k a s z u b s k i e ze s z k ó ł e k k l a s z t o r n y c h i z i z b y c z e l a d n e j . J e d n a k ż e m o t y w y wyniosły zdobnicze n a c z e p k a c h n i e w y k a z u j ą r o d z i m e g o p o c h o d z e n i a . T u l i p a n y z a m k n i ę t e czy r o z w a r t e , m a r g e r i t y o r o z ł o ż o n y c h l i s t k a c h , serca z a h a f t o w a n e w k r a t k ę i t p . m o t y w y w y s t ę p u j ą c e c z ę s t o w c i a r s t w i e k a s z u b s k i m s ą w ł a ś c i w e sztuce l u d o w e j w s z e r o k i m z a s i ę g u haf- europejskim. Czepce kaszubskie p r z e c h o d z i ł y liczne p r z e o b r a ż e n i a . W I I p o ł o w i e X V I I I w i e k u i c h u k ł a d o r n a m e n t a c j i w y w o d z i ł s i ę ze z d o b n i c t w a k o ś c i e l n e g o . W c z e p k a c h z p o c z ą t k u X I X w . , m o ż n a z a u w a ż y ć , że k a ż d a g a ł ą z k a i k w i a t m i a ł swoje w ł a s n e tło i « p o w i e t r z e » . P o t e m z a h a f t o w y w a n o ś c i ś l e p o w i e r z c h n i ę d e n k a czepca, a c z ę ś c i o w o i o t o k u . Obok aksamitu u ż y w a n o a do k a ż d e g o rodzaju m a t e r i a ł u dostosowywano o d p o w i e d n i ą t e c h n i k ę hafciarską. jedwabiu, Haftowano złotą nicią i k o n t u r o w a n o k o r d o n k i e m , nadto przyszywano blaszki i cekiny. Margerity, t u l i p a n y , s t o k r o c i e , serca, k w i a t y w t y p i e r o z w a r t e j r ó ż y , w i c i o k a l a j ą c e centralny — zaliczamy do o r n a m e n t y k i ludowej, n a t o m i a s t o w o c g r a n a t u (ryc. 46), owe m i ł o ś c i » z w a n e t e ż « r ó ż ą M a r i i » p r z y n a l e ż y raczej d o sztuki o ś r o d k ó w motyw «jabłko zachodnio-europej­ s k i c h . P r z e j a w i a ł s i ę o n jeszcze w X I V w i e k u , j a k o s y m b o l C h r y s t u s a n a o r n a t a c h . Z kościo­ ł ó w i k l a s z t o r ó w p r z e n i ó s ł się ten m o t y w d o z d o b n i c t w a l u d o w e g o i t o nie t y l k o kaszubskiego. S p e c j a l n ą w a r t o ś ć m a j ą d l a nas w i e l o b a r w n e h a f t y j e d w a b i e m n a c z e p k a c h z u w a g i n a to, 53 �Ryc. 50. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. ż e p o w i n n y b y s t a ć się w z o r c e m dla do haftu barwnego na Kaszubach oraz późniejszych p r ó b rekonstrukcji tradycyjnego zdobnictwa stroju. O k a z y ze z n a n ą n a m zamiłowania m e t r y k ą p o c h o d z ą sprzed stu lat z Ż a r n o w c a , p o w . P u c k , a w y k o n a n e są na jedwabiu haftem białym i łososiowym. szypułek obudzonego przed półwieczem najeżonych wyłącznie poziomymi cieniowanym w kolorach kremowym, cynobrowo-zielonym, z drobnymi wyhaftowany listkami, na drugich zaś — kwiat granatu dodatkiem ściegami nici jedwabnych, t y l k o dodatkowe ozdoby boczne w y k o n a n e s ą t a k ą ż t e c h n i k ą , ale bajorkiem. Hafciarki u p r a w i a j ą c e haft wielobarwny w y k a z y w a ł y wiele p o m y s ł o w o ś c i . A u t o r k a przedstawionego na żółtym, N a jednych centralnym m o t y w e m zdobniczym jest r ó ż a ryc. 43 stosowała wielokierunkowość ściegów zależną od czepca, haftowanej f o r m y , a n a d t o p o s ł u g i w a ł a s i ę j e d w a b i e m w ł o c h a t y m , k t ó r y d a w a ł specjalne e f e k t y b a r w n e . I n n a z n ó w na j e d w a b n y m tle b r ą z o w y m h a f t o w a ł a k w i a t y n i ć m i ż ó ł t y m i , r ó ż o w y m i i z i e l o n y m i , p r z e p l a t a j ą c swe ś c i e g i m i e n i ą c y m i s i ę n i t k a m i s r e b r n y m i , nadto kolorowym kwiatom dawała o b r z e ż e n i a z ł o t e . Jej u k ł a d z d o b n i c z y p o l e g a ł n a t y m , ż e k w i a t c e n t r a l n y w y s t ę p o w a ł w o t o ­ czeniu p ł a t k ó w r ó ż o w y c h i żółtych, a z pionowej szypułki w y r a s t a ł y dwie gałązki z pękami kolorowymi, ujętymi w srebrne listki. barwnymi Podobne pęki wyrastały również u szczytu. Z a r ó w n o z ł o t o g ł o w i e , j a k i h a f t w i e l o b a r w n y z a m a r ł y k o ł o p o ł o w y X I X w . N o s z o n o jeszcze długo po m a t k a c h i b a b k a c h o d z i e d z i c z o n e czepce, ale chciały w r ó c i ć do dawnej pięknej tradycji. Moda na b r a k ł o artystek hafciarek, k t ó r e czepce h a f t o w a n e minęła. Z by końcem X I X w i e k u d a w n e czepce o t r z y m a ł y o b s z y c i e z c z a r n y c h k o r o n e k p o d w p ł y w e m m i a s t a , h a f t z ł o t y czy k o l o r o w y j u ż n i e o d ż y ł . Z a l e d w i e n i e l i c z n e l e c i w e i n i e c o p r z y ć m i o n e ale okazy n i e g d y ś i m p o n u j ą c e przepychem, gdy z ł o t o i srebro d o d a w a ł o i m b l a s k u — p o s z ł y do m u z e u m . D o p i e r o z p o c z ą t k u X X w i e k u p r z y s z e d ł czas, k i e d y b a w e ł n i c z k a z a s t ą p i ł a z ł o t o , o w o c g r a ­ natu, m a r g e r i t y a nawet p ę d y w i n o g r a d o w e z c z e p c ó w z ł o t y c h p r z e n i o s ł y się na haft na serwety, r ę c z n i k i , bluzy, koszule, fartuszki, kolorowy, sukienki dla dzieci i t p . N i e b y ł a to j u ż sztuka l u d o w a w ś c i s ł y m tego s ł o w a znaczeniu. K o n t a k t z t r a d y c j ą z o s t a ł p r z e r w a n y . P i ę k n y c h dzieł dawnej kaszubskiej sztuki hafciarskiej nie mogły zastąpić wyroby przemysłu domowego, b ę d ą c e p r ó b a m i t y l k o l u d z i o d o b r y c h intencjach. Ż e j e d n a k haft k o l o r o w y t r w a na Kaszubach 54 �o d p ó ł w i e c z a i n i e u s t a n n i e w y s t ę p u j e t a m w ś c i s ł y m z w i ą z k u ze s t r o j e m k o b i e c y m , n i e go p o m i n ą ć w h i s t o r y c z n y m p r z e g l ą d z i e hafciarstwa H a f t k o l o r o w y w p r o w a d z i ł w r . 1906 kaszubskiego. do zdobnictwa kaszubskiego nauczyciel Gulgowski w e W d z y d z a c h w p o w i e c i e k o ś c i e r s k i m , a raczej j e g o ż o n a T e o d o r a . N i e c o p ó ź n i e j inne o ś r o d k i hafciarskie z haftem w i e l o b a r w n y m , j a k np. w K o ś c i e r z y n i e , dzięki rodziny w Lewandowskich, w Kartuzach za można współudziałem Sierakowicach, w Ż u k o w i e , Wejherowie i Ż a r n o w c u . Franciszki Zasługą powstały działalności Majkowskiej, Gulgowskich było nadto rozpo­ wszechnienie h a f t ó w w y t w a r z a n y c h p o d i c h k i e r u n k i e m przez d z i e w c z ę t a wiejskie w ubogiej w i o s c e W d z y d z e i z o r g a n i z o w a n i e z b y t u g a l a n t e r i i h a f c i a r s k i e j , co p r z y c z y n i ł o s i ę d o podnie­ sienia s t o p y ż y c i o w e j ludności. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h h a f t ó w s ą p r z e d e w s z y s t k i m m o t y w y o r n a m e n t a c y j n e ( r y c . 50). W i d a ć t u w p ł y w y o ś r o d k ó w klasztornych, np. w m o t y w a c h o w o c u granatu, k t ó r e w hafciarek przekształciły się w w formie z a m k n i ę t e j dwulistnej, śliwę, makówkę albo lub też z dodatkiem rękach łby. M o t y w t u l i p a n a p o j a w i a s i ę t z w . kuronka t j . o r n a m e n t e m z a k o ń ­ w c z a j ą c y m t u l i p a n ł a m a n ą l i n i ą , p r z y p o m i n a j ą c ą g r z e b i e ń k o g u t a . Jest t e ż t u l i p a n szerokolistny z w i e ń c z ą c y m go m o t y w e m s ł o ń c a oraz r ó ż a kaszubska z p ł a t k a m i o trzech o d c i e n i a c h b ł ę k i t u . Jest t o róża wodna. P r z e t w o r z e n i e m zaś r ó ż są rozety, które mają ażurowe wnętrza zakrat- k o w a n e . D o h a f c i a r s k i e g o z d o b n i c t w a k a s z u b s k i e g o n a l e ż ą t e ż serca a ż u r o w e , s ł o ń c a , d r o b n e Ryc. 51. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. t r ó j k ą c i k i i z ą b k i . D r u g o r z ę d n y m m o t y w e m , lecz c z ę s t o u ż y w a n y m w y s t ę p u j ą c ą g ł ó w k ą i m a c k a m i . M ó w i się r ó w n i e ż o bałwankach. z ą b k ó w wykonywanych nićmi niebieskimi w k i l k u tonach Istnieją też Każdy koniczynki prawie większy wiśniami. Nie brak tu i są do diamantków mieczykowate, współczesnym U p o d o b n i ł y się one Dominującym ornament otaczają tj. kolorowych z silnie okrągłych barwnych. makowe oraz d r o b n e k u l k i , w i ę k s z e i mniejsze, Liście listki występują jagód k a s z u b s k i m s p o t y k a się m o t y w y z biegiem czasu do nazywane i małych owali z promyczkami. Żuczki podobne z w y p u s t k a m i u szczytu. hafcie pszczółki r ó ż o w e , czerwone, niebiesko-granatowe. żuków dębowe, są tzw. Są to kombinacje motywu tzw. w kilku borowiki odmianach: albo są one borowicze. We palmetowe przeniesione z czepców. stokroci. k o l o r e m wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h h a f t ó w kaszubskich jest k o l o r w k i l k u odcieniach, o d granatu do jasnego błękitu. Zieleń występuje z p r z y m i e s z k ą niebieski oliwkową. B a r w a czerwona jest ognista. K o l o r ż ó ł t y m a k o l o r z ł o t a w y . R z a d k o w y s t ę p u j e k o l o r b r ą z o w y , fioletowy — nigdy 6 S . Według wersji ludowej haft kaszubski jest siedmiokolorowy. c h a r a k t e r y s t y c z n ą h a f t ó w kaszubskich jest k o n t u r o w a n i e i c h nicią c z a r n ą , co m a uwypuklić Cechą plastycznie ornament. Z kaszubskim strojem l u d o w y m ł ą c z y się haft d r o b n y . N a k o ł n i e r z y k u , na mankietkach oraz na p r z y r a m k a c h w y s t ę p u j e t z w . w i a n e k kaszubski, s k ł a d a j ą c y się z l i n i i falistej, n a której rozmieszczone są d r o b n e zielone listeczki b o r o w i k o w e , a w ś r ó d n i c h m a ł e niebieskie t u l i p a n k i . Zamiast tych kwiatów występują niekiedy z d w o m a albo trzema wypustkami u miniaturowe owoce granatu, puste wewnątrz, nasady. 55 �N a w i ę k s z e j p o w i e r z c h n i n p . na f a r t u s z k u o r n a m e n t d r o b n y nie m i a ł b y w ł a ś c i w e g o zasto­ s o w a n i a . P r z e t o stosuje s i ę te s a m e m o t y w y , ale w i ę k s z e i o k r a s z o n e w i ę k s z ą l i c z b ą a r o z p l a n o w a n e inaczej, n i ż na kolorów, koszulach. Z a s t o s o w a n i e tego h a f t u nie m a uzasadnienia historycznego, g d y ż ani w literaturze, ani w i k o n o g r a f i i nie z n a l e z i o n o dotychczas d o w o d ó w na t o , aby w k o b i e c y m stroju k a s z u b s k i m — poza czepkami — w y s t ę p o w a ł j a k i k o l w i e k haft k o l o r o w y na k o ł n i e r z y k u koszuli, na mankie- 6 9 c i k a c h i p r z y r a m k a c h l u b u d o ł u z a p a s k i . R ó w n i e ż h a f t o w a n i e k w i e c i s t e g o w i a n k a n a zapasce p o n i ż e j pasa nie p o p i e r a j ą ż a d n e przekazy historyczne, a nawet analogie w p o l s k i m ludowym. stroju Podobnie i zdobienie z ł o t y m lub srebrnym haftem w y p u k ł y m g o r s e t ó w z przodu n a o b u d o l n y c h n a r o ż n i k a c h o r a z z t y ł u w pasie n i e z o s t a ł o d o t y c h c z a s p o t w i e r d z o n e m a t e ­ riałem historycznym. Zastosowanie więc barwnego haftu zapasek i g o r s e t ó w na do artystycznego projektowania, m a j ą c e g o formy, do zdobnictwa kobiecych zdobnictwa i kolorystyki tymczasowo zastąpić brak naukowego dawnego autentycznego stroju OMÓWIENIE ŹRÓDEŁ Posiadamy szczegółowe w i a d o m o ś c i o kaszubskim stroju kobiecym w X V I wieku natomiast m a t e r i a ł u do stroju m ę s k i e g o . K o s t i u m o l o g z a j m u j ą c y się t o k i e m r o z w o j o w y m riał ikonograficzny, pozwalający określenia kaszubskiego. s z t y c h o m A n t o n i e g o M o l i e r a i G . B r a u n a . O d n o s z ą się one p r z e w a ż n i e d o s t r o j u Niedostaje n a m koszul, K a s z u b a c h n i e m o ż n a z a l i c z y ć d o p r ó b r e k o n s t r u o w a n i a , lecz r a c z e j dzięki gdańskiego. niemiecki Hottenroth stroju a ż do p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u podaje obfity mate­ obserwować oddziaływanie miany ubiorów w północnych i północno-wschodnich stylów historycznych na Niemczech, a także odzieży prze­ gdańskiej w okresie m i ę d z y X V a p o ł o w ą X V I I w i e k u . W dziele s w y m « D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n , s t ä d t i ­ sche u n d l ä n d i s c h e v o m X V I J a h r h u n d e r t a n b i s u m d i e M i t t e des X I X J a h r h u n d e r t s » podaje on trafne objaśnienia do s z t y c h ó w na m a p a c h analizę Brauna i jednocześnie przeprowadza stroju g d a ń s k i e g o z u w z g l ę d n i e n i e m j e g o cech s ł o w i a ń s k i c h . O p i e r a się p r z y t y m na innych ludowych znajomości s t r o j ó w s ł o w i a ń s k i c h , w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Niemiec. U w a g i jego mają d l a nas d u ż ą w a r t o ś ć . W o d n i e s i e n i u d o o d z i e ż y k o b i e t pisze n a p r z y k ł a d : « . . . d ł u g i e , n a d p r z e ­ gubem ręki p o d w i ą z a n e r ę k a w y koszuli n i e m i e c k i e m u , ale nie b y ł y b y n a j m n i e j w ł a ś c i w e w y ł ą c z n i e kostiumowi stanowiły wybitne characteristicum słowiańskiego ubrania kobiecego i to n i e t y l k o n a P o m o r z u , ale t a k ż e w P o z n a ń s k i e m i w P o l s c e . N a w e t w czasie o s t r e j n i e p o g o d y k o b i e t y nie o s ł a n i a ł y się n i c z y m i n n y m , j a k r ę k a w a m i koszuli... J a k o n a k r y c i a g ł o w y u ż y w a ł y częściowo niemieckiego beretu, a częściowo słowiańskiego «gniazdka», owego pierścienia, g ó r ą o d k r y t e g o , a na o t o k u obwiedzionego albo p o ł ą c z o n e g o z czepcem f u t r z a n y m t e n r o t h d o p a t r u j e się w y r a ź n y c h cech s ł o w i a ń s k i c h w X V I - w i e c z n y m na zachód bałtyckiego pobrzeża zachowało ». Hot­ stroju mieszczek g d a ń ­ skich, w k t ó r y m p o d k r e ś l a przede w s z y s t k i m koszule i czepce: « . . . t a k samo, j a k w podobnie w kierunku 7 0 Gdańsku, się o d d z i a ł y w a n i e stroju s ł o w i a ń s k i e g o . . . j e d n a k ż e e l e m e n t y te z a n i k a ł y w g ó r n y c h w a r s t w a c h s p o ł e c z n y c h w t y m mym W s t o p n i u , w j a k i m w sferach t y c h w z m a g a ł y się cechy n i e m i e c k i e * XVIII wieku posiadamy album sztychów 7 1 sa­ . Mateusza Deischa zawierający 40 plansz, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą s p r z e d a w c ó w ulicznych i w y w o ł y w a c z y t o w a r ó w . N a ten m a t e r i a ł ikono­ g r a f i c z n y z w r ó c i ł u w a g ę J. St. B y s t r o ń o c e n i a j ą c g o , ż e « w i ę k s z o ś ć t o o c z y w i ś c i e m i e s z c z a n i e , c z y p o d m i e s z c z a n i e g d a ń s c y , ale p a r ę t a b l i c daje n a m szubskiej, t r u d n i ą c e j prawdopodobnie postaci ludności ka­ się s p r z e d a ż ą r y b , r a k ó w i j a r z y n » . W p o s z u k i w a n i u m a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h do s t r o j ó w k a s z u b s k i c h z w r a c a m y się c z ę s t o do D a n i e l a C h o d o w i e c k i e g o , G d a ń s z c z a n i n a , k t ó r y tyle u w a g i p o ś w i ę c i ł k o s t i u m o l o g i i nego miasta i tak świetnie o d d a ł polski strój narodowy z k o ń c a X V I I I wieku. rodzin­ Chodowiecki w czasie s w o j e j p o d r ó ż y k o n n e j z B e r l i n a d o G d a ń s k a w r . 1773 s z k i c o w a ł t y p y l u d o w e . w d z i ę c z a m y m u d o b r y p o g l ą d na strój kaszubski Pomorza Zachodniego. W samym Za­ Gdańsku K a s z u b ó w nie r y s o w a ł . P o d u w a g ę m o ż n a w z i ą ć j e d y n i e r y c i n ę z wczesnego o k r e s u t w ó r c z o ś c i 56 �artysty, a p r z e d s t a w i a j ą c ą ucieczkę k r ó l a Leszczyńskiego, k t ó r e m u na łodzi t o w a r z y s z ą kaszubscy u b r a n i w czapy futrzane i ś w i t k i czy D u ż e b r a k i w zakresie i k o n o g r a f i i sukmany. kostiumologicznej s p o w o d o w a ł y wiele P o n i e w a ż dla w y o d r ę b n i o n e g o j u ż w X V I I I chłopi nieporozumień. i X I X w. stroju K a s z u b ó w zachodnich istnieje m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y , a n a t o m i a s t b r a k go d l a K a s z u b w s c h o d n i c h , p r z e t o w r ó ż n y c h p u b l i k a ­ cjach zamieszczano z p o d p i s e m «strój k a s z u b s k i » — ryciny o d n o s z ą c e się w y ł ą c z n i e d o regionu Słowińców i Kabatków. przez Romana T a k np. dokumentacja Zmorskiego w warszawskim do stroju kaszubskiego, Tygodniku Ilustrowanym, p o d a n a w r . 1861 7 2 jest b ł ę d n a , gdyż autor p o s ł u ż y ł się w s w y m artykule m a t e r i a ł a m i z P o m o r z a Zachodniego, a p r z y p i s a ł je K a s z u ­ b o m w s c h o d n i m . Z a r t y k u ł u t e g o , j a k o t e ż z a m i e s z c z o n e j w n i m r y c i n y k o r z y s t a ł y r ó ż n e czaso­ pisma polskie, przyczyniając Gdańsk się do szerzenia n i e p o r o z u m i e n i a odziewali się K a s z u b i w s z ę d z i e Również nieproporcjonalnie ubogo jakoby od Kołobrzega przedstawia się bibliografia do etnografii Kaszub wschodnich. G d y w I I p o ł o w i e X V I I I wieku strój K a s z u b ó w zachodnich szczegółowo Bruggemann 7 3 po jednakowo. opisał , t o z c z a s ó w t y c h nie posiadamy w polskiej literaturze ż a d n y c h ź r ó d e ł d o stroju l u d o w e g o wsi kaszubskiej dzisiejszego woj. gdańskiego. Dokumentacja tego p r z e d m i o t u roz­ poczyna się w istocie dopiero o d p o ł o w y X I X w i e k u . Jedyna wcześniejsza w z m i a n k a w S ł o w ­ n i k u M r ą g o w i u s z a c y t o w a n a przez G u l g o w s k i e g o b r z m i : «Kaszubi mieszkając nad zimnym B a ł t y k i e m nosili d ł u g i e k o ż u c h y p r z e w a ż n i e z baraniej s k ó r y » — nie w n o s i nic nowego d o u w a g w y p o w i e d z i a n y c h jeszcze w ś r e d n i o w i e c z u p r z e z B o g u f a ł a Wszystkie z a ś posiadane m a t e r i a ł y dokumentacyjne i Długosza. z I I p o ł o w y w . X I X o d n o s z ą się nie d o o k r e s u r o z k w i t u , ale z a n i k u s t r o j u l u d o w e g o n a K a s z u b a c h tego stroju wyznaczają nam informacje wschodnich. T o k rozwojowy C e n o w y z r . 1866, K u j o t a z r . 1874, z r . 1880, P e r n i n a z r . 1886, G o ł ę b i e w s k i e g o z r . 1888, P a r c z e w s k i e g o Derdowskiego z r . 1896, Ł ę g o w s k i e g o z r . 1892, T e t z n e r a z r . 1899, G u l g o w s k i e g o z r . 1 9 1 1 , M a j k o w s k i e g o z r . 1924, — a w i ę c o k r e s z a l e d w i e 68 l a t . S ą t o n a o g ó ł d r o b n e p r z y c z y n k i , n i e d a j ą c e j a s n e g o p o g l ą d u n a stroju oraz jego całokształt chronologizację. Niniejsza monografia stroju kaszubskiego p o s i a d a w zasadzie c h a r a k t e r dokumentacyjny, ale w p e w n y c h s z c z e g ó ł a c h , g d y b r a k ł o m a t e r i a ł u i k o n o g r a f i c z n e g o i o p i s o w e g o , z k o n i e c z n o ś c i p o s ł u g u j e się m a t e r i a ł e m rekonstruowanym, a precyzowanym hipotetycznie we formie, nej n a p o d s t a w i e m e t o d y k o n f r o n t o w a n i a o p i s ó w z a n a l o g i c z n y m i k s z t a ł t a m i , na s ą s i e d n i c h terenach Polski. Odnosi się to przede wszystkim d o s u k m a n y kaszubskiej. stosowaniu t y c h d w ó c h m e t o d m o g l i ś m y p o k u s i ć się o przedstawienie rozwoju tego stroju, j a k o t e ż r ó ż n y c h jego o d m i a n . A c z k o l w i e k w o ś c i Seidel, p i s z ą c y w r . 1830 o K a s z u b a c h , zarówno określo­ występującymi Dzięki historycznego niemiecki radca sprawiedli­ stwierdził zbyt pochopnie, że « o stroju narodo­ w y m u l u d n o ś c i tej n a w e t m o w y n i e m a . I c h s t r ó j n i e p r z y p o m i n a a n i w e n d y j s k i e g o a n i p o l s k i e go» 7 1 , a d a l e j , a c z k o l w i e k G u l g o w s k i w r . 1911 t w i e r d z i ł , ż e « u b i o r y b y ł y j e d n a k o w e n a c a ł e j Kaszubszczyźnie 6 5 » , — to jednak d r o g ą analizy m a t e r i a ł ó w ikonograficznych z k o ń c a XVIII w i e k u , j a k o t e ż zestawienia go z o p i s a m i i w z m i a n k a m i w literaturze z X I X w i e k u — d o s z l i ś m y d o w n i o s k ó w o d m i e n n y c h : że strój K a s z u b ó w wschodnich istniał, różnił się o d stroju s ą s i a d ó w i p o s i a d a ł k i l k a t y p ó w oraz takie elementy p i ę k n a , które temu ubiorowi dodawały uroku i godnie r e p r e z e n t o w a ł y K a s z u b ó w na zwyczajach, o b r z ę d a c h i i n n y c h u r o c z y s t o ś c i a c h . LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vornemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des Herzogthums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1770. Andrzej Bukowski, Regionalizm kaszubski, Poznań 1950. Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, U I — I I , Warszawa 1933—1934. Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934. Florian Cenowa, Skórb kaszebskoslovjnskje möve, Svjece 1866. Daniel Chodowiecki, Von Berlin nach Danzig. Wydanie Oettingena z r. 1895. 57 �8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 17. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 58 Matthaeus Deisch, Dantziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Hieronim Derdowski, O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachol, Toruń 1880. Adam Fischer, Zarys etnograficzny Wojew. Pomorskiego, Polskie Pomorze, t. I . Wyd. Inst. Bałt., Toruń 1929. Adam Fischer, Kaszubi na tle etnografii Polski, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. H . Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1880. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland, Berlin 1911. Izydor Gulgowski, Kaszubi, Kraków 1924. Hilferding, Ostatki Sławian na jużnom beregu Bałtijskago Moria, Petersburg 1862. Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des Jahrhunderts, I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-Ost-Deutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verl. v. H . Keller, 1902. Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897. Ks. Keller („Chłop z Mirachowskiej Ziemi") artykuł w czas. „Szkółka Narodowa" nr 5, rok 1948. Jan Kilarski, Gdańsk, wyd. Cuda Polski. Poznań. Stanisław Kujot, Pomorze Polskie, Szkic geograficzno-etnograficzny, Księga zbiorowa „Warta", Poznań 1874. Stanisław Kutrzeba, Gdańsk, przeszłość i teraźniejszość, wyd. zbiorowe, Gdańsk 1928. Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej (w książce tej piszą: Friedrich Lorentz, Adam Fischer, Tadeusz Lehr-Spławiński), Kaszubi kultura ludowa i język, Pamiętnik, Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, wyd. PTTK. Warszawa 1921. B. Makowski, Sztuka na Pomorzu, Toruń 1932. Omnium statuum foeminei sexus ornatus et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantziger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (Maler daselbst) in Abconverfeyung gestelt. A. Bestling, Gdańsk 1886. Nadmorski (pseudonim Łęgowskiego), Kaszuby i Kociewie, Poznań 1892. Alfons J. Parczewski, Szczątki kaszubskie w prowincji Pomorskiej, Poznań 1896. Karol Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und Tuchler Heide, Gdańsk 1886. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, wyd. P A U , Kraków 1893. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. V I I I , 1929. Bożena Stelmachowska, Polskie grupy etniczne ludności rdzennej Pomorza, Poznań 1948. Bożena Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, Poznań 1938. Henryk Syska, Syn Mazowsza, Warszawa 1953. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy (na prawach rękopisu), Wejherowo—Gdańsk 1954. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902. Fr. Tetzner, Die Slovinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899. �PRZYPISY 1 A . Hilferding, Ostatki Slawjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja, Petersburg 1862, Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego X V I , Toruń 1934, Alfons Parczewski, Szczątki kaszubskie w pro­ wincji pomorskiej, Poznań 1896. Hieronim Derdowski, O panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł, Toruń 1880, str. 107. Opis stroju Kabatków podany wedle A. Parczewskiego, op. cit., s. 85—87 oraz F. Lorentza op. cit., s. 31—36, opis stroju Słowińców oraz Kaszubów nadlupawskich wedle F. Lorentza op. cit., s. 30, 31, 36, 37. 4. O stroju Borowiaków tucholskich wedle nie drukowanej dotychczas pracy ks. dr Bernarda Sychty „Kultura mate­ rialna Borów Tucholskich". Wedle zaś Sprawozdań Pol. A k . Um. Tom L (1949), nr 6, s. 171—172 tenże autor tak przed­ stawił ubiór Borowiaków tucholskich: „Mężczyźni chodzili dawniej zimą w kurtkach z jeleniej skóry (jelonka) lub bara­ nim kożuchu, w butach z cholewami lub w drewnianych pantoflach ze skórzanym wierzchem (korki) albo wreszcie w dłu­ bankach wyżłobionych z drzewa. Na głowę wkładają watowaną czaprygę z barankiem na kark i uszy. W czasie podróży okrywali się płaszczem lub burką. Latem chodzili w ubraniach płóciennych na bosaka lub przyboś. D o odświętnych gzarów mężczyzn należała modra lub brunatna sukmana (suknia) i czarny pókoszulek przybrany czerwonym lub zielo­ nym haftem tudzież niedziołki, czyli buty z niskimi cholewami. Strój kobiecy stanowił kaftan, stanik, wierzchnia sznórówka, jupa, koce i nieodzowny fartuch, ponadto w zimie płaszcz z peleryną, latem duża wełniana chusta na plecy. Zwyczajem Kaszubek i Kociewianek wdziewały Borowianki na głowę czarny aksamitny lub jedwabny czepek wyszywany złotymi lub żółtymi nićmi. W święta wiązały dziewczęta pod brodę długą, szeroką wstążkę. Dawna bielizna kobiet składała się z płóciennej koszuli z rękawami po łokieć, z gorsetu, zwanego sznórówka lub podstaniczkiem, tudzież z halki (spódnik), 2 3 spódnica, morówka, bajówka)". 5 Łęgowski, opisujący Kaszuby i Kociewie w r. 1892, nie różnicuje stroju kaszubskiego i kociewskiego, przyjmując, że różnice między tymi grupami istnieją w gwarze, a nie zjawiskach rzeczowych. Bernard Sychta jest zdania, że na Kociewiu też istniały złotnice, tak charakterystyczne dla stroju Kaszubów wschodnich. Dr Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Gryf, Rok I I I 1910, zesz. I I , s. 61 : „Towarzystwo Czytelni Polskiej w Kościerzynie urządziło w niedzielę 23 stycz­ nia swoją pierwszą wieczornicę. Program składał się z odczytu literackiego, deklamacji, żywych obrazów i tańca w cztery pary w kaszubskich strojach ludowych. Szczególniej ten ostatni żywe wywołał brawa u publiczności, która się składała przeważnie z inteligencji miejskiej. Po raz pierwszy ukazały się dawne piękne stroje kobiet kaszubskich na scenie". Z inicjatywy prof, dr Stelmachowskiej, współdzałającej z dr Andrzejem Bukowskim z Gdańska i regionalistów kaszubskich. Jest niejaki lud słowiański, który się zwie Kaszubami; ci zaś zostali (tak) nazwani od długości i szerokości szat, które... trzeba było owijać wokół siebie. Albowiem huba po słowiańsku zwie się przegub lub fałd, stąd Casshubii, co się tłumaczy kąsaj fałdy (Est quaedam gens slavonica, quae Cassubitae dicuntur; et a longitudine et latitudine vestium, quas plicare ipsos... oportebat, sunt appellati. Nam huba in slavonico plica seu ruga vestium dicitur, unde Casshubii, id est plica rugas interpretatur). Z kroniki Bogufała, kantora poznańskiego i kanonika krak., a od r. 1242 biskupa poz­ nańskiego (Monumenta Polonicae Histórica, wyd. August Bielowski, T. I I , Lwów 1872, s. 470). 6 7 8 9 1 0 1 1 Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia, cura Alex. Przezdziecki edita T. I , Cracoviae 1873, 58 ; Item Kassubyanye, aplicatio. (Huba enim in Polonico seu Slavonico dicitur ruga, Kasz autem dicitur plica i n modo imperativo). W tłumaczeniu K . Mecherzyńskiego (Długosza Dzieła wszystkie, Kraków 1867, T. I , 48) brzmi to zdanie: „Huba bowiem w polskim czyli słowiańskim języku znaczy fałd, a kasz znaczy w sposobie rozkazującym fałduj". Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897, s. 356: „Es ist durchaus ein prechtig volck und übernimmt sich sehr mit kleydung und geschmuck also das nun unter dem Adel bey den Mennern sammt und seydengewand und bey den Weibern gulden und silberstücke, perlen und grosse gol­ dene keten eine gar gemeine tracht ist" (wg Pernina op. cit., s. 116). Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vernemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Album gdańskich strojów ludowych z r. 1601. Dwadzieścia drzeworytów z łacińskim i niemieckim tekstem, któ­ rych facsimile wydał A . A . Bertling w Gdańsku w r. 1886 nosi łączny tytuł: „Omnium statuum foeminei sexus ornatus 1 2 13 1 4 59 �et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantzger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (maier derselbst) in Abconterfeyung gestelt". Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, ryc. Rybaczki gdańskie, Lud, t. 37, 1947. Na ważność tego materiału ilustracyjnego dla etnografii polskiej zwrócił uwagę Bystroń, pisząc: „Nie obchodzą nas tu stroje mieszczan niemieckich, możemy jednak w zbiorze tym znaleźć nieco materiału także i do strojów polskich. Gdańsk, o niemieckim mieszczaństwie i niemieckiej kulturze hanseatyckiego miasta, miał jednak znaczną ilość ludności polskiej i polskie (względnie kaszubskie) okolice; wśród charakterystycznych typów gdańskich musiało więc być także i dość dużo polskich. Można by przypuszczać, że do nich zaliczyć wolno niańkę i mamkę, może także „Gemein Handwersks Frawen", żony rzemieślników, dalej „Unbitter Weiber", kobiety zapraszające na uroczystości rodzinne, jakby jakieś mistrzynie zwyczajowych ceremonii, służące, posługaczki w browarze, ogrodniczki podmiejskie, wreszcie najwy­ raźniej chyba rybaczki, w których śmiało możemy widzieć Kaszubki, sprzedające pomuchle i fladry" (Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, wyd. Muzeum Etnograficzne, Kraków 1934, s. 10). 1 6 1 6 1 7 Cesare Vecello, Habiti antichi et moderni (Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des X I X Jahrhunderts, B I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-OstDeutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verlag von Heinrich Keller, 1922, s. 107, fig. 37). Matthaeus Deisch, Danziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Od niem. Gugel. Ziemia, 1911, nr 22, s. 4. Mrongowiusz, tłumacz Ksenofonta, Teofrasta i innych klasyków greckich. Na strukturę stanu gburskiego, jego poczucie dużej niezależności, wolności i odrębności oddziałał stosowany jeszcze za czasów polskich z końcem X V I I I w. system osadnictwa emfiteutycznego. Polegał on na tym, że emfiteut zwol­ niony był od odrabiania pańszczyzny, że nie był glebae adscriptus, a za wpłatą pewnej sumy posiadał prawo spadkowe, mógł ziemię sprzedać za zezwoleniem pana itd. Emfiteutami byli na Kaszubach tylko bogaci: lemanowie, sołtysi i mły­ narze. System ten nie wiele się panom opłacał, ale był koniecznością ekonomiczną. Wobec braku sił roboczych był ko­ rzystniejszy od pozostawiania włości pustkami. Dla tych zaś bogatszych gburów, którzy odrabiali pańszczyznę sprzężajną, wielką ulgą było stosunkowo rychłe ich uwłaszczenie, (jeszcze w latach 1818—1848), gdy tymczasem dla biedniej­ szych gospodarzy, nie posiadających konia, a więc odrabiających pańszczyznę pieszą, ulga ta nastąpiła dopiero po r. 1850. 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 Klasyfikację wydajności ziemi ilustruje dosadnie zestawienie norm podatku gruntowego na sąsiednich terenach urodzajnych z wymiarem podatku tego na kaszubskich gruntach jałowych. Na podstawie Gemeindelexikon für die Pro­ winz Westpreussen z początkiem X X w. na żyznych madach nadwiślańskich wynosił podatek gruntowy od 1 ha 33,26 M k , na Kaszubach w powiecie puckim 5,58 Mk, wejherowskim 3,61 Mk. kartuskim 3,39 Mk, kościerskim 3,90 K k , ale w po­ wiecie tym były wioski o tak lichej glebie, np. nad jeziorem wdzydzkim, że dochód z 1 ha obliczano tam 70—93 fenigów. Taka właśnie baza gospodarcza oddziałała przemożnie na ubiór ludowy, który z natury rzeczy musiał być skromny. Oczywiście warstwa gburów nie była nigdy jednakowo zamożna. Np. „odnośnie mieszkańców trzech Kęp Bałtyckich — jak pisze w r. 1886 Pernin — mieszkańcy ci wyróżniają się od swoich rodaków w głębi kraju wyżynnego większą zamoż­ nością, która daje się zauważyć w lepszej odzieży... W niedzielę widzieliśmy kobiety idące do kościoła w Swarzewie w czar­ nych, jedwabnych staniczkach srebrem przetykanych". 2 3 Pernin, s. 123. Izydor Gulgowski (Kaszubi, Kraków 1924 s. 37) pisze, że jeden czepiec złotolity kosztował „trzy do ośmiu ta­ larów, gdy krowę można było nabyć za dziesięć talarów. Bogata gburka posiadała zwykle kilka czepków", ale biedniej­ sze zadowalać się musiały czepcami z rąbkami. Jan Karnowski: „W sprawie stroju ludowego na Kaszubach", „Kaszuby", dodatek do Gazety Kartuzkiej z dn. 30 września 1938. Rok I I I , nr 9, s.1/2. „Zanik strojów dopiero od wojny francuskiej 1870/71 stał się katastrofalny... Naj­ ważniejszym powodem była tania fabrykacja materiałów włókienniczych, przez co domowy ich wyrób, wymagający ogromnego nakładu pracy się nie opłacał... Natomiast przesadne jest twierdzenie, że niechęć władz pruskich do polskich strojów ludowych przyśpieszyła ten proces zaniku. O tej niechęci i jej wpływie nic pozytywnego dotąd nie wiemy. Wpływ władz pruskich, o ile chodzi o stronę kulturalną, w ogóle do gbura i robotnika rolnego nie docierał... Niektórzy księża stawiali w ostatnich dziesiątkach lat ubiegłego stulecia temu procesowi niwelacyjnemu opór stanowczy, jak np. pro­ boszcz bruski „Biber", który w zaniku kultury ludowej widział pierwszy stopień upadku obyczajów. Po długoletniej walce uległ i musiał ustąpić". 1 4 2 5 2 6 Kujot, s. 123. Urbanizacja stroju na wsi kaszubskiej dokonała się z pocz. X X wieku tak powszechnie, że informatorki na zapy­ tanie o okrycie głowy dziewcząt dawały odpowiedź: „Miały parasolki. Każda dziewczyna musiała mieć przynajmniej po dwie. Były w różnych kolorach. U nas na Pomorzu przed kościołem to wyglądało, jak morze parasolek. Do miasta koniecznie tak jechały". 2 7 2 8 Hieronim Derdowski, Lud Polski nad Bałtykiem, artykuł w Gazecie Toruńskiej z r. 1876. Przedrukowany w Ga­ zecie Kartuzkiej w dodatku „Kaszuby" z r. 1938 nr 1, R. I I I , s. 5/6 styczeń, z objaśnieniami dr Andrzeja Bukowskiego: „We wschodniej części dzisiejszej Pomeranii naprzód napotyka się Kaszubów mieszkających nad jeziorami Gardeńskim i Łebskim. Stąd idzie zachodnia granica narzecza polsko-kaszubskiego linią rzeki Łeby do Prus Zachodnich, a dalej gra­ nicą tychże prowincji ku południowi aż do rzeki Słupy, skąd znowu się ciągnie przez Pomeranię po prawej stronie By­ towa aż pod Miastko, gdzie się kończy. Południową granicę tego narzecza tworzy rzeka Brda aż po wieś Męcikał w po­ wiecie chojnickim, gdzie się zaczyna jego granica wschodnia, która się ciągnie od Brdy, zawsze w kierunku prostym ku 60 �jeziorowi Wdzydzkiemu, a dalej w środku między Skarszewami a Kościerzyną, trącając o źródła rzeczki Kłodawy wpada­ jącej do Motławy, aż do przedmieść Gdańska. Ta ostatnia odłącza na całej linii swej narzecze kaszubskie od poprawniejszego języka polskiego, jakim mówią tak zwani Boracy i Kociewiacy. Północną granicę Kaszub stanowi Bałtyk. Przestrzeń, granicami tymi objęta wynosi w przecięciu 16 mil wzdłuż, a 7 wszerz, czyli 110—120 m i l kwadratowych". A. Hilferding: „Ostatki Słayjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja", Zeitschrift f. slav. Literatur, Kunst u. Wissenschaft, Petersburg 1859, tom I , s. 81—97 oraz 230—239 i tom I I , s. 81—111, Berlin 1864 przedrukowane u Tetznera „Słowińcy i Kaszubi nadłebscy, Berlin 1899, s. 11—13: „Kaszubi Słowińscy zajmują połowę północną i zachodnią Gdań­ skiego Okręgu Regencyjnego, która tworzyła ongi polskie Pomorze oraz wschodnią część regencji Koszalińskiej na Pomorzu. „W regencji Gdańskiej zamieszkują powiat Wejherowski i Kartuzki. Pierwszy stanowi północną część okręgu regen­ cyjnego i graniczy na północy i zachodzie z morzem; w kierunku na wschód z Pomeranią, a na południe z pow. kartuzkim. Tutaj znajduje się główne centrum Kaszubów. Jedynie południowo-zachodni wokół stacji Kack — mniej więcej 2 mile od Gdańska odległy region zasiedlony jest przez Niemców. „Powiat Kartuski przynależy w zupełności Kaszubom. Wyjątek stanowi pewna ilość kolonii niemieckich znajdu­ jących się w środku powiatu koło Kiełpina i na zachodzie koło Reinfeld. „Niektóre miejscowości na skraju powiatu Gdańskiego są również zamieszkałe przez Kaszubów. Na południe od pow. Kartuskiego jest powiat Kościerski również zajęty przez Słowian, jednakże tutaj gwara kaszubska przechodzi co­ raz bardziej w wielkopolską. Północna i zachodnia połowa powiatu tego należy więcej dialektowi kaszubskiemu, połud­ niowa i wschodnia więcej polskiemu. W mieście Kościerzyna przejście to doskonale daje się zauważyć, leży ona na po­ graniczu w pewnym stopniu obu gwar. „Powiat Starogardski jest już czysto polski za wyjątkiem ludności niemieckiej; jednakże na południowym zachodzie w pow. Chojnickim w okręgu regencyjnym Kwidzynia istnieje pasmo kaszubskie, ciągnące się aż pod samo miasto Chojnice. „Określiliśmy w ten sposób wschodnią i południową granicę Kaszub i zechcemy teraz opisać granicę od południa, począwszy od Chojnic w kierunku na północ. Kaszubi zamieszkują północno-zachodnią połowę pow. Chojnickiego, oraz przylegające zachodnie parafie: Konarzyny, i Borzyszkowo pow. Człuchowskiego. „Teraz przechodzimy z Prus Zachodnich na Pomorze. Tutaj należał do Kaszubów jeszcze przed niejakim czasem kąt południowo-zachodni, mianowicie powiat Bytowski. Obecnie jednak znajdują się tam już tylko słabe szczątki, jednak prawie we wszystkich wioskach. „Na północ stąd w pow. Lęborskim zamieszkują Kaszubi wąskie pasmo opierające się o Prusy Zachodnie. „Stąd musimy zwrócić się na zachód, a znajdziemy mowę kaszubską na wybrzeżu, które ciągnie się na zachód ku jezioru Gardzieńskiemu itd. itd.". Np. mapa Homann'a pt. Ducatus Pomeraniae novissima tabula, Novimbergae 1741, określa obszar od Sławna i Słupska po ziemię lęborsko-bytowską jako księstwo wendyjskie, a teren od Białogardu przez Kołobrzeg, Koszalin jako Księstwo Kaszubskie. Artykuł Benwitza w Preussische Provinzialblatter 1830, s. 17. Także wzmianka o stroju kaszubskim Zaborzan: „Powyżej wymienieni kaszubi są katolikami i noszą jeszcze dziś, szczególniej starzy, długie, na modłę polską szyte suk­ many z haczykami i wąsy". Lorentz, op. cit., s. 136. Przyjmujemy, że dawniej mniej więcej do X V I I w. strój ludowy mógł być na całym Pomorzu jednakowy, a zróż­ nicowania w nim nastąpiły później, gdy przerwała się łączność polityczna wschodniej grupy kaszubskiej z zachodnią. Dowodem tego są wspólne nazwy pewnych części ubioru np. liwk czyli kamizelka, węps czyli kaftan itp. Wspólne były też zapewne sukmany, skórzane spodnie, buty, czapy, kożuchy. Gdy zaś w X V I I w., a ostatecznie w X V I I I w. nastąpiła izolacja Kaszubów zachodnich, wytworzyły się inne warunki bytu na wschodzie, niż na zachodzie, co odbiło się również na stroju. Wbrew twierdzeniu Gulgowskiego, który utrzymywał, że na Kaszubach nie można mówić o różnorodności regionalnej stroju, jesteśmy zdania, że ubiór kaszubski jest wyraźnie zróżnicowany w typie. D r Nadmorsk, (Łęgowski) „Kaszuby i Kociewie", Poznań r. 1892, s. 95, „...jeszcze przed dwudziestu laty widziało się Kaszubów wszystkich ubranych w ciemno-granatowe, długie sukmany, o szerokim stanie, nawet chłopcy uczęszczający do gimnazjów przybywali w ubraniach własnej roboty, nie wstydząc się ani swego oryginalnego kroju, ani szorstkiej i grubawej materii, chociaż my, z innych okolic, patrzeliśmy na nich z pewnym zdziwieniem i niedowierzaniem. Dziś to się bardzo zmieniło... już tylko u starszych widzi się samodziały, reszta naśladuje modny strój miejski". Dr Florian Cenóva, Skórb kaszebskosłcjnskje móve, Syjece 1866. Jan Kaszycki, Kantyczki z nutami, Kraków 1911, s. 485: 2 9 3 0 3 1 32 33 3 4 3 5 36 „Odzieżę miałbyś nie ladajaką Z siwym barankiem czapkę bogatą Sukienkę z modrego Sukna kaszubskiego". 3 7 Derdowski, tamże, s. 70. Wacław Aleksander Maciejowski, Polska i Ruś aż do I połowy X V I I w. pod względem, obyczajów i zwyczajów, t. IV, Petersburg, Warszawa 1842, s. 55, 56 (według Stryj ko wskiego Kroniki, s. 162, 163). 3 8 61 �3 8 Informacje Jana Patoka, nauczyciela ze Strzelina w po w. morskim znajdują się w książce Gulgowskiego Von einem unbekannten Volke i n Deutschland, Berlin 1911, s. 160—164. Gdy białe, długie spodnie płócienne należące dawniej do codziennego i świątecznego ubioru Kaszubów włączono do rekonstruowanego kaszubskiego stroju świetlicowego, pomysł ten nie spotkał się z aprobatą społeczną, Kaszubi bowiem zaprotestowali i oświadczyli, że białych spodni nosić nie będą. Mamy tu do czynienia z gustami odbiorców, którzy chcą oddziaływać na kształt i barwę rekonstruowanego stroju ludowego. Lorentz, op. cit., s. 39. Hieronim Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1910. Był to kostium rokokowy, który przyjął się w X V I I I wieku w Gdańsku, a w pierwszej połowie X I X panował jeszcze u Słowińców, Kabatków, a także na szerokim pasie pobrzeża od Gdańska do jeziora Żarnowieckiego. Stan. Kujot, Pomorze Polskie („Warta", księga pamiętkowa), Poznań 1874, s. 31. Lorentz op. cit., s. 40. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902, s. 456. Podane informacje Kazimierza Moszyńskiego (Kultura ludowa Słowian, cz. I , s. 438) nie odnoszą się do Kaszu­ bów wschodnich, lecz nadłebskich. Stan. Kujot, tamże również Gołębiewski (op. cit., s. 14) twierdzi, że na Helu „mężczyźni nosili... przy pracy buty smarowane smołą". O obuwiu z łyka nie wspomina nikt z piszących o Kaszubach. Dlatego mało prawdopodobne jest twierdzenie, że nazywanie Kaszubów „łyczkami" wywodzi się od obuwia. W ośrodkach plecionkarstwa np. we Wdzydzach lub Brusach w pow. kocierskim nie słyszano o wytwarzaniu obuwia z łyka. Podobnie nazwa „korczak" może odnosić się nie do stroju, ale do prac leśnych, np. karczowania. Derdowski, op. cit., s. 104: 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 6 4 6 4 7 4 8 4 9 Rebok wsadzał ją na usze, zakreł je klapami Chtorne sobie tej pod brodę związoł fest sznurkami 5 0 Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, Warszawa 1924, s. 45: „Często widać jeszcze czapkę barankową charakterystycznego kształtu, noszoną zimą. Sprzedają ją jeszcze na jarmarkach jesiennych kuśnierze z Po­ meranii, a utrzymała się ponieważ na klimat kaszubski jest nadzwyczaj praktyczna". Około r. 1932 żył na małym gospodarstwie w Paczewie koło Sierakowic „pon" Treder, który jeżeli był zaproszony przez chłopów-sąsiadów na jakąś uroczystość rodzinną, wówczas wdziewał swoją starą sukmanę granatową, zzieleniałą od starości, a na jej wierzch zakładał pas, którego nie wiązał, lecz zapinał na jakąś spinkę z boku. Pas ten był sztywny i szeroki, a mienił się kolorem czerwono-złotym. Cenova, tamże, s. 78: „Bjałkj nosełe zgło s krótkjmj rekövamj, muce cepłe s długjmj wuszamj, livkj różneho ksztełte é farve; czérzvjoné abo módré pórlóki, krótkjé kóżuszkj, nogavice bjélé abo módré s czérzvjonémj szyjkłamj pó stro­ nach, boté abo szlupkj, rzódko skórznjé, abo chódókj. Przé robóce vézableklé sę v lece tak chłopj jak é bjałkj na liwk, a w zémje vóbleklé vónj zamjast suknje abo kózécha le kabót, czélé veps, w njechtéréch stronach karwótkę. Na pósyjętni dzenj przebjerałe wosoblévje dzévczeta różne wózdobé, chtere j i m kupcé z cézéch krajóv sprowodzalé". Co oznaczają wspomniane tutaj „modre portoki"? W języku niemieckim wyraz „Rock" ma znaczenie wieloznaczne (np. surdut męski, suknia kobieca, katana, spódnica, sukmana, sutanna). Dlatego korzystając z kostiumologii niemieckiej, trudno często orzec, co miał na myśli autor posłu­ gujący się wyrazem „Rock". Jeżeli łączy tę część odzieży z barwą granatową, chodzi o sukmanę. Użyty przez Cenowe wyraz „porlok" nie jest zanotowany w Słowniku Ramułta. Jest to przekręcony „Pohlrock", co w przytoczonym kontekście należy rozumieć jako spódnica (gdyż przedtem wspomniany był różnego koloru „liwk" tj. gorset). Spódnice kaszubek z przymorza były więc modre lub czerwone. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, PAU, Kraków 1893, s. 153; „To też mówi się poplecek jest jaki taki, ale uziomek gruby jak djabeł". Łucjan Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego, I Pieśni z Kaszub południowych, s. 298. Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und die Tuchler Haide, Gdańsk 1886, s. 178: „In schwarz­ seidenen, silbergenestelten Miedern", należy rozumieć, że „w czarnych jedwabnych srebrem przetykanych", a nie hafto­ wanych, gdyż nesteln odpowiada słowom binden, knüpfen, a nie sticken. Pernin zanotował więc przelotną w okolicach Gdańska modę na gorsety ze złotego lub srebrnego brokatu. Pernin, op. cit., s. 123. Lorentz, op. cit., s. 38. Gołębiewski, s. 15. W Muzeum Kaszubskim w Kartuzach znajduje się rzadki okaz białego tiulowego czepca, noszonego przed kilku­ dziesięciu laty. Denko jego ma rozmiar 12 x 12 cm, otok 10 cm, a szerokość rąbków 7 cm. Denko z otokiem stanowi całość, a tylko brzeg, gęsto marszczony jest przyszyty. Obcisłość czepca reguluje na karku biały, cienki kordonek zapusz­ czony w zakładkę. Tasiemki do wiązania pod brodę są płócienne. Całość zdobi bardzo ładny haft o regionalnych motywach. Pernin, op. cit., s. 123. W nazewnictwie samodziałów kaszubskich powstało duże zamieszanie. Ramułt w swoim Słowniku kaszubskim podał błędnie, że „vorp" = grube zgrzebłe płótno, a Majkowski, że „warp", „folusz", po kaszubsku „folisz" to wszystko 6 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 6 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 �jedno. Innym razem tenże autor informuje, że „folusz wychodzi z krosien biały, a barwiony bywa na kolor zazwyczaj modry u „tłuczka". Nadmorski, op. cit., s. 96. Pewien chłop mieszkający w okolicach Mirachowa miał przed 35 laty sprzedawać kobietom w małych torebkach sproszkowany barwik, wyprodukowany przez siebie z mułu torfowiskowego. Gulgowski w r. 1911 pisał: „Trzeba pójść do farbiarni w Kościerzynie, a wówczas ogarnia zdziwienie, że tyle tkanin przynosi się tu z okolicy do barwienia". W latach 80-ych czynnym był w Kościerzynie drukarz na tkaninach, Podhal. Z końcem ub. stulecia oba rodzaje krawiectwa tj. domowego i warsztatowego mieszały się ze sobą, czego dowodem są następujące trzy notatki, robione w odstępach 10-letnich. W r. 1911 Gulgowski pisał: „Krawiec przychodził do domu i pracował podług wskazówek gospodyni. Rzemieślnicy nie mieli tego znaczenia, co w innych stronach, nie narzucali swoich wyrobów ludowi, robili podług zamówień i potrzeb jednostek". W r. 1924 Majkowski zanotował: „Krawiectwo do niedawna jeszcze było zawodem domokrążnym. Kiedy gburka narobiła na krosnach dużo sukna i płótna, zawołano krawca, który z kilkoma czeladnikami, „pachołkami" rozgoszczą! się w domu gbura na dobre. Gbur mu dostarczał świecy i nitek, a krawiec z pomocnikami szył ubrania dla mężczyzn i białek na kilka lat. Dziś się takich domokrążnych krawców mniej spotyka. I sam materiał do ubrań i bielizny po części kupują już w mieście. Jednak robienie na krosnach jeszcze jest żywotne". Ale w rozprawie Fryd. Lorentza wydanej w r. 1934 czytamy: „Suknie wykonane były z małymi wyjątkami z samodziału i szyte przez kobiety same lub krawca wiejskiego. Ustało to z wejściem w użycie materiałów fabrycznych. W wielu wsiach mieszkają krawcy zawodowi, otrzymujący regularnie żurnale z nowymi modami". 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. X V I I I , 1929. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy, Wejherowo—Gdańsk r. 1954, s. 3, Lud, 1929. „Na najszerszej części rę­ kawa u dołu spotykało się niekiedy dyskretne wzory haftu... W kilku wypadkach haft nieco bogatszy spotykało się na tak zwanym naramiączku. O hafcie na naramiączku mówiono we wsiach: Darzlubiu, Luzinie, Szemudzie, Garczu, Sianowie, Starym Młynie i Starej Karczmie. Naramiączek nie należy utożsamiać z ramieniem, czyli rękawem". —• Powyższej in­ formacji w zasadzie zakwestionować nie można. Należy jednak uwzględnić, że starsze niewiasty w wymienionych wsiach, mówiące o barwnych haftach na koszuli, wspominały właśnie hafty wprowadzane do stroju kaszubskiego w r. 1906 przez Teodorę Gulgowską. Jeśliby bowiem przyjąć, że dziewczyna, która wówczas miała 20 lat, tedy w czasie udzielania infor­ macji p. Szefce — miała już 68 lat. 6 8 6 9 7 0 Friedrich Hottenroth, Deutsche Volkstrachten städtische und ländische — von X V I Jahrh. an bis um die Mitte des X I X Jahrh., Frankfurt am Main 1902, s. 106. Tamże, s. 108. Roman Zmorski, Tygodnik Ilustrowany 1861. Brüggemann, Beschreibung des Herzogtums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1779—1784, 1, s. L X I I I — L X X I I . Seidel, Preussische Provinzialblätter, 1830, I I I , s. 17. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke im Deutschland, Berlin 1911, s. 161. 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 Ryc. 52. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. 63 �SPIS R Y C I N Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 64 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca". 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. 4. Miotlarz gdański — sztychował M . Deisch r. 1763. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 6. Rybak jeziorny z r. 1954. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. 9. Kaszubki o stroju z I . poł. X X w. 10. Żniwiarze — fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. 12. Rybaczki kaszubskie— drzeworyt A . Moliera r. 1601. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych. M . Deisch r. 1763. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych. M . Deisch r. 1763. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych. M . Deisch 1763. 17. Kobieta sprzedająca palmy — sztych. M . Deisch r. 1763. 18. Kaszubki, rys. Daniel Chodowiecki r. 1773. 19. Typ stroju miejskiego z X X w. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. 21. Kaszubka — sztych. A . Charczewska. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z.r. 1882. 23. Zasięg stroju kaszubskiego — opracował T. Seweryn. 24. Krój spodni, wykonał Z. Szewczyk. 25. Mleczarz (na lewo) i żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. 30. Krój koszuli (widok z przodu). 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. 33. Krój zapaski. 34. Jupa kobieca. Okaz w Muzeum w Kartuzach. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca pow. Puck, okaz Muzeum we Wdzydzach. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz Muzeum we Wdzydzach. 42. Czepek z motywami palczastymi. 43. Czepek z Żarnowca pow. Puck. Fot. S. Kolowca. 44. Czepek haftowany jedwabiem. Fot. S. Kolowca. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 48. 49. 50. 51. 52. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. KAinyBCKHñ HAPfljj; PB3I0ME npHÓajiTHHCKHft p a i ł O H cyniH, H a 3 b i B a e M b i ñ Kamy6cKHM ÜOMopbeM, npiiHaniiejKaii B Tejerme 1000 n e T HCTopmecKOMy nonbCKOMy r o c y n a p c T B y . H3o6pa»ceHHaa H a pucymce 23 rpaHHiia pacnpocTpaHeHHH K a 1 my6cKoro H a p a n , a oxBaibiBaeT ¡3 nacib FnaHCKoro BoeBojidBa. 9ia K a p i ą HanepieBa Ha ocHOBaHHH p a e npocTpaHeHHH roBopoB ceTKH MecTHOCTeH, O T K y n a U B I U H nonepnHyTbi MaTepnairH no H C T O P H H HapanpB, HCCJien,OBaHHH H H H ynoMaHyibie B sraorpaclanecKOH nmepaType. KaniyócKHñ Hapafl pasnenaeTca, B O C H O B H O M , Ha nepeBeHCKHÉ H ropoflCKOił T H T I H , B C B a 3 n c i e M M O H C H O BH^ejiHTB H 3 Hero 3 pona: 1) H a p a n , 3eMjie3eabi;eB, 2) n a p a f l npHMopcrax pbiOaKOB u 3) Hapaji, KaniyóCKOro npHropojTHOro Hacenenna rnaHCKa. IlepBbiÉ H3 H H X , H 3 o 6 p a a c e H H b i H Ha H B e T H O H Taórane 1, coC T O M T flna MyaciiiH H 3 CapaHbeñ r n a n r a , CHHefi c e p M a r n , acejiTbix 6pioK H 3 OapaHbeft K O J K H n H3 canor c B H C O K H M H r o n e H H n r a M H , KOTopbie 3 a x o « a T B B I C O K O 3 a K O j i e H H . Bonee no3flHHM no Bpejienn T H I I O M Hap a n a , p a c n p o c T p a H e H H H M Ha nepenoine X V I I I H X I X B Ó K O B 6BIJI Hapan., B K O T O P O M 0Tpa3miHCb n p H 3 H a K H nojiyieHHBie nyTeM H TeppHTopnajibHbix CTHJia pOKOKO, H KOTOpBIH COCTOajI H 3 H H 3 K 0 r 0 KOJIHaKa C p a C m H p e H H e M B BepXHeft H a C T H , H3 KpacHoro nieimoro nnaTKa, nnHHHoro acHjieia, K O P O T K H X 6ejibix naniajiOH, n,oxonainiix n,o KOneHa, 6enHx l y j i O K H I D I O C K H X SaniMaKOB. H T O KacaeTca aieHCKoro H a p a n a , T O O T U H i H T e n b H O ń n e p T O i ł ero c X V I Beica no nojioBHHbi X I X Beita Ó B I M I ienen c H a K J i a n H O H 3 0 J I O T O H H J I H cepeópaÓHOił B H I U H B K O H H 3eneHaa H J I H K p a c Haa roÓKa c nenaraHM nepHbiM y3opoM. O T n m H T e n b H O H nepToń Hapa,n,a pbi6aKOB Ó H H H CojibniOH Kanion i O H , 6apaHba m a n K a , r p y u b i i ł nieftHbrn niap$, C H H a a KypTKa H B H C O K H e canora. 3 T H Hapanbi oraocaTca K 1800—1850 r o n a & i . Ha I I nBeTHOił Tafijmne H3o6paaceH Kaniy6cKHń MopenaaBaTejib co BTopofi nonoBHHH X V I I I roponHaa rjraHCKaa Bena u upn- ToproBKa. ConocTaBiiaa Hapanbi cocenHnx 9THHiecKHX r p y n n : K a f i o T K O B , c j i O B E H i j e B , KaniyOoB c óeperoB p e r a JIionoBbi, aarreneił TyxonbCKoro 6opa, KOTeBaTHHeń u M a j i b ó o p r n e B cjienyeT c K a 3 a i b , I T O KamyScKHń H a p a n , o r a n i a e i c a cneniiaiibHOH KOMno3HiiHen nBeTOB n $ o p M O i ł H onHOBpeMeHHO aBjiaeica O H H O H H3 pa3H0BHflH0CTeił nonbCKoro Hapo^Horo Hapana. HaceneHHHe Kaniy6nH cocioajio B npomnoM CTOneTHH H B 4 cnoeB: I ) noMeniHKOB, T . e. mnaxTH 2) r 6 y p O B , T . e. B a a c n T O H H H x KpeeibaH, 3) oa,HOflBopneB, T . e. 6e33eMenbHbix KpecTbflH H 4) H 3 ycajiefiHbix SaTpaKOB. H3 9 T H X cnoeB T O J I B K O r ó y p H coxpaHHJiH C B O É H a p a f l B I nonoBHHe X I X Beica. TojibKO 3aacHTOHHHe a:eHH(HHbi Mornn ce6e no3BOJiHTb Ha 30noryK n a p ^ y H m e j i K O B H e ronoBHHe nnaTKH H T O J I B K O SoraiHe MyatHKH Mornn yKpaniaib a c H n e T H , Ka$TaHbi H cepMarn cepeópaHHMH n y r o BHiiaMn. HcTopna K a n i y ó c K o r o H a p a ^ a TaKOBa; nepBbie H3BecTna o KamyScKOM Hapajje coxpaHHiHCb c X I I I B e « a H KacaiOTca ero c6opoK. Bn^ p a ó o n e r o K a m y f i c K o r o KOCTKMa XV B e n a n o ^ a e T p n c y H O K 10, a X V I B e n a p a c y H O K 11. IIpHropoaiHbie pbióaKH H 3 0 Ó p a a c e H H Ha KCHJiorpafH^ecKHX rpaB»pax A H T O H a Mennepa, KOHna X V I BeKa; O H H npeflCTaBneHbi H a pncyHicax 12 n 13. 3neraHTHOCTb H X H a p a j i , O B n o R U H H H a a , ^ T O n o « TBepacRaeT coBpeMeHHHÉ T O H anoxe H T a n b a H C K H É aBTop Hesap Beneirjio, KOTopbiñ O T M e m n , I T O nparopoflHbie raaHCKHe aceHruHHbi ofleBaKTca c H3HCKaHHbiM BKycoM. ^OKyMeHTajibHbix M a T e p n a j i O B no r^aHC K O M y Hapajry X V I I I B e n a nociaBnaioT HaM MHoroincneHHHe rpaBiopbi MaTBea JJ^eHina, OTHOcaruHeca K 1765 rofly (pac, 14, 15, 16 H 17). I l B e í a 8Toro H a p a j i ; a H3o6paacaeT 11 uBeTHaa Taónima. HecKOJibKO 6onee no3ffHHe 9 C K H 3 B I 9 T o r o B e K a flaHHna XoffOBeitKoro (1773 r.) H3o6paacaKT ateHmHH c ronoBHbiMH yfiopaMH B BHfle KanioniOHOB, KOTopbie npHKpbiBaioT nnein H cnnHy. r ^ a H C K n e c n y a c a H K H coxpaHHHH MecTHbiń Hapaíi;, npeHcnonHeHHbiñ aneraHTHOCTH, Tan K a n O H H H O C H I T H HerríHKH, B O 3 coópaHHBie B CKJia^Ky, Ty$enbKH. nocneMHHe cnenbi Mecraoro Hapaji,a, O T H O caru,eroca n p H M e p H O K 1880 r., M H B H J T H M H a p n c . 21, 22 H 27, C 1906 r. pa3BHBaeica B KainyOnH HOBbifi Hapafl. x a p a K T e p H O É H e p T O í i KOToporo a B J i a e T c a BŁimHBKa n B e T H O i ł H H T K O H H a pyóaniKax, nepeflHHKax H 6iry3ax. 9 T O He OTOÓpaateHHe HaposHoro KOCTBMa, a yKparneHHe ropo^CKoro H a p a f l a no HHnnnaTHBe HHTenjiHreHnnH ( p n c . 9), cHaiana no o6pa3ny 3 0 H O T H X H H H cepe6paHHbix B H U I E B O K H a niejiKOBHx ran fiapxaTHHX qeniHKax, H 3 r o T O B j i a e M b i x B X V I I I B e n e B aceHC K H X M O H a c T H p a x B JKyKOBe H B JKapnoBne, a H O T O M no $aHTa3HH caiibix B b i m H B a i i b n r H n . 3 T O T poH B H n i H B K H coxpaHHjica B KamyCnń non B e K a H y K p a n i a e T H a p a ^ npejrcTaBHTenbHHn KaniyScKnx TaHneBanberrj,é B 1811 rojry AymHHe niapcfibi, HHX H BeHHbix neBinx KÓO^KH, aHcaMÓneft, BbiCTynaiomHX Ha BeqepHHKax paSoHHX KJiyCoB H B M C C T H H X HJIH rocynapcT- TopacecTBax. Strój Kaszubski — 5 65 �OriHCAHHE PHCYHKOB 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. KaniyCcKHH KpecibHHHH B rJapaniKOBOfl manKe, Ha3biBaeM0ft „Myn,a". Kamy6cKaa i e i a I I O J I O B H H H X I X B . PncyHOK cneaaH fl. KapoaaKOM B 1954 r. KaniyucKHH pnCaK c 6eperoB Bn.3bi;ncKoro osepa. <t>OTorpa$HH H . ryabroBCicoro, 1903 r. Pa3H0CHHK MoaoKa. rpaBiopa M . Jlefinia, 1765 r TflaHCKHfi MeTejiLinHK. TpaBiopa M. JJeflnia, 1763 r . 03epHHil pH6aK B T O J I O B H O M y6ope, Ha3HBaeM0M „KaeK0fl". 1915 r, 03epHHfi pbiSaK, 1954 r . MyatHK B oyflHHHHOM KOCTKMe, pacTHpaioinHft Ta6aHHbie ancxba Ha HioxaTeabHHH TafiaK, 1947 r. KaniyScKHe aceHinHHH B Hapase I I I O I I O B H H H X X B . JKHenbi — $parMeHT KapTHHH „HepycaaHMCKHH aaiapb" (1450—1497) B T^aHCKe. <I>OT. E. Ko3JioBCKa. Kamy6cKaa ieTa B pa6onefl ofleayie. rpaBiopa c KapTH B . BpayHa (1572—1617), H3roTOBHa T. Pycco. Kamy6cKHe pbioaiKH. Kcnaorpa^HiecKaa rpaBiopa. A . Meaaep, 1601 r . KainyOcKHe ToproBKH OBouaMH. Kcnjiorpa$HiecKaa rpaBiopa A. Meaaepa, 1601 r. JleByniKa c saHSHmaMH. rpaBiopa M . JT,efinia, 1763 r. ToproBKa rpnfiaMH. rpaBiopa M. fleflnia, 1763 r . ToproBKa aeieSHHMH TpaBaMH, npoa,aioniaa nccon. rpaBiopa M . flefinia, 1763 r . JKeHiHHHa, nponaromaa Bep6y. TpaBiopa M. JJefima, 1763 r. KaniyOcKHe aceHrnHHBi. PncyHOK JIaHHaa Xo,n,OBeuKoro, 1773 r . Tan ropo,n,CKoro Hapa^a X X BeKa. CayacaHKH Ha ToproBOfl naomaflH. TpaBiopa Ha c i a a n IIIynHHa, 1841 r. Kaniy6cKaa aceHniirHa. TpaBiopa A . XapHeBCKOfl. JteByniKa H3 OKpecTHOCTefl BefirepoBa. <l>OTorpa<j)Ha 1882 r . KapTa pacnpodpaHeHHa Kamy6cKoro napa^a. BbiKpoflKa 6pKK. HepTeac 3. HleBHHKa. ToproBen; MoaoKOM(HaaeBo) H MopaKK(HanpaBO). rpaBiopa M. JleHiiia, 1763 r. BblKpOHKa jKHJieTa C OTKaaa,HbIM H CTOaiHM BOpOTHHKaMH. BbiKpoflKa cepMarH(BHfl cnepeflH H c3aa,H), lepTeac 3. UleBiHKa. BbiKpoflKa cepMHTH, HepTeac 3. IJieBiHKa. TojioBHOft y6op. P H C . T. CeBepHH. BbiKpoflKa py6aniKH ( B H S cnepea,H). BbiKpoflKa pyfianiKH, lepieac 3. IIIeB^nKa. BbiKpoflKa Kopceia. BbiKpoflKa nepejiHHKa. JKeHCKaa io6Ka. KapTHHa B My.3ee B K a p i y s a x . BbiKpoflKa K>6KH — pHcynoK 3. UleBiHKa. JleByniKa as Bfl3Hfl3. <l>OTOrpa$Ha 1911 r o « a I I . rynbroBCKOro. JKeHrnHHa B 6eaoM HenHHKe Havana X X BeKa. KaniyficKaa aceHmHHa B napieBOM Hg,paji,e. cDoiorpa^HH TyjibroBCKoro 1909 r. 3onoTOfl HeniHK. 06pa3eri B Mysee B Bfl3Hj;3ax. CepeOpaHHbifl H 3oaoTofi HeniHK H3 JKapHOBua, IlynKoro noBeia, o6pa3eij B My.3ee B B,n,3HA3ax. HeniHK H3 KapiyscKoro noBeia. 06pa3eir B My3ee B B,n,3bin,3ax. ^leHHHK C BeTBHCTHM y30pOM. ^ e n i H K H3 JKapHOBiia, I l y n K o r o ye3,n,a. <I>OTorpac()HpoBaii C. KoaeBua. HemHK c menKOBOH B M I H M B K O H . <t>OTorpa<J>HpoBaa C. KoaeBua. I e n i n K c BbiniHBKOfl 3oaoiofl H H T K O A . <t>OTorpa$. C. KoaeBiia. J I O H H H I K O nap^eBOro roaOBHoro y6opa (My3efl B Bfl3HA3ax) pHC. T. CeBepHH. 1924 r . KaniyficKaa n a p i a . My3efl B Bfl3bifl3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r . Kamy6cKHfl ' l e n i H K H3 My3ea B BA3HH3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. J^OHHiriKO neniHKa. KapTHHa B My3ee B BnsHflsax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. 06pa3ijbi y3opiaTOH Kamy6cKOfl B H H I H B K H nepBOfl nonoBHHH X X B . y 3 o p i a T a a BbiuiHBKa nepKOBHbix yKparaeHHfl B jKyKOBe. 06pa3eii B My3ee B Bfl3bij],3ax. PncoBaa T. CeBepHH B 1924 r. 52. BbiniHBKa 3 O J I O T O H H H T K O H Ha 6eaOM MOHacTbipcKOM XHTOHe B jKyKOBe. P H C P. CeBepHH B 1924 r. x SUMMARY The area of the Baltic sea country called the Cashubian littoral, belonged before 1000 years to the first historical Polish State. The extention range of the Cashubian costume as represented in fig. 23 covers one third of the Province of Gdansk. This map has been drawn on base of dialect extention ranges and localities graticule providing materials for the history of the costume discovered during field investigations unless they were mentioned in the ethnographic 66 �literature. As a matter of fact one can divide the Cashubian costume into the country type and the urban one; in the way we can further differentiate it into 3 kinds. 1. the peasants' dress 2. the dress of the littoral fishermen and 3. the costume of the suburban population of Gdańsk. The first type is represented in the coloured plate I . Its characteristic feature is for men: a lambskin cap, dark blue heavy cloth coat, yellow trousers made of lambskin and boots with tops covering the knees. A more recent type of dress pre­ vailing at the end of the X V I I I t h and at the beginning of the X l X t h century was a costume with reminiscent features of the Rococo style, composed of a stocky top hat expanding in the upper part, a red neck kerchief, a long vest, short white, trousers reaching the knees, white stockings and shallow shoes. As to the women's costumes their characteristic feature since the X V I t h till the middle of the X V I I t h century was a bonnet with a plated golden or silven embroidery and a green or red skirt with a printed black decorative pattern. The typical fishermen's costume was composed of a big hood, a lambskin cap, a heavy shawl, a navy blue jacket and high boots. Such costumes were worn between 1800 and 1850. Coloured plate I I represents a Cashubian sailor of the second half of the X V I I I t h century and a suburban Gdańsk marketwoman. When comparing costumes of adjacent ethnic groups of the Kabotki, Slovince, and the Cashubians settled at the river Lupowa, the Boroviaki from the Tuchola forest, the Kocieviaki and the Malborgians, we must state that Cashu­ bian dress is notable for its special colour and shape composition and is at the same time a variety of the Polish folk costume. The Cashubian population was composed in the X l X t h century of 4 sections 1) of country squires or gentry 2) of rich peasants called „gburs", 3) of landless peasants called „zagrodniki" and 4) of farm-hands. Out of these sections only the gburs have kept their costume in the first part of the X l X t h century. Only wealthy women could afford to wear brocate and silk kerchiefs and only rich peasants coled be fond of silver buttons at their vests, jackets and cloth coats. The history of the Cashubian costume is as follows: The first information about the Cashubian dress comes from the X H I t h century and concerns its folds. The view of a Cashubian work-clothing of the XVth century is given in fig. 10 and of the X V I t h century in fig. 11. The suburban fisher­ men's wives from Anthony Moller's xylographs of the end of the XVth century are given in fig. 12 and 13. The smartness of their dress is genuine for it has been confirmed by an Italian author of that time, Caesare Vecello, who has noted that the suburban Gdansk women „dress with an exquisite taste". Documentary material concerning the Gdansk costume of the X V I I I t h century is supplied by numerous engravings of Mathew Deisch of the year 1765 (fig. 14, 15, 16 and 17). Colours of this dress are shown in the coloured plate I I . Some more recent engravings of Daniel Chodowiecki, dated 1773 represent women in bonnets like hoods, covering both shoulders and back. Gdansk maids kept up to 1841 their regional dress, full of charm. They have been wearing little caps, light shawls, folded skirts and slippers. The last traces of a regional costume dated about 1880 are seen in fig. 21, 22 and 37. Since 1906 a new Cashubian dress is developing, the characteristic feature of which is an embroidery made with red cotton thread on shirts, aprons and blouses. It is not a reconstructed folk costume but an ornamented urban dress composed according to artistic ideas of intel­ lectuals (fig. 9) first upon a model of golden or silver embroideries on silk or velvet bonnets, manufactured in the X V I I I t h century in female closters in Żukowo and Żarnowiec, and later according to individual conceptions of the embroideresses. This Cashubian fancy-work has already lasted for half a century and adorns the costume of Cashubian members of Song and Dance Companies, at folk-club parties or during regional and State festivities. LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. Cashubian peasant in a lambskin cap called „muca". 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. A Cashubian couple from the middle of the X l X t h century. Drawing made by J. Karolak, 1954. A Cashubian fisherman from the Wdzydzke Lake. Photo by J. Gulgowski, 1903. A milkman. Etching by M . Deisch, 1765. A Gdansk sweeper. Etching by M . Deisch, 1763. A lake fisherman with a „klęka" on his head, 1915. A lake fisherman, 1954. Peasant in work-clothes preparing snuff from tobacco plant, 1947. Cashubian women in costumes; first part of the X X t h century. Reapers. A fragment of the picture „the Jerusalem Altar" (1450—1497) in Gdansk. Photo by E. Kozłowski. A Cashubian couple in work-clothes. Etching from B. Brauns's map (1572—1617) made by T. Rousseau. Cashubian fishermen's wives. Xylograph by A . Molier, 1601. » Cashubian market-women dealing in vegetables. Xylograph by A . Molier, 1601. A girl with lilies of the valley. Etching by M . Deisch, 1763. A mushroom - seller. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 16. A market-woman dealing in medicinal herbs, selling hyssop. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 17. A woman selling willow - branches. Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 18. Cashubian women. Drawing made by Daniel Chodowiecki, 1773. 67 5* I �Fig. 19. A sample of an urban dress of the XXth century. Fig. 20. Servant-maids at the market. Steel-engraving by Schulin, 1841. Fig. 21. A Cashubian woman. Etching by A. Charczewska. Fig. 22. A girl from Wejherowo, photo made in 1882. Fig. 23. Range of the Cashubian costume (Map). Fig. 24. A cut of trousers. Drawing made by Z. Szewczyk. Fig. 25. A milkman (left) and a sailor (right). Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 26. Cut of a waistcoat with turn-down and stand- up collar. Fig. 27. Cut of a heavy cloth coat (seen from the front and from the back). Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 28. Cut of a heavy cloth coat. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 29. Different types of head — dress. Drawn by T. Seweryn. Fig. 30. Shirt - cut (seen from the front). Fig. 31. Shirt-cut. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 32. Cut of a corset. Fig. 33. Cut of an apron. Fig. 34. A woman's skirt, called „jupa". Picture in the Museum at Kartuzy. Fig. 35. Cut of a „jupa". Fig. 36. A girl from Wdzydze. Photo by I . Gulgowski, 1911. Fig. 37. Woman in a white bonnet. Beginning of the XXth century. Fig. 38. Woman in brocade dress. Photo by I . Gulgowski, 1909. Fig. 39. Golden bonnet. Sample in the Wdzydze Museum. Fig. 40. Silver and golden bonnet from Żarnowiec, district of Puck, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 41. Bonnet from the Kartuzy district, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 42. Bonnet with palm motives. Fig. 43. Bonnet from Żarnowiec, district of Puck. Photo by S. Kolowca. Fig. 44. Bonnet with silk embroidery. Fig. 45. Bonnet with embroidery called „bajorek". Photo by S. Kolowca. Fig. 46. Botton of a Cashubian brocade head-dress (Museum ał Wdzydze). Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 47. A Cashubian brocade. Museum at Wdzydze. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 48. A Cashubian bonnet in the Wdzydze Museum. Drawn by Tadeusz Seweryn, 1924. Fig. 49. Bottom of a bonnet. Picture in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 50. Samples of decorative Cashubian embroidery from the 1 st half of the XXth century. Fig. 51. Embroidery of the church decorations at Żukowo. Sample in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 52. Golden thread embroidery on the priest's white dress (alba) in thecloster at Żukowo. Drawn by T.Seweryn, 1924" 68 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e2a91d832fbbf7ac8e441dbefbfcb08.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej: szkic informacyjny / Lud, 1939-1946, t. XXXVI Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Source A related resource from which the described resource is derived LUD, tom XXXVI, s. 163-184 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol. Type The nature or genre of the resource Czasopismo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de8f5cf0f0a3352da109b44c4fdced90.pdf 7f6d2aaf46d1d946b45c15e74b7c55db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6338 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5913 Title A name given to the resource Tłum i jednostka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stieghorst, Bernd Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11_Stieghorst.ps - 4/25/2007 2:12 PM BERND S T IE G H O R S T Tłum i jednostka D obrze pamiętam ten piękny wiosenny dzień w marcu 1997 roku, w Nowym Jorku, kiedy poszedłem do Muzeum Guggenheima, żeby obejrzeć Kolekcję Nasherów. Przechadzałem się leni­ wie pomiędzy indywidualnymi ekspozycjami słynnych rzeźbiarzy. W końcu, w wydzielonej przestrzeni na naj­ wyższym piętrze, natknąłem się na całą armię postaci zbitych w gęsty tłum. Ustawiono je jakby w szyku bo­ jowym. Chociaż bezgłowe i puste w środku, wywoły­ wały swoim wyglądem niezrozumiały lęk! N a początku byłem przestraszony. Spontaniczna chęć odwrotu skłoniła mnie do zatrzymania się na dłużej. Wielkie zakłopotanie przerodziło się w szcze­ gólne zainteresowanie dla tej grupy postaci. Zbliżyłem się, nieco podejrzliwie, i dotknąłem jednej czy dwóch figur (na szczęście nie było w sali strażnika). Gładzi­ łem wyżłobienia w nich. Przyglądałem się uważnie każdej z osobna. Żadna z trzydziestu sześciu postaci nie była kopią innej. Czasem różnice były niewielkie, dotyczyły jedynie rozmiaru bądź postury, ale każda pojedyncza rzeźba, każdy członek „tłumu”, był osobną jednostką! W twórczości Magdaleny Abakanowicz grupa rzeźb nazywana Tłumem ma szczególne znaczenie. Od lat 70. liczba bezgłowych i pustych w środku form symbolizujących ciało ludzkie narastała z roku na rok. Do dzisiaj musi ich być ponad tysiąc pięćset, ale nigdy nie zaprezentowano ich naraz. Wyobraźmy sobie moż­ liwość ujrzenia tych wszystkich grup i indywidualnych postaci w jednym miejscu... Zwykle zaludniają światowe muzea i kolekcje w grupach od dwudziestu do dwustu bezgłowych, wy­ drążonych skorup. Wypełnione wewnętrzną pustką stanowią niemą wizję ogromnej i przypuszczalnie ano­ nimowej masy. Każdy zwiedzający dostrzega ten sam fenomen tym bardziej oczywisty im bliżej „tłumu” - powierz­ chownie anonimowa, seryjna produkcja okazuje się pracami indywidualnymi. Nagła świadomość, że każdy pojedynczy „członek” tej masy jest wyróżniającą się in­ dywidualnością, wzbudza niemal zachwyt. Z drugiej strony, przyjrzyjmy się Inkarnacjom A ba­ kanowicz, które wydają się niezwykle kontrastowe wobec „tłumów”. Są to kompozycje przedstawiające jej własną głowę osadzoną na wątłym i kruchym że­ laznym pręcie. Powierzchnie tych rzeźb pokrywają resztki wosku, fragmenty żelaza z odlewu i ślady jej własnych rąk, których specjalnie nie usunęła. Cho­ ciaż wszystkie rzeźby są kopiami tej samej twarzy, każda z nich reprezentuje pojedynczy, ulotny mo­ ment w czasie. Delikatne ślady szybko twardniejące­ go wosku przypominają impresjonistyczne rzeźby Medardo Rosso, który w sposób niemal mistyczny obrazował indywidualność za pomocą ustawionych rzędami głów. Cykl Inkarnacje, na który składa się 50 odlewów twarzy ustępuje Tłumom pod względem liczby rzeźb, jednak pozostaje równie istotnym dziełem w twórczo­ ści Magdaleny Abakanowicz. Pracując nad odlewami własnej twarzy, artystka eksploruje swój własny byt. Ona sama twierdzi, że rezultaty tej pracy zaskoczyły ją. Inkarnacje ujawniły jej fragmenty skrywanego pod ży­ wym obliczem chaosu. Każda z tych nieruchomych metalicznych twarzy ukazuje wymyślony lub prawdzi­ wy wyimek z życia artystki. Poprzez Tłumy i Inkarnacje Magdalena Abakano­ wicz udowodniła, że jest artystką głęboko humani­ styczną. Zajęła także klarowne stanowisko w sprawach politycznych, wywodzące się oczywiście z jej życiowe­ go doświadczenia. Już jako mała dziewczynka zaznała okropności wojny, później przeżyła praską wiosnę i in­ wazję radziecką w 1968 roku. N a stacji kolejowej w Pradze widziała masy śpiących radzieckich żołnierzy w brązowych płóciennych mundurach. Ich nierucho­ me ciała przypominały anonimowe worki z ubraniami. Istota ludzka oraz uczucia i lęki egzystencjalne sta­ ły się centralnym tematem twórczości Abakanowicz. Widać to w jej wszystkich pracach. Chociaż na pierw­ szy rzut oka Tłumy i Inkarnacje nie mają ze sobą nic wspólnego, uważniejsze spojrzenie pozwala zauważyć, że w obu wypadkach Abakanowicz koncentruje się na temacie jednostki ludzkiej. Dzisiejsze społeczeństwo zwykle przywiązuje więcej wagi do grupy niż do pojedynczego człowieka. Lęk przeważa nad odwagą, a prawo i porządek są ważniej­ sze od wolności. A jednak społeczeństwo, każda jego warstwa, składa się z jednostek, które muszą określić swoje role w grupie. Jedna z podstawowych prawd do­ tyczących ludzkiej egzystencji to fakt, że jednostka i masa są ze sobą połączone niewidzialnymi więzami. Magdalenie Abakanowicz udało się zobrazować to zja­ wisko. Ujawniła przy tym zarówno wielki humanita­ ryzm, jak niezachwiane przekonanie o mocy jednostki. 110 Zürich, 19 lipca, 2006 Przełożyła Agata Diduszko-Zyglewska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2ad7e5c460bc058435f5fe135e15e6e.pdf ac7bb6bcdc73dbc4fb4d2c505d165879 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3115 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2916 Title A name given to the resource Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli współczesny mit początków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.195-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoczkowski, Wiktor Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Wiktor Stoczkowski PREHISTORIA W SZKOLNYCH P O D R Ę C Z N I K A C H , CZYLI WSPÓŁCZESNY M I T P O C Z Ą T K Ó W 1 Chacun a l'homme sauvage qu'il merite Szkolne podręczniki historii, powołane by nauczać o przyszłości, z przewrotną przekorą sprawiają wrażenie, że ich opowieść dotyczy jedynie teraźniejszości, która je wyprodukowała. Widać to wyraźnie, gdy porównamy czego dowiadują się na lekcjach historii dzieci z różnych krajów. Różnice są tu niemałe. Rzec można, parafrazując Pascala, że co jest Historią po jednej stronie Pirenejów, bywa bzdurą po drugiej. Jakkolwiek autorzy, podręczników mają zwyczaj zapew­ niać w rozdziałach wstępnych, że celem nauki historycznej jest dać wierne odbicie przeszłości, zawartość rozdziałów kolejnych zaświad­ cza dobitnie, że nauka ta musi być z jakichś dziwnych przyczyn jeszcze daleko od realizacji swego celu, bowiem „wiernych wizji przeszłości" okazuje się być tyle, ile jest krajów. Tym bardziej musi nas zdziwić fakt, że podręcznikowy opis prehistorii naznaczony jest paneuropejską jednolitością, osiągając niemal doskonałość kanonu. Być może ktoś pomyśli, że odległe i słabo poznane epoki nie są wdzięcznym terenem ani dla ideologicznych demonstracji, ani dla rozpasania pedagogicznej ignoracji, dzięki czemu ich obraz potrafi być obiektywny i w konsekwencji ponadnarodowo jednolity. Nieste­ ty, podręcznikowa prehistoria nie ma wiele wspólnego z obiektyw­ nością. W zestawieniu z wiedzą archeologiczną, nawet tą nie pierwszej świeżości, jawi się ona jako zadziwiająca mieszanina absurdów i karykaturalnych przypuszczeń. Tym bardziej frapująca musi być ich europejska powszechność. Możemy je znaleźć w Hisz­ panii, Francji, Anglii, Niemczech, Polsce, Związku Radzieckim, a być może i w pozostałych krajach, których podręczników nie miałem okazji widzieć. Spróbujmy zastanowić się, jaka jest struktura i przesłanie szkolnej opowieści o prehistorii, co pozwoli zrozumieć jej miejsce w świecie wyobrażeń kultury europejskiej. Głównym przedmiotem naszego zainteresowania będzie podręcznikowy obraz paleolitu, epoki początków człowieka i kultury. Dla uproszczenia wywodu oprzemy analizę jedynie na zawartości książek radzieckich i francuskich, co przy ogólnoeuropejskiej jednolitości ich pierwszych rozdziałów nie zuboży w niczym naszych źródeł. 2 Opis życia paleolitycznych ludzi zaczyna się zwykle od przedsta­ wienia obrazu pierwotnej przyrody, która ich otaczała. W podręcz­ nikach radzieckich wygląda ona następująco: R l — „długotrwałe i mroźne zimy" (s. 14) — „surowe warunki oziębienia" (s. 14) — „biedna szata roślinna" (s. 14) — „okrutne drapieżniki" (s. 13) — „ogromne niedźwiedzie i drapieżne lwy" (s. 16) — „olbrzymie słonie" (s. 16) — „mamut mógł zabić człowieka jednym uderzeniem swego potężnego ciosu" (s. 16) R2 — „surowa przyroda" (s. 8) — „surowy klimat" (s. 11) — „lodowa pustynia" (s. 8) — „dzikie zwierzęta" (s. 8) — „drapieżne zwierzęta — tygrysy szablastozębe, lwy i pantery czyhały na człowieka, zagrażając jego życiu" (s. 7) R3 — „surowe warunki naturalne" ( s. 4) — „niepogoda" (s. 4) — „potężnych rozmiarów zwierzęta" (s. 4) — mamut: „większy i silniejszy od słonia", „groźny", „potężne zwierzę", „ogromne, wygięte w górę kły" (s. 5) — „Góry i jaskinie kryły najniebezpieczniejszych wrogów człowieka: lwa jaskiniowego, jaskiniowego niedźwiedzia i jaskiniową hienę" (s. 4). 3 Porównajmy to z podręcznikami francuskimi: F I — „wielki chłód" (okładka) — „chłód" (s. 12) — „dzikie zwierzęta" (s. 12) F2 — „wroga przyroda" (s. 12) — „chłód" (s. 12) — „dzikie drapieżniki" (s 12) F3 — „było zbyt zimno" (s. 8) — „dzikie zwierzęta" (s. 13) — „ataki dzikich zwierząt" (s. 8) F4 — „chłód" (s. 8) — „groźne drapieżniki" (s. 7). Jakkolwiek retoryka francuska jest bardziej lakoniczna, obraz paleolitycznej natury, pozostaje identyczny w podręcznikach obu krajów. Dzieci radzieckie dowiadują się tak samo jak francuskie, że było wówczas bardzo, bardzo zimno, przyroda była uboga, pełna groźnych zwierząt, które były albo drapieżne, albo ogromne, a na domiar złego miewały „wygięte w górę kły". Groźne zwierzęta i mróz są elementami występującymi we wszystkich opisach paleoli­ tycznej natury. Można łatwo się domyślić, że życie w takich warunkach nie mogło być godne pozazdroszczenia. Tak oto odmalowują je podrę­ czniki radzieckie: R l — „życie ludzi pierwotnych było bardzo trudne i pełne niebez­ pieczeństw " (s. 14) — „bezsilność i strach człowieka wobec przyrody"(s. 19) — „częsta styczność z wielkim zwierzęciem przynosiła człowie­ kowi śmierć (s. 14) — „przeszło połowa ich nie dożywała do lat 20: jedni ginęli w szponach drapieżników, inni — od chorób i głodu" (s. 14) — „nie zawsze udawało się ludziom znaleźć dostateczną ilość pożywienia" (s. 14) — „były też częste wypadki, że ludzie w przeciągu kilku miesięcy nadaremnie szukali łupu. Wówczas cierpieli dotkli­ wy głód" (s. 16) R2 — „Życie ludzi było niełatwe i pełne niebezpieczeństw" (s. 7) — „ludzie często cierpieli głód" (s. 7) — „chcąc wyżyć musiał teraz człowiek wytężyć swe siły w walce z surową przyrodą" (s. 8) — „częstokroć człowiek był bezradny w walce z przyrodą, od której całkowicie zależał" (s. 12) — „strach wobec groźnych i niepojętych sił przyrody" (s. 12) R3 — „niebezpieczeństwo czyhało nań na każdym kroku" (s. 4) — „ludzie dokładali wiele wysiłku, by utrzymać się przy życiu" (s. 5) — „bezsilny wobec zjawisk natury" (s. 5) — „chroniący się przed zwierzętami i niepogodą" (s. 4). Podręczniki francuskie prezentują nam taką samą wizję życia w paleolicie: F I — „człowiek musi znosić ukąszenia (sic!) lodowych okresów (s. 12) — „ciążą nad nimi dwie nieustanne groźby: mróz i głód" (s. 13) F2 — „bardzo trudne życie (s. 12) — „jest im zimno, są głodni" (s. 12) — „bronią swego życia walcząc z drapieżnikami" (s. 12) — „codzienna troska" (s. 12) F3 — „ciężkie życie ludzi paleolitu" (s. 8) 195 �— „cierpienia spowodowane chłodem, chorobami i atakami dzikich zwierząt (s. 8) F4 — „walka z chłodem" (s. 8) — „ich głównym zajęciem jest poszukiwanie pożywienia" (s. 7). Z kart podręczników radzieckich i francuskich wyłania się mrożący krew w żyłach obraz życia paleolitycznego. Umieszczają one czło­ wieka pierwotnego na łonie groźnej Natury, gdzie narażony jest na głód i chłód, nękany przez drapieżniki i choroby, osaczony niebez­ pieczeństwami i pogrążony w strachu. Jednym słowem — nieodwo­ łalnie skazany na cierpienie. Podręczniki pomijają fakt, że epoka, nosząca impresjonujące miano „lodowej", nie była nieprzerwanym ciągiem śnieżnych zamieci i składała się także z licznych okresów ciepłych, kiedy to klimat bywał o wiele łagodniejszy od dzisiejszego. W podobny sposób odwracają się od danych etnograficznych, pokazujących dobitnie, że współcześni myśliwi-zbieracze, dysponu­ jący środkami technicznymi nie odbiegającymi od paleolitycznych, nie zajmują się jedynie desperackim poszukiwaniem pożywienia i potrafią w pełni zaspokoić swe potrzeby pracując znacznie mniej niż współczesny Europejczyk. Absurdalne obrazy „groźnej natury" i „słabego człowieka" mimo że nieuprawnione empirycznie, pełnią kluczową rolę w podrę­ cznikowej opowieści. Paleolit jest tu przedstawiony jako czas początków. Wtedy to właśnie człowiek „nauczył się", „zaczął", „odkrył", „zauważył", „spostrzegł", „wymyślił". Wszystkie książki stwierdzają zgodnie, że paleolicie człowiek „nauczył się": wyrabiać narzędzia, wykorzystywać i niecić ogień, żyć w grupie oraz budować schronienia. Bywa do tego dorzucane wytwarzanie odzieży oraz powstanie religii, magii i sztuki. Mamy więc na tej liście technikę, organizację społeczną, życie duchowe; słowem — Kulturę. Podręcz­ niki mają ambicję wyjaśnić jak ona powstała. Kluczem tego wyjaśnienia staje się nakreślona uprzednio wizja „wrogiej natury" i „słabego człowieka". Zobaczmy jak przedstawione są związki przyczynowo-skutkowe, mające tłumaczyć pojawienie się narzędzi, wykorzystania ognia, życia społecznego oraz religii. 4 Narzędzia: ZSRR — „Ludzie nie posiadali takich potężnych łap, mocnych pazurów i zębów, jakie posiadają wielkie zwierzęta drapieżne (...). Ostrze było twardsze od wszelkich zębów i pazurów, cios zaś wymierzony ciężką maczugą był mocniejszy od uderzenia łapy niedźwiedziej" (Rl:s.l2). Francja — „krzemienna siekiera zdwajała jego siły" (Fl:s.l3) — „aby się lepiej bronić, ludzie wytwarzali broń i narzę­ dzia" (F2:s.l2) Widzimy więc, że człowiek zaczął wytwarzać narzędzia tylko dlatego, że był słaby, a musiał bronić się przed groźnymi zwierzęta­ mi. Ogień: ZSRR — „Ludzie zauważyli jednak, że straszny ogień może być też wiernym przyjacielem człowieka: daje ciepło w zimną pogodę i broni przed drapieżnymi zwierzętami (...). Okrutne drapieżniki nie miały odwagi napadać na ludzi, siedzących nocą przy ognisku, palącym się jasnym płomieniem" (Rl:s.l3). — „Ogień — to była rzecz wyjątkowej wagi! Bez niego groziła śmierć od zimna (...). Korzystanie z ognia ułatwiało ludziom życie. Mogli oni ogrzać się przy ognisku, chroniąc się przed zimnem, za pomocą ognia można było odstraszać dzikie zwierzęta..." (R2:s.8--9) Francja — „ogień jest poszukiwany, ponieważ oświetla jaskinię, płosząc niedźwiedzie" (Fl:s.l3) — „To niezwykłe odkrycie przyniosło im ciepło i światło, jak również środek obrony przed dzikimi zwierzętami, które boją się ognia" (F3:s.l3). Elementami wspólnymi wszystkich wyjaśnień jest ochrona przed chłodem i groźnymi zwierzętami. Tak jak i w przypadku narzędzi, suponowane warunki naturalne dostarczają kompletnego wytłuma­ czenia przyczyny i celu opanowania ognia przez człowieka. 196 Zycie społeczne: ZSRR — „Najdawniejsi ludzie nie mogli żyć w pojedynkę: nie byliby w stanie zdobyć sobie żywności i podtrzymać ognia. Toteż wymarliby z głodu lub staliby się łupem drapieżników. Przeto żyli grupami-kolektywami, wspól­ nie zdobywając pożywienie i ogrzewając się przy ognis­ k u " (Rl:s.l4) — „Człowiek, posługujący się maczugą, zaostrzoną pałką i najprostszymi narzędziami, nie mógł w pojedynkę walczyć z surowymi warunkami naturalnymi i drapież­ nymi zwierzętami. Niebezpieczeństwo czyhało nań na każdym kroku. Tylko wspomagając się wzajemnie mogli ludzie bronić się przed napaścią zwierząt i zdobyć niezbędne pożywienie." (R3:s.4—5). Francja — „Aby chronić się przed chłodem, ludzie ci żyli grupami w jaskiniach" (Fl:s.l3) — „Ludzie grupują się, żeby polować" (F4:s.8) Życie w grupie — mówią podręczniki —jest koniecznością wynika­ jącą z charakteru warunków naturalnych (chłód, drapieżniki) oraz ze słabości i nieudolności człowieka, niezdolnego zdobyć pożywienie w pojedynkę. Religia: ZSRR — „Człowiek rozumny (...) odczuwał strach wobec otacza­ jącej go przyrody (...). Nie rozumiejąc przyczyn natural­ nych zjawisk przyrody, ludzie objaśniali je działaniem tajemnych sił nadprzyrodzonych. Człowiek starał się zjednać sobie na pomoc siły nadprzyrodzone (...). Wie­ rzenia religijne przeszkadzały ludziom w poszukiwaniu prawdziwego wyjaśnienia zjawisk przyrody" (Rl:s.20) — „Częstokroć człowiek był bezsilny w walce z przyrodą, od której całkowicie zależał. Strach wobec groźnych i niepojętych sił przyrody zrodził wierzenia w nadprzyro­ dzone siły duchów przyrody, a następnie bogów" (R2:s.l2). Francja — podręczniki francuskie nie wypowiadają się bezpośred­ nio na temat genezy religii, poświęcają jednak sporo uwagi „funkcji" sztuki paleolitycznej, będącej jednym z głównych przejawów religii paleolitu. Znajdujemy tam następujące wytłumaczenia: — „chodziło o zapewnienie sukcesu na polowaniu" (FI: 14) — „rzucano w ten sposób „urok", który miał zapewnić owocne polowanie" (Fl:s. 14) — „aby uczynić polowanie bardziej owocnym" (F4:s.8). Podręczniki radzieckie, by wytłumaczyć powstanie religii, odwołują się bezpośrednio do wizji „wrogiej przyrody" i „słabego człowieka". Ponieważ przyroda jest groźna, a człowiek bezbronny, wymyśla on religię, szukając ukojenia w tworach swej fantazji. W aspekcie magicznym religia ma charakter utylitarnej manipulacji, podobna nauce, od której odróżniają tylko poznawcza jałowość. Podręczniki francuskie kładą nacisk na użytkową funkcję sztuki i magii, a więc i religii, wiążąc je ze zdobywaniem pożywienia. W obu wersjach przedstawia się nam życie duchowe, jako rezultat praktycznych potrzeb człowieka zmagającego się z wrogą Naturą. Geneza wszystkich dziedzin kultury znajduje więc jednakową racjonalizację. Było chłodno, głodno, niebezpiecznie i straszno, więc człowiek stworzył Kulturę. Choć warto podkreślić, że słowo „stwo­ rzyć", sugerujące inwencję i aktywną przedsiębiorczość, nie pada. Człowiek raczej „zaczął" i „nauczył się". Stało się tak, bo człowiek m u s i a ł „zacząć i nauczyć się". Inaczej nie mógłby przeżyć. Jeden z podręczników radzieckich wyraża to dosłownie: „Dla ludzi nastąpiły czasy ciężkich prób. Chcąc wyżyć, musiał teraz człowiek wytężyć swe siły w walce z surową przyrodą. I człowiek nie tylko wyżył..." (R2:8). Istotnie, nie tylko wyżył, ale także „zaczął i nauczył się". Tak przynajmniej twierdzą podręczniki. Jakkolwiek autorzy szkolnych książek zapewniają nas uroczyś­ cie, że obraz prehistorii jest owocem mrówczej pracy archeologów, ci ostatni muszą drapać się solidnie po głowach, nie bardzo rozumie- �jąc, jakie z ich źródeł mogą usprawiedliwiać podobne wywody na temat diabolicznie groźnej natury, słabości pierwotnego człowieka i wynikającej stąd genezy kultury. Prawdziwych źródeł podręczniko­ wej prehistorii trzeba szukać z pewnością poza archeologią. W poemacie Titusa Lucretiusa Carusa De rerum natura z pierw­ szego wieku przed naszą erą znaleźć możemy dziwnie znajome obrazy. Tak pisał poeta-filozof o bytowaniu pierwotnych ludzi: „co szczególnie niepokoiło tych nieszczęśników, to ataki dzikich zwie­ rząt" (V:982—3). „Wśród gałęzi kryli swe prymitywne i brudne członki, by uniknąć smagających uderzeń wiatru i deszczu" (V:955—7). W takich to opłakanych warunkach istoty ludzkie wiodły nędzne życie, „błąkając się, pełne przerażenia" (V:972). „To potrzeba sprawiła, że narodziły się nazwy rzeczy" (V:1029), koniecz­ ność także zdecydowała, że ludzie połączyli się w społeczeństwo, „w przeciwnym razie rodzaj ludzki byłby niechybnie zaginął" (V:1025—7). Już tych kilka cytatów pozwala zauważyć uderzające podobieństwa między antycznym poematem, a współczesnymi ksią­ żkami szkolnymi. Wroga przyroda, ze swym nieodłączonym atrybu­ tem w postaci agresywnych zwierząt, pożałowania godna kondycja pierwszych ludzi i powstanie kultury, zrodzonej z pragmatycznej konieczności. Czyżby więc była podręcznikowa prehistoria swobod­ ną fantazją, zainspirowaną dziełem literackim, napisanym w cza­ sach, gdy część Europy sama była jeszcze pogrążona w prehistorii? Zbyt proste to tłumaczenie, nie tłumaczące w istocie niczego. Droga, która wiedzie od Lukrecjusza do podręczników, jest długa. Spróbuj­ my nią podążyć, z nadzieją, że odnajdziemy wyjaśnienie szkolnej opowieści o prehistorii. 5 Przypomnijmy, że Lukrecjusz, ciągle dziś czytany i dostępny w tanich wydaniach, nie był ani twórcą, ani jedynym propagatorem tej wizji początków człowieka. Znaleźć ją można w I I w. p.n.e. u Polibiusa , w I w . p.n.e. u Diodora Sycylijskiego , Witruwiusza , i Cycerona. Późnymi kontynuatorami tego wątku są w I I I w. Arnobius, w IV Prudencjusz, w V I I I Paulus Diaconus. Jej ostatni średniowieczny ślad pojawia się w pismach bizantyjskiego mnicha z X I wieku, Tzetzesa. Tzetzes był także ostatnim, który mówił o zagrożeniu pierwotnych ludzi przez dzikie zwierzęta. A jest to motyw istniejący w antycznej literaturze niemal od jej początków, podobnie jak i przekonanie o cielesnej słabości człowieka pozbawio­ nego kłów, pazurów i futra (Tab. 1). Idee słabości człowieka i wrogiej natury („natura non mater, sed noverca" — pisał Cyceron) są równie stare jak europejska kultura. Używane były bądź to razem, bądź oddzielnie, stanowiąc elementy opowieści o sensach nader rozmaitych. W epoce rozkwitu chrześcijaństwa obrazy te znikają z kart literatury. Na ich ponowne pojawienie się trzeba czekać aż do połowy wieku X V I I I . A powracają wtedy w glorii tryumfu. Niemal żaden z erudytów tej epoki nie pominął pytań o życiu pierwszych ludzi i o pochodzeniu kultury. Wzbudzały one szczególne zaintere­ sowanie myślicieli francuskich i szkockich, ich też pisma należą do najlepiej znanych. Zobaczmy jaką koncepcję najdawniejszych dzie­ jów mają one do zaproponowania. 6 7 8 9 10 11 Georges Louis Leclerc, książę Buffon, jeden z najświetniejszych naturalistów X V I I I wieku, tak widział człowieka umieszczonego w warunkach pierwotnej przyrody: „na ziemi, która drżała pod jego stopami, nagi duchem i ciałem, wystawiony na działanie zmiennych żywiołów, ofiara wściekłości dzikich zwierząt" . Nicolas-Antoine Boulanger, w historycznym dziele z 1766 roku przedstawiał ową epokę w sposób następujący: „Był taki czas, gdy nieszczęśni mieszkańcy ziemi musieli nabrać całkowitej odrazy dla swej siedziby, która była teatrem najstraszliwszych katastrof (...) „i gdzie czło­ wiek miał tak wiele powodów by nienawidzić natury, która wszyst­ kiego mu odmawiała, która niszczyła jego domostwa, która nieu­ stannie go przerażała i która nie zaspokajała prawie żadnej z jego potrzeb". Z kolei Voltaire, w Essaie sur les moeurs z 1756, mówi nam, że w tamtej epoce „drapieżne bestie musiały zamieszkiwać ziemię i pożerać część rodzaju ludzkiego" . To samo stwierdza szkocki erudyta James Burnet, lord Monboddo, pisząc: „Był czas, gdy dzikie bestie walczyły z nami o panowanie nad tą z i e m i ą " . 12 13 14 15 Jak widzimy, pierwotna przyroda filozofów, podobna podręcz­ nikowej, nie jest życzliwa pierwszym ludziom, budząc ich wielki strach i nękając za pośrednictwem dzikich bestii, które obdarzone są szczególnym apetytem na ludzkie mięso. W odróżnieniu od podręcz­ ników brak jest tu mrozu, ale godnie zastępują go „katastrofy", oznaczające wówczas nagłe zmiany warunków środowiska. Już sama scenografia pozwala się domyślać jakie musiało być życie naszych dalekich przodków. Dla Buff ona byli oni „wszyscy jedna­ kowo przeniknięci wspólnym uczuciem śmiertelnego przerażenia, wszyscy jednakowo dręczeni potrzebami" . Boulanger przedstawia nam „życie w biedzie i trwodze", „ciężką i nieznośną egzystencję", „życie niepewne, niespokojne i tułacze", pogrążające pierwotnego człowieka w „głębokiej melancholii" . Dla Helvetiusa „głód jest jedynym źródłem (...) jego działania" , a baron d'Holbach widzi człowieka „nagim i pozbawionym pomocy" . W 1748 roku Montesquieu pisze, że człowiek pierwotny doświadczał przede wszystkim „uczucia swej słabości", do którego dołączyć musiał w sposób nieunikniony bolesną „wiedzę o swych potrzebach (...). Wszystko przyprawia go o drżenie, wszystko go p ł o s z y " . Mamy w tych obrazach biedę, troskę, głód, melancholię, tułaczkę, a nade wszystko przerażenie i tylko brak chorób na liście plag odróżnia prehistorię filozofów od prehistorii podręczników. W takim to nieszczęsnym stanie człowiek osaczony jest nieustan­ nie przez swe najprostsze potrzeby: — „nagleni przez podstawowe potrzeby" (Buffon) — „ich tryb życia wynikał przede wszystkim z konieczności zaspo­ kojenia podstawowych potrzeb" (Boulanger) — „zaprzątnięty był zachowaniem swojego istnienia" (Montesquieu) — „ludzie zajęci byli wyłącznie swymi potrzebami" (Voltaire) — „ich rzemiosło nie mogło wyjść poza krąg naglących potrzeb" (Voltaire) — „Pierwsza uwaga ludzi była zwrócona ku zdobyciu podstawo­ wych środków przeżycia i ku wykonaniu tych zajęć, które są bezpośrednio niezbędne dla egzystencji" (J. Millar). Charakter podstawowych potrzeb człowieka określony jest przez jego słabość i strach wobec wrogiej natury. Dla ich zaspokoje­ nia niezbędna jest Kultura. Zobaczmy jak filozofowie X V I I I wieku tłumaczyli powstanie narzędzi, życia społecznego i religii. Według Voltaira „ludzie nie mogli bronić się przed dzikimi zwierzętami, jak tylko rzucając kamieniami i zbrojąc się w grube gałęzie drzew" . Kamienie i maczugi stanowiły pierwszą broń człowieka, a pierwotna walka z dzikiem zwierzem wystarcza do wyjaśnienia jej genezy. Ta sama przyczyna zadowala Helvetiusa, gdy próbuje on zrozumieć pochodzenie życia społecznego: „Ludzie zjednoczyli się przeciwko zwierzętom, swym wspólnym w r o g o m " . James Burnet pisał w tym samym duchu: „Innym wymienionym przeze mnie motywem, jaki skłonił człowieka do zawiązania społe­ czeństwa, była samoobrona, konieczność której tym jaśniejszą nam się pokaże, jeśli rozważymy dwie rzeczy: pierwsze, że człowiek słaby jest ze swej natury i nie tak dobrze wyposażony jest większość dzikich zwierząt, po drugie, że sam jest naturalną pastwą tych zwierząt". Szczególną uwagę zwracają sążniste wyjaśnienia genezy religii. Już Lukrecjusz zapytywał: „Skąd bierze się jeszcze do dziś u śmiertel­ nych trwoga, która każe im na całej ziemi stawiać świątynie bogom?" (V: 1165—7). Objaśniał to działaniem ludzkiej wyobraźni, która podsuwa człowiekowi obrazy istot doskonałych, ale przede wszystkim — ignorancją: „ludzie obserwowali system niebieski i jego niewzruszony porządek z niezmiennym powrotem sezonów roku, nie mogąc pojąć jego przyczyn. Nie mieli więc innej możliwości jak przypisać wszystko bogom". ( V : l 183—6). Tak oto — twierdzi — powstała religia, ciągle jeszcze zniewalająca człowieka w zabo­ bonnym strachu. I wołał patetycznie rzymski poeta: „O nieszczęsna raso ludzi, która uznając w bogach takie przyczyny, przypisała im na dodatek okrutny gniew! Ileż lamentów samiście sobie zgotowali, ileż plag dla was, ileż łez dla waszych potomków! (V: 1194—8). Tę skargę można by włożyć w usta każdego niemal filozofa Oświecenia. Także co do mechanizmu powstania religii są zgodni z Lukrecjuszem. Holbach pisał: „nie rozumiejąc sił natury, sądzono, że jest ona poruszana przez wielkiego ducha. Ludzie wypełnili naturę duchami, ponieważ prawie zawsze nie pojmowali prawdziwej przyczyny zjawisk" . Voltaire przedstawiał z kolei takie rozumowanie: „Wy16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 197 �daje się, że aby dowiedzieć się jak wytworzyły się wszystkie te kulty czy przesądy, należy prześledzić działanie ludzkiego umysłu pozos­ tawionego samemu sobie. Oto osada półdzikich ludzi widzi jak niszczeją owoce, które ich żywią; powódź burzy im kilka chat, grom pali kilka innych. Któż uczynił im to zło? Nie może to być żaden ze współziomków, bo wszyscy cierpią jednakowo, musi to być jakaś tajemna moc; nęka ich, trzeba więc ją ułagodzić" . Tak oto miała powstać wiara w bogów i ich kult. Rozumowanie to powtórzą później autorzy szkolnych podręczników. Dla nich także wyjaśnie­ niem genezy religii będzie ignorancja pierwszych ludzi i nieprzyjazność destrukcyjnej przyrody. Pierwotna opresja człowieka wyjaśnia powstanie religii, ale i samo istnienie religii może już dowodzić, że nasi przodkowie byli nieszczęśliwi. Nicolas-Antoine Boulanger był o tym przekonany, głosząc, że „jeśli człowiek byłby szczęśliwy, nie miałby żadnego powodu, by pogrążać się w smutku, jego kult nie byłby czym innym jak kultem wesela, hymnem pochwalnym, wdzięcznością dla dobrodziejstw natury i uwielbieniem dzieł Stwór­ cy; nie byłby wymyślił tysiąca instytucji służących pognębieniu własnej duszy, zatruciu swych dni nieustannym płaczem i uczynieniu swej egzystencji nieszczęsną" . Struktura filozoficznej wizji najdawniejszych dziejów znajduje swój odpowiednik w podręcznikowej opowieści o paleolicie. Te same obrazy wrogiej przyrody i słabego człowieka, to samo pragmatyczne wytłumaczenie,genezy kultury, która miała się zrodzić z wytężonych prób zaspokojenia podstawowych potrzeb (Tab. 2). Nie ma to znaczyć, że dzieła Oświecenia są ulubioną lekturą wszystkich autorów podręczników. Porównując te dwa typy tekstów, nie należy szukać źródeł inspiracji bezpośredniej. Przecież ta sama koncepcja początków pozostała bez zmian przez cały wiek X I X , a i w pierwszej połowie wieku X X jej dominacja wydaje się nienaruszona. W cza­ sach pozytywizmu stanowiła sam rdzeń święcąc tryumfy teorii ewolucjonistycznej i bez trudu odnaleźć ją można w pracach Comta, Spencera, Morgana, MacLennana, Lubbocka, Tylora, Engelsa czy nieco później Frazera, by wymienić tylko nazwiska najbardziej eminentne, czy po prostu najbardziej znane. W wieku X X , jej ślady ciągle są jeszcze rozsiane w kulturze europejskiej, poczynając —jak zobaczymy — od komiksów dla dzieci, a kończąc na programie Partii rządzącej jednym z największych imperiów współczesnego świata. Jest dość jałowym zajęciem zastanawianie się nad wpływami jednej epoki na drugą, choć istnienie ich nie ulega wątpliwości. Ważniejsze jest uświadomienie sobie, że wizja początków jest nie tylko kombinacją obrazów, należących do starej tradycji myśli europejskiej, ale również owocem pewnej Metody. Jej reguły także pozostają niezmienne od tysiącleci. Polega ona na szczególnym rozumowaniu dedukcyjnym. Jego punktem wyjścia są aksjomaty o słabości człowieka pozbawionego Kultury i o wrogości otaczającej go przyrody. Wywiedziony z nich zostaje wniosek, że życie pierwot­ nych ludzi musiało być wypełnione bez reszty walką o biologiczne przetrwanie. Pojawienie się kultury jako narzędzia tej walki, jest jej prostą konstrukcją. Pomijając na razie dyskusję nad założeniami wyjściowymi, zwróćmy uwagę, że przejście od tezy o walce o przeży­ cie do twierdzenia, że Kultura jest jej skutkiem, pozostaje dalekie od oczywistości i wymaga przyjęcia dodatkowych założeń, które zosta­ ły przez wszystkich autorów przemilczane, zapewne jako rozumieją­ ce się same przez się. Oto cała konstrukcja rozumowania dedukcyj­ nego opiera się na założeniu fundamentalnej opozycji między człowiekiem a Naturą. Teksty filozoficzne zdają się nam sugerować, że człowiek nie jest częścią Natury. Co prawda żyje w jej środowisku, jest przez Naturę otoczony, ale pozostaje jednocześnie jakby z niej wyłączony. Przyroda jest wroga, obca, zewnętrzna. Istnieje między nią a człowiekiem zasadnicza sprzeczność, ciągły konflikt i tragiczne niedopasowanie. Oto na przykład człowiekowi jest zimno. I dlatego musiał opanować ogień. Wygląda na to, że zwierzętom nie jest zimno. Zapewne z tego powodu nie wykorzystują ognia. Podobnie — odnosi się wrażenie — wzajemne pożeranie się jest rzeczą najzupełniej normalną jedynie wśród zwierząt. Dlatego żadne z nich — w przeciwieństwie do człowieka — nie było zmuszone fabrykować narzędzi dla obrony przed drapieżnikami. Nawet słabe zajączki, niewątpliwie słabe, bo pozbawione przecież wielkich zębisk i pazu­ rów, nie stawiają oporu złym wilkom za pomocą maczug i kamieni. A człowiek? Ponieważ był słaby, musiał uzbroić się w narzędzia. 31 32 198 Zapewne dlatego, że prawa natury nijak do niego się nie odnoszą i nie jest dopuszczalne, by cokolwiek go zjadało. Nie może przeżyć będąc zjadany, musi więc „zacząć" i „nauczyć się", czyli stworzyć Kulturę. Mimo wyłączenia człowieka z Natury, wyjaśnienie powsta­ nia kultury — warto zwrócić uwagę — ma charakter czysto naturalistyczny. Dodatkowo, rozumowanie to wspiera się na nastę­ pujących założeniach: 1. Behawioryzm — działanie człowieka wywołane jest wyłącznie wpływem bodźców środowiska zewnętrznego. Jeśli stany mentalne mają tu jakiekolwiek znaczenie, to z pewnością nie są one autonomi­ czne, stanowiąc — jak np. strach rodzący religię — bezpośredni i automatyczny rezultat wpływu zewnętrznego (zagrożenia przyrod­ nicze). W ten sposób całe postępowanie człowieka pierwotnego znajduje behawiorystyczne wyjaśnienie. Nie ma tu miejsca na niezdeterminowany akt twórczy albo przypadek. 2. Materializm — ściśle związany z założeniem behawioryzmu. Jest to materializm nie tylko w formie umiarkowanej, głoszący, że świadomość nie określa bytu, ale także w swej skrajnej postaci, przekonany, że byt w pełni świadomość determinuje. Ludzie spędza­ ją cały swój czas na poszukiwaniu pożywienia (np. Rl:s.l6; F4:s.7), tylko rzadko, gdy szczęście im dopisze i polowanie jest udane „zapewnia ono okresy odpoczynku (...), w czasie których ludzie znajdują czas na refleksję" . Poza tymi krótkimi momentami, człowiek zapewne nie myśli, bo nie ma czasu, więc myśl i świadomość nie mogą mieć żadnego udziału w genezie kultury. 3. Utylitaryzm — wszystko co człowiek czyni jest wyrazem jego konkretnych, najczęściej biologicznych potrzeb i ma na celu prag­ matyczne zastosowanie. Narzędzia to surogat pazurów i kłów, społeczeństwo to nic innego jak rezultat ekonomicznej kooperacji, religia to tylko środek — niezdarny bo niezdarny — na uśmierzenie strachu i niepewności wobec zagadek groźnej natury. 4. Indywidualizm — wszystkie elementy kultury stworzone przez pierwszych ludzi dają się wyjaśnić przez potrzeby ludzkiej jednostki. To jednostka czuje zimno, głód, strach, niepewność. Tej wizji obca jest koncepcja kultury jako zjawiska społecznego, o cechach nieredukowalnych do właściwości ludzkiego atomu. Ścisły związek między założeniami utylitaryzmu i indywidualiz­ mu trafnie scharakteryzował Durkheim: „Jeśli bowiem społeczeń­ stwo jest tylko systemem środków zastosowanych przez ludzi w zamiarze osiągnięcia pewnych celów, te cele muszą być jednostko­ we, gdyż przed społeczeństwem istnieć mogą tylko jednostki. Z jednostki więc emanują idee i potrzeby, które uwarunkowały powstanie społeczeństw, a skoro wszystko pochodzi od jednostki, przez jednostkę trzeba koniecznie wszystko wyjaśniać. (...) Fakty społeczne są nawet do tego stopnia bezpośrednio pochodne od natury ludzkiej, że w pierwszych fazach historii można byłoby je wprost z niej dedukować bez konieczności uciekania się do obserwa­ cji" .Założenia behawioryzmu i materializmu służą do ewakuowa­ nia z ram problemu wpływów wolnej i twórczej myśli człowieka prehistorycznego, podczas gdy założenia utylitaryzmu i indywidua­ lizmu usuwają równie żenującą ewentualność wpływu niezdetermi­ nowanych i czysto konwencjonalnych idei społecznych. W ten sposób na polu bitwy zostaje tylko ekologiczny i biologiczny determinizm, dający solidne z pozoru podstawy dedukcyjnej speku­ lacji. Cóż prostszego jak odtwarzać pierwotną historię! Ponieważ jest oczywiste, że na początku była jednostka, że jednostka była słaba, że była zdeterminowana przez przyrodę, że przyroda była wroga, łatwo jest przewidzieć, jak ludzie postępowali i skąd wzięła się kultura. Scharakteryzowana powyżej metoda dedukcyjna cieszyła się dużym powodzeniem w X V I I I wieku. Helvetius wzywał czytelni­ ków: „przenieśmy się w umyśle do pierwszych dni ś w i a t a " , a wtórował mu Voltaire: „trzeba prześledzić drogę ludzkiego umysłu pozostawionego samemu sobie" (Essai sur les moeurs 1963:12—3). Główną zasadą metody było poszukiwanie przyczyn naturalnych w historii kultury. „Gdy nie potrafimy prześledzić procesu, dzięki któremu wydarzenie miało miejsce — pisał w 1793 roku Dugald Steward —jest niezykle ważnym móc pokazać jak mogło ono było mieć miejsce na skutek przyczyn naturalnych". Tenże Steward pierwszy nadał miano Metodzie: „Dla tego rodzaju filozoficznych 33 34 35 �dociekań, które nie mają jeszcze własnej nazwy w naszym języku, pozwolę sobie nadać miano Historii Teoretycznej lub Domniemanej (Theoretical or Conjectural History); wyrażenie odpowiadające prawie dokładnie znaczeniu Historii Naturalnej Pana Hume'a oraz temu jakie niektórzy pisarze francuscy nadają Historii Rozumowa­ nej" . Powróćmy jednak do aksjomatów wyjściowych, od których rozpoczyna się dedukcyjne rozumowanie filozofów. Widać wyraź­ nie, że ani zasady Historii Rozumowanej, ani wizja człowieka, jaką ona skrywa, nie wyjaśniają pochodzenia obrazów „wrogiej natury" i „słabego, cierpiącego człowieka". Te dwa fundamentalne elemen­ ty, spotkane przez nas u pisarzy antycznych, w dziełach filozofów X V I I I w. oraz w szkolnych podręcznikach, zdają się prowadzić swój własny, niezależny żywot. 36 Przyszedł wreszcie moment, kiedy musimy przywołać słowo „mit", tak wyświechtane w naszej epoce przez zbyt częste i ekscesywne użycie. Intelektualni guru mają dziś zwyczaj powtarzać, że mitem jest wszystko i że mit jest wszechobecny. Nawet jeśli nie darzymy sympatią mody, która każe odmieniać słowo m i t przez wszystkie liczby i przypadki, zmuszeni jesteśmy przyznać, że filozofi­ czne i podręcznikowe opowieści o najdawniejszej przeszłości mają pewne cechy mitów tradycyjnych, przynajmniej w tym ich aspekcie, który upodobał sobie Mircea Eliade. Eliade pisał: „Mit opowiada historię sakralną, to znaczy prawydarzenie, które miało miejsce w początkach czasu (...). Opowiadając j a k rzeczy zaistniały, wyjaśnia i odpowiada się pośrednio na pytanie: d l a c z e g o zaistnia­ ł y ? " . Podobnie i w opowieściach Historii Rozumowanej. Mówią one o tym, co wydarzyło się —jak pisał Helvetius — „w pierwszych dniach świata" oraz próbują wyjaśnić j a k powstała Kultura, starając się jednocześnie wytłumaczyć d l a c z e g o powstała. „Ro­ zumowany" dyskurs filozoficzny stawia sobie taki sam cel jak tradycyjne mity Genezy. Spójrzmy jednak i na odmienności, które je dzielą. 37 Marshall Sahlins słusznie zauważył kiedyś, że „jesteśmy jedynym społeczeństwem na świecie, uważającym, że wywodzi się ze stanu dzikości, identyfikowanego z bezlitosną naturą. Wszystkie inne ludy wierzą w swe boskie pochodzenie" .Istotnie, wszystkie inne mity, poza naszym własnym, umieszczają początki człowieka albo w ziem­ skim raju, albo w wieku złotym. Spróbujmy zobaczyć jakie atrybuty przypisywane są rajskiej egzystencji: ' — człowiek był szczęśliwy — nie musiał pracować, aby się wyżywić — znajdował w zasięgu ręki obfite pożywienie — rozumiał język zwierząt — żył w przyjaźni ze zwierzętami — posiadał władzę nad zwierzętami — życie było beztroskie (Hezjod tak pisał o ludziach złotego wieku: „żyli niczym bogowie, z sercem wolnym od trosk, z dala od cierpień i niedoli") — przyroda była przyjazna człowiekowi (Owidiusz tak ją przedsta­ wiał: „wiosna była wieczna, łagodne zefiry pieściły swym ciepłym oddechem kwiaty zrodzone bez nasienia") — człowiek nie odczuwał potrzeb (tak mówi Św. Augustyn w De civitate Dei) — był silny i doskonały. Jak łatwo zauważyć, filozoficzny i podręcznikowy obraz początków historii jest dokładnym odwróceniem wizji Złotego Wieku (Tab. 3). Gdy tu dostatek, to tam głód, tu szczęście, tam nieszczęście, tu przyjazna przyroda i sojusz ze zwierzętami, tam przyroda bezlitosna i wojna ze zwierzętami, tu siła człowieka, tam jego słabość. Nowy mit stworzony przez Historię Rozumowaną X V I I I wieku wydaje się być odpowiedzią, a zarazem wyzwaniem wobec starego mitu Złotego Wieku. Sens tego konfliktu nie jest trudny do zrozumienia. Główną ambicją epoki było przecież — jak wyraził to Holbach — „rozpro­ szyć mroki kryjące jedyną prawdę, zdolną prowadzić człowieka niezawodnie ku szczęściu, którego pragnie" . Prawdę tę skrywa przed nim błąd religii i z niego to — ciągnie Holbach — „wiodą się te trwogi, które każą człowiekowi usychać z przerażenia lub oddawać gardło dla chimer" . Aby uwolnić ludzi od trwogi, należy pokazać im naturalne przyczyny zjawisk, które zwykli dotąd przypisywać 38 3 40 41 12 43 44 działaniu potężnego a mściwego Boga. Trudno się dziwić, że Lukrecjusz, który stawiał sobie podobny cel i którego nauki nazywane są antyreligijną machiną wojenną, tak był bliski sercu oświeceniowych filozofów. Oprócz antyreligijnej pasji, połączyła ich też wspólna wizja Początków, odwracająca atrybuty mitów o rajs­ kiej doskonałości i szczęściu człowieka. By uwolnić człowieka od trwogi, nie wystarczy pokazać mu naturalne przyczyny zjawisk, trzeba dać mu jednocześnie poczucie własnej wartości i wiarę w samodzielny sens ziemskiej egzystencji. Rajski mit był przeszkodą dla realizacji tych marzeń. I jego wszechobecność drażniła. Aż do początków X V I I I wieku fundamentalnym dziełem historycznym kultury europejskiej była Biblia. Mojżesz, któremu przypisywano autorstwo pierwszych jej ksiąg, w tym Genezy, nazywany był „największym historykiem, najbardziej szlachetnym z filozofów" . Za sprawą Biblii, mit Rajskiej Egzystencji stał się kanonicznym wzorem historycznej opowieści o najdawniejszych czasach. Jacques Bćngine Bossuet, preceptor Delfina w latach 1670—80, który z racji swej funkcji opracował wielki Discours sur I'histoire universelle, kreślił tam taki obraz początków: „(Mojżesz) pokazuje nam dosko­ nałość i potęgę człowieka, noszącego w sobie obraz Boga; jego władanie nad zwierzętami; jego niewinność i szczęście w Raju, którego wspomnienie przetrwało w postaci złotego wieku poe­ t ó w " . Wizja ta kieruje ludzkie marzenia ku rajskiej krainie i nie skłania do dumy z życia doczesnego i jego dzieł. Dla Oświcenia zafascynowanego twórczą siłą ludzkiego umysłu, dla epoki, która zakończy się wyniesieniem na ołtarz paryskiej Notre Dame bogini Rozumu, rajski mit musiał być obelgą i wyzwaniem. Historia Rozumowana nie szczędziła mu cierpkich słów. I tak przykład Buffon, kończąc ironiczny opis Złotego Wieku, zapytywał z przeką­ sem: „aby być szczęśliwym, cóż zatem trzeba, jeśli po prostu niczego nie pragnąć?" I kontynuował z pasją: „Jeśli to jest prawdą, powiedzmy od razu, że przyjemniej jest wegetować niż żyć, niczego nie łaknąć niż zaspokajać swe łaknienia, spać apatycznym snem niż otworzyć oczy by widzieć i czuć; pozwólmy naszej duszy pogrążyć się w odrętwieniu, naszemu umysłowi w mrokach, nie posługując się ni jednym ni drugim, by stać się w końcu masą bydlęcej materii, przywiązanej do ziemi" . Oto prawdziwe przesłanie opowieści 0 Złotym Wieku, odczytanej przez Oświecenie! Rajski obraz ma być jedynie pochwałą pasywności i stabilności. Wiek X V I I I przeciwsta­ wia mu apoteozę życia czynnego, jakie człowiek winien wieść tworząc cywilizację i pielgrzymując po drodze wiodącej ku prawdzie 1 szczęściu. Duch klasyczny kochał niezmienność, chciał być nie­ zmiennością samą. Duch zrewoltowanego Oświecenia przeciwnie, pragnie być zmianą. Zmianą, która jest rozwojem i postępem. Szlak postępu wiedzie od stanu pierwotnej dzikości do dzisiejszego dnia kwitnącej cywilizacji. Jego kolejne etapy wyznaczają przemiany „sztuk gospodarczych", poczynając od epoki myślistwa, poprzez epokę hodowli, rolnictwa aż po epokę handlu. Ten spekulatywny system czterech epok, o antycznym rodowodzie, był powszechnie obecny w myśli oświeceniowej . Filozofowie X V I I I wieku umiesz­ czali siebie na końcu czwartej epoki. Jest ona punktem docelowym szlaku postępu i z tego miejsca roztacza się taki oto widok dokonań: „Kwiaty, owoce, nasiona udoskonalone, pomnożone do bezliku, użyteczne gatunki zwierząt rozpowszechnione i rozmnożone, gatun­ ki szkodliwe ograniczone, usunięte, wygnane; złoto i żelazo, bardziej jeszcze niezbędne niż złoto, wydarte z wnętrzności ziemi, potoki opanowane, rzeki uregulowane, zwężone, morze ujarzmione, pozna­ ne, przebyte z jednej półkuli na drugą, lądy dostępne wszędzie, wszędzie uczynione płodnymi; w dolinach powabne łąki, na równi­ nach żyzne pastwiska i obfite łany, pagórki pokryte winoroślą i owocem, ze szczytami ukoronowanymi użytecznym drzewem i młodniakami, pustynie przemienione w ludne miasta przez olbrzy­ mi lud, który w nieustannym ruchu wędruje z centrów aż na krańce; szerokie i uczęszczane drogi, kontakty nawiązane wszędzie jako znak siły i jedności społeczeństwa; tysiące innych pomników potęgi i chwały pokazuje dostatecznie, że człowiek, władca ziemskiej dziedziny, zmienił i odnowił całą jej powierzchnię" . Tak oto pojawia się przed nami nowy obraz Rajskiego Ogrodu, przeniesione­ go z początków historii w teraźniejszość. Saint-Simon pisał przecież: „Wiek Złoty, umieszczony przez ślepą tradycję w przeszłości, jest 45 46 47 48 49 199 �50 przed n a m i " . Świat cywilizowany będzie niczym nowe dzieło Stworzenia, gdzie wszystko głosi chwałę swego Stwórcy — Człowieka. Historia ludzkości staje się nową Genezą, a człowiek zajmuje w niej miejsce Boga. Przeniesienie Złotego Wieku z początku osi czasu na jej koniec jest niezbędne dla struktury tego mitu. Konieczne jest także, aby opuszczone przez złoty wiek miejsce wypełnione zostało jego przeciwieństwem — obrazem słabego i nieszczęsnego człowie­ ka, otoczonego wrogą przyrodą. W ten sposób zostały stworzone wyjściowe aksjomaty rozumowania dedukcyjnego, które doprowa­ dziło filozofów do specyficznego „wytłumaczenia" genezy kultury. Widać wyraźnie jak związane jest ono — czyż mogłoby być inaczej? — z ateistyczną pasją. Przekonanie, że historia zaczyna się w wieku dzikości, pogrążającej człowieka w niedostatku i cierpieniu, idzie w parze z wiarą, że potrafimy być twórcami ziemskiego raju cywilizacji. Człowiekowi zostaje tu przydany atrybut boskiej potęgi, bowiem zbawienie dokonuje się przez cywilizację, której człowiek jest twórcą. Kiedy podziela się tę wiarę, trudno być przyjacielem religii. W Związku Radzieckim, gdzie ateistyczna skłonność otrzy­ mała sankcję urzędowych dokumentów, wizja bestialskich począt­ ków i pierwotnej opresji znalazła się nawet w programie KPZR. W 1962 roku naukowy przegląd „Sowietskaja Archeologia" zamieś­ cił artykuł zatytułowany Archeologia i religia, przypominający na pierwszej stronie słowa tego dokumentu. Brzmią one tak oto: „Konieczne jest prowadzić systematyczną, szeroko zakrojoną pro­ pagandę naukowo-ateistyczną, z cierpliwością wyjaśniać błędność wierzeń religijnych, powstałych w przeszłości na bazie przytłoczenia człowieka niezrozumiałymi siłami przyrody". Po czym autor dodaje od siebie retoryczne pytanie: „Czy archeolodzy mogą pozostać na boku w walce z wrogą nam ideologią religijną" . Na podobne pytanie, filozofowie Oświecenia odpowiedzieliby z pewnością grom­ kim „Nie!". Odpowiedź ta wyraża wiarę i nadzieję. Wiarę w cywili­ zację i nadzieję, że może ona przynieść człowiekowi wyzwolenie. Ta wiara i ta nadzieja przekazywane są do dziś w europejskich szkołach, gdzie oświeceniowy mit początków panuje niepodzielnie. Ale nie tylko szkolne podręczniki zajmują się jego propagowa­ niem. Identyczną wizję życia pierwotnych ludzi można znaleźć w komiksach. We Francji będzie to seria popularnych zeszytów 0 młodym myśliwym Rahanie. Ów „syn dzikich wieków", musku­ larny blondyn, spędza czas na walce z okrutnymi zwierzętami 1 zabobonną ciemnotą innych mieszkańców Ziemi, przeważnie niesympatycznych i żądnych krwi brunetów. Perypetie Rahana można oglądać także w telewizji, w formie licznych filmów rysunko­ wych, nadawanych w godzinach popołudniowych i mających do­ starczyć szkolnej dziatwie odpoczynku po powrocie do domów. Sceny pierwotnej i bezwzględnej walki o byt przedstawiają także „powieści prehistoryczne" J. H . Rosny-Ainćgo, z których najbar­ dziej znana, Walka o ogień, zalecana jest jako lektura uzupełniająca w szkołach francuskich i radzieckich (istnieje tłumaczenie rosyjskie). „Powieści prehistoryczne" Rosny-Ainćgo, wznowione ostatnio przez oficynę wydawniczą Roberta Laffonta ,korzystają z sukcesu jakim była ekranizacja Walki o ogień, przeniesionej w świat filmowe­ go widowiska na wielką skalę przez Jean-Jacquesa Anneau, przy użyciu wszystkich atrybutów mitycznej wizji początków. Amatorzy dzieł bardziej wyrafinowanych mogą odnaleźć nasz mit w literaturze eseistycznej. I tak na przykład Konrad Lorenz, cieszący się renomą uczonego i popularnością płodnego eseisty, nie traci żadnej okazji, żeby raczyć swych czytelników opisami nędznej egzystencji człowie ka pierwotnego, pogrążonego w nieustannej trwodze i wiecznie niedojadającego .Nawet u autorów, którzy zadają sobie niewdzię­ czny trud lektur archeologicznych, jak Edgar M o r i n , naiwne obrazy ataków dzikich zwierząt i słabości człowieka są ciągle obecne. Trudno się zresztą temu dziwić, skoro i myśl naukowa nie potrafi się od nich dotąd uwolnić. Oto w 1971 roku jeden z francus­ kich archeologów nie zawahał się użyć takich słów, aby opisać życie ludzi w epoce paleolitu: „żyli we wrogim środowisku (...). Wilgotne jaskinie dostarczały im niepewnego schronienia, które musiało być bronione przed wielkimi drapieżnikami. Głód musiał być ich główną i nieustanną troską (...). Skądinąd, pojęcie szczęścia musiało być u nich bardzo ograniczone: nie przekraczało zapewne zaspokojenia podstawowych potrzeb" .Autor nie jest z pewnością przedstawicie­ 51 52 53 5 4 55 200 lem awangardy współczesnej archeologii i tylko wyjątkowo zdarza się znaleźć u archeologów ów mityczny obraz, zadeklarowany z równie naiwną otwartością. Ale świadectwa jego ukrytej obecności są niezwykle liczne i to także tam, gdzie autorzy zdają się do­ chowywać wierności zasadom naukowego postępowania. Oto na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dużym wzięciem cieszyło się wśród archeologów pojęcie „adaptacji". Czytając arty­ kuły z tego okresu można odnieść wrażenie, że „adaptacją", czyli biernym dostosowaniem się do warunków środowiska naturalnego jest wszystko, co człowiek pierwotny czynił. Ponieważ wszystko jest „adaptacją", traci ona jakiekolwiek znaczenie, stając się klasycznym przykładem tautologii. Wydaje się, że wymagania logiki ustąpiły tu miejsca tradycyjnym wierzeniom, jako że archeologowie zdają się podzielać przekonanie o pierwotnej opresji człowieka, który walcząc rozpaczliwie o przeżycie, nie ma chwili czasu, żeby usiąść, pomyśleć czy po prostu poleniuchować („lenistwo — grzech śmiertelny człowieka prymitywnego" — pisał Lorenz) . Tylko przy takim założeniu można uważać, że wszyscy, którym udało się przeżyć z tygodnia na tydzień są „zaadaptowani" do warunków środowiska, gdzie w okrutnej walce o przetrwanie nie została im dana swoboda bycia zaadaptowanym lepiej lub gorzej, albo nawet zupełnie źle. Stąd — wszystko co istnieje musi być świadectwem adaptacji. Jak dotąd, jedyne^naukowe wyzwanie wobec tego mitu pojawiło się etnologii. Rok Г968 przyniósł głośny tekst Sahlinsa ,opubliko­ wany najpierw w „Les Temps Moderns", redagowanych wówczas przez Jean Paul Sartra, a później powtarzany przez autora w wielu wersjach i tłumaczony na wiele języków. Odrzucając tradycyjną wizję życia pierwszych ludzi, Sahlins prezentuje nam społeczeństwo pierwotnych myśliwych jako wspólnotę dostatku, przedstawiając ją dekadencji cywilizacji przemysłowej. Szczęście twierdzi — polega na pełnym zaspokojeniu potrzeb, co staje się niemożliwe gdy są one zbyt wielkie. A my, ludzie cywilizacji przemysłowych, pożądamy bardzo dużo. Produkując wiele, pragniemy posiadać jeszcze więcej niż wytwarzamy i żądza ta napędza produkcyjne szaleństwo, którego wymagania skazują nas na pracę ponad siły, odbierającą prawdziwą radość życia. Dołącza do tego nierówność, wyzysk i głód, ten ostatni jakoby symbol X X wieku. Od nieszczęść takich wolni mają być jakoby jedynie pierwotni myśliwi. Z prostego powodu: zadowalają się małym. Ich potrzeby ograniczone są do minimum i można je zaspokoić niemal bez wysiłku, by cieszyć się następnie wolnym czasem i korzystać z zalet społeczeństwa, które nie zapewnia co prawda próżnych luksusów, ale czyni za to ludzi równymi i swobodnymi. Pisze Sahlins z przekonaniem o egzystencji zwróconej ku delektowaniu się pożywieniem i beztroskim trawieniu. Obok pesymistycznego obrazu współczesnej cywilizacji mamy więc idylli­ czną wizję życia ludów prymitywnych. Łatwo zauważyć, że zestawie­ nie to zbudowane zostało na kilku prostych opozycjach: dostatek — niedostatek, potrzeby ograniczone — potrzeby nieograniczone, odpoczynek — praca, beztroska — troska, równość — nierówność, wolność — zniewolenie (Tab. 4). W końcu lat sześćdziesiątych, w czasach rozkwitu kontrkultury, nikt nie kwapił się wytykać Sahlinsowi naiwności jego ataku na cywilizację współczesną. Natomiast wyidealizowany obraz życia myśliwych spotkał się od razu z krytyką . Sahlins oparł swój wywód niemal wyłącznie na danych dotyczących Buszmenów !Kung i abo­ rygenów z Ziemi Arnhema, żyjących w stosunkowo zasobnych środowiskach, gdzie egzystencja — istotnie — nie jest trudna. Jest jednak niedopuszczalne czynienie z tego generalizacji mającej odno­ sić się do wszystkich myśliwych, także tych z przeszłości. Sahlins naruszył tym samym reguły gry naukowej. Łatwo go za to krytyko­ wać. Istotne jest jednak, że jego myślenie, wchodząc w kolizję z zasadami nauki, pozostaje w zgodzie z regułami transformacji mitu początków. Jego opis życia pierwotnych myśliwych odpowiada charakterystyce Złotego Wieku. Cywilizacja współczesna staje się nowym wcieleniem stanu dzikości i upadku. Nic tu nowego. Także pomysł, że nadmierne potrzeby są źródłem wszystkich strapień, ma już swoje lata. Przecież Horacy pisał: „Multa petentibus, desunt multa" (Ody I I I , 16). Była to zresztą obiegowa myśl cyników, głoszących, że droga ku szczęściu wiedzie przez odrzucenie sztucz­ nych żądz i ograniczenie się do nielicznych a całkowicie naturalnych 56 57 58 �potrzeb. I warto dodać, że to właśnie cynicy pozostawili nam pierwsze świadectwo rewolty człowieka cywilizowanego przeciwko cywilizacji, będąc pierwszymi przedstawicielami kontrkultury . Idee te odradzały się potem wielokrotnie, jak choćby w czasach XIX-wiecznego romantyzmu, czy wreszcie w latach sześćdziesiątych wieku naszego. Entuzjastyczne Oświecenie, zafascynowane postę­ pem, przeniosło rajską epokę w przyszłość; rozczarowany wiek X X , tracąc nadzieję na zbawienie przez cywilizację, umieścił raj z powro­ tem na jego dawnym miejscu w początkach czasów. 59 Sukces artykułu Sahlinsa okazał się wielki. Echa tego tekstu rozeszły się szeroko i mierzą się choćby wielką liczbą tłumaczeń. Można je znaleźć nawet w jednym z francuskich podręczników, najnowszym i najbardziej nowatorskim . Mamy tam cytaty z auto­ rów powołujących się na Sahlinsa, a w tytule podrozdziału można zobaczyć niespotykane dotąd w szkołach pytanie: „Paleolit — raj utracony?" Oczywiście, nie łudźmy się, nie chodzi tu o paleolit. Pytanie dotyczy teraźniejszości. Odpowiedź będzie zależała od tego, czy dzień dzisiejszy budzi w nas nadzieję czy lęk. 60 PRZYPISY 1 Pragnę podziękować serdecznie Ludwikowi Stommie, który zainspirował mnie do etnologicznej lektury podręczników szkol­ nych. Kolekcja podręczników zgromadzona przez Ludwika była dla mnie dużą pomocą w pracy, a jego krytyczne uwagi pozwoliły uwolnić niniejszy tekst od szeregu usterek. Osobne podziękowania należą się radzie naukowej Fundacji Fyssen, finansującej badania autora, których część artykuł ten prezentuje. Polski czytelnik może sięgnąć dla porównania do Historii dla klasy I L.O. J. Dowiata (Warszawa 1980) czy Historii dla klasy V G. Markowskiego (Warszawa 1981). Analizowane podręczniki oznaczone są w tekście przy pomocy następujących symboli: 2 3 pierwotne 1771), (w:) John Millar of Glasgow 1735—1801, New York 1979, s. 224 Voltaire, Essai..., s. 10 Cyt. za Duchet, Anthropologic.., s. 386 Burnet, Of the origin..., t. I I , s. 384 d'Holbach, De la nature..., s. 123 Voltaire, Essai..., s. 13 Boulanger, L'Antiquite..., s. 367 R. Gralhon, Notre pays dans la prehistoire Paris 1975, s. 13 E. Durkheim Zasady metody socjologicznej, Warszawa 1968, s. 122—3 Cyt. za Duchet, Anthropologic.., s. 380 G. Bryson, A man and society. The Scottish inquiry of the Eighteen century, Princeton 1945, s. 88 M . Eliade, Le sacr'e et le profane, Paris 1965, s. 82, 84 M . Sahlins, Critique de la sociobiologie, Paris 1980, s. 174 Opracowanie według F. Ainsa, De I'age d'or a I Eldorado. Methamorphose d'un my the, „Diogene", nr 133, 1986, s. 23—44, oraz M . Eliade, Mythes, reves et mysteres, Paris 1957, uzupełnione przez autora. Hesiode, Les travaux et les Jours (w:) Theogonie, les Travaux et les Jours, le Bouclier, tłum. Paul Mazon, Paris 1960 Ovide, Les Methamorphoses, tłum. Georges Lafaye, Paris 1969 Boas, Essays..., s. 49 d'Holbach, De la nature..., s. ix Tamże, s. vii J. B. Bossuet, Discours sur l'histoire natur elle, Paris 1681, s. 47 Tamże, s. 47 Buffon, Histoire naturelle, wybór (wydane pierwotne 1758), Paris 1984, s. 154 R. L. Meek, Social science and the ignoble savage, Cambridge 1976 Buffon, cyt. za Duchet, Anthropologic.., s. 276—7 Cyt. za E. Cioran, Histoire et utopie, Paris 1960, s. 133 A. L . Mongait, Archeologija ireligija, „Sovietskaja Archeologija", nr 2, 1962, s. 3 J. H . Rosny-Aine, Romans pr'ehistoriques, Paris 1985 K . Lorenz, Les huit piches capitaux de notre civilisation, Paris 1973 E. Morin, Zagubiony paradygmat — natura ludzka, Warszawa 1977 L. Pradel, Essai sur le psychisme des Paleolithiques, „Quartar", nr 8, 1971, s. 43 Lorenz, Les huit..., s. 66 M . Sahlins, La premiere societć d'abondance, „Les Temps Modernes", nr 268, 1968, s. 641—680 R. B. Lee, I . de Vore, Man the hunter, Chicago 1968 Lovejoy, Boas, Primitivism..., s. 118 J. P. Wytteman, Histoire, geographic Classe de sixieme. Paris 1986, s. 20 Lovejoy, Boas, Primitivisme..., s. 209—10 Tamże, s. 206 Cole, Democritus..., s. 71 Loveyoj, Boas, Primitivisme..., s. 95 Tamże, s. 213 Tamże, s. 218 Lucrece De la nature, ks. V Diodore de Sicile, Histoire..., s. 18—19 Lovejoy, Boas, Primitivisme..., s. 245—6 Tamże, s. 397 Tamże, s. 271—2 Tamże, s. 210 Tamże, s. 245 Boas, Essays..., s. 194 Cole, Democritus..., s. 35 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 ZSRR Rl — F. Korowkin, Historia starożytna dla klasy V (tłum. pol.: Istorija drewniego mira), Kaunas 1974 R2 — M . Nieczkina, P. Lejbengrub, Historia ZSRR. Podręcznik dla klasy VII (tłum. pol.: Istorija SSSR), Kaunas 1984 R3 — К. Bazylewicz, S. Bachruszyn, A . Pankratowa, A. Focht, Historia ZSRR, cz. I (tłum. pol.: Istorija SSSR), Warszawa 1952 Francja FI — P. Milza, S. Bernstein, Y. Gauthier, Histoire, classe de sixieme Paris 1970 F2 — H . Qurman, A . Zwang, Y. Pasquier, J. Soletchnik, Histoire, CE 2, Paris 1986 F3 — M . Vincent, J. P. Dupre, J. P. Lochy, N . Seme, Histoire. La France au fil du temps de la prehistoire a 1789. C M 1. Paris 1986 F4 — R. Grahlon, Histoire de France, C M , Paris 1986 B. Hayden, Subsistence and ecological adaptations of modern hunter-gatherers, (w:) Omnivorous primates, pod red. R. Harding i G. Teleki, New York 1980, tab. 10.12 Lucrece, De la nature, t. 2, tłumaczenie Alfreda Ermont, Paris 1964 A. O. Lovejoy, G. Boas, Primitivism and related ideas in Antiquity, New York 1965, s. 71 Diodore de Sicile, Histoire Universelle, Paris 1737, s. 18 T. Cole, Democritus and the sources of Greek anthropology, Western Reserve University 1967 G. Boas, Essays on primitivism and related ideas in the Middle Ages, Baltimore 1948, s. 245^16 Boas, Essays..., s. 175, 184—5, 197 Cole, Democritus... Cyt. za M . Duchet, Anthropologic et Histoire au siecle des Lumiere, Paris 1971, s. 247 N . A . Boulanger, L'Antiquite devoiiee par ses usages (wyd. pierwotne 1766), Paris 1978, s. 367, 388 Voltaire, Essai sur les moeurs, (wyd. pierwotne 1956), Paris 1963, s. 10 J. Burnet, Of the origin and progress of language, t. I I , Edinbourg 1774, s. 385 Cyt. za Duchet, Anthropologie..., s. 247 Boulanger, L'Antiquite..., s. 367, 388, 390 Cyt. za Duchet, L ' Anthropologie..., s. 387 d'Holbach, De la nature ou des lois du monde physique et du monde moral, Paris 1770, s. 4 Montesquieu, Des l'esprit des lois (wyd. pierwotne 1748), (w.) Oeuvres completes, Paris 1964, s. 531 Cyt. za Duchet, Anthropologie..., s. 247 Boulanger, L'Antiquite, s. 378 Montesquieu, De 1 'esprit.., s. 531 Voltaire, Essai..., s. 11 Tamże, s. 9 J. Millar, The origin and the distinction of ranks (wyd. 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 201 �Tab. 1 Obrazy „słabości człowieka" i „ataków dzikich bestii" w literaturze antycznej słabość dzikie człowieka bestie 61 Protagoras Anaksagoras Platon Dicaearchus Filemon Polibiusz Lukrecjusz Diodor Sycylijski Cyceron Filon z Aleksandrii Seneka Pliniusz Starszy Plutarch Orygenes Tzetzes 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 + + V w. pne. V w. pne. V/IV w. pne. IV w. pne. IV w. pne. I I w. pne. I w. pne. I w. pne. I w. pne. I w. pne./I w. I w. I w. I / I I w. I I / I I I w. X I w. + + + + + + + + + + + + + + + + + + Tab. 2 Wizja epoki początków u filozofów Oświecenia Pi H Ш Ш сл Щ о У5 к a" T2 rj сл oi Z У m м O < o Гw < S Й Ш <j > И H e < H Z E D Z S O O B O O Q D wroga natura groźne zwierzęta Z słabość człowieka prymitywizm głód strach nieszczęście zależność od przyrody + + + + + + 5« Pi H zaspokojenie potrzeb przetrwanie Tab. 3 Zestawienie atrybutów Złotego Wieku i epoki początków ZŁOTY W I E K łagodny klimat sojusz ze zwierzętami odpoczynek, zabawa brak potrzeb dostatek szczęście beztroska moc doskonałość EPOKA POCZĄTKÓW surowy klimat wojna ze zwierzętami wytężona praca potrzeby głód nieszczęście troska i strach słabość niedoskonałość Tab. 4 Atrybuty społeczeństw myśliwsko-zbierackich i cywilizacji współczesnej według M . Sahlinsa, La premiere societe d'abondance O S CYWILIZACJA WSPÓŁCZESNA MYSLIWI-ZBIERACZE 1. DOSTATEK — „społeczeństwo dostatku" (s. 441) — „bardzo udana adaptacja" (s. 441—2) — „dobrobyt materialny" (s. 451) — „rodzaj dostatku material­ nego" (s. 452) — „rodzaj dobrobytu" (s. 454) 2. OGRANICZONE POTRZEBY — „want not, lack not" (s. 454) — „pożądając mało" (s. 441) — „wszystkie potrzeby są z ła­ twością zaspokajane" (s. 442) — „ni ochoty ni potrzeby obar­ czać się nadwyżkami czy przedmiotami wymiany" (s. 454) — „generalnie, potrzeby ludzi są łatwe do zaspokojenia" (s. 453) — „bardzo ograniczona ilość dóbr materialnych uwalnia ich od wielu codziennych trosk i pozwala cieszyć się ży­ ciem" (s. 458) — „każdy znajduje wszędzie pod dostatkiem tego co mu po­ trzeba" (s. 458) 3. PRACA — „myśliwi-zbieracze pracują często o wiele mniej niż my" (s. 458) — „łowy i zbieractwo nie były męczące" (s. 462) „2,5 dnia pracy na tydzień, aby zaspokoić potrzeby po­ karmowe" (s. 471) — „pracowali znacznie mniej niż robotnicy przemysłu" (s. 476) 4. CZAS W O L N Y — „wolnego czasu nie brakuje" (s. 458) — „śpi się więcej, w przeliczeniu na osobę i na rok, niż we wszystkich innych typach społeczeństw" (s. 458) — „dużo czasu wolnego" (s. 462) 5. BEZTROSKA — „mogą oczekiwać jutra bez obaw" (s. 472) — „stosunkowo bezbarwna egzy­ stencja, skoncentrowana na przyjemności delektowania się jedzeniem i beztroskim trawieniu" (s. 480) 6. RÓWNOŚĆ — „demokratyczny charakter własności" (s. 453) 7. WOLNOŚĆ — „są wolni" (s. 458) l'. NIEDOSTATEK 2'. NIEOGRANICZONE POTRZEBY — „produkując wiele, po­ żądając wiele (s. 442) —„konsumpcja jest podwój­ nie tragedią: zaczyna się z braku, a kończy się w niedostatku" (s. 444) „połowa ludzkości kła­ dzie się co wieczór spać o pustym żołądku" (s. 478) „nasza era jest epoką gło­ du bez precedensu" (s. 478) — „głodowanie stało się ins­ tytucją" (s. 478) 3'. PRACA — „skazaliśmy się sami na dożywotne ciężkie ro­ boty" (s. 445) B R A K CZASU WOLNEGO 5'. TROSKI — „przygnębienie" (s. 445) 6'. N I E R Ó W N O Ś Ć — „odstręczające różnice klasowe" (s. 479) —• „stosunki wyzysku" (s. 479) T. ZNIEWOLENIE � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b44350494e5b6d5edc71011aa311ffba.pdf f3f327322ae02f0c147cab2b9625149d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1963 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource rodzina ewolucja rodziny mareiarchat etnologia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1822 Title A name given to the resource Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoczkowski, Wiktor Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIKTOR STOCZKOWSKI Paryż EWOLUCJA RODZINY CZYLI DZIEJE JEDNEJ TEORII SZKIC Z ANTROPOLOGII NAUKI ETNOLOGICZNEJ W potocznym wyobrażeniu teorie naukowe są owocem żmudnych obserwacji i drobiazgowego badania faktów. Na znanych obrazach uczeni wiernie towarzyszą swoim ulubionym przyrządom obserwacyjnym: Kopernik dzierży w dłoni astrolabium, Galileusz spogląda w teleskop, a Pasteur pochyla się z uwagą nad mikroskopem. Uczony ma być więc obserwatorem świata i z obserwacji wywodzi się to co o świecie mówi. Jeżeli jego wnioski okazują się po latach fałszywe, to dlatego - twierdzą następcy - że obserwacje były niedoskonałe, niepełne czy mylące. Twórczy wysiłek nauki realizuje się przez coraz uważniejsze oglądanie świata i gromadzenie notowanych coraz precyzyjniej faktów. Zgodnie z tą wizją, naukowy obraz świata jest całkowicie różny od tego, jaki tworzy myśl mityczna. Ten pierwszy istnieje w ciągłym rozwoju dzięki coraz to nowym obserwacjom, ten drugi stanowi strukturę zamkniętą, trwającą bez zmian dzięki przekazowi tradycji, której największą cnotą jest stałość. Spróbujmy zastanowić się nad opozycją "rozwijająca się nauka/zastygły mit" biorąc za przykład jedną z teorii etnologicznych. Myśl etnologiczna wieku XIX miała szczególną skłonność do rozważań nad ewolucją rodziny. Dwie obszerne prace, którym przyznaje się godność dzieł założycielskich nauki o kulturze, Das Mutterrecht J. J. Bachofena z 1861 roku i The primitive marriage J. F. MacLennana z roku 1865, są w całości poświęcone temu zagadnieniu. Nowe wersje teorii ogłosili następnie J. Lubbock w 1869 roku (The origins of civilisation) i E. B. Tylor w 1889 (On a method of investigating the development of institutions). Dużym sukcesem cieszyła się wydana w 1877 roku książka L. H. Morgana The ancient society, gdzie znaleźć można było kolejny wariant tej samej teorii. Jednym z pilnych czytelników Morgana był wówczas K. Marks i na jego notatkach z tej właśnie lektury oprze się F. Engels, redagując swoistą transkrypcję The ancient society wraz z jej teorią rozwoju rodziny (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums, und des Staats, 1884). Każda z powyższych prac, należących do klasyki etnologicznej, mówi zatem o ewolucji rodziny. Poszczególne koncepcje różnią się między sobą i różnice te były wystarczająco duże, by zagrzewać ich twórców �Ryc. 1. Schematy I <:: BAC HO FEN (1861) MACLENNAN promiskuityzm promiskuityzm ] Z p:j <::<:: ..,I:il rodzina UZ•....• <:: •....•..:l ma triarchalna ..:l>< •....•p:j (ginekokracja) r:<.E-t I <:: ł (1865) II rozwoju LUBBOCK rodziny (1870) promiskui tyzm I I I ł różne formy małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) _I_- <:: rodzina Z patriarchalna <::p:j ..,<:: ul:il <::e: •....•..:l 8>< r:<.p:j Eo< <:: Il. I ł rodzina patriarchalna XIX wiek. MORGAN (1877) ENGELS (1884) TYLOR promiskuityzm promiskuityzm? I I łformy różne małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) :g -1- - ~ rodzina patriarchalna I .j,I rodzina pa triarchalna I ~ rodzina monogamiczna I i etap matczyny 1 II .j, etap ojcowski l .j, rodzina monogamiczna (1889) monogamiczna rodzina rodzina monogamiczna ł rodzina monogamiczna �43 do zawziętych dyskusji i sporów. Nietrudno Jednak przeoczyc, ze obok różnic istnieją i uderzające podobieństwa. Cała szóstka wymienionych autorów twierdziła, że: - pierwsi ludzie żyli w stanie promiskuityzmu; - filiacja matrylinearna poprzedzała historycznie filiację patrylinearną; - dominacja kobiet poprzedzała dominację mężczyzn; - zwieńczeniem historii rodziny jest pojawienie się związków monogamicznych, co poprzedzone było etapem rodziny patriarchalnej. Każda z tych idei była krytykowana i to już od samgo początku. Nie przeszkadzało to jednak ich wielkiemu sukcesowi ani w wieku XIX ani w początkach wieku XX. Choć dziś cieszą się dużo mniejszym powodzeniem, nie znaczy to by zniknęły. Ze szczególnym zapałem bronią ich niektórzy uczeni radzieccy (np. Ju. Semenov, 1971). Na Zachodzie, wersja Morgana, nobilitowana przeróbką Engelsa, korzysta z odnawiającego się tu powodzenia marksizmu. Zrozumiały jest również wielki sukces XIX-wiecznej teorii wśród rzesz feministek, bo obraz pierwotnej .dominacji kobiet nad mężczyznami mile pobudza wyobraźnię wszystkich, którzy planują wyzwolenie kobiety od ponurego jarzma samczej niewoli (np. praca ucznia B. Malinowskiego, E. Bornemana, 1975 czy E. Ackworth, 1965). Pojawiające się w prasie naukowej próby odkurzenia starej wizji rozwoju rodziny i oferowanie jej do ponownego użytku budzą usprawiedliwione protesty etnologów (patrz dyskusja w numerze 2 "Current Anthropology" z 1979 roku), żądających by raz wreszcie v"znieść jej solidny nagrobek na cmentarzu antropologicznych fantazji (R. Schott, 1979: 354). Podnoszą się jednak głosy obrony. Oto na przykład R. Makarius, uważający książkę Morgana za najważniejszą w całej historii antropologii społecznej, łaje "prześladowców" szacownego klasyka, którzy jakoby tendencyjnie starają się przedstawić jego teorię jako twór czystej fantazji, zapłodnionej ideami darwinizmu. Według Makariusa, teoria rozwoju rodziny Morgana powstała z rzetelnej obserwacji różnych systemów pokrewieństwa i jej autor musi być traktowany jako uczony-obserwator (Makarius 1985: III). I jeśli Morgan popełnił błędy, to tylko dlatego, że w swych czasach nie dysponował wystarczającą liczbą faktów. Jeden z "prześladowców" Morgana, R. Lowie, zauważa jednak, że nasz klasyk, konstruując swą teorię ewolucji rodziny, pominął i zniekształcił szereg informacji etnograficznych znanych powszechnie w wieku XIX (R. Lowie, 1971:57). To samo powiedzieć można i o pozostałych autorach z omawianej tu szóstki. Zastanawiające jest, że przy tak swobodnym stosunku do faktów, wszyscy mogli dojść do kilku identycznych �44 wniosków. Zazwyczaj tłumaczy się to hipotezą wzajemnych wpływów Za źródło głównych elementów teorii uchodzi praca J. J. Bachofena, która najwcześniej, bo już w 1861 roku ujrzała światło dzienne. "Koncepcje matriarchatu wprowadził do nauki J. J. Bachofen", "Koncepcje promiskuityzmu wysunął J. J. Bachofen" - pisze S. Szynkiewicz w Słowniku Etnologicznym pod hasłami "matriarchat" i "promiskuityzm" (Z. Staszczak red., 1987:230, 296). Jest to pogląd tradycyjnie spotykany w zarysach historii etnologii (np. M. Harris, 1968:189; R. Lawie, 1971 :60). Mianowany zostaje w ten sposób heros-założyciel, od którego wszystko wzięło początek. Bachofen wpłynął na MacLennana, MacLennan wpłynął na Lubbocka, Lubbock wpłynął na Morgana, Morgan wpłynął na ... , grę kontynuować można długo, na wzór genealogicznych wyliczeń z Księgi Rodzaju, nie zapominając oczywiście a wskazaniu na związki z darwinizmem. Czyż Morgan, który cytował Darwina, nie był darwinistą? Albo to może raczej Darwin był morganistą, czyż nie cytował Morgana? E. R. Service ma rację ironizując na temat tych jałowych i jakże często napuszonych deliberacji (1981:41). Bo jeśli nawet załóżmy, że Bachofen wpłynął na innych, to któż w takim razie wpłynął na Bachofena? Pytanie o genezę teorii pozostaje otwarte. Bardziej przekonującą próbą wyjaśnienia podobieństw między poglądami XIX-wiecznych etnologów jest poszukiwanie socjologicznych korzeni ich idei. I tak na przykład L. Stomma (1986:91 - 129) wywodzi, że etnologia ewolucjonistyczna była nieodrodnym dzieckiem drugiej połowy XIX wieku, epoki stabilizacji, optymizmu i wiary w postęp. Zyjące w tym klimacie europejskie klasy średnie były uprzywilejowanym świadkiem sukcesów nauki i techniki, co kazało im pielęgnować przekonanie, że ich kultura jest zwieńczeniem wysiłków twórczych ludzkości. Jeżeli teorie etnologiczne wykazują w tym czasie uderzające podobieństwa, to niekoniecznie dlatego, że autorzy zapożyczali idee jeden od drugiego. Z łatwością mogli produkować je oddzielnie i niezależnie, ukształtowani przez tę samą formację ideologiczną epoki. Jeśli wierzyli, że kultura europejska jest naj doskonalszym tworem człowieka, to nic dziwnego, że umieszczali model swej własnej rodziny monogamicznej jako ostatnią fazę rozwoju tej instytucji. Nie dziwi też, że pierwszym ludziom przypisali formę współżycia biegunowo przeciwstawną, w postaci chaotycznych i nieograniczonych żadną normą stosunków promiskuitycznych. Takie właśnie wytłumaczenie genezy XIX-wiecznej teorii ewolucji rodziny dawano już wielokrotnie (np. C. Levi-Strauss, 1945:97; R. Lowie, 1921:53). Jest to wytłumaczenie przekonywujące, tym bardziej, że współcześni epigoni ewolucjonizmu sami deklarują z naiwną szczerością, iż kultura najodleglejszej przeszłości była na pewno prze- i zapożyczeń. �Ryc. 2. Schematy FERGUSON (1767) _._~_.promiskui tyzm --------- < <P:: ....,< ul':< <~ •..• ...:l Z ...:l;>t MILLAR (1771) ._-_._----~-_._------ I ł rodzina matriarchalna •..• p:: ••.• f-; ewolucji - wiek XVIII. BURNET _-o promiskui tyzm rodziny • ._----. DUNBAR (1774) - - --- ... _-------_. promiskuityzm -- -------------- - -- (1780) ----------._.-- promiskuityzm i ł małżeństwo grupowe archat - I ł rodzina matriarchalna matri- < ~ ___ I --I -< Z P:: « ""'1':< Uz < .... •..• ...:l ...:l;>t •..• p:: ••.• f-; ~ I l I I 'I' rodzina pa triarchalna t rodzina pa triarchalna I rodzina patriarchalna I I I t rodzina ł rodzina t rodzina monogamiczna monogamiczna monogamiczna I rodzina monogamiczna I 1 I ~ rodzina patriarchalna I I I - ------ ___ o ___ �4G ciwieństwem kultury dzisiejszej (np. "metoda kontrastu" B. F. Porsznieva, 1974:54 - 5). Jeśli przyjąć więc wyjaśnienie socjologiczne, teoria rozwoju rodziny byłaby tworem szczególnego "Ducha Czasu" drugiej połowy XIX wieku, naznaczonego europocentryzmem i niezłomną wiarą w postęp. Teoria ta jednak nie powstała w XIX wieku. Można znaleźć ją w tym samym kształcie w Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages J. Dunbara z 1780 roku, w Of the origin and progress of language J. Burneta z 1774 roku, w The origin and the distinction of ranks J. Millara z 1771 roku, w An essay on the history of civil society A. Fergusona z. 1767 roku (prawie stulecie przed wydaniem Das Mutterrecht Bachofena). Wszyscy ci autorzy szkockiego Oświecenia mówią o pierwotnym promiskuityzmie, o filiacji matry1inearnej poprzedzającej filiację patrylinearną, o rodzinie patriarchalnej, która zastąpiła matriarchalną i o zwieńczeniu historycznego rozwoju przez związki monogamiczne (Ryc. 2). Okazuje się więc, że uczeni dziewiętnastowieczni są kontynuatorami tradycji o wiele starszej, a prawie nieznanej, jako że zwykle wystawia się etnologii metrykę z datą ubiegłego wieku. Jeśli przywołałem tu tytuły dzieł Oświecenia, to oczywiście nie po to, aby mianować ojcem-założycielem Fergusona w miejsce Bachofena i zastanawiać się nad tym jak pierwszy wpłynął na drugiego. Trzeba jednak zapytać o wytłumaczenie podobieństw między ideami Oświecenia i ewolucjonizmu. W sposób naturalny pojawia się pokusa, żeby ponownie uciec się do wyjaśnienia socjologicznego: że europocentryzm, że wiara w postęp, że ta sama formacja ideologiczna. Kłopot z tym jednak, że nawet jeśli dawałoby się tym sposobem wytłumaczyć koncepcję pierwotnego promiskuityzmu i miejsce monogamii na końcu linii rozwojowej, to nadal trudno będzie zrozumieć przekonanie o zastąpieniu filiacji matry1inearnej patrylinearną i o matriarchacie. A na dodatek, poszczególne elementy tej teorii, takie jak pierwotny promiskuityzm czy matriar~ht, istniały już jak się później przekonamy - i w okresie Renesansu i w Starożytności. Czyżby ideologiczna formacja XIX-wiecznego pozytywizmu miałaby być odwieczną? Aby lepiej zrozumieć pochodzenie kompleksu idei składających się na omawianą tu teorię ewolucji rodziny warto rozłożyć ją na elementy pierwsze. Jest ona bowiem tworem w pewnej mierze wielorodnym i każda z jej części może być rozpatrywana oddzielnie, co ułatwia porównania w długiej skali czasu. Zacznijmy tę analizę od przypomnienia, że autorzy XVIII i XIX wieku dzielili historię ludzkości na trzy epoki gospodarcze: zbieractwa-myślist\va-rybołó\vstwa, hodowli i rolnictwa (cza:-:ami pojawia się i czwarta epoka - handlu). Taka koncepcja trzech epok gospodarczych istnieje w kulturze europejskiej jl~Ż od Starożytności �Ryc. 3. System trzech epok ekonomicznych Legenda: M Z R - Myślistwo Zbieractwo Rybolówstwo H U - Hodowla Uprawa roślin Beattie (1793) Burnet (1774) Darlymplc (1757) Falconer (1781) Ferguson (1767) (według R. Meek 1976, uzupełnione EPOKA III M H U M H barbarism H barbarism H H barbarism WP barbarians H WP H barbarians WP H barbarous WP H barbarous WP H barbarism H WP H U civilisation U civilisation U U Z->M,R BP Logan (1781) M savage BP M Millar (1771) rude Robertson (1777) Russell (I 793) BP M savagery M BP Smith (1794) Buffon (1763) M sauvages M Condorcet (1794) De Pauw (1768-9) Du Pont (I775) Encyclopedie Goguet (1758) Helvetius (1758) d'Holbach (1786) Montesquieu (1748) Quesnay (1763) Rousseau (1762) Turgot (1750) M M->R Z->M,R M sauvages Z->M,R M sauvages M sauvages Z-M M M sauvages Voitaire (w(;~ług M. H~n·;s 1968: 36) Własność prywatna Brak własności prywatnej EPOKA II rudness Z->M rudness M M,R savage stade BP rudness, savages M,Z,R BP Home (1774) WP BP - przez autora). BP barbares H H H H H barbares H H barbares H barbares H H H barbares WP b"rbarismc WP civilisation U WP U WP U WP U civilised WP U civilisation U WP U policćcs U U U U U civilisa tion U U policees U U U U WP civilisation �48 Jej pierwszy zapis można znaleźć w IV wieku p.n.e. u Dicaearchusa z Masseny (R. Meek, 1976:10). W wieku XVIII nadano kolejnym epokom miana "dzikości", "barbarzyństwa" i "cywilizacji". Dzicy mieli nie znać własności prywatnej, która pojawiła się dopiero u barbarzyńców (Ryc. 3). W pierwszej epoce panować miała filiacja matrylinearna, zastąpiona przez barbarzyńców filiacją patrylinearną. Okres trzeci, cywilizacji, przynieść miał powstanie monogamicznej rodziny patrylinearnej. Dzikim przypisywano zazwyczaj stosunki matriarchalne, a barbarzyńcom patriarchat. Mamy tu zatem do czynienia z następującym systemem suponowanych korelacji: l dzikość barbarzyństwo cywilizacja gosp. przyswajająca hodowla rolnictwo brak własności własność własność matrylinearyzm patrylinearyzm patrylinearyzm matriarchat patriarchat monogamia Korelacje te wiążą rozwój rodziny z rozwojem gospodarki i własności. Przyjrzyjmy się strukturze rozumowania, które prowadziło autorów XVIII i XIX wieku do wypracowania takiej wizji. Punktem wyjścia był system trzech epok i założenie o matrylinearności epoki pierwszej. Stąd wyprowadzane były wszystkie pozostałe twierdzenia, a droga wiodła przez takie operacje wnioskowania: 1. Jeżeli dzicy żyli ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa, zatem -+ nie mogli znać własności prywatnej. 2. Jeżeli barbarzyńcy hodowali zwierzęta, zatem -+ musieli znać własność prywatną. 3. Jeżeli a) dzicy nie znali własności prywatnej, b) u barbarzyńców istniała własność prywatna związana z hodowlą, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ własność prywatna powstała w rezultacie przejścia od gospodarki myśliwsko-zbierackiej do hodowli. 4. Jeżeli barbarzyńcy ustanowili własność prywatną, zatem -+ musieli oni ustanowić filiację patrylinearną. 5. Jeżeli a) filiacja matrylinearna była charakterystyczna dla dzikich, b) barbarzyńcy ustanowili filiację patrylinearną w związku z przejściem do hodowli, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną w następstwie pojawienia się własności prywatnej. Niektóre kroki tego rozumowania mogą się jawić współczesnemu czytelnikowi jako absurdalne, a w każdym razie dalekie od oczywistości. Bo �49 nit:: dlaczegóż myśliwym-zbieraczom niedostępna ma być własność prywatna? Dlaczegóż hodowla implikować musi nieodwołalnie tęże własność? Dla autorów oświeceniowych i pozytywistycznych relacje te były całkowicie naturalne, związane ze sobą tak, jak przyczyna wiąże się ze skutkiem. Ich naturalność wspierać się musiała na kilku dodatkowych założeniach, akceptowanych wówczas jako oczywiste. Spróbujmy uzupełn~ć powyższe rozumowanie o jego ukryte przesłanki, ilustrujące świat wyobrażeń antropologii naiwnej XVIII i XIX wieku. Ari 1. Gospodarka przyswajająca dzikich __ brak własności prywatnej. Ideą obiegową wieku XVIII i XIX było przekonanie, że niedoskonałość pierwotnej gospodarki przyswajającej pozwala co najwyżej na zdobycie podstawowych środków przeżycia, a i to z wielkim trudem. Dziki przeznacza całą swoją energię i prymitywną technikę dla jednego celu - by przeżyć (L. Morgan, 1985:611). Wizja ta stanowi w epoce Oświecenia część arsenału klisz antropologicznych i można ją spotkać u Buffona (Duchet 1971:247), Monteskiusza (1964:531), Woltera (1963:11), :,hllara (1979:224), Boulangera (1766:378) i innych. W wieku XIX i początkach dwudziestego jest ona nadal obowiązująca, a jej metryka sięga starożytności, gdzie znaleźć ja można \V II wieku p.n.e. u Polibiusza oraz u licznych autorów wieku I p.n.e., z których najbardziej znani to: Diodor Sycylijski, Lukrecjusz, Witruwiusz i Cyceron (patrz W. Stoczkowski, w druku). Autorytet Antyku dawał sakrę temu wyobrażeniu. Nikt zatem nie wątpił, że dobra dzikich, bez reszty zajętych walką o zachowanie swej nędznej egzystencji wśród niebezpieczeństw natury, musiały być niezmiernie skromne lub wręcz nie było ich wcale (np. L. Morgan, 1985:611). I niczego tu nie zmieniało, że własność prywatna wśród "dzikich", szczególnie tych z Kolumbii Brytyjskiej, gdzie jest tak obfita, że trudno jej nie zauważyć, była dobrze znana podróżnikom i misjonarzom początków XIX wieku. Etnologia pozwalała sobie na tę drobną niezgodność z faktami, żeby pozostać w zgodzie z tradycyjną wizją pienvotncj walki o byt, tak obrazowo opisaną już przez Lukrecjusza. Wizja ta zostaje wyposażona przez oświeceniowych i pozytywistycznych autorów w bardzo szczególne atrybuty. Oto pierwsi ludzie są słabi, cierpią głód, walczą z wysiłkiem o zaspokojenie najprostszych a jakżz dokuczliwych potrzeb, zmagają się nieustannie z groźnymi zwierzętami, nękani są przez kataklizmy wrogiej przyrody. Nietrudno zauważyć, że mamy tu do czynienia z odwróceniem cech rajskiej egzystencji człowizka. Tak w raju, jak i w Wieku Złotym, był on silny i doskonały, nie znał czym są cierpienie i potrzeby, a pożywienie miał w obfitości na wyciągnięcie ręki. Nad zwierzętami dana mu była pełna władza, a przyol Lc:d t. LXXIII �50 roda była przyjazna, niczym u Owidiusza, z wieczną wiosną i łagodnymi zefirami, które pieściły swym ciepłym oddechem kwiaty zrodzone bez nasienia. Mechanizm odwrócenia mitycznego obrazu daje się prześledzić bez trudu w pismach XVIII-wiecznych autorów (np. Buffon, 1984:154; Boulanger, 1766:388). Wiara w postęp odegrała tu swoją rolę. Transformacja mitu "złotego wieku" w mit "pierwotnej walki o byt" dokonała się w momencie, kiedy Europejczyk uwierzył w możliwość "zbawienia" przez rozwój cywilizacji. Czyż nie pisał wtedy z optymizmem Saint-Simon: "Wiek Złoty, umieszczony przez ślepą tradycję w przeszłości, jest przed nami" (cyt. za Cioran, 1960:133)? Wiek Złoty na początku osi historii jest drogowskazem powrotu do czasów przodków, jedynej cpoki gdzie może zrealizować się szczęście. Nie ma tu miejsca na dumę z ziemskich dokonań i dzieł. Przeniesienie Złotego Wieku na koniec historii i zastąpienie go obrazami pierwotnej opresji i niedoskonałości, odwraca drogowskaz. Tym razem droga ku szczęściu musi oddalać człowieka od stanu początków, realizując się w cywilizacyjnej twórczości. Ta właśnie wersja bliska była sercu oświeceniowych i pozytywistycznych myślicieli. Ich formacja ideologiczna była jednak tylko jedną z wielu historycznych form wiary w samoistny sens ludzkiej egzystencji, spełniający się w twórczym wysiłku. Wiara ta odnawia się periodycznie już od czasów antycznych i zawsze idzie w parze z zastąpieniem mitu Złotego Wieku obrazami skrajnej niedoskonałości pierwotnego człowieka. Oto w jaki sposób "dzicy" zostali skazani w świecie europejskich wyobrażeń na egzystencję pełną przeszkód i wyrzeczeń, gdzie nie ma miejsca na własność prywatną, bo nie ma jeszcze czego posiadać. To jest pierwszy krok rozumowania. Ad 2. Hodowla zwierząt --:)o własność prywatna. Wniosek drugi opiera się na zdroworozsądkowym przekonaniu, że hodowane bydło stanowi pierwszą "nadwyżkę produkcyjną" człowieka, która stać się może przedmiotem pożądania, co powoduje w sposób naturalny powstanie własności prywatnej (J. Millar, 1979; A. Ferguson, 1767:123; F. Engels, 1983:126). Rozumowanie to zakłada, że do powstania "bogactwa", które może być pożądane, potrzebna jest realna i fizyczna obecność "dóbr", tworząca ich obiektywną "wartość". Pozostaje to w zgodzie z naiwnie materialistycznym wyobrażeniem o kulturze, typowym dla XVIII i XIX wieku, negującym konsekwentnie rolę konwencji symbolicznych i wzbraniającym się uznać, że bogactwo i wartość nie wywodzą się z obfitości rzeczy, ale są projekcją arbitralnych "wartości" świata wyobrażeń na świat rzeczy, który sam w sobie może być niezwykle skromny. �Ad 3. Własność prywatna powstała w rezultacie darki myś1iwsko-·zbierackiej do hodowli. przejścia od gospo- Twierdzenie to jest logiczną konsekwencją wniosku pierwszego i drugiego, w'spartych o system trzech epok gospodarczych. Ad 4. Własność prywatna try1inearnej. barbarzyńców ~ ustanowienie filiacji pa- Wniosek ten opierał się na trzech przesłankach: a) hodowla bydła zajęciem męskim; b) bydło należało do tych, którzy się nim zajmowali, czyli do mężczyzn; c) mężczyźni czuli naturalną potrzebę przekazania swych bogactw swemu biologicznemu potomstwu; d) dziedziczenie w lini ojca musi iść w parze z filiacją patrylinearną. Przy konfrontacji z faktami etnograficznymi ostaje się tylko pierwsza przesłanka, ale wszystkie są na pozór przekonujące, co sprawiało, że darzono je wielkim zaufaniem (np. J. Burnet, 1774:453; A. Ferguson, 1767: 147; J. Millar, 1979:204 - 5; L. Morgan, 1985:368, 549; F. Engels, 1983:129). Ad 5. Filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną jawienia się własności prywatnej. w następstwie po- Twierdzenie to jest konsekwencją wniosku czwartego, uzupełnionego sekwencją chronologiczną dzikość-barbarzyństwo i założeniem o matrylinearności dzikich. To ostatnie zasługuje na bliższą uwagę, bowiem w analizowanych pracach jest produktem odrębnego i interesującego rozumowania. Jego punkt wyjścia stanowi teza o pierwotnym promiskuityzmie pierwszych ludzi. Dalszy wywód jest następujący: A. Jeżeli ludzie utrzymywali stosunki promiskuityczne, zatem -+ ojcowie dzieci pozostawali nieznani. Burnet pisał, że pierwsi ludzie, "żyjący w stanie skrajnego barbarzyństwa, kopulowali promiskuitycznie niczym zwierzęta, tak, że nikt nie znał swojego ojca" (1774:449). Zaś J. Dunbar dodawał: "wspólnota żon unicestwia więź ojcowską" (1780:19). Tak samo twierdził Diderot w Encyklopedii pod hasłem "Poliandria": "Wielkość mężów musi unicestwić lub zmniejszyć ich miłość do dzieci, których ojcowie są zawsze niepewni" (cyt. za R. Hubert, 1923:95). Tę niezwykle rozpowszechnioną kliszę można znaleźć już u Cycerona, który pisząc o dawnych czasach, zapewniał: "Prawne małżeństwo było nieznane i nie było ojca, który byłby pewny swego potomstwa" (cyt. za H. Home, 1774:170). Rozumowanie to zakłada, że mechanizm zapłodnienia jest znany w sposób naturalny wszystkim ludom oraz że ojcostwo jest biologiczną konsekwencją aktu �zapłodnienia, nie zaś umowną konwencją kulturową, która z aktem tym może nie być związana. Żeby przekonać się o całkowitej mylności takiego przekonania, wystarczało w XIX wieku sięgnąć choćby do Kodeksu Napoleona, który podkreślał umowny status ojcostwa (Artykuł 312: "Dziecko poczęte podczas trwania małżeństwa ma za ojca męża"). Ale i w XVIII wieku nie brakowalo kontrprzykładów. H. Home zauważał w 1774 roku, że opisani przez Cezara Brytonowie, "używający żon promiskuitycznie", nie wahali się bynajmniej co do ojcostwa, które było symboliczne, a przecież nie mniej trwałe i godne szacunku (1774:171). Widzimy zatem raz jeszcze jak rozumowanie nie zważa na przeczące mu fakty, kierując się logiką prostego materializmu i pozostając w zgodzie z ideą, która jest częścią struktur długiego trwania antropologii naiwnej. B. Jeżeli ojcowie byli nieznani, zatem ~ filiacja była matrylinearna. MacLennan pisał: "związek między tymi dwiema rzeczami, niepewnym ojcostwem i pokrewieństwem wyłącznie przez kobiety, wydaje się tak konieczny - niczym związek przyczyny i skutku - że możemy wnioskować jedną z nich, gdy odnajdujemy drugą". (1865:154; to samo na przykład u J. Millara, 1979:202, czy pod hasłem "Poliandria" zredagowanym przez Diderota dla Encyklopedii). W ten właśnie sposób wyprowadzano wniosek o matrylinearności dzikich, która miała być prostą konsekwencją promiskuityzmu pierwszych ludzi. e. Jeżeli u dzikich panowała filiacja matrylinearna, zatem ~ społeczna rola kobiet była u dzikich dominująca. Wyjątkowo liczne są dane etnograficzne pokazujące, że u ludów matrylinearnych rola kobiety może być także bardzo podrzędna. Nie przeszkadzało to jednak, by traktowano powszechnie matrylinearyzm jako przyczynę dominacji kobiet (J. Dunbar 1780:22; J. Millar 1979:202; A. Ferguson 1767:125-6; J. Bachofen 1967:134). Encyklopedia dawała taką oto zdroworozsądkową racjonalizację pod hasłem "Borneo": "Na Borneo król jest tylko pierwszym poddanym swej żony, której lud i możni oddają całą władzę: powodem tego jest, że srogo strzegą by być rządzonymi przez prawowitego następcę tronu, a tylko kobieta jest pewna pochodzenia swych dzieci, czego żaden mężczyzna nie poważy się zapewnić" (cyt. za R. Hubert, 1923:96). Zrekonstruowane powyżej rozumowanie, które prowadziło myślicieli XVIII i XIX wieku ku teorii rozwoju rodziny, pełne jest klisz, wywodzących się z antyku. Wydaje się, że po raz pierwszy zostały one zestawione w spójną konstrukcję schematu ewolucyjnego w epoce Oświecenia. Cechą charakterystyczną schematu był skrajny materializm, nie przyznający najmniejszej roli umownym konwencjom kultury, przy jednoczesnym podkreślaniu jej podstaw biologicznych i ekonomicznych. �Ryc. 4. Schemat rozumowania wyprowadzającego teorie rozwoju system korelacji między przemia· nami gospodarki, własności, filiacji oraz ewolucja rodziny gospodarki, własności +-- .._-----_. rodziny ------- t l ---- .._-~ matriarcha t i dominacja kobiet zostały zastąpione przez patrylinearyzm i dominację mężczyzn wraz z przejściem od go- +---spodarki przyswajającej do hodowli i pojawieniem się własności prywatnej t t I (---- ..-.--.------ ------------~ i I własność prywatna pojawia się wraz z hodowlą t dzicy nie znali własności prywatnej t epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa I gospodarka przyswajająca dzikich matrylinearyzm dzikich został zastąpiony patrylinearyzmem barbarzyńców wraz z przejściem do hodowli t I wśród dzikich panował matriarchat t t ' t ! hodowcy t patrYlinearyzm---Wśród dzikich łączy się panował matryz hodowlą linearyzm ! znali własność prywatną ojcowie pozostają nieznani wśród dzikich barbarzyńcy żyli z hodowli wśród dzikich panował promiskuityzm i i barbarzyńcy żyli w systemie patriarchalnym monogamia jest zwieńczeniem rozwoju rodziny �54 Zgodne to było z oSW1eceniowym marzeniem, by stworzyć determintstyczną naukę o człowieku na wzór fizyki Newtona (G. Gunsdorf, 1971: 180 - 212). Nakaz determinizmu zmuszał do ewakuacji z kultury wszystkiego, co mogło być dowolne i względne, więc poddane wolnej woli. Głównym kłopotem newtonowskiej antropologii były arbitralne konwencje, takie jak na przykład niebiologiczne ojcostwo czy umowne bogactwo, zamykano więc na nie oczy. Kamieniami węgielnymi całego rozumowania były: system trzech epok, twierdzenie o pierwotnym promiskuityzmie, twierdzenie o patriarchalności barbarzyńców, - umieszczenie rodziny monogamicznej na szczycie linii rozwojowej (Ryc. 4). To ostatnie twierdzenie możemy uznać, zgodnie z socjologicznym wyjaśnieniem, za dowód europejskiego przekonania, że "nasza" forma rodziny jest naj doskonalsza. Mniemanie o patriarchalności barbarzyńców powstało pod wpływem lektur antycznych, przy szczególnej roli tekstów biblijnych, opisujących patriarchalizm koczowników Palestyny. System trzech epok ma także starożytną metrykę. Skąd zaś pochodzi przekonanie o pierwotnym promiskuityzmie? S. Szynkiewicz twierdzi, że idea ta pojawiła się w teorii ewolucjonistycznej XIX wieku i że zawdzięczamy ją Bachofenowi (hasło "promiskuityzm" w Słowniku Etnologicznym, 1987:296). Widzieliśmy jednak, że istniała już w XVIII wieku, a trzeba dodać, że autorzy Oświecenia, pisząc o promiskuityzmie, cytują obficie literaturę antyczną. Zawsze przywoływany jest znany fragment z Lukrecjusza, o pierwotnej władzy Wenus, łączącej w lasach przypadkowe pary kochanków (Lukrecjusz, V:962 - 5). Z innych autorów cytowani są najczęściej: Diodor Sycylijski (np. J. Burnet, 1774:244; J. Millar, 1979: 188), Herodot (J. Burnet, 1774:244; H. Home, 1774:170; J. Millar, 1979: 188; L. Morgan, 1985:577), Pliniusz (H. Home, 1774:170; L. Morgan, 1985: 577), Cyceron (H. Home, 1774:170), Strabon (L. Morgan, 1985:577), Cezar (J. Millar, 1979:188). By dowieść istnienia pierwotnego promiskuityzmu, dzieła antyczne używane były już od XIV wieku, począwszy od Mandevilla (cyt. za M. Hodgen, 1964: 70), poprzez Garcilasso de la Vega (cyt. za J. Dunbar, 1774:244) aż po Vico (1774:III,483). Koncepcja promiskuityzmu pierwszych ludzi jest zatem stałym elementem w myśli europejskiej, tak starym jak literatura Europy. Jak wyjaśnić powszechność i tak wielkie powodzenie tej idei? Warto zwrócić uwagę na zespół atrybutów przypisywanych ludom promiskuitycznym. Są one następujące: - brak religii (Cyceron, Leon Afrykański) brak rządu (Leon Afrykański, Garcilasso de la Vega, Vico) - brak praw (Pomponiusz Mela) �55 brak własności (Leon Afrykański, Mandeville) brak języka (Lukrecjusz, Diodor Sycylijski) brak odzieży (Diodor Sycylijski) surowe jadło (Diodor Sycylijski). Wszystkie te atrybuty mają jedną cechę wspólną: określają brak przejawów Kultury. Ich nosiciele należą do Natury. Przestają być ludźmi. Są niczym zwierzęta. In expressis verbis porównują ich do zwierząt Lukrecjusz, Diodor Sycylijski, Cyceron, Garcilasso de la Vega, Home, Burnet, Dunbar. Dzicy są jak zwierzęta, a promiskuityzm - wierzono - jest zwierzętom właściwy. Zatem, dzicy żyją w promiskuityzmie pisał w XVII wieku Wacław Potocki (cyt. za J. S. Bystroń, 1980:316). " . o. Nic ich to nie szpeci Ze jawnie obcowali ze swymi Massageci, Jako psi i barani. .. " Zwierzęcy, "bestialski" charakter promiskuityzmu podkr,eślany był przez wielu autorów: Herodota, Cycerona, Pliniusza, Garcilasso de la Vega, Vico, Burneta, Bachofena, MacLennana. Chaotyczne stosunki płciowe okazują się więc nie opozycją monogamii XIX-wiecznego mieszczanina - jak wynikałoby z interpretacji Lowiego, Levi-Straussa czy Stommy, lecz opozycją człowieczeństwa w ogóle. Promiskuityzm dzikich jest atrybutem ich nieludzkiej, zwierzęcej kondycji. Stanowi ona w myśli tradycyjnej stały atrybut "innego", obcego", jako że opozycja "ludzie/ /nieludzie" służy tam do wyrażenia opozycji "swoi/obcy". Gdy Benedykt Chmielowski pisze w "Nowych Atenach" o dalekich, egzotycznych ludach, to mówi o "zwierzętach ad formem człowieka", "postaci bestialskiej" (1968:200, 211). Tak i też dla pisarzy antycznych każdy lud egzotyczny, żyjący na krańcach ekumeny był "animalibus podobniejszy". Tradycja ta przetrwała aż do wieku XIX, aby odegrać istotną rolę w przypisaniu "zwierzęcego" promiskuityzmu pierwszym ludziom. W taki to oto sposób myślenie etnologów spotkało się z myśleniem "dzikich", bowiem jak pisał Levi-Strauss (1973:383) "postawa myślowa, w imię której usuwa się dzikich (... ) poza ramy człowieczeństwa, jest w samej rzeczy najbardziej znamienną postawą samych dzikich". Etnologu, badaj sam siebie! - należałoby zawołać? Ewolucjonistyczna teoria rozwoju rodziny okazała się być złożona z szeregu idei, należących do struktur długiego trwania wyobraźni europejskiej. Do dziś dnia są one rozpowszechniane przez literaturę eseistyczną, filmy, komiksy, szkolne podręczniki, a nawet publikacje naukowe (por. W. Stoczkowski, w druku). Najstarszy ich zapis można znaleźć w dziełach autorów greckich i rzymskich. Teksty myślicieli Oświecenia pełne są cytatów z literatury antycznej, której znajomość była wówczas podstawową częścią formacji umysłowej człowieka wy- �of) kształconego. TE:n typ erudycji, wraz z biegłą znajomością greki i łaciny, zachowują jeszcze uczeni wieku XIX. W Das Mutterrecht J. Bachofen powołuje się nieustannie na starożytnych, pomijając niemal całkowicie informacje o ludach egzotycznych. A Morgan, okrzyknięty prekursorem badań terenowych? W trzech pierwszych rozdziałach The ancient society, traktujących o periodyzacji, gospodarce, postępie i problemach . ogólnych, cytaty z literatury antycznej stanowią aż 46,6% wszystkich odnośników (szczególnie często przywoływany jest Lukrecjusz i ... Homer!), podczas gdy dane etnograficzne obejmują jedynie 20°/(1 cytatów. Oddaliliśmy się w ten sposób bardzo od naiwnego wyobrażenia o uczonych-obserwatorach, pilnie gromadzących fakty, żeby ułożyć z nich teorie. Przybliżyliśmy się jednocześnie do formy opowieści mitycznej, ustalonej w odległych czasach początków i trwającej bez zmian dzięki cnocie nawyku oraz tysiącletniemu przekazowi tradycji. Bowiem obrazy, z których ewolucjonizm zestawił swą teorię rozwoju rodziny, liczą ponad dwa tysiące lat. A przecież Levi-Strauss porównywał świat mitów do skarbca obrazów, skąd "bricoleur" czerpie gotowe elementy, żeby układać je w coraz to nowe opowieści. Liczba obrazów jest jednak skończona, podobnie jak i liczba ich kombinacji, więc też twórczość mityczna zamknięta jest w ograniczonym polu możliwości (C. Levi-Strauss, D. Eribon 1988:155, 180). Czyż można zatem się dziwić, że ewolucjonistyczna opowieść jest tylko nowym wcieleniem dziwnie znanych wizji? Metafory nie należy posuwać za daleko, bo nauka nie jest identyczna z mitem. Podobieństwa są jednak frapujące i dlatego trzeba się zastanowić, czy etnologiczne metody badania myśli tradycyjnej nie są użyteczne dla zrozumienia myśli naukowej. Nie tylko tej z wieku ubiegłego, ale i naszej własnej. LITERATURA Acworth E. London. Bachofen J. J. 1967 (1861) Mother right. (W): Myth, religion and mother right. ings of J. J. Bachofen. Princeton. Borneman E. 1979 Le patriarcat. Paris. Boulanger N.-A. 1978 (1766) L'Antiquite devoitee par ses usages. Paris. Burnet J. 1774 Of the origin and progress Of language, t. 1, Edinbourgh. Bystroń J. S. 1980 Tematy, które mi odradzano. Warszawa. 1965 The new matriarchy. Selected writ- �57 Chmielowski B. 1968 (1754) Nowe Ateny. Warszawa. Cioran E. 1960 I1istoire et utopie. Paris. Duchet M. 1971 Anthropologie et histoire au siecle des Lumieres. Paris. Dunbar J. 1780 Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages. London. Engels F. 1983 (1884) L'origine de la famille, de la propriete privee et de l'etat. Paris. Ferguson A. 1767 An essay on the history of civil society. Edinbourgh. G. 1971 Les principes de la pensee au siec!e des Lumieres. Paris. Harris M. 1968 The rise of anthropological theory. New York. Hodgen M. 1964 Early anthropology in the sixteenth and seventeenth centuries. Philadelphia. Home H. 1774 Sketches of the history of mankind. Edinbourgh. Hubert R. 1923 Les sciences sociales dans I'Encyclopedie. Paris. Levi-Strauss C. 1945 L'oeuvre d'Edward Westermarck. "Revue de l'Histoire des religions", t. 129, nr 1. Levi-Strauss C. 1973 Race et histoire. (W): Anthropologie structurale deux. Paris. Levi-Strauss C., Eribon D. 1988 De pres et de loin. Paris. Lo\\,;e R. H. 1921 Primitive society. London. Lowie R. H. 1971 Histoire de I'ethnologie c!assique. Paris. Lukrecjusz (Lucrece) 1964 De la nature. Paris. MacLennan J. F. 1865 Primitive marriage. London. Makarius R. 1985 Introduction d la partie III. (W): L, Morgan, La societe archaique. Paris. Meek R. L, 1976 Social science and the ignoble savage. Cambridge. Millar J, Gusdorf 1979 (1771) The origin and the distinction Glasgow, 1735-1801. New York. Of ranks. (W): Montesquieu 1964 (1748) De I'esprit des lois. (W): Oeuvres Morgan L, H, 1985 (1877) La societe archaique, Paris. Pomponius Mela 1884-89 De sita orbis. New York, completes. Paris. John Millar Gf �.58 Porszniew B. F. 1974 Onaczale Schott R. 1979 Comment "Current Semenow Ju. I. czelowieczeskoj Etnografija", Service E. R. 1981 The mind Moskwa. C. A marxist vol. 20, nr 2. on Fluehr-Lobban Anthropology", 1970 Probliema Staszczak istorii. pierechoda ot matierinskowo reapparisal roda of the matriarchate. k otcowskomu. "Sowietskaja nr 5. of Lewis H. Morgan. "Current Anthropology", vol. 22, nr L Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Warszawa. Stoczkowski W. w druku: Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli nasz mit poczqtków. "Polska Sztuka Ludowa". Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskie;. Warszawa. Tylor E. B. 1889 On a method of investigating the development Of institutions; applied to laws of marriage and descent. "Journal of Royal Anthropological Institute", vol. 18. Voltaire 1963 (1756) Essai sur les moeurs et d'esprit des nations et sur les principaux faits de l'histoire depuis Carlemagne ;usqu'd Louis XIII. Paris. Vico 1744 Principi di scienza nuova d'intorno alia commune nature delle nazioni ... (W): Opere. Milano. Wiktor Stoczkowski FAMILY EVOLUTION - A STORY OF A THEORY A SKETCH IN ETHNOLOGICAL SCIENCES' ANTHROPOLOGY. (summary) The author points to the popularity of debates on the family evolution in the 19th century ethnology. He reflects on the origin of this theory, the causes of its common acceptance in the 19th century, and its preservation till the present time. He states that evolutionary theory of family development consisted of a number of ideas which belonged to the so called structures of long lasting European imagination. It reminded of the form of a mythical tale established in the far past and lasting due to a habit. This metaphor should not be read literaly, for science is not identical with myth. At the end of the article the author considers a general outline of applying ethnological methods of studying traditional thought in order to understand the scientific thought. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9424b8f42a389294952707efd673e031.pdf 40a50e3ec9518a64fa04e6af28daff97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2228 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etyka Polska - pożywienie przekaz międzypokoleniowy Słowacja - pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2070 Title A name given to the resource Niektóre aspekty wielopokoleniowego przekazu norm i wartości / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.79-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoličná, Rastislava Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. I. ln. 1999 RASTISLA VA STOU(:N;\ Instytut Etnologii Sllmaeka Akademia Nauk Bratysława (EKTÓRE ASPEKTY MIĘDZYPOKOLE IOWEGO PRZEKAZU NORM I WARTOŚCI. NA PRZYKLADZIE WSPÓŁCZESNYCH ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z PRZYGOTOWYWANIEM I SPOŻYWANIEM POSIŁKÓW W SŁOWACJI I W POLSCE Życie człowieka jako istoty kulturowej wymaga posługiwania się społecznymi kategoriami, które zapewniają mu orientację i komunikację, w najszerszym tych słów znaczeniu, między jednostką a społecznością. W tym sensie także zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków stanowią kulturową wartość pozwalającą zaspokajać pewne potrzeby społeczne. Idzie tu o otwarty i historycznie zmienny system informacji przekazywany w tradycyjny sposób, w którym pokolcnie młodsze uczy się od starszego. Pożywienie jako system kulturowy, podobnie jak inne, jest determinowane wartościami, normami i konwencjami, które jednocześnie ograniczają i konstytuują jednostkę w jej postępowaniu (Tolksdorf, 1976, s. 66-67). Właśnie zwyczaje związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków należą do najbardziej stabilnych wartości kulturowych poszczególnych grup społecznych czy etnicznych. W ramach projektu badawczego "Międzypokoleniowy przekaz a pokoleniowe aspekty cech i norm kulturowych", realizowanego w Instytucie Etnologii Słowackiej Akademii Nauk, postanowiłam przebadać współczesne zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków w Słowacji i w południowej Polsce (na Śląsku CieszYllskim i Górnym). Zainspirowała mnie krótka dziennikarska notatka, której autor stwierdził: "Wspólne spożywanie posiłków ma znaczenie dla rodziny. Już teraz przeciętna rodzina amerykaóska zasiada wspólnie do stołu raz lub dwa razy tygodniowo. Wspólny obiad lub kolacja jawią się jako coś wyjątkowego". Byłoby interesujące, aby sprawdzić, jak wygląda sytuacja w tym zakresie w rodzinach słowackich i polskich, zwłaszcza, że w ostatnich dziesięcioleciach w obydwu krajach pojawiły się lub nasiliły różne i w dodatku niestabilne czynniki i okoliczności wywierające w coraz większej mierze wpływ na cechy i normy kulturowe, w tym również w zakresie pożywienia. Na Słowacji badaó na ten temat dotychczas nie przeprowadzono. Pokrewną tematyką, a mianowicie fenomenem gościnności, zajmowała się Z. SzrombaRysowa prowadząc badania terenowe i ankietowe w kilku miejscowościach \\ zachodniej części Beskidów (Szromba-Rysowa, 1988). �80 Chociaż rodzina nie jest jedyną grupą społeczną, w której obrębie przebiega proces socjalizacji i wychowania, to jednak powszechnie przyjmuje się, że wpływ I"odziny jest najważniejszy (Biernacka, 1983, s. 378; Ratica, 1983, s. 534). Zapewne nikt nie wątpi, że także wspólne spożywanie posiłków należy do ważniejszych form międzypokoleniowej transmisji tradycji, wartości i wzorów zachowania w rodzinie, kiedy to dzieci uczą się od starszych członków rodziny, a więc tego wszystkiego co M. Mead nazwała kulturą postliguratywną (Mead, 1970, s.174). Jaki jest więc obecny stan tradycyjnej kultury w tym zakresie na Słowacji i w Polsce? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć analizując rezultaty ankiety przeprowadzonej równocześnie w obu krajach '. Ankietę wype/niły przeważnie respondentki z wykształceniem średnim. Respondentki z wyższym wykształceniem przeważały w mieście. Jeśli chodzi o ich wiek, to większość z nich mieściła się w -przedziałach 3 ł -40 i 41-50 lat. Przeważały rodziny z dwójką i trójką dzieci. Mimo że ankieta nie była przeznaczona dla dokładnie określonej grupy 2 kobiet , udało się uzyskać względnie wiarygodną próby, która może reprezentować tendencje występujące w obrębie interesującej nas tematyki we współczesnych słowackich i polskich rodzinach. Od wieków do tradycyjnych wartości należało wspólne spożywanie posiłków przez członków rodziny; charakteryzowało ono wszystkie warstwy społeczne. Stół i spożywanie przy nim posiłków tradycyjnie łączyły się z określonymi sposobami jedzenia, miejscami zajmowanymi przez domowników czy biesiadników, etykietą, formami i tematyką konwersacji. Istniała oczywiście zasadnicza różnica między spożywaniem posiłków w rodzinie chłopskiej, w której st6ł często stał w kącie jedynej izby mieszkaln~i i w której posiłek przygotowywała i podawała gospodyni, a spożywaniem posiłku w domu mieszczańskim czy zamożnego ziemianina, gdzie jadano w oddzielnej izbie - jadalni. a posiłki przygotowywała i serwowała służba, nie mówiąc już o biesiadowaniu w domach arystokratycznych, gdzie ucztowanie trwało kilka lub wiycej godzin i było skomplikowanym rytuałem z określonymi normami zachowania się poszczególnych współbiesiadników. Badając współczesne zwyczaje przy stole w naszych krajach winniśmy odnieść się zwłaszcza do kulturowych wzorów, które ukształtowały się wcześniej w rodzinach wicjskich. Na Słowacji należy się ponadto liczyć z wpływem mieszczaJlstwa, w Polsce natomiast w większym stopniu z wpływem dworów i dworków szlacheckich. I Ankiet<,: przeprowadzi lam w 1998 i 199<) roku. Była ona przćl:nauona dla kobid żyjących w pełnej rodzinie: zalażono. i.e codziennie przygotowuje si.; i spoi.ywa w niej posiłki. Ankiety wypełniały respondentki lub ieh dzieci - studenci wyższyeh uu.clni na SI(l\\acji i II Pabee (Cieszyn), 80 ankiet wypełnionych na Slowaeji rozdzielono na dwie grupy środO\liskowe: z rodzin wiejskieh uzyskano 26 odpowiedzi. z rodzin miejskieh 54 odpowiedzi. 2 Ankiety wypełniły przeważnie matki studentów \\ydziałóII humanistyu.nyeiJ II' 8ratysła- wic, Trnavie. (Śląsk Nitrze. Cieszyński Baóskicj i Górny) Bystrzycy. rozdzielono PreslOwie i Cies/ynic. na dwie grupy: 1<)9 ankiet ze wsi podlOd/i / poludniowej 68. a z miasta Polski - 131. �81 Na pytanie, czy w domu (mieszkaniu) jest stół, przy którym mogą spożywać posiłki wszyscy członkowie rodziny, odpowiedzi były twierdzące. W ankietach wypełnionych na Słowacji tylko raz znaleziono informację, że z braku dużego stołu członkowie rodziny jedzą przy małym stoliku, co uniemożliwia wspólny posiłek. W dwóch innych przypadkach stwierdzono, że mają dwa stoły; przy stojącym w kuchni jada się w dni powszednie, a przy stole stojącym w pokoju gościnnym - w niedziele i święta. U większości rodzin stół znajduje się \V kuchl,li lub w pokoju (największej izbie), niekiedy w hallu. Odpowiedzi z Polski ukazały odmienną tendencję; tu przypadków, kiedy w mieszkaniu są dwa stoły, jcst bez porównania więcej, niż na Słowacji, Na wsi takich przypadków było 64%, a w mieście - 47%, przy czym respondentki zwykle informowały, że przy stole kuchennym jada się wspólnie w dni powszednie, a przy stole w izbie (jadalni) - w niedziele i święta. Wzór, w którym stół znajdował się w największej izbie domu czy mieszkania. zdaje się świadczyć o preferowaniu mieszczallskiego lub ziemiańskiego stylu bycia przez polskie rodziny. Na Słowacji natomiast, jak się zdaje, przetrwał wiejski wzór mieszkania, w którym stół przeniesiono z pierwotnego domostwa jednownętrznego do kuchni, gdzie się wspólnie jadało posiłki. Także współcześnie w słowackich domach lub mieszkaniach często i podczas świąt jada się' w kuchni, natomiast w wielkiej izbie jest tylko mniejszy stolik, przy którym podaje się kawę, herbatę, potrawy na zimno itp. Wydawać by się mogło, że liczba i lokalizacja stołów zależy przede wszystkim od sytuacji konkretnej rodziny. w szczególności od wielkości mieszkania, pozycji ekonomicznej, umeblowania, jednakże zupełnie wyraźnie rysują się odmienności w tym zakresie między rodzinami polskimi a słowackimi. Przedstawione tu wstępne konstatacje \\ymagają dalsz~i analizy. która wyjaśniłaby te tendencje. Na pytanie, czy przy stole rodzina zasiada regularnie każdego dnia, odpo\\iedzi były następujące: na Słowacji w rodzinach wiejskich w dni powszednie nie jada się wspólnie w 57,6%, a w rodzinach miejskich - w 59,4% przypadków. Badania ukazały zatem, że w obu ankietowanych grupach, w ponad poło\\ ie rodzin, ich członkowie w dni powszednie ani razu nie spożywają wspólnych posiłków. W południowej Polsce (Śląsk Górny i CieszYłlski) w rodzinach wiejskich w dni powsZ<.:dnie nie jada się wspólnie w 36% przypadków, a w rodzinach miejskich w 34%, a więc w przybliżeniu w 1/3 zbadanych rodzin. Pozostałe odpowiedzi z obu krajów przynoszą informacje o jednym wspólnym posiłku w ciągu dnia - śniadaniu bądź wieczerzy. Zwłaszcza na Słowacji doszło zatem do zasadniczej zmiany tradycyjnego modelu w zakresie zwyczajów związanych z jedzeniem - materiały etnograficzne i historyczne pozwalają sądzić, że jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, zarówno na wsi jak i w mieście, jadano posiłki wspólnie. Współczesny materiał uzyskany drogą ankietową pozwala stwierdzić, że członkowie radliny zasiadają wspólnie do stołu głównie w niedziele i święta, przy czym najczęścit:i wymieniano Boże Narodzenie i Wielkanoc. �82 Na pytanie, ile osób siada przy stole do wspólnego posilku, respondentki podawały liczby od trzech do siedmiu, najczęściej wymieniano cztery do pięciu osób. Informacje te wyraźnie korespondują ze współczcsnym modelem rodziny na Słowacji i w Polsce, tj. z dwojgiem lub trojgiem dzicci. Pytano również o to. czy członkowie rodziny mają stałe miejsce przy stole. Na Słowacji odpowiedź twierdząca padła w 84,6% w przypadku rodzin wiejskich i w 85,8% w odniesieniu do rodzin miejskich. W Polsce w rodzinach wiejskich stałe miejsce przy stole stwierdzono w 70%, a w miejskich - w 73,5% przypadków. Wyraźna przewaga odpowiedzi twierdzących wskazuje na to, że współczesna słowacka i polska rodzina akceptują tradycyjną normę, w tym przypadku stabilny porządek zasiadania przy stole, nie podlegającą silnenlll wpływowi zewnętrznemu widocznemu w dowolnym wyborze miejsca, np. w stołówcc czy restauracji. Interesujące i jednocześnie potwierdzające poprzednie konstatacje są odpowiedzi podkreślające, że ojciec siedzi na honorowym miejscu za stołem. Fakt ten świadczy o nadal silnej tradycji zachowania stałego porządku przy wspólnym posiłku rodzinnym, zgodnie z którą najbardziej honorowe miejsce przy stole na wsi przysługiwało gospodarzowi, a w mieście ~jcu - żywicielowi rodziny. Ojcowska władza była w przeszłości powszechna, zwłaszcza w patriarchalnej rodzinie rolniczej, przejawiała się miydzy innymi w tym, że podczas posiłku przyslugiwał mu główny kąt za stołem, który uważano za miejsce poświęcone (bywał nad nim domowy ołtarzyk albo święte obrazy), stąd miał kontrolę nad wszystkim, co działo się w izbie. Przy jedzeniu zjedncj misy do niego należała największa łyżka, on też jako pierwszy zaczynał jedzenie, również jakość potrawy z jego strony misy była najwyższa (Svecova, 1976, s. 447). Z czasem, gdy wnętrze domu czy mieszkania uległo zmianie, a stół został przesunięty ku środkowi izby lub przeniesiony do kuchni, najwygodniejsze miejsce. a więc takie, z którego najlepiej można było widzieć całe otoczenie, przysługiwało ojcu. Podobnie stało się także w środowisku miejskim. Następne pytanie dotyczyło tradycyjnego zachowania się przy stole, a mianowicie, czy członkowie rodziny modlą się lub żegnają przed wspólnym posiłkiem. Respondentki z wiejskich rodzin na Słowacji odpowiedziały pozytywnie w 76,8%. Na marginesie uzyskano interesujące wypowiedzi dodatkowe, taką np., że codziennie przed posiłkiem każdy modli si(,: sam. natomiast podczas świątecznego wspólnego posiłku za wszystkich modli się ojciec, niekiedy po tej modlitwie cała rodzina śpiewa jeszcze nabożne pieśni. Jedna z respondentek napisała, że przed jedzeniem modli się będąc u swoich rodziców, natomiast we własnym domu już tego się nie praktykuje. Od miejskich n:spondentek uzyskano 40,4% pozytywnych odpowiedzi, a więc przeważały odpowiedzi negatywne. Na Śląsku Górnym i Cieszy6skim w rodzinach wiejskich na to pytanie twierdząco odpowiedziało 80% respondentek, a w rodzinach mi~jskich 79,4% odpowiadających na ankietę. W przybliżeniu, w połowie wszystkich odpowiedzi na to pytanie informowano, że tak posl<;:pujc się tylko przed wspólnym jedzeniem podczas większych świąt dorocznych, na przykład na Boie arodzenie i Wielkanoc. �83 Odpowiedzi na ankietę dokumentują roznlce między mieszkańcami wsi i miast słowackich. Wyraźnie widać, że w środowisku wiejskim dłużej aniżeli \\ mieście przetrwały utrwalone tradycją wzory zachowania się przy stole. Jest to zapewne cfektem większej kontrol i społecznej, która jest dużo prostsza na wsi aniżeli w mieścic, gdzie jednostka i rodzina stały się znacznie bardziej anonimowe, a w zachowaniu czy sposobie bycia w większym stopniu autonomiczne. Wysoki procent pozytywnych odpowiedzi uzyskanych od wiejskich respondentek z oou krajów dokumcntujc jednak siłę i trwałość rodzinnych trad)cji, do których należą zwyczaje modlenia się lub żegnania się i dziękowania Bogu za pożywienie. W związku z tym warto przypomnieć, że respondentki byly głównie w średnim wieku, a więc przeszły na Słowacji dosyć długi okres tZ\V. wychowania ateistycznego. Nast9pne pytan ia ank iety dotyczyły problematyk i tradycyj nych ról męża i żony w trakcie rodzinnego posiłku. W wiejskich domostwach na Słowacji na pytanie, kto podaje potrawy na stół, prawie wszystkie respondentki od po\\iedzialy. że czynią to one lub ich córki. Tylko w jednej ankiecie znalazła się odpowiedź, żc każdy przynosi sam sobie jedzenie na stół. W rodzinach miejskich w 9% odpowiedzi stwierdzono, że posiłki na stół podaje ojciec. Podobne wyniki przyniosły ankiety ze Śląska Cieszyr'tskiego i Górnego: na wsi do stołu podaje matka lub m~istarsza córka, w rodzinach miejskich 5% odpowiedzi mówi o pomocy ojca w tej czynności. Niewielki udział ojca w pomocy przy przynoszeniu i podziale posiłków świadczy o tym, że na Słowacji i w południowej Polsce przetrwał tradycyjny model, charakterystyczny dla rodzin wiejskich i miejskich, w którym zajmowanie się przygotowywaniem i podawaniem posiłkó\\ należało do typowych prac kobiecych. Jak już wspomniano. zachowała się tradycja wspólnego spożywania posiłk6\\. zwłaszcza w niedziele, podczas różnych świąt rodzinnych i dorocznych, głównie podczas wigilii Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Warto więc wspomnieć o potrawach. które obecnie uważa się za typowe dla tyeh świąt na Słowacji i w poludniowej Polsce. Na Słowacji ,,typową" potrawą wigilijną, zarówno \V mieście jak i na wsi, jest polewka z kwaśnej kapusty i ziemniaczana sałatka z ryb'1' W rodzinach wiejskich jada się ponadto polewki grzybowe, fasolowe, z soczewicy i grochu, "opekance" z makiem (niewielkie pieczywka polane miodem rOl.ciei1czonym wodą) gotowane pierogi, dalej owoce i miód. W rodzinach miejskich po polewce z kapusty podawane są polewki grzybowe, rybne, buraczane, z soczewicy i grochu, z pieczywa wspomniane już "opekance", opłatki. kołacze, pierogi, a także owoce i miód. Z tego wyliczenia wynika, że w obu środowiskach podaje się tradycyjne potrawy wigilijne. W miastach i miasteczkach Śląska Górnego i CieszYl1skiego jada się najczęściej. wedle respondentek, czerwony barszcz z uszkami, ryby (głównie karpie), ..makówki" i kapustę z grochem. niekiedy z grzybami. Dosyć często wymieniano jeszcze polewkę grzybową, żur, polewkę rybną, kompot z suszonych owoCÓ\Vi pierogi z kapusą Zaskakująca odpowiedź a podawaniu "kutji" z gotowanej pszenicy z makiem i miodem świadczy zapewne a tradycji przeniesionej �84 ze wschodniej Polski lub z Kresów Wschodnich. Na wsi śląskiej potrawami najczęściej· podawanymi na stół wigilijny są ryby (karpie lub śledzie), kapusta z grzybami, "makówki" (potrawa z tartego maku gotowanego na mleku, z dodatkiem bakaliów, orzechów, sucharków lub bułki krajanej w plastry) i "moczka" (potrawa z piernika i innych dodatków). W odpowiedziach na ankietę wymieniano także polewki z ryb, grzybów, grochu i konopi (.,konopiatka"), kapustę z grzybami albo fasolą i gotowane suszone owoce. Również odpowiedzi na pytanie o potrawy wielkanocne dowodzą przetrwania tradycji na Słowacji. Należy podkreślić, że wysoki procent współczesnych rodzin słowackich przestrzega postu w Wielki Piątek. Z zebranych ankiet wynika, że w 80,7% rodzin wiejskich i w 87,3% rodzin miejskich w dniu tym zachowuje się post i jada się głównie ryby i kluski. W Niedzielę Wielkanocną podaje się tradycyjne potrawy. W obu grupach dominuje szynka, kiełbasy, serek twarogowo-jajeczny i gotowane jajka podawane z chrzanem lub z ćwikłą. Pośród dalszych tradycyjnych potraw wymieniano kołacze, .,paskę" albo "wielkanocnego baranka", potrawę 7 bułek, wędzonego mięsa i jaj nazywaną "babą" albo "strateną kurą". Ankietowani odnotowali także podawanie pieczonej koźliny, mięsa jagnięcego lub baraniny, co również należy do wielkanocnej tradycji na Słowacji. W południowej Polsce (na Śląsku CieszYl1skim i Górnym) w rodzinach miejskich i wiejskich na Wielkanoc podaje się głównie szynkę, kiełbasę, gotowane jajka, chrzan, ćwikłę, żur z jajkami, "baby". makowce. mazurki i "barank j". Przetrwanie tradycyjnych wzorów konsumpcyjnych podczas tych dwóch najważniejszych świąt na Słowacji i w południowt:i Polsce jest oczywiste, a jeśli wziąć pod uwagę ich trwałość, zwłaszcza w środowisku miejskim, aż zaskakujące. Wydaje się, że w tych stwierdzeniach znajduje odbicie znana teza o tym, że właśnie potrawy podawane podczas świąt kalendarzowych opierają się zewnętrznym naciskom i najdłużej zachowują swój tradycyjny charakter. Wiąże się to przypuszczalnie z tym, że rodzaj potraw podawanych podczas tych świąt zawsze miał w społeczności charakter znaku, który często był ważniejszy aniżeli sama potrawa. Dalsze pytania ankiety były nakierowane na problematykę wiążącą się z przygotowywaniem potraw w domu. Interesowało nas, czy i o ile zmianom uległy role kobiet i mężczyzn w tym zakresie. Powszechnie wiadomo, że wostatnich dziesięcioleciach, gdy większość kobiet na Slowacji i w Polsce zaczęła pracować zawodowo, do prac domowych, w tym tab:c przy sporządzaniu posiłków, musieli aktywniej włączyć się mężczyźni. Na Słowacji, na pytanie, czy w domu gotuje także mąż, respondentki z miasta udzielily 61, I % odpowiedzi twierdzących, że mąż niekiedy gotuje - 12,9% badanych. Respondentki ze wsi odpowiedziały pozytywnie w 38,4% przypadków, że gotuje dorywczo - w 26,5%. Wynika z tego, że obecnie w 74% badanych rodzin miejskich i w 64,9% rodzin wiejskich mężowie potrafią przygotowywać posiłki. W polskich ankietach na to samo pytanie twierdząco odpowiedziało 28% respondentek wit:jskich; w 24% odpowiedzi znajdujemy informację, że mąż tylko �85 pomaga albo gotuje oka7jonalnie. W rodzinach miejskich na pytanie, czy mąż umie gotować liczby rozłożyły się odpowiednio: 41,1 % i 39,6%. W sumie zatem 52% mężów respondentek wiejskich i 80,7% mężów z miasta potrafi przygotować posiłek. Te dosyć wysokie wskaźniki dowodzą, że w odróżnieniu od stanu mni~i więcej sprzed trzech-czterech dziesięcioleci, kiedy to przy gotowy\\anie posiłków nalcżało wyłącznie do kobiet, sytuacja zmieniła się radykalnie, j to nie tylko w miastach, ale i na wsi. Łączy się to zjuż wspomnianą konstatacją. że mąż musiał włączać się do prac domowych, z przygotowaniem posiłków \\łącznie, gdyż kobicty pod naciskiem czynników ekonomicznych i socjalnych, ksztahujących się co najmniej od lat 50., podejmowały pracę poza domem. W tym samym mnicj więcej czasie rozpadały się tradycyjne rodziny wielopokoleniowe. w których matkę w kuchni mogła zastąpić babka. Przyjmuje się, żc już od chwili, gdy człowiek nauczył się użytkować ogieó i zaczął na nim warzyć strawę, do kobiety należało przygotowywanie posiłków dla rodziny. Następne pytanie ankiety dotyczyło wieku, w którym kobiety uczyły się gotować. Na Słowacji respondentki z prawie wszystkich rodzin wiejskich (96, I%) nauczyły się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako najniższy wiek podano ósmy rok; tylko jedna z respondentek podała, że nauczyła się gotować dopiero po ślubie. W miejskich rodzinach 74% respondentek nauczyło się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako naj niższy wiek podano dziewiąty rok, natomiast osiem respondentek (14,8%) nauczyło się gotować dopiero po ślubie. Wyraźnie zatem widać, zwłaszcza w wiejskiej grupie respondentek, że wychowywano je w sposób tradycyjny, szło a to, aby nauczyły się gotowania przed ślubem. Odpowiedzi rcspondcntek z miasta są bardziej zróżnicowane, jednak i tu widoczna jest tradycjonalistyczna postawa jeśli chodzi o rolę kobiety w małżer'tst\vie. W Polsce respondentki ze wsi w 80%, a z miasta w 82,7% umiały goto\\ać przed wyjściem za mąż, zwykle już w wieku 12-15 lat. Odpowiedzi na dwa ostatnie pytania są bardzo interesujące. Z jednej strony dowodzą, że zarówno słowackie, jak i polskie dziewczęta wychowywano w duchu tradycyjnym, ucząc je przed ślubem prac kuchennych związanych z przygotowywaniem posiłków. Z drugiej strony, pod wpływem czynników zewnętrznych, które zaistniały \\ społeczellstwach Słowacji i Polski w okresie tzw. budowy socjalizmu, kiedy to kobiety były nakłaniane do podejmowania pracy poza domem, mężowie musieli nauczyć się prac kuchennych, co zasadniczo naruszyło ich tradycyjny status w rodzinie. Wydaje się zatem, że właśnie we współczesnych rodzinach śred:liej generacji równolegle przebiegały procesy, w których z jednej strony prze:rwała tradycyjna rola kobiety jako "strażniczki domowego ogniska", a z dru~iej najczęściej ta sama kobieta musiała sprostać zadaniu i roli, które zostały jej .przydzielone" w socjalistycznym społeczeóstwie. W ten sposób role kobiet mężczyzn (żon i mc;żów) w zakresie prac związanych z przygotowywaniem )osiłków nie tylko ulegały modyfikacji, ale i w jaskrawy sposób odchyliły się )d tradycyjnego wzoru, który przez stulecia funkcjonował w rodzinach słowa c,ich i polskich. �86 Z badall etnologicznych wiadomo, że poprzednie generacje kobiet gotowały najczęściej tradycyjne potrawy, które podawano niekiedy codziennie przez całe tygodnie, przy czym gospodynie przygotowywały je "z pamięci", nie korzystając z jakichkolwiek kucharskich instrukcji. Zainteresowanie wyższą kulturą gotowania i spożywania posiłków można zaobserwować w XX wieku, przy czym należy podkreślić, że uwaga ta dotyczy głównie środowisk miejskich, gdyż warstwy wiejskie miały zupełnie inne historyczno-społeczne punkty wyjścia w tym zakresie. Na wsi w pierwszej połowie XX wieku zaczęto przeprowadzać różne kursy kucharskie, na których kobiety uczyły się przygotowywać nowe i bardziej wymyślne potrawy. Dalszymi źródłami informacji stopniowo stawały się także środki masowego przekazu i książki kucharskie. W ankiecie znalazło się pytanie o to, jakie źródła informacj i o sposobie przygotowywania różnych potraw wykorzystują współcześnie kobiety słowackie i polskie. Większość respondentek odpowiedziała, że zwykle zapisują receptury do domowego notatnika. Respondentki najczęściej odpisują receptury: I. z czasopism, kalendarzy i magazynów, 2. od przyjaciół, znajomych i sąsiadów, 3. od koleżanek z miejsca pracy, 4. z telewi7ji lub radia, 5. od matki lub babki; rzadziej są to notatki. 6. z własnych eksperymentów, 7. ze spostrzeżell w trakcie pobytów za granicą. Jest zatem oczywiste, że transmisja wiadomości i doświadczeń z zakresu umiejętności kulinarnych nie przebiega, jak dawniej. niemal wyłącznie w ramach przekazu rodzinnego, a więc z matki na córkę, ale że informacyjny kanał, z którego czerpią współczesne kobiety, jest o wiele szerszy. Ankieta potwierdziła, że do zwyczajnego wyposaż.enia słowackiego i polskiego domu czy mieszkania należą książki kucharskie. Respondentki podawały różne ich Iiczby zawierające się w przedziale 1-20. Na pytan ie, czy kobiety dziedziczą książki kucharskie po matce lub babce odpowied/iała twierdząco około 1/3 respondentek. Zebrane i częściowo przedstawione dane mówią o tym, że we współczesnych słowackich i polskich rodzinach w zakresie umiejętności kulinarnych istnieje wyraźne otwarcie się na nowe doświadczenia i informacje. Zwyczajnym wyposażeniem domu są dziś kucharskie książki i z własnej inicjatywy zbierane kucharskie przepisy. W tym zakresie nie widać zasadniczych różnic między rodzinami wiejskimi i miejskimi. W przyszłości można oczekiwać jeszcze większego przyspieszenia tego trendu, gdyż w ostatnich latach na rynku wydawniczym pojawia się coraz więcej nowych książek kucharskich. W odróżnieniu od przeszłości, kiedy to charakter potraw w naszych krajach był w znacznym stopniu ograniczony lokalnymi źródłami żywności i kulinarnymi tradycjami, można stwierdzić, że współcześnie kuchnia słowacka i polska znacznie się urozmaiciły, przede wszystkim potrawami przcjc;tymi z tzw. międzynarodowej kuchni, co wiąże się z dostępem do różnorodnych informacji i ogólnym zjawiskiem globalizacji kultury. Rezultaty ankiety, dotyczącej różnych aspcktów przygotowywania pożywienia i konsumpcji we współczesnych rodzinach słowackich i polskich, przyniosły ciekawe rezultaty. Okazało się, że obiegowe opinie, jakoby współczesne �87 Kobiety prezentowały styl życia zupełnie odmienny od poprzednich generacji i tradycyjne wartości i normy Kulturowe szybko zarzucały, są tylko częściowo prawdziwe. Do ich weryfikacji potrzebne będą dalsze nakierowane gnozeologicznie analizy. Badania dOKumentuj<1 decydującą rolę rodziny w podtrzymywaniu tradycyjnych wartości. w tym przypadKu - \V zakresie pożywienia. Rodzina jest pierwszoplanową instytucją, w której dochodzi do naturalnej i ciągłej transmisji tradycji kulturowych z generacji na generację. Dla swych członków odgrywa znaczącą rolę fonnatywn<l. Dokumentują to zwłaszcza dane z ankiety dotyczące przetrwania tradycyjnych norm zachowania podczas wspólnego posiłku, jak na przykład: trwaly porz<ldek zasiadania przy stole, żegnanie się lub modlenie członków rodziny przed wspólnym posiłkiem, rola kobiety przy rozdzielaniu daI1 i przetrwanie tradycyjnych potraw podawanych podczas świąt dorocznych. Wyniki ankiet potwierdziły również wpływ różnorodnych czynników ze\\nętrznych, które wyraźnie zmodyfikowały tradycyjne normy związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków na Słowacji, Śląsku CieszYI1skim i Górnym. Można dostrzec, że pod wpływem zmieniających się czynników społecznych i eKonomicznych wyraźnie zmieniła się rola męża w rodzinie; zostal on zmuszony do bardziej aktywnego włączania się do prac w kuchni, w tym także dó przygotowywania posiłków. W odróżnieniu od przeszłości, znacznie rozszerzyła się baza informacyjna, z której wszyscy mogą czerpać nowe wiadomości o sposobach sporządzania potraw i o ogólnych tendencjach w zakresie pożywienia. Także większa dostępność różnych, często także zagranicznych, surowców i przypraw wnosi do pożywienia współczesnych rodzin większą różnorodność posiłków i nowe doznania smakowe. W ostatnich dziesięcioleciach rozszerzył się zatem paradygmat elementów kulturowych, z których czlonkowie rodziny mogą wybierać te, które odpowiadają im w zakresie pożywienia. W tym wyborze nie brakuje czynnika emocjonalnego, który także w przypadku tradyej i kulinarnych odgrywa niebagatelną rolę, Ludzie często ląCZ<1określoną potrawę z konkretną sytuacją społeczną. Ogólnie jednak można stwierdzić, że każda wspólnota kulturowa formuje się i zapewnia komunikację rodzimych tradycji i zwyczajów (również w zakresie pożywienia) przede wszystkim za pośrednictwem rodziny, tak dzieje się również we współczesnej Słowacji i południowej Polsce. Także wówczas, gdy przenoszone z pokolenia na pokolenie wartości kulinarne modyfikują się ulegając wpływom unifikacji i globalizacji. Należą jednak nadał do tych elementów kulturowych, które wyrażaj<l tożsamość rodziny. BIBLIOGRAFIA Hm/illll'; l':/Il!lr narodopis" ('II/t/lI'e l. 1/1/1/ (/ l'(ch.\' l' dedinskej sp%"llosti tradieie a premenv .. 'slovcnskY 31. s. 377-3X5. CII/lImi/lllelll. ., Stl/dv in (Jenemtion (Jap. Ncw York. �88 Ratiea D. I<odinnó ~:vchova ako forma 1983 intergenerahlr'lto pr('n(lSlI e/n(lklllllirnych ..slovenskY narodopis" t. 3 I. s. 534-540. Szromba-Rysowa Z. 1988 Pr::y wspólnym stole. Wrocław. Svecov3 S. PróvOllloc Mavl' rodiny 1" rolnickej rodine na Slm'el/skl/ ... SlovenskY' 1976 t. 24. s. 446-457. Tolksdorf narodopis" U. 1976 Ratislava /radicii . Strl/k/uralisclte XaltrunR!orscltllng ... Ethnologia Europaea" vol. I). s. 64-122. Stolicn{l SOME ASPECTS OF GE ERATIONAL TRA SFER Ol' NORMS A D VALUES. THE EXAMPLE OF CONTEMPORARY CUSTOMS ASSOCIATED WIIIII'REPARING AND EATING MEALS IN SLOVAKIA AND POLAND (Summary) The present article is a rcsult of a research project conccrning inh:rgencrational transfer and a generation-speci lie character in the area of cultural values and nonns. The research focused on customs related to meals preparation and consumption. A questionnaire conducted in 19981999 in Slovakia and in southern Poland (Upper Silcsia and the Teshen region) yielded interesting results. It partially dclied the commonly held belieC ae<.:ording lO IIhich modern lillnilies. whose lite style considerably differs from the lite style of previous gcnerations. frequently give up tradi- tional values and norms. The conducted studies have proved that a family still plays a decisive role in sustaining cultural values. also in the lield of meal preparation and consumption. This thcsis is supported by such facts as observance orthe traditional code of conduct at the tahle. e.g. keeping the same scats at the table. making the sign of the cross or praying before a meal. the role or the wife in serving meals. as wt:ll as by serving the same traditional dishes during annual holidays (especially the Christian Eve supper or Eastcr breakfast). Also. the studies confirmed thc inlluence of various and still varying social and economic factors. These cxternal nictors havc definitely affectcd the role or thc hushand. \\'ho now joins some kitchen chores. tram which one draws decades havc brought members may choose including meal preparation. Unlikc in the past. no\\' the inl<xmation hase. recipes and learns about nutritious trends. has largely expanded. The last an expansion of thc paradigm or cultural clements from which ramily their lavorite culinary clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17e9e4f7d9634c27f47816288ee7f094.pdf da3e52f165c7b28e349690084b6acf6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2222 Title A name given to the resource Antropologai kultury, historia i Kubuś Puchatek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.123-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek Ludwik Stomma ,, — P r o s z ę p a ń s t w a , oto m i ś . M i ś jest bardzo grzeczny d z i ś . " W r o k u 1967 obroniona z o s t a ł a na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m praca magisterska p o d t y t u ł e m : Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów w Polsce z uwzględ­ nieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych. Uniwersytet A d a m a Mickiewicza w Poznaniu był znacznie skromniejszy i z a d o w o l i ł się Niedźwiedziem w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego na tle wierzeń i zwyczajów w środkowej Europie (1967). P ó ź n i e j w pracach p s y c h o a n a l i t y k ó w ze szkoły Lacana c z y t a ć m o g l i ś m y wielokrotnie o „ k o m p l e k s i e nie­ d ź w i e d z i a " , w r o d z o n y m p o c i ą g u dziecka d o niedźwiedziej m i ę k k o ś c i etc. M i ś naszych dziecinnych d o z n a ń w t a r g n ą ł w naukowe horyzonty i z u n i w e r s a l i z o w a ł się — chytre zwierzę. Tymczasem rzecz jest akurat prosta i udokumentowana. Pewnego dnia 1902 r o k u , prezydent Teodor Roosevelt, k t ó r y był zapalonym m y ś l i w y m o d m ó w i ł strzelania do m ł o d e g o n i e d ź w i a d k a . Scena stała się legendarna i j u ż w p a r ę t y g o d n i p ó ź n i e j zalały rynek a m e r y k a ń s k i m a ł e , pluszowe n i e d ź w i a ­ d k i zwane do dzisiaj w Stanach Zjednoczonych „ T e d d y bear". N o w a maskotka d o ś ć szybko p r z e n i o s ł a się do Europy, co szczególną jest z a s ł u g ą a r m i i a m e r y k a ń s k i e j interweniującej p o d koniec I wojny ś w i a t o w e j . Ostateczny t r i u m f z a p e w n i ł misiowi w latach dwudziestych A l a n Alexa­ nder M i l n e swoim Winnie-the-Pooh, czyli, j a k genialnie p r z e t ł u m a c z y ł a poetycko Irena T u w i m o w a — Puchatkiem (w samych latach 1926—1936 dziewiętnaście masowych w y d a ń anglojęzycznych). M u s i m y spojrzeć prawdzie w oczy: przed r o k i e m 1902 był miś pluszowy i s t o t ą n i e z n a n ą i nie b a w i ł y się n i m dzieci. J a k ż e m a ł o trzeba b y ł o czasu, by przypadek p r z e m i e n i ć w z a s a d ę , nabyte - we wrodzone i jeszcze znaleźć genezę tego wszystkiego u „ l u d ó w totemicznych", k t ó r e g o to pojęcia m i m o najlepszej w o l i r o z s z y f r o w a ć nie jestem w stanie. Jedno jest pewne: bez Misia Puchatka nie b y ł o b y m a j a c z e ń o k u l ­ tach niedźwiedzia w ś r e d n i m paleolicie. P r z y k ł a d to prostacki wręcz, j a k rudymentarna z g o ł a egzegeza historyczna u n i e w a ż n i ć m o ż e synchroniczne sofizmaty. Lecz n i e p r a w d ą jest, że ze szczętem zapomnieli etnologo­ wie o historii. P r z y k ł a d e m historycznych c i ą g o t , czy m o ż e i m p e r a t y w ó w , są j a k ż e częste o d w o ł a n i a etymologiczne — szukanie odległych z n a c z e ń słów, k t ó r e r o z s z e r z a ł o b y pole semiotyczne pojęć i symboli. A l e dlaczego t y l k o słów? — C z y ż b y p o d ś w i a d o m y strukturalizm? Czemu nie sięgnąć po dzieje p r z e d m i o t ó w , struktur spłecznych, i d i o m ó w ; dzieje najzupełniej materialne i fizyczne? „ Ż y c i e " . W marksistowskiej i j a k ż e j u ż przy literze „ Ż " cenzurowanej Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN ma­ m y p o d h a s ł e m „ ż y c i e " aspekta filozoficzne, teologiczne i genetyczne wreszcie. — Gdzie miejsce dla aspektu socjo-fizycznego? Tymczasem ś r e d n i a d ł u g o ś ć życia ludzkiego (bez u w z g l ę d n i e n i a śmiertelności n i e m o w l ą t ) w y n o s i ł a w V w . o k . 27 lat, w X V w. 33 lata, w 1850 — 36,4 lat; w 1900 — 48,9; w 1950 — 66,2. K r z y w a d ł u g o w i e c z n o ś c i we Francji przy wszystkich z r o z u m i a ł y c h wahaniach (rewolucja, wojny n a p o l e o ń s k i e ) p o k r y w a się z n o r m ą o g ó l n o e u r o p e j s k ą . Po­ wolny, ach, j a k ż e p o w o l n y p o s t ę p przez wieki i n a g ł y b o o m o k o ł o 1880 r o k u . W ciągu d w ó c h tysiącleci p r z y b y ł o n a m nadziei na trwanie lat osiem wszystkiego, i nagle w p r z e c i ą g u jednego, g ł u p i e g o w i e k u lat czterdzieści prawie (Francja 1985: 77,45 lat). C z y ż nie jest to rewolucja s p o ł e c z n a i pojęciowa? M a j ą c p e r s p e k t y w ę ś r e d n i o trzydziestoletniego życia nie ma się czasu na d z i e c i ń s t w o . „ W wieku o ś m i u lat — pisze V a n D e n Berg — Goethe pisał po niemiecku, francusku, grecku i łacinie; m i m o c h o d e m n a u c z y ł się w ł o s k i e g o , k t ó r e g o ojciec uczył jego s i e d m i o l e t n i ą siostrę. Czteroletni „ T u r n vater" Jahn u m i a ł p i s a ć i c z y t a ć . Przyszły ojciec Józef, b ę d ą c w t y m samym wieku, w d r a p y w a ł się na stolik i r e c y t o w a ł przed g o ś ć m i ojca dramat G o l g o t y . ' V a u b a n holenderski', M e n n o van Coehoorn, m i a ł szesnaście lat, kiedy j a k o komendant k o m p a n i i piechoty w y s ł a n y z o s t a ł z wojskiem z Fryzji do garnizonu w Maastricht. I tak dalej — nieprze­ r w a n y ciąg dzieci p r z e d w c z e ś n i e d o j r z a ł y c h (jak to dziś nazywamy), przed k t ó r y m i stawiano d o r o s ł e o b o w i ą z k i i k t ó r e najwyraźniej doskonale w y w i ą z y w a ł y się ze swoich z a d a ń . D o t y c z y to zresztą r ó w n i e ż dziewcząt: jeśli decydowa­ no się d a ć i m wykształcenie, nauka z a c z y n a ł a się z chwilą, gdy u k o ń c z y ł y d w a lub trzy lata. N i e k t ó r e w wieku pięciu lat m i a ł y j u ż za s o b ą l e k t u r ę całej B i b l i i , a skoro w t y m w i e k u czytały K s i ę g ę Świętą, to c z e m u ż by nie d a ć i m o d czasu do czasu historyjki z Dekamerona ( m i m o dezaprobaty M o n t a i g ne'a)." — V a n D e n Berg opowiada o w i e k u X V I I I . C ó ż m ó w i ć o czasach wcześniejszych. Przypomnijmy słynny dramat na z a m k u w C h i n o n 6 mar­ ca 1429, kiedy to rozpozna Joanna d ' A r c przebranego Delfina. K t ó ż gra w n i m g ł ó w n e role? — K t o decyduje 0 losach Francji? — K a r o l V I I lat 26, Joanna — lat 17, m a r s z a ł e k Gilles de Rais — 25, książę Jan d ' A l e n c o n — 19 1 jego siostra Charlotte — 16, k a n o n i k Thomas Basin - 17... A przecież, n i k o g o to nie dziwi. W bitwie p o d Maupertuis ( 1 9 I X 1 3 5 6 ) w y r ó ż n i się szcze­ gólnie czternastoletni syn Jana I I Dobrego — F i l i p , książę Burgundii. N i e ma w jego w i e k u niczego w y j ą t k o w e g o . Pasowanie na rycerza w wieku c z t e r n a s t u - p i ę t n a s t u lat b y ł o w X I V / X V w. rzeczą zupełnie n o r m a l n ą , p r z y d a r z a ł o się z a ś r ó w n i e ż i d w u n a s t o l a t k o m . Jakby to nie r a n i ł o czułych naszych serc, u z n a ć musimy, że tak p o d A z i n c o u r t , j a k i na p r z y k ł a d p o d G r u n w a l d e m , starły się ze s o b ą armie z ł o ż o n e w p o k a ź n e j części z n a s t o l a t k ó w . Jeszcze książę Piotr Aleksiejewicz K r o p o t k i n (urodzony 1842) s k a r ż y się we Wspomnieniach, że nie m i a ł w dziecińst­ wie zabawek. Nie t y l k o o n . P r z e c h a d z a j ą c się po muzeach o g l ą d a m y stroje m i n i o n y c h . Serie takich samych o d z i e ń w c a ł y m bogactwie w y m i a r ó w : dla trzylatka, dwudziestolat­ ka, j a k i dla pięćdziesięcioletniego starca. Dziecko jest t u m i n i a t u r o w y m d o r o s ł y m . N i c dziwnego, że nie ma specyficz­ nie m u n a l e ż n y c h p r z e d m i o t ó w . Wystarczy w y p o s a ż e n i e d o r o s ł y c h w zmniejszonej ewentualnie skali. Lecz oto koniec X I X w. Życie zaczyna się w y d ł u ż a ć tak namacalnie, że rodzi się też wiara w procesu tego t r w a ł o ś ć . 123 �M a m y czas i b ę d z i e m y go mieć coraz więcej. S z e r o k o ś ć w i d m a zaczyna b y ć w y s t a r c z a j ą c a , by dzielić je i klasyfiko­ w a ć . I tak rodzi się d z i e c i ń s t w o . „ D z i e c k o nie zawsze b y ł o dzieckiem — s t a ł o się n i m " pisze V a n D e n Berg. D o d a j m y , że „ s t a ł o się n i m " w stosunkowo k r ó t k i m i ł a t w y m do chronologizacji okresie. C ó ż t o jednak znaczy: „ k l a s y f i k o w a ć " ? Znaczy: z b u d o w a ć o p o z y c j ę . Dziecko d o t ą d nie r ó ż n i ą c e się od d o r o s ł e g o , musi z a c z ą ć się r ó ż n i ć o d niego i to r ó ż n i ć się radykalnie. Rozpoczyna się więc teatralizacja dzieciństwa. Odmienny s t r ó j , odmienny świat o b i e k t ó w (zabawki). W 1860 nie b y ł o w P a r y ż u ani jednego sklepu z zabawkami dla dzieci. W 1900 jest ich j u ż 26. A l e nie to m o ż e najbardziej szokuje. Jean de Greve, przedstawiciel starszawego j u ż w 1990 r o k u pokole­ nia, gorszy się w Dzienniku, iż nie d o ś ć , że w s p ó ł c z e s n e m a t k i o p o w i a d a j ą l u b czytają progeniturze teksty najwyższego infantylizmu, to o g ł u p i a j ą je jeszcze d o d a t k o w o p r z e k s z t a ł ­ ceniami słów i p o ł y k a n i e m l u b z m i ę k c z a n i e m zgłosek. Ależ tak. D o lat o k o ł o 1850-tych m ó w i o n o do dzieci j ę z y k i e m n o r m a l n y m , codziennym, niczym do partnera. — C y dzidziuś ce z r o b i ć k u p k ę ? — Dlacego j ę z y c e k wysuwa? — A m o ­ że w o l i mlecka cacany... — są to zdobycze ostatnich stukilkudziesięciu lat. N a p r z e ł o m i e X I X i X X wieku u p o w s z e c h n i ł y się we Francji — pisze M i c h e l Wlassikoff — k o n k u r s y na najpięk­ niejsze dziecko, k t ó r e t o w a r z y s z y ł y wszystkim ważniejszym targom i jubileuszom. „ K o n k u r s y te m i a ł y pretensje nauko­ we. Dzieci były podczas nich w a ż o n e , mierzone i szczegóło­ w o badane przez wyspecjalizowanych lekarzy. W y g r a ć m a dziecko d o s k o n a ł e p o d k a ż d y m w z g l ą d e m — dziecko uoso­ bienie zdrowego dzieciństwa. P a t r z ą c na zdjęcia widzimy cały p r o g r a m ideowy tych imprez: nagie dziecko na o k r y t y m draperiami stole i zakutane po szyję j u r y d o r o s ł y c h . " N a g o ś ć o z n a c z a ć m a t u n i e w i n n o ś ć i b e z b r o n n o ś ć . Czy nie jest jednak tak n a p r a w d ę projekcją tylko obsesji r o d z i c ó w ? Opozycja raz stworzona, zaakceptowana i w d r o ż o n a społecznie przynosi n i e u b ł a g a n e skutki. „Dzisiejsi pionierzy n a u k i — oddajmy raz jeszcze głos V a n D e n Bergowi — nie ujawnili w m ł o d y c h latach znamion późniejszego geniuszu, przeciwnie, są o n i raczej p r z y k ł a d e m dojrzałości o p ó ź n i o n e j . A co do naszych w ł a s n y c h dzieci, to dziecko p o w t a r z a j ą c e p i e r w s z ą klasę, p o n i e w a ż intelektualnie nie o s i ą g n ę ł o jeszcze wieku szkolnego, jest w mniejszym stopniu przedmiotem rodzicielskiej troski niż dziecko, k t ó r e przerasta swoich r ó w i e ś n i k ó w i siedzi zagrzebane w k s i ą ż k a c h , w czasie, kiedy tamci k ą p i ą się, biją l u b d o k u c z a j ą d o r o s ł y m . " I nic dziw­ nego — to dziecko zaczytane zaciera w s z a k ż e w y r a z i s t o ś ć klasyfikacyjnej opozycji b a c h o r y : d o r o ś l i , wchodzi w niebez­ pieczny teren tego, co s t r u k t u r a l i ś c i n a z y w a j ą „ m e d i a c j ą " , czyli p o j ę c i o w e g o obojnactwa. M o d a o d z i e ż o w a dla dzieci. W y k r e ś l o n a r ó w n i e arbitral­ nie, j a k ta dla d o r o s ł y c h , t y m się jednak oznacza, że nigdy nie jest taka sama. G d y dla d o r o s ł y c h zalecane są k o l o r y jaskrawe, dziecko odnajdziemy popielate; kiedy d o r o ś l i n o s i ć się m a j ą obcisłe, dzieciom na pewno poleci się l u ź n e i swobodne... Bajka. Jeszcze bracia G r i m m , a nawet Andersen nic nie pojęli. I c h bajki ociekają p r a w d ą . Jest w nich miejsce dla cierpienia, zdrady, sprzeniewierzenia... Z ł u d z e n i e , że wystar­ czy przenieść w odrealnione, by z a s p o k o i ć z a s a d ę opozycji. D o p i e r o Disney z r o z u m i a ł . Przemoc jest u niego przym r ó ż e n i e m oka — pies Pluto się spłaszcza, ale zaraz o t r z ą s a i łypie lewym okiem; świnki trzy triumfują nad w i l k i e m . . . N i e wystarczy dzieci o d r ó ż n i ć . Trzeba i m s t w o r z y ć „ i c h ś w i a t " . A c h ten świat dziecięcy, czy też „ n a s z e g o d z i e c i ń s t w a " . K t ó ż by ośmielił się go wyrzec? Lecz j a k ż e u b o g i w istocie i p r y m i t y w n y to świat. Przypisu­ 124 je się dzieciom p o e t y k ę n a i w n o ś c i , n i e s k r ę p o w a n i e wyobra­ źni. Cienia tego nawet nie znajdziemy w n a j w i ę k s z y m p o n o ć w Europie sklepie z zabawkami przy bulwarze Sewastopolu w P a r y ż u . P e ł n y asortyment uzbrojenia, tyle że w rzeczywis­ tości przeciwnika nie r a ż ą c y ; m i l i o n y s a m o c h o d z i k ó w (nie­ raz wysoce elektronicznie skomplikowanych), służących nie do transportu; k l o c k i „ L e g o " i i m podobne, z k t ó r y c h s k o n s t r u o w a ć m o ż n a niemieszkalne budowle... Prosty za­ bieg odebrania funkcji p r z e n o s i ć m a obiekt ze ś w i a t a doros­ łych w d z i e c i ń s t w o . Zamiast „ n i e s k r ę p o w a n e j w y o b r a ź n i " prosta opozycja funkcjonalne : dysfunkcyjne. Zaiste, sklep z zabawkami nic n a m nie m ó w i o dzieciach (o ile takowe istnieją); w s p a n i a ł y m jest za to miejscem obserwacji obsesji, m a r z e ń i t r w ó g d o r o s ł y c h naszych społeczeństw. Ś r e d n i o ­ wiecze d a w a ł o m a l u c h o m miecze proporcjonalne do m o ż ­ liwości fizycznych, metalowe w s z a k ż e i prawdziwie ostre. W i e k X X proponuje gumowe i plastikowe miecze na niby. „ J a ustałyj staryj k ł o w n , j a b o d u miecziom k a r t o n n y m " — śpiewał W e r t y ń s k i w Żółtym Aniele. K l o w n e m , pajacem jest p o s ł u g u j ą c y się niefunkcjonalnym. D o d a t k o w a to rola s p o ł e c z n a sprowadzonych do r o l i m i l u s i ń s k i c h . I c h śmiesz­ n o ś ć gwarantuje n a s z ą p o w a g ę . Przed r o k i e m 1902 nie b y ł o pluszowych m i s i ó w — m ó w i historyk. Jeszcze w X V I I I wieku nie b y ł o dzieci — m ó w i historyk. Szampan wynaleziony z o s t a ł dopiero za c z a s ó w L u d w i k a X V , przedtem nie b y ł o szampana — m ó w i his­ toryk... A bajeczna historia kartofli?... — I j a , stary strukturalista, widzę nagle cały b ł ą d mojej wiary. O, nie polega ona nawet na „ p o w o ł y w a n i u b y t ó w " , czy sprowadzaniu wszystkiego do f o r m u ł y dziesięciu zaklęć, o co o s k a r ż a n o nas najczęściej. C h o d z i o p y c h ę „ s y n c h r o n i i " , k t ó r a tak napraw­ d ę uniwersalny m i a ł a m i e ć w y m i a r . Ileż w „ s y n c h r o n i c z ­ n y c h " naszych analizach o d w o ł a ń do R z y m i a n , G r e k ó w , średniowiecza, symboliki, s k ą d by ona nie była... Bo przecież nasze „ T a b l i c e Mendelejewa" - g ó r a : d ó ł , j a s n o ś ć : ciem­ n o ś ć , d z i e c i ń s t w o : wiek dojrzały, m i a ł y b y ć ponadczasowym do prawdy wytrychem. A t u , ot, nie m a dzieciństwa. I nie p o m o ż e Levi-Straussa w y k r ę t o „ l u d a c h bez h i s t o r i i " . K a j ­ many dopiero p o d koniec X V I I I wieku pojawiły się w O r i n o k o . J u ż to wystarczy: jest historia. Nie znaczy t o , by w y c o f a ć się m i a ł a etnologia z p o d ­ stawowej swojej tezy relatywizmu k u l t u r o w e g o . W r ę c z prze­ ciwnie: w i n n a mocniej a k c e n t o w a ć jego p o d w ó j n y — pozio­ my i pionowy wymiar. Jest we F r a n c j i gra w „ t o m a t e " ( p o m i d o r ) , m a j ą c a d o k ł a d ­ ny odpowiednik w polskim „ p o m i d o r z e " , a w z m i a n k o w a n a j u ż w X V I I I w i e k u . Opowiada się k o m u ś śmieszne rzeczy, a o n m a z p o w a g ą o d p o w i a d a ć : tomate. Jak będzie tak r o z ś m i e s z o n y , że nie z d o ł a warzywa w y m ó w i ć — przegrał. P o m i d o r y s p r o w a d z i ł do Francji Franciszek I . C o przedtem śmieszyło gawiedź? A m o ż e gry nie było? W k a ż d y m razie trzy przynajmniej w i e k i g ł u p a w e g o powtarzania „ t o m a t e " , to ciągłość i m p o n u j ą c a . M a ona jednak swój p o c z ą t e k i w każdej c h w i l i m o ż e m i e ć i koniec. O t , zadekretuje geniusz społeczny, że zabawniejsza jest „ k a p u s t a " . T a k , o t y m w ł a ś n i e z a p o m n i a ł a j a k b y etnologia, że k u l t u r ę w znacznej mierze się dekretuje. D o w o d e m dziecko. A k t o by jeszcze nie wierzył, niech przyjedzie na pokazy m o d y do P a r y ż a . M o d y na przyszły (sic!) sezon. Etnologia jest n a u k ą p o r ó w n a w c z ą . S t ą d jej imanentne zainteresowanie e g z o t y k ą z a m o r s k ą l u b s p o ł e c z n ą . Zada­ niem etnologa jest przecież dziwienie się. N i c z a ś nie jest dziwne samo w sobie, lecz zawsze w stosunku do c z e g o ś . Etnologia w s p ó ł c z e s n o ś c i s a m ą j u ż n a z w ą akcentuje swój nieuchronny p u n k t odniesienia. G d y z a s a d ą jest „ t e r a z " , w s p o s ó b naturalny p o r ó w n a n i e m staje się „ k i e d y indziej". Wtedy z a ś j a d ą c w teren p u k a m y do d r z w i historyka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a453858ef2cde86d2099f0c714f387a.pdf 80ecfa0a5ad6e0a3108403e3f9197dab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2139 Title A name given to the resource Uroda ludzkiej pomyłki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.11-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma U R O D A LUDZKIEJ POMYŁKI Pamięci Profesora Aleksandra Jackiewicza A k t I. Wieża Eiffela Powstała Wieża Eiffela z okazji Wystawy Światowej 1889, której miała być ozdobą i atrakcją. Jej twórcą był, jak nazwa wskazuje, inżynier Gustaw Eiffel, znany wcześniej jako konstruk­ tor wiaduktu nad Sioule (1869), mostu w Porto (1876), a przede wszystkim wysokiego na 122 m wiaduktu Garabit (1878) - cudu techniki owych czasów. Wieża przyniosła mu nie tylko nieśmier­ telną sławę, ale również Legię Honorową, którą udekorował go w dniu inauguracji (31.03.1 889) minister handlu Edward Lockroy (w zastępstwie premiera Piotra Emanuela Tirarda, który dostawszy zadyszki nie dotarł na najwyższą platformę, jako ze windy założono dopiero parę tygodni później). Wysokość Wieży: 300 metrów i 1 centymetr, waga: 9699 ton. ,,Jest ta wieża spełnieniem odwiecznego marzenia..." - powie­ dział w inauguracyjnym przemówieniu premier Tirard i niewiele przesadził. Projekty wysokich konstrukcji „na miarę stolicy świa­ ta" przedstawiano już Karolowi VIII, Franciszkowi I, Henrykowi IV, Ludwikowi XV, Napoleonowi... Realizacji monumentalnego pomysłu Alfreda Picarda przeszkodziła niemal w ostatniej chwili Rewolucja Lipcowa. Konkurentem zaś Eiffela był, aż do końca 1886, Juliusz Bourdais - zwolennik budowy cylindrycznej wieży, również na 300 m wysokiej, zwieńczonej koroną stu potężnych reflektorów, które „oświetlałyby równomiernie nie tylko cały Paryż, ale także Lasek Buloński, Neuilly i Levallois aż po Sekwanę". „Zważywszy wysokość naszych domów - pisał o tym projekcie złośliwy dziennikarz - stojących jak skały wzdłuż wąskich kanionów, jak i to, że ulice Paryża nie rozchodzą się koncentrycznie z miejsca przeznaczonego na tę monstrualną kolumnę, przypuszczać należy, iż tylko dachy miasta zalane zostaną światłem; tak więc, co zapewne nie jest w zamiarze twórców, skorzystają na tym nasze koty, podczas gdy przechod­ nie po staremu łamać będą nogi w ciemnościach." 1 Pomimo „odwiecznych marzeń" ostateczna decyzja o przy­ stąpieniu do budowy „konstrukcji stalowej podług wyliczeń inżyniera Gustawa Eiffela", podpisana 8 stycznia 1887 przez Edwarda Lockroy'a i prefekta Paryża Eugeniusza Poubelle'a (tak! - tego od pojemników na śmieci), wywołała burzę najsolenniejszych protestów. 14 lutego publikuje „Le Temps" list otwarty do Adolfa Alphanda - naczelnego architekta Paryża. Podpisują go między innymi: Guy de Maupassant, Aleksander Dumas, Sully Prudhomme, poeci: Franciszek Coppee, Leconte de Lisie; malarze: Jan Ludwik Meissonier, Leon Bonnat, Adolf Bouguerau, Adolf Willette; architekci z twórcą Opery paryskiej Karolem Garnier na czele, muzycy z Karolem Gounodem, aktorzy z Wiktorianem Sardou... „Obywatelu i drogi rodaku! - My, niżej podpisani, pisarze, malarze, rzeźbiarze, architekci, wielbiciele nieskażonego dotąd piękna Paryża, w imię dobrego gustu Francuzów, w imię Francji, jej historii i sztuki, protestujemy z oburzeniem przeciw planowa­ nemu wzniesieniu w samym sercu stolicy bezużytecznej i mon­ strualnej Wieży Eiffela, którą głos gminu, pełen zdrowego rozsąd­ ku, obwołał już teraz nową wieżą Babel. Bez popadania w szowi­ nistyczną przesadę możemy śmiało stwierdzić, iż jest Paryż bezsprzecznie najpiękniejszym miastem świata. Wzdłuż jego ulic, szerokich bulwarów, zachwycających nadbrzeży i promenad, wznoszą się najwspanialsze dzieła ludzkości. Dusza Francji, twórczyni tych arcydzieł, delektuje się tym rozkwitem kamien­ nego dostojeństwa. Włosi, Niemcy, Holendrzy, acz słusznie dumni ze swojego dziedzictwa artystycznego, nie posiadają nic. co byłoby porównywalne z naszym i dlatego tez budzi Paryż ciekawość i uwielbienie po wszech zakątkach świata. Czyż mamy to wszystko sprofanować? Czy Paryż ma się podporządkować kupieckiej wyobraźni konstruktora maszyn tracąc piękno i honor? Tak! - Ta wieża, której nie chciałaby nawet skomercjalizowana Ameryka, jest ponad wszelką wątpliwość obelgą dla miasta. Wszyscy to czują, wszyscy to powtarzaj, wszyscy tym się trapią; jesteśmy tylko słabym echem jakże słusznie zaniepokojonej opinii publicznej. Cudzoziemcy przybywający na naszą wystawę za­ krzykną zdumieni: „ A więc taką to obrzydliwość wybrali Francuzi, aby dać świadectwo swoim gustom!? I tak kpiąc z nas bezlitośnie będą mieli rację. Bowiem Paryż wzniosłych gotyków, Paryż Jana Goujon, Pilona, Pugeta, Rude'a, de Barye'a, etc... stanie się Paryżem pana Eiffela. By zrozumieć zasadność naszego oburze­ nia, wystarczy wyobrazić sobie tylko tę ośmieszającą Wieżę panującą nad Paryżem niczym gigantyczny słup czarnego, fab­ rycznego dymu i przywalającą swoim barbarzyńskim ciężarem Notre-Dame, Saint-Chapelle, Wieżę św. Jakuba, Luwr, kopułę Inwalidów, Łuk Triumfalny... Oto wszystkie nasze zabytki upoko­ rzone i pomniejszone, znikające w tym obłąkanym śnie. Przez długich dwadzieścia lat będziemy zmuszeni patrzeć, jak na to miasto, drżące niespokojnym geniuszem wieków kładzie się jak plamę atramentu, ohydny cień ohydnej kolumny z poskręcanej mutrami blachy. - Zwracamy się do Pana, który tak kochasz Paryż, który tyle mu piękna przydałeś, który tyle razy broniłeś go przed dewastacją i wandalizmem przemysłu, do którego więc należy honor bronić go raz jeszcze. Zwracamy się do Pana broniąc sprawy Paryża, gdyż wiemy, iż jako artysta miłujący to, co piękne, wielkie i sprawiedliwe, poświęcisz jej całą swoją energię i elok­ wencję. A jeśli nasze wołanie na alarm nie zostanie wysłuchane, jeśli odrzucone zostaną i pańskie argumenty, jeśli Paryż uprze się, by być zhańbionym, zostawimy przynajmniej potomności - Pan i niżej podpisani - ten protest, który przynosi nam zaszczyt." 2 3 Riposta nie dała na siebie czekać. „Wieża nie jest obiektem bezużytecznym - replikował sam Lockroy - nie jest też zwykłą atrakcją Wystawy Światowej; przeciwnie oddaje nauce nieoce­ nione usługi." „Jest Wieża - stwierdzał Eugeniusz-Melchior de Vogue - wiekopomnym zwycięstwem lóż masońskich nad skar­ lałymi klerykałami, ciosem w parafialne mistyfikacje, rewanżem za porażkę wolnomularzy z Senaaru, uosobieniem wszechpotęgi nauki wznoszącej wieżę Babel, budowy, której biblijny Bóg zakazał." „Wspaniały dowód potęgi przemysłowej naszego kraju"; „pomnik świeckiego geniuszu"; „niebywały wzlot myśli świeckiej"... - dorzucali inni. Zaś Gaston Tissandier konkludował: 4 �„Ta Wieża symbolizować będzie nie tylko kunszt współczesnej inżynierii, lecz cały ten wiek Nauki i Przemysłu, w którym żyjemy; stanie się pomnikiem wdzięczności dla bohaterów odrodzenia naukowego w końcu XVIII wieku i Rewolucji 1789 roku, którzy wytyczali drogi postępu." W miarę posuwania się robót i podnoszenia się Wieży, głosy zwolenników stawały się coraz głośniejsze i bardziej egzal­ towane. Znany nam już de Vogue zwracał się w imieniu Wieży Eiffela do dzwonnic katedry Notre-Dame: „O wy - stare, opusz­ czone wieże, których nikt już nie słucha. Czyż nie widzicie, iż zmieniły się bieguny Ziemi krążącej teraz wokół mojej stalowej osi? Jestem siłą wszechświata ujętą w karby geniuszem rachun­ ku. Myśl ludzka biegnie wzdłuż moich członków. Moje czoło opasane jest blaskiem przyniesionym ze źródeł światła. Wy byłyście ciemnotą, ja jestem Nauką!" W niemniej podniosłym tonie sekunduje mu anonimowy autor Oficjalnego przewodnika po Wieży Eiffela: „To stąd tylko (z drugiej platformy Wieży - przyp. LS) ogarnąć można wielkość postępu Dziejów. Natura i Historia ukazują tutaj swoją pełnię. To tam - na tej równinie rozciągniętej u waszych stóp dokonała się przeszłość. To tutaj (na Wieży - LS) wypełni się przyszłość. (...) Dzięki swojej formie fabrycznego komina wprowadza Wieża triumfalnie do Paryża ten przemysł, którego starano się go pozbawić. Wznosząc się dumnie przypomina niebom o potędze postępu, o zwycięstwie Nauki i Przemysłu." Wieńczy peany poświęcona Wieży kompozycja Adolfa Davida Poemat symfoniczny, opus 63: ,,- Inżynierowie i robotnicy przybywają na Pola Marsowe (lento) - Początki prac i fundamenty Wieży (moderato) - Szczęk żelaza (moderato e martellato) - Pracownicy żelaza (allegro et gaiement) - Zmieszanie i obawy pośród robotników (allegro mouvemente) - Pierwsza platforma, Wieża się wznosi, coraz bliżej szczyt (andante cantabile) - Ludzie na Wieży (moderato accelerando e crescendo jusqu' a la fin) - Hymn i flaga francuska (lento e grandioso)". Dodać wypada, iż lokalizacja Wieży Eiffela podkreślała w oczach zwolenników jej symboliczny wymiar. Aż do 1765 roku pokrywały Pola Marsowe winnice, przez piętnaście następnych lat były one placem ćwiczeń elewów pobliskiej Szkoły Wojs­ kowej. Od tego jednak czasu rozsławiły Pola liczne spektakularne wydarzenia: 1783 - Bracia Robert ekspediują stąd wielki balon (który spadnie w Gonesse, koło Ecouen, siejąc panikę wśród wieś­ niaków). 1794 - Balon Blancharda. 14 lipca 1790 - Święto Federacji pod przewodnictwem Tal­ leyranda. Ponad 300000 Paryżan składa w ulewnym deszczu przysięgę na wierność Narodowi i Konstytucji. 10 listopada 1794 - Egzekucja Jana Bailly - astronoma i mera Paryża (tego właśnie, który na zwróconą przez kata uwagę, że drży ze strachu przed śmiercią, miał powiedzieć: - „Ależ nie przyjacielu, to z zimna"). 8 czerwca 1794 - Święto Apoteozy Istoty Najwyższej zor­ ganizowane przez Robespierre'a. 10 listopada 1804 - Napoleon rozdaje legiom orły. 1863 - Start dwugondolowego balonu „Le Geant" skon­ struowanego przez Nadara. 1867 - Wystawa Techniczna. 1878 - Wystawa Światowa. Budowa Wieży trwała 26 miesięcy (dokładnie 795 dni). Prasa paryska relacjonowała jej przebieg z wzrastającym entuzjazmem: „Robotnicy rywalizują ze sobą w zapale i uwielbieniu dla wspólnego dzieła. Nie straszne im zmęczenie ani niepogoda; czy to zima, czy najgorętsze dni lata, pracują z całkowitym oddaniem, odwagą i niezłomną wolą zwycięskiego zwieńczenia Wieży" - donosił „Le cri du peuple" z czerwca 1887. Zaś „Le Rappel" dorzucał 13 sierpnia: „Liczba ciekawskich, przyglądających się budowie wciąż rośnie. Cudzoziemcy, przejazdem w Paryżu, wracają z terenów wielkiego przedsięwzięcia zachwyceni i nieco 5 6 7 12 zazdrośni. (...) Wszyscy są zgodni, że Wieża wyrasta jakby sama z siebie." Wreszcie, 1 kwietnia 1889, po przemówieniach, celebrach, orderach i wstęgach, wtargnęli na Wieżę turyści. Księga pamiąt­ kowa wyłożona przy wejściu na schody pozwala nam poznać ich pierwsze wrażenia : „Jakich szczytów sięgnie geniusz Fran­ cuzów w 1989? - Odpowiedzą obłoki!" (gość z Brazylii); „O Egipcie, ukochana moja ojczyzno, jakże chciałbym zobaczyć kiedyś, ze szczytów piramid, wzniesione rękami twoich dzieci, dzieło równie potężne i wspaniałe, jak Wieża Eiffela!"; „O moja ojczyzno! Kiedy ty taki sukces osiągniesz?" (Węgier); „Geniuszu francuski, ty zawsze pierwszym będziesz w świecie!"; „Widząc Wieżę Eiffela jestem dumna, że jestem Francuzką"; „Tak, jak na wieży Babel, jest i tutaj wielkie poplątanie języków, lecz nie dzieli ono ludzi - przeciwnie, łączy w jednogłośnym uwielbieniu Francji" (Greczynka); „Znalazłem na Wieży bezmiar ojczystych mórz" (Bretończyk). I tylko niejaka Bloumette zdobyła się na nieco dystansu odnotowując: „Im bardziej podziwiam Wieżę Eiffela, tym bardziej odczuwam znikomość wysokich obcasów"; zaś sierżant 18 regimentu piechoty, wyprzedzając wszelkie reinterpretacje freudowskie, skreślił dosadnie i krótko: „Imponujący penis!". Natomiast jedyna reakcja sceptyczna i zgorzkniała nale­ żała tego dnia (czyż to nie dodatkowy symbol?) do rodaka znad Wisły: „Budujemy coraz wyżej, upadamy coraz niżej. Stanislas Skarżyński." Ale głos jego zniknął na szczęście w ogólnej wrzawie. 8 Przeciwnicy wytaczali przeciw Wieży argumenty natury es­ tetycznej: „jest monstrualna", „obrzydliwa", „ośmieszająca", „ohydna", „nie jest z kamienia" ale „z poskręcanej mutrami blachy", „przywala barbarzyńskim ciężarem zabytki miasta", powoduje że „Paryż gotyków stanie się Paryżem pana Eiffela" etc; etycznej: „Wieża profanuje", „odbiera honor", „upokarza", „jest obelgą", „jest nową wieżą Babel"...; utylitarne: „jest bez­ użyteczna" i wreszcie socjoideologiczne: stworzyła Wieżę „ k u ­ piecka wyobraźnia konstruktora maszyn", „nie chciałaby jej nawet skomercjalizowana Ameryka", „jest wytworem przemys­ łowym"... Wśród kontrargumentów odnajdujemy natomiast: „zwycięst­ wo nad klerem", nad ,, parafialnymi mistyfikacjami", „ciemnotą", „przeszłością"; triumf „żelaza", „ przemysłu", „nauki", „wolnej myśli", „świeckiego geniuszu", „przyszłości", „tradycji Oświece­ nia i Rewolucji Francuskiej", „użyteczności" i patetyczne wy­ znanie: „Tak, jest to nowa wieża Babel". Nietrudno zauważyć symetrię argumentów i kontrargumen­ tów. Układają się one jakby w dwa cykle opozycji: 1 - przemysł : sztuka; inżynier : artysta; żelazo : kamień 2 - przyszłość : przeszłość; nauka : religia; wolność : tradycja Zacznijmy od pierwszego zestawienia - przemysł: sztuka. Francuskie słowo 1'industrie (zresztą i w polskim: industrializacja) wywodzi się z łacińskiego Industrie, czyli działalność zbiorowa, działalność zamkniętej grupy wtajemniczonych... Jeszcze w XVI II w. „chevalier d'industrie" oznaczało rzezimieszka, członka gangu złodziejskiego. Negatywne zabarwienie słowa przetrwało aż do połowy XIX w., sugerując działalność niestosowną, gminną, a nawet poniżającą. Sztuka natomiast - 1'art, z łacińskiego ars-tis (zdolność, talent) i głębiej - indueuropejskiego aritus/ritus od­ wołuje do obrzędu, działalności sakralnej, świętości, jednostko­ wego ze świętością spotkania. Na poziomie etymologicznym rozróżnienie przemysłu i sztuki wyznacza więc dalsze przeciwstawienia: przemysł sztuka zbiorowe indywidualne świeckie sakralne Równolegle opozycja żelazo : kamień, gdzie żelazo jest tworzy­ wem przetworzonym, kamień zaś „bez interwencji ludzkiej po­ częty", stawia nas wobec fundamentalnej, strukturalnej opozycji kultura natura �„ M i t - twierdził Roland Barthes - polega na odwróceniu kultury w naturę, lub co najmniej społecznego, kulturowego, ideologicz­ nego, historycznego - w 'naturalne': to co jest tylko wynikiem podziałów społecznych, estetycznych, moralnych, przedstawia­ ne jest nam jako 'oczywiste samo z siebie', ,zdrowy rozsądek', .słuszne prawa', .norma', .natura ludzka'... jednym słowem DOXA (rzecz dana u początków)." Podstawowa funkcja wyobrażeń zbiorowych polega więc na permanentnym przetwarzaniu kul­ turowego w naturalne, na mitycznym usprawiedliwianiu i integ­ rowaniu kultury. Tymczasem, w osobliwym przypadku zwolen­ ników Wieży Eiffela, mamy do czynienia z tendencją dokładnie odwrotną. - My odrzucamy naturę! Opowiadamy się świadomie po stronie przetworzonego. Nie chcemy objawionych tradycji, lecz prawd przez nas samych ukutych. Jesteśmy przyszłością! Jesteśmy heretykami!... - Ileż w tym snów Castorpa i Settembriniego, zapowiedzi futuryzmu i surrealizmu. 9 Antropolog wie jednak, i w tym bolesna dolegliwość jego (nomen omen) zawodu, że prawdy nie ma i że nie ma wolności, że mit tylko mit poprzedni zastępuje. Mitem zwolenników Wieży stało się społeczeństwo wyzwolone - bez tradycji, religii, prze­ szłości; z postępem pnące się ku wolności niewzruszonej i już, już jej sięgające. Wolności, w której nie ma nudnych zakazów i otępiałych tabu sprzed lat. Przemysł, żelazo, nauka! W pięćdziesiąt lat później małe wieżyczki Eiffela reklamowały (a niekiedy i dziś reklamują) miejsca intymnych schadzek w Po­ rtugalii, Ameryce Środkowej, na Dalekim Wschodzie, „po wszech zakątkach świata". Dekoracje przedstawiające Wieżę Eiffela są też, i w naszej dobie, niezbędnym elementem paryskich kabare­ tów, które, jak „Folies Bergere" czy „Crazy Horse" czują się lub sprzedają, jako „po parysku" prawdziwie wyzwolone. Nawet w prywatnych apartamentach burdelowych przy St. Denis mała, złota makietka Wieży jest obiektem rytualnie nieuniknionym. Ongiś przemysł, żelazo, nauka; teraz nagość, pióra, Chanel... Nowe pokolenia nieubłaganie strawestowały idee zwolenników inżyniera Eiffela. Czy jednak naprawdę zdradziły przesłanie? W czerwcu 1984 roku lesbijki Paryża, domagające się prawa legalnego zawierania związków małżeńskich, niosły na czele pochodu kartonową Wieżę Eiffela. Z tyłu widać było transparent: „Niech zwycięży myśl świecka"... Słońce wyszło zza obłoków i uśmiechnęło się do Wieży. A k t II. Łuk T r i u m f a l n y Zadekretowana przez Napoleona na polu bitwy pod Austerlitz budowa Łuku Triumfalnego potrwała lat trzydzieści (15.08.1806 - 29.07.1836). W międzyczasie obejrzała Francja upadek Cesars­ twa, wkroczenie kozaków do Paryża, Restaurację Burbonów, Sto dni, powtórną Restaurację, Rewolucję Lipcową, początek rzą­ dów Ludwika Filipa... Pierwotnie przewidywano lokalizację Łuku w okolicach dzi­ siejszego Placu Bastylii, tamtędy bowiem, przez ulicę Przedmieś­ cia św. Antoniego, wracały armie ze wschodu. Zmiana tego projektu jest zasługą ministra spraw wewnętrznych, Jana Chrzci­ ciela Champagny, który zręcznie zasugerował Cesarzowi, iż wznosząc się na rogatce Gwiazdy będzie Łuk widoczny z Tuilerii, a więc „zawsze przed oczyma Triumfatora", a co więcej „Najjaś­ niejszy Pan będzie pod nim przejeżdżał udając się do Malmaison..." 1830, dymisję Gousta. Triumf Huyota jest jednak krótki. W pięć miesięcy później Rewolucja Lipcowa zmiata Burbonów. Ludwik Filip powraca do pierwotnej koncepcji Łuku - pomnika chwały zwycięstw Rewolucji i Cesarstwa, a jej realizacja powierzona zostaje Ablowi Blouet, którego też imię wyryte zostanie, na wieczną rzeczy pamiątkę, u szczytu wschodniego filaru. Ma Łuk 49,5 m wysokości i 22 głębokości. Zdobią go rzeźby, płaskorzeźby i liczne inskrypcje. 1. Rzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: na prawym filarze „Wymarsz ochotników" Franciszka Rude'a (ucznia Cartelliera); rzeźba znana dziś popularnie pod nazwą „Marsylianki" od dominującej grupę kobiecej postaci „geniusza wojny"; na lewym filarze „Triumf Napoleona" Jana Piotra Cortota. - Od strony Neuilly: dwa alegoryczne przedstawienia Antoniego Etexa: „Obrona Francji przed koalicją 1814" (po prawej) i „Pokój" (po lewej). 2. Płaskorzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: po prawej: Śmierć Franciszka Marceau pod Altenkirchen 21 września 1796, po lewej: Bitwa pod Aboukir (25 lipca 1799). Kincei Mustafa poddaje się Bonapartemu i Muratowi. - Od strony Neuilly: po prawej: Atak na most pod Arcole (17 listopada 1796). Na pierwszym planie Bonaparte i dobosz Andrzej Etienne; po lewej: Zdobycie Aleksandrii przez Klebera (2 lipca 1798). - Od strony aleji Wagram: Bitwa pod Austerlitz (2 grudnia 1805). Napoleon wyprowadza Gwardię do ataku. - Od strony aleji Klebera: Bitwa pod Jemmapes (6 listopada 1792). Karol Dumoriez rozpoczyna atak kawalerii. Wgłębi, pośród sztabowców, rozpoz­ nać można postać hrabiego Chartres - późniejszego króla Lud­ wika Filipa. 3. Inskrypcje. A. 150 nazw miejscowości związanych z sukcesami orężnymi Republiki, Dyrektoriatu i Cesarstwa. Patrząc na mapę współczes­ nej Europy, 35 spośród nich odnajdujemy we Włoszech, 29 w RFN, 25 w Hiszpanii, 10 we Francji, 9 w ZSRR, 8 w NRD, 7 w Belgii, po 5 w Egipcie, Austrii i Polsce (zachowując pisownię z Łuku: Pułtusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), 4 w Holan­ dii, 2 w Portugalii, oraz po jednej w Czechosłowacji (Austerlitz), Luksemburgu (Louxembourg), Jugosławii (Montenegro), Szwajcarii (Zurich), Izraelu (Jaffa) i na Węgrzech (Raab-Gyór). B. Nazwiska 660 dowódców wojskowych reprezentujących znów kilkanaście narodowości. Oprócz Francuzów są tu Niemcy, Włosi, Belgowie, Holendrzy, Szwajcarzy, Hiszpanie, siedmiu 10 Mury Łuku wznosiły się na 5,40 m, gdy zmarł nagle (20.1.1811) twórca jego projektu i naczelny architekt Jan Franciszek Chalgrin. Prace pod nadzo.rem jego wiernego ucznia Gousta doprowadziły budowlę, w tragicznych dniach upadku Cesarstwa, do wysokości 20 m. Nastąpiła teraz siedmioletnia przerwa. Wznowiono budo­ wę dopiero 9 października 1823 na mocy zarządzenia Ludwika XVIII, z nowym jednak programem dekoracyjno-ideowym; Łuk rozsławiać miał teraz burbońskie przewagi w Wojnie Hiszpańs­ kiej. Goustowi przydzielony zostaje polityczny kontroler - ultrarojalistyczny architekt Huyot, który kwestionując systematycznie wszystkie rysunki Chalgrina powoduje ostatecznie, w lutym 13 �Polaków: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zają­ czek), Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... a nawet i przybysze z Austrii (Scherer), Irlandii (Kilmaine), Dominikany (Bruix) czy Wenezueli (Miranda). Z wieńczonego przez Łuk Triumfalny placu Gwiazdy (obecnie place Charles de Gaulle-Etoile) rozchodzi się promieniście dwa­ naście (od 1854) szerokich alej: Pola Elizejskie oraz - licząc od nich w kierunku ruchu wskazówek zegara - aleja Marceau (Franciszek Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - rewolucyjny generał, zwycięzca spod Koblencji i Neuwied, ginie pod Altenkirchen w wieku 27 lat), aleja Jeny (zwycięstwo Napoleona nad armią pruską 14 października 1806), aleja Klebera (Jan Chrzciciel Kleber, 1753-1800 - zwycięzca spod Fleurus, dowódca armii egipskiej, zasztyletowany w Kairze), aleja Wiktora Hugo, aleja Focha, aleja Wielkiej Armii (od 1805 nazwa oficjalna armii Napoleona), aleja Carnota (Łazarz Carnot, 1753-1823 - czołowy działacz Rewolucji Francuskiej, członek Dyrektoriatu, przejścio­ wo minister wojny Napoleona, później jego przeciwnik, przyj­ muje jednak podczas 100 dni tekę ministra spraw wewnętrznych, wypędzony w 1816 r. poświęca się pracy naukowej), aleja Mac Mahona (Edme-Patryk Mac Mahoń, 1808-1898 - generał, rojalista, zasłużony podczas Wojny Krymskiej i pod Magenta, pogromca Komuny Paryskiej, prezydent Francji, 1873-1879), aleja Wagram (zwycięstwo Napoleona nad Austriakami 4-6 lipca 1809), aleja Hoche'a (Łazarz-Ludwik Hoche, 1768-1797 - gene­ rał rewolucyjny, okrutny pacyfikator Wandei) i aleja Friedland (zwycięstwo Napoleona nad armią rosyjską 14 lipca 1807). Zamyka Łuk jedna z najpiękniejszych perspektyw urbanistyki światowej: Plac Gwiazdy - Pola Elizejskie - plac Zgody z obelis­ kiem luksorskim (XIII w. przed Chrystusem) - Ogrody Tuileryjskie - Łuk Karuzelu - Luwr. „Wielkość kamienia na wielkości chwały" - napisał Wiktor Hugo (w poemacie zadedykowanym skądinąd swojemu ojcu, generałowi, „dla nazwiska którego nie znalazło się miejsce na Łuku Triumfalnym"). Miał być Łuk Triumfalny pomnikiem siły oręża francuskiego, dumy narodowej, niezłomnej potęgi im­ perium. To stąd wyruszyły wojskowe kondukty pogrzebowe Ferdynanda Focha (1926), Józefa Joffre'a (1931), Filipa Lecler­ ca (1947), Jana-Marii Lattre de Tassigny (1952) czy bohatera wojen kolonialnych, Ludwika Lyautey (1961). To tu, przy ustanowionym w 1921 roku Grobie Nieznanego Żołnierza, doko­ nują się uroczyste zmiany wart. To tędy wiedzie obowiązkowa trasa wszystkich dętych wojennych parad... Turyści jednak, z radosną nieznajomością splamionych kart militarnych dziejów, w kolorowym Paryżu tak odległym od huku armat i bitewnego kurzu, z zadartymi głowami wypatrują na Łuku nazw rodzinnych miejscowości lub swojsko brzmiących nazwisk. Anglicy przywłaszczają sobie Clarke'a, MacDonalda, Hatry'a, Pirce'a; Niemcy - Kellermana, Stroltza, Stengela...; Hiszpanie - Almerasa, Miquela, Loverda... Portugalczycy - Cosmao, Dugua... Litwini - Baltusa, Czesi (sam słyszałem!) - Zayonschecka... I nieważne, że owi w grobach się pewnie przewracają. W beztros­ kim języków pomieszaniu staje się Łuk Triumfalny znakiem kosmopolityzmu, wyrasta ponad narody, granice, armie i szabelkowe spuścizny. Paradoksalnie, to właśnie nieświadomi rzeczy turyści mają najgłębszą rację. Od samych bowiem początków, acz niezależnie od intencji owych twórców (o ile oczywiście uznawać będziemy za nich kreślące szkice jednostki, a nie zbiorowy geniusz historii), był już Łuk symbolem tego, co najbardziej bodaj obce sile oręża i potęgom imperiów - symbolem tolerancji, jedyna to być może budowla na świecie, z której spoglądają zgodnie rewolucjonista Dumouriez, cesarz Napoleon i król - Burbon Ludwik Filip; na którą otwierają się wyloty alej ku chwale królobójcy Carnota i reakcyjnego monarchisty Mac Mahona, Mac Mahona - kata komunardów i obrońcy prawa azylu dla tychże Wiktora Hugo (został za to wysiedlony z Belgii), krwawego wroga religii Hocha i Focha - zdeklarowanego klerykała... A przypomnijmy sobie jeszcze tę perspektywę zstępującą od Łuku, poprzez XIX wiek 11 14 (Pola Elizejskie), ku starożytnemu Egiptowi, wiekom XVI (ogrody Tuileryjskie) i XIII (Luwr)... Okaże się wtedy, że jest plac Gwiazdy miejscem przezwyciężenia i zniesienia przeciwieństw między epokami, ideologiami i narodami. Miejscem jedności, miejscem dla każdego, miejscem azylu. Coincidentio oppositorum. Tym bardziej, że patronuje temu miejscu pogodzenia sprzecz­ ności potężny cień Tego, który był jednocześnie Bogiem wojny i małym kapralem, monarchą i wyzwolicielem narodów w imię ideałów rewolucji, włoskim Korsykaninem i „największym z Francuzów", tyranem i tym który „ludziom wolność śle z wy­ gnania" (Puszkin) . Oczywiście, powiedzieć zawsze można, że są to tylko intelek­ tualne spekulacje i teoretyczne paradoksy. Spójrzmy więc do księgi pamiątkowej Łuku. - „Jakież szczęście zobaczyć wrota do wolności" (Czech); „Dwa tylko razy w życiu dane mi było przeżyć podobne wzruszenie - widząc Statuę Wolności w No­ wym Jorku i Łuk Triumfalny w Paryżu!" (Marokańczyk); „Witaj ziemio azylu i praw człowieka!" (Rumun); „Francjo! Ty jesteś zawsze ojczyzną wolności!" (turysta spod Lyonu)... - To nie przypadek, iż przewodniki i albumy ukazujące Paryż jako miasto wielokulturowe, stolicę wolności, mają z reguły Łuk Triumfalny na okładkach; wraz z nocnym życiem i szaleństwami miasta pojawia się natomiast nasza stara znajoma Wieża Eiffela. Dopóki Ravic z Łuku Triumfalnego Ericha Marii Remarque'a znajduje w Paryżu ucieczkę i schronienie, dopóty „wysoko w górze wznosi się jak z płynnego srebra masywny, szary kształt Łuku Triumfalnego" . Gdy jednak policja francuska aresztuje i wysiedla uciekinierów, gdy wiemy, że powraca mroczny czas hord narodowych i ideologii „Plac stał się morzem ciemności. Zginął w niej nawet Łuk Triumfalny" . 12 13 14 15 A k t III. Bazylika Sacre-Coeur Winnice, młyny, drewniane chatki, dwanaście krystalicznych źródeł, głębokie groty pozostałe po onegdysiejszych kopalniach gipsu, mały kościółek św. Piotra, osiem przytulnych uliczek, mały placyk. Fakt, że wzgórze Montmartre (od martray - miejsce straceń) zachowało az po lata siedemdziesiąte XIX w. swój arkadyjski charakter, dziwnym jest kaprysem historii, zważywszy, że już Ludwik XVI chciał tu postawić królewską nekropolię (projekt zaawansowany), Dyrektoriat - mauzoleum, Napoleon - świątynię Pokoju, Ludwik XVIII - monumentalną kolumnę (rozpoczęto subskrypcję). Nie oszczędzała też wzgórza historia. W 1814 r. biwakowały tu (i spaliły pół wieku) wojska rosyjskie w 1815 r. - angielskie. W czerwcu 1848 r. powstańcy stoczyli tu swoją ostatnią, krwawą bitwę; 22 maja 1871 r. słynny pluton kobiecy komunardek z Luizą Michel i Elżbietą Dmitrieff stawił rozpaczliwy opór I Korpusowi wojsk wersalskich generała Ladmiraulta. - Lecz znów zieleniły się winnice, rozkwitały sady, drzewa zapominały... 16 To właśnie ułudna tęsknota za sielanką i wolnością oraz - bardziej racjonalne - za tańszym życiem, przywiodła tutaj, w latach 1860-1865, młodych malarzy, tak zwaną „Manetową Kompanię", którzy określają się na wzgórzu. Renoir ma pracow­ nie, kolejno, na ulicach: Tourlaque, Caulaincourt ( t o trochę niżej) i Cortot; Degas - na Blanche, Lepie i Fontaine; Cezanne - na Hegśsippe-Moreau; Van Gogh z bratem Teo zamieszkają na Lepie. A jeszcze Manet, Monet, Pissarro, Sisley... Ta grupa rówieśników (najstarszy - Pissarro ma w 1865 r. 35 lat, najmłod­ szy - Renoir 24) rozsławi Montmartre na całym świecie. Miejsce ich spotkań - Cafe Guerbois, przejdzie do legendy. Stanie się to jednak wtedy... gdy już ich na wzgórzu od dawne nie będzie. 24 maja 1873 roku 362 głosami przeciw 342 zmuszony jest do dymisji rząd Adolfa Thiersa. Tego samego Thiersa, którego polskie podręczniki historii przedstawiają jako reakcjonistę i kata Komuny Paryskiej, który jednak uznany zostaje oto przez par­ lamentarną większość za nazbyt miękkiego, liberalnego i repub­ likańskiego. Jednym z pierwszych posunięć nowej, monarchistycznej ekipy jest zadekretowanie 24 lipca 1873 г., na wniosek �znanych ultrasów Huberta Rohault de Fleury i Aleksandra Legentil, budowy na szczycie Montmartre'u bazyliki Najświętszego Serca (Sacrś-Coeur). Natychmiast rozpisany zostaje konkursijuż w grudniu tegoż roku 1 8 7 3 " , spośród siedemdziesięciu ośmiu prac nadesłanych, wybrany zostaje projekt architekta Pawła Abadie, wzorowany na romańsko-bizantyjskim kościele w Saint- Front (Psrigueux). W tekście uchwały z 24 lipca 1873 r. czytamy o „przebłaganiu za haniebne dni komuny", jak również „za utratę władzy świec­ kiej przez Papiestwo..." - Stanowiła więc ona, co społeczeństwo francuskie doskonale zrozumiało, arogancką demonstrację klerykalnego konserwatyzmu nowej władzy. Nie tylko wszakże. W kraju częściowo jeszcze okupowanym przez wojsko pruskie (opuszczą one Nancy 5 sierpnia 1873 г., a Conflans i Jarnay dopiero 16 września) miała ona również posmak twardego przeciwstawienia się, prowadzonej konsekwentnie przez Berlin, antyreligijnej polityce „Kulturkampfu" (14 maja 1872 prawo przeciw Jezuitom, 14 maja 1873 rozwiązanie seminariów mniej­ szych i ograniczenie jurysdykcji biskupów), a więc mutatis mutandis posmak antyniemiecki. Wreszcie w wyborze projektu Abadiego zauważyć można łatwo symboliczny gest prorosyjski. Nie bez kozery zresztą na pierwszy pokaz makiety zaproszony został uroczyście carski ambasador Aleksander Gorczakow. Od­ wołujące się do tradycji Wschodu białe kopuły Sacrś-Coeur sugerować miały francusko-rosyjskie zbliżenie polityczne. Nie­ stety, nadmiar polityki nie ma na ogół nazbyt dobrego wpływu na dzieła sztuki... Budowa Sacrś-Coeur trwała lat 38 - od położenia kamienia węgielnego 1 lutego 1874 r. zwieńczenie dzwonnicy w 1912 г.; ale i wtedy jeszcze kontynuować musiano, przerywając je pod­ czas I Wojny Światowej, prace wykończeniowe we wnętrzu; tak, że konsekracja bazyliki odbyła się ostatecznie dopiero 16 paź­ dziernika 1919 r. w obecności 9 kardynałów, 12 arcybiskupów i 98 biskupów z całej Europy. „Wszyscy są zgodni - pisze Josette Devin - co do niebywałej brzydoty tej budowli, niestety jednej z najbardziej widocznych i znanych w Paryżu. Wojna 1870 okazała się więc równie nieszczęsna dla Francji, jak i dla piękna Paryża..." Po chwili jednak dorzuca: „O dziwo, tak jak w brzydocie ukochanej twarzy odnajdywać zaczynamy w końcu wdzięk i urodę. Paryzanie przyzwyczaili się do Sacrś-Coeur, a nawet obdarzają bazylikę szczerym uczuciem." W rzeczywistości nie wszyscy musieli się przyzwyczajać. „Jest ten kościół żywym dowodem francuskiej niefrasobliwości i poga­ rdy dla utartych kanonów piękna - pisał „Times" w październiku 1919 r. - tak jak impresjoniści przełamywali wyobrażenia es­ tetyczne swojej epoki, tak dzisiaj, na tym samym miejscu, te białe mury..." Zaś reżyser Wilhelm Dieterle posuwa się jeszcze dalej w wywiadzie udzielonym „Le Figaro" z okazji realizacji filmu Zola and this Time (1937): „Nie dziwię się, iż impresjonistów tak fascynowała paryska lekkość tej fantastycznej budowli w bielącej poświacie"... Gdy około 1907 roku mury Sacrś-Coeur wyrosły już na tyle, by wyobrazić sobie można było ich ostateczny kształt; Maneta 18 ( f 1 8 8 3 ) , Van Gogha ( f 1 8 9 0 ) , Sisleya ( f 1 8 9 9 ) , Pissarra ( t 1903), Cszanne'a ( t 1906) nie było już na tym świecie. Inni od dawna wynieśli się z Montmartru, skąd wygonił ich między innymi, jak Moneta, rejwach wielkiej budowy. Lecz cóż to komu przeszkadza??? Na schodach wiodących ku bazylice zalegają dniami i nocami barwne tabuny turystów, spragnionych niefrasobliwej lekkości paryskiego życia, chcących chłonąć legendę Montmartru impres­ jonistów i bohemy, fotografujących się na tle bizantyjskich wrót sanktuarium. Gdy pytałem ich - nie ze złośliwości, lecz ciekawo­ ści antropologa - jakie dzieło impresjonistów podoba im się najbardziej, ponad 50% odpowiedziało - „Sacrś-Coeur". I nie dziwić im się czytając podróżne prospekty, oglądając kolaże na kartkach pocztowych lub płótna tysięcznych pacykarzy na placu Tertre. Pomieszała się, sprzęgła bazylika z bohemą; tak zwane historyczne fakty raz jeszcze okazały się nieistotne i rozwiały się - tym razem - w oparach absyntu. Posłowie Uroda ludzkiej pomyłki? Właściwie trzech różnych pomyłek: zmiany podmiotu ideologii (Wieża Eiffela), zmiany samej ideo­ logii (Łuk Triumfalny), wreszcie przemieszczenia chronologicz­ nego (Sacrś-Coeur). Różnice te mają jednak drugorzędne zna­ czenie. Istotą jest dynamika znaków emanowanych przez obiekty - wydawałoby się - niezmienione i statyczne. „Wydawałoby się" - gdyż jest to statyczność pozorna. Czym innym jest Wieża Eiffela w pozytywnych i optymistycznych czasach Juliusza Vernego, czym innym w namiętnej i dekadenckiej „Belle epoque". Podob­ nie zmienia się sens katedry Notre-Dame, Mony Lisy, Słonecz­ ników Van Gogha. Historyk sztuki ma opisać dzieło (historyk - wydarzenie) samo w sobie lub, ewentualnie, na tle jego - dzieła - czasów, „jego" - a więc tych dla których było przeznaczone. Antropologa interesuje obiekt w dynamicznym kolntekście kul­ tury, obiekt wiecznie żywy, obiekt mityczny. Urok ludzkiej pomyłki. - A czyż nie jest pomyłką już to choćby, że jest katedra Nótre- Dame „zabytkiem", że chodzi się ją „zwiedzać", że policja reguluje ruch w jej nawach podczas Pasterki? Czy nie jest to znak nowy w nowym systemie wartości? Mit nowy? - Zarzuca się antropologii strukturalnej, że „zgubiła autora", że nie pamięta już kto był architektem Łuku Triumfalnego a kto namalował Słonecz­ niki. Cóż za nieporozumienie! Antropologia strukturalna nie zajmuje się tym, co znaleźć można w każdym leksykonie. Za to studiując subtelną grę znaczeń i mitów odnajduje wciąż na powrót ich autora prawdziwego: uwikłany w labiryncie dziejów, nieświadomy, a przecież niezmożony geniusz wyobrażeń społe­ cznych. A poza tym wszystkim to prawda: jest Paryż miastem wolności, niefrasobliwości, kosmopolityzmu, lekkości, swawolnej dwuzna­ czności, i jest także miejscem azylu, i stolicą świata, i coincidentio oppositorum. I każdy, kto położy się na trawniku pod Wieżą Eiffela poczuć może, jak przebiega przez jego pępek oś świata - Axis Mundi.™ PRZYPISY 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, „Revue de I'architecture et des travaux publics" 1885, s. 32 Według pierwotnego projektu wieża miała być po 20 latach rozebrana. Wg. H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, s. 172 i 174 E.M. de Vogue, A travers /'Exposition, „Revue des Deux Mondes" VII/1889, s. 19 G. Tissandier, La Tour, „Le Figaro" (ed. spec.) 2.IV.1889 de Vogue, op. cit., s. 24-25 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, s. 5-6 Wg. J.P. Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, s. 191-193 R. Barthes, Changer I'objet lui-тёте, „ Esprit" t. IV/1970 s. 6 H. Dillange, L'Arc de Triomphe et le Carrousel, Rennes1983 2 3 4 5 6 7 8 s 10 11 V. Hugo, L'Arc de Triomphe, v. 1 -2 A. S. Puszkin, Napoleon, [w:] Dzieła wybrane Warszawa 1965, s. 92 Księga pamiątkowa Muzeum Łuku Triumfalnego, dostępna w Muzeum - rocznik 1986 E. M. Remarque, Łuk Triumfalny, Warszawa 1973, s. 117 i 370 Tamże, s. 482 W. Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, s. 500 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, t.l, s. 269 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, s. 149 Myli się więc Salvador Dali - to nie na dworcu w Perpignan znajduje się oś świata! 12 1 3 14 15 16 17 18 19 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceecfb268db9a496b8793fb1cecd8b7.pdf f2319ab1e197670c53308c54758fa36e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3422 Title A name given to the resource "Trzeba odjechać..." / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Trzeba odjechać..." Ludwik Stomma Pisanie o myślach przyjaciół jest często pisaniem po trochu 0 sobie samym. Nie zdziwiłem się toteż, gdy na kartkach książki Wojciecha Burszty odnalazłem jakby echo mojego onegdysiejszego spotkania z pewnym wierszem. Pięknym wierszem. Nie będą owym nieznośnym chłopcem z warszawskiego dowcipu, który złośliwie, przy wejściu do kina, zdradzał widzom pointę filmu. Poza tym zachowam się jak rasowy postmodernista: będzie o wierszu nie o dziele Burszty. C h o ć jednak będzie o tym samym. A oto wiersz Biaise Cendrarsa „Jesteś piękniejsza niż niebo 1 morze": Kiedy się kocha trzeba odjechać Rzuć swoją żonę rzuć swoje dziecko Rzuć przyjaciela rzuć przyjaciółkę Porzuć kochankę porzuć kochanka Kiedy się kocha trzeba odjechać Świat pełen jest Murzynów i Murzynek Kobiet mężczyzn mężczyzn kobiet Spójrz na te piękne sklepy Na tego dorożkarza tego mężczyznę Na tę kobietę tego dorożkarza I wszystkie piękne towary do sprzedania Jest powietrze jest wiatr Góry woda niebo ziemia Dzieci zwierzęta Rośliny i węgiel ziemny ' Naucz się sprzedawać kupować odsprzedawać Naucz się dawać brać i dawać Kiedy się kocha musi się umieć Śpiewać biegać jeść gwizdać I trzeba nauczyć się pracować Kiedy się kocha trzeba odjechać Nie popłakuj gdy się uśmiechasz Nie kryj się wśród dwojga piersi Odetchnij ruszaj wyjedź odejdź . •••••> t- •••• ... Kąpię się i patrzę Widzę znajome usta Rękę nogę oko Kąpię się i patrzę ' ' - Jest jeszcze z nami cały świat Życie pełne zdumiewających rzeczy Wychodzę z apteki Zszedłem prosto z wagi Ważę moich 80 kilo Kocham cię. (tłum. Julia Hartwig) Łatwo zauważyć, że wiersz oparty jest na dwóch kontrapunk­ tach: Z jednej strony: „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Rzecz ogarnąć m o ż n a dopiero z daleka („regard é l o i g n é " LéviStraussa") i pośród innych rzeczy - „wszystkich pięknych towarów do sprzedania". Z drugiej: „ W y c h o d z ę z apteki..." Apteka jest znakiem ścisłości, nawet nadmiernej ścisłości (francuscy kibice piłkarscy też krzyczą „aptekarz!" na przesad­ nie skupulatnych arbitrów), a jest jeszcze nieomylne narzędzie - waga i obiektywny pomiar: „ W a ż ę moich 80 k i l o " . Rzecz byłaby więc poznawalna empirycznie, bezpośrednio i jedno­ znacznie? Szkopuł w tym, że między pomiarem i rzeczą (miłością) nie ma logicznego ani nawet metaforycznego związku. Co więcej, * Fragment wstępu do książki Wojciecha Burszty, Czytanie Kultury. Pięć szkiców, która ukaże się w wydawnictwie Opus, Łódź. Tytuł zamieszczonego fragmentu wstępu L . Stommy pochodzi od redakcji. 20 wejście do apteki poprzedza" zapewnienie, iż: „Jest jeszcze z nami cały świat - Życie pełne zdumiewających rzeczy". To nie apteka uporządkowanych szuflad jest zdumiewająca. Wprost przeciwnie. Rzekłbyś więc, że od „zdumiewających rzeczy" trzeba przejść od razu do „Kocham c i ę " , że trzy wersy apteczne są tylko nawiasem? - Tak, ale nawiasem niezbędnym. Dopiero wtedy bowiem, gdy trzymasz w ręku bezużyteczny pomiar, pomiar, który nic ci nie wyjaśnia, wiesz już napewno że musisz ruszać. Bo: „Kocham c i ę " , a „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Zamknięcie wiersza otwiera go na nowo. Cendrars wprowa­ dza nas w świat fenomenologicznego „eternel retour", w cykl niekończących się odjazdów i powrotów, za każdym razem kierujących nas również do bezużytecznej apteki racjonalis­ tycznych empirii. Byłyby więc te podróże beznadziejne, a rzecz definitywnie nieuchwytna? - I tak nie jest. Z dwóch przynaj­ mniej powodów: Po pierwsze: „Jest powietrze jest wiatr..." Kryjąc się „wśród dwojga piersi" nie zobaczylibyśmy rzeczy w wietrze, na niebie, wśród dzieci, zwierząt, roślin. Trzeba odwagi intelektualnej, by spojrzeć na rzecz od nowa, z niespodziewanego kąta, z nowego czasu i nowej przestrzeni. Ale przecież odwaga nie wystarczy. „Naucz s i ę " , „Kiedy się kocha musi się u m i e ć " . Nie dość poważyć się na inne spojrzenie - trzeba jeszcze umieć patrzeć. Jeden raz tylko jest Cendrars tak brutalnie dosłowny: „I trzeba nauczyć się p r a c o w a ć " . Bo ani spojrzenie poety, ani etnologa nie jest dane. Łączy ich, owszem, to samo harde zdumienie rzeczą, dzielą jednak rygory owegoż zdumienia. Bez harmonii i wewnętrznej dyscypliny poezja staje się bełkotem; etnologia bez metody - o nie, nie literaturą - płaskim reportażem podróżnika, którego tak nie znosi Claude Lévi-Strauss. Chodzi o to tylko, żeby metoda nie zatrzymywała nas w aptece, tylko wręcz odwrotnie - kazała odjeżdżać. Niestety, na taką metodę chętnych jest niezbyt wielu. Bo przecież nie tak łatwo jest porzucić żonę, dziecko, przyjaciela, przyjaciółkę, kochankę, kochanka. Doprawdy, nie tak łatwo jest zrezygnować z jakże wygodnego fotela, bagażu stu zaklęć i dwustu pewności, które ponoć wyssaliśmy z mlekiem matki. I jakaż nagroda wreszcie? „Kąpię się i patrzę - Widzę znajome usta - Rękę nogę oko"... Przypomina mi to wiersz Miroslava Holuba, który j u ż gdzieś kiedyś cytowałem: .• > Ziemia się kręci, mówi uczeń. Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się zielenią, mówi uczeń. Nie, góry się zielenią, mówi nauczyciel. .>.... Dwa razy dwa jest cztery, mówi uczeń. Dwa razy dwa jest cztery, poprawia go nauczyciel Ponieważ nauczyciel wie lepiej. Wcale nie ma u Holuba nazbyt łatwego paradoksu. To po prostu prawda, że nauczyciel wie lepiej. Bo czasem wie dlaczego, czasem po co, czasem więcej widział odcieni zieleni na górach... To prawda, że niekiedy m o g ą (nie jest to casus Burszty) doprowadzić nas nasze podróże do pozornego banału. Ale nie. B o kąpiąc się przedtem i potem będziemy wprawdzie widzieć te same „rękę nogę o k o " ; przecie POTEM widzieć je będziemy inaczej i bogaciej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a772473bf584a2740cfe6c65eebc61ce.pdf c801e6361e445b04457c287ba4dd1faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2771 Title A name given to the resource Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d0df422730c38aaf27eb72b28ddb47b.pdf 85dcebfbb33a40ac1e221e316e237732 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource mit Alkmeny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6073 Title A name given to the resource The Alcmene Myth/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A number of complicated intrigues and conte­ sts involving the Olympian deities preceded - as Hesiod, Homer, Apollodoros, Theocritus, Pindar, Diodorus and John Tzetzes harmoniously wro­ te - the birth of Hercules, the out of wedlock son of Zeus and Alcmene (the wife of Amphitryon), a repre­ sentative of the human race. The whole issue was sen­ sitive if only due to the ambiguous, at the very least, situation of Hera, the rightful wife of Zeus, and thus called for considerable tact. Zeus, on the other hand, has never been known for excessive subtlety. When the time of birth was nearing he started to loudly bo­ ast of his fatherhood and promised that the prince to be born in the family of Perseus before twilight would become a great king. This was exactly what Hera had been waiting for. Hera went at once to Mycenae, where she hastened the pangs of Nicippe, wife of Sthenelus. She then hurried to Thebes and squatted cross-legged at Alcmene’s door with her clothing tied into knots and her fingers locked to­ gether; by which means she delayed the birth of Heracles until Eurystheus, son of Sthenelus, a seven-months child, already lay in his cradle.2 According to others,3 it was Eileithyia, who hindered the travails on Hera’s behalf, and a faithful handmaiden of Alcmene’s, a yellow-haired Galanthis, or Galen, who left the birth chamber to announce untruly that Alcmene had been delivered. When Eileithyia sprang up in surprise, un­ clasping her fingers and uncrossing her knees, Heracles was born and Galanthis laughed at the successful deception.4 One way or another, the birth of Hercules was suf­ ficiently delayed for him to lose primacy for the sake of Eurystheus, born before nightfall, for whom he was also later compelled to perform his famous labours. Magic spells cast by jealous Hera proved effective. Let us, therefore, subject them to a more through analy­ sis. The cited myth contains two types of operations: 1) the tying of knots and crossing of fingers and legs LUDWI K S T O M M A The Alcmene Myth1 in order to prevent (halt) birth; 2) the uncrossing of fingers and legs to cause (start) birth. These operations are evidently identical with the magic tricks applied during childbirth in Polish lands. By way of example, provoking or accelerating labour involved stretching hands,5 unfurling fingers,6 open­ ing doors,7 windows,8 chests,9 and drawers,10 and even dispatching messengers to a priest so that he may open the pyx with the consecrated host11 or - in Russian Orthodox Church terrains - the imperial gates,12 and praying to God to open the heavens and hell, even if for a short while.13 All possible knots are untied,14 holes are made in walls and the roof,15 rings and wed­ ding bands are removed from the fingers of the wom­ an in labour16 whose hair is unbraided,17 and local fences are toppled and destroyed.18 The entire dura­ tion of childbirth is also the time of a ban on sewing and spinning.19 If someone were to maliciously wish to halt labour he would have to perform the reverse of the above-mentioned operations, and the most fre­ quently encountered procedures are those applied by Hera: the crossing of fingers and legs,20 the knotting of clothes21 or (as in the case of Polish Jews) the closing of drawers.22 Activity from the range of Alcmene’s magic Operations (+ ) Operations (-) To cause labour (opening) 106 - To halt labour - 12 Prior to baptism and purification 3 - Prior to a wedding 26 - After a wedding 27 59 1 28 To render a wedding impossible 29 130 18 To accelerate death (shorten agony) 37 - To render death impossible - 47 After death 20 24 227 31 212 32 Total 13 109 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH The purpose of undertaking particular operations, which (together with their derivative forms) we shall call in further parts of this article Alcmene’s magic,23 is sufficiently distinctive to permit an easy, individual interpretation consisting of associating magical activi­ ties with the physiological process of labour.24 The sit­ uation grows complicated, however, when we notice that Alcmene’s magic universally accompanies25 also other rites of the family cycle; the conventional desig­ nation of opening and tying, the prohibition of sewing and spinning, the making of holes, the taking off of rings and wedding bands, etc. - operations (+ ), and the reverse marked as (-) and presented in the table below as follows: by negative magic. In an analogy to easily legible birth practices one would be tempted to say that at the be­ ginning family rituals are caused (opened) and at the end - rendered impossible (closed). We may capture the meaning of such activities only after accepting the Van Gennep theory of rites de passage.34 Human life is composed, according to this interpretation, of a comprehension of time in folk cultures, a chain of as­ sorted states (l’état). In order to alter state x (e.g. that of a single person) - which takes place through the intermediary of the ritual - into state y (e.g. marital) it is first necessary to leave initial state x (connected with a whole magic-ritual procedure) and then subject oneself to the complete complex of the ritual period of transition35 so as to be finally magically enclosed within new state y. In this situation, Alcmene’s magic, by referring not to rituals as a separate object but to people subjected to its operations, would have to aim at (+ ) opening, causing an exit from the initial state, and (-) - in the new state of retention. Such an inter­ pretation, concurrent with the third condition of the Lévi-Straus construction of a model, presents all the observed facts (see: table above). The Van Gennep theory encompasses not only the ritual nature of the family, but also the whole cycle. While accepting the explanation of using Alcmene’s magic based on the framework of this theory we should consistently draw attention to the rites of passage of If we were to eliminate for a while from our re­ flections assorted malicious practices (bewitching - as W. Abraham described them in contrast to ordinary magic operations) and those intended to counter the natural order of things concurrent with the ritual cycle (such as rendering death impossible), we would gain a consistent chain of sequences: Alcmene’s magic operations (+ ) birth. Alcmene’s magic operations (-) ... ( + ), purifica­ tion and baptism . (-) ... ( + ) nuptials (-) ... ( + ) death ( + ) i (-). Each family ritual33 is thus preceded by a positive aspect of Alcmene’s magic, and the completed ritual - Holiday (rite de passage)41 Actions ( + ) Actions (-) St. Dmitriy 11 November42 6 6 St. Lucia 12 December 27 10 Christmas Eve 24 December 28 59 New Year’s Eve (31 December) 1 January 3 9 Our Lady of Candles 2 February 11 - Shrovetide 14 4 Annunciation to the Holy Virgin Mary 25 March 4 2 Easter 30 39 St. George 23 April43 8 7 Whitsuntide 4 1 St. Vit 15 June 2 1 Eve of St. Jonh the Baptist 23 June 7 14 Sts. Peter and Paul (Petropavel) 29 June 5 5 Transfiguration of the Lord 5 A u­ gust 8 15 St. Michael (?) ca. 24-29 Septem­ ber44 3 2 160 174 Total 14 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH the annual cycle36 and the accompanying magic prac­ tices (or rather those that comprise the basic core of folk culture). Here, the magic of Alcmene occurs in the same forms as in the family cycle37 but in their dif­ ferent statistical intensification. In this manner, while in the family cycle the most frequent were the open­ ing and shutting of windows, doors, and drawers, the crossing of fingers, the making of knots, or the comb­ ing of hair or placing a headband, here pride of place is given to the prohibition or, alternatively, injunction concerning sewing and spinning,38 the use of chains to bind tables and other objects, the tying up of scissors,39 and the tying up, and walking around40, of people, animals, plants, household items or sacral items, the making or filling of holes, etc. The most distinctive symptoms of Alcmene’s magic are to be discovered on the following holidays: - 26 cases,48 is of special interest to us. W hat sort of a change occurs in those instances? In the case of the God-man relations the issue at stake, while referring to the foundations of Slavonic folk cosmogony, seems to be fairly uncomplicated. God and man remain upon different cosmic levels, dis­ tinctly separated. Regardless of the copious number of conceptions and attempts at formulating this distinctness49 we may hazard declaring that it is sufficiently outlined in folk culture for us to be able to recognise the distinctness of the state of God (the state in which God finds Himself) and the earthly state (in which man finds himself). Since - as has been mentioned the prime condition for any sort of change of the exist­ ing state is leaving the initial x it is not surprising that man’s attempts at coming closer to the divine must be accompanied by Alcmene’s magic (t ). A reference to this comprehension and to the relation between people and demonic creatures encounters, however, consid­ erable difficulties. All researchers dealing with Polish folk demonology50 agree that Slavonic demons do not comprise (as Lelewel wanted) autonomous creatures, being mere posthumous embodiments of people of cer­ tain, specific categories; naturally, this could suggest an obliteration of differences between their state z and state v corresponding to particular phases of the family cycle.51 This situation would, in turn, exert a negative impact on the possibility and purposefulness of ap­ plying Alcmene’s magic. In order to explain this lack of clarity it appears to be necessary to establish these “demon-creating” human categories. Who becomes a demon after death? Solutions to thus formulated ques­ tions are offered in the table52 presented below: The enumerated detailed categories can be re­ stricted with the least risk of logical invalidity to three more extensive ones: those that broke the principle of the succession of states (item 1 and 2 in the table), those that carried out a change of the state with­ out fulfilling the rite de passage obligatory (Alcmene’s magic!) in this situation (item 3, 6-9). those that died in the state of passage (item 1, 2, 4, 5). This is by no means the end. The Van Gennep conception of the “state” (despite the fact that the author had not steered his reasoning in this direc­ tion) cannot be limited only to the sphere of rituals. All definition-oriented conditions for the “state”45 are met also by such life situations as illness and, alter­ natively, the state of being healthy, the state of good fortune and natural calamity, etc. They too are ac­ companied by typical symptoms of Alcmene’s magic. Thus we come across the latter (operations + ) among activities intent on ending an illness - 42 cases, in­ creasing the growth of grain - 21 cases, and making it possible to build a house, a bridge, or a road - 17 cases. In turn, Alcmene’s magic (-) takes place in preventive anti-sickness practices (the retention of the state of being healthy) - 44, malicious magic intent on making it impossible for the ill to get well (the retention of an illness) - 26. It (-) is also applied for preserving the security and prosperity of a home, a family or property - 82, protection against contacts with demons and spirits - 54 cases,46 etc. The latter example, proposed by Alcmene’s magic ( + ) and employed to evoke de­ mons - 20 cases47 or establishing contact with God No. "Demon-creating” category no. of cases 1 Dead foetuses 30 2 Miscarried 47 3 Not baptised 79 4 Betrothed, died prior to wedding 12 5 Betrothed, died during wedding 35 6 Suicide victims 33 7 Hanged 29 8 Drowned 82 9 Victims of unnatural and violent death 35 Total 392 15 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH Once again, those three categories can be summed up in a single, most general one: - those who (in a biological sense) departed and those who did not (in a magic-ritual sense) from state x, and those who entered (in a biological sense) and did not enter (in a mag­ ical-ritual sense) state.53 In other words, after death only those become demons who (regardless whether unconsciously or not) broke out of the chain of the succession of states, thus situating themselves outside its constant links (or, from another point of view, sev­ eral links simultaneously), i.e. in a permanent state of transition. This partly explains the fact to which at­ tention should be drawn already at this stage, namely, that the formulas54 describing the period of temps de passage and characterising the “demon-creative” state of people who are supposed to turn into demonic crea­ tures are totally identical. Now, leave this issue for a while and return to the question of the forms of Alcmene’s magic (compre­ hended in a totally descriptive-mechanical manner). They can be divided into two typical varieties: A. Connected with opening and closing, and thus the opening and shutting of doors, windows, drawers, pyxes with the consecrated host, and impe­ rial gates, the destruction of roofs, walls, and fences, the making and plugging up of holes, etc. B. Connected with tying up and untying, and thus: assorted practices involving knots, fragments of fishing nets, the belting, wrapping or tying of people, animals, plants and objects, the encircling of a table with chains and ropes, a forehead - with a wreath, fin­ gers - with rings, the placing of a cap, injunctions and prohibitions concerning sewing, spinning, etc. This division, totally illegitimate and based on sub­ jective and imprecise premises, does not possess any sort of essential significance and was performed in or­ der to make it easier to demonstrate that it is possible to add to each of the distinguished categories A and B a number of similar forms of activity pursued at the same time and place, and thus semantically identical with the enumerated ones. One of them is the crea­ tion of the theme of a relatively copious ethnographic bibliography,55 i.e. the so-called magic circle.56 According to K. Moszyński: The function of magic enclosure is fulfilled by a belt, a chain, a magic circle, a ring, a wreath, etc. [...] When, for instance, an inhabitant of the Polesie region travelling during the Pentecostal week across the local forests hears strange sounds announcing the proximity of water sprites 57 he marks with an axe a circle around the cart wide enough so that the demon could not touch him. The women of Polesie walking in a forest or working on land located in distant woodlands act in the same way; instead of an axe they mark a circle on the ground with a knife [...]. I selected particularly vivid and typical examples; one could cite many less appealing ones.58 Let us add immediately that Moszyński listed as analogous to the creation of the magic circle also the custom of ploughing around villages and fields or their inclusion within a “metaphorical tangle”.59 The magi­ cal circle in the form used by the peasants of Polesie appears to be, however, the simplest example, and thus the most useful for initial analysis. What does the essence of the activity of Alcmene’s magic in this form consist of? By enclosing (symboli­ cally girding) a certain space, the peasant from the Polesie region stops it at the initial (current) state x. A t the time of drawing the circle this state of things prevails on both its sides. A t the stage when the situa­ tion on the outside is subject to change (e.g. an attack launched by demonic creatures), the new, emergent state could not encompass the magically enclosed space60 and thus harm the objects within it. Naturally, an obliteration of the circle or its part would immedi­ ately produce a diametrically different effect - such as the above-mentioned damaged fence or a hole made in a wall or a roof. In all those cases we are dealing with identical phenomena not only upon a semantic level (Alcmene’s magic) but also on an instrumental one. Just as the magic circle restricts arbitrary space dependent on the requirements of the person apply­ ing magic, so the walls, the threshold, and the roof or the windows are elements limiting the inner space of the home (wider: every building). Representatives of the same category will also consistently include fences or unploughed strips of land enclosing farmstead, vil­ lage borders, cemetery walls, riverbanks, and roads61 as well as crossroads. All divide space and thus in suit­ able conditions62 also states, and all may comprise the subject of Alcmene’s magic. Are they, however, iden­ tical? To what category should we ascribe the space of a yet unploughed strip of land, the village border, or the threshold? Books by theoreticians of magic,63 folk beliefs,64 and even numerous legal formulae65 concerning borders provide an unambiguous solution. Borders are extra-territorial, i.e. objects from this par­ ticular category belong to both divisible sequences of transformation (here: states x and y) and, at the same time, they do not belong to any of them. They can be described, therefore, only by the following the Hege­ lian sentence, incorrect from the viewpoint of formal logic: A = (x -i- y) and (- x + - y). This sentence had already appeared to be indis­ pensable upon two other occasions - for defining the essence (specificity in relation to the “normal” state) of periods of passage in annual and family cycles, and for characterising demonic (“demon-creating”) crea­ tures. This is a concurrence of essential significance. If heretofore reasoning is correct and the essence of the three discussed phenomena situated at levels os­ tensibly remaining at a great distance, is identical, 16 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH then they must demonstrate a distinct connection, in­ cluding exchangeability and mutual exponentiation. Take a closer look at the level of binary relations. Theoretically, there exists the possibility of a relation of the categories described in: A = = (x + y) i (-*x + —y) and arranged in three pairs: a - demonological (“demon-creating”) creatures: spatial borders (thresh­ olds, unploughed strips of land, fences, roads, etc.); b - demonic (“demon-creating”) creatures: periods of passage (as in the family, annual, and 24 hour cycle66); c - spatial borders: periods of passage. Each of those versions (a, b and c) corresponds to particular relations in the tables presented below: Let us start with the fact that each of the lat­ ter possesses the ability to attain exponentiation via an “intensification of features”. In other words, a drowned non-baptised person will be a more mali­ cious (or rather, more powerful) demon Y than an ordinary victim of drowning or a non-baptised per­ son who died of natural causes; the same holds true for a groom who hanged himself in the course of the wedding ceremonies, compared to an ordinary vic­ tim of suicide by hanging, etc. Similarly, in the case of spatial borders (Z) there are more demons at the crossroads than along an ordinary straight road, while plants growing next a fence have greater medicinal powers if this spot is the meeting place of two or more fences, etc. Such qualities become even more vivid during times (periods) of passage (V). Ferns bloom only at midnight before the feast day of St. John the Baptist, while wolfsbane assumes aphrodisiac proper­ ties at noon each day but its effectiveness is certain only at noon on Whitsuntide and (in the case of dried plants) on the day of St. Lucia. Such examples can be multiplied, although it must be accentuated right away that this sort of individual (single-category) ex­ ponentiation is relatively rare in Slavonic folk culture. As can be seen, in all three cases the existence of correlation gains a distinctive numerical confirmation. In this fashion, relation a69 achieves in the case of buri­ als of “demon-creating” creatures as much as 98,9% of co-dependence; those data are slightly lower in the case of relation b (correspondingly: 96,4% and 92.5’%) and relation c. This would confirm distinctly the legitimacy of heretofore reasoning without, however, comprising its ultimate proof, i.e. an ascertainment of the at least relative identity of the analysed categories. Relation a village borders unploughed land fences thresholds roads banks others without features A 67 Place of burial of de­ mon-creating creatures 80 19 18 66 62 30 3 Place of appearance of demonic creatures 65 55 11 21 26 30 7 Place of establishing contacts with the devil 6 2 7 5 26 7 19 Place of witch sabbaths68 5 4 - 1 10 3 47 156 80 36 93 124 70 76 Total Relation b periods of pas­ sage in annual cycle another not A 69 in annual cycle crea­ tures in the state of passage crea­ tures in not the state A periods of passages the daily cycle 12 24 east west total in the daily cycle in the periods of passage Periods of appear­ ance of demons 146 7 - - 59 79 38 33 209 Periods of possible establishment of contacts with demons 20 1 26 4 3 13 5 7 28 166 26 62 92 43 40 237 Total 17 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH Relation c (1) transition peri­ ods in annual cycle other times of annual cycle transition periods of day cycle other times of day, night No 126 4 180 14 % 96,9 3,1 92,7 7,4 Relation c (2) pregnant women young mar­ ried people cortege with the dead others uncon­ nected with transition period Ban on staying on borders or crossing them 80 43 33 7 Ritual activities on village borders, unploughed land, roads, etc. Nowy Sącz, Przemyśl, Siedlce, Suwałki and Zamość. The collected material also made it possible to ascertain the existence of the majority of the forms of Alcmene's magic kept alive in Poland up to this day. R. Graves, Mity greckie, Warszawa 1974, p. 411. Pausanias, Ovid, Aelian and Antoninus Liberalis. Graves, op. cit., p. 412. W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygiene, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487; J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, p. 77. W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487; J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, p. 77. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, vol. II, part 1, p. 292. J. S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, p. 20. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 292-293; Bystroń, op. cit., p. 20, 27. Bystroń, op. cit., p. 20, 28. Ibid., p. 20. S. Poniatowski, Obrzędy rodzinne, "Wiedza o Polsce”, vol. 3, part: Etnografia Polski, Warszawa 1932, p. 328; Bystroń, op. cit., p. 20; Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 73. Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 76. J. Swiętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, p. 599; Bystroń, op. cit., p. 20; Frazer, op. cit., p. 216; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, 292. D. Lepkiy, De yaki verovania pro detinu, ”Zorya”, VII: 1886, p. 269. Bystroń, op. cit., p. 20. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 291. N. Z., Z Opatowa, ”Gazeta Radomska”, 1888, no. 57, p. 3. Bystroń, op. cit., p. 15, 35. L. Marcewicz, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków 1876, p. 29; Frazer, op. cit., p. 217. 21 K. Wójcicki, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, pp. 220-221; Marcewicz, op. cit., p. 30; A. Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu pol­ skiego, Lwów 1921, p. 112; S. Ciszewski, Żeńska twarz, Kraków 1927, pp. 20-24. Magic folk prescriptions as a rule combine elements of all “Alcmene” categories (without, however, limiting themselves to them).70 The "statistical”71 folk, para­ medical “prescription” advising: “Take a thread from 2 the noose of a hanged man, add a%, a2, a3, and herb 3 aĄz picked at the crossing of unploughed strips of land 4 5 at noon on St. George’s day...” is thus based on, i.a. an interchangeable exponentiation of “Alcmeniana” and ergo can be written down as: f = Yn X Zn X Vn X a J X a2 ... X an This formula ultimately confirms the legitimacy of 6 our heretofore reflections (only identical categories can mutually exponentiate), and hence provokes their temporary completion. I would like to emphasise temporary completion 7 particularly strongly. The presented sketch is not only an open entity but without a continuation it outright 8 loses its raison d’être. (I bypass the explanation of par­ 9 ticular problems). The process of introducing order into findings neglected or rendered vulgar by the theo­ 10 reticians of magic and Slavonic rites, and the demon­ 11 stration of their close, integral union can become a 12 point of departure for more correct studies on a whole range of aspects of Polish folk culture. In this respect, I would be inclined to consider the important message 13 of this article to be as follows: 14 The recognition of the impossibility of a separable ex­ amination of questions linked with the comprehension 15 of space and time in folk culture. Its structures, after all, develop in three parallel dimensions: temporal, spatial 16 and theognostic-cosmic,72 if one can thus describe the 17 Earth (man)-heaven (God) axis together with all its 18 cosmosophic aspects. Sidestepping any of those levels not only impoverishes but, even more, remarkably falsi­ 19 20 fies the image of the products of folk spiritual culture, turning it into a flat and barren caricature. Endnotes 1 The bibliography used in this text has been verified rather extensively in the course of research conducted in the following voivodeships: Białystok, Chełmno, 18 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH 22 Marcewicz, op. cit., p. 28. 23 The symbolic name of the phenomenon (and not “the magic of knots”, e.g. as Witort described certain activi­ ties of this sort) is necessary to underline: 1) the fact that the same range of phenomena will include opera­ tions differentiated as regards their form), 2) such forms can have totally dissimilar meanings in various ritual contexts, i.e. not every knot is an element of Alcmene's magic and not always will it be connected with the tying and untying of knots. 24 An association universal in nineteenth-century ethno­ graphic literature. See also: Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 75. 25 All numerical data pertain to a representative sample of fifty selected publications. Importance is, therefore, attached not to the absolute value of the data but to the proportions between them. 26 A typical example of the prenuptial magic performed by Alcmene (+ ) is the ceremony of rozpleciny (unbraiding). See: L. Stomma, Analiza strukturalna słowiańskich obrzę­ dów weselnych (typescript at the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1973, pp. 7-12. 27 Typical activity - the oczepiny ceremony (covering the bride's hair with a cap). Stomma, op. cit., pp. 23- 29. 28 In accordance with the recommendations made by LéviStrauss I regard individual cases unconfirmed by compa­ risons as deviations and exclude them from my reflec­ tions. 29 Here, a classical example is "tying up the potency” of the groom, encountered all across Poland, in order to render him unable to consummate the marriage. B. Baranowska, Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, p. 100; F r a z e r, op. cit., pp. 217-218; Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 203. 30 See: note 27. 31 Apart from the above-mentioned, other relatively com­ mon forms include: untying horses, damaging the thre­ shold, taking covers off pots, etc. 32 Additional mention is due to: tying a chain or a rope around a tree, shutting doors, a metaphorical closing of the world (?) with a key moved about in the air, etc. 33 I intentionally bypassed the role of the dual nature of posthumous operations since it is difficult determine which comprise an element of the burial ceremonial and which, focused on the future, are supposed to facilitate the return (rebirth) of the deceased; they are thus rather connected with birth. 34 A. Van Gennep, Rites de passage, Paris 1909, pp. 14-18, 271-279. 35 The period of transition is situated between two separa­ te states, thus linking simultaneously the elements of both. This process can be described as: A = (x + y) and (-x -\y). Note: this formula is not a logical sentence. 36 It must be stressed that we regard as rites de passage only those that separate differentiated time categories. Not every annual festivity, therefore, is a rite de passage. 37 I have in mind a general tendency, since there exists a certain small collection of forms of Alcmene's magic specific for particular ritual cycles. 38 Operations + occur in the case of all the saints in the table. See, i.a. R. Tomicki, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich (typescript at the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1972, pp. 84-85, 129-130; W. 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 19 Kosiński, Materyały etnograficzne zebrane w różnych okoli­ cach Galicyi Zachodniej, Kraków 1903, p. 62, 63, 66, 78, 84; W. Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycje greckorzymskie, Kraków 1931, p. 77; Baranowski, op. cit., p. 80; Swiętek, op. cit., p. 558; Bystroń, op. cit., p. 15. This is a splendid example of enhancing magic by clo­ sing an object that by the very nature of things possesses opposite properties. W Szuchiewicz, Huculszczyzna, Lwów 1904, vol. III, p. 248 and p. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 318-324. It should be stressed that all rites de passage enumerated in the table possess a distinctive solar nature. They do not, however, include rites de passage of the economic cycle. This holiday is celebrated predominantly in regions inhabited by a Russian Orthodox population. See above. The application of Alcmene's magic is rather clearly associated with the autumn equinox, while its connec­ tion with the feast day of St. Michael is presumably rather late (nineteenth century?). V a n Gennep, op. cit., pp. 271-279. Świetek, op. cit., pp. 539-540; Tomicki, op. cit., pp. 82-84. K. Koranyi, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, “Lud”, vol. XXVI, fasc. 2, p. 11, 17. I.a. M. El i a d e, Sacrum - mit - historia, Warszawa 1970, p. 89. F. Gajczyk, Teodulja, Kraków 1900, pp. 112-132. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, p. 150, 170-171; R. Lilienthalowa, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, Kraków 1919, p. 26; Baranowski,op. cit., p. 106; Klinger, op. cit., p. 58; Kosiński, op. cit., p. 11; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, passim; Tomicki, op. cit., pp. 77-81, 83, 88-90, 100-102. For example, a phase in the family cycle between death and rebirth. The table takes into account only 91,22% of the general set (see: note 24) of cases owing to the fact that the remaining 8,78% are scattered across as many as 17 categories and possess the features of disturbances. In accordance with the previously accepted terminology we thus write down the phenomenon as: (x + y) and (-x H y). A = (x + y) i (-x+ -y). I. a. T Seweryn, Ikonografia etnograficzna, “Lud”, vol. XXXIX, p. 340; S. Gansiniec,Pas magiczny, Kraków 1934. It occurs not only in folk culture but also in the “profes­ sional” magic of yore (F. Ribadeau-Dumas, Histoire de la magie, Paris 1965, pp. 80-156). For an explanation of the demonic nature of water nym­ phs see: Tomicki, op. cit., p. 81. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 319, 322. Ibidem, p. 323. K. Baschwitz, Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, p. 15, 17, 21. Owing to insufficient space I shall not cite proof legiti­ mating the addition of the category of paths - this will be the topic of a separate article. Certain ethnographers, such as Moszyński, accepted implicitly that due to the differentiated evaluation in folk culture of particular fragments of space, village borders, fences, the threshold, etc. always divide the states. �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH 63 Mentioned by Theophrastus Bombastus aka Paracelsus, and Johannes Trithemius. 64 Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 202, 322; Swiętek, op. cit., p. 459. 65 T Łętocha, Granice i spory terytorialne wAfryce, Warszawa 1973, pp. 19-26. 66 The passage periods in the 24hr cycle are: midnight (24. 00), noon (12. 00) and the setting and rising of the Sun. 67 Here, naturally, meaning: under the fence, under the threshold. 68 Obviously, witches as living creatures do not belong to the category of demons. < » A = (x + y) and (-x + -y). 69 I have in mind burials and sites of revelations since the remaining are mentioned in the table only for the sake of comparison. 70 “All” means “all enumerated in the article” since there exist other ranges of the presence of Alcmene's magic. 71 The number of such formulae subjected to analysis totals 200, with the exception of four cases, i.e. 98% confirmed the observations presented here. 72 N. Mastret described this dimension simply as cosmic, which appears to excessively restrict its meaning. ru-rui u ._ i, n ! ,,H , . H KONTEKSTY W I.O IV1M I. 20 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/218d34fb87e5930bf029d57d486adf8e.pdf afb2061fda3f9ac74f537280473d7aba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2362 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2193 Title A name given to the resource 1 : 0, czyli ludzie jak bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik S t o m m a 1 : 0 CZYLI LUDZIE J A K Zawodnicy stają na starcie. Wszyscy mają r ó w n e szanse. BOGOWIE szą dla s w o i c h c e l ó w , nie p o w a ż ą się ani r u c h y s t u d e n c k i e , ani Zaczyna się rywalizacja. W jej w y n i k u j e d n i będą z w y c i ę z c a m i , r e w o l t y miejskie, ani najzajadlejsi n a w e t kontestatorzy: na naje­ inni p r z e g r a n y m i ; j e d n i lepszymi, inni g o r s z y m i . Z c h a o s u w y ł o n i ­ c h a n i e boiska podczas niedzielnego m e c z u . ła się hierarchia, z bezładu klasyfikacja. O t o istota s p o r t u . Sama już propozycja takiej akcji uznana zostanie za absurdalną „ N a początku B ó g s t w o r z y ł n i e b o i ziemię. Ziemia zaś była bezładem (...) W t e d y B ó g rzekł: Niechaj się stanie ś w i a t ł o ś ć ! kpinę. S p r ó b u j c i e ją przedłożyć: zaśmieją w a m się w nos. S p r ó b u j c i e ją p o w t ó r z y ć : uznają w a s za p r o w o k a t o r ó w . I stała się ś w i a t ł o ś ć . B ó g w i e d z ą c , że ś w i a t ł o ś ć jest d o b r a , H o r d y s t u d e n t ó w m o g ą z a b a w i a ć się w niszczenie k o k t a j l a m i o d d z i e l i ł ją o d c i e m n o ś c i . I nazwał B ó g ś w i a t ł o ś ć d n i e m , a c i e m ­ M o ł o t o w a s a m o c h o d ó w j a k i e j k o l w i e k p o l i c j i . Ze w z g l ę d u na ność n a z w a ł nocą. A rację s t a n u , prestiż p a ń s t w a , w y m o g i j e d n o ś c i potem B ó g rzekł: Niechaj powstanie narodowej... sklepienie w ś r o d k u w ó d i niechaj o n o oddzieli j e d n e w o d y o d represje będą s t o n o w a n e , w i ę c i starcia nie nazbyt d r u g i c h . U c z y n i w s z y t o sklepienie. B ó g oddzielił w o d y pod czterdziestu z a b i t y c h , c o n a j w y ż e j . Natomiast atak na s t a d i o n s k l e p i e n i e m o d w ó d p o n a d s k l e p i e n i e m ; a g d y tak się stało. B ó g podczas meczu s p o w o d u j e natychmiast straszliwą i ślepą masak­ n a z w a ł t o sklepienie n i e b e m . . . " rę d o k o n a n ą przez o b y w a t e l i p o r a ż o n y c h miarą z n i e w a g i , którzy 1 A k t rywalizacji s p o r t o w e j przekształcającej n i e z o r g a n i z o w a n e w z o r g a n i z o w a n e , bezład w porządek, jest w i ę c p o w t ó r z e n i e m nie mając nic ważniejszego d o o b r o n y , niż o w o krwawe: najwyższe, p o g w a ł c o n e prawo, g o t o w i byliby do generalnego linczu. aktu s t w ó r c z e g o . T ł u m a c z y t o d o s k o n a l e z a r ó w n o o d w i e c z n o ś ć S p r ó b u j c i e zająć katedrę: b i s k u p będzie o c z y w i ś c i e p r o t e s ­ s p o r t u , jak i eksplozję j e g o p o p u l a r n o ś c i w naszych z e ś w i e c ­ t o w a ł , znajdzie się paru o b u r z o n y c h k a t o l i k ó w , ale także p o p i e r a ­ c z o n y c h czasach. W miejsce sakry królewskiej i u ś w i ę c o n y c h j ą c y c h rzecz d y s y d e n t ó w ; lewica będzie w y r o z u m i a ł a , a n t y k l e r y ­ p o d z i a ł ó w s p o ł e c z n y c h , w p r o w a d z l i ś m y pojęcie o g ó l n o l u d z k i e j k a ł o w i e koniec k o ń c ó w z a d o w o l e n i . A l b o zajmijcie r ó w n o ś c i . „ L u d z i e są o c z y w i ś c i e n i e r ó w n i : j e d n i są m ł o d z i , inni k t ó r e j k o l w i e k z partii p o l i t y c z n y c h : inne parite — p o k r e w n e czy siedzibę starzy, j e d n i silni, inni słabi, mądrzy i g ł u p i , szlachetni, z b r o d n i c z y nie — myśleć będą n a p r a w d ę , że dobrze t a m t y m tak, mają na c o i tak dalej. M a ł o jest w i ę c z a b o b o n ó w tak i d i o t y c z n y c h jak w i a r a , zasługują. G d y b y j e d n a k k t o k o l w i e k targnął się na s t a d i o n , liczyć że ludzie są r ó w n i . " — d i x i t J . M . B o c h e ń s k i . Wiara w r ó w n o ś ć nie m ó g ł b y na niczyją solidarność: Kościół, l e w i c a , p a ń s t w o , jest dziś wszakże n a r z u c o n y m przemocą p r z y m u s e m . P o d grozą palestra, C h i ń c z y c y , Liga Kobiet, anarchiści, z w i ą z k o w c y . . . p o t ę ­ marginalizacji j a k o rasiści, reakcjoniści, egoiści etc. jesteśmy p i l i b y zbrodniarza j e d n o g ł o ś n i e . Istnieje w i ę c taka strefa w r a ż ­ 2 sygnatariuszami z b i o r o w e j u m o w y w i a r y w chaos. Sport staje się l i w o ś c i społecznej, której podrażnić — czy t o z przekonania, czy w i ę c n i e z w y k l e i s t o t n y m w e n t y l e m bezpieczeństwa. T o dzięki z o p o r t u n i z m u , nie p o w a ż y się nikt. Istnieje w i ę c taka najgłębsza n i e m u stwierdzać m o ż e m y naocznie, że j e d n a k jesteśmy lepsi, że struktura społeczna, której s p ó j n o ś ć nie może być naruszona bez j e d n a k istnieje porządek na t y m ś w i e c i e , g d y ż nasi zagrożenia w s z e l k i c h f o r m życia z b i o r o w e g o i w tamtym d o ł o ż y l i . M o ż e m y bezkarnie śmiać się w nos mitycznej r ó w n o ś c i i o d t w a r z a ć ład na n o w o . Liderzy byłej N R D — niebywałego samej o b e c n o ś c i ludzkiej na t y m ś w i e c i e . " konsekwencji 3 O w a „ s t r u k t u r a " t o p o d ł u g U m b e r t o Eco s p o r t y z e s p o ł o w e . t w o r u wykrojonego d o w o l n i e z narodowej tkanki — postanowili Jest rzeczą o g ó l n i e znaną, że Eco — s t w o r z y ć nieistniejącą tożsamość, coś z n i c z e g o , poprzez sport. w paradoksie i retorycznej przesadzie. O d czasu j e d n a k ukazania Pomysł błazeński? — W c a l e nie. Raz w y d z i e l o n a , bo sklasyfiko­ się w „ O u i n d i c i " j e g o w y ż e j c y t o w a n e g o a r t y k u ł u , miały miejsce w a n a w hierarchii, zyskała e n e r d o w s k o ś ć s w o j e miejsce p o d w y d a r z e n i a na Heysel, w B o g o c i e , w Leeds, w Cali... s ł o ń c e m . Z bezładu w y ł o n i ł się fakt. Najistotniejszą cechą s p o r t ó w z e s p o ł o w y c h jest ich e m b l e m a - Są d w a t y p y rywalizacji s p o r t o w e j : i n d y w i d u a l n a i z e s p o ł o w a . W tej pierwszej publicysta, l u b u j e się istnieje o c z y w i ś c i e podział na zawodników tyczność. Co przez nią r o z u m i e m ? — O t o skład reprezentacji n a r o d o w e j Francji w piłce nożnej podczas „ T u r n i e j u Francus­ „ n a s z y c h " i „ t a m t y c h " . Jest t o j e d n a k opozycja p ł y n n a i ciągle k i e g o " 1988: Martini — Amoros, Ayache, Boli, zaburzana. Przede w s z y s t k i m nie zatarte są t u c e c h y j e d n o s t k o w e — Casoni, Fernandez, Ferreri, Passi — Stopyra, Fargeon. Z n a j ­ s p o r t o w c ó w — ich o s o b o w o ś ć , styl, w y g l ą d zewnętrzny... U t o ż ­ d u j e m y tu trzech i m i g r a n t ó w w ł o s k i c h : M a r t i n i , Ferreri, Casoni; samienie kibica d o k o n u j e się w i ę c często, szczególnie w s t o s u n ­ d w ó c h hiszpańskich: A m o r o s , Fernandez; j e d n e g o Polaka: S t o ­ ku d o indywidualności szczególnie e k s p r e s y w n y c h , jak Kastendeuch np: pyra, Ż y d a : A y a c h e , murzyna: B o l i ; p ó ł — a r a b a : Passi i t y l k o N i c k l a u s , czy Ballesteros w g o l f i e , M c Enroe l u b Nastase w t e n i ­ d w ó c h F r a n c u z ó w , z k t ó r y c h j e d e n ( K a s t e n d e u c h ) jest wszakże sie, Hagler, D u r a n , Clay, Ray Leonard w boksie e t c , niezależnie — o i r o n i o — A l z a t c z y k i e m , d r u g i zaś ( F a r g e o n ) ma r ó w n i e ż o d d y c h o t o m i i g r u p o w y c h . Składnia d o t e g o d o d a t k o w o fakt, iż o b y w a t e l s t w o szwajcarskie. T o s a m o p o w t a r z a się w d r u ż y n a c h a priori „ n a s i " często walczą między sobą; w w i e l u zaś spek­ k l u b o w y c h , z tą t y l k o różnicą, że tutaj zbędna jest u c i ą ż l i w a t a k u l a r n y c h i p o p u l a r y z o w a n y c h przez środki m a s o w e g o przeka­ f o r m a l n o ś ć naturalizacji. O l y m p i q u e Marsylia: Olmeta — A m o r o s , zu d y s c y p l i n a c h ( F o r m u ł a 1 , ż e g l a r s t w o , boks) są „ n a s i " prak­ B o l i , Moser, Di M e c o — S t o j k o v i c , C a n t o n a , Vercruysse — W a d ­ t y c z n i e n i e o b e c n i , c o zmusza d o szukania preferencji p o m i ę d z y dle, Pele, Papin. Jest t u przedstawiciel G h a n y : Pele, A n g l i i : p o t e n c j a l n i e „ t a m t y m i " . Nic w i ę c d z i w n e g o , że w w i e l u s p o r t a c h W a d d l e , J u g o s ł a w i i : S t o j k o v i c , Wybrzeża Kości S ł o n i o w e j : B o l i , i n d y w i d u a l n y c h (tenis, golf, j e ź d z i e c t w o , a u t o m o b i l i z m ) i n s y g ­ Brazyli: Mozer... Pozostaje j e d y n y r o d z i m y rodzynek — nia g r u p o w e nie p o j a w i a j ą się w c a l e l u b też ( k o l a r s t w o , szermier­ — ale i o n także nie z p o ł u d n i a kraju r o d e m . W Polsce nie mającej ka, ł u c z n i c t w o , lekka atletyka) t y l k o w p r z y p a d k a c h s p e c y f i c z ­ p r a w i e ś r o d k ó w na zakup z a w o d n i k ó w zagranicznych ( j e d y n i e Papin n y c h imprez. Zastępują je za t o , coraz częściej, e w o k u j ą c e mit Marozzi w „ Ś l ą s k u " , M i c h a j ł o w w „ M o t o r z e " , N i e f i o d o w , S o ł o - Kopciuszka, listy płac z a w o d n i k ó w . Cóż p r y w a t n i e j s z e g o od d o w n i k o w w „ J a g i e l l o n i i " A n a s z k i n , Kaniszczew w „ P o g o n i " pieniądza! ? — Ego w znacznej mierze d o m i n u j e Nostri. Klasyfika­ i paru i n n y c h ) z j a w i s k o s y t u u j e się na i n n y m nieco p o z i o m i e : cja u s t a n a w i a n a przez s p o r t y i n d y w i d u a l n e staje się w i ę c z p o w o ­ policzmy — du w „ Z a g ł ę b i u " Lubin... nakładania się w i e l u elementów nazbyt skomplikowana i nazbyt s z c z e g ó ł o w a , by u r u c h o m i ć p r a w d z i w i e m a s o w e i ży­ w i o ł o w e reakcje. „ N a jedną t y l k o rzecz, n a w e t g d y b y u w a ż a ł y ją za n a j i s t o t n i e j ­ ilu jest w a r s z a w i a k ó w w „ L e g i i " , ilu lubinian T e g o s a m e g o , s z a n o w n e g o , o b y w a t e l a miasta L u b l i n a , który na określenie murzyna nie znajduje i n n y c h s ł ó w , niż: „ a s f a l t " , „ g o r y l " , „ s m o l u c h " , nie raził zgoła czarny koszykarz „ S t a r t u " 141 �— Kent W a s h i n g t o n . Był przecież „ n a s z " . P o d o b n i e francuski M o r r i s sam podkreśla, że „ p o p u l a r n o ś ć piłki nożnej jest, w skali burżuj gardzący i m i g r a n t a m i i w s z e l k i e g o rodzaju mieszańcami światowej, nieporównywalna z którymkolwiek innym sportem". ( m e t e q u e s ) , g d y t y l k o w ł o ż ą o d p o w i e d n i ą koszulkę z a u w a ż a ć Dlaczegóż w i ę c ? Skojarzenie np. p o l o i ł o w ó w p o w i n n o być przestaje kolor skóry B o l i , Tresora, T o u r e , Pele, Fofany, W e a h ' a , przecież o w i e l e łatwiejsze i bardziej s u g e s t y w n e . Z a p r o p o n u j e m y O m a m - B i y i k a etc. Nikną nagle uprzedzenia regionalne, społecz­ inną o d p o w i e d ź , bardziej osadzoną w specyfice u k o c h a n e j naszej ne, n a w e t estetyczne (naga czaszka Ben M a b r o u c k a , plereza dyscypliny. Z i o b r a , h o m o s e k s u a l n y look k o s t i u m ó w Bella...). Emblemat znosi przeciwieństwa, wcielając oznaczonego całkowicie i n i e o d w o ­ łalnie ( t o znaczy, aż d o z m i a n y b a r w ) w grono Życie społeczno-ekonomiczno-polityczne postrzegane najczęściej (na p o z i o m i e tak z w a n e g o „ z d r o w e g o jest rozsądku" „naszych". u c z y n i o n o z t a k i e g o spojrzenia istny p a r a d y g m a t ) j a k o n i e u s t a n ­ jakichkolwiek na w o j n a mająca na celu przywłaszczenie sobie d ó b r i n n e g o , k o n o t a c j i r e a l n y c h , u z y s k u j ą c y m za t o w y m i a r mistycznej har­ innej g r u p y , i n n e g o n a r o d u . U k ł a d y i p r a w a t o t y l k o o d w i e c z n e „ N a s z y c h " w sensie m i t y c z n y m , p o z b a w i o n y m monii. preteksty. „ N i e c h c e m y ginąć za r o p ę " — wołali pacyfiści M i t przenosi się na t r y b u n y . Połączeni k o m u n i ą z t y m i s a m y m i , w d n i a c h w o j n y w Golfie. W grze, która o d z w i e r c i e d l a ł a b y taki z a p o m i n a m y o o b o w i ą z u j ą c y c h poza s t a d i o n e m p o d z i a ł a c h kla­ s p o s ó b myślenia, w i d z i e ć w i n n i b y ś m y d w a zespoły w y r y w a j ą c e s o w y c h , w i e k o w y c h , p ł c i o w y c h , e k o n o m i c z n y c h . . . Razem krzy­ sobie piłkę i o d n o s z ą c e ten s y m b o l i c z n y ł u p d o siebie, d o s w o i c h c z y m y , z r y w a m y się z miejsca, w p a d a m y sobie w r a m i o n a p o w ł o ś c i , a w i ę c d o k o n u j ą c e działań d o k ł a d n i e p r z e c i w n y c h t y m , bramce. J a k starzy z n a j o m i d y s k u t u j e m y , w y m i e n i a m y k o m e n ­ które o b s e r w u j e m y na b o i s k u . U p r a w n i o n e w y d a j e się w i ę c tarze, k l n i e m y i trącamy się b u t e l k a m i p i w a . Nie ma ciasnych przypuszczenie, że o w a inwersja z d o b y c z y i d a r u , r ó w n o l e g ł a d o g o r s e t ó w c o d z i e n n e g o savoirvivre. Znika w s t y d . Pamiętam dzie­ n o g i : ręce, ma s w ó j głębszy s y m b o l i c z n y sens. w c z y n ę , którą c a ł o w a ł e m w usta i w piersi p o zwycięstwie Jerzy S. W a s i l e w s k i a n a l i z o w a ł parokrotnie f u n k c j e postaci Auxerre n a d Bordeaux w i o s n ą 1 9 8 3 . T r w a t o j e d n a k t y l k o d o bohatera—złodzieja pośredniczącego p o m i ę d z y t y m i t a m t y m k o ń c o w e g o g w i z d k a lub e w e n t u a l n i e w y g a ś n i ę c i a p o z w y c i ę s - ś w i a t e m . Najbardziej z n a n y m z t y c h t r i c k s t e r ó w jest dla nas k i e g o a m o k u . Ż e g n a m y się o b c y sobie jak przed meczem. Nie o c z y w i ś c i e Prometeusz, ale p o d o b n e postacie o d n a j d u j e m y w e z o b a c z y ł e m już n i g d y tamtej d z i e w c z y n y . N o r m a l n e życie przy­ w s z y s t k i c h bodaj m i t o l o g i a c h . Nie w c h o d z ą c w detale i nie w r a c a s w o j e p r a w a . Koniec c h a o s u . Ś w i a t został z n ó w s t w o r z o ­ pretendując d o syntezy a la D u m e z i l , w y s z c z e g ó l n i ć m o ż e m y trzy ny. etapy działania trickstera: T o c h w i l o w e zawieszenie p r a w s p o ł e c z n y c h charakterystyczne jest dla w i e l u ś w i ą t p l e m i e n n y c h t y p u k a r n a w a ł o w e g o , j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n . Ś w i ą t , podczas k t ó r y c h uczestnicy u p o w a ż ­ nieni są d o lekceważenia o b o w i ą z u j ą c y c h t a b u , a n a w e t do o d w r a c a n i a sensu u ś w i ę c o n y c h reguł dnia c o d z i e n n e g o . 2. S t a w i a c z o ł o s i l e miejsca strzegącej (najczęściej p o t w o r o w i : c y k l o p o w i , w i e l o g ł o w e m u s m o k o w i , bazyliszkowi lub podstęp­ n y m zasadzkom: ś c i a n o m o g n i a , szklanym g ó r o m , p o d c h w y t ­ T o ostatnie t ł u m a c z y z a p e w n e szczególną p o p u l a r n o ś ć piłki n o ż n e j , której sam już r e g u l a m i n w s p i e r a 1. S a m o t n i e , dzięki s z c z e g ó l n y m , n a d p r z y r o d z o n y m najczęś­ ciej, u m i e j ę t n o ś c i o m , zbliża się o n d o m a g i c z n e g o miejsca. i ilustruje zasadę k a r n a w a ł u . P o d s t a w ą jest t u wszakże rezygnacja z p o s ł u g i w a n i a się w w a l c e rękoma. Rzecz j e d n o z n a c z n i e i rażąco sprzeczna l i w y m zagadkom...). 3. Kradnie p o ż ą d a n y obiekt i o d n o s i g o d o ojczyzny — d o „naszego świata". N i e t r u d n o spostrzec, że mecz piłkarski jest odwróceniem, z naturą. Po f r a n c u s k u „ p o z n a j e się r ę k ę " artysty w j e g o dziele, a m o ż e semantyczną parodią t e g o m i t y c z n e g o s c h e m a t u : „ w y r a b i a się r ę k ę " czyli uczy p r o f e s j o n a l n e g o działania, „ p o ż y c z a 1 . Cała drużyna, k o l e k t y w n y m w y s i ł k i e m , w y p r a c o w u j e j e d ­ n e m u ze „ s w o i c h " korzystną pozycję. r ę k ę " czyli w s p o m a g a k o g o ś , atakuje się nie „ m a r t w ą ręką" ale „ r ę k ą z b r o j n ą " w z g l ę d n i e „ s i l n ą " , c h w y t a się sytuację „ w rękę", umiejąc w i e l e rzeczy ma się „ w i e l e r ą k " etc. Po p o l s k u p o d o b n i e : załamuje się ręce, u m y w a je, leci przez nie, nosi na n i c h l u b patrzy na nie, z o s t a w i a się w o l n ą rękę, p r z y c h o d z i z rękami p u s t y m i l u b p e ł n y m i , idzie się k o m u ś na rękę, ma się rękę szczęśliwą l u b d w i e l e w e , trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją d o czegoś, bierze s p r a w ę w s w o j e ręce, p o d n o s i się ręce na znak k a p i t u l a c j i , „ t y m i r ę c a m i " b u d u j e się szklanne domy... P o z b a w i o n y rąk może b y ć g o d n y m litości kaleką l u b p r z e w r o t n y m kpiarzem. Jeśli j e d n a k postrzegany nie jest na żaden z t y c h s p o s o b ó w , ś w i a d c z y t o , iż z n a j d u j e m y się w kontekście o g ó l n e g o o d w r ó c e n i a porządku ś w i a t a , b o w t e n d o p i e r o w p i s u j e się l o g i c z n i e w o j o w n i k d o b ­ r o w o l n i e w y r z e k a j ą c y się i n s t r u m e n t u rąk. A przecież nie j e d y n a t o inwersja w piłce nożnej. D r u ż y n y walczą zaciekle o o p a n o w a n i e piłki. Celem o s t a t e c z n y m tej w a l k i jest jednak... z w r o t z d o b y c z y d o bramki p r z e c i w n i k a , przekazanie jej w s a m o serce o k u p o w a n e g o przezeń t e r e n u . D e s m o n d M o r r i s 2. W d e c y d u j ą c y m m o m e n c i e p o k o n a ć o n musi jedynego n o r m a l n e g o ( z g o d n e g o z naturą) — u ż y w a j ą c e g o rąk bramkarza. 3. P i ł k a - ł u p p o z o s t a w i o n a zostaje na t e r y t o r i u m w r o g i m , na „tamtym świecie". Piłkarz strzelający bramkę jest w i ę c a n t y - P r o m e t e u s z e m z w r a ­ c a j ą c y m o g i e ń B o g o m . J a k i sens ma taka f i g u r a metaforyczna? — Otóż ś w i a t został już przez B o g ó w raz s t w o r z o n y i u s t a n o w i o ­ ny. G d y b y j e d n a k z a c h o w a ć g o w p i e r w o t n y m ładzie, c z ł o w i e ­ c z e ń s t w o s t r a c i ł o b y cel i r o z m y ł o się w bezprzedmiotowości. Stąd b u n t A d a m a i Ewy. Trzeba w i ę c o d t w o r z y ć chaos, b y m ó c p o w t ó r n i e d o k o n a ć a k t u s t w o r z e n i a , c h o ć b y nie na kosmiczną, ale społeczną t y m razem skalę. O t o p r a w d z i w a , najgłębsza s t a w k a s p o r t u . J e d n a z drużyn zejdzie z boiska zwycięska i dzieląc ze „ s w o i m i " barbarzyńską liturgię t r i u m f u i klasyfikacji, uczyni ich lepszymi, mieszkańcami środka ś w i a t a , p r a w d z i w y m i l u d ź m i ! w i d z i w t y m s y m b o l i k ę „ u k r y t y c h ł o w ó w " — „ g r a c z e usiłują Aż d o n a s t ę p n e g o m e c z u . w y p r z e d z i ć j e d n i d r u g i c h , by p i e r w s i d o k o n a ć liturgicznej ofiary A l b o w i e m geniusz k u l t u r y nie uznaje c i ą g ł o ś c i , r ó w n o ś c i ani — strzału w paszczę b r a m k i . " 4 Niestety, interpretacja taka nie j e d n o r o d n o ś c i . Z a p o m n i e l i o t y m B o g o w i e wracając na O l i m p . w y j a ś n i a w n i c z y m inwersji ręce : n o g i , j e d y n e j , która odróżnia C z ł o w i e k przejął w i ę c ich zadania i stał się — na tę c h w i l ę meczu f o o t b a l l o d piłki ręcznej, k o s z y k ó w k i , r u g b y etc. T y m c z a s e m — B o g o m r ó w n y . J a k M a r a d o n a . J a k J a c e k Ziober. PRZYPISY G e n . 1 . 1—8 J . M . B o c h e ń s k i , Sto zabobonów, Paryż 1 9 8 7 , s. 9 5 U. Eco, La guerre du faux, Paris 1 9 8 5 , s. 2 3 9 — 2 4 0 D. M o r r i s , La tribu, w : L'amour foot — „Autrement" n ° 8 0 / 0 5 . 1 9 8 6 , s. 1 6 — 1 7 1 2 3 4 142 PS. J a c e k Olędzki n i e w i e l e w i e o o n i m nie pisał. Jeżeli już j e d n a k w i a d o m o ś c i , że Roger M i l l a tańczył w e g o t a ń c a k a m e r u ń s k i e g o , oraz że (2 razy!) ale B U T R A G U E N O ! f o o t b a l l u i m o ż e lepiej, żeby m u s i , t o niech przyjmie d o po bramce m o t y w z n a r o d o ­ nie istnieje piłkarz U t r a g e n i o � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5941ad2d39731e71b295700f4d199d9.pdf b5f53967a72a3febcc1905fdc11dd762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6459 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource tradycja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6032 Title A name given to the resource Tradycja (fragment książki "Wstyd, dzieciństwo czas...Antropologia historii" )/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.295-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWI K S T O M M A M a Wercyngetoryks we Francji kilkanaście pomników, z czego najokazalsze w Alise-Sa­ inte-Reine i Clermont-Ferrand, oraz trudną do policzenia ilość ulic, alej, placów, skwerów swojego imienia. W Paryżu ma swoją ulicę w XIV dzielnicy. N a najbliższych przedmieściach: bulwar w Argenteuil, aleje w Aulnay-sous-Bois, plac w Champigny-sur-Marne, ulice w Eaubonne, Houilies, Jouvisy-sur-Orges, Vitry-sur-Seine... Kim był Wercyngetoryks (ok. 72-45 p.n.e.)? - Galem z plemienia Awernów, czyli mieszkańców dzisiejszej Owernii. Pochodził z rodziny arystokratycznej - był synem Celtillusa (taką wersję imienia przekazali nam Rzymianie) i w roku 52 p.n.e. stanął na czele antyrzymskiego powstania, które zgro­ madziło znaczną ilość galijskich rodów. Miał niezwy­ kłe szczęście, gdyż jego przeciwnikiem był sam Juliusz Cezar, równie wielki polityk jak pisarz, który uwiecz­ nił go w Commentarii de bello gallico. Odtąd też każde dziecko uczące się na pamięć, iż „Gallia est omnis divi­ sa in parte tres...", już w następnych wersach spotkać musiało romantyczną sylwetkę bezwzględnego celtyc­ kiego wojownika. Dzieje powstania są barwne. Nie brak w nich nagłych, karkołomnych zmian sytuacji, a samo oblężenie Alezji, które okazało się zgubne dla Wercyngetoryksa, stało się na tysiąclecie natchnie­ niem dla pisarzy i poetów wysławiających tego, który w imię wolności poświęcił życie i bogactwo całego bez mała narodu, a sam utopiony został w Tybrze przez nieubłaganych ciemiężycieli. Nie malownicza epopeja nas jednak obchodzi. Był Wercyngetoryks Celtem, Galem, z tych właśnie Galów, którzy po upadku po­ wstania „we wszystkim starają się naśladować zwycięz­ ców: budują takie jak oni miasta, uprawiają rolę na sposób rzymski, zakładają sady i winnice, a w rzemio­ śle skutecznie rywalizują z wytwórczością Italii. Przez 300 lat będzie Galia jedną z najbardziej aktywnych za­ chodnich prowincji świata rzymskiego. U Galów rzym­ skich nie odnajdujemy już ani tej ciekawości świata, ani tej oryginalności, czasem manierycznej, dziwacz­ nej, czasem nawet ożywianej trochę szaloną fantazją, które podnosiły wartość sztuki celtyckiej. Galia jest już tylko jedną z wielu rzymskich prowincji. Stała się na wskroś rzymska, do tego stopnia, że zarzuciła swój język i dobrowolnie przyjęła sposób życia i myślenia właściwy światu śródziemnomorskiemu. Sto lat po podboju wysyła do Rzymu senatorów. Dała mu też mi­ strzów słowa. Rytuliusz Namacjanus, poeta pochodze­ nia galijskiego, żyjący u schyłku cesarstwa, jest auto­ rem jednej z najpiękniejszych definicji patriotyzmu rzymskiego: Fecisti patriam diversis gentibus unam' ('Dla najróżniejszych narodów wspólną stałeś się ojczyzną'). W V wieku, niedługo przed Chlodwigiem, galijscy możnowładcy, tacy jak biskup Sidonius Apoilinaris (biskup Clermont, żył ok. 431 - ok. 478, znany jako autor Pieśni, a przede wszystkim listów przynoszących bogaty materiał historyczny - LS), byli typowymi Rzy- Tradycja Fragment książki Wstyd, dzieciństwo, czas... Antropologia historii* mianami swoich czasów." (Albert Grenier, Historia Galów, Gdańsk-Warszawa 2002). Dodajmy od razu, że ów Chlodwig (466-511), któ­ ry pojawia się na scenie dziejowej niedługo po Sidonisie i który uchodzi za założyciela państwa francuskie­ go, był wnukiem Merowiusza, czystej krwi Germaninem z plemienia (ludu) Franków Salickich, nie miał więc nic wspólnego z Celtami, a i z Rzymia­ nami niewiele. Z germańskiej dynastii Merowingów wyrastają, tak to przynajmniej, acz - Krzysztof Pomian ma rację - z ideologicznych powodów ustalili history­ cy, Karolingowie, z nich z kolei Kapetyngowie, czyli mutatis mutandis monarchia francuska, aż po Ludwika Filipa, czy obecnych pretendentów do tronu: księcia Paryża i Ludwika XX (Thierry Ardisson, Louis XX, contre-enquete sur la monarchie, Paris 1986). Żadna z tych dynastii nie miała, powtórzmy to, z Galami nic wspólnego. Jeżeli można mówić (co jest przedmiotem zajadłych dyskusji) o celtyckich pozostałościach w langwedockiej kulturze d'oc aż po XIII w., i one zo­ stały starte z powierzchni ziemi przez rycerzy Ludwika VIII Lwa i Ludwika IX Świętego. Gdzież więc owe ga­ lijskie korzenie Francji? Albert Grenier uderza w tony wręcz liryczno-metafizyczne (choć złośliwy mógłby po­ wiedzieć, że i niepokojąco bliskie argumentów rasi­ stowskich), pisząc, w czym zresztą zaprzecza całemu swojemu uprzedniemu wywodowi: „Klęska militarna Wercyngetoryksa wstrzymala oryginalny rozwój Galii i spowodowała utratę politycznej autonomii na całe wieki; ale rzymski potomek nosił w sobie galijskie ge­ ny. (...) Dlatego właśnie Galowie mogą być uważani za naszych przodków, a ich historia za początek naszej". Trudno to wziąć na serio, tym bardziej że na Franków spuścił Grenier beztroską zasłonę całkowitego prze­ milczenia. A jednak... zdanie „Nous les Gallois" wy­ głasza znaczna, jeśli nie przeważająca część Francuzów z najgłębszym i niepodlegającym kontestacji przeko­ 295 * Jest to fragment książki, która ukaże się nakładem wy­ dawnictwa „Sens”. Redakcja składa serdeczne podzię­ kować Pani Ewie Katarzynie Kalinowej i autorowi za zgodę na publikację. �TRADYCJA Ludwik Stomma naniem. Apoteozę tej przybranej tożsamości odnaj­ dziemy w serii komiksów Rene Gościnnego i Alberta Uderzo o przygodach Gala Asteriksa. Jest to kpina, pastisz z domieszką surrealizmu. Ograniczmy się, pisałem już o tym (Ludwik Stomma, Z owsa ryż, Warszawa 2003), do samej onomastyki. Główni bohaterowie to Astérix (od Aster - gwiazdy, gwiazdy filmowej, głównego bohatera porostu), Obélix (obelisk), Panoramix, Assurancetourix (od as­ surance tous risąues - kompletnego ubezpieczenia sa­ mochodowego), pies Astériksa - Idéfix (idée fixe idea prześladowcza, zwariowany pomysł stale zaprząta­ jący myśli)... Obozy rzymskie wokół ojczyźnianej „wio­ ski galijskiej”, to Petibonum (Małodobrze) Laudanum (Chwalipiętowo) i zgoła Aquarium. Francuzi czytają, zaśmiewając się, gdyż mają dystans do swojej historii. Ale właśnie, nie zmienia to, lecz utrwala przekonanie, że jest to ich historia. Francja, rzecz to dosyć wyjątko­ wa, nie ma oficjalnego herbu na kształt polskiego orła białego. Jego funkcje pełni najczęściej (obok Marian­ ny, czapki frygijskiej czy rewolucyjnych rózeg liktorskich) przede wszystkim kogut galijski (le coq gallois) wypuszczany na boisko przed każdym meczem repre­ zentacji państwowej, czy to grającej w piłkę nożną, czy w rugby. Symbol koguci został niejako narzucony Ga­ lom przez Rzymian, na skutek bliskości fonetycznej. Kogut, to po łacinie gallus. używali oni tego zestawie­ nia, niekiedy w sensie pozytywnym, jak Juliusz Cezar przyrównujący odwagę Galów do determinacji kogu­ tów broniących piskląt, częściej w negatywnym, jak Swetoniusz, który ośmieszając głos Nerona, jako „pia­ nie koguta”, dodaje, że owo pianie „jedynie ciemnym. kogutom-Galom mogłoby się spodobać” (Michel Pa­ stoureau, Les emblemes de la France, Paris 2001). Sko­ jarzenie to upowszechnia się szeroko w czasach rzym­ skich. Już we wczesnym średniowieczu jednak kogut zostaje zdegradowany. Święty Izydor z Sewilli (Isidorus Hispalensis ok. 560-636) autor słynnych Etymologiarum sive. Originum libri XX („Dwudziestu ksiąg pocho­ dzeń, czyli Etymologii”) niekontestowany ojciec śre­ dniowiecznej etymologii, w bardzo skądinąd skomplikowanym wywodzie, wyprowadza nazwę kogu­ ta od kastracji, która zmienia go w kapłona. Etymolo­ gia ta, przejęta przez licznych autorów, będzie przez długie wieki obowiązująca. Nic dziwnego, że w tej sy­ tuacji nikt nie chce się wiązać z impotenckim i ośmie­ szającym kogucim symbolem. Skojarzenie Gal - Gal­ lus (kogut) przypomni dopiero antyfrancuska propaganda angielska i niemiecka (cesarska) w XII wieku. Król Francji rządzi na koguciej ziemi jest więc, jak to koguty, krzykliwy, kłótliwy, pyszałkowaty, po­ dejmujący inicjatywy, które „z braku męskości” skaza­ ne są z góry na przegraną. Jest paradoksem - zauważa Michel Pastoureau - że owe pierwsze «kogucie» pamflety wymierzone były w Ludwika VII i Filipa Augusta, czyli akurat królów, którzy uznali oficjalnie za symbol Francji kwiat lilii wywodzący się z ikonografii chrześci­ jańskiej i z Galami niemający nic wspólnego. Jest to również epoka, w której nowofrancuskie coq, zaczyna wypierać postłacińskie jal na określenie naszego pta­ ka, kiedy więc właśnie skojarzanie go z Galami staje się dla mieszkańców Francji coraz mniej zrozumiałe. Cóż więc tłumaczyć może fakt, że w końcu XIII wieku powracają nagle triumfalnie i kogut, i miraże dziedzic­ twa po Wercyngetoryksie? - Powody są ściśle politycz­ no-ideowe. Potężniejąca Francja zaznaczyć chce swo­ ją niezależność zarówno od papieży (tradycja łacińsko-rzymska), jak i Cesarstwa (tradycja germań­ ska). Dla potrzeb zaznaczenia odrębności następuje więc wskrzeszenie Galów i pamięci o nich. Galów nie­ zależnych i niepodległych, tych sprzed podbojów Ju­ liusza Cezara. Ze byli poganami? - To w tej chwili nie­ ważne. Nie ma tu nic spontanicznego. Jesteśmy w obliczu przemyślanej i konsekwentnej machinacji historyczno-polityczno-ideologicznej. Zestaw doktryn podważających zależność Kościoła francuskiego od Rzymu nazwany zostaje przez profesorów Sorbony, po długich deliberacjach przynoszących honor ich znajo­ mości kultury antycznej „proklamacją swobód gallikańskich” (1407). Kości zostały rzucone. Zaraz pojawi się „gallikanizm polityczny”, ustalone zostanie pocho­ dzenie Galów od Trojan etc. Niech sobie nieprzyjacie­ le kpią z kogutów. My właśnie będziemy się nimi szczy­ cić! Karol VII (panowanie 1422-1461), Karol VIII (1483-1498), Ludwik XII (1498-1515) nadają sobie w dokumentach przydomek „Gallus”, równoważny z kogutem. Franciszek I (panowanie 1515-1547) opła­ cił - pisze Pastoureau - „istny program rehabilitacji galijskiego koguta. Ma on być symbolem przenikliwo­ ści, godności, odwagi, być powiązany ze słońcem, z Marsem i z Merkurym. Specjaliści od mitologii, astrologii, historii i archeologii zobowiązani zostają do odnalezienia wszystkich danych świadczących o domi­ nującej roli koguta w naturze i kosmosie”. Tak na­ maszczony Gal-kogut powraca do narodowej emblematyki. Oto awers medalu wybitego w 1601 dla uczczenia narodzin delfina - przyszłego Ludwika XIII. N a otoku napis: Regnis natus et orbis. Pośrodku gołe dzieciątko trzymające w ręku kwiat lilii. Przed dzie­ ciątkiem, jakby wychodzący na jego spotkanie, kogut. Jeszcze niewielki, z zamkniętym dziobem. Ale to się za chwilę zmieni. Już w dekoracjach pałacu wersalskiego koguty strzegące kwiatów lilii będą potężne, bojowe i majestatyczne. Charles Le Brun, który projektował płaskorzeźby i stiuki, dostał w tej mierze kategoryczne dyrektywy Ludwika XIV. Prawdziwy triumf przeżywa jednak kogut dopiero w czasach rewolucji. Łączy bo­ wiem w sobie i ciągłość państwa, i tradycję antymonarchiczną (toż Wercyngetoryks walczy z Juliuszem, który został cesarzem-krwiopijcą i aspekt ludowy ko­ guta z podwórka). „W 1790 - raz jeszcze odwołajmy się do Michela Pastoureau - Zgromadzenie Narodowe 296 �TRADYCJA Ludwik Stomma przyjmuje wniosek, żeby oficjalnym. godłem Republiki został kogut siedzący na szczycie sankiulockiej piki, ze skrzydłami rozpostartymi, jakby szykował się do boju. N a dole dewiza: Canat expugnatque vicissim («Na prze­ mian śpiewa i rwie się do walki»). Projekt ostatecznie nie został przyjęty, kogut znalazł jednak miejsce na monetach, pieczęciach i sztandarach. Wraz z nim ga­ lijskie korzenie. Apoteoza Galii jako pierworodnej oj­ czyzny osiągnie potem swoje ekstatyczne szczyty pod­ czas pierwszej wojny światowej, kiedy jakiekolwiek germańskie odwołania stawały się bez mała zdradą na­ rodową. Powstaje oczywiście w tym momencie pytanie: co zrobić z samą nazwą „Francja” odnoszącą się nie tylko do dziejów niegalijskich, ale wręcz do Galów - wrogów i prześladowców? W szkolnych podręcznikach historii pojawia się „Francja” deus ex machina: „Przed dwoma tysiącami lat Francja nazywała się Galia. Potem zmie­ niła imię i nazywa się Francja”. Albo: „Karol Łysy pa­ nował” nad większą częścią Galii. Jego królestwo nazy­ wało się Francja”, czy jeszcze: „Potomkowie Karola Wielkiego podzielili między siebie cesarstwo. Jeden z nich objął władzę nad krajem, który nazwano Fran­ cja”. Żaden z podręczników nie wspomina, choć było­ by to wysoce wychowawcze, że Frankowie tłumaczy się na „ludzie wolni”. Bo tłumaczy się wprawdzie dumnie, ale ze starogermańskiego... Suzanne Citron (Le mythe national — l'histoire de France en question, Paris 1987) wykazuje, że właściwie, aby całkowicie przemienić' hi­ storię narodową i dostosować ją, jako „odwieczną tra­ dycję” do potrzeb ideologiczno-politycznych, nie trzeba nawet uciekać się do fałszu. Wystarczy jedne fakty opatrywać dogodnym komentarzem, inne zaś pozosta­ wić same sobie. Galia zmieniła nazwę i nazywa się Francja. Czy naprawdę wiele jest tych nietaktownie dociekliwych osób, które zapytają się: dlaczego? Uwagi Suzanne Citron nie stosują się bynajmniej tylko do historii Francji. Przenieśmy się do Polski. W roku 1036 mają tu miejsce niepokojące wydarzenia. N a skutek „reakcji pogańskiej” wnuk Bolesława Chro­ brego, syn Mieszka II i Rychezy - książę Kazimierz przepędzony zostaje z kraju, w którym następuje zupeł­ ny chaos, pognębiony jeszcze najazdem czeskim w 1033. Rzecz kończy się jednak happy endem. „Kazi­ mierz Odnowiciel (to dumne miano dostał właśnie dla­ tego - LS) z drużyną liczącą 500 rycerzy, zwerbowaną w Niemczech dzięki pomocy matki Rychezy i króla Nie­ miec Henryka III, zaniepokojonego wzmocnieniem swojego czeskiego lennika Brzetysława, powrócił do kraju, zajął Wielkopolskę i Małpolskę...” (Kronika Pol­ ski Pod redakcją Andrzeja Nowaka, Kraków 1998). „Sam książę Kazimierz powrócił wraz z polsko-węgiersko-niemiecką drużyną 500 wojów do Polski. Stan, w jakim zastał kraj, był fatalny” (Patrycja Ksyk-Gąsiorowska w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999). „Henryk III (...) udzielił wygnanemu Kazimie­ rzowi pomocy, która umożliwiła mu powrót do kraju za­ pewne już w końcu 1039 r.” (Tadeusz Manteuffel w: Zarys historii Polski. Warszawa 1979). „Nie wiadomo kiedy ruszył” Kazimierz do Polski; zaopatrzony przez Henryka III w oddział, złożony z 500 rycerzy» (Bene­ dykt Zientara w: Poczet królów i książąt polskich”, War­ szawa 1980). „Przy pomocy zbrojnej Henryka III odzy­ skał Kazimierz w 1039 władzę w Wielkopolsce i Małopolsce”. (Jan Tyszkiewicz w: Encyklopedia historii Polski —dzieje polityczne, Warszawa 1994). „Nowy król niemiecki Henryk III (1017-1056) zaniepokojony wzmocnieniem Czech pomógł Kazimierzowi I w powro­ cie do Polski (przekazał mu 500 rycerzy). Młodego księ­ cia poparli również krewni matki Rychezy (córki Erenfrieda Ezzona, palatyna reńskiego, i Matyldy, córki cesarza Ottona II - LS). Kazimierz stłumił anarchię i przywrócił w kraju porządek.” (Jerzy Serowiec i Hali­ na Niemiec, Dzieje Polski w datach, Warszawa 2005). „Na przełomie 1038/1039 lub w 1039 r., po wcześniej­ szym pobycie na Węgrzech i w Niemczech, złożeniu hołdu cesarzowi Konradowi II i otrzymaniu od niego pomocy w postaci 500 rycerzy, Kazimierz wrócił do kra­ ju. Kraj pogrążony był w chaosie wewnętrznym.” (Józef Dobosz w: Słownik władców polskich, Poznań 1997). Cy­ taty można mnożyć bez końca. Mniejsza z tym, czy udzielił pomocy Kazimierzowi Konrad II, czy Henryk III (nieubłagana chronologia wskazuje, że to raczej Józef Dobosz jest w błędzie). Mniejsza też o to, jaki był skład narodowościowy owej pięćsetki rycerzy, która wsparła Kazimierza (jedna jedyna w całej historiozofii polskiej, i bez żadnych podstaw źródłowych, Patrycja Ksyk-Gąsiorowska odnajduje między nimi Polaków). Pewni, lub prawie pewni możemy być tylko dwóch rzeczy: że ryce­ rzy było około pięciuset i że opłacił ich niemiecki wład­ ca. Innymi słowy państwowość polska (a przynajmniej ciągłość owej państwowości) oraz chrześcijaństwo (a przynajmniej jego ciągłość w Polsce) w dziwnych la­ tach 1037-1040 ocalone zostało przez zbrojną pomoc niemiecką. Tyle że tego komentarza nie znajdziemy w żadnym z polskich podręczników. Dowiemy się z nich, owszem, że Bolesław Chrobry spotkał się roku tysiącznego w Gnieźnie z Ottonem III. Spotkać się brzmi to jak kolega z kolegą, czy szef państwa z szefem państwa innego. Komentarza, że spotkał się podwładny z przełożonym (które to przełożeństwo poddany w peł­ ni uznawał), nie spotkamy już w żadnych podręczni­ kach szkolnych, nigdzie, poza napisanymi w języku dziesięciu zaklęć specjalistycznych, erudycyjnych pra­ cach dla wybranych. Natomiast mityczna na dziewięć­ dziesiąt dziewięć procent historia nieszczęsnych dzieci głogowskich (1109) weszła do kanonu opowieści naro­ dowych - sam pisałem o tej bohaterskiej legendzie obo­ wiązkowe wypracowanie, gdyż tutaj akurat komentarz, jednoznaczny komentarz, musi już być obecny. W Pol­ sce owa „tradycja” służy petryfikowaniu modelu mę­ czeńskiego narodu ściśniętego w cęgach między Rosją 297 �TRADYCJA Ludwik Stomma (tu dopiero manipulatorzy mogą sobie poszaleć!) i Niemcami. Wystarczy jednak dłuższa w czasie zmiana wektorów politycznych i tradycja też się zmieni. Inne będą bajki i inne, co genetycznie zabawne, będą Polacy prawdy „wysysać z krwią matek”. W 1983 ukazała się nakładem wydawnictwa uni­ wersyteckiego Cambridge i przetłumaczona dotąd na kilkadziesiąt języków, czy na polski - nie wiem, praca pod redakcją Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera The Invention of Tradition [Wynalezienie (albo 'wynaj­ dywanie') tradycji]. Parę słów o autorach. Eric Hobsbawm uchodzi za jednego z największych współcze­ snych historyków idei, a jego Narody i nacjonalizmy od 1980 są dziełem, bez odniesienia się do którego żaden amerykański czy angielski student nauk humanistycz­ nych nie może liczyć na zaliczenie magisterium. T e­ rence Ranger jest z kolei antropologiem, afrykanistą, którego zasługi, a to już właściwie więcej, niż można powiedzieć, uznali oficjalnie i Claude Lévi-Strauss, i Georges Dumézil. Współpracowali też przy The In­ vention of Tradition między innymi: Hugh Trevor-Ro­ per, autor Catholics, Anglicans and Puritans, David Cannadine, specjalista od dziejów i genealogii arysto­ kracji angielskiej, czy Bernard S. Cohen, który odwa­ żył się poruszyć jakże delikatną kwestię stosunków hindusko-angielskich w sposób zupełnie inny, niż po­ dejmowała go literatura wiktoriańska. Powołuję się, co doprawdy nie jest w moim zwyczaju, na te autory­ tety, żeby uprzytomnić znaczenie samego tytułu. Sta­ rałem się pokazać, jak dalece zmanipulowana jest „tradycja” francuska, dorzucając nieśmiało półtora przykładu z historii polskiej. Hobsbawm i Ranger pod­ jęli się czegoś nieskończenie bardziej patetycznego. Udowodnili oto, że „tradycja” angielska, kraju, gdzie tradycja jest świętością i reguluje zasady postępowa­ nia, jest również elementem „gry wychowawczej”, któ­ ra w danej epoce miała wychować obywatela, który gi­ nąłby za Anglię, tak mu się miało wydawać, z patriotycznym i dżentelmeńskim oddaniem, nie zda­ jąc sobie sprawy, że swoją śmiercią uprawomocnia tyl­ ko mit. „Wynajdywanie tradycji” dotyczy oczywiście nie tylko Europejczyków i nie tylko grup narodowo­ ściowych. Zawsze jednak, oprócz eksponowania jed­ nych (zreinterpretowanych pozytywnie) faktów kosz­ tem innych, przemilczanych, wzmiankowanych bez komentarza lub zreinterpretowanych negatywnie, to­ warzyszy wynajdowaniu tradycji generalizacja grupo­ wa. Weźmy na przykład zdanie: „W 1863 roku Polacy powstali przeciw zaborcom”. Otóż nie przeciw „zabor­ com”, ale tylko jednemu z nich. Nie „Polacy”, ale drobna ich część, podczas gdy znacznie większa część miała do powstania stosunek negatywny, lub wręcz, jak część chłopów, czynnie przeciw niemu występowa­ ła. To już nie jest brak historycznej precyzji, ale wła­ śnie całkowita, stronnicza reinterpretacja dla bieżące­ go użytku. „Naród polski przeciwstawiał się komunistom”. Pomińmy już użytkowanie słowa „ko­ muniści”, mającego bardziej charakter inwektywy, nie słowa opisującego rzeczywistość ustrojową. Ale „na­ ród polski”? - Co zrobić wówczas z trzema milionami członków PZPR (wraz z rodzinami to już 12-15 milio­ nów) i z następnymi milionami, które sobie po prostu żyły, zadowolone, że mają pracę i mogą uprawiać ogró­ dek. Fałsz staje się jeszcze jaskrawszy, kiedy pojęcia „naród”, „patriotyzm”, przerzucać zaczynamy w czasy, kiedy one zgoła nie istniały lub miały radykalnie inne znaczenie. Czym jest „naród francuski” podczas Wiel­ kiej Rewolucji? - Czy obejmuje on „emigrantów”? A Wandejczyków? A mieszczan lyońskich? A panią Marie-Fontaine Harel, która ukrywała opornego (réfrataire) księdza, który z wdzięczności wymyślił dla niej formułę sera Camambert bardziej dziś popularne­ go symbolu Francji niż Robespierre i gilotyna? Takie niuanse nie zaprzątają jednak ideologów, a historia do bieżącego użytku, tradycją też zwana, nie jest przecież niczym innym niż ideologią właśnie. Manipulacja ide­ ologiczna nie musi operować fałszem w dosłownym słowa znaczeniu. Zestawmy dwa zdania: „W PRL ist­ niała cenzura” i „W 1968 Dziady Mickiewicza zostały zdjęte z afisza Teatru Narodowego”. Każde z osobna jest prawdziwe. Razem wywołują one jednak wrażenie, co potwierdzają sondaże (ponad 50% urodzonych po 1985 jest o tym przekonanych), że twórczość klasyków romantyzmu była w PRL cenzurowana i zakazywana. „Robespierre był zwolennikiem terroru”. „Ofiarą ter­ roru padli zaatakowani przez Robespierre'a Danton i jego zwolennicy”. Znowu oba stwierdzenia obiektyw­ nie odpowiadają rzeczywistości. Czy jednak słyszący je może się domyślić, że Danton i jego zwolennicy byli właśnie promotorami i ideologami terroru? Nieporo­ zumieniem byłoby jednak systematyczne doszukiwa­ nie się manipulacji. O wiele częściej winne „wynajdy­ wania” tradycji są powielane przez środki masowego przekazu (ongiś przez pieśń dziadowską, trubadurów i „wieść gminną”) stereotypy. Dlaczego Zawisza Czarny był „czarny”. Od razu po­ jawia się, poświadczone przez ikonografię (m.in. Janu­ arego Suchodolskiego „Bitwa pod Grunwaldem”, Mi­ chała Byliny „Zawisza Czarny i Jan Aragoński potykają się na turnieju rycerskim”, ilustracje Micha­ ła Borucińskiego i Włodzimierza Tetmajera do Zawi­ szy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera, rycina Corsiego Zawisza Czarny etc.), wyobrażenie wojowni­ ka w czarnej zbroi, na czarnym, potężnym koniu. Tymczasem Zawisza był „Czarny” z tego najprawdopo­ dobniej najprostszego powodu, że był brunetem, co zresztą wydaje się rodzinne, bo jego brat to Piotr Kru­ czek, a więc również czarnowłosy. Inny Zawisza, stryj słynnego kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (1389-1455), to z kolei Zawisza Czerwony. Czerwony, tym razem wiemy to na pewno, gdyż był rudy. „Mamy wprawdzie mało świadectw, jak się ubierał Zawisza - 298 �TRADYCJA Ludwik Stomma pisze Anna Klubówna (Zawisza Czarny w historii i le­ gendzie, Warszawa 1974), ale na przykład na soborze w Konstancji wystąpił w czasie okazałej uroczystości strojnie, bardzo barwnie i przybrany w jakieś pióra, a w owej nieszczęsnej bitwie pod Golabcem w 1428 ro­ ku, gdzie poległ, miał na sobie zbroję błyszczącą (jasną - LS”). Dlaczego pomijać te świadectwa, a stwarzać wizje bez pokrycia? Zaraz odpowiemy dlaczego. N a ra­ zie ze smutkiem przyznać musimy, że Anna Klubówna mało drąży ów wątek „jakichś piór”, w które przybra­ ny jest Zawisza Czarny na soborze. Opowiada oto K a­ rol Szajnocha (Jadwiga i Jagiełło, Warszawa 1974): „Upodobawszy sobie, dalej, hełmowe ozdoby, czyli z niemiecka ‘klejnoty’ rycerstwa zachodniego, przybra­ li wielmoże rycerscy do swych dawnych herbów podobneż hełmu i oznaki na hełmie i nazwali te zmienio­ ne tak herby z cudzoziemska klejnotami, a siebie samych klejnotnikami. Widząc, jak zazdrośnie rycer­ stwo zachodnie przywłaszczyło sobie zaszczyt noszenia sukien czerwonych, postroili się rycerze polscy w ta­ kież szaty szkarłatne, pierwowzór późniejszej karma­ zynowej oznaki starożytnego szlachectwa. (...) Względnie do uchwał synodów starodawnych, wzbra­ niających długim, utrefionym kędziorom przystępu do kościołów i zgodnie z odpowiednim temu zwyczajem, podgalała albo podstrzygała rycerska szlachta polska włosy nad czołem (...) Jak pasowanym rycerzom za­ chodnim, tak i rycerskiemu panu polskiemu wisiał u szyi do późnych czasów złoty z kosztowną spinką łańcuszek i tkwił na palcu sygnet herbowy, nieodzow­ ne znamiona dostojnego szlachectwa”. Szajnocha wielce jest delikatny. Spinka... łańcuszek..., a obok trubadurzy liryczne wznoszące tony. Najsłynniejszy z trubadurów środkowego średniowiecza to Wilhelm z Akwitanii (1071-1127). Pisze o nim Richard Barber (Rycerze i rycerskość, Warszawa 2000): „Poematy Wil­ helma, jak też utwory innych trubadurów, tworzących we wczesnym okresie rozwoju tej poezji, zawierają wie­ le niespodzianek, zwłaszcza gdy oczekuje się tylko dworskich i uprzejmych słów czy wyrażeń. Pierwsza grupa poematów Wilhelma to utwory raczej obsce­ niczne, które pewnie powstały dla urozmaicenia czasu spędzanego z przyjaciółmi na piciu i zabawie, tak jak w satyrze Peire'a d'Auvergne (1150-1200 - LS): 'dla głosu trąb, pośród zabawy i śmiechu'. Stosunek do ko­ biet jest nawet grubiański, język sprośny, punkt widze­ nia czysto męski. Są to raczej fantazje erotyczne zwią­ zane z fizjologią i ciałem...”. Richard Barber chciałby to uważać za wyjątek. Niestety, przeczytajmy choćby Sirventes Peire Vidala (1171-1205), a znajdziemy tam obscena, które i dzisiaj wydałyby się nam szokujące. Rycerze zresztą nie ograniczali się bynajmniej do spin­ ki i łańcuszka. Nie dość, że malowali włosy „pasmami na różne kolory” (Leon Gautier, La Chevalierie Paris 1959), malowali również powieki, rzęsy i (sic!) zęby! Rycerz z Burgundii Armand de La Clozuet zasłynął tym, że miał zęby w dwunastu kolorach, skomponowa­ ne tak, „iż czerwone widać było tylko po bokach, z przodu zaś zielonymi i białymi świecił, które jego dziedziny barwy wyznaczyły”. Tutaj drobny żal mamy do Anny Klubówny, że nie wgłębiła się w owe pióra Zawiszy Czarnego. N a pewno też musiały coś znaczyć. N a jaki kolor miał zaś Zawisza umalowane włosy i zę­ by, tego niestety, w braku źródeł stwierdzić na pewno nie możemy. Jedno jest pewne, że za wzór dla harcerzy nadaje się nieszczególnie. „Polegać jak na Zawiszy” to także jest zdanie, którego sens nie do końca jest ja­ sny. - Julian Ursyn Niemcewicz, który wprowadził je do tradycji (właśnie!) polskiej, pisał: „Zawisza Czarny, gdyż z tego imienia Znany był później u świata, W ciężkiej kolczudze, nie tknąwszy strzemienia, Lekko wskoczył na bachmata I gdy wesoło wpośród szranków pląsał, Wywijał mieczem, kopiją potrząsał. Wkrótce się wsławił czyny walecznemi I tak śmiałość/ jego znano, Ze w Niemczech, Włoszach i tureckiej ziemi, Kiedy kogo wychwalano, Przysłowiem było bojów towarzyszy Polegaj na nim jakby na Zawiszy”. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Nie bardzo tu wiadomo, w czym owo poleganie „na Zawiszy” ma się przejawiać. Jeśli chodzi o prawdo­ 299 �Ludwik Stomma mówność? - Aubri le Bourgoing stwierdza i podaje drastyczne przykłady, że obowiązkiem wasala było po­ pieranie swego seniora nawet w sprawach moralnie dyskwalifikujących. Chodziłoby więc tylko o ślepe po­ słuszeństwo? - I ono rozumiane było w czasach rycer­ skich zupełnie inaczej niż dzisiaj, a niż w regulami­ nach harcerskich w szczególności. Dużo bliżej był już Juliusz Słowacki: „Będą się kładły wezgłowia, A po nim oprócz przysłowia Smętnego, co długo się słyszy: Polegaj jak na Zawiszy, Więcej nic... nic nie zostanie”. Bo też rzeczywiście zostaje tylko przysłowie, przy tym wyrwane z kontekstu i nie do końca wiadomo, o czym nam mówiące. „Przysłowia sobie przeczą? - Dlatego właśnie są mądrością narodów” - pisał Stanisław Jerzy Lec. Warto jednak zwrócić uwagę, że wyrwanie z kon­ tekstu jest niezbywalnym warunkiem tworzenia „trady­ cji”. Harcerski rycerz, czy będzie nim Zawisza Czarny, czy Lis z Targowiska, czy Zyndram z Maszkowic, nie może być, kim być musiał: uperfumowanym i umakijażowanym rzeźnikiem-zapaśnikiem. Piast, gdyby istniał realnie, musiałby zapewne być poddanym cesarza Rze­ szy, ale być takim nie może. Po co jednak wnikać w aż tak odległe dzieje. Józef Piłsudski nie mógł być socjali­ stycznym bojówkarzem. To też jest nie do pomyślenia. Organizując tradycję, musimy więc przepisywać historię (o tym już była mowa) lub przyzwolić na ignorancję. To drugie jest o tyle proste, że wyobrażeniami zbiorowymi rządzą nie uczeni (z których też drobna tylko część za­ daje sobie pytania o realność rzeczy), ale media i usta­ nawiająca tradycję propaganda. Częściej jeszcze przypa­ dek. W tradycji polskiej za postać wielką, która nawet ma być ponoć kanonizowana, uchodzi Romuald Trau­ gutt. Nie wiem, czy można znaleźć lepszy przykład, w którym obowiązująca hagiografia tak bardzo oddala­ łaby się od rzetelnej biografii. Tak się oto składa, że ka­ rierę wojskową i szybkie awanse zyskał Romuald Trau­ gutt, tłumiąc powstanie węgierskie w 1848 (walczył więc przeciw innemu naszemu bohaterowi narodowe­ mu - Józefowi Bemowi) i podczas wojny krymskiej. Ob­ jąwszy przywództwo powstania styczniowego w paź­ dzierniku 1863, a więc w momencie, gdy wszystko było już definitywnie przegrane, wydawał rozkazy niemające się, nijak do rzeczywistości i, przy ich rzetelnej lekturze (której, zważywszy okoliczności, nie warto poświęcać uwagi), całkowicie go ośmieszające jako polityka i stra­ tega. Dlaczego wszedł więc do narodowego panteonu? - Właśnie dlatego. Powstanie 1863 było od samego po­ czątku polityczną i militarną niedorzecznością. Anali­ zując więc poczynania starających się ratować cokol­ wiek z tego, co uratowane być nie mogło, natrafiamy zawsze i w sposób nieunikniony na polityczne nieudacz- TRADYCJA nictwo i śmieszności. Nie dotyczy to tylko człowieka, który władzę przejął w momencie, w którym politykowanie było już tylko zupełnym pozorem, więc i rozlicza­ nie jego efektów nie ma najmniejszego sensu, po paru miesiącach został ujęty i stracony, co zapewniło mu ma­ jestat męczeństwa. Tym razem mamy więc do czynienia ze swoistą ironią tradycji. Nie do końca jednak. Owa ironia (która nie jest nią w pamięci społecznej) aż prosi się bowiem o wykorzystanie. Wyrwany z kontekstu hi­ storycznego Traugutt może stać się więc symbolem nie­ podległościowym (co na to Węgrzy?), antyrosyjskim (był wprawdzie oficerem rosyjskim, ale przeszedł na drugą stronę), wreszcie katolickim, gdyż osobiście, szczególnie w ostatnich miesiącach życia, miał być bar­ dzo praktykujący. Czegoż więcej dla „tradycji” potrze­ ba? Podobnie dziwnych, czy dziwniejszych przypadków (Traugutt rzeczywiście stracił życie w patetyczny spo­ sób) można znaleźć ogromne ilości w pamięci wszelkich grup społecznych, etnicznych etc. O czym to świadczy? - O podwójnym: mitycznym i utylitarnym charakterze tradycji, który powoduje (znów wracamy do Rolanda Barthesa), że nie jest ona tworem „zastanym”, „wyssa­ nym z mlekiem matek”, ale wręcz przeciwnie: przy­ właszczając sobie ów atrybut „odwieczności” podlega w rzeczywistości ciągłym zmianom wynikającym zarów­ no z przemian społecznych w grupach odwołujących się do niej, jak też z manipulacji czy zwykłych pomyłek. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44bbb4c55f7fe9fb4be0625027b971d9.pdf 482580ae3ff3a1340bf9b24f242c16d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4351 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4049 Title A name given to the resource Magia dzisiaj : rozważania o metodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.131-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma MAGIA DZISIAJ. ROZWAŻANIA O METODZIE* „Bobeobi warg zaśpiewy Weeomi wejrzeń śpiewy Pijeeo brwi dośpiewy Lijeeje owal zarys Gzi-gze-gzo łańcucha śpiew Tak na płótnie rozpiętym współzależności jakowychś Poza wszelkim wymiarem żyła Twarz" (Wielemir Chlebnikow) Najwspanialszą ze swoich prac — „Totemizm dzisiaj" otwiera Claude L e v i - S t r a u s s symptomatycznymi sło­ w a m i : „ Z totemizmem jest podobnie j a k z histerią". Jak z histerią? — Dokonany przez Antoniego Kępiń­ skiego opis jej objawów w pełni porównanie to w y j a ­ śnia: „... w k o n w e r s j i histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto; to, co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów (...) oddziela się od całości..." . Istotą tak zwanego „myślenia mityczne­ go" organizującego wszelkie przejawy k u l t u r ludowych l u b plemiennych, jest wszakże ciągłe przyrównywanie mikrokosmosu otaczającego świata do zorganizowanego, uporządkowanego i koherentnego makrokosmosu; tłuma­ czenie mających w mikrokosmosie miejsce zjawisk i p r o ­ cesów przez ich „udział w sensie u n i w e r s a l n y m " . W ramach takiego systemu myślenia, element oddzielony od całości, od w i z j i makrokosmosu, od modelu ś w i a t a , przestaje żyć — umiera — znika. Totemizm jest h i ­ sterią? — Nie ma więc totemizmu. Tak oto, czego nie zauważyli dotąd egzegeci, już w pierwszym zdaniu swego dzieła zawarł Levi-Strauss jego pointę. Reszta była t y l k o ilustracją. 2 8 1 za wiele rokującej, słuszności. Levi-Strauss udowodnił jednak, iż zamiast wspinaczki po ... plecach, znacznie zdrowiej jest czasami — śladem Heraklesa — stanow­ czo się z niektórymi spośród olbrzymów rozprawić. A b y lepiej jednak zrozumieć znaczenie wystąpienia autora „Antropologii s t r u k t u r a l n e j " , j a k i postawę jego n a u ­ k o w y c h adwersarzy, cofnąć się na chwilę musimy do historii. „Złuda t o t e m i z m u " mamiła wszelako etnologów przez długich j e d e n a ś c i e dziesięcioleci. E. B. Taylor, W. Robertson-Smith, J. Frazer, J. F. Mc Lennan, F. Ratzel, A. L . Kroeber, A . V a n Gennep, B. M a l i n o w s k i , A . R. R a d c l i f f e - B r o w n , U . Mc Connel, A . P. Elkin... wspania­ ła lista l u m i n a r z y kreujących fikcję lub toczących bez­ nadziejną walkę o jej utrzymanie, wystrzegających się uparcie b r z y t w y brata Ockhama. „Jeżeli badaczowi n a u ­ kowemu uda się sięgnąć wzrokiem nieco dalej, niż uda­ wało się to jego poprzednikom — mało w t y m jego własnej zasługi, a cenić go w a r t o za to jedynie, że potrafił, jak b a j k o w y L i l i p u t , stanąć mocno na r a m i o ­ nach olbrzymów." — napisał pompatycznie P. Sztompka i jest w t y m zapewne wiele bezpiecznej, acz nie G. Cocchiara , J. Poirier , czy A . W a l i g ó r s k i za­ pewniają jednobrzmiąco, iż w pierwszym okresie swo­ jego rozwoju naukowa etnologia (a za takową uznają ją mniej więcej od r o k u 1851 — wydania „League of the I r o q u o i s " L . H . Morgana) ulegała przemożnemu wpływowi trzech orientacji filozoficznych: osiemnasto­ wiecznego racjonalizmu, ewolucjonizmu D a r w i n a i Spen­ cera, oraz p o z y t y w i z m u Comte'a. Consensus faoit legem — pogląd ten zadomowił się więc w różnorakich pod­ ręcznikach historii etnografii, stając się przyczyną w i e ­ lu istotnych nieporozumień. W y n i k a to z jego pozor­ nej, a przez to mylącej precyzji. W rzeczywistości bo­ w i e m za wyjątkiem Lorda A v e r b u r y , J. Lubbocka, P. Topinarda i T. Waitza, etnologowie — prekursorzy z drugiej połow*y X I X wieku nie zdradzali większego zain­ teresowania filozoficzną spekulacją; toteż kształtowała ich nie tyle lektura „Cours de philosophie positive" (6 tomów „pisanych ciężko i r o z w l e k l e " ) , czy „Zasad socjologii" Spencera, co szeroko pojęta światopoglądo­ wa formacja epoki. Jeżeli zaś epokę ową przyjęło się — upraszczając — określać mianem „pozytywisty­ cznej", to chodzi t u o pozytywizm sensu largissimo, j a ­ ko że wlicza się doń cały wachlarz orientacji f i l o z o f i ­ cznych (socjalizm, ewolucjonizm, H . Taine'a, E. Renai:a... a niektórzy skłonni są łączyć z n i m nawet k a ­ tolicki modernizm ), prawoźnawczych , l i t e r a c k o - h i storiozoficznych "... a przede wszystkim polityczną i eko­ nomiczną ideologię liberalizmu. Tak więc wśród ojców * Trzy wyraźne etapy wyróżnić można w dziejach naukowej r e f l e k s j i nad magią: względnie jednolity okres dziewiętnastowiecznego pozytywizmu, okres r e a k c j i antypozytywistycznej i sporów lat od 1916 r. aż po ok. 1955 r. i wreszcie okres współczesny, w którym wiodą­ cą rolę przyjęła przede wszystkim orientacja s t r u k t u ­ ralna. Zrozumienie trendów, tendencji t y c h przemian, które doprowadziły summa s u m m a r u m do zakwestio­ nowania samego pojęcia „magii" umożliwi nam spoj­ rzenie z nowej perspektywy na zjawiska ludowej k u l - t u r y duchowej, na dotyczące ich konkretne materiały. Konieczne w y d a j e się jednak zrozumienie, iż owa per­ spektywa nie jest w y n i k i e m dowolnego i arbitralnego doboru miejsca obserwacji, lecz trwającego przeszło 150 lat procesu e l i m i n a c j i i poszukiwań. Paradoksem jest przy t y m , iż dla rozszerzenia horyzontów trzeba było z wyżyn cywilizacji zejść na dół — stanąć ramię w r a ­ mię z „ciemnym Poleszukiem". Właśnie ów paradoks jest niejako przedmiotem niniejszego artykułu, będą­ cego wstępem do dalszych rozważań nad magią. 4 5 e 7 8 9 10 11 12 13 11 16 l e 131 �duchowych raczkującej etnologii bardziej może niż o M i l l u i L i t t r e ' m , pamiętać należałoby o Gladstonem, Vernem, Edisonie, Courbecie, Mc Dougallu — tych wszy­ stkich, którzy jak Settembrini z „Czarodziejskiej góry" przekazywali otoczeniu credo owych lat: „Rozsądek i nauka odegnały cienie spowijające duszę ludzkości (...) Codziennie na nowo hartowane w walce, te dwie potę­ gi wyzwolą wreszcie człowieka i poprowadzą go drogą postępu i cywilizacji k u coraz jaśniejszemu i czystsze­ m u światłu" . 18 Zaiste optymistyczne to były czasy. I nie dziwić się nadziejom. Ludzie rodzili się, pokolenia dorastały w świecie krzepnącym jeszcze (1861 zjednoczenie Włoch, 1866 utworzenie Związku Północnoniemieckiego), ale wyważonym już i stabilnym. Sześćdziesiąt cztery lata panowania królowej W i k t o r i i , sześćdziesiąt osiem — Franciszka Józefa. Po r o k u 1848 jedno t y l k o starcie francusko-pruskie (1870—1) zakłóciło bezruch spokojnej Europy. Już bowiem w o j n y : k r y m s k a (1853), sardyńsko-francusko-austriacka (1859), a nawet austriacko-pruska (1866), były z perspektywy większości europejskich cen­ trów k u l t u r y k o n f l i k t a m i l o k a l n y m i , odrealnionymi do­ datkowo przez postromantyczną legendę („Pułkownik t y l k o dotykał ust i na prawo i na lewo słał pocałunki. Л tymczasem śnieg różanych listków zasypywał złote k i r y s y , hełmy i parskające konie..." ) . Cóż dopiero mó­ wić o wypadkach lat 1875—8, 1885 i 1897 na Bałkanach, czy powstaniu polskim 1863; t y m — prócz entuzjazmu kontestującej młodzieży (kiedyż jej nie ma!) — oszczę­ dzono nawet kwiecie na kirysach. W Europie „przez d u ­ że E " pan B e l l wynajdował w t y m czasie telefon, pani Lanston — d r u k a r s k i monotyp, Edison — żarówkę, Re­ mington — maszynę do pisania... W M o s k w i e powstaje biblioteka przy Muzeum N . P. Rumiancewa (dzisiaj — b i ­ blioteka ZSRR i m . Lenina), w Rzymie — Biblioteka Nazionale , w Berlinie — Schweizerische Landesbibliothek . Jasno oświetlone b i u r k o z maszyną do pisania i telefo­ nem, zacisza księgozbiorów lub l a b o r a t o r i ó w , coraz sprawniejsze w y d a w n i c t w a . Czegóż więcej naukowcom do szczęścia potrzeba? — I wielkie stronice pokrywają się schludnymi rzędami liter. Śmiałe pomysły, cudowne teorie, analizowane przez epigonów z szacunkiem i prze­ konaniem o ich wadze, ale dojrzewające w wygodzie wiktoriańskiego fotela, podczas gdy zza okna dobiega zgiełk Międzynarodowej Wystawy — j a r m a r k u postępu i współpracy... Wówczas żadne słowa nie wydają się zbyt wielkie, zbyt ś m i a ł e . Każdy też wówczas czuje się liberałem, a zarazem f i l a n t r o p e m żądnym obdarzania zacofanych bliźnich o k r u c h a m i rozumnej cywilizacji, f nie chodzi t u o mało wreszcie istotny f a k t p r a k t y k o ­ wania lub nie badań terenowych, na który — n i c z y m na jakieś panaceum — powołują się ciągle historycy etnologii, lecz o zasady myślenia, widzenia przedmiotu badań. w 2 0 21 2 2 n 24 Na t y m poziomie marzenia epoki, słowa w i e l k i e i śmiałe, stawały się metodologicznymi założeniami, za­ sadami naczelnymi naukowych dywagacji etnologów. Cztery spośród nich wydają się najważniejsze: 1 — pogląd, iż nowożytna k u l t u r a europejska, któ­ ra stworzyła empiryczną naukę, stanowi najdoskonal­ sze osiągnięcie ludzkości ; 2 — iż psychika ludzka na wszelkich stopniach jej rozwoju jest tożsama ; 3 — iż wszelkie zmiany przebiegają w sposób cią­ gły, a więc można zrozumieć dowolny stan jakiegoś układu, gdy się zna jego stan uprzedni i siły, które na niego działają. 4 — zaczerpnięte z liberalnej koncepcji atomizmu społecznego a utrwalone przez teorię k u l t u r y H . Taine'a 25 26 132 przekonanie, iż każda całość rozłożyć się daje na sumę swoich składników. Różni etnologowie akcentowali mniej lub bardziej poszczególne z powyższych tez; bez ryzyka można j e d ­ nak stwierdzić, że zarówno dominująca w ludoznawstwie lat 1860—1900 szkoła ewolucjonizmu, jak i docho­ dzące do głosu od około 1890 r . niejednolite grupy tak zwanych dyfuzjonistów , założeniom t y m pozostały wierne. Nie czas jednak na prezentowanie przykładów wyrosłych z owych tez koncepcji J. J. Bachofena, H . J. S. Maine'a, E. B. T y l o r a , L . Frobeniusa, A. V i e r kandta, W. Schmidta, A . Ankermanna... czy choćby teo­ r i i stadialnego rozwoju k u l t u r y L . H . Morgana, podług której wszelkie f o r m y k u l t u r plemiennych są przystan­ k a m i jedynie na drodze k u „coraz jaśniejszemu i czy­ stszemu światłu". Nie czas, gdy zza okna, obok rados­ nej w r z a w y , słychać już pierwsze p o m r u k i zbliżającej się burzy. Śmierć Naphty — jakby ucieczka od przeczucia, j a k b y ostrzeżenie. Bo oto mityczny świat sanatorium „na gó­ rze", gdzie wszystko co „z dołu" było tak mało istotne, gdzie — by nie zakłócać dyskusji Castorpowi i Settemb r i n i e m u — ustał nawet r y t m pór r o k u , skąd w y d a w a ­ łoby się nie ma odwrotu, zmiata z powierzchni ziemi nagłe uderzenie gromu . 2 7 zs 2Э Jatki pod Verdun i na innych frontach I W o j n y Światowej doprowadziły nie t y l k o do zasadniczych prze­ mian geopolitycznego, społeczno-ustrojowego, czy gos­ podarczego kształtu Europy; położyły również kres m a ­ rzeniom i nadziejom, optymistycznym w i z j o m X I X w i e ­ k u . G r o m w y l u d n i a gwałtownie Berghof — „czarodziej­ ską górę". Pożegnalny, symboliczny obraz Castorpa r z u ­ conego „na dół" i jeszcze raz na dół — do błotnistej transzei, przedstawia już człowieka zmuszonego do spoj­ rzenia na świat z nowej zupełnie perspektywy, któremu ludzkość ukazała nieprzewidziane, złowrogie oblicze. T u tracą nagle znaczenie formuły i recepty Settembriniego. Wraz z n i m i koncepcje L . H . Morgana, L . B. T y l o ­ ra, A. Bastiana... Przebrzmiał ich czas. Nauka nie znosi próżni; czas obumierania starego jest więc dla niej z reguły tożsamy z okresem i n w a z j i propozycji nowych. Einstein miał — jak t w i e r d z i D. J. dc Solla P r i c e — bardzo proste wytłumaczenie mo­ t y w a c j i uczonych podejmujących się t r u d u eksploracji terenów niezbadanych l u b atakujących spetryfikowane kanony. Mawiał ponoć: „Człowiek wtedy się drapie, kiedy zaczyna go swędzić". I m dotkliwsze swędzenie, t y m intensywniejsze drapanie. Gdyby nie było to po­ równanie nazbyt — wobec bezmiaru tragedii lat 1914— —1918 — f r y w o l n e , można by powiedzieć, że wywoła­ ły one w etnologii coś na kształt objawów świerzbu: swędzenie totalne. Chociaż więc już w końcu X I X w i e ­ k u badania Z. Freuda, G. W u n d t a , F. C. B a r t l e t t a i innych podważyły tezę drugą, marksistowska ekono­ mia — tezę trzecią, a publikacje E. D u r k h e i m a (z lat 1894—1919) — tezę czwartą — dopiero dziesięciolecie 1916—1926 przyniosło lawinę p u b l i k a c j i i wystąpień f o r ­ mułujących całościowe i koherentne propozycje n o w y c h ujęć. 30 s l 3 2 33 Szły one w dwóch zasadniczych kierunkach. P i e r w ­ szy, wytknięty już w latach 1888—1904 przez F. Boasn , nazwać można sceptycznym, gdyż adherenci jego negowali stanowczo możliwość odnalezienia w mozaice ludzkich i n s t y t u c j i , zachowań i wierzeń j a k i c h k o l w i e k reguł, cóż więc dopiero mówić o prawach. Drugi, „re­ wizjonistyczny", zaprzeczał również kategorycznie p r a ­ womocności objaśniania z a t o m i z o w a n e j k u l t u r y w d r o ­ dze jednostronnych interpretacji genetycznych l u b geohistorycznych, przedkładał jednak w to miejsce inne 31 85 �propozycje systemowych rozwiązań, pozwalające na o d ­ n a j d y w a n i e uogólniających reguł. Za najważniejsze spo­ śród nich — nie zapominając o i n d y w i d u a l n y m stano­ w i s k u L . L e v y - B r u h l a , uznać należy te, które przede wszystkim zadecydować miały o dalszym rozwoju etno­ logii, jak wystąpienia W. H . E. R i v e r s a A . R. Radcl i f f e - B r o w n a , R. O t t o , oraz (choć na t y m etapie jest to, z p u n k t u widzenia antropologii, nieśmiała dopiero inspiracja) F. de Saussure'a . I tak Rivers — prekursor zastosowania w etnologii narzędzi psychoanalizy — u w a ­ żany być może za ojca duchowego zarówno k i e r u n k u psychoanalitycznego w etnologii (R. Benedict, M . Mead, G. Bateson, A. K a r d i n e r , R. L i n t o n etc , a także G. Devcreux, H . H a r t m a n n , L . Paneth, R. Fliess, J. M a r ­ iner...), jak i psychiatrycznego, zwanego czasem również behawiorystycznym (J. W. W h i t i n g , A . F. C. Wallace, Л. I . Hallowell, К. K l u c k h o h n , M . E. Opler). Z kolei A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , którego stanowisku p r z y p i n a ­ ne są dzisiaj najrozmaitsze m e t k i , jest niewątpliwym fundatorem tzw. antropologii s p o ł e c z n e j , a R. Otto pierwszym (obok M . Schelera), który zastosował w ba­ daniach zjawisk k u l t u r y metodę — w szerokim tego słowa znaczeniu — fenomenologiczną (w czym następ­ cami jego okazali się m.in. R. G u a r d i n i , M . Eliade, C. Jędrzejewiczowa, J. A . T. Robinson); wreszcie dzieło F de Saussure'a zaowocować miało w pracach s t r u k t u rslistów z C. Levi-Straussem, J. Cazaneuvem i Luc de Heuschem na czele. з б 3 8 3 9 ,0 1 1 12 13 4 1 45 4 6 Stop — nie jest zadaniem niniejszego artykułu ani rozbudowywanie książki telefonicznej poszufladkowa­ nych prowizorycznie nazwisk, ani całościowa analiza paradygmatów, czy strategii badawczych, w y m i e n i o n y c h orientacji naukowych. Interesuje nas bowiem ten t y l k o wycinek ich manifestów i działań, który odnosi się do zakresu tzw. „kultury d u c h o w e j " a więc świata r e l i ­ gii, mitologii, wierzeń, wyobrażeń... Na t y m bowiem polu — k o n k r e t n i e posłużymy się t u przykładem teorii dotyczących tak zwanej magii — wystąpienie s t r u k t u r a listów miało znaczenie szczególne i , lubo większość p o l ­ skich etnografów wciąż nie chce tego zrozumieć, decy­ dujące. Zaiste — długo potrafią straszyć w i d m a prze­ szłości. Wróćmy więc do nich raz jeszcze. 48 E. B. T y l o r był nader t y p o w y m wyrazicielem o p i ­ n i i ewolucjonistów {a także — z wyjątkiem może W. Schmidta — dyfuzjonistów), gdy stwierdzał, iż wiedza i wierzenia dzikich są, jako nie oparte na doświadcze­ niu, fałszywe, „niepowiązane i n i e l o g i c z n e " , toteż w y ­ nikają t y l k o z niskiego poziomu rozwoju umysłowego: „sprawdzone f a k t a m i okazują się bez wartości. Lecz jeżeli nas dziwi, że pomimo to tak są rozpowszechnione między ludźmi, odpowiedzieć można, że one utrzymują się dotąd nawet w naszym własnym k r a j u śród tych, którzy są zbyt ograniczeni, ażeby mogli oceniać je świa­ dectwem faktów, śród wieśniaków..." Identycznie n i e ­ mal ustosunkowuje się do problemu, jakże chętnie po dziś dzień czytany i w z n a w i a n y J. Frazer, którego „po­ glądy sprowadzają się do tezy, że wszystko co myślał, wyobrażał sobie i czego pragnął człowiek żyjący w pier­ w o t n y m społeczeństwie — każdy z jego mitów i obrząd­ ków, wszyscy bogowie i całe doświadczenie r e l i g i j n e — to t y l k o potworna kolekcja okrucieństw, głupoty i prze­ sądów, którą racjonalny postęp szczęśliwie u s u n ą ł " . Stanowisko takie, j a k k o l w i e k budzić dziś przeważnie może t y l k o uśmiech z a ż e n o w a n i a jest jednak, z p u n k ­ t u widzenia założeń pozytywistycznej etnologii X I X w i e ­ ku, bez wątpienia konsekwentne. Jeżeli bowiem l u d z ­ kość znajduje się w ciągłym procesie rozwoju, który ma ją doprowadzić do myślenia jedynie właściwymi kate­ goriami empirycznej nauki, to każde odchylenie od tego 49 50 51 52 słusznego n u r t u jest b ł ę d e m i z błędu w y n i k a . Do­ dajmy — błędem o tyle brzemiennym w s k u t k i , że jego wyeliminowanie nieraz „wymaga stuleci mozolnych d o ­ ciekań n a u k o w y c h " , w i e l k a jest bowiem moc „głupo­ ty i niepraktycznego konserwatyzmu — cech t y p o w y c h dla człowieka w ogóle, a dzikiego w szczególności" . T a k i m to błędem jest np. religia — rezultat fałszywej interpretacji istoty marzeń s e n n y c h , czy antropomorfizacji n a t u r y ...lub wynikła z nieznajomości zasad oddziaływania na siebie przedmiotów (praw f i z y k i i che­ mii) — magia. „Bękarcia córa n a u k i " — napisał o magii .1. Frazer. Konsekwentnie w i n i e n był tak samo — nie t y l k o implicite — wyrazić się o religii. Różnica między t y m i lamusami błędów i przeinaczeń byłaby wszak ta tylko, iż religia koncentruje się przede wszystkim na przyczynach zjawisk, magia zaś na ich przebiegu. 53 5 4 55 5e 5 7 Tę zaniechaną przez Frazera „kropkę nad i " posta­ wił bez skrupułów twórca szkoły modernizmu katolic­ kiego w folklorystyce — P. Saintyves : „Dla ludzi p i e r ­ w o t n y c h wpływ magiczny nie różni się od wpływu bos­ kiego, wyjaśnia on zarówno działanie słońca na rośliny, jak i działanie duszy świata na serca. Można łatwo po­ jąć, że przychodzi czas, kiedy nie wierzy się już w dzia­ łanie zasad magii w sferze materialnej, ale kiedy w d a l ­ szym ciągu przyjmować się będzie działanie analogicz­ nej zasady w dziedzinie d u c h o w e j " . I d e n t y f i k a c j a w y ­ dawałaby się t u pełna: religia w swoich zewnętrznych przejawach nie różni się — według Saintyvesa — od magii. A jednak z tego śmiałego stwierdzenia wyciąg­ nął on inne wnioski, niż uczyniłby to Frazer. Przekona­ ny bowiem o objawionej prawdziwości (był żarliwym chrześcijaninem) wewnętrznego przeżycia religijnego, „przeżycia głębi" — jak je określa pastor Bonhoffer, oddzielił Saintyves owo wewnętrzne, .'intymne spotkanie z Bogiem od społecznych form ekspresji religijnej i utożsamiając te ostatnie z magią, uznał je za pasożyta w i a r y , za błędy, bękarty p r a w d z i w e j , „czystej" r e l i g i i . 5 8 59 Pomimo istotnie różnych wniosków, zasady rozumo­ wania Saintyvesa, czy i n n y c h etnologów — modernistów i przedstawicieli kierunków pozytywistycznych są po­ dobne. Jedni i drudzy przesądzają n a j p i e r w a r b i t r a l ­ nie, j a k i jest wrodzony wszystkim l u d z i o m jedynie właściwy i słuszny sposób percepcji otaczającej rzeczy­ wistości (dla Frazera np. będzie to oparta na doświad­ czeniu analiza naukowa, dla modernistów — taż a n a l i ­ za plus i n d y w i d u a l n a wrażliwość r e l i g i j n a , „umiejęt­ ność odnalezienia Boga we własnym życiu, w sobie i świecie"), by następnie wyłowić elementy k u l t u r y d u ­ chowej wykraczające poza zbudowany w oparciu o taką „wrodzoną percepcję" światopogląd. Elementy te są nie­ jako zewnętrzne w stosunku do człowieka, stanowią j a k ­ by — atakujące jego myślenie i postępowanie — cho­ roby, które zdrowy organizm sam odpędza i zaciekle zwalcza. Odporność zaś organizmu wzrasta w miarę rozwoju wiedzy , czy (moderniści) — samoświadomości religijnej, aż osiągnie ostatecznie stan całkowitego za­ bezpieczenia się od t y c h szkodliwych, a w najlepszym przypadku bezużytecznych i n f e k c j i . Charakterystyczną cechą zbioru t a k i c h elementów jest przy t y m ich nie­ spójność, brak powiązania. Owszem, mogą mieć czasa­ m i dzicy „swoje p r y m i t y w n e filozofie, oparte na dwóch fałszywych zasadach: że podobne pociąga za sobą po­ dobne i że rzeczy, które raz były ze sobą w styczności zawsze już będą na siebie wzajemnie oddziaływać , ale są one pochodną przypadkowych błędów, upowszech­ nionych w drodze tępego naśladownictwa. Dzicy nie po­ trafią wszakże (i nawet nie próbują) a n i t y c h zasad objaśnić, ani zweryfikować, ani ustosunkować się do wynikających z n i c h i m p l i k a c j i . 6 0 61 e2 63 133 �I n n y m i siowy dziewiętnastowieczne koncepcje magii (i w znacznej mierze religii!) opierały się na czterech — czy będzie to animizm E. B. T y l o r a , animatyzm R. Maretta, teza o „chorobie j ę z y k a " M . Muellera, czy modernizm P. Saintyvesa — zasadniczych twierdzeniach: a — Magia jest w y n i k i e m ciemnoty, pomyłką, błędem myślenia (którego logika jest skądinąd ludzkości wrodzona, ergo bez względu na czas i przestrzeń tożsama). o — Za wyjątkiem niewiedzy, nie istnieją żadne racjo­ nalne, czy organiczne motywacje popełniania t a ­ kich pomyłek. Są one więc zewnętrzne w stosun­ k u do człowieka — pozostają poza systemem jego rzeczywistych skłonności i potrzeb, с — Z tego też (vide b.) powodu pomyłki te, czy oparte na nich działania są całkowicie bezużyteczne l u b nawet szkodliwe społecznie, d — Suma tych pomyłek nie stanowi żadnego spójnego systemu — jest przypadkowa, niepowiązana i niekoherentna, nawet jeżeli niektóre błędne skoja­ rzenia szczególnie często nas do podobnych d z i ­ wactw przywodzą. W „Wybrańcu" T. Manna jest taka scena, gdy w y ­ słannicy z Rzymu odnajdują, wskazanego i m przez enig­ matyczne objawienie, kandydata na papieża w postaci malutkiego, całkowicie porośniętego włosiem, pełzają­ cego stwora: „ — Okropność! — zakrzyknął kapłan (Liberius — przyp. L.S.) i padł na kolana, zasłaniając t w a r z obu dłońmi. Towarzysz (Probus — przyp. L.S.) pochylił się k u niemu, bo choć o tyle niższy, górował teraz nad n i m wzrostem. — Opanujmy się, arnice! — przemówił. — To w i e l ­ k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale przejmujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować. — To piekło szydzi i zaślepia! — wyrzucił Liberius spoza rąk zasłaniających jego twarz. — Fugamus! Sza­ tan z nas zadrwił! Bóg nie wybrał kosmatego leśnego zwierzęcia na swego biskupa! Precz stąd, precz z m i e j ­ sca psoty piekielnej! Porwał się i chciał uciekać. Probus przytrzymał go za szaty. Usłyszeli za tobą wyraźne słowa: — Niegdyś studiowałem gramaticum, d i v i n i t a t e m i legem. — Słyszysz? — spytał Probus. — N i e t y l k o mówi i płacze, lecz i naukowo jest całkowicie przygotowany do łączenia i rozwiązywania. — N u m q u a m ! — wykrzyknął tamten nie panując nad sobą. (...) Za n i m ozwało się: — Niech was nie zraża moja postać! Wzrost m i się wróci" . e i Cóż za pyszny, ironiczny, lecz i pełen filozoficznej przekory, obraz k o n f r o n t a c j i trzech postaw. Stwór (prze­ mieniony rycerz Gregorius) uczestniczy w rzeczywistości mitycznej, myśli jej kategoriami. Nie ma więc dlań nic dziwnego w jego aktualnej posturze, podobnie jak jasno, m u się rysuje jedyne — w ramach m i t u — l o ­ giczne i konsekwentne rozwiązanie: „wzrost m i się wró­ ci". Liberius, acz kapłan, reprezentuje stanowisko po­ niekąd „pozytywistyczne". Rzeczywistość m i t u — stwór mający zostać papieżem, zapowiadana przezeń zmiana postaci... — są dlań sprzeczne ze z d r o w y m (empiryczno- n a u k o w y m ) rozsądkiem, stanowią więc błąd, omam, diabelską ułudę. Liberiusa nie przekona nawet, łechcące mile wykształcone ucho, zapewnienie o pobieranych przez stwora naukach. „Numąuam!". Pozostaje senator P r o ­ bus. „To w i e l k i cud, ambarasujący, przyznaję, ale p r z e j ­ mujący, i przed którym nasz rozum musi skapitulować". W t y m krótkim zdaniu sprecyzowana jest cała jego 134 kompromisowa postawa. Oj ambarasujące, bo ambarasujące są takie dziwy. „Nasz r o z u m " nie może ich za­ akceptować, ale ...czy nie można przypadkiem dopuścić istnienia innego sposobu myślenia, który wyjaśniałby sens mitu? Sekstus Anicjus Probus w y d a j e się moż­ liwość taką przyjmować. T a k i m właśnie dociekliwym Probusem okazał się w dziejach etnologii L . L e v y - B r u h l . Jedno nie ulegało dlań wątpliwości (choć przeczyło to twierdzeniu d. „po­ zytywistów" o magii): tak w i e l k a ilość irracjonalnych działań i wyobrażeń jaką operują np. społeczeństwa ple­ mienne, nie może być śmietnikiem przypadkowych i n i e ­ powiązanych pomyłek. Wykluczają to już same zasady mechanizmu pamięci, która potrzebuje zbioru sekwen­ cji, systemu, by móc powierzone jej obrazy u t r w a l i ć . Jeżeli więc mityczno-magiczny bagaż k u l t u r p i e r w o t ­ nych może być, bez udziału pisma, przekazywany z po­ kolenia na pokolenie w całej obfitości; oznacza to, iż t k w i w n i m jakiś porządek. A przecież wychwycić go, zrozumieć „naszym r o z u m e m " nie sposób. Ciśnie się więc na usta podobne probusowemu pytanie: czyżby j a ­ kaś inna logika, inny sposób myślenia? Odpowiedzi na me udzielił L e v y - B r u h l twierdzącej: Tak, ludzie pier­ w o t n i myślą inaczej, niż wykształceni, obdarowani do­ brodziejstwem c y w i l i z a c j i . „Tak jak środowisko społecz­ ne, w którym oni żyją, odmienne jest od naszego, i właś­ nie dlatego, że jest odmienne, świat zewnętrzny, który oni postrzegają, także różni się od tego, który my po­ strzegamy. Oczywiście, że mają te same umysły — i taką samą strukturę mózgową. A l e trzeba wziąć pod uwagę, że wyobrażenia zbiorowe modyfikują każde ich spostrzeżenie. Z j a k i m k o l w i e k przedmiotem mają do czy­ nienia, posiada on przywiązane do siebie i nierozdzielne z n i m właściwości mistyczne, i umysł człowieka pier­ wotnego w rzeczy samej nie oddziela ich w akcie per­ c e p c j i " . I n n y m i słowy: ludzie cywilizowani rozumują podług reguł kartezjańskich, których podstawą jest za­ sada niesprzeczności. Człowiek pierwotny natomiast (co jest w y n i k i e m nie cech biologicznych, lecz oddziaływa­ nia odmiennych wpływów społecznych) posługuje się myśleniem prelogicznym, mistycznym, w którym zacie­ ra się nie t y l k o różnica między n a t u r a l n y m i n a d n a t u ­ r a l n y m , sacrum i profanum, ale nawet i między g a t u n ­ k a m i zwierząt i roślin, f o r m a m i , czy kształtami, które z łatwością mogą się jedne z d r u g i m i krzyżować t w o ­ rząc nowe, mityczne jakości doskonale wtapiające się V/ obserwowalną rzeczywistość. Bo też nie można owe­ go „prelogicznego myślenia" traktować, jako coś oder­ wanego, abstrakcyjnego. K r e u j e ono wszakże świat d z i ­ kich. I m i t , czy magia, stają się dzięki n i e m u częścią realnego, rzeczywistego przeżycia społeczeństw p i e r w o t ­ nych. S t a j ą się prawdą. e5 ee Następcy surowo się obeszli ze s p e k u l a c y j n ą teo­ rią „myśli prelogicznej" L e v y - B r u h l a . M . Leenhardt w oparciu o badania społeczeństw plemiennych N o w e j K a l e d o n i i , zaś R. R. M a r e t t — o materiały dotyczące europejskich k u l t u r chłopskich , obalili skutecznie tezę o odmiennych mentalnościach: cywilizowanej i p i e r w o t ­ nej. Nie t y l k o oni. I l u by jednak było krytyków teorii L. L e v y - B r u h l a , wszyscy oni a t a k o w a l i t y l k o jej w y ­ odrębniający „prelogikę" f r a g m e n t : twierdzenie, iż aso­ cjacja mistyczna zastępuje w k u l t u r a c h archaicznych zasadę niesprzeczności. Słusznie na pewno. Wśród tych zbiorowych na pochyłe drzewo skoków, zapomniano j e d ­ nak o pozostałych twierdzeniach autora „Duszy p i e r w o t ­ n e j " : 1. iż mityczno-magiczne wierzenia i wyobrażenia społeczeństw pierwotnych (plemiennych i l u d o w y c h — mówiąc językiem współcześnie przyjętych określeń) sta­ nowią system, czyli — zorganizowane są podług j a k i e 67 e 8 e9 70 �goś wewnętrznego porządku; 2. iż owe „irracjonalne" wyobrażenia są w k u l t u r a c h pierwotnych integralnie związane, stopione, ze światem obserwowalnym, stano­ wią więc w nich element rzeczywistości, nie zaś ze­ wnętrzny i przypadkowy błąd. A przecież to te właśnie (obalające p k t . b i d. dziewiętnastowiecznej teorii magii) ustalenia, które okazać się miały j e d n y m i z najważniej­ szych drogowskazów wytyczających k i e r u n k i dalszych badań, zadecydowały o pozycji L . L e v y - B r u h l a w dzie­ jach rozwoju etnologii. Stanowiły one bowiem — po odrzuceniu koncepcji „prelogiki" — propozycję otwie­ rającą niezwykle szerokie perspektywy poznawcze. Jaki porządek organizuje system pierwotnego m i t u i magii? Dlaczego (w j a k i m celu) absorbuje k u l t u r a pier­ w i a s t k i „irracjonalne" i podnosi je do r a n g i rzeczywi­ stości? — Tych pytań nie mógł żaden etnolog obojęt­ n y m pominąć milczeniem. Jedna z prób odpowiedzi na nie zawarta została w f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e j teorii k u l t u r y A. R. Radclif­ fe-Browna , wiernego spadkobiercy myśli E. D u r k h e i ma. U podstaw tej teorii leży, zapożyczona od mistrza, specyficzna ontologia „zbudowana w oparciu o aprio­ ryczne założenia, przypisujące społeczności byt samo­ dzielny i r a d y k a l n i e wyższy niż b y t osoby" Społeczeń­ stwo jest dla R a d c l i f f e - B r o w n a porównywalne do ży­ wego organizmu, którego poszczególne elementy p r z y ­ czyniają się i przyczyniać muszą, do funkcjonowania ca­ łości Organizm ten narażony jest na szereg niebez­ pieczeństw, które ogólnie sprowadzić można do per­ manentnej groźby dezintegracji. W tej sytuacji j e d n y m z podstawowych zadań jego części stają się oczywiście f u n k c j e integracyjne. I t u właśnie szczególną rolę o d ­ grywają zjawiska z zakresu k u l t u r y duchowej; polega ona wszakże, podług Radcliffe-Browna, na ukazywaniu jako „odwiecznych", „obiektywnych", „objawionych", a więc na sakralizacji faktów i procesów będących w rzeczywistości w y n i k i e m określonych powikłań histo­ rycznych, ekonomicznych, czy klasowych. Religia, m i t , magia, stają się więc z jednej strony symbolami (i w i e r ­ n y m i o d b i c i a m i ) istniejącej s t r u k t u r y społecznej, z d r u ­ giej zaś wytwarzają: A . potężny aparat nadnaturalnych zagrożeń i sankcji wymierzonych w chcących się i m przeciwstawić, czyli dążących do dezintegracji s t r u k t u r y społecznej; B. system ubezpieczający, pozwalający na rozładowywanie, w ich ramach, napięć i umożliwiają­ cy przywracanie zakłóconej równowagi s p o ł e c z n e j . I n ­ n y m i słowy: „wierzenia, które n a i w n i Europejczycy u w a ­ żają za grube przesądy, nie są wcale dziwacznymi i bez­ użytecznymi naroślami, jakimiś aberracjami ludzkiego ducha. Przeciwnie, pojawiają się one jako wskaźnik spo­ łecznych konfliktów i napięć, skoro niefortunne zdarze­ nie wiąże się z t a r c i a m i pomiędzy ludźmi; ale także jako konstrukcja, w której ramach napięcia i wrogości mogą być r e d u k o w a n e . . . " Magia — podobnie jak re­ ligia — jest więc dla R a d c l i f f e - B r o w n a (co stanowi wyczerpującą odpowiedź na pytania L e v y - B r u h l a ) zja­ w i s k i e m społecznym, elementem systemu zabezpiecze­ nia s t r u k t u r y społecznej. Jako taką jest zaś nie t y l k o użyteczna (obalenie p k t . c. teorii magii X I X w.), ale stanowi niezbędny wręcz wytwór społeczny zarówno i n ­ terpretując stosunki wewnątrz społeczności, jak i w t e ­ dy, gdy przenosi obraz owych stosunków na relacje między człowiekiem a n a t u r ą , niejako włączając przez to naturę w porządek społeczny . 71 7 4 7B 7e 77 7 8 T9 80 Teoria ta budzi jednak szereg istotnych wątpliwo­ ści nawet wtedy, gdy zrezygnujemy z j a k i c h k o l w i e k p y ­ tań dotyczących psychologicznych, czy ontyczno-egzystencjalnych potrzeb jednostek, a więc — gdy m i l ­ cząco pogodzimy się z ową, przyjętą przez Radcliffe- - B r o w n a od D u r k h e i m a , arbitaralną ontologia. T r u d n o będzie bowiem i wtedy oprzeć się wrażeniu, iż całko­ wicie pominął R a d c l i f f e - B r o w n problem treści mitów, wierzeń religijnych, czy wyobrażeń magicznych. Prob­ lem t y m ważniejszy, że owe treści są do siebie nieraz bardzo podobne u ludów (grup) o zdecydowanie odmien­ nej strukturze społecznej. Nie wiadomo również, czym tłumaczyć trwałość systemów religijnych, czy magicz­ nych (np. t r a d y c j i millenarystycznych), przerastającą niejednokrotnie czas istnienia s t r u k t u r społecznych, do których byłyby one — podług Radcliffe-Browna — p r z y ­ pisane... Wydaje się, iż f u n k c j o n a l i z m - s t r u k t u r a l i z m zabsolutyzował zbytnio (co poczytywać można także za wpływ francuskiej szkoły socjologicznej) zagadnienie więzi społecznych, przez co jego szczegółowe koncepcje, dotyczące zjawisk k u l t u r y duchowej, stały się f r a g m e n ­ taryczne i w jaskrawy sposób j e d n o s t r o n n e . 81 Jednostronności tej nie sposób natomiast narzucić szkole tzw. psychologicznej w etnologii. W y n i k a to j e d ­ nak nie tyle z szerokości spojrzenia jej przedstawicieli, ile mnogości ich stanowisk. Cztery z nich, dla p r z y ­ kładu: 1. Poglądy Z. Freuda, a co za t y m idzie i ortodok­ syjnych freudystów, są w Polsce dość dobrze (acz czę­ sto w k a r y k a t u r a l n y m uproszczeniu) znane. P r z y p o m ­ n i j m y więc t y l k o , iż psychika ludzka jest — podług Freuda — trój w a r s t w o w a : „zawiera sferę podświado­ mych popędów (ono—id), sferę surowych zakazów i osą­ dów (nadjaźn — superego) oraz sferę świadomą i r o ­ zumną (jaźń — ego)" . W sferze id tkwią nieraz o k r u t ­ ne i niezgodne ze społecznie akceptowanym systemem n o r m pragnienia lub paraliżujące lęki, zablokowane nie­ jako przez superego, niedopuszczone przezeń na poziom jaźni. To kotłujące się w podświadomości piekło szuka jednak ujścia, domaga się realizacji. Rozwiązaniu t a k i e ­ go dylematu służy mechanizm „projekcji", polegający na przerzuceniu własnych pragnień na innych, p r z y p i ­ saniu ich światu zewnętrznemu, zobiektywizowaniu. To już nie ja chcę zabić osobę X, lecz „ktoś", „oni", „inni". „Może to następnie zostać przełożone na przeczucie śmierci tej osoby; albo — jeszcze bardziej okrężną d r o ­ gą — poczucie w i n y wywołane tak niegodnym pragnie­ niem może doprowadzić do oczekiwania k a r y , a to z kolei przejawić się w przekonaniu o grożącym nieszczę­ ściu" . Takie właśnie projekcje, ze wszystkimi swoimi konsekwencjami (prowadzącymi do powstawania bez­ zasadnych obaw, przeczuć i sądów o porządku rzeczy­ wistości) są — uważał Freud — p u n k t a m i wyjścia wyobrażeń magicznych. й M 2. Uczniowie jego (пр.: Ch. Odier, G. Roheim) poszli inną nieco drogą, odwołując się przede wszystkim do teorii r e l i g i i mistrza. Otóż Freud interpretował religię jako powtórzenie doświadczeń doznawanych przez czło­ wieka w okresie dzieciństwa. Bezbronne dziecko znaj­ duje obronę przed zagrażającymi zewsząd niebezpie­ czeństwami u ojca — opiekuna, wzoru, prawodawcy, na­ uczyciela. Człowiek dorosły, walcząc z poczuciem włas­ nej bezradności, wraca podświadomie do tamtych, dzie­ cięcych doświadczeń i szuka istoty, której mógłby o d ­ dać swoje uczucia i posłuszeństwo, w zamian za ochro­ nę i pewność. Nie znajdując jej, tworzy sobie „złudze­ n i a " — idee teistyczne, które „są spełnieniami najstar­ szych, najsilniejszych i najbardziej uporczywych prag­ nień ludzkości — tajemnicą ich siły jest siła tych prag­ nień" . Wpływ przeżyć okresu dzieciństwa na podświa­ domość dorosłych nie ogranicza się jednak — co pod­ kreśla Roheim — do kompleksu Edypa. Należy zwró­ cić uwagę na co najmniej dwie jeszcze charakterystycz­ ne cechy doznań psychicznych tego okresu: przeceniaM 135 �nie przez dzieci skuteczności ich oddziaływania na świat zewnętrzny (upraszczając: płaczącemu malcowi dają r o ­ dzice cukierka, co wiązane jest przez niego w bezpo­ średni związek przyczynowy — mój wrzask sprowadza pokarm itp.) oraz tak zwane „stadium f a n t a z j i " w ich rozwoju. Normalny, dorosły człowiek wyzbywa się za­ sadniczo (acz nie całkowicie) tego t y p u przekonań i doz­ nań. T r w a j ą one natomiast uporczywie u niektórych neurotyków, powodując iż mogą oni niejednokrotnie przypisywać siłę sprawczą swoim myślom, czy i r r a c j o ­ nalnym działaniom, jak również uznawać za realne, partycypujące w rzeczywistości społecznej, swoje m a ­ rzenia i fantasmagorie. W tych właśnie neurozach szu­ kać należy początków magii. 3. Podobny poniekąd pogląd przedstawiła M . J. Field, uznając, „że p i e r w o t n e schizofreniczne fantazje były historycznym źródłem idei magicznych. Przypusz­ cza ona, że idee te propagowali ludzie, których choro­ ba, w i c h kulturze, n i e była jako taka rozpoznawana" . 85 4. J. W. M . W h i t i n g o w i zawdzięczamy natomiast hipotezę, iż źródłem magii są „generalizacje", czyli prze­ sadne uogólnienia przez człowieka sensu doznanych d o ­ świadczeń. I t a k na przykład: „Nie rusz A n d z i u tego k w i a t k a , róża kole, rzekła matka". Taż sama rodziciel­ ka straszy też córkę porwaniem przez Babę Jagę w przypadku nieskonsumowania grysiku. „Andzia m a t k i nie słuchała, ukłuła się i płakała". Płacząc, d o k o n y w a ­ ła logicznego na pozór rozumowania: ostrzeżenie m a t ­ k i było prawdziwe — dowód: pokaleczony paluch; ge­ neralizując: ostrzeżenia m a t k i są prawdziwe — ergo istnieje i zagraża m i Baba Jaga. Sytuację taką można przy t y m uznać za typową, gdyż straszenie siłami n a d ­ przyrodzonymi jest zupełnie powszechnym i n s t r u m e n ­ tem wychowania. Toż przed Cyganem, s t r y j e m Władzikiem i panem m i l i c j a n t e m znajdzie zawsze sprytne dzie­ cię jakąś kryjówkę. Nie są oni więc dla pociechy a r g u ­ mentem wystarczającym. Zdesperowani w y c h o w a w c y odwołują się więc do demonów i duchów (nota bene W h i t i n g tłumaczy też dlaczego strachy te są przez dzieci utożsamiane z duchami rodziców) i tak wpajają k o l e j nemu pokoleniu wyobrażenia magiczne (w które zresz­ tą — z powodów j a k wyżej — wierzą sami również). Listę różnych koncepcji etno-psychologów można by oczywiście — jak to już zaznaczyliśmy — rozbudowy­ wać omalże w nieskończoność. Wydaje się jednak, iż nie ma k u temu potrzeby. Podstawową słabość tych teorii wychwycić można wszakże już przy t a k małej próbie. Jest nią (w przeciwieństwie do R a d c l i f f e - B r o w na) niedocenienie społecznego charakteru interpretowa­ nych zjawisk. Jeżeli jest bowiem magia — jak t w i e r ­ dzi M . J. Field — płodem schizofrenicznych koszmarów, to „dlaczego normalni ludzie akceptują takie fantasty­ czne urojenia?" jeżeli zaś stanowi ona ucieczkę w świat i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń dziecięcych (G. Roheim), to skąd j e j jednorodność? — Czyżby wyobraźnia dziecię­ ca podobna była jednolitej sztancy? — Tak przecież nie jest. „Opierać tezy z zakresu etnologii na ustaleniach psychologów, to t a k jakby budować domy na rucho­ mych piaskach" — oświadczył E. E. E v a n s - P r i t c h a r d . Trudno nie przyznać m u częściowej chociaż r a c j i . 86 Zbliżone wątpliwości żywić wolno również i w sto­ sunku do tez fenomenologii R. O t t o . Opierają się one na założeniu, iż przeżycie (odczucie) sacrum możliwe staje się dla człowieka dzięki swoistej — będącej ele­ mentem „apriorycznych dyspozycji ducha ludzkiego" — umiejętności (władzy), którą nazywa Otto „sensus n u m i n i s " — zmysł numinotyczny. Jest owo przeżycie cał­ kowicie oryginalne, nieporównywalne z niczym i n n y m , a polega — w o g r o m n y m uproszczeniu — na jednoczes­ 8 7 136 nym odczuciu całkowitej zależności od numinosum i z n i komości wobec tegoż, nieskończenie niedostępnego n u ­ minosum. „Powoduje to, że numinosum (przedmiot r e ­ ligijnego doświadczenia) dany jest w przeżyciu jako T A J E M N I C A odpychająca i pociągająca — misterium tremendum et f a s c i n o s u m " . Oczywiście — zdolność doświadczenia tych misteriów stanowi cechę i n d y w i ­ dualną poszczególnych jednostek, zależy od ich „daru widzenia", zmysłu numinoitycznego. Dlatego też, p o m i ­ j a j ą c ogólną zasadę wspomnianej ambiwalencji b o jaźni i fascynacji, miłości i przerażenia, każde przeży­ cie duchowe j a w i się zjawiskiem odrębnym, samym w sobie i tak też (tylko t a k ! ) należy je badać. Przed­ stawiciel orientacji fenomenologicznej w etnologii p o l ­ skiej — Z. Benedyktowicz i l u s t r u j e tę tezę przykładem fragmentu z „Józefa i jego braci", w którym na k a n ­ wie Genesis , opisuje T. M a n n moment, gdy odsłużyw­ szy u Labana czas nakazany, ma Jakub — w nagrodę — pojąć za żonę jego piękną córkę Rachelę. Jest czar­ na, pustynna noc, gdy wchodzi Jakub do łoża swej w y ­ marzonej. Wśród ciemności nie dane jest m u zauważyć, iż bierze w ramiona nie ukochaną Rachel, lecz j e j b r z y d ­ ką i podstępną siostrę — Leę „o k a p r a w y c h oczach". Stało się. Dopiero świt przekona Jakuba o okrutnei kpinie losu i ludzi... I w t y m właśnie miejscu stawia T. M a n n brzemienne pytanie: „Lecz z k i m naprawdę spał Jakub t e j nocy?" Cóż b o w i e m ważne jest dla nas; czy f a k t fizyczny, empirycznie zobiektywizowany, czy skumulowane w przeżyciu Jakuba: w i a r a , że to Rache­ la; nadzieja, że to Rachela i do Racheli miłość... A to dziecko, które przyjdzie teraz na świat, czyje będzie — Lei, czy może mimo wszystko Racheli? Najłatwiej uznać 1e wątpliwości Manna za czcze paradoksy. Można t r a k ­ tować je jako swoisty klucz do sedna filozofii m i t u . Można też... Jeżeli jednak — pyta Z. Benedyktowicz — założymy na chwilę rzeczywistość f i k c j i . Istnieli n a ­ prawdę i Jakub i Lea i tamta noc i pustynia. Jak pojąć będziemy wówczas chcieli to przeżycie prawdziwe, te pytania już nie paradoksalne, lecz stawiane przez ży­ wego, rzeczywistego człowieka, który stanął w obliczu T A J E M N I C Y . Z czym je porównywać, jak zaszufladko­ wać, do jakich przylutować modeli? Czy będą one dla nas elementem zachowania s t r u k t u r y społecznej, czy w y n i k i e m kompleksu Edypa? Odpowiedź przychodzi dać Z. Benedyktowiczowi smutną zapewne, bo u p r z y t a m n i a ­ jącą niedoskonałość naszych narzędzi naukowych, lecz - - wydaje się — konieczną. Nieważny jest otóż prob! em realności misterium tremendum, które stać się miało udziałem mitycznego, czy rzeczywistego (historycznego) Jakuba. Należy wszakże zdać sobie sprawę, że tak, czy owak wiedzielibyśmy o jego przeżyciach to, co wiemy, czyli to i to t y l k o , co napisał T. Mann, a co dla nie znających języka niemieckiego Polaków zostało prze­ tłumaczone na polski, dla Holendrów — na flamandz­ k i . Bo odbieramy to t y l k o , co zostało n a m zrozumia­ le, czyli w naszym uspołecznionym języku z a k o m u n i k o ­ wane. Możemy wprawdzie starać się zrozumieć języki innych grup, nawet łamać ich szyfry, kody, ale — pod­ kreślamy — będzie n a m chodziło zawsze o języki uspo­ łecznione, czy — j a k to określał S. Czarnowski — „spo­ łecznie zobiektywizowane". Nie zakomunikowane n a m stany uczuciowe jednostek możemy t y l k o z „kobiecą i n ­ tuicją" l u b bez niej, co najwyżej przeczuwać! Gdyby było inaczej, psychiatrzy mieliby zbyt łatwą pracę. Nie sposób więc zaprzeczyć, iż fenomenologowie podsunęli r a m ideę piękną, lecz (jak od jednostkowego przejść do społecznego?) — mało realną niestety. Dlatego też zna­ czenia ich wystąpienia upatrywać można nie tyle w sfe­ rze metodologii ( t u postulaty fenomenologii okazują się bardzo t r u d n e do praktycznego zastosowania, a przez 8S 8B �to i ma)o płodne), ile — jeżeli wolno się t a k i m posłu­ żyć t e r m i n e m — psychologii nauki. Etnologowie z m u ­ szeni zostali do p o k o r y — zrozumienia ograniczeń, p r z y ­ pisywanych przecież nieraz z tak beztroską przypadko­ wością, swoich n a u k o w y c h recept. Do uświadomienia sobie zawodności i jednostronności a r b i t r a l n y c h apara­ t u r pojęciowych i badawczych. Obiecanki, cacanki. W p i e r w szumne słowa „grom", „zmiana"; potem — lista nazbyt jednostronnych propo­ zycji, k o n t r o w e r s j i , wątpliwości, wątpliwości. Jedyne wszakże stwierdzenia, pod którymi podpisać by się mo­ gli przedstawiciele ogromnej większości orientacji etnologicznych lat po I Wojnie Światowej (chociaż i t u zna­ leźć łatwo wyjątki, jak np. d o k t r y n a M . J. Field, czy — częściowo — G. Roheima...), t o : a. iż „pierwotne" wierzenia i wyobrażenia „nie są bynajmniej zjawiskami dziwacznymi i n i e n o r m a l n y m i , lecz są w rzeczywistości silnie związane z naszymi pod­ s t a w o w y m i sposobami myślenia, odczuwania, i ogólnie, reagowania na otoczenie" . b. iż wierzenia owe i wyobrażenia tworzą konsek­ wentny ciąg — system. Poza t y m same omal różnice. Ceterum censeo... Tak, przyjdzie się upierać, że okres międzywojenny był j e d ­ nak dla etnologicznych badań nad „kulturą duchową" przełomowy. I mniej ważne jest ostateczne obalenie w t y m czasie wszystkich konkretnych pewników „pozyty­ wistycznych" teorii magii, czy r e l i g i i ; mniej ważne, r.iż zastąpienie ich przez wątpliwości właśnie. Wątpli­ wości i pytania NOWE. I znów pięć z nich w y s u w a się na plan pierwszy: 90 1. Czy jest magia zjawiskiem genetycznie jednost­ k o w y m , czy społecznym; i n n y m i słowy: czy istnieje tyle magii, ile jednostek (względna jednorodność działań i wyobrażeń magicznych byłaby wówczas w y n i k i e m po­ dobieństwa psychiki l u b zgoła fizjologii mózgu tych j e d ­ nostek), czy też stanowi ona wyobrażenie zbiorowe, ele­ ment t r a d y c j i grupy, przekazywany w procesie socjali­ zacji? 2. Jakie są wewnętrzne zasady organizujące myśle­ nie i działania magiczne, decydujące o t y m , że jawią się one systemem? 3. Co znaczy magia — dlaczego posługuje się t a ­ k i m i , a nie i n y m i symbolami, znakami, skojarzeniami — jaka jest jej treść? 4. Jakie funkcje pełnią działania magiczne w s t r u k ­ turze społecznej l u b psychice jednostek? 5. Jakie są wreszcie (i zgoła — czy istnieją) jakoś­ ciowe różnice między myśleniem magicznym, r e l i g i j n y m i naukowym? Tak oto od kategorycznych k l a s y f i k a c j i zjawisk lub upychania ich po opatrzonych wartościującymi szylda­ mi szufladach, przeszła etnologia do pytań o rzeczywis­ tość — obojętne: „naszej", czy „ich" (te jakościowe roz­ graniczenia straciły nagle sens) k u l t u r y , rządzące nią mechanizmy, jej istotę; odnajdując okruchy t y c h wąt­ pliwości w owych „bezużytecznych błędach", które tak bardzo pragnął w i e k X I X wytrzebić i odrzucić. „Co dzień patrzę na biskupa jadącego przez morze (na obra­ zie N i k i f o r a — przyp. L.S.) i od dawna nie śmieszy mnie jego absurdalna łódź ani jego olbrzymia błogosła­ wiąca dłoń. Cisza żółtej łuny zachodu na nieboskłonie wydaje m i się echem pytań, których nie potrafię nawet jasno wyrazić. Pytań dotyczących natury świata, przez który wszyscy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a ­ domym brzegom. I malarz bizonów z a l t a m i r s k i e i jas­ k i n i , i biedny u n i c k i świątek, syn głuchoniemej posługaczki, i ja — łudzący się tą samą co oni nadzieją, że podróż nasza nie jest podróżą do n i k ą d " . Zniknęły 61 82 gdzieś „prymitywne zabobony" i „bękarcie córy n a u k i " . „Malarz bizonów z a l t a m i r s k i e j jaskini... i j a " — oto miara przełomu. Na t y m tle powiela się u nas uparcie do dzisiaj uznawane i kompetentne tezy olbrzymów rodzimego, p o l ­ skiego ludoznawstwa. Tezy, którymi w pocie czoła roz­ szerzamy intelektualne horyzonty naszych studentów. P i ­ sze o magii K. Moszyński: „w bezkrytycznym umyśle nieoświeconego człowieka... musi zrodzić się głuche prze­ świadczenie..." * , „popędy do danych czynności, o ile normalny przebieg ostatnich jest zahamowany, mogą wywołać czynności mniej l u b więcej wykolejone..." „gdy Poleszuk podróżujący w zielonoświątecznym t y g o d ­ niu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne o d ­ głosy..." Tak wówczas rodzi się magia. Na temat owych ciemniaków i zboczeńców rozproszonych po kniejach, wypowiedział się wprawdzie podobnie E. B. T y l o r już sto lat wcześniej, ale przez ten wiek jakby nic się dla K. Moszyńskiego w nauce nie zmieniło. Następuje te­ raz, będąca swoistym rozbudowaniem podziałów J. F r a zcra, klasyfikacja działań magicznych, z której dowia­ dujemy się o: „praktykach submagicznych", „translacyjnych", „transmisyjnych", „sympatetycznych podrzęd­ nych", „sympatetycznych właściwych", „kreacyjnych", czy „ i n c e p c y j n y c h " . „Do p r a k t y k submagicznych na­ leży m . i n . W Y S Y S A N I E M A G I C Z N E , a dalej ogromnie rozpowszechnione u Serbów, Bułgarów, Rusinów, Po­ laków etc. Z L I Z Y W A N I E (...) Cokolwiek mniej jasne jest P R Z E W L E K A N I E . . . " " (wszystkie podkreślenia M o ­ szyńskiego — przyp. L.S.). 3 6 5 ee Te formalne podziały, jakich we wszystkich przo­ dujących ośrodkach etnologicznych zaniechano już w latach dwudziestych, uzupełnione zostają kolekcją od­ powiedzi „jasnych i jednoznacznych, co do których nie może być żadnej d y s k u s j i " (Tak p r z y n a j m n i e j t w i e r ­ dzi autor; widać P R Z E W L E K A N I E było wyjątkiem). Dowiadujemy się więc, odnośnie wyobrażeń ludowych, iż „od czasu do czasu — na ogół rzadko — rodzą się wśród ludzi niemowlęta zaopatrzone przez naturę w j e d ­ no t y l k o oko, znajdujące się na środku czoła. Widok tego rodzaju potwora sprawia wstrząsające wrażenie nawet na niejednym inteligencie..." Cóż dopiero na wieśniakach! — I oto znamy już genezę wierzeń o cy­ klopach. Z kolei czerwone oczy niektórych demonów są pochodną przyglądania się przez lud a l b i n o s o m , kamienne palce wampirów to pogłos odnajdywania p r z y ­ padkiem b a l e m i t ó w . Szczątkowe, atawistyczne ogony występujące pono niekiedy u osesków dały początek opowieściom o zwierzopodobnych c z a r o w n i c a c h , tak jak zjawisko echa — bajdom o śpiewach rusałek etc. etc. Wszystko to jasne, jednoznaczne i bezdyskusyjne dzięki precyzyjnej metodzie, z której wydaje się M o ­ szyński być szczególnie d u m n y : „wbrew w i e l u etnolo­ gom dawniejszym i D Z I S I E J S Z Y M — bardzo o g r a n i ­ czamy wartość objaśnień T E O R E T Y C Z N Y C H , w y s u w a ­ jąc na pierwsze miejsce A U T E N T Y C Z N E tzn. dawane przez sam l u d " . 0 8 96 ш 101 102 1 0 3 1 M Trudno t u cokolwiek zrozumieć. Czyżby ten sam chłop, w którego „nieoświeconym umyśle" rodzą się, z byle powodu, „głuche przeświadczenia" był nagle zdol­ ny do k r y t y c z n y c h autoanaliz? — Jeśli tak, to metoda Moszyńskiego byłaby rzeczywiście pionierska; chociaż bowiem jego objaśnienia zostały przeważnie sformuło­ wane już przez wczesnych ewolucjonistów (a od tego czasu wielokroć ośmieszone), to przecież nie wpadło i m co głowy, że dzicy omówią sami najlepiej kszałt swoich bezużytecznych zabobonów, ich mechanizmy i genezę! —• Może jednak ten „autentyzm", do którego odwołuje się Moszyński, oznacza przypadkiem wtórne racjonaliza- 237 �cje w y d u k a n e przez nieszczęsnego wieśniaka wykształ­ conemu ankieterowi z miasta, a opatrzone następnie precyzyjną izomorfą zasięgu, j a k b y się p o t w o r k i rodziły t y l k o pod Mińskiem, nigdy zaś w okolicach Żagania... Mniejsza o t o ! „W zabiegach magicznych — niczym w zabawach d z i e c k a " — to jedno zdanie z dotyczących k u l t u r y duchowej teorii Moszyńskiego mogłoby okazać się płodne. Niestety, nie o wyobraźnię, czy subkulturę dziecięcą w n i m chodzi. Dziecko jest t u po prostu p r z y ­ kładem osoby nieoświeconej. 105 Nie odbiegają daleko od poglądów K. Moszyńskiego tezy A. Fischera, czy S. Poniatowskiego, tyle, że nie po­ rywając się na spektakularne klasyfikacje i nie głosząc m i t u i n t e r p r e t a c j i „autentycznych", zachowali o n i p r z y ­ n a j m n i e j cechującą „pozytywistów" rzetelną konsekwen­ cję. Ponadto czas ich naukowej aktywności był uspra­ wiedliwiająco wcześniejszy. W tej sytuacji za najciekawszą polską (półpolską?) próbę interpretacji zjawisk z zakresu tzw. magii uznać trzeba analityczny opis W. I . Thomasa i F. Znanieckie­ go . Zgodnie z A. R. R a d c l i f f e - B r o w n e m uznają oni magię (którą jednak — śladem Frazera — uporczywie porównują do społecznej n a u k i ) za wyobrażenie zbio­ rowe, wyraźnie zewnętrzne w stosunku do sposobu myś­ lenia j e d n o s t e k . Zauważają również symboliczny cha­ rakter działań m a g i c z n y c h . Dalsze tezy odbiegają już zdecydowanie od ujęcia funkcjonalno-strukturalnego, zbliżają się do ewolucjonizmu (teza o szkodliwości spo­ łecznej m a g i i ) i . . . zgoła niespodziewanie do moderniz­ m u katolickiego Saintyvesa (teza o magicznej p r a k ­ tyce społecznych manifestacji w i a r y , w odróżnieniu od r e l i g i j n y c h przeżyć w e w n ę t r z n y c h ) . W sumie jest to propozycja eklektyczna, nie zawsze konsekwentna, ale w latach 1918—1920, kiedy — grubo przed Moszyńskim — była formułowana, niewątpliwie twórcza i o d k r y w ­ cza. Niestety, od tego czasu... Oddając więc należny hołd pamięci F. Znanieckiego, nie sposób opędzić się od przygnębiącej r e f l e k s j i : może P. Sztomka wspinać się do w o l i na ramiona późniejszych olbrzymów naszych. U j r z y zapewne z ich wysokości wszystkie pajęczyny zapom­ nianych magazynów Muzeum N a u k i . 10fl ш IC8 109 I I 0 m Po tej smutnej dygresji wróćmy jednak do proble­ mów etnologii współczesnej. Polemizując z Benedyktowiczem stwierdzić przyszło, iż o misterium tremendum Jakuba wiedzieć możemy to i t y l k o to, co zostało nam zakomunikowane przez T. Manna. Nawet z m a r t w y c h ­ wstanie i złożenie zeznań przez samego Jakuba niewie­ le by w tej sytuacji zmieniło. Można bowiem zasadnie powątpiewać, czy znalazłby on dla swojej opowieści środki plastyczniejsze, niż M a n n ; czy starczyłoby mu słów. „Wdzięku jej oniemiały język nie w y p o w i e " (Dan­ t e ) , „Mówienie jest wysiłkiem: nie zdoła człowiek wyrazić wszystkiego słowami" (Eklezjastes ) , „Miła, ja nie m a m słów — a miałem dość i c h " ( B r o n i e w s k i ) . . . Owo poczucie barier języka, niemożności pełnego prze­ kazania zrozumiałymi słowami jakże wielu zjawisk i przeżyć, dane jest nam zresztą również i w potocznej mowie, w t a k i c h choćby wyrażeniach, j a k : brak słów, nie mieć słów dla kogoś, ponad wszelkie słowa, nie mieścić się w słowach, nad wyraz, nie do opisania, nie­ w y m o w n i e , niewysłowienie, niewypowiedzianie... Język szufladkujący i ograniczający. Język nie na miarę t a ­ jemnicy Jakuba. Buntował się przeciw niemu Janusz Korczak, gdy pisał, iż: „Mądra jest m o d l i t w a w nie­ zrozumiałej mowie. Ole tel solt m i n kajuso w i t dartu, w a k riste. K i n bra — ole: Ole tel solt, ole d a r t u m i n w a k . A l w i t d a r t u , al ma waste, ole w i t k i n . Wybrał­ b y m ze wszystkich narzeczy wyrazy najdziwniejsze, roz­ sypał, pokruszył, pomieszkał, ułożył modlitwę dla l u ­ 1 1 2 1 1 3 114 138 dzi, dla s i e b i e " , czy Chlebnikow — głosząc w „Na­ szej p o s t a w i e " pochwałę i konieczność słowotwórstwa, oraz „języka pozarozumowego". A l e modlitewna intencja Korczaka (zdradza ją l i t a n i j n a refneniczność tekstu: „Ole tel solt... Ole tel solt...") staje się dla nas zrozumiała dopiero dzięki ułożonemu ze zobiektywizo­ wanych społecznie słów komentarzowi, ale dopiero „wejrzeń śpiewy" objaśnia „weeomi" Chlebnikowa. Sa­ mo „weeomi" — jak muzyka — tnie znaczy imic, albo wszystko, co t y l k o usłyszeć w tych ulotnych dźwiękach zechcemy. Wolno nam oczywiście próbować badań nad indywidualną recepcją, odczuciem muzyki. Musimy być jednak świadomi, iż — zależnie od użytych narzędzi — dowiemy się co najwyżej jak ludzie werbalizują swoje wrażenia, jak pod wpływem m u z y k i zachowują się ich organizmy i t p . Choćbym więc nawet chciał opowiedzieć komuś najpiękniejsze mojej żony weeomia, bebeobia i pijeea (tak — pijeea przede wszystkim), w i e m iż pozo­ stać one MUSZĄ wyłączną moją własnością. Po^ia wszel­ k i m bowiem w y m i a r e m żyje Jej twarz. Język zaś jest domena, wymiarów 115 1,6 1 1 7 Takie być może (pomijając kwestie ściśle fonetycz­ ne) spostrzeżenia skłoniły F. de Saussure'a również do słynnego rozgraniczenia mowy jednostkowej (parole) i będącego, właściwością zbiorową języka (langue). Każ­ dy z nas — stwierdził on — używa swojej i n d y w i d u a l ­ nej, niepowtarzalnej mowy, w której pomieszczać może dowolne znaki (np. bobeobi). Mowa ta spełnia jednak wtedy i t y l k o wtedy swoje zasadnicze zadanie umożli wienia porozumiewania się, gdy zbliża się do społecznie zobiektywizowanego języka. W każdym i n n y m bowiem przypadku jej dźwięki zostaną niezauważone niezrozu­ miane, lub interpretowane opacznie. Dotyczy to zaś, jak wykazał przenosząc d y r e k t y w y Saussure'a na grunt antropologii C. Levi-Strauss, nie tylko komunikatów słownych, lecz również wszelkich innych, choćby n a j ­ bardziej nieświadomie przez ludzi emitowanych znaków: gestów, zachowań, symboli... całokształtu uspołecznionej działalności człowieka. Można by właściwie powiedzieć, iż — podług s t r u k turalistów — partycypujemy w życiu społecznym po­ przez znaki — o tyle. o ile je emitujemy i w zależności od sensu j a k i uzyskają. „Przedmiotem s t r u k t u r a l i z m u me jest bowiem człowiek pełen znaczeń, ale człowiek twórca znaczeń" — napisał R. Barthes. Na to rozróż­ nienie w a r t o zwrócić szczególną uwagę. Podkreślając wszakże, iż sens znaków nie jest zawarty w „pełnej zna­ czeń" świadomości nadawcy, lecz tworzy się dopiero w relacji n a d a w c a : odbiorca — zmusza s t r u k t u r a l i z m ba­ daczy do analizowania znaków zawsze i t y l k o w ich socjo-historycznym kontekście. Ważny jest rzeczywisty sens znaku, wyznaczony przez jego miejsce w s t r u k t u ­ rze, a nie oderwane znaczące (signifiant) lub znaczone (signifie). 1 1 8 Podniesiona w górę ręka może być w zależności od kontekstu znakiem: wolnego przejazdu (milicjant na skrzyżowaniu), początku (starter na zawodach), odwagi („Warszawa jedna t w o j e j mocy się urąga — Podnosi na cię r ę k ę . . . " ) , złych zamiarów, wezwania do mod­ l i t w y °, błogosławieństwa („Podnieś rękę, Boże Dzie­ cię!" , proroczego n a t c h n i e n i a , k o s m o g o n i i , escha­ tologii („a gdy rękę podniesie — świat z n i k n i e " ) , głoso­ wania tak lub nie, ułaskawienia (cesarz rzymski pod­ czas igrzysk), egzekucji („Oficer go nie widzi... rękę podniósł w g ó r ę " ) , radości, pozdrowienia, w ł a d z y , a nawet k r z y w d y do pomszczenia („Wpadli w tłum — ale długo ta ręka k u niebu... Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku... Jeśli zapomnę o nich, T y , Boże na niebie — • Zapomnij o m n i e " ) . lle 12 ш 122 123 1 2 4 12s ш 1 2 7 �Stwierdzenie, iż te same elementy wcielają w róż­ nych kontekstach odmienną, nieraz wręcz przeciwstaw­ ną treść, iż — przy zachowaniu f o r m a l n e j identyczności - - stają się, w w y n i k u zmiany zajmowanego w syste­ mie miejsca, zupełnie i n n y m i znakami, nie jest być mo­ że nazbyt oryginalne. Już Bystroń, w błyskotliwej po­ lemice z P i p r e k i e m , zauważył przecież i implicite wytknął całkowitą bezużyteczność f o r m a l n y c h — jak u Moszyńskiego — k l a s y f i k a c j i zjawisk z zakresu tzw. k u l ­ t u r y duchowej. To prawda. T a m jednak, gdzie Bystroń postawił kropkę, rozumowanie strukturalistów bierze dopiero swój początek. Z chwilą bowiem udowodnie­ nia, iż metoda porównawcza, łącząca podobne z podob­ n y m , prowadzi do stworzenia sztucznego systemu k l a ­ syfikacyjnego, nie odpowiadającego istotnym stosun­ kom współzależności zjawisk k u l t u r o w y c h , stanęła etno­ logia wobec konieczności wypracowania takiego syste­ mu, w którym zaszeregowanie poszczególnych elemen­ tów k u l t u r y do kolejnych jednostek taksonomicznych (klasyfikacyjnych) wyrażałoby stopnie ich semantyczne­ go pokrewieństwa . Słynne określenie s t r u k t u r a l i z mu przez N . Chomsky'ego jako „stadium taksonomicz­ nego w rozwoju n a u k i " jest właśnie w y r a z e m słusz­ nego przekonania, iż realizacja tych k l a s y f i k a c y j n y c h zudań okazała się, między i n n y m i dzięki umiejętnemu wyzyskaniu możliwości otworzonych przez k o m b i n a t o rykę s e m a n t y c z n ą , najważniejszym osiągnięciem kie­ r u n k u , który w etnologii prezentuje szkoła C. L e v i -Straussa. 1 2 8 129 1 3 0 m 1 5 2 135 Wróćmy do „Totemizmu dzisiaj". „Totemizm jest histerią" •— nie ma więc totemizmu! — napisaliśmy na wstępie relacjonując w najbardziej l a p i d a r n y m skrócie myśl Levi-Straussa. P u n k t e m wyjścia było ćla nas przy t y m stwierdzenie A . Kępińskiego, że histeria po­ lega na naruszeniu normalnej h i e r a r c h i i spraw, na do­ w o l n y m wydzieleniu z nich systemu paru przypadkowych (niepokojących człowieka w danym momencie) elemen­ tów; i n n y m i słowy — na powołaniu do życia, w oparciu o fałszywą klasyfikację i w jej w y n i k u , quasibytu — b y t u domniemanego. T a k i m samym quasibytem jest dla Levi-Straussa totemizm. Z nieubłaganą konsekwencją wykazuje on jak ulotne i nieistotne były podobieństwa zjawisk grupowanych przez kolejnych badaczy: T y l o r a , Robertson-Smitha, Frazera... pod t y m łącznym t e r m i ­ nem. Zbiory iluś tam dowolnie powydzielanych z syste­ mów, przypadkowych elementów. Totemizmy? — N i e ! —- Pseudotaksony. Ułuda. Histeria. Pięć zasadniczych pytań dotyczących magii s f o r m u ­ łowała opozycyjna wobec t r a d y c j i pozytywistycznej, przedstrukturalna etnologia: czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowa­ na? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróż­ nia?... Konsekwencją dokonanej przez Levi-Straussa analizy totemizmu jest dołączenie do tej listy pytania szóstego: CZY I S T N I E J E ? ! Lecz stop. Stwierdzenie, iż „stanowi s t r u k t u r a l i z m stadium t a k ­ sonomiczne w r o z w o j u n a u k i " ma wyraźnie a m b i w a ­ lentny charakter. Zawarte jest w n i m w p r a w d z i e — jak to już było powiedziane — uznanie przełomowego znaczenia prac k l a s y f i k a c y j n y c h adherentów tego kie­ r u n k u , lecz jednocześnie przydatność s t r u k t u r a l i z m u zo­ staje poniekąd do taksonomii ograniczona. Tymczasem dopiero po „stadium taksonomicznym" następuje „sta­ d i u m teoretyczne" — czas budowy teorii. Byłby więc C. Levi-Strauss Linneuszem antropologii — aż L i n n e u szem i Linneuszem T Y L K O ? Podobne sugestie, które można znaleźć c z ę s t o w dziełach poświęconych s t r u k t u r a l i z m o w i w antropologii, wysuwane są przeważnie pod wpływem niepokoju wzbudzonego przez: 131 1. jednostronnie synchroniczne t r a k t o w a n i e przez strukturalistów przedmiotu badań, 2. niezwykle wysoki stopień ogólności (czy ogólniko­ wości?) ich ustaleń. Oba te zagadnienia wydają się zre­ sztą być ze sobą ściśle związane. Przekonanie strukturalistów, iż ewolucja k u l t u r y i jej stan a k t u a l n y to dwa istotnie różne zjawiska i posługiwanie się k r y t e r i a m i historycznymi w i n t e r p r e ­ tacji aktualnego stanu k u l t u r y jest metodologicznie nie­ dopuszczalne , w y n i k a bezpośrednio z ilustrowanego już założenia, że k u l t u r a „jest systemem znaków po­ wiązanych wzajemnie tak, że wartość jednego znaku zależy od obecności pozostałych" , czyli — ogólniej: że „każdy znak określany jest swoim miejscem w r a ­ mach s y s t e m u " . Jeżeli bowiem chcemy uchwycić zna­ czenie podniesionej w górę ręki oficera stojącego przed skazanym K o r d i a n e m , odwołać się musimy do obo­ wiązujących współcześnie w stosunku do wydarzenia (.i t y m samym przekroju czasowym, synchronicznie) zasad musztry, obyczajów etc. Genealogia tego gestu — historyczne objaśnienie skąd, jak i kiedy znalazł się on w regulaminach w o j s k o w y c h Królestwa Kongreso­ wego — jest nam w t y m celu (wyjaśnienie sensu, w a r ­ tości znaku) zupełnie niepotrzebna. Gdybyśmy bowiem doszli do zasadnego nawet przeświadczenia o związ­ kach omawianego sygnału z ułaskawiającym pozdro­ wieniem rzymskich cezarów, nie t y l k o nie wzbogaciliś­ my naszej interpretacji, ale wręcz odwrotnie — mogło­ by nas to prowadzić do fałszywych i wypaczających wydźwięk dramatu, gdyż oderwanych od rzeczywistego kontekstu, wniosków. l : 5 136 137 Mówiąc lapidarnie daje się więc s t r u k t u r a l n a za­ sada rozdziału synchronii i diachronii streścić w t w i e r ­ dzeniu, iż zasadę działania lokomotyw winniśmy sta­ rać się uchwycić poprzez badanie systemu ich mecha­ nizmów, zazębiania się trybów, pracy tłoków i t p . , nie przejmując się f a k t e m , że ongiś funkcję ciuchci brał na siebie i to nie bez powodzenia, koń. Zasady bowiem np. t r a w i e n i a siana przez konia i spalania benzyny przez silnik mają niewiele ze sobą wspólnego. Podob­ nie sformułowany postulat w y d a j e się jednak z jednej strony tak oczywisty, że aż w y d u m a n y ; z d r u g i e j — t r u ­ dno dostrzec, jakie kryć by się w n i m mogły niebez­ pieczeństwa. N a j p i e r w kwestia rzekomej oczywistości. Że nie jest tak różowo przekonują nas dość nagminne p o t k ­ nięcia (niektórych naukowców. Chociaż więc exempla sunt odiosa p r z y p o m n i j m y jedno z nich dla przestrogi: tłumacząc sens wielkanocnej świecy paschalnej (cereus paschalis) we 'współczesnej l i t u r g i i chrześcijańskiej się­ gnął religioznawca J. K e l l e r do źródeł historycznych i ustaliwszy związek obrzędów Męki Pańskiej z wcze­ snośredniowiecznymi, pogańskimi świętami płodności, unał beztrosko paschał za znak f a l l u s a , czyli — i n ­ n y m i słowy — przyprawił parowozowi ogon i kopyta. A jednak!... Pozostaje problem wynikających z tak zde­ cydowanego rozróżnienia diachronicznego i synchronicz­ nego p u n k t u widzenia niebezpieczeństw. Gdzie ich szu­ kać? Z której zagrażają strony? — T y m razem odpo­ wiedź musi być nieco bardziej złożona. 13S Wyobraźmy sobie otóż, że przebadaliśmy już syn­ chronicznie cały system k u l t u r y polskiej r o k u 1825, zna­ my już miejsce w n i m (a co za t y m idzie: znaczenie, wartość) wszystkich znaków, ich — kontynuując po­ równanie z lokomotywą — zespołów i podzespołów. Jak teraz — od tej maszynerii — wrócić do konia?! Królestwo Kongresowe z całym dobrodziejstwem swo­ jego kulturowego inwentarza nie pojawiło się przecież Deus ex machina na mapie Europy. Przed n i m były: 139 �Księstwo Warszawskie ... Rzeczpospolita Obojga N a r o ­ dów... Tego c o n t i n u u m dziejów nie da się prawomocnie poszatkować na oderwane, poziome przekroje, a n i - gdyż zaprzeczałoby to obserwowalnym f a k t o m — uznać jego a r b i t r a l n i e wyodrębnionych elementów za niezmienną tożsamość. Wolno natomiast i trzeba zapytywać o po­ chodzenie, przyczyny nie t y l k o f o r m , ale i układów relacji w przebadanych systemach. Cóż wtedy? — „Po­ równywać systemy w całości" — odpowiada R. Jakobson ° . Pamiętając przy t y m , „że zmiana jednego z ele­ mentów pociąga za sobą zmianę wszystkich pozostałych" — sekunduje m u C. L e v i - S t r a u s s . Te słuszne żądania da się oczywiście zaspokoić... ale — rzecz to ludzkich możliwości — t y l k o przy maksymalnej idealizacji m o ­ delu, wprowadzeniu wszystkich jego elementów na w y ­ soki stopień ogólności. Przystępujemy więc do działań taksonomicznych, przyporządkowując poszczególne znaki do określonej (przeważnie niewielkiej) liczby opozycyjnych par: le­ wa — prawa, góra — dół, tył — przód, męski — żeński, przeszłość — przyszłość etc Są to klasyfikacje N I E ­ Z W Y K L E I S T O T N E I P O Z N A W C Z O PŁODNE, odpo­ wiadające jednak poziomem ogólności co n a j m n i e j p o ­ działowi kręgowców na: krągłouste, r y b y , płazy, gady, p t a k i i ssaki. Owszem, kręgowce są jeszcze dopiero podtypem strunowców, te są z kolei wtórnogębowcami, U: — wielokomórkowcami i t d . Nikła to jednak pociecha, jeżeli zważymy, że już na etapie wydzielania ssaków zatarta została różnica między nietoperzem, psem i w i e ­ lorybem. Celnie więc zauważa Z. Benedyktowicz, że w konstruowanych przez strukturalistów modelach znika wszelka odmienność „buddyzmu, chrześcijaństwa i is­ l a m u " . Rozbudowując jego zarzuty możemy jeszcze dodać, że modele owe odrywają się niekiedy od k o n ­ k r e t n y c h zbiorów znaków tak dalece, iż chcącym je e m ­ pirycznie zweryfikować przypomina się mimowolnie w y m i a n a zdań z „Przygód A l i c j i w K r a i n i e Czarów": „Kat wyraził pogląd, że nie można uciąć głowy, jeśli brak ciała, od którego można by ją odrąbać, że nigdy dotąd nie kazano m u robić niczego podobnego i nie ma zamiaru rozpoczynać tego w t y m w i e k u , w j a k i m się znajduje. — Król zaś wyraził pogląd, że wszystko co posiada głowę, może być jej pozbawione i nie należy mówić b z d u r " . Tak, ma rację Z. Benedyktowicz. 13 110 1 4 2 ш Chociaż to t r u i z m , nie da się jednak zaprzeczyć, że są ssakami i w i e l o r y b i pies i nietoperz i autor n i n i e j ­ szych uwag i red. Aleksander Jackowski nawet. Co wię­ cej — jest to zbieżność istotna i ważna. Można więc złościć się, kiedy Jerzy S. Wasilewski sprowadza do wspólnego m i a n o w n i k a „odzwierciedlenia stanu p r z e j ­ ścia" : tańce w korowodzie, kręcenie ciasta „za słoń­ cem", weselne obchodzenie j u r t y w Mongolii, f i k a n i e koziołków przez szamana e t c . Trzeba by m u jednak było UDOWODNIĆ, że się m y l i (byłoby to zresztą zbę­ dną stratą czasu — ma rację!). Tymczasem reakcja p o ­ kaźnej części polskich etnografów na osiągnięcia t a k ­ l l 4 145 sonomii s t r u k t u r a l n e j przypomina reakcje owej pani, która zobaczywszy szczura zawołała ze wstrętem: „I ja m a m być — jak on — również ssakiem?! — To wstręt­ ne! N i g d y ! ' . Obrzydzenie zastępuje polemikę, milcze­ nie pojawia się w miejsce dyskusji, czepianie się p r z y ­ czynków zamiast frontalnego naukowego starcia. T y m lazem jednak wylewane z kąpielą dziecko mocno ucze­ piło się brzegów balii. K l a s y f i k a c j e można przecież nie t y l k o uogólniać ale i uszczegóławiać. Rzędem ssaków są na przykład g r y ­ zonie, rodziną gryzoni — myszowate, wśród nich m y ­ szy domowe, dalej poszczególne ich populacje. Na t y m zaś poziomie porównywanie w czasie całych systemów ( t u : kolejnych populacji) jest już możliwe bez nad­ miernych, zacierających zróżnicowania, uogólnień; przy czym od porównania taksonów podrzędnych można stop­ niowo przechodzić do nadrzędnych. Tak, t u t k w i klucz do diachronii — ta mysz może i powinna urodzić górę. S t r u k t u r a l i z m nigdy bowiem nie wyparł się h i ­ storii — odwrotnie: w miarę uszczegółowiania i roz­ budowywania swoich k l a s y f i k a c j i oraz właśnie dzięki n i m , zbliża się w i e l k i m i k r o k a m i do możliwości płod­ nego penetrowania jej obszarów. „Strukturalizm stano­ w i stadium taksonomiczne w r o z w o j u n a u k i " — zapew­ ne. Dotyczy to jednak t y l k o s t r u k t u r a l i z m u ograniczo­ nego do badań synchronicznych. S t r u k t u r a l i z m histo­ ryczny wejść już jednak może śmiało w stadium następ­ ne. S t r u k t u r a l i z m historyczny l u b historia s t r u k t u r a l n a . 1 1 8 „Ma rację Z. Benedyktowicz" — jak widać w stwierdzeniu t y m nie było i r o n i i . Rzeczywiście, syste­ m a t y k a s t r u k t u r a l n a nie może być i N I E JEST celem samym w sobie. Różnica między buddyzmem, chrześci­ jaństwem i islamem, ich kształt i historyczny rozwój, są równie fascynujące, jak ich podobieństwo — dla strukturalistów w równym, co dla fenomenologów, stop­ n i u . Drogi t y l k o różne, lecz cel jednaki. Czy magia jest zjawiskiem i n d y w i d u a l n y m , czy społecznym? jak jest zorganizowana? co znaczy? jakie f u n k c j e pełni? czym się wyróżnia? — Za wyjątkiem pierwszego z tych pytań (wyzwolony od psychologii s t r u k t u r a l i z m nie interesuje się z j a w i s k a m i m o w y j e d ­ nostkowej) wszystkie pozostałe muszą być i są dla strukturalistów istotne. O ile t y l k o magia istnieje! Jeśli jednak i ona okaże się złudą, jak totemizm, pytania te i wtedy pozostaną aktualne. Dotyczą wszakże wszel­ kich klas zjawisk z zakresu k u l t u r y duchowej, bez względu na to, w jakie r a m y chciano by je włożyć. Z j a ­ wisk, które w a r t o badać choćby dlatego, że ofiarowują nam — zadumę nad „naturą świata, przez który wszy­ scy wędrujemy, jak przez morze, k u n i e w i a d o m y m brzegom. I malarz bizonów z altamirskich jaskiń .. i ja..." P.S. Chciałbym serdecznie podziękować za pomoc przy formułowaniu niektórych tez niniejszego a r t y k u ­ łu S. Cichowiczowi i G. Klosce. PRZYPISY Antologia nowoczesnej poezji rosyjskiej 1880—1967, Ossolineum 1971, s. 383. 1 W bardzo skądinąd dobrym tłumaczeniu polskim tytuł ten zmieniony został — z niezrozumiałych powo­ dów — na „Totemizm". 2 3 C. Levi-Strauss, Totemizm, A . Kępiński, 1972, s. 35. 4 B 140 Psychopatologia B. Schulz, Pisma, Warszawa 1968, s. 7. nerwic, Warszawa Porównaj: A . Guriewicz, Kategorie kultury śred­ niowiecznej, Warszawa 1976, s. 17. C. L e v i - S t r a u s s , op. cit., s. 9, 26 et passim. Pierwsze wydanie Le totemisme aujourd'hui, Pa­ ryż 1962. * P. Sztompka, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej, Wrocław 1971, s. 5. G. Cocchiara, Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa 1971, s. 408. J. Poirier, Histoire de la pensee ethnologiąue [w:] Etfmologte generale, Paris 1968, s. 38. 6 7 8 1 0 1 1 Kraków 1973, s. 334. �A. Waligórski, Antropologiczna koncepcja człowie­ Warszawa 1973, s. 133. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I I I , W a r ­ szawa 1970, s. 17. N i e należy wszakże zapominać o innych, b y n a j ­ mniej nie marginalnych, intelektualnych nurtach epoki, których reprezentantami b y l i choćby S. Kierkegaard, J. I i N e w m a n , czy neokantyści z F. A . Langen, M . Cohe­ nem, P. Natorpem. W. Winelbandem, a także Ch. Renouvierem na czele. M . Nowaczyk, Filozofia a historia religii we Wło­ szech 1873—1973, Warszawa 1974, s. 51. пр. К. M . Bergbohm, J. Austin... W Polsce: A . Świętochowski, szkoła warszawska. T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, t. I , s. 149—150. B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. I I , s. 177 (frag­ ment z relacji Wirskiego o b i t w i e pod Magenta). Powstała w 1862 r. Powstała w 1875 r. Powstała w 1895 r. Pierwsze l a b o r a t o r i u m chemiczne — J. Liebiga w Giessen — powstało ok. r o k u 1840, pierwsze laborato­ r i u m fizyczne (Cavendish Laboratory w Cambridge) otwarte zostało w 1874. Na k a n w i e : F. Braudel, Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, t. I , Gdańsk 1976, s 279. W sposób może najplastyczniejsizy wyraża tę myśl I i H . Morgan, który za w a r u n e k wejścia społeczności w „wyższe stadium c y w i l i z a c j i " uważa: wynalezienie maszyny parowej, w y k o r z y s t a n i e elektryczności i ... po­ jawienie się pojęcia „ewolucja". Pojęcia „psychika" używamy t u w rozumieniu morganowskim — obejmującym również mechanizmy myślenia, „instynkt m o r a l n y " i t p . F. Ratzel, Voelkerkunde, Leipzig 1885—1890; L . Frobenius, Ursprung der Afrikanischen Kulturen, Berlin 1898; F. Ratzel, Anthropogeoo-raphie, Stuttgart 1899; B. A n k e r m a n n , Die afrikanischen Musikinstrumenten, Ber­ l i n 1902. Chodzi tu zarówno o krąg uczniów F. Ratzela, G. Montandona, czy W. Pesslera, jak też i tzw. w i e ­ deńską szkołę kulturowo-historyczną R. P. Koppersa, R. P. Schebesty i W. Schmidta, czy „hiperdyfuzjonistów" — G. E l l i o t - S m i t h a i W. J. Perry. Ostatni rozdział — epilog Czarodziejskiej góry Tomasza Manna nosi tytuł: „Grom". D. J. de Solla Price, Węzłowe problemy historii nauki, Warszawa 1965, s. 50. Praca G. Wundta, Voeikerpsj/choiogie, Leipzig 1910, spotkała się później z bardzo ostrą oceną. Porów­ n a j : G. Jahoda, Psychologia przesądu, Warszawa 1971, s. 61. W y n i k i tych badań w : F. C. Bartlett, Psychology end Prymitive Culture, Cambridge 1923. E. D u r k h e i m , Les regies da la methode sociologique, Paris 1894; La prohibition de Vinceste et ses origines, „Ann. Sociol.", 1897, t. I ; Les formes elementaires de la vie religieuse, Paris 1912. F. Boas, The central Eskimo, Chicago 1888; The ethnological significance of esoteric doctrines, „Science", 1902, t. I . L i b e r a l n e j , atomistycznej koncepcji społeczeństwa (i r o l i w n i m jednostki) bronił F. Graebner jeszcze w l a ­ tach trzydziestych X X w . : „Etnologia w i n n a docenić osobowość, jednostkę, wolną wolę, a więc te elementy, które często giną w masie, chociaż w rzeczywistości działają w jej obrębie wybijające się jednostki, w po­ staci — ze względu na treść — już to geniuszów i w y ­ bitnych talentów, już t o przywódców (ze względu na formę). Metoda musi być (...) pomyślana i ułożona pod kątem pojmowania i doceniania j e d n o s t k i . " cyt. za: G. Cocchiara, op. c i t , s. 503. L . L e v i - B r u h l , Les fonctions mentales dans les societćs inferieures, Paris, 1910; La mentalite primitive, Paris 1922; L'ame primitive, Paris 1927; Le surnaturel et la nature dans la mentalite primitive, Paris 1931; La vtythologie primitive, Paris 1935. W. H . E. Rivers, Kinship and social organization, London 1914; Conflict and dream, Cambridge 1923; So­ cial organization, London 1924. A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , The Andaman Islanders, Cambridge 1922; The social organization of Australian tribes, Melbourne 1932, London 1932. 12 ka, 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 0 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 R. Otto, Świętość, Warszawa 1968 (wydanie pier­ wsze 1912). F. de Saussure, Cours de la linguistiąue generale, Paris 1916. Chodzi t u o prace Riversa z lat 1920—1926. Na starość bowiem, co J. Poirier określa nie bez wdzięku, jako „godny pożałowania eksces" (op. cit., s. 44), stał się Rivers niespodziewanie zwolennikiem h i p e r d y f u z j o nizmu E l l i o t - S m i t h a . Porównaj: J. Poirier, op. cit., s. 43. Pierwsza piątka wymienionych to przedstawiciele tzw. „szkoły k u l t u r y i osobowości", której zasługą jest m. i n . udowodnienie, iż odkrycia Freuda nie m a j ą w a r ­ tości uniwersalnej, a więc ostateczne obalenie założenia nr. 2 etnologii pozytywistycznej. M a l i n o w s k i określał stanowisko Radclife-Browna mianem „strukturalizmu", J. P. Lebeuf — „funkcjonal i z m u " . Obie te nazwy zacierają jednak różnice orien­ t a c j i R a d c l i f f e - B r o w n a w stosunku do a: s t r u k t u r a l i z ­ mu C. Levi-Straussa, b : f u n k c j o n a l i z m u B. M a l i n o w ­ skiego. Chociaż więc w y d a j e się R a d c l i f f e - B r o w n bar­ dzo bliski d o k t r y n i e Malinowskiego, za najszczęśliwsze określenie reprezentowanego przezeń n u r t u uznać w y ­ pada t e r m i n u k u t y przez Z. Sokolewicz: „funkcjoualizm-strukturalizm". 3 0 4 0 4 1 4 2 4 8 4 1 Za współautora tego k i e r u n k u uważany jest po­ wszechnie również B. M a l i n o w s k i . Porównaj: Z. J. Zdybicka, Człowiek i religia, L u ­ blin 1977, s. 238. Podług podziału K . Moszyńskiego na kulturę m a ­ terialną, społeczną i duchową. Ten zakres niniejszego artykułu wyjaśnia p o m i ­ nięcie w inim d o k t r y n y B. Malinowskiego, który odnoś­ nie „kultury d u c h o w e j " nie wypowiada p r a w i e i s t o t n i e j ­ szych sądów, wychodzących poza założenia etnologii X I X w. E. B. Tylor, Antropologia, Warszawa 1889, s. 320. tamże. M . Eliade, Symbolika środka, „Znak" 1961, n r 10 (88), s. 1382. Nie zawsze niestety, czego w y m o w n y m świadec­ t w e m mogą być rozliczne interpretacje wierzeń ludo­ w y c h we współczesnych pracach B. Baranowskiego. Taylor, op. cit., s. 412—413; tenże, Cywilizacja pierwotna, Warszawa 1896, t. I , s. 122. P. H . Benson, Religion in contemporary Culture, New Y o r k 1960, s. 537. Cytat z J. Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59. na podstawie teorii animizmu E. В. T y l o r a . na podstawie teorii r e l i g i i M . Muellera. Saintyves, to pseudonim E. N o u r r y — właścicie­ la L i b r a i r i e C r i t i q u e w Paryżu — jednego z najważniej­ szych ośrodków modernizmu katolickiego. Pseudonim jest wykładnią ideowego p r o g r a m u N o u r r y . Odwołuje się b o w i e m do postaci św. I w o z Treguier, p r a w n i k a bretońskiego z X I I I w . wsławionego jako obrońca chło­ pów. Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 541. Porównaj założenia 2. i 4. etnologii pozytywis­ tycznej. Cyt. za Cocchiara, op. cit., s. 532. Porównaj założenia 1. i 3. etnologii p o z y t y w i ­ stycznej. Streszczenie koncepcji magii Frazera za: Jahoda, op. cit., s. 59. T. Mann, Wybraniec, Warszawa 1974, s. 321—324. Porównaj F. A . Yates, Sztuka pamięci, Warsza­ wa 1977, rozdział I . L . L e v i - B r u h l , Les fonctions mentales dans les secietes inferieures, Paris 1951, s. 37. L . L e v i - B r u h l i M . Mauss b y l i słynni ze swego lekceważenia badań terenowych. W ostatnich swoich pracach L e v i - B r u h l sam o d ­ szedł od teorii „myśli prelogicznej". Porównaj: P. M e r cier, L'anthropologic sociale et culturelle, [ w : ] EthnoIngie Generale, s. 903. Op. cit., s. 974; porównaj też: M . Leenhardt, Gens de La Grande Terre, Paris 1937. Cocchiara, op. cit. s. 495. Na temat związków między myślą D u r k h e i m a i Radcliffe-Browna porównaj między i n n y m i : Poirier, op. cit., s. 70; Mercier, op. cit., s. 978. 4 5 4 6 4 7 18 10 5 0 5 1 5 2 5 3 5 1 5 3 5 0 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 8 2 6 3 64 6 5 6 6 6 7 0 8 6 9 7 0 7 1 141 �Zdybicka, op. cit., s. 232. Porównaj: R. Bastide, Psychologie et ethnologic, [w:] Ethnologic Generale, s. 1638. Przesądza to już sama (inna niż u M a l i n o w s k i e ­ go) definicja „funkcji" R a d c l i f f e - B r o w n a : „Jest to rola jaką odgrywa każdy element w życiu społeczeństwa jako całości; a przez to wkład, j a k i wnosi w dzieło za­ chowania ciągłości s t r u k t u r y . " „Odbiciami" w sensie daleko płytszym, niż w le­ ninowskiej teorii odbicia; chodzi t u raczej o relacje z jednej strony „geologiczne" (porównaj: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 268), gdzie znaczone jest niejako „pod" znaczącym, z d r u g i e j : analogiczne — f o r ­ ma przypomina mniej lub bardziej (ale zawsze trochę) treść. Przykładem: A . R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and Fonction in Primitive Society, London 1952, gdzie w analizie obrzędów pogrzebowych wykazać stara się autor ich funkcję — przywrócenie równowagi społecz­ nej, zakłóconej utratą jednostki. Streszczenie tezy E. E. Evans-Pritcharda w g . Jahoda, op. cit., s. 144. Porównaj: Zdybicka, op. cit., s. 230—231. Mercier, op. cit., s. 984. Levi-Strauss, op. cit., s. 84. P o r ó w n a j : J. I w a n i c k i , Pojęcie Boga według Durkheima, „Ateneum Kapłańskie" 1935, t. 36, s. 487. Zdybicka, op. cit., s. 212. Jahoda, op. cit., s. 87. Z. Freud, Człowiek, religia, kultura, Warszawa 11)67, s. 173. Jahoda, op. cit., s. 98. Bastide, op. cit., s. 1638. Porównaj: R. Otto, Świętość, Warszawa 1968, s. 66, 155—157 et passim. Zdybicka, op. cit., s. 240. Genesis 29, 20—25. Jahoda, op. cit., s. 213. Nie dla wszystkich niestety, czego przykładem curiosalna praca M . Czerwińskiego, Magia, mit i fikcja, Warszawa 1973. J. J. Szczepański, Rafa, Warszawa 1974, s. 79. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian Warsza­ wa 1967, t. I I , cz. I , s. 268. op. cit., s. 267. op. cit., s. 322. op. cit. s. 269. op. cit., s. 270. op. cit., s. 341. op. cit., s. 610. op. cit., s. 609. op. cit. s. 617. op. cit., s. 621. op. cit. s. 639. op. cit. s. 339. op. cit., s. 293. W. I . Thomas, F. Znaniecki, Clilop polski w Euro­ pie i Ameryce, Warszawa 1976, t. I , s 206—228. op. cit. s. 206—207. op. cit., s. 208, 210—211. op. cit., s. 208. op. cit., s. 219. op. cit., s. 175, 216—217. Dante, Sonet X X V I , w. 1. St. Testament, kś. Kohelet, 1, 8. W. B r o n i e w s k i , Warum, w . 1—2, w zbiorze: Drze­ wo rozpaczające. 7 2 7 3 74 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 1 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 83 9 4 9 5 9 8 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 T ,J. Korczak, M o d l i t w a niemocy, [ w : ] Sam na sam z Bogiem, Warszawa 1922, s. 21. W. Chlebnikow, Włamanie do wszechświata, Kra­ ków 1972, s. 101—107 (tłumaczyła A. Kamieńska). Porównaj: C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 203—240. Barthes, op. cit., s. 279. A. Mickiewicz, Reduta Ordona, w . 39—40. W ikonografii chrześcijańskiej. Porównaj: E. Urech, DictżoTiTiaire des symboles Chretiens. Neuchatel 1972, s. 112. F. Karpiński, Bóg się rodzi, strofa I X , w . 1. Na przykład: Piotr Skarga na obrazie M a t e j k i , czy św. Jan K a p i s t r a n ze Staatsgalerie w Bambergu (XVI w.). W ikonografii chrześcijańskiej. Porównaj: L. Rćau, leonographie de l'art Chretien, Paris 1956, t. I I , cz. 1, s. 67. J. Słowacki, Ksiądz Marek, w . 202. i tenże, K o r d i a n , [ w : ] Dzieła, Wrocław 1949, t . V , s. 271. Na przykład w i z e r u n k i Otogara w rękopisie De laudibus Sanctae Crucis z początków I X w . (Wiedeń, Nationalbibliotek, Cod. 652, f. 1). A . Mickiewicz, Dziady cz. I I I , akt I , scena I , w. 235, 242, 245—246. J. S. Bystroń, Okręcanie się obrzędowe, „Lud" 1922, t. X X I , s. 20—23. Chodzi oczywiście o podobieństwo zewnętrzne, formalne. Porównaj: A. J. Greimas, Semantiąue structu­ ral, Paris 1966, s. 10—13, 30—41, 50—54 et passim. » Porównaj: WEP P W N , t. X I , Warszawa 1969, s. 174, k o l . 2. Porównaj: J. Piaget, Strukturalizm, Warszawa 1972. s. 108—129. P o r ó w n a j : Greimas, op. cit., s. 108—109. Na przykład: E. Leach, Levi-Strauss, Warszawa 1973, s. 37, 39, 54—60 et passim. 135 Porównaj: M . Ivic, Kierunki w lingwistyce, Wro­ cław 1966, s. 105, 120. op. cit., s. 119; por. też: s. 117—118. op. cit., s. 105; por. też: s. 122, 134. J. Keller, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne w chrześcijaństwie, [ w : ] Zwyczaje, obrzędy i symbole rdigijne, Warszawa 1974, s. 420. Ivic, op. cit., s. 135. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1970, s. 368. Porównaj na przykład R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmiczny, „Etnografia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 47— —97. Z. Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, kul­ turą i symbolem, w d r u k u (s. 26 maszynopisu). L . Caroll, Przygody Alicji w Krainie Czarów, Warszawa 1972, s. 93. h i Porównaj: L . Stomma, Mit Alkmeny, [ w : ] „Etno­ grafia polska" 1976, t. X X , z. 1, s. 99—110. J. S. Wasilewski, Symbolika ruchu obrotowego i symbolicznej inwersji, [ w : ] „Etnografia polska" 1978, t. X X I I , z. 1, s. 81—107. Barthes, op. cit., s. 281; L e v i - S t r a u s s , A n t r o p o l o ­ gia..., s. 79—80; Piaget, op. cit., s. 174. 1 1 5 m 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 1 1 2 2 1 2 3 1 2 1 M 1 2 6 1 8 7 1 2 8 1 2 9 1 3 0 31 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 6 1 3 7 1 3 8 1 3 9 1 4 0 1 4 1 1 1 2 1 1 3 1 4 5 1 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/540abb7dad8c366e3ea7981a6fbcab25.pdf 45b99737fef547a929bd62a364075719 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3422 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3207 Title A name given to the resource O ankiecie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA - ETNOLOGIA - ANTROPOLOGIA KULTURY - LUDOZNAWSTWO CZYM SĄ? D O K Ą D ZMIERZAJĄ? (ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ) Ankieta rozesłana w p o l o w i e 1. C o t o j e s t e t n o g r a f i a ! 1980 r o k u p r z e z redakcję zawierała t r z y p y t a n i a : (jej m i e j s c e wśród i n n y c h d y s c y p l i n , cele, metody); 2. J a k i e m i e j s c e z a j m u j e w e t n o g r a f i i p r o b l e m a t y k a b a d a n n a d k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą l u d u ( a z w ł a s z c z a n a d s z t u k ą ) T 3- J a k a j e s t p r z y s z ł o ś ć etnografii? U w a g a odpowiadających skupiła się j e d n a k p r z e d e w s z y s t k i m w o k ó ł p y t a n i a pierwszego. Już n a wstępie zarysowała się t u zasad­ n i c z a różnica p o s t a w . O b o k szeregu o d p o w i e d z i , w k t ó r y c h doświadczeni e t n o g r a f o w i e u z n a l i , iż n a w e t ogólna d e f i n i c j a z a k r e s u i za­ interesowań d y s c y p l i n y p r z e r a s t a i c h możliwości, uzyskaliśmy również respons, że n a p o d o b n e wątpliwości „ p o w i n i e n w przybliżeniu o d p o w i e d z i e ć s t u d e n t I r . e t n o g r a f i i , p o z a l i c z e n i u p r z e d m i o t u Wstęp do etnografii, zaś o b s z e r n i e j wyjaśnić cały p r o b l e m s t u d e n t I I I w z g l . I V r o k u " . B y ł y t u też g ł o s y , iż r z e c z cała została j u ż o s t a t e c z n i e w y j a ś n i o n a p r z e z k l a s y k ó w : n a l e ż y w i ę c p o p r o s t u sięgnąć d o o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y . . . N i e w y d a j e się, b y m o ż n a było rozstrzygnąć o w ą kontrowersję. C l a u d e L e v i - S t r a u s s w dołączonym p r z e z r e d a k c j ę , w c h a r a k t e r z e o d p o w i e d z i n i e z a m i e r z o n e j , a r t y k u l e Aktualne problemy etnologii s t w i e r d z a w p r a w d z i e , iż „ e t n o l o g i a p r z e ż y w a obecnie wątpliwości", lecz uwierzyć m u — znaczyłoby poddać p o d krytyczną rozwagę formuły i n n y c h prominentów d z i e d z i n y , d o któ­ r y c h odsyłali nas respondenci. K t ó ż w i e — b y ć m o ż e r z e c z y w i ś c i e w n a s z y m z e t a t y z o w a n y m ś w i e c i e Wstęp do etnografii zastąpić klasyczną sentencję „ D u b i t o e r g o s u m " ? . . . T y l k o , c z y n a p e w n o byłaby t o w i z j a może już optymistyczna? K o l e j n y m p u n k t e m s p o r n y m stał się p r o b l e m , c z y n a p y t a n i e t y p u : „ c o t o j e s t e t n o g r a f i a ? " w a r t o w ogóle o d p o w i a d a ć . C z y ż n i e l e p i e j p e r e g r y n o w a ć p o ś w i e c i e b e z g r a n i c ; c z y k o n i e c z n i e t r z e b a m i e ć ś w i a d o m o ś ć , ż e m ó w i s i ę p r o z ą ?... S ą d z i ć m o ż n a , i ż m u t a t i s m u t a n d i s m a m y t u d o c z y n i e n i a z t a k w a ż n y m , a t a k g r u n t o w n i e z a p o z n a n y m w życiu społecznym naszego k r a j u , g e n e r a l n y m s p o r e m 0 s t o s u n e k d o n a u k i . J e s t l i o n a z a w o d e m c z y p o w o ł a n i e m ? — Jeżeli j e s t z a w o d e m , profesją — rację mają stwierdzający, iż o d n a j d y ­ w a n i e d i f f e r e n t i a specifica d y s c y p l i n y t o j e d y n i e k w e s t i a „ p o r z ą d k o w a n i a " , co k o n s e k w e n t n i e m a p r a w o uwalniać i c h o d „ p o t r z e b y o d p o w i e d z i n a z a d a n y zbiór p y t a ń " . Jeżeli j e d n a k j e s t powołaniem ? K a ż d y z n a s , l u d z i świeckich, m a pełne p r a w o d o u c h y l a n i a j a k i c h ­ k o l w i e k p y t a ń o s t o s u n e k d o p r a w d w i a r y ; służy t e m u zresztą szereg w y p r ó b o w a n y c h frazesów: „ j e s t e m k r y t y c z n y m d e i s t ą " , „ u z n a j ę nieokreślony b y t najważniejszy", „moralność socjalistyczną" etc. G d y b y t a k i c h s a m y c h o d p o w i e d z i udzielił n a m kapłan b y l i b y ś m y przecież zgorszeni. M a o n — w n a s z y m pojęciu — r u d y m e n t a r n y obowiązek odpowiedzieć sobie n a p y t a n i a „ c z y m j e s t m o j a wiara? dlaczego j e s t e m księdzem ? " ; z o d p o w i e d z i n a n i e w y n i k a b o w i e m w p r o s t zakres jego m i s j i społecznej. P o d o b n i e z l e k a r z a m i — z j a k i m ż s m u t k i e m i d y s g u s t e m s t w i e r d z a się w środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , iż „ m e d y c y n a przestała b y ć p o w o ł a n i e m — stała się z a w o d e m , a więc sposobem zarobkowania"... A n a u k a ? „ Z a j m u j ę się e t n o g r a f i ą " c z y „ j e s t e m e t n o g r a f e m " ? A jeśli „ j e s t e m e t n o g r a f e m " — c z y i d o czego m n i e t o zobowiązuje wobec drugiego człowieka, społeczeństwa, świata? S t a r a n i e m K o m i t e t u N a u k E t n o l o g i c z n y c h P A N u k a z a ł s i ę w 1 9 7 9 r . w P o z n a n i u t o m Funkcje społeczne etnologii. J a k się o k a z u j e , za o w e t y t u ł o w e „funkcje społeczne" uważają a u t o r z y poszczególnych artykułów (referatów) m . i n . popularyzację m u z y k i k a p e l l u ­ d o w y c h , u p o w s z e c h n i a n i e chłopskich dań z „ m ą k i , ziemniaków, g r o c h u , k a p u s t y i s u s z o n y c h ś l i w e k " , p o d n o s z e n i e k r z y w e j produkcji „Cepelii", s p o w o d o w a n i e „zatwierdzenia i przyjęcia r e g u l a m i n u p a r o e t o p n i o w e j o d z n a k i e t n o g r a f a - k r a j o z n a w c y " , i t p . J e s t t o poniekąd z g o d n e z b r z m i e n i e m u s t a w y o s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m z d n i a 2 0 g r u d n i a 1 9 6 8 , g d z i e s t w i e r d z a s i ę , iż z a d a n i e m n a u k i j e s t „ k s z t a ł c e n i e 1 w y c h o w y w a n i e i n t e l i g e n c j i z a w o d o w e j zdolnej a k t y w n i e uczestniczyć w r o z w o j u g o s p o d a r k i i k u l t u r y n a r o d o w e j oraz w socjalistycznej p r z e b u d o w i e stosunków społecznych..." — dodajmy jednak — z g o d n e t y l k o z j e j n a j b a r d z i e j płaską wykładnią. P o n i e w a ż j e d n a k u s t a w a t a m a b y ć w n a j b l i ż s z y m c z a s i e z m i e n i o n a , p r z y p o m n i j m y p i ę k n e s ł o w a j e j p o p r z e d n i c z k i z 13 l i p c a 1 9 2 0 : z a d a n i e m uniwersytetów, w s z e c h n i c i a k a d e m i i „ j e s t służyć n a u c e i ojczyźnie. W t y m c e l u mają one szukać i dochodzić p r a w d y w e w s z y s t k i c h gałęziach w i e d z y l u d z k i e j oraz przewodniczyć n a d r o d z e p o z n a w a n i a t e j p r a w d y przez młodzież akademicką, a przez nią rozpowszechniać ją wśród całego n a r o d u p o l s k i e g o w i m i ę z a s a d przyświecających m o r a l n e m u i u m y s ł o w e m u d o s k o n a l e n i u r o d z a j u ludzkiego". Więc znowu — zawód ozy powołanie? A u t o r k a słów o b r a k u p o t r z e b y o d p o w i e d z i n a p y t a n i e o i m i ę s w o j e j d y s c y p l i n y z a p r z e c z y ł a s o b i e s a m a , dając w końcowej f a z i e w y w o d u b a r d z o piękne określenie e t n o g r a f i i — określenie wiążące ją właśnie z p o w o ł a n i e m l e k a r s k i m . I n n i r e s p o n d e n c i p i s a l i o „ d r o d z e d o p o z n a n i a i r o z u m i e n i a c z ł o w i e k a " , o „służbie społecznej e l i m i n o w a n i a i n i c o w a n i a w s z e l k i e g o t y p u n a c j o n a l i z m ó w " etc. T ł u m a c z y t o najprościej b r a k szerszego z a i n t e r e s o w a n i a t r z e c i m p y t a n i e m naszej a n k i e t y . P o p r o s t u — p r z y t a k i m podejściu n i e m a się r z e c z y ­ wiście o co troszczyć. V e r i t a s v i t a e est v i a t i c u m c a r i s s i m u m . W próbach sprecyzowania zakresu d y s c y p l i n y obserwować można d w i e tendencje — w y c h o d z e n i a o d p r z e d m i o t u badań i o d sposobu n a t e n p r z e d m i o t spojrzenia. Oczywiście p r o p o n o w a n o w i e l e t y p ó w r e f l e k s j i , n i e r a z b a r d z o różnych, ale... wśród nadesłanych o d p o w i e d z i n i e m a n a w e t śladu o b r o n y , a t y m b a r d z i e j p r o p o z y c j i k o n t y n u o w a n i a f u n k c j o n a l n e g o podejścia d o b a d a ń n a d k u l t u r ą ; podejścia k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e g o ; podejścia e w o l u c j o n i s t y c z n e g o . . . n i e p o w r ó c i już e t n o l o g i a d o s w o j e g o p o z y t y w i s t y c z n e g o C z y ż b y w i ę c rację m i a ł j e d e n z a u t o r ó w , g d y pisał, że „ n i g d y kształtu"...? W n i o s e k t a k i b y ł b y j a s k r a w o sprzeczny z codzienną praktyką naszej r o d z i m e j e t n o g r a f i i . A przecież... t a k i się u p a r c i e n a s u w a p r z y l e k t u r z e większości nadesłanych w y p o w i e d z i . M o ż e więc jesteśmy wreszcie świadkami przełomu w p o l s k i e j myśli e t n o l o g i c z n e j . Jeśli t a k — n i e w o l n o tej szansy zmarnować! W o l n o wierzyć n a t o m i a s t , że d y s k u s j a s p r o w o k o w a n a p r z e z niniejszą ankietę n i e będzie s ł o m i a n y m o g n i e m , że c h o ć b y n a m a r g i ­ nesach, c h o ć b y w sposób n i e z a m i e r z o n y , p r z y c z y n i się d o k o l e j n y c h sporów i przemyśleń. Ludwik Stomma 67 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562b64a6fd97f8e039dbcae672bf7301.pdf 06ac2691db098cdf5c4c2c1c4ef7ffa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3692 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3469 Title A name given to the resource Natura: kultura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Natura: kultura Ludwik Stomma Pod latarnią najciemniej. Przez dziesięć lat byłem zafas­ cynowany strukturalizmem, przez następnych dziesięć roz­ liczałem się ze strukturalizmem i w najskomplikowańszych analizach szukałem błędu. Aż nagle błąd sam podszedł, uchylił kapelusza i powiedział grzecznie: - Mam nadzieję, że już nie przeszkadzam, ale czekałem na pana od lat; tutaj pod latarnią właśnie... Stało się to podczas czytania Stu dwudziestu dni Sodomy, czyli szkoły libertynizmu markiza Donatien Alphonse François de Sadc'a. Lektura to dosyć monotonna: bohaterowie wciąż kopulują na najbardziej nieprawdopodobne sposoby, torturują partnerów, wdychają ich wyziewy i zjadają ekskrementa. Pośród setek sposobów obcowania nie ma tylko jednego: stosunku kobiety i mężczyzny, w którym (figura obojętna) zespolenie ich organów płciowych mogłoby prowadzić do najbanalniejszego w świecie zapłodnienia. Jest to kwestia zasadnicza. Libcrtynizm jest otóż, w rozumieniu jego wyzna­ wców, sublimacją seksu, relacji międzyludzkich i rozkoszy. Niezbędnym zaś warunkiem sublimacji jest zastąpienie nor­ malności przez konstrukcję intelektualną, instynktownego przez wymyślone, natury przez kulturę. Jean Jacques Rousseau miał może inne odpowiedzi od markiza de Sade'aczy Mirabeau. U podstaw jego rozumowa­ nia stała jednak ta sama opozycja: natura - kultura. To nie ważne, że chodząc po parku w Ermenonville, który był dla filozofa uosobieniem natury, śmiech nas bierze na widok romantycznych mostków, kaskad i starannie przystrzyżonych platanów. To tutaj, a nie w brzydkim buszu żyły szczęśliwe podług myśliciela dzieci natury. Ale - powtórzmy - to nie ważne. Zasadniczy jest sam podział: natura na lewo, kultura na prawo. Claude Lévi-Strauss jest, jak pamiętamy, wielbicielem Jean Jacquesa Rousseau i w kolejnych publikacjach kreował go na patrona francuskiej i omalże światowej etnologii. Przerwijmy na chwilę. Las posadzony w rządki, równe linijki sosenka za sosenką. Jest to kultura, czy natura? Kompozycyjnie, ogrodniczo albo leśniczo kultura na pewno. Ale skądinąd drzewo jest samo w sobie uosobieniem natury, A potem las zaczyna zarastać. Krzewy, jeżyny, maliny... już nawet wejść się nie da. Tymczasem jedne sosny uschły, inne rozsiały dookoła botaniczne potomstwo. Nic nie zostało z pierwotnej geometrii. Więc już natura zwyciężyła kulturę? A jeśli tak, to w którym momencie. Czy wtedy, kiedy uschło pierwsze drzewko, czy kiedy drugie, lub trzecie. A co mają na to do powiedzenia sikorki bogatki, które znalazły dziuplę w pniu najzupełniej kulturowo posadzonego drzewa? A wstyd nagości na przykład. Owszem nasi przodkowie skakali ongiś po gałęziach niczym się nie krępując, a jeszcze wcześniej byli pratchawcami lub pantofelkami. Czy oznacza to, że naturyzm - tak jak się z nazwy reklamuje - jest rzeczywiście powrotem do natury, czy wręcz odwrotnie, kontestacją spetryfikowanych norm społecznych i obalaniem instynktowanych ograniczeń, Jacek Olędzki opisuje kurpiowskich chłopców, dla których ten pejzaż jest piękny, który płaski. Góry, nawet na najbar­ dziej malowniczych pocztówkach, zdają się im obrzydliwe. To kultura - bo im na równinie orać łatwiej, czy natura właśnie - gatunek nizinny, wtopił się w swój ekosystem i tylko w nim może egzystować? Są w końcu zwierzęta nizinne i tylko w górach mogące żyć. Kto widział kozice na Helu? Więc jak to w końcu jest? Tak oto dochodzimy do węzłowego problemu befsztyka tatarskiego. Jest to kawał surowego ale (uwaga!) mielonego lub subtelnie pokrojonego na wąskie paseczki wołowego mięsa wzbogaconego surowym żółtkiem i ewentualnie in­ nymi dodatkami po części surowymi, ale nie koniecznie - żeby wspomnieć tylko solony lub kiszony ogórek lub wędzoną rybkę... Jak zaszeregować tatara w strukturach kulinarnych z Le cru et le cuit Lévi-Straussa? - W pierwszej chwili odczuwamy pokusę odpowiedzi, iż zaszeregować się go po prostu nic da. Ale nie jest to prawda. W rzeczywistości da się go zaszeregować dowolnie - albo w szeregu natury, bo surowy; albo kultury, bo mielony, a co więcej stosowany jako przystawka lub dodatek do przetworzonego trunku. Miejsce w strukturze zależy więc od uprzedniego zdefiniowania tatara. Wniosek z jego w tejże strukturze miejsca będzie więc nieuchronnie tautologią. Dotyczy to oczywiście nie tylko tatara. Kiedy na przykład uznaje Lévi-Strauss jaguara za „wywąchiwacza ptaków" i z tego tytułu umieszcza go w karkołomnej interpretacji mitu przekładającego się na zapis reguł stosunków pokrewieństwa, może mieć rację. Ale właśnie tylko może. Jaguar może być bowiem i jest postrzegany w tychże mitach na szereg innych sposobów. Założenie staje się wyjaśnieniem, czyli wracamy do tatara. To już nudne. Fascynująca jest jednak w tym wszystkim niezachwiana wiara Lévi-Straussa w organizującą nasz świat wyobrażeń potęgę opozycji kultura-natura. Kiedy Zbigniew Benedyktowicz oparł swoje prace na opozycji: swój-obcy, ukazywał, że nasz (swój) porządek jest w oczach naszych (swojaków) naturalny i jedynie prawidłowy. Powtórzę: w naszych oczach. Otóż nic z tego u Lévi-Straussa. Lévi-Strauss wierzy w or­ ganiczne i obiektywne rozgraniczanie między naturą i kulturą. Jest w tym nieodrodnym synem swoich: ziemi i czasów, Deklaracja praw człowieka i obywatela z 26.08.1789, najpiękniejsze dziedzictwo Rewolucji Francuskiej, prokla­ muje: „Reprezentanci ludu francuskiego uznają (...) natural­ ne, niezbywalne i święte prawo człowieka..." I dalej: „Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi..." Tak Żyrondyści, jak i Danton, Marat, Robespierre odwołują się co chwilę do pojęcia dobrej natury, naturalnego porządku wolności i rów­ ności spaczonego przez tyranię. Kpi z nich niemiłosiernie J. M. Bocheński: „Ludzie są oczywiście nierówni: jedni są młodzi, inni starzy, jedni silni, inni słabi, mądrzy i głupi, szlachetni, zbrodniczy i tak dalej. Mało jest więc zabobonów tak idiotycznych jak wiara, że ludzie są równi..." I rzeczywiś­ cie - mitu równości, podobnie zresztą jak i wolności ludzkiej 141 �r nie da się utrzymać bez podbudowania mitem innym: natury ludzkiej, prawa naturalnego... Stąd wchodzą: natura i nadająca jej tożsamość opozycja natura-kultura do republikańskiego katechizmu. Będą też odmieniane przez wszelkie możliwe przypadki. Osobiście lubię najbardziej ten cytat z mowy Clemenceau: „Alzacja i Lotaryngia są z natury francuskie; tylko zdcgenerowana cywilizacja germańska może podtrzymywać tezy przeciwne, sztucznie ukute przez płatnych szarlatanów i skorumpowa­ nych historyków." I drugi jeszcze, z. przemówienia parlamen­ tarnego Jean Malin: „Domy tolerancji (burdele - przyp. L.S.) wynikają z konieczności zaspokojenia naturalnych potrzeb ludzkich, żądanie ich zamknięcia to abstrakcyjne wymysły pseudomoralistów i eunuchów." Raz po tej stronie, raz po tamtej (jak libertyni i Jean Jacques Rousseau) ale sama opozycja jest niepodważalna. Czy rację ma francuski parlamentarzysta uważający, że zaspokojenie byle z kim potrzeby seksualnej jest rzeczą naturalną, zaś ograniczanie warunków owegoż zaspokojenia poprzez normy moralno-rodzinnc, wydzielenie miejsca lub czasu - dyktatem kultury? Instynktownie chcielibyśmy się z nim zgodzić. Tymczasem zoologowie wykazują, że szereg gatunków ssaków, a przede wszystkim ptaków zachowuje w stadle daleko idącą, jeśli wręcz nie absolutną wierność... Kościół katolicki uważa z kolei, że naturalne jest poszanowa­ nie dla własnego płodu. Tymczasem w świecie zwierzęcym zabijanie lub opuszczanie nadwyżek potomstwa jest na po­ rządku dziennym... Tyle tylko, że argumenty biologów, czy zoologów i tak żadnej ze stron nie interesują. Dla Kościoła objawienie jest naturą samą, dla Lévi-Straussa wszelki feno­ men odczuwany religijnie stanowi w sposób oczywisty dzie­ dzictwo kultury... W obu przypadkach pojęcie „natura" nie opiera się na żadnej spójnej koncepcji naukowej, a jest tylko konstrukcją intelektualną, która ma być stroną w opozycji. Lévi-Strauss pisze także (Rasa i kultura), że primo: nie ma ras; secundo: wszystkie kultury są równe - nie ma wyższych i niższych; tertio: samo już postrzeganie różnic jest rasizmem. Są to trzy założenia w sposób oczywisty niezgodne z naszym 142 doświadczeniem i z badaniami naukowymi antropologów (w przypadku pierwszym), historyków i socjologów (w przypad­ ku drugim), wreszcie ze zdrowym rozsądkiem (w przypadku trzecim). Pozostają natomiast w zgodzie z polityczno-filozo­ ficzną doktryną republikańską. W ramach jej porządku to, że zauważanie inności ras byłoby powszechnym omamem jako że rasy nie istnieją, nie stanowi contradictio in adiecto. Rasa funkcjonuje tu bowiem jako narzucony przez kulturę fał­ szywy dyktat, który musimy pokonać, aby dojść do natural­ nego stanu rzeczy samego w sobie. Innymi słowy jest świat areną zmagania się wymyślonych ideologii, a wymyślić można wszystko - przecież: nie tytko równość i braterstwo, ale także wolność; spośród których słuszną jest jedynie ta nasza... Tutaj dochodzimy wreszcie do fundamentalnej różnicy między strukturaIizmem i funkcjonalizmem. Bronisław Mali­ nowski uważa, iż człowiek w potrzebie przypomina sobie co tam ostatnio czytał w technicznych książkach na dany konkretny temat, patrzy jakie ma narzędzie i ilu specjalistów pod ręką, zakłada przedsiębiorstwo i (jeśli na giełdzie nie ma krachu, czyli jeśli nie zajdą okoliczności szczególne) za­ spokaja potrzebę. Nic to innego, niż ideologia liberalizmu w najczystszej jej postaci z Adama Smitha rodem. LéviStrauss uważa, że jest to wizja prostacka. Toż stosunki społeczne nie są wolnym rynkiem. Miotają nimi religie, ideologie, wszelkie intelektualne konstrukcje. Praktyka życia ludzkiego przenosi nad mamonę inne wartości. Jakie? Najróż­ niejsze. Ale zgodne z naturą są tylko: wolność - równość - braterstwo. I lak wróciliśmy do punktu wyjścia. Nie jestem już być może strukturalistą. Nieco śmieszy mnie przekładanie naszych paryskich sporów na miły Bororo. Ale trzech rzeczy nie mogę Lévi-Straussowi odmówić: że był moim mistrzem, że wstrząsnął podstawami etnologii i, że jest z najczystszej jakobińskiej tradycji republikaninem. A skądinąd bardzo mnie zadziwia, że ci, co piszą o sfał­ szowanej przez marksizm wizji nauki, nic widzą fałszu l i ­ beralnego, republikańskiego etc. To nie jest postmodernizm. To tylko dyscyplina w powijakach. Jedna z wielu w tej sytuacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/207a71c7e5c018be262df49eb1b17a7c.pdf e7bc6607ece4ab510c5c1fd791269bf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3332 Title A name given to the resource Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.91-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma OBRAZ ŻYDA W STRUKTURZE POLSKICH MITÓW CHŁOPSKICH* Na wstępie trzy konstatacje: 1. Rozpowszechnienie i nasilenie polskich opowieści ludowych o Żydach nie pozostaje w żadnej relacji z rzeczywistą dyslokacją w terenie bohaterów tych opowieści. Ludność żydowska w okresie międzywojennym partycypowała najsilniej w populacjach wiejskich na terenie Lubelszczyzny (6,4% ogółu mieszkańców wsi), Wołynia (4,6%), Polesia (4,2%) i Kielecczyzny (4,2%), najsłabiej zaś w woje­ wództwie pomorskim (0,1%) i poznańskim (0,04%). Wydawać by się więc mogło logiczne, nawet uwzględniając wielkie migracje repatriacyjne lat 1945—1948, iż ludność wiejska województw cent­ ralnych i wschodnich dziesiejszej Polski przechować winna w swojej tradycji więcej wątków i motywów żydowskich niż np. ludność Wielkopolski czy Pomorza Gdańskiego. Prawidłowość taka jednak nie występuje. Wszelkie znane mi próby badań porównawczych przynoszą w tej mierze wyniki przypadkowe, z których wypreparo­ wać nie sposób jakiejkolwiek statystycznej tendencji. 2. Co nie sprawdza się w makroskali, również i w mikroskali nie znajduje potwierdzenia. W wioskach, które w okresie międzywojen­ nym i w X I X wieku nie miały, jak w poznańskim, wcale lub prawie wcale kontaktu z ludnością żydowską, liczba wątków żydowskich nie jest dziś mniejsza niż we wsiach Lubelszczyzny, w których zamieszkiwały względnie liczne rodziny żydowskie. Próżno by się również doszukiwać różnic jakościowych lub typologicznych w opo­ wieściach mieszkańców tych wsi na temat Żydów. 3. Można wreszcie założyć, iż po tragedii shoah nie ma już ludności żydowskiej na wsi polskiej; że więc młode pokolenie chłopów polskich nie zetknęło się w praktyce życia codziennego z przedstawicielami narodu żydowskiego. Te same opowieści i sądy na temat Żydów powtarzane są jednak, jak wykazują każde badania terenowe, przez reprezentantów wszystkich kategorii wiekowych wsi polskiej, a wiec zarówno tych, dla których samo pojęcie „Żyd" powinno być całkowitą abstrakcją, jak i tak zwanych „naocznych świadków". Stajemy więc przed pokusą sformułowania paradoksalnej tezy, iż dla rozpowszechnienia i trwania wątków o tematyce żydowskiej na wsi polskiej istnienie samego ich przedmiotu nie jest konieczne. Analizy treściowej chłopskich sądów i opowieści o Żydach dokonali, zainspirowani pracami teoretycznymi Zbigniewa Benedyktowicza Władysław Teofil Bartoszewski i Alina Cała. Analiza ta doprowadziła ich do wniosku, szczególnie mocno uwypuklonego u Bartoszewskiego, iż opowieści owe w ogromnej większości nie odbiegają od ludowego schematu relacji o wszystkich obcych: Cyganach, Ukraińcach, Niemcach, ale również przedstawicielach innych klas społecznych czy nierolniczych grup zawodowych. Skłon­ ny byłbym nie tylko zgodzić się z tą tezą, ale nawet ją rozszerzyć, włączając, choć zabrzmi to może paradoksalnie, do rzędu mitów o charakterze — jak to określa Luc de Heusch — „operatywno-strukturalnym" (takich więc, które, w naszym przypadku, zastosowane by być mogły mutatis mutandis do wielu kategorii obcych) również uznane przez Bartoszewskiego za specyficznie antysemickie, opowieści o tak zwanych „mordach rytualnych". O ile bowiem nie udało mi się odnaleźć pełnego schematu „mordu rytualnego" przypisanego innej niż żydowska grupie naro­ dowościowej, o tyle poszczególne mitemy tego oskarżenia z łatwoś­ cią zmieniają adresatów. I tak oskarżenie o „mord rytualny" składasię z reguły z trzech zasadniczych elementów: — porwania katolickiego dziecka lub hostii — wytoczenia z nich krwi — użycia tej krwi do celów — rzec by się chciało — rytualno-kulinarnych. Zarzut porywania dzieci katolickich kierowany jest także do Cyganów (powszechne), rzadziej Ormian i Ukraińców, a na przy­ kład w okolicach Krynek (woj. białostockie) również do miejsco­ wych Tatarów, przy czym tym ostatnim przypisuje się także torturowanie i mordowanie porwanych dzieci. Kradzenie hostii jest przede wszystkim specjalnością protestancką. Krew niewinnych dzieci odnajdujemy również w opiniach o rytualnych ucztach Kozaków, Hucułów czy bolszewickich komisarzy. Jest rzeczą chara­ kterystyczną, iż — jak udokumentował Janusz Tazbir — przeciwko oskarżeniu rodziny Bieniaszów o mord rytualny (Sochaczew 1556) wystąpiła natychmiast i z całą stanowczością mniejszość protestanc­ ka, świadoma wielosieczności podobnych legend. Podobna sytuacja Rzadki przykład występowania postaci Żyda w ikonografii Męki Pańskiej. Łącko k. St. Sącza. Fot. Jan Świderski 91 �powtórzyła się w 1935 we wsi Skordjów koło Dorohuska, gdzie oskarżonego Żyda Mojko uratowała z rąk chłopów grupa gospoda­ rzy niemieckich również oskarżanych uprzednio o różnorakie zbrodnie przeciw katolickiej większości wsi. Bezsprzecznie specyficznym zarzutem antyżydowskim pozostaje więc tylko kwestia morderczego spisku przeciw Chrystusowi. Dwutysiącletnia kariera owego argumentu zaznaczyła się krwawymi śladami w historii narodu żydowskiego, co ukazują, w wymiarze historycznym prace Poliakova, Girarda, Michela etc. Wydaje się natomiast, iż etnologowie nie poświęcili wystarczającej uwagi opo­ zycji Żydzi: Chrystus w wersji ludowej. Nie zauważyli bowiem, iż pojawia się ona w życiu wsi w coraz nowych wersjach odteologizowanych wprawdzie, zachowujących jednak tę samą konstrukcję narracyjną spisku Żydów przeciw niewinnemu (niewinnym), który drogą diabolicznej machinacji doprowadzony zostaje do śmierci. Schemat ten oparty jest przeważnie na kombinacji pięciu mitemów: 1. Nienawiść Żydów do niewinności. 2. Żydzi organizują spisek. 3. Drogą kłamstwa, przekupstwa, szantażu itp. sparaliżowane zostają siły winne bronić niewinnego (Piłat). 4. Niewinny ponosi śmierć. 5. Często pojawia się też postać przyjaciela niewinnego, który w decydującym momencie zdradza go i podstępnie wydaje Żydom (Judasz). Można przytoczyć szereg przykładów podobnych opowieści na wsi polskiej. Najcharakterystyczniejsze z nich to przypuszczalnie: — opowieść o spisku żydowskim przeciwko arcyksięciu Rudol­ fowi, uśmierconemu w Mayerling — przeciwko synowi Napoleona (chodzi zapewne o Lou—Lou, syna Napoleona I I I ) — przeciwko Mikołajowi I I — przeciw pasażerom „Titanica" — przeciwko generałowi Nobile czy, w czasach najnowszych: — przeciwko Janowi Pawłowi I I (zamach Agcy) — przeciwko prezydentowi Kennedy'emu. Zwraca uwagę, iż poza Janem Pawłem I I oraz w pewnym stopniu Mikołajem I I , chodzi tu o postacie zgoła wieśniakom nie znane i nie funcjonujące w tradycji ludowej poza tym oto jednym, konkretnym przypadkiem. Zdradza to, moim zdaniem, nieautochtoniczne po­ chodzenie tych wątków. Są to prawdopodobnie treści przenikające do kultury ludowej drogą, jak to określa Kazimierz Dobrowolski, „opadania", a więc przenikania poprzez ambonę, pisma ulotne pochodzenia miejskiego, wychowanie wojskowe i im podobne, przypadkowo lub w celach manipulacyjnych. Zwracano niejednokrotnie i słusznie uwagę, ze mityczny obraz Żyda budowany jest w polskiej kulturze ludowej nie w oparciu o doświadczenie praktycznej konfrontacji z tą tu zmysłowo znaną grupą lub jednostką żydowską. Przeciwnie, odnajdujemy jakże często podział na „naszych" — dobrych Żydów i pozostałych — abstrakcyjnych Żydów „w ogóle", Żydów ,jako takich". Tłuma­ czy to dobitnie dlaczego, o czym mówiliśmy na wstępie, realna obecność doświadczenia społecznego nie jest konieczna do trwania, a nawet upowszechniania się sądów ogólnych. Jest to również zgodne z modelowymi, strukturalnymi zasadami funkcjonowania ksenofobicznej opozycji swój: obcy we względnie izolowanych, niewielkich społecznościach wspólnotowych, tak charakterystycz­ nych dla polskiego pejzażu ruralnego. Zgodne jednak tylko do tego momentu, do którego obraz obcego, w tym przypadku Żyda, nie wychodzi poza zakres zbioru wymienialnych między sobą elemen­ tów zeschematyzowanego wyobrażenia obcości. Sprawa komplikuje się w momencie specyfikacji obrazu. W takiej bowiem sytuacji zwykliśmy obserwować w kulturze chłopskiej postępowanie typu indukcyjnego — rzutowanie doświadczenia tu i teraz na wizję makrokosmiczną. Tak też właśnie, na podstawie praktycznych doświadczeń dnia codziennego (inna rzecz, iż odbitych w krzywym zwierciadle wymogów systemu modelującego), specyfikowane są mityczne obrazy Cygana, Niemca, Ukraińca... W przypadku Żydów mielibyśmy do czynienia z procesem odwrotnym: to co zmienia ogólny kształt inności w specyficzną inność żydowską czyli używając języka wartościującego, co zmienia zwyczajną, pospolitą ksenofobię w antysemityzm, dane by było polskiej kulturze ludowej z zewnątrz, byłoby importem. Stąd krok tylko od supozycji, że zostało jej narzucone. Przyjęcie takiej hipotezy prowadzić musi zaś do odrzucenia interpretacji tak zwanego antysemityzmu chłopskiego jako zjawiska wyrosłego na glebie realnych konfliktów ekonomiczno-społecznych, tak ukochaną przez niektórych figurą Żyda-karczmarza rozpijające­ go lud i pośredniczącego między nim a panem z krzywdą dla obojga. Koegzystencja mitycznego ze społecznym opiera się nieraz na niezwykle skomplikowanych regułach gry. Nie chcielibyśmy wiec stawiać tez skrajnie antyempirycznych, wykluczających całkowicie zależności między ludowym mitem Żyda a powikłaniami klasowy­ mi, gospodarczymi itp. Wydaje się jednak, iż nie tu leży punkt ciężkości problemu. Szukać go należy raczej po stronie mitu, a nawet —jeszcze konkretniej: po stronie edukacji mitycznej wsi polskiej bez względu na to, czy była ona świadoma, czy nieświadoma. Referat wygłoszony w Jerozolimie 2.02.1988 Rynek w Kazimierz n. Wisłą w latach trzydziestych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3380bd84ec7260b71911ec970b5af57c.pdf c9484fc0ebe7c6724672eedc861fb2a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3520 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3298 Title A name given to the resource Magia dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma MAGIA DZISIAJ - ZASADY ANALIZY (Cz. II) Ziemia się mówi kręci, uczeń, Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się mówi uczeń, Nie, zielenią, góry mówi się zielenią, nauczyciel. Dwa razy mówi dwa jest cztery. uczeń Dwa razy dwa poprawia go Ponieważ jest cztery, nauczyciel nauczyciel wie Miroslav „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w ­ n i e w y m a g a j ą c a co t a , n a której o p i e r a się m y ś l e n i e p o z y t y w n e , i w i s t o c i e m a ł o o d n i e j różna. A l b o w i e m różnica b i e r z e się n i e t y l e z jakości o p e r a c j i u m y s ł o ­ w y c h , i l e z c h a r a k t e r u r z e c z y , których dotyczą t e o p e ­ r a c j e " . I n n y m i s ł o w y : w myśleniu m i t y c z n y m i p o z y ­ t y w n y m działa, p r z y różnicy przesłanek, t a s a m a za­ sada d o b i e r a n i a d l a n i c h następstw, c z y l i w n i o s k o w a ­ nia. Wychodząc z takiego założenia można, p r z y b u ­ d o w i e m o d e l i najogólniejszych s t r u k t u r myślenia m i t y ­ cznego >, o d w o ł y w a ć się n i e j e d n o k r o t n i e do klasycz­ n e g o r a c h u n k u zdań. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a u p o d a b n i a się w ó w c z a s do rzędu p r z e w a ż n i e s t o s u n k o w o p r o s t y c h zdań l o g i c z n y c h . Jest t o j e d n a k f i n a l n y j e j e t a p , n a którym f u n k c j e z d a n i o w e mogą już być prawdziwo­ ściowe. I n a c z e j p r z e d s t a w i a się s y t u a c j a n a p o z i o m i e badania k o n k r e t n y c h zbiorów znaków. N i e byłoby ono oczywiście zgoła m o ż l i w e bez znajomości powszech­ n y c h zasad p r z e j a w i a n i a się p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h w s y s t e m i e k u l t u r y (które, w n a j w i ę k s z y m u p r o s z c z e n i u , sprowadzić można do zdań: jeśli A i В i ... n , t o — Л i — В i ... — i i , o r a z : jeśli A l u b В l u b ... n , t o — A l u b В l u b ... — n , g d z i e — oznaczać będzie opozycję l u b i n w e r s j ę ) , z a s a d n i c z e z n a c z e n i e m a w n i m j e d n a k treść zdań składowych. Poszczególne w y r a ż e n i a n i e mogą być t u w i ę c d o w o l n i e w y m i e n i a n e bez w p ł y w u n a p r a w d z i ­ wość w y n i k ó w . W y r a ż e n i a stanowią zaś n a t y m p o z i o ­ m i e a n a l i z y s u i g e n e r i s idee, których d e s y g n a t y dane są w m a t e r i a l e e m p i r y c z n y m . 2 wej desygnatami go i wschodniego. serii W y d a j e się, iż d l a uprzystępnienia t e g o n i e c o p r z y ciężkiego w y w o d u w a r t o już t e r a z o d w o ł a ć się d o p r z y ­ kładu. O t o n p . p o d c z a s badań n a R o z t o c z u Tomaszo­ w s k i m , w e wrześniu 1976 г., z a n o t o w a n e zostało w i e r z e ­ n i e , iż „ciężarna która poczuje pierwsze poruszenie się płodu z p r a w e j s t r o n y b r z u c h a l u b p a t r z y p r z y t y m n a południe a l b o wschód, będzie miała syna". M a m y t u do czynienia z n a j p r o s t s z y m szeregiem bez­ pośrednich a s o c j a c j i : p r a w a strona brzucha (wschód) — mężczyzna - spojrzenie na południe P o r ó w n u j ą c go z s z e r s z y m z b i o r e m roztoczańskich w i e ­ rzeń s t w i e r d z i m y bez t r u d u \ że „ p r a w a s t r o n a b r z u ­ c h a " zastępowana w n i c h b y w a często p r z e z n p . usły­ szenie z p r a w a odgłosu l u b p o j a w i e n i e się jakiegoś o b i e k t u , c h w y c e n i e p r a w ą ręką określonego p r z e d m i o t u etc. Jest w i ę c o n a d e s y g n a t e m ogólniejszej i d e i p r a ­ 1 s p o j r z e n i a n a południe l u b wschód symbolicznych kierunków: „Oczyszczamy" więc południowe­ nasz szereg do wyrażeń: prawa strona — kierunek południowy (wschodni) — męskie Ponieważ dowej 7 opozycjami tych wyrażeń są w kulturze l u ­ odpowiednio: lewa 3 5 strony. Podobnie są lepiej. Hołub strona — kierunek północny (zachodni) -•- żeńskie m o ż e m y z pewnością stwierdzić, że p o r u s z e n i e płodu z l e w e j s t r o n y łona, czy — w y m i e n n i e — posłyszenie p r z e z ciężarną k w i l e n i a n i e m o w l ę c i a o d z a c h o d u etc. z w i a s t o w a ć będą n a R o z t o c z u córkę. W i e r z e n i a zorga­ n i z o w a n e p r z e z tę regułę n i e ograniczają się p r z y t y m do d z i e d z i n y o d g a d y w a n i a płci p o t o m s t w a , lecz mogą w y s t ę p o w a ć w najróżniejszych f o r m a c h i k o n t e k s t a c h . I c h o d n a l e z i e n i e w t e r e n i e j e s t zaś t y l k o funkcją s t a ­ ranności i gruntowności badań . e T y l e w y n i k a z ogólnych zasad p r z e j a w i a n i a się o p o ­ zycji b i n a r n y c h . T y l e i t y l k o tyle. N i e m a m y więc p r a w a , bez w y c z e r p u j ą c e g o u z a s a d n i e n i a t a k i e j o p e r a ­ cji materiałem e m p i r y c z n y m , wymienić któregokolwiek z w y s t ę p u j ą c y c h w szeregu w y r a ż e ń n a i n n e . N i e w o l ­ no n a m r ó w n i e ż u n i w e r s a l i z o w a ć w y o d r ę b n i o n y c h sze­ r e g ó w a s o c j a c y j n y c h . M o d e l e ogólne są wszakże p r a ­ w d z i w o ś c i o w e — i c h p r a w d z i w o ś ć l u b fałszywość z a ­ leży w y ł ą c z n i e o d p r a w d z i w o ś c i l u b fałszywości zdań składowych, n i e zależy n a t o m i a s t o d i c h treści. N i e mogą w i ę c o n e uzasadniać, i n i e uzasadniają p r a w d z i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k z g r u p o w a n i a k o n k r e t n y c h w y r a ­ żeń. S z e r e g i : p r a w a — wschód — południe — męskie i o d p o w i a d a j ą c y m u : l e w a — zachód — północ — ż e ń ­ skie są w i ę c r ó w n i e u p r a w n i o n e , j a k każda i n n a , z a ­ chowująca dyscyplinę p r z e c i w s t a w i e ń , k o n f i g u r a c j a t y c h 1 t a k np. przy g r u p o w a n i u wyrażeń: p r a w a — l e w a , męskie — żeńskie, wschód -— zachód, m a m y cztery teoretyczne możliwości: 1. p r a w a — żeńskie — zachód i l e w a — męskie wyrażeń. — wschód 2. p r a w a i lewa — męskie — żeńskie — wschód — zachód 3. p r a w a — męskie — zachód i lewa — żeńskie — wschód 4. p r a w a — męskie — wschód i lewa — żeńskie — zachód 195 �Istnieje wszelkie prawdopodobieństwo, możliwości uległa rze g r u p y e t n i c z n e j , stając jakiejś społecznej iż każda obiektywizacji sic. d l a n i e j zująca. Już pobieżny przegląd p r z y p u s z c z e n i e dza. Układ Muktele, 1. o d n a j d u j e m y Mora więc w obowią­ wierzeniach i i n n y c h mieszkańców gór po g r a n i c e Czadu europejskimi , 1 2 11 Fulbe od wybrzeży , 4. z w i ą z a n y ale 13 Jak widać najmniej do metoda ciągów l u się w wyrażeń także u aż indo- n i e upoważnia procesie lub ich by­ interpretacji poszczególnych d e s y g n a t ó w zaczerpniętych z k u l t u r różnych e p o k i g r u p . Jeśli n a w e t na poziomie myślenia mitycznego zujących światopoglądy to ich pomylenie cznego gdzie myja... można akurat pomieszanie gach — do gdzie jednak niektóre — I jest w zdawać ludności empiry­ Gdzie gdzie Koło­ zapewne, takie praktyce sobie pra­ sprawę, wyrażeń i na terenie rytuały organi­ obojętne, błędów. Kamerun, a kombinacji znajdziemy są materiału rażących mało modeli wyrażeń Hucuła zapytać. pojęć odmienności i wyjaśnianiu oczywiście Warto asocjacji równując Krym syntetycznych korelacji Mofu musi Rzym, zasadnicze różnice przy prowadzić wdopodobne. budowy w Polski katolickiej że szere­ np. po­ i pra­ wosławnej. P r z y o k a z j i j e d n a jeszcze r e f l e k s j a . W y s t ę p o w a n i e wszelkich możliwych k o m b i n a c j i t y c h samych wyra­ żeń u k a z u j e d o b i t n i e j a k b e z p ł o d n y m zajęciem jest w y s z u k i w a n i e k o s m i c z n y c h , czy f i z j o l o g i c z n y c h uzasad­ nień d l a p o j e d y n c z y c h z n i c h . Iluż t y m c z a s e m etno­ logów (a d o d y s k u s j i w ł ą c z y ł się i C e s a r e L o m b r o so ) poświęciło się, w z a j e m n i e sobie zresztą przecząc, próbom a n a t o m i c z n y c h wytłumaczeń f a w o r y z o w a n i a , a w i ę c łączenia z m ę s k i m p r a w e j ręki. C i e k a w e , p o ­ d o b n y m ciągotom n i e potrafią się n i e k i e d y oprzeć r ó w ­ nież i strukturaliści. I t a k n p . J e r z y S ł a w o m i r W a ­ s i l e w s k i uznający skądinąd zamienność s y m b o l i k i k i e ­ r u n k ó w świata, l e w e j i p r a w e j s t r o n y , s t w i e r d z a n i e ­ s p o d z i e w a n i e w Podróżach do piekieł, iż r u c h w p r a ­ w o (prawoskrętny) „wyznacza s w y m i o b r o t a m i Niebo, ten w i e l k i zegar archaicznego o b s e r w a t o r a . R u c h zgo­ d n y ze słońcem — a z a r a z e m z ruchem Księżyca i g w i a z d , a w i ę c m i e r n i k ó w czasu, r y t m u d n i a i n o c y , u p ł y w u t y g o d n i , miesięcy i pór r o k u — t a k i r u c h służy w obrzędach p o s u w a n i u b i e g u r z e c z y w przyszłość, j e s t sposobem magicznego zaprogramowania rozwoju, gdy zaś r u c h p o d słońce ó w czas i dziejący się w n i m r o z w ó j z a t r z y m u j e . W e d ł u g J e r z e g o S. W a s i l e w s k i e g o z e s t a w i e n i e : r u c h w p r a w o — przyszłość (postęp) z o ­ stało „archaicznemu o b s e r w a t o r o w i " n i e j a k o d a n e . Z a ­ k o d o w a n e w k o s m o s i e musiało odcisnąć n i e z a t a r t e p i ę ­ t n o n a s y s t e m a c h k u l t u r . O k r e ś l e n i e „ruch za słon­ kiem" n i e j e s t w i ę c wtórną racjonalizacją dobranego d o w o l n i e w y r a ż e n i a (jego d e s y g n a t e m ) , lecz w s k a z a n i e m n a p r a w d z i w e źródło a s o c j a c j i . Jeżeli t a k , t o k o r e l a ­ cje: 1 5 16 1 7 1 8 1 0 w p r a w o — w przyszłość i w l e w o — w przeszłość obowiązywać w i n n y w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h półkuli p ó ł n o c n e j , zaś n a półkuli p o ł u d n i o w e j (a co zrobić zs strefą r ó w n i k o w ą ? ) — o d w r o t n i e : w lewo — przyszłość i w p r a w o - - przeszłość. Tymczasem u M o f u (10—11° szerokości geograficznej p ó ł n o c n e j ) r u c h w l e w o łączony j e s t , jak. n a złość, z przyszłością i postępem, r u c h w p r a w o z przeszło­ ścią. N a t o m i a s t u M a o r y s ó w z N o w e j Z e l a n d i i ( 3 4 — 4 3 szerokości geograficznej południowej) odnajdujemy z w i ą z k i : w p r a w o — przyszłość i o d p o w i e d n i o : w l e w o J 196 przeszłość. Przykłady te można mnożyć. Również aborygeni australijscy (11—38° szer. p ł d ) , niektóro grupy B a n t u ( 1 - 4° szer płd.), mieszkańcy w y s p y B a ­ li (8—9° szer. płd.), j a k i cały krąg k u l t u r y p r a ­ wosławnej n i e zechciały podporządkować się „ko­ s m i c z n y m nieuchronnościom". Z k o l e i u I n d i a n A t a pasków, d o których j a k o A p a c z zaliczał się i s a m W i n n e t o u , o p o z y c j a — w p r a w o : w l e w o w y d a j e się m i e ć zupełnie m a r g i n a l n e z n a c z e n i e . Stwierdzenie Ferdy­ n a n d a de S a u s s u r e ' a o d w o i s t y m c h a r a k t e r z e z n a k u , który jest z j e d n e j s t r o n y ( o b i e k t y w i z a c j a społeczna) obowiązujący, a l e z d r u g i e j ( d o b ó r ! ! ! ) d o w o l n y znaj­ duje więc j e d n a k swoje potwierdzenie. Jego k o n s e ­ k w e n c j ą m u s i zaś być k a t e g o r y c z n e o d r z u c e n i e w t ó r ­ n y c h r a c j o n a l i z a c j i związków między znaczonym a z n a ­ k i e m , czyli t a k zwanych „motywacji a u t e n t y c z n y c h " , których u w z g l ę d n i a n i e postulował był K a z i m i e r z M o ­ szyński. W s z e l k i e zaś s z u k a n i e złotego środka m i ę d z y j e g o propozycją i s t r u k t u r a l i z m e m p r o w a d z i ć m u s i d o rozstrzygnięć a r b i t r a l n y c h l u b s p r o w a d z e n i a dociekań do bezpłodnych, p o z y t y w i s t y c z n y c h d y l e m a t ó w słuszno­ ści a l b o niesłuszności poszczególnych m i t e m ó w . 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 Maory­ etc. 1 4 strukturalna posługiwania zestawieniami go w Mugwe , Atlantyku, jest z k u l t u r a m i odnajdujemy sów , północnych B a n t u ( M e r u ) Mofu, Mandara 9 grup tych kultu­ to p o t w i e r ­ p ó ł n o c n y m K a m e r u n i e , układ 2. u k e n i j s k i c h 3. u w s z e l k i c h z w 2 5 2 0 Z a g a d n i e n i e t o j e s t d l a nas o t y l e i s t o t n e , że co u W a s i l e w s k i e g o , p r z e j m u j ą c e g o ludową m o t y w a c j ę „za słonkiem" jest lapsusem wyjątkowym, i n n y m s t r u k t u r a l i s t o m z d a r z a się n i e s t e t y dość często. T a k i e zaś potknię­ cia zaciemniają s k u t e c z n i e , będące bez mała p u n k t e m ciężkości a n a l i z s t r u k t u r a l n y c h , reguły przejścia o d d e s y ­ g n a t ó w d o pojęć j e denotujących, c z y l i do „ i d e i - w y r a żeń". T y m c z a s e m w a n a l i z o w a n y c h materiałach n a d e r r z a d k o s t y k a m y się z p r z y p a d k a m i t a k p r o s t y m i i j e ­ d n o z n a c z n y m i , j a k roztoczańskie w r ó ż e n i e o płci d z i e ­ c k a . Z n a c z n i e częściej pojęcie denotujące j e s t o w i e l e t r u d n i e j s z e d o w y ł o w i e n i a z gąszczu przekręconych l u b będących już j e g o o d l e g ł y m i e c h a m i desygnatów. I z n ó w w a r t o o d w o ł a ć się d o k o n k r e t u . „Deszczyk pada słońce świeci, c z a r o w n i c a masło kleci". Powiedzonko to zanotowane w e wszystkich nie­ mal regionach P o l s k i i znajdujące s w o j e o d p o w i e d n i ­ k i w całej E u r o p i e , składa się z d w ó c h m i t e m ó w : )., słońca świecącego jednocześnie z p a d a j ą c y m d e s z c z e m i 2. c z a r o w n i c y w y r a b i a j ą c e j masło. D r u g i z t y c h w ą t ­ k ó w , p o w s z e c h n y w f o l k l o r z e e u r o p e j s k i m , skąd ( n i e ­ kiedy zapewne via instruktarze i n k w i z y t o r s k i e ) t r a ­ fił d o a k t ó w oskarżeń w p r o c e s a c h o c z a r y X V I — X V I I I w. m a w p o l s k i e j t r a d y c j i l u d o w e j szczególnie w i e l e o d m i a n . W d w ó c h t y l k o t o m a c h Ludu... cytuje Oskar Kolberg około s t u w i e r z e ń świadczących o ścisłym związku c z a r o w n i c z nabiałem, p r z y c z y m najczęściej powtarzają się t u m o t y w y ciot wytwarzających m o n ­ s t r u a l n e ilości masła, o r a z pozyskujących s u r o w i e c d o jego w y r o b u poprzez a. p o d b i e r a n i e m l e k a o d k r ó w sąsiadów i b. d o j e n i e p r z e d m i o t ó w m a r t w y c h ( k i j ó w , u z d , mioteł i t p . ) . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z . j a s k r a w y m p a r a d o k s e m — o t o p o k a r m nowonarodzonego, pokarm życia, substancja jawnie związana z płodnością i kreacją otrzymywana jest z o b i e k t u n i e m o g ą c e g o żyć a n i d a w a ć ż y c i a . Jest to więc mleko zaprzeczające swojej najistotniejszej f u n k c j i , m l e k o o d e r w a n e o d d z i e d z i n y płodności — m l e ­ k o n i e m l e k o . I n a c z e j w p r z y p a d k u a. P o c h o d z e n i e m l e k a j e s t t u półnaturalne; n a odległość, p r z y w y k o ­ rzystaniu wiedzy tajemnej etc. c z a r o w n i c e okradają j e d n a k n a t u r a l n y c h producentów m l e k a — k r o w y . Wsze­ lako n i e zawsze jest to możliwe. Zapisane d w u k r o t n i e na R o z t o c z u i w Chełmskim r e m e d i u m na czary n a k a z u j e w p r o w a d z e n i e d o zagrożonej o b o r y p a r o d n i o ­ w e g o c i e l a k a . „Ciota n i e będzie wiedziała, która z k r ó w j e s t karmiąca i n a w s z e l k i w y p a d e k m l e k a żadnej n i e r u s z y " . M l e k o k r ó w c i e l n y c h ( c z y l i m l e k o realizujące 2 7 2 8 2 9 30 3 1 3 2 3 3 3 4 3 0 3 5 �swe właściwe f u n k c j e , m l e k o — m l e k o ) rownicy stuje niedostępne, ona n a t o m i a s t mowione ją relacjach rysować zresztą resowań mleku wydzielanym już pełniącym t a k oto w i we j e s t w i ę c d l a cza­ l u b bezużyteczne. po okresie p o t o m s t w a , m l e k u znów bezcelowym, powoli w przeżuwacze wykarmienia I szkodliwe tylko wszystkich niejako : mleko konsekwencja. udo­ potrzebnym drugorzędne czarownica pewna przez Gu­ do zbędnym, funkcje... zaczyna Odnaleźć i n n y c h dziedzinach się można zainte­ czarownic. W e ź m y choćby i c h k o l e k c j o n e r s k i e zainteresowania falliczne. „Tych członków w s t y d l i w y c h podczas w l i c z ­ b i e n i e m a ł e j , to j e s t dwadzieścia abo trzydzieści, r a ­ z e m w g n i a z d o ptaszę a b o też skrzynię jaką zamykają, a t e j a k o b y ż y w e pomykają się d o j e d z e n i a o w s a a b o inszej zobi..." — stwierdza, zgodnie z niektórymi w i e r z e n i a m i l u d o w y m i , Malleus maleficarum. A prze­ cież t e same c z a r o w n i c e - f a l l o f i l k i o d s t r a s z a skutecznie m . i n . w ł a ś n i e u k a z a n i e i m przez mężczyznę nagiego prącia ( n a j l e p i e j w s t a n i e e r e k c j i ) l u b j e g o s y m b o ­ lów, j a k t z w . „ f i g a " , czy w y s u n i ę t y z u s t j ę z y k . 7.a p i e r w s z y m r a z e m c h o d z i j e d n a k o prącie samo w sobie i d l a s i e b i e żyjące ( t a k , żyjące — toż o p y c h a się o w s e m ) , o d e r w a n e ( w przenośni i d o s ł o w n i e ) o d s w e ­ go s a m c z e g o właściciela, n i e m o g ą c e w i ę c służyć do w ł a ś c i w y c h — p r o k r e a c y j n y c h celów. Z a d r u g i m — 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 , 2 0 prącie n a s w o i m m i e j s c u , pozostające t a k d o b i t n y m z n a k i e m jurności i p ł o d n o ś c i , a w i ę c życia, że j e d n o ­ znaczne n a w e t w s w o i c h n a m i a s t k a c h . 43 Podobnie i ze s t o s u n k a m i s e k s u a l n y m i c z a r o w n i c z diabłami. U c z e n i i n k w i z y t o r z y r o z w a ż a l i niezwykle d r o b i a z g o w o p r o b l e m , j a k i czy m o ż e diabeł zapłodnić czarownicę . Tymczasem jest to d y l e m a t najzupełniej o b c y k u l t u r z e l u d o w e j . „ I t e m fassa, isz m i się kazał maczać za t e n członek męski i w i d z i a ł a m n a s i e n i e n a ręku s w y c h " , „ciota t o d l a diabła m a z a w s z e tylną p i w n i c ę . . . " . S p o t y k a m y też o p i s y u p r a w i a n y c h p r z e / ludowe czarownice p r a k t y k sodomicznych (diabeł-kozioł), a l g o l a g n i c z n y c h , k o p r o l a g n i c z n y c h , a n a w e t k o p r o f a g i c z n y c h ( s a b a t o w e p r z y s m a k i n i e zawsze d o p i e r o n a d r a n e m zmieniają się w k a ł ) . Z a w s z e są to j e d n a k p r a k t y k i w y n a t u r z o n e — spółkowania z góry u n i e m o ­ ż l i w i a j ą c e zapłodnienie, k o p u l a c j e n i e k o p u l a c j e . Można b y sądzić, że c h o d z i t u p o p r o s t u o w y w o ł a n i e z g r o ­ zy, podepatowanie opinii, ukazanie całej sprośności 44 4 5 4e 1 b e z w s t y d u c z a r o w n i c . Jeśli t a k — c z e m u pominięta została c a ł k o w i c i e , otwierająca w t y m w z g l ę d z i e n i e ­ ograniczone m o ż l i w o ś c i , sfera t e c h n i k i f i g u r seksual­ n y c h ? — Wyraźnie n i e chodzi o potęgowanie e f e k t u nieprzyzwoitości l u b grzeszności, lecz w ł a ś n i e p o d k r e ­ ślenie bezskuteczności, bezfunkcyjności — mediacyjnego charakteru zjawiska. 4 7 Można b y o c z y w i ś c i e mnożyć p r z y k ł a d y poddając a n a l i z i e n p . czasoprzestrzeń działania c z a r o w n i c . Z a ­ g a d n i e n i e t o j e s t już j e d n a k z j e d n e j s t r o n y częściowo o m ó w i o n e , z d r u g i e j — n i e wniosłoby w i e l e n o w e g o do p r z e w o d u . O g r a n i c z m y się w i ę c d o p o d s u m o w a n i a elementów dotychczas z a s y g n a l i z o w a n y c h : J a k w i d a ć sferą działania c z a r o w n i c są p r z e d e wszy­ s t k i m (o i l e n i e w y ł ą c z n i e ) z j a w i s k a t y p u mediacyj­ n e g o . D e s y g n a t a m i o w e j mediacyjności są i t e d z i w a ­ czne f a l l u s y - o w s o j a d y i podbierane przez czarownice m l e k o i t y p i c h a k t y w n o ś c i s e k s u a l n e j . Zresztą, się­ gając g ł ę b i e j , d o t e j d z i e d z i n y z a l i c z a się r ó w n i e ż czas płodności-narodzin (przejścia o d nie-życia d o ż y c i a ) , j a k i — z pewnego mitycznego p u n k t u w i d z e n i a — s a m a kobiecość ( t u też w i n n i b y h i s t o r y c y szukać p r z y ­ c z y n z f e m i n i z o w a n i a świata c z a r o w n i c , m i a s t o d w o ł y ­ wać się d o n i c n i e m ó w i ą c e g o „ m i z o g y n i z m u średnio­ wiecznego" i teologii ). 4 8 4 5 5 0 5 1 M o d e l o w a n i e o b r a z u c z a r o w n i c y polega więc w k u l ­ t u r z e l u d o w e j n a mnożeniu, k o m b i n o w a n i u i p o t ę g o ­ w a n i u e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h . O m a w i a n y ciąg: k o ­ b i e t a (1), kradnąca m l e k o n i e dość, że z s a m e j swej i s t o t y z w i ą z a n e z p r z e j ś c i o w y m o k r e s e m płodności-na­ r o d z i n (2), t o jeszcze s p e c y f i c z n e g o , wynaturzonego r o ­ d z a j u (3)... j e s t tego w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m . Z m l e ­ k a t.ego w y r a b i a c i o t a masło. W w i e r z e n i a c h c e l t y c k i c h i germańskich j e s t masło przede w s z y s t k i m p o k a r m e m demonów powstałych z d u s z z m a r ł y c h , a w i ę c i s t o t , których m e d i a c y j n y c h a ­ r a k t e r został już w y c z e r p u j ą c o u d o w o d n i o n y . Poje­ d y n c z e w z m i a n k i poświadczają p o d o b n e z n a c z e n i e m a ­ sła i n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e (nie znam niestety a n i j e d n e j p r a c y z t e g o t e r e n u , która o m a w i a ł a b y szerzej s y m b o l i k ę p r z e t w o r z o n e g o m l e k a ) . P o j a w i a się t u także postać śpiącej k r ó l e w n y w „ d o m k u z m a s ł a " . K r ó l e • w n a o w a n i e u c i n a sobie b y n a j m n i e j popołudniowej d r z e m k i , określenie „śpiąca" j e s t w l e g e n d z i e e u f e m i ­ z m e m stanu swoistej h i b e r n a c j i : n i t o życia, n i t o śmierci, d z i a n i a się z a t r z y m a n e g o . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że dobór s i e d z i b y podkreślać m a t e n w ł a ­ śnie c h a r a k t e r e g z y s t e n c j i b o h a t e r k i . T o ż s k o n s t r u o w a n y j e s t t e n d o m e k z s y m b o l u życia w f o r m i e z b i t e j i u s t a łej, d y n a m i c z n e g o w s t a n i e s t a t y c z n y m , a l b o — l u d o ­ w y n a r r a t o r tego n i e p r e c y z u j e — z p r z e t w o r z o n e j w stan przejściowy (dopiero „ w ś r ó d pocałunków ognia" r e a l i z u j e się c e l masła — t w i e r d z i Rig Veda ) ma­ t e r i i już n a w s t ę p i e p o d e j r z a n e j , c z y l i krótko m ó w i ą c z m l e k a nie mleka, w f o r m i e n i e formie... 5 2 5 3 54 55 W y j a ś n i a się w i ę c o s t a t e c z n i e p r o d u k c y j n a t a j e m n i ­ ca c z a r o w n i c — t y c h bezużytecznych p r z o d o w n i c p r a c y wywożących swoje w y t w o r y do lasu, na z m a r n o w a ­ nie i p o w r a c a j ą c y c h z n ó w w y t r w a l e w maślany k i e ­ rat. A nie zapominajmy przy t y m o meteorologii. Toż 5 6 (P—P) sfera działania mleko nie tomstwa czarownic b. sfera braku pokarmem po­ prącie n i e będące narządem k o p u ­ lacyjnym k o p u l a c j a n i e związana z prokreacją ( u n i e m o ż l i w i a j ąca p r o k r e a c j ę ) mleko — pokarm brak (niemożności) potomstwa (laktacji) działania prącie — narząd kopulacyjny b r a k prącia l u b prącie m a r t w e brak kopulacji czarownic będące kopulacja dla prokreacji mleka (asceza, c e l i b a t , dziewictwo) 397 i �I w i n f o r m a c j i o p o g o d z i e z a w a r t a była — j a k się o k a ­ z u j e — k a p i t a l n a w s k a z ó w k a . „Deszczyk p a d a słońcu świeci, c z a r o w n i c a masło k l e c i " . — T a k o t o n i e w i n n a r y m o w a n k a p o c z y n a n a m się j a w i ć j a k o p r o s t a a l e i w y c z e r p u j ą c a d e f i n i c j a s a m e j , zasadzającej się n a m e ­ d i a c y j n y m c h a r a k t e r z e z j a w i s k w c h o d z ą c y c h z nią w związki, i d e i czarowniczości, której k l e c e n i e masła i spe­ c y f i c z n a a u r a są d e s y g n a t a m i . Definicja o w a s t a j e się p r o s t a i o c z y w i s t a wtedy i t y l k o w t e d y , k i e d y o d c z y t y w a ć ją b ę d z i e m y w j ę z y ­ k u , w k t ó r y m została sformułowana — j ę z y k u mitu. I n t e r p r e t o w a n a i n a c z e j ( w j ę z y k u sobie o b c y m ) p o z o ­ stanie natomiast bezsensownym bełkotem, r y m o w a n y m p l e - p l e , l u b w n a j l e p s z y m w y p a d k u materią d o m n i e j czy bardziej zamierzonego d o w c i p u podobnego tuwim o w y m tłumaczeniom p r z y s ł ó w łacińskich ( j a k n p : occasio f a c i t f u r e m = o k a z j a , t r a f i a się f a c e t z furą). G w o l i łopatologii posłużmy się o b s z e r n i e j s z y m przy­ kładem. O t o f r a g m e n t z „ M o c h n a c k i e g o " J a n a L e c h o ­ nia: „...Ostrogą Szaleje, spiął krzyczy melodię, w a basie, akompaniament rośnie w straszny za­ męt — K u s a l i b a g n e t a m i już m i e r z y , już b l i s k o — I t o n jeden uparcie wybija — nazwisko!!!..." Sens t y c h w e r s ó w w y d a j e się k l a r o w n y k a ż d e m u j a k o tako wykształconemu P o l a k o w i (JTWP) d o c i e r a doń w sposób n i e l e d w i e a u t o m a t y c z n y , p o d ­ ś w i a d o m y . A przecież w rzeczywistości m o ż e j e o n zrozumieć d o p i e r o p o złamaniu d w ó c h s z y f r ó w — z d e k o d o w a n i u j ę z y k ó w h i s t o r i i i p o e z j i . B y t e g o dokonać m u s i z j e d n e j s t r o n y w i e d z i e ć : 1. iż o p i s a n y r e c i t a l miał m i e j s c e w 1832 n a obczyźnie ( M e t z ) , 2. co d o k o ­ nało się w P o l s c e w l a t a c h 1 8 3 0 — 3 1 , 3. k i m b y ł M a u ­ r y c y M o c h n a c k i , 4. co s y m b o l i z o w a ł o d l a c z ł o n k ó w T o ­ warzystwa Patriotycznego i większości i m w s p ó ł c z e ­ s n y c h i m i ę N a p o l e o n a , etc..,; z d r u g i e j znać p o d s t a ­ w o w e przynajmniej kategorie stylistyki poetyckiej, jak choćby a l e g o r i a (toż n i e o k o n c e r t c h o d z i ) , m e t a f o r a etc... W i e d z a J T W P wszystkie te elementy obejmuje. Więcej — jest o n po prostu przyzwyczajony do myśle­ nia zarówno językiem r o m a n t y c z n e j t r a d y c j i n a r o d o w e j , j a k i p o e z j i . Stąd p ł y n n y , i n s t y n k t o w n y odbiór „ s z y ­ frów" L e c h o n i a . P o s t a w m y j e d n a k n a jego m i e j s c u Po­ l a k a niedokształconego l u b z j a k i c h k o l w i e k i n n y c h p o ­ w o d ó w zupełnie n i e r o z u m i e j ą c e g o użytych kodów ( P N R K ) , a u z y s k a m y zgoła i n n y e f e k t . N i e tylko ideowo-znaczeniowa strona wiersza pozostanie d l a n i e g o niezrozumiała (skąd t e b a g n e t y ? co za n a z w i ­ sko?), a l e t e k s t r ó w n i e ż f r a z e o l o g i c z n i e w y d a się m u b e ł k o t l i w y , b o czyż można kłuć d ź w i ę k i s z p i k u l c e m ? . . . Z a p e w n e — j e s t t o s y t u a c j a s t o s u n k o w o mało p r a w d o ­ p o d o b n a . R u d y m e n t a j ę z y k a p o e t y c k i e g o s e r w o w a n e są w s z a k ż e już w p i e r w s z y c h k l a s a c h szkół p o d s t a w o w y c h . G d y j e d n a k chodzi o język m a g i i — język mitu... 5 7 Oto j a k interpretuje B o h d a n B a r a n o w s k i powsze­ c h n e n i e t y l k o pośród l u d u p o l s k i e g o przeświadczenie, iż w p e w n y c h okolicznościach w z w i e r c i a d l e p o j a w i a ć się m o ż e d i a b e ł : „ N i e należało spoglądać wieczorem l u b nocą w z w i e r c i a d ł o , b o można t a m było zobaczyć odbicie d i a b e l s k i e j postaci. O tego r o d z a j u w y p a d k a c h , j a k o b y a u t e n t y c z n y c h , które m i a ł y m i e j s c e jeszcze w końcu X I X w . , w s p o m i n a l i m i niektórzy i n f o r m a t o r z y . Bez w i ę k s z e g o t r u d u można sobie w y o b r a z i ć , że z a b o ­ b o n n a k o b i e t a przeglądająca się p r z y słabym świetle ł u c z y w a l u b ś w i e c y w n i e n a j l e p s z y m l u s t r z e , które n a ­ w e t p r z y d o b r y m oświetleniu n i e z b y t o s t r o odbijało o t r z y m y w a n y o b r a z , w i d z i a ł a jakieś n i e w y r a ź n e kon­ t u r y , które w j e j o c z a c h p r z y b i e r a ł y kształt d i a b e l s k i " '\ W a r t o zatrzymać się n a c h w i l ę p r z y t y m bez m a l a 5 8 ъ 198 podręcznikowym przykładzie r o z u m o w a n i a P N R K . Na w s t ę p i e o d r z u c o n a w n i m zostaje m o ż l i w o ś ć i s t n i e n i a j a k i e g o k o l w i e k systemu (języka), który byłby d l a P N R K niezrozumiały, a którego w e w n ę t r z n a l o g i k a u s p r a w i e ­ d l i w i a ł a b y o b r a z diabła w z w i e r c i a d l e . T a k j a k n i e można spinać ostrogą m e l o d i i , t a k s a m o i „ z ł y " n i e m a p r a w a p o j a w i a ć się w l u s t r z e . S k o r o j e d n a k b z d u r y t a k i e są p r z e z i n f o r m a t o r ó w u p a r c i e podtrzymywane, oznacza t o p o p r o s t u , że są g ł u p i („zabobonna k o b i e t a ' ) i cierpią n a z w i d y - o m a m y ( „ k o n t u r y w j e j o c z a c h p r z y ­ bierały kształt d i a b e l s k i " ) . Są w p r a w d z i e p e w n e oko­ liczności łagodzące — zły sprzęt ( „ n i e n a j l e p s z e l u ­ s t r o " ) i słabe o ś w i e t l e n i e ( „ ł u c z y w o l u b ś w i e c a " ) , j e ­ dnakże w g r u n c i e r z e c z y n i e m a d l a P N R K w i ę k s z e j różnicy p o m i ę d z y chłopem w i d u j ą c y m w l u s t r z e d i a b l a , a poczytującym się za R a m z e s a W i e l k i e g o . C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e j e s t p r z y t y m , że o i l e n a początku w y w o d u występują u P N R K „ i n f o r m a t o r z y " (a w i ę c mężczyźni l u b mężczyźni i k o b i e t y ) , t o w kontekście „zabobonności" m a m y już d o c z y n i e n i a z kobietą. N i b y d r o ­ biazg, a l e zaprzeczyć t r u d n o , iż „głupia b a b a " b r z m i bardziej przekonywująco niż „ g ł u p i m ę ż c z y z n a " ( n i e w s p o m i n a j ą c o „ g ł u p i m c h ł o p i e " , który m i a ł b y n i e o d ­ powiednie zabarwienie klasowe). Dla nie rozumieją­ cego i n i e uznającego k o n t e k s t u P N R K obojętne j e s t r ó w n i e ż , czy a k o m p a n i a m e n t m i e r z y k u s a l i b a g n e t a m i (Pułk C z w a r t y , ulice Saragossy), czy z n a g a n a . Cóż w i ę c d z i w n e g o , że n i e t y l k o w y s u w a o n s u g e s t i e s p r z e ­ czne ze źródłami (diabeł p o k a z y w a ć się m a w l u s t r z e także i w p e ł n y m ś w i e t l e p o ł u d n i a ) a l e i b e z t r o s k o w y p a c z a samą treść w i e r z e n i a . Otóż w b o g a t y c h m a ­ teriałach zebranych przez Eike Haberlanda , Gezę R o h e i m a , czy e t n o g r a f ó w p o l s k i c h między l i c z n y m i z a p i s a m i ś w i a d e c t w o b i e s a c h p o j a w i a j ą c y c h się w l u ­ s t r a c h n i e sposób znaleźć a n i j e d n eg o m ó w i ą c e g o o „odbiciu d i a b e l s k i e j p o s t a c i " . T y m c z a s e m w pier­ w s z y m p r z y p a d k u m a m y d o c z y n i e n i a z postacią p r z e ­ bywającą w e w n ą t r z z w i e r c i a d ł a , w d r u g i m — na zewnątrz ( w lustrze widać t y l k o j e j o d b i c i e ) . Różni­ ca n i e w i e l k a ? — O t , t a k a w ł a ś n i e j a k między b a g n e ­ tem i naganem. e 0 e l 6 2 Język m a g i i ( m i t u ) m i ę d z y k o n f e r e n c y j n e się n i e l i ­ czy, a i w szkołach ( m o ż e s z k o d a ? ) j e s t p o m i j a n y . Z d e k o d o w a n i e sformułowanego w n i m z d a n i a : „ w zwier­ c i a d l e p o j a w i a się d i a b e ł " nasunąć w i ę c m u s i szereg skojarzeń, j a k п. p . : 1. z w i e r c i a d ł o z z a k r y s t i i kościoła p a r a f i a l n e g o w W ę g r o w i e (diec. s i e d l e c k a ) z n a p i s e m n a r a m i e : „ L u s e r a t hoc s p e c u l o m a g i c a s T w a r d o v i u s a r t e s . L u s u s at iste, D e i versus i n o b s e q u i u m e s t " ( T w a r d o w s k i p o k a ­ zywał w t y m zwierciadle s z t u k i czarnoksięskie. A l e s z t u k i te godził z czcią B o g a ) ; 6 3 2. k a t o p t r o m a n c j a , c z y l i w r ó ż e n i e ze zwierciadła rozpowszechnione z a r ó w n o wśród e l i t , j a k i l u d u ; 0 J 6 5 3. p o p u l a r n y w ą t e k baśniowy ( m . i n . : Gęsta R o m a n o r u m , Baśnie z tysiąca i j e d n e j n o c y ) oglądania w lustrze l u d z i d a w n o zmarłych l u b przebywających w odległych k r a i n a c h ; 4. m o t y w d o s t r z e g a n i a w z w i e r c i a d l e śmierci l u b diabła, p o w t a r z a j ą c y się m . i n . w i k o n o g r a f i i T a ń c ó w Śmierci ; 6 6 5. d z i w n y z w y c z a j rzeźbienia cznej) s t r o n y zwierciadła; odwrotnej (niewido­ 6. c z a r o d z i e j s k i e l u s t r o z K r ó l o w e j Śniegu H a n s a C h r i s t i a n a A n d e r s e n a , w k t ó r y m „najpiękniejsze kraj­ o b r a z y w y g l ą d a ł y j a k g o t o w a n y s z p i n a k , najpiękniejsi l u d z i e b y l i s z k a r a d n i a l b o s t a l i n a g ł o w a c h . . . " , zaś potłuczone k a w a ł k i tegoż z w i e r c i a d ł a „ g d y w p a d ł y k o ­ muś d o o k a t k w i ł y w n i m i w t e d y c z ł o w i e k t e n w i ­ dział w s z y s t k o n a o d w r ó t " ; 67 38 �7. A l i c j ę , która n i e j e d n o o d k r y ł a p o d r u g i e j s t r o ­ n i e l u s t r a . „Już w następnej c h w i l e c z c e A l i c j a była 1)0 d r u g i e j s t r o n i e L u s t r a i zeskoczyła l e k k o d o L u s t r z a ­ nego p o k o j u . (...) O c h , cóż t o będzie za u c i e c h a , k i e d y zobaczą m n i e t u w L u s t r z e i n i e będą m o g l i się d o m n i e d o s t a ć ! " " ... „ N a stole w pobliżu A l i c j i leżała książka, w i ę c p r z e w r ó c i ł a k i l k a k a r t e k , żeby znaleź.ć jakiś f r a g m e n t nadający się d o o d c z y t a n i a . — ... B o w s z y s t k o t o n a p i s a n o w języku, którego n i e z n a m powiedziała do siebie. A b r z m i a ł o t o t a k : strują zasadę, i d e ę o d w r ó c o n e g o , l u s t r z a n e g o porządku. O d n a j d u j e m y t u z a b i e g b l i s k i poniekąd p r o c e s o w i m e taforyzacji : - 7 C 6 ьХйл&ра fc-j£isB3*e a s M E T A F O R A melodia spięta ostrogą 6iiufxivtt>tMi WARTOŚĆ Z N A C Z E N I E Z d u m i o n a , zastanawiała się n a d t y m p r z e z czas, lecz w końcu rozbłysła j e j nagła myśl: wiście, t o L u s t r z a n a książka!..." . pewien Oczy­ 70 N a w e t zaś t a k c h a o t y c z n y zbiór i n f o r m a c j i - s k o j a r/.eii n i e w ą t p l i w i e w y s t a r c z y J T W P do zorientowaniu się, iż l u s t r z a n e w i d m a stanowią w k u l t u r z e n a z b y t u p o r c z y w y w ą t e k , b y za j e g o w y t ł u m a c z e n i e starczyły b r u d i c i e m n o t a . Z a u w a ż y o n też z łatwością, ż e : A . najprostszą asocjacją narzucaną p r z e z o b r a z w z w i e r ­ c i a d l e jest. odwrotność; B . r ó w n o p r a w n i e z d i a b ł e m p o ­ j a w i a j ą się w z w i e r c i a d ł a c h z m a r l i , p r z e b y w a j ą c y n a a n t i p o d a c b . śmierć, a n a w e t jeszcze n i e narodzeni '.wróżenie o przyszłości). SŁOWNIKOWE S E M A N T Y C Z N A W Y R A Z U M E T O F O R Y ostroga — część porządzenia której sza użycie konia gwałtowne o- szenie jeźdźca, zmu­ do spieszenia przyspie­ melodii przy­ chodów MITEM 1. w lustrze ciwa jajka 2. w lustrze piękne są pejzaże tańsze są niż jedno brzydkie Książka A l i c j i j e s t n i e c z y t e l n a , g d y ż l u s t r o d a j e n a m w i d o k i o d w r ó c o n e . J e d n a k p o „przebiciu p r a w i d ł o ­ w o " j e j l i t e r t e k s t n a d a l w y d a się n a m n i e j a s n y : DŻABBERSMOK Było smaszno, a j a s z m i j e s m u k w i j n e Świdrokrętnie na z e g w m k u wężały, P e l i c z a p l e stały s m u t c h o l i j n e I zbłąkinie rykoświstąkały. WARTOŚĆ PRZESŁANKA świat widoczny lustrze jest S E M A N T Y C Z N A w MITEMU odwró­ cony. D l a c z e g o t a k ? -— Skąd t e d z i w n o s ł o w y ? — „ W i d o k p i e r ­ w o t n y i w i d o k o d w r ó c o n y są wszakże, m i m o że o d p o ­ wiadają sobie d o s k o n a l e , w i d o k a m i r ó ż n y m i . — pi^z.c Mieczysław W a l l i s — W i d o k zwrócony w p r a w o m a i n n y c h a r a k t e r , inną d y n a m i k ę , i n n y nastrój niż w i ­ dok zwrócony w lewo. E u r o p e j c z y k odczuwa k i e r u n e k od l e w e j ręki d o p r a w e j j a k o n a t u r a l n y i i n s t y n k t o ­ w n i e w t y m k i e r u n k u odczytuje o b r a z . Dlatego w y ­ d a j e n a m się, że r u c h w o b r a z i e o d b y w a się o d s t r o n y l e w e j d o p r a w e j . L i n i ę skośną p o l e w e j s t r o n i e o b r a z u o d c z u w a m y j a k o wznoszącą się, p o p r a w e j s t r o n i e j a k o opadającą. W p o r t r e c i e , w k t ó r y m g ł o w a j e s t z w r ó c o ­ na w p r a w o , m a m y w r a ż e n i e , że osoba s p o r t r e t o w a r / i p a t r z y n a d r o g ę jaką m a przebyć. W p o r t r e c i e , w k t ó ­ r y m głowa jest zwrócona w lewo, w y d a j e n a m się, że osoba s p o r t r e t o w a n a p a t r z y n a t o , co i d z i e k u niej..." Z w i e r c i a d ł o z m i e n i a więc r ó w n i e ż treść-sens p i e r w o t n e j rzeczywistości. C z y w t y m s t o p n i u , b y „ n a j ­ piękniejsze p e j z a ż e " w y g l ą d a ł y w n i m j a k „ g o t o w a n y s z p i n a k " , l u d z i e „stali n a g ł o w a c h " a p e l i k a n i czapla z i e w a l i się w „ p e l i c z a p l e " ? — N a p e w n o n i e . J e d n a k p o d o b n e w ą t k i (po t a m t e j s t r o n i e zwierciadła d w a jajKU są tańsze niż j e d n o , p r e z e n t y u r o d z i n o w e d o s t a j e się w każdy z 364 d n i n i e - u r o d z i n o w y c h ) d o s a d n i e i l u ­ 7 1 7 2 73 7 4 7 5 Różnica o zasadzałaby ile metafora czeń , 77 to w mułowania lem pełni mitemie typu się właściwie zawsze wręcz „lustrzany lustrami!) mamy 1. handel 2. estetyka opak na opak na t y m jedynie, funkcje kondensacji odwrotnie — miast h a n d e l " (nie mylić przeważnie na do czynienia ze zna­ sfor­ z hand­ z ane­ gdotą. Wątek odwrócenia, i n w e r s j i , występuje w k u l t u r z e l u d o w e j n i e t y l k o w kontekście z w i e r c i a d ł a , lecz r ó w ­ nież - - a r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m — w związku z „ t a m t y m ś w i a t e m " , światem śmierci (która n i e j e s t t u nicością lecz d y n a m i c z n y m p r z e c i w s t a w i e n i e m życia), o r b i s e x t e r i o r . „ Z m a r l i w i o d ą życie o d w r o t n e niż ż y ­ w i . I c h l a t o o d p o w i a d a z i m i e świata doczesnego, i c h d n i — n o c o m . R z e k i płyną d o ź r ó d e ł . . . " . N i e b y ł o b y zajęciem p ł o d n y m d u b l o w a n i e z n a k o m i t e j a n a l i z y t y c h wierzeń dokonanej przez Jerzego Sławomira Wasile­ wskiego Zresztą, z m e t o d o l o g i c z n e g o punktu widze­ n i a n i e wniosłyby one w i e l e n o w e g o do naszych roz­ ważań. W s t o s u n k u do trójkąta m e t a f o r y c z n e g o s y t u a c j i l u s t r z a n e j następuje t u przecież j e d y n i e z m i a n a p r z e ­ słanki (z „ ś w i a t w i d o c z n y w l u s t r z e j e s t o d w r ó c o n y " , 78 199 �I na „tamten tego świata wiać świat — — orbis exterior zagadnienia przynależności s t a c i d i a b e l s k i c h , śmierci, l u d z i lekich k r a i n a c h , obcych najmniej jest odwróceniem o r b i s i n t e r i o r " ) . N i e będziemy należeć p o w i n n o etc, do orbis też exterior znajdujących gdyż należy po­ się w to, a do e t n o l o g i c z n e g o Z a m i a s t tego p o z w o l i m y Jana Lechonia: oma­ sobie p o w r ó c i ć r a z jeszcze do „ P o s a l i i d z i e cisza p r z e r a ź l i w a , b l a d a . . . " „Cisza b l a d a " ? — S y t u a c j a j e s t t u n i e c o bardziej s k o m p l i k o w a n a niż w p r z y p a d k u ostrogą dźganej m e l o ­ dii: 8 1 da­ przy­ abecadła ". 8 M E T A F O R A cisza blada PRZESŁANKA W. oblicze cisza Powleka zmarłego się SEM. M E T A F O R Y śmiertelna blado­ ścią M E T A F O R A PRZESŁANKA istoty we Na identycznym schemacie diabeł diabeł z orbis jest postacią pojawia opiera się w i rzeczy W . S E M . MET. z u pełna mart­ się k o n s t r u k c j a m i t e m u „diabeł p o j a w i a się w zwierciadle' zwierciadle lustro ukazuje orbis exterior exterior świat lustrze widoczny jest w or b i s odwró­ W obu przypadkach metafora jest niejako zdwojona. D r o g a s k o j a r z e n i a w y d ł u ż a się z d w u c z ł o n o w e g o : p r z y ­ spieszenie k o n i a — przyspieszenie melodii (odpowie­ d n i o : odwrócenie obrazu w z w i e r c i a d l e — odwrócenie reguł h a n d l o w y c h ) , d o t r i a d y : cisza śmierci — bladość śmierci — bladość ciszy ( o d p o w i e d n i o : o d w r ó c e n i e o b ­ razu w zwierciadle — odwrócenie orbis e x t e r i o r — o r b i s e x t e r i o r w l u s t r z e ) . S a m o określenie „ b l a d a " n i e jest c z y t e l n y m d e s y g n a t e m „zupełności" (idei pełni) — exterior jest orbis odwróceniem cony 200 cisza milczą interior staje stro się n i m dzięki pośrednictwu nie jest samo w sobie śmierci. P o d o b n i e l u ­ symbolem lecz stać się n i m może d o p i e r o orbis exterior, dzięki c e c h o m pojawia­ j ą c e g o się w n i m o b r a z u . Można czworo, to oczywiście zbędną uznać choń b y ł b y j e d n a k i n n e g o „Po za sekcję o r g a n i z m u sali idzie cisza dzielenie włosa poetyckiego... na Jan Le­ zdania: przeraźliwa, blada, I o b o k tęgich boszów w p i e r w s z y m rzędzie siada. �Wzrok wlepia m a r t w y , ślepy w jakiś p u n k t na ścianie I 82 w Mochnackiego, kiedy grać przesta­ . — j a k b y bojąc się czyjejś niedomyślności podkreśla z w i ą z e k ciszy ze śmiercią o k r e ś l e n i a m i : „ m a r t w y , śle­ py'', oraz zaznaczeniem nieruchomości, s t a t y k i o b r a z u (pozornie nielogiczne u k i e r u n k o w a n i e w z r o k u ciszy — ś m i e r c i „ w jakiś p u n k t n a ścianie" i jednocześnie „ w M o c h n a c k i e g o " m a właśnie n a celu przeniesienie u w a g i c z y t e l n i k a z k i e r u n k u spojrzenia, na jego jakość-nieruchomość). T r o s k a p o e t y j e s t w pełni u z a s a d n i o n a . G d y ­ byśmy b o w i e m n i e w y c h w y c i l i śmierci j a k o pojęcia w którego d e n o t a c j i mieszczą się p r z y t o c z o n e desygnaty, n i e m o g l i b y ś m y zrozumieć cóż t o za postać „ w p i e r ­ w s z y m rzędzie s i a d a " , a co za t y m i d z i e uszedł b y naszej u w a d z e sens (jest t o skądinąd j e d e n t y l k o z w ą t ­ ków treściowych „Mochnackiego") następującej teraz d y n a m i c z n e j sceny. B o o t o : „...patrzy w Mochnackiego, kiedy grać przestanie. A o n , b l a d y j a k ściana, plącze, z r y w a tony I kolor czerwony, z pod klawiszy Aż wreszcie I spojrzał Mochnacki znajduje o wypruwa — wstał i z h u k i e m rzucił c z a r n e — taką krok jednak ciwstawia ich od straszną, o t w a r t ą klęski („on, odpowiedź. blady Atrybutom wieko powieką..." jak 53 ściana") śmierci prze­ : „plącze, z r y w a dzi, bladość ale o t o n y " ( n i e o fałsz dynamiczne : „kolor wiszy" — — : „ w s t a ł " , „rzucił ślepota : „I kolor śmierci . spojrzał krwi Mochnacki м — zastępuje wer­ wieko" wieko", dynamika me­ l o d i i : „plącze, z r y w a tony". przypadku trudniejsza. Tu podrzuciłby parę ...otwartą powieką". ostatecznie zwycięża. bladość-bia- Życie zwycięża. diabła nie ma w zwierciadle dobrego Jana dopowiadających się j e d n a k łudzić. J e d z i e sprawa jest Lechonia, określeń. który k w e s t i o n a r i u s z , k a ż e wyjaśniać, odpowiadają »tak się robiło z a w s z e « , » m y dek, czy graf myśli doby­ interpretować... D a ­ no. Jeszcze głowy, rym na pewno kilkadziesiąt że także mnianych dziadkowie Pyta ale więc odczepić, i wcześniej swoich aż informatorzy póź­ mu tłumaczenia nie musiały wreszcie, 2. „ M y nie wiemy, wiedzą" dochodzi więc czasowych najdując — odpowiadają ale w e mówią powetuje „wtajemniczonego" i . . . „We w s i za w s i za że bezpłodność sobie eksperta. lasem Nasz z lustro? — 2. rzał są t a c y , starają orbis „Atena prosto się oczy Perseusza, Meduzie, lerowaną Perseusz Patrzeć doń należącą? Klin klinem? w — Chyba więc »zapoprze­ od n a ­ byle są tacy, etnograf dotych­ do którzy... od­ wsi Za oczy — spoj­ na w nie prosto w jej wypo­ odbiciu potwo­ by zwalczyć t a k , wszakże postać oczy? — interpretacja, iż zagrożenie o b r a z e m p i e k i e l n y m ( o d w r o t n y m , r o d e m z o r ­ bis e x t e r i o r ) czyli lustra usunięte powtórne zostaje przez odwrócenie, za s y m b o l p r z e c i w i e ń s t w a odwrotności Wreszcie sistowskim jego 3. W kiczu uznania orbis exterior, a głośnym ostatnio filmowym na „Midnight scena, w której z b u n t o w a n y a m e r y k a ń s k i sprzeciw przeciwnym „wyprostowa­ wymagałoby więc założenia! tureckich kolegów, zachodzie ra­ Express" jest więzień b u d z i gdy zaczyna niż o n i k i e r u n k u odmierzać s p a c e r o w e w kół­ k a , a więc „odwraca świat" — p r o w o k u j e k o n t a k t z m o ­ gącymi zagrozić sekwencji grupie zmusza siłami i c h do wcale orbis exterior ?:aliczenia „neutralizujących" któ­ nie tylko s i e r p a uciął g ł o w ę orbis exterior Dlaczegóż nigdy utkwił być (kogo? t y m celu doskonale i j e d n y m zamachem — 9 1 (...) może widząc będzie. ale patrzył mu w tarczę by w mi się n i e j a k o przebłagać Hmm... Niech odbicie, i podarowała Meduzy odbicie zabierz symboliczna bałyby więc exterior?) ostrzegła w »Nie koncepcja w orbis exterior zaliczone, swoje doń: sensowności. D z i e w c z ę t a I cóż t u zrobić z n a s z y m łatwością Drałuje Tutaj — mu — rzeką informatorzy. do przekonania, wysiłków rzeczką postacie widząc mówią — rezygnuje. się — e o i odpo­ wszakże by czeremiskie lustro nawet dziadków, to etnograf wiedzy zbyt miałby nie przychodzi zdolność pyta, dzia­ Etno­ . którzy za tradycja*, to wytłumaczyli«. mieli przypisywali okruchy dawnej 85 — sensów«. P o m i m o trwać. co" jest już n i e w i e m y , by lat I o dziwo Jakieś tręta »taka w ó w c z a s ze s m u t k i e m , iż p r z y b y ł tak? swoje zaciekły . 1. „ I n f o r m a t o r z y babka duszy«" doń Etnograf wówczas n a wieś, całują jeszcze stwarzać p o z o r y nie", lej t r z y możliwości: do rze­ 5 a ra..." „Jeszcze n i e u m a r ł a " ! wiedź. A kolejna 8 8 (efekt „z p o d k l a ­ klawiatura" w sie 13), e w . „ c z a r n e nieruchomość wieko"), czerwony" dopełnieniem „biała cho­ różnicowanie h u k i e m rzucił wypruwa wzmocniony wa dalej — Postać z o r b i s e x t e r i o r p o j a w i a się w zwierciadle? —- A w i ę c z w i e r c i a d ł o s y m b o l i z u j e o r b i s e x t e r i o r . „ Q u a r e , q u a r e f e c i t o p i u m u s y p i a r e ? — E s t essentia d o r m i t i v a . " N i e t r u d n o c h y b a z a u w a ż y ć , że o d p o w i e d ź n a ­ szego e t n o g r a f a m a taką samą wartość poznawczą, j a k frazes m o l i e r o w e g o m e d y k a . P o m i m o t o słowo „ s y m ­ b o l " zrobiło o s t a t n i o w e t n o l o g i i zawrotną karierę. O t o „Słownik s y m b o l i " Jeana C h e v a l i e r a i A l a i n a Gheerb r a n t a z podtytułem „ m i t y , m a r z e n i a , z w y c z a j e , gesty, f o r m y , p o s t a c i e , c y f r y " . Dzięcioł s y m b o l i z u j e podług n i c h : u I n d i a n A m e r y k i Północnej — z a b e z p i e c z e n i e p r z e d burzą; u I n d i a n P a w n e e — t r w a n i e ludzkości; u Negrytów Semang — herosa p r o m e t e j s k i e g o ; u G r e ­ k ó w — d o b r y z n a k d l a myśliwych; u R z y m i a n — boga M a r s a ; p o n a d t o ( t u odnośnik d o J u n g a ) — p o w r ó t d o dzieciństwa, „powtórne wejście w ciało matki" . S p r ó b u j m y podług t a k i e j r e c e p t y . „ L u s t r o s y m b o l i z u j e orbis exterior", a więc: mojej d ź w i ę k ó w ! ) , „z chce zagajnik, W b r a k u wyjaśnień bezpośrednich, b r a k u J a n a L e ­ c h o n i a , e t n o g r a f z d a j e się n a rozwiązania najprostsze: 1. „ D z i e w c z ę t a ŻYCIE cisza W łąką 8 7 opozycje: SMIERC łość za 3. I n f o r m a t o r z y chętnie i s p r a w n i e tłumaczą sens s w o i c h „ z a b o b o n ó w " . E t n o g r a f skrzętnie n o t u j e , b y d o ­ p i e r o p o t e m — porządkując w d o m u n o t a t k i — p r z e ­ konać się, że o w e wyjaśnienia przeczą sobie n a w z a j e m i w s z y s t k i e m u po k o l e i . lustrze, Czerwony łąka, 86 patrzy nie" lasem jest czka . kółek w i w kon­ nadprogramowych kierunku symbolem? prawidłowym. — Przecież t u nie ma lustra! Z a b i e g i w o k ó ł „ciszy b l a d e j " n i e b y ł y b y w i ę c j e ­ d n a k d z i e l e n i e m włosa n a c z w o r o . G d y n i e w y s t a r c z a r o z p a t r z e n i e r e l a c j i s y m b o l i c z n y c h , t r z e b a sięgnąć r ó w ­ nież do s y s t e m a t y c z n y c h — rozpatrzeć szczegółowo z w i ą z k i w j a k i e wchodzą d e s y g n a t y , a które są o d b i ­ c i e m z w i ą z k ó w m i ę d z y p o j ę c i a m i denotującymi, n i e k o ­ n i e c z n i e j e d n a k o d b i c i e m bezpośrednim i p r o s t y m . T o ż przykład t r i a d y : odwrócenie w z w i e r c i a d l e — odwróce­ n i e o r b i s e x t e r i o r — orbis e x t e r i o r w lustrze... był jesz­ cze stosunkowo bardzo mało skomplikowany. Z a t r z y m a j m y się. D o t y c h c z a s o w e w a d z i ł y n a s d o w n i o s k ó w , iż: rozważania dopro­ 201 i �a. w i e r z e n i a l u d o w e ( m i t , m a g i a ) o r g a n i z o w a n e sa przez zasadę łączenia o p o z y c j i ( n p . roztoczańskie w r ó ­ żenie o płci p o t o m s t w a ) l u b m e d i a c j i ( n p . c z a r o w n i c a ) b. o w o łączenie o p o z y c j i i m e d i a c j i j e s t . p r z y z a ­ c h o w a n i u wewnętrznych przeciwstawień, realizowane w sposób d o w o l n y ( n p . p r a w a — żeńskie — zachód...!, zbliżony d o zasad t w o r z e n i a m e t a f o r y w p o e z j i , p r z y c z y m połączenie z o b i e k t y w i z o w a n e społecznie staje się w d a n y m m i e j s c u i czasie obowiązujące. 8 2 c. układ t y c h o p o z y c j i l u b m e d i a c j i , a co za t y m i d z i e układy i c h desygnatów (diabeł w z w i e r c i a d l e ) n i e muszą mieć i z reguły n i e mają o d n i e s i e n i a d o r z e ­ czywistości e m p i r y c z n e j . d. d e s y g n a t y wchodzą między sobą w z w i ą z k i bę­ dące w z g o d z i e z z a s a d a m i połączeń o p o z y c j i (media­ c j i ) , lecz n i e muszące być i c h bezpośrednim o d b i c i e m . e. m i t e m y , c z y l i układy desygnatów, funkcjonować mogą w o d e r w a n i u ( t a k i e właśnie i z o l o w a n e mitemy określane są p r z e z P N R K m i a n e m „ z a b o b o n ó w " ) l u b być łączone z i n n y m i m i t e m a m i , p r z e t w a r z a n e i k o m ­ b i n o w a n e w fabuły ( n p . m i t o P e r s e u s z u , scena z , , M i d ­ n i g h t E x p r e s s " ) l u b s c e n a r i u s z e (obrzędy, m a g i a ) . Wnioski dość te mogą hermetyczne. wołać do By skróconego się je w pierwszej wyjaśnić schematu chwili warto się (modelu) wydać więc od­ magii: MAGIA i diabeł; 3'. u t r a t a d u s z y + diabeł --- m i t e m : diabeł z a b i e r a l u d z i o m dusze. Następuje połączenie 3 + 3': d i a ­ beł p o j a w i a się w l u s t r z e + diabeł z a b i e r a l u d z i o m dusze = p a t r z ą c y m w l u s t r o g r o z i , iż diabeł z a b i e r z e i m dusze. Po przełożeniu n a język „ i n s t r u k c j i " m a g i c z ­ n e j : jeżeli spojrzałeś w z w i e r c i a d ł o , m u s i s z dokonać działań zapobiegających u t r a c i e d u s z y . W k o n s e k w e n c j i : „Dziewczęta czeremiskie widząc swoje odbicie w l u ­ strze, całują l u s t r o i m ó w i ą d o ń : N i e z a b i e r z m i m o ­ j e j d u s z y " — M ó w i ą n i e d o l u s t r a oczywiście, a l e „za­ mieszkującego" je reprezentanta o r b i s e x t e r i o r ! (Tak więc pokrewieństw o p o e z j i i m a g i i sięga najgłębszych p o k ł a d ó w t e j o s t a t n i e j . M o g l i b y ś m y wszakże zasadnie mówić o „metaforze k o n o t a c j i " i „metaforze desygna­ t ó w " . M a g i a j a w i się j a k o s w o i s t a k r z y ż ó w k a poezji i l o g i k i , a l b o — i n n y m i słowy — poezja podporządko­ wana nieubłaganej gramatyce pamięci, mająca więc zawężone n a w s z y s t k i c h e t a p a c h możliwości w y b o r u " poezja k l a s y c z n a , poezja p r z y m u s u . ) 7 Właśnie znajomość p o d s t a w o w y c h reguł o w e j g r a ­ m a t y k i , m e c h a n i z m ó w p r z y m u s u , s t w a r z a szansę s t r u kturalistów. I c h p r a c a n i e j e s t w zasadzie s k o m p l i k o ­ wana. „Najpierw t n i e m y — potem porządkujemy" — streścił ją l a p i d a r n i e R o l a n d B a r t h e s . I t a k j e s t w i s t o ­ cie. — N a t y c h m i a s t p o w y o d r ę b n i e n i u m o d e l o w e j , zo­ biektywizowanej społecznie, wersji fabuły, porządek działań zostaje o d w r ó c o n y — następuje: 9 5 a. zasada zasada opozycji mediacji I . r o z b i c i e j e j na m i t e m y ( = — 4 ) ; (inwersji) I I . . rozłożenie nie b. zbiór par opozycji mentów i elc- mediacyjnych (konotacji.) wybór i łączenie p a r o p o - zycji (elementów cyjnych) w media- dowolne ukła­ dy. denotacje elementów zycyjnych i opo­ mediacyjiiyca dobór desygnatów do b r a n y c h elementów cyjnych i wy­ opozy­ mediacyjnych d. układy gnatów wybranych (mitemy) desy­ łączenie mitemy desygnatów c. kombinacje i przetworze­ nia uzyskanych mitemów (fabuła, działania magicz­ ne) Działanie „magiotwórcze" 1. z e s t a w i a n i u (łączeniu) (elementów m e d i a c y j n y c h ) , kombinowanie rzanie polega i mitemów więc dowolnych 9 3 przetwa­ w fabułę na: par opozycji 2. w y b o r z e z i c h d e n o t a c j i k o n k r e t n y c h desygnatów, 3. w y c i ą g a n i u k o n s e k w e n c j i z zestawień o w y c h d e ­ sygnatów, c z y l i t w o r z e n i u m i t e m ó w , 4. p r z e t w a r z a n i u i k o m b i n o w a n i u m i t e m ó w w f a ­ bułę, czy „scenariusz". N p . : z e s t a w i o n e zostają o p o z y ­ cje: orbis i n t e r i o r — O R B I S E X T E R I O R i prosty O D W R Ó C O N Y ; 2. w y b r a n e d e s y g n a t y o d p o w i e d n i o : d i a ­ beł, l u s t r o ; 3. diabeł - f l u s t r o = m i t e m : diabeł p o j a ­ w i a się w l u s t r z e . R ó w n o l e g l e : Г. życie — ŚMIERĆ i o r b i s i n t e r i o r — O R B I S E X T E R I O R ; 2'. u t r a t a d u s z v 202 denotacji, do mitemów których na owe desygnaty desygnaty i odnalezie­ przynależą (=- — 3 ) ; I I I . odnalezienie denotowanych „idei" (elementów opozycyjnych l u b mediacyjnych) ( = —2); I V . odtworzenie z pojedynczych elementów opozy­ c y j n y c h l u b m e d i a c y j n y c h pełnych szeregów przeciw­ stawień i k o r e l a c j i ( = — 1 ) . W t y m m o m e n c i e dopełnia się dzieło d e s t r u k c j i . Z a m i a s t fabuły m a m y n a g l e d o c z y n i e n i a ze z b i o r e m „ n a g i c h " , w y p r e p a r o w a n y c h e l s mentów-triad. Rozpoczyna się w i ę c „ p o r z ą d k o w a n i e " — 1-1-2 + 3 + 4 — p o w t a r z a n i e n i e j a k o p r o c e s u r o d z e n i a się m a g i i . T y m r a z e m j e s t o n o j e d n a k w pełni świa­ d o m e — w y n i k a z o d p o w i e d z i n a p y t a n i a : a d 1. co oz­ nacza, że te w ł a ś n i e o p o z y c j e zostały z e s t a w i o n e ; a d 2. co oznacza, że z i c h d e n o t a c j i w y b r a n e zostały t a k i e a n i e i n n e d e s y g n a t y ; a d 3. co oznaczają zestawieni! o w y c h d e s y g n a t ó w ; 4. co w y n i k a ze sposobu i c h p r z e ­ t w o r z e n i a . Jeżeli n a p y t a n i a te u d z i e l o n e zostaną o d p o ­ w i e d z i p r a w i d ł o w e ( o d t w a r z a j ą c e c e l n i e zasadę o p e r a c j i ..mitotwórczych"), to o p a r t e n a n i c h p o r z ą d k o w a n i e d o ­ prowadzić n a s w i n n o do p u n k t u wyjścia — i d e n t y c z n e j fabuły. W m i e j s c e „diabła p o j a w i a j ą c e g o się w z w i e r ­ c i a d l e " u z y s k a m y z n o w u „diabła p o j a w i a j ą c e g o się w z w i e r c i a d l e " . T y l e , że t y m r a z e m wiedzieć będziemy D L A C Z E G O . B ę d z i e t o diabeł pełen znaczeń, który \v z w i e r c i a d l e p o j a w i ć się m u s i ! ..."Dwa razy Dwa razy Ponieważ Ponieważ d w a jest cztery m ó w i uczeń. d w a jest cztery p o p r a w i a go n a u c z y c i e l . " nauczyciel N A P R A W D Ę w i e lepiej. nauczyciel wie DLACZEGO!!! c.d.n. �P R Z Y P I S Y M . H o ł u b , Model człowieka, W a r s z a w a 1969, s. " tłum. J e r z y Pleśniarowicz. C. L e v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, War­ s z a w a 1970, s. 313. Kokieterią jest więc ze strony Levi-Straussa słynne p o w i e d z e n i e , figurujące n a w e t w Dictionnaire des citations francaises ( P a r i s 1977, s. 349), — „ B y ć może o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że t a s a m a l o g i k a d z i a ­ ła w myśleniu m i t y c z n y m i w myśleniu naukowym i że człowiek z a w s z e myślał r ó w n i e d o b r z e . " W r z e ­ czywistości bowiem założenie tożsamości logiki m y ­ ślenia m i t y c z n e g o i naukowego stoi u podstaw (wnio­ s k o w a n i e z z a s a d y o p o z y c j i b i n a r n y c h ) k a ż d e g o postę­ powania badawczego strukturalisty. z o b . : D . S p e r b e r , Le structuralisme en anthropologie, P a r i s 1968, s. 8 7 — 1 0 1 . N i e zawsze, gdyż pojęcie „mediacji" w jego s t r u k t u r a l i s t y c z n y m r o z u m i e n i u n i e mieści się w zasa­ d a c h l o g i k i f o r m a l n e j . P o r ó w n a j : L . S t o m m a , Mit Aikmeny, „Etnografia P o l s k a " t. X X 1976, z.l., s. 107. zob.: L e v i - S t r a u s s , o p . c i t . , s. 294. „Wypreparowanie" wyrażeń — ustalenie k o n k r e ­ t n e g o kształtu poszczególnych o p o z y c j i d o k o n y w a n e m o ­ że być j e d y n i e w d r o d z e a n a l i z y materiału empirycz­ nego. z o b . : L e v i - S t r a u s s , o p . c i t . , s. 102—106 i 135—137. J . F . V i n c e n t , Main gauche, main de I'homme, w : Systemes de signes, P a r i s 1978, s. 485—509. R. N e e d h a m , The left hand of the Mugwe, ,,Afri­ c a " t. X X X / 1 9 6 0 , n r 1, s. 20—33. M . D u p i r e , L'organisation sociale des Peuls, Pa­ r i s 1970, s. 184 et p a s s i m ; także V i n c e n t , o p . c i t . , s. 504—507. R. H e r t z , La preeminence de la main droite. Etude sur la polarite religieuse, w : Melanges de sociologie religieuse et de folklore, P a r i s 1928, s. 99—129; P o r ó w n a j też: В. A . U s p i e n s k i , La „droite" et la „głu­ che" dans l'art des icónes, w : Travaux sur les systemes de signes, B r u x e l l e s 1976, s. 168—194. H e r t z op. c i t . , s. 108—109. N e e d h a m , op. c i t . , s. 27—28. M . i n . : D . W i l s o n , Lefthandedness, L o n d o n 1891, s. 149 et p a s s i m , J . J a c o b s , Onze Rechtshandigheid, A m s t e r d a m 1892, s. 22 et p a s s i m , J . J a c k s o n , Ambide­ xterity, L o n d o n 1905, s. 4 1 , H e r t z , o p . c i t . , s. 100. C. L o m b r o s o , Lefthandedness, „North American R e w i e w " 1903, s. 444-^172. P r z y p a d k i n i e z g o d n e z tą zasadą u z n a j e WiUon za p r z e ż y t k i m a t r i a r c h a t u . J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s. 145. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, War­ s z a w a 1967 t. I I , cz. 1, s. 444. H . E y l m a n n , Die Eingeborenen der Kolonie Sud-Australiens, B e r l i n 1909, s. 376. N e e d h a m , op. c i t . , s. 27—28. J . Michśa, La technologie culturelle: Essai ae systematique, w : Ethnologie Generale, P a r i s 1968, s. 827. Moszyński, op. c i t . , s. 445; R. A i g r a i n , Liturgia, P a r i s 1930, s. 3 9 1 . Rozproszone informacje na ten temat m . i n . w : C. K l u c k h o h n i D . C. L e i g h t o n , The Navajo, Camb­ r i d g e 1946; M . E. O p l e r , An Apache's Life-way, New Y o r k 1965. M . I v i ć , Kierunki w lingwistyce, W r o c ł a w 1975, s. 126; P o r ó w n a j też: N . 1. i S. M . T o ł s t o j , Pour urte semantique des cótćs gauche et droit dans leurs rap­ ports avec d'autres elements symboliques, w: Travaux..., s. 69—72. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warsza­ w a 1967, t . I I , cz. 1, s. 3 3 9 — 3 4 1 . P o r ó w n a j też: L . S t o m ­ m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska S z t u k a L u d o w a " R. 32, 1978, n r 3 — 4 , s. 137—138. z o b . : Nowa księga przysłów i wyrażeń przysło­ wiowych polskich, Warszawa 1969, t . I , s.v. czaro­ w n i c a 1. P o w i e d z e n i e t o trafiło r ó w n i e ż d o l i t e r a t u r y p i ę k n e j . N . p . : T . L e n a r t o w i c z , Jagoda, s. I V , w . 98—99 zob. пр.: H . I n s i t o r i s i J . S p r e n g e r , L e m a r t e a u des sorcieres(Malleus maleficarum) P a r i s 1973, s. 412 — — 4 1 6 , 502—509. N p . w p r o c e s i e „o c z a r o s t w o " w Wiśniczu N o ­ w y m 1688: „ T a n d e m p r i m o u s t a igne. P y t a n a , po co cłrodzieła n a g r a n i c ę , r e s p o n d i t , j e s t t u i n n a S z e w c o w a w i e l k a , chodzieła ze m n ą n a granicę, w y r z y n a ł a k o p y t a 1 2 3 I 5 B 7 8 9 1 0 I I 12 13 11 15 16 17 18 19 2 0 3 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 у m a t k a t a k r o w y o b s y p y w a ł a , było t o w poście, słoiki miała S z e w c o w a у smarowała r o g i k r o w o m у zbierały mleko (...) Po t e y t e d y m q u i z y c i e y przywołany jest J a n M i c h a ł e k m ą ż T a l e r z y n y i i n q u i r o w a n y , ieśli w i e ­ dział o postępkach z o n y s w e y , r e s p o n d i t : k a t że ią w i e d z i a ł , i a m a m k r ó w d z i e w i ę ć , a o d r o b i n y nabiału n i e m a m , a zona z a w s z e m o w i e ł a : a t o m ó w i ą n a m n i ę ze i a c z a r o w n i c a , a muszę ser kupować..." Przekonanie 0 ludowej w t y m względzie i n s p i r a c j i inkwizytorów opierać można m . i n . n a t y m , ż e : a) i n n e eksponowane przez n i c h m o t y w y , j a k n p . d e m o n ó w i n c u b ó w i s u c c u bów, p r z e m i e n i a n i a p r z e z c z a r o w n i c e l u d z i w zwierzęta i t p . n i e znajdowały przeważnie żywszego odźwięku w folklorze, b) w i e r z e n i a ludowe o związku czarownic z nabiałem o d n o t o w y w a n e są już d l a X I I I / X I V w i e k u , podczas g d y w piśmiennictwie „teologiczno-antyczarow n i c z y m " pojawiają się o n e szerzej d o p i e r o w s a m y m końcu X V w . , a i w X V I w i e k u l e k c e w a ż ą j e j e s z c - e 1 G r e v i n de C l e r m o n t (Les cinq livres de I Imposture et tromperie des diables, des enchantemenis et sorcelleries, 1569) i J e a n B o d i n (De la Dćmonomanie, 1587). c) w ą t k i n a b i a ł o w e potęgują się w późniejszych p r o ­ cesach o c z a r y , a w i ę c w m i a r ę i c h f o l k l o r y z a c j i , d) częstsze są w p r o c e s a c h p r z e p r o w a d z a n y c h w małych m i a s t e c z k a c h , niż w ośrodkach d i e c e z j a l n y c h i akade­ m i c k i c h , gdzie członkowie trybunałów d y s p o n o w a l i w y ż ­ szym poziomem wykształcenia. P o r ó w n a j m . i n . : M . S. D u p o n t - B o u c h a t , W . F r i j h o f f , R. M u c h a m b l e d , Propheies et sorciers dans les Pays-Bas XVI—XVIII s., P a r i s 1978, s. 1 5 — 2 6 1 ; R. M a n d r o u , Magistrats et sorciers cn France au XVII siecle, P a r i s 1968, s. 75—95, 369—382 et p a s s i m ; J . D e l u m e a u , La Peur en Occident XIV— — X V I I I , P a r i s 1978, s. 5 4 — 6 1 , 130—136, 2 3 7 — 2 4 1 , 248 —252, 283—286, 346—388 e t c ; J . C. B a r o j a , Les sor­ cieres et leur monde, P a r i s 1972, s. 97—225 etc. S z e r ­ sze b i b l i o g r a f i e z a g a d n i e n i a m . i n . w : S a t a n — Etudes Carmelitaines, P a r i s 1978, s. 614—630; M a n d r o u , o p . c i t . , s. 25—70. D l a P o l s k i : F . G a w e ł e k , Bibliografia ludoz n a i o s t i o a p o l s k i e g o , K r a k ó w 1914, s. 178—187. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. I I I , Krakowskie, s. 88—95, 98—99, 118—119, 221—226 et p a s s i m ; W . Ks. Poznańskie t . V I I , s. 93, 101, 112—115 (podrozdział o charakterystycznym t y t u l e : Czary, mleko, nabiał), s. 125—127 et p a s s i m . R ó w n i e ż w t o m a c h : Sandomierskie, s. 252; W . Ks. Poznańskie I I , s. 135; Lubelskie I I , s. 108—114, 156, 237—238; Kieleckie I I , s. 206—207, 2 1 0 — 2 1 1 ; Radom­ skie I , s. 287 i I I , s. 163—166, 169, 223—225; Łęczyckie, s. 8; Pokucie I I I , s. 108—138 i I V , s. 319—320; Chełm­ skie I I , s. 142—155, 253; Przemyskie, s. 236—239; Mazu­ ry Pruskie, s. 5 0 — 5 1 , 81—82, 485; Mazowsze VII, s. 335—336, 375—384, 593; Góry i Podgórze I I , s. 515—518; Kaliskie i Sieradzkie, s. 472, 474, 483—489, 492; Tarno­ wskie — Rzeszowskie, s. 271—276; Sanockie — Kro­ śnieńskie I I I , s. 4 1 — 4 9 ; Białoruś — Polesie, s. 4 3 1 , 437; Litwa, s. 376—378, 394—395; Kuś Karpacka I I , s. 4 2 0 —421. M a r t w o t a t y c h o b i e k t ó w podkreślana j e s t d o ­ d a t k o w o w d y s k u r s i e l u d o w y m p r z y d a w k a m i : „suchy", „śmiertny", „martwy". N a t o m i a s t Sprenger i I n s i t o r i s (op. c i t . , s. 415) k a t e g o r y c z n i e negują m o ż l i w o ś ć w y ­ zyskania przez czarownice przedmiotów nieożywionych dla uzyskania mleka. zob.: L . S t o m m a , Mit Alkmeny, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X / 1 9 7 6 z. 1, s. 107. S z u r I X . 1 9 7 6 , H u t k ó w 1X.1976 ( w y w i a d y w dy­ spozycji LS). Uchańka I X . 1 9 7 7 , S k o r d j ó w V.1975 ( w y w i a d y w dyspozycji LS). Skordjów. I n s i t o r i s , S p r e n g e r , o p . c i t . , s. 232. T ł u m . p o l ­ s k i e n a p o d s t a w i e : J . T u w i m , Czary i czarty polskie. W a r s z a w a 1960, s. 227. zob.: H . B i e g e l e i s e n , Materiały do zagadnienia: Czarownice, A r c h i w u m P T L , s y g n . 67 i 117 (od 4 l a t t e k s t n i e d o s t ę p n y ) ; t a k ż e : M . F e d e r o w s k i , Lud biało­ ruski na Rusi Litewskiej, K r a k ó w 1897, t . I , s. 80, n r 236. R. T . G n e i s s , Studien zur deutschen Volkskultur, K o b l e n z 1939, s. 118. W a r t o t u też z w r ó c i ć u w a g ę n a umieszczanie symbolów f a l l i c z n y c h na p o r t a l a c h , m u ­ r a c h e t c , g d z i e miały z n a c z e n i e zabezpieczające. Po­ r ó w n a j m . i n . : W . W i c k l e r , Czy jesteśmy grzesznikami, W a r s z a w a 1974, s. 317. K a t a l o g m o t y w ó w fallicznych 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 8 7 3 8 3 9 203 �I tego t y p u w k a t e d r a c h g o t y c k i c h F r a n c j i opracowuje a k t u a l n i e C. G a i g n e b e t (ukaże się o n w 1980). z o b . : F e d e r o w s k i , o p . c i t . , t . I , s. 294, n r 1 5 6 9 - —1570 z o b . : D . M o r r i s , L e zoo humain, P a r i s 1970, s. 137—140. T e n p t a s i p o k a r m fallusów, t o pogłos nieuświad a m i a n e g o już dzisiaj związku etymologicznego: słowa kuś, k o k i e t . . . pochodzą o d k u r , k o g o t — k o g u t . P o ­ r ó w n a j : F. Sławski, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego, s.v: k o k o t , k u r , k u r a s , k u r z e c , kuś. z o b . : zawartość semantyczną współczesnych w y ­ rażeń: „chłop z j a j a m i " , „chłop bez j a j " , „ p o h u j u fest" i t p . I n s i t o r i s , S p r e n g e r , o p . c i t . , s. 162—172 e t p a s ­ sim. Z zeznań Z o f i i B a r a n o w e j z L u b l i n a o b w i n i o n e j 0 „czary i o b c o w a n i e z d i a b ł e m " (X.1643). C y t . z a : M . Z a k r z e w s k a , Procesy o czary w Lublinie w XVII 1 XVIII w., „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " t . I V , 1947, s. 238. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 Susiec, I X . 1 9 7 6 ( w y w i a d w d y s p o z y c j i L S ) . z o b . : E. Redliński, Konopielka, W a r s z a w a 1974, s. 186—187, 197—199, 210. S t o m m a , Mit..., s. 108—109. tamże, s. 102—107. z o b . c h o ć b y : J . S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, K r a k ó w 1916; H . B i e g e l e i s e n , Matka i dzie­ cko, L w ó w 1927; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, Kraków 1927. J . T a z b i r , Procesy o czary, „Odrodzenie i R e ­ f o r m a c j a w P o l s c e " t . X X I I I / 1 9 7 8 , s. 169. W t y m ż e a r ­ t y k u l e (s. 157) c z y t a m y , że z e z n a n i a oskarżonych w p r o ­ cesach o c z a r y „ o d b i j a ł y świat świadomości s ę d z i ó w " . T a z b i r z a j m u j e w i ę c s t a n o w i s k o zbliżone d o R. M a n d r o u . I n n a jest m i c h e l e t o w s k a t r a d y c j a u j m o w a n i a tego z a g a d n i e n i a , podług której t o oskarżenia sędziów o d b i ­ j a ł y świadomość m i e j s c o w e j p o p u l a c j i , a więc m . i n . oskarżonych. Ogam — Tradition Celtiąue, R e n n e s 1948, z. 4 ( f a s c i c u l e h o r s - s e r i e ) , s. 20. zob.: L . S t o m m a , Mit..., s. 104—106. N p . K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. W a r s z a w a 1967, t . I I , cz. 1, s. S62. R i g V e d a 4, 58, 2 5 0 — 2 5 1 . z o b . : K o l b e r g , op. c i t . , t . 7, s. 79—80. L . Lechoń, Mochnacki, w . 43—46. z o b . : J - T . M a e r t e n s , Ritologiąues, t. I I I (Le ma­ sque et le miroir), P a r i s 1978, s. 89—97 e t p a s s i m . B . B a r a n o w s k i , Życie codzienne wsi między War­ tą a Pilicą w XIX wieku, W a r s z a w a 1969, s. 91—92. E. H a b e r l a n d , Der Spiegel im Glauben und, Brauch der Voelker „Zeitschriit f u r V o e l k e r p s y c h o l o g i e t. X I I I / 1 8 8 2 , s. 224—247. G . R o h e i m , Spiegelzauber, L e i p z i g 1919. A . Gluziński, Z lubelskiego, L w ó w 1900, s. 29—33. zob.: Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska ilu­ strowana, s.v. z w i e r c i a d ł o czarnoksięskie T w a r d o w s k i e g o . H a b e r l a n d , op. c i t . 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 tamże M a e r t e n s , o p . c i t . , t . V , Le jeu du mort, Paris 1979, s. 83. J . S. W a s i l e w s k i , P o śmierci wędrować, „ T e k s t y " , 1979 n r 3 (45). m . i n . tamże. Lechoń, op. c i t . , w . 57. tamże, w . 67—70. tamże, w . 70—74. R ó w n i e ż : „ M o c h n a c k i j a k t r u p b l a d y " , „rozpędził b l a d e p a l c e " , „białą przytulił pierś drżącą", „zapach... białej s u k n i " e t c . D . S p e r b e r , Le symbolisme en general, P a r i s 1974, s. 29. zob.: tamże, s. 30. z o b . : tamże, s. 32. J . C h e v a l i e r , A . G h e e r b r a n t , Diclionnaire des symboles t. I — I V , P a r i s 1973. tamże, t . I V , s. 24—25. Moszyński, o p . c i t . , t . I I , cz. 1, s. 581. R. G r a v e s , Mity greckie, W a r s z a w a 1974, s. 22C— —227. Zbieżność tę, którą z a u w a ż y ł j u ż w l a t a c h sześć­ dziesiątych X I X w . A l e k s a n d e r N . A f a n a s j e w (Poeticzeskije wozzrienije Sławian na prirodu) n a r a t y i zupełnie n i e ś w i a d o m i e s f o r m u ł o w a l i : T . P e i p e r (Metafora teraź­ niejszości, „ Z w r o t n i c a " , n r 3/1922) i I . C a l v i n o w o d ­ p o w i e d z i n a ankietę dotyczącą współczesnego r o z u m i e ­ n i a m i t u , rozpisaną p r z e z „ E s p r i t " ( „ E s p r i t " t . III/1969): 7 7 7 8 7 9 8 0 s l 8 2 8 3 8 1 8 5 56 3 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 „Metafora jest samowol­ nym spokrewnianiem po­ jęć; jest t w o r z e n i e m zwią­ zków pojęciowych, któ­ rym w świecie realnym n i c n i e m u s i odpowiadać. 52 5 3 5 4 5 5 56 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 Każdy silnie ukontur o w a n y poeta posiada p e ­ wną wybraną rodzinę p o ­ jęć ( l u b k i l k a r o d z i n p o ­ jęć), które ze szczególnym u p o r e m łączy (...) T a w y ­ b r a n a r o d z i n a pojęć c h a ­ r a k t e r y z u j e najlepiej poe­ tę. Wskazuje na świat najbliższy jego naturze. U j a w n i a j a k g d y b y zasad­ n i c z e e l e m e n t y , n a które rozkłada o n całość i s t n i e - 6 3 6 4 tamże M . W a l l i s , Dzieje zwierciadła, W a r s z a w a 1973, s. 87, 95. H . C h . A n d e r s e n , Baśnie, Warszawa 1975, t . I , s. 166. tamże L . C a r r o l l , O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra, W a r s z a w a 1972 (tłum. M . S ł o m c z y ń s k i e ­ go), s. 14—15. tamże, s. 2 1 . W d a l s z y m ciągu w y w o d u próbuje M . W a l l i s zupełnie zbędnie w y w o d z i ć tę właściwość o d u m i e j ę t n o ­ ści c z y t a n i a i r u c h u ciał n i e b i e s k i c h . T y m c z a s e m zwrot „ o d c z y t y w a n i a " o b r a z u j e s t właściwością immanentną l u d z k i e j p e r c e p c j i . B e z w z g l ę d u n a t o , c z y będzie t o z w r o t o d l e w e j d o p r a w e j , czy o d p r a w e j d o l e w e j , w z w i e r c i a d l e będzie n a r ó w n i o d w r ó c o n y i zakłócony. 6 6 6 6 6 7 6 8 6 9 ...Przenosząc pojęcia w d z i e l n i c e , d o których o n e metrykalnie nie należą, m e t a f o r a przekształca r z e ­ czywistość doznań i p r z e t ­ warza ją n a n o w ą rze­ czywistość, rzeczywistość czysto poetycką..." (Tadeusz Peiper) ..Pierwszy bajarz plemie­ n i a zaczął o p o w i a d a ć n i e po t o b y zabawić słucha­ czy, lecz b y przeprowa­ dzić k o l e j n y eksperyment — do jakiego stopnia j e d ­ n o d a j e się łączyć z d r u ­ g i m , czy z jednego rodzi się następne, oraz by dojść n a r e s z c i e d o w y t ł u ­ m a c z e n i a świata p r z y p o ­ mocy splotu wszystkich kolejnych możliwości — a r a b e s k i orzeczeń, p o d m i o ­ tów i określeń, którą tworzył łącząc w różne k o m b i n a c j e j e j składniki. L i c z b a osób, którą b a j a r z d y s p o n o w a ł n i e była z b y t liczna: jaguar, kojot, t u ­ kan... l u b też: ojciec, s y n , wuj, żona, matka, sio­ stra...; czynności, które t e osoby mogły wykonywać były również ograniczone: rodzić się, umierać, p ł o ­ dzić (...), zabraniać, łamać z a k a z y , robić p r e z e n t y l u b też kraść o b i e k t y , które również wyliczyć b y moż­ na w zamkniętym k a t a l o ­ g u (...). O ż y w a ł fikcyjny świat — w t o k u o p o w i a ­ d a n i a każde słowo u z y s k i ­ w a ł o nową wartość, którą przekazywało określanym przez siebie i d e o m i o b ­ razom..." (Italo Calvino) 7 0 7 1 W a l l i s , op. cit., з. 74—75. Przypomnijmy „Słowięzi szczęśliwych tłum", „szczęściocha", c z y „tabun d o b o n o g i c h ź r e b i c " z p o e z j i Wielemira Chlebnikowa. 72 7 3 7 4 7 5 7 6 —338. C a r r o l l , o p . c i t . , s. 80. tamże, s. 88. P o r ó w n a j : Zarys poetyki, Warszawa 1978, s. 337— W a ż n y m z a d a n i e m w y d a j e się t u t a j o p r a c o w a n i e t y p i z a c j i z o b i e k t y w i z o w a n y c h społecznie k o m b i n a c j i d l a różnych t e r e n ó w i o k r e s ó w ( p r o b l e m a t y k a h i s t o r i i m a g i i o m ó w i o n a z o s t a n i e w części t r z e c i e j „ M a g i i d z i s i a j " ) . 9 3 „dopuszczalne są w s z y s t k i e s w o b o d y , j a k i c h w y ­ maga i n t e n c j a poety. Żadnej r e g u l e g r a m a t y c z n e j n i e można przyznać p r a w a w e t o w a n i a w o b e c p o t r z e b m y ­ śli p o e t y c k i e j . U z a s a d n i o n e są n a w e t p e w n e stałe r e ­ f o r m y syntaktyczne. G R A M A T Y K A N I E JEST P R Z E ­ P I S E M L E C Z S P I S E M . Uporządkowanym spisem. N i e d a j e n o r m , lecz k o n s t a t u j e f a k t a . " — pisał T . P e i p e r (Futuryzm, „ Z w r o t n i c a " n r 6/1923). T y m c z a s e m myśl m a g i c z n a rządzona j e s t p r z e z będące właśnie P R Z E P I ­ S E M p r a w a opozycji (inwersji) i mediacji. R. B a r t h e s , Mit i znak, W a r s z a w a 1970, s. 275. 94 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af55c14e2d1649561c19916fe3222bae.pdf 91f858fee989af2db19e9df96c1909a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3290 Title A name given to the resource Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.131-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma DETERMINANTY POLSKIEJ KULTURY LUDOWEJ XIX WIEKU Etnograf stojący wobec konieczności dokonania opi­ su k u l t u r y jakiejkolwiek grupy społecznej podobny jest k a r y k a t u r z y ś c i e m u s z ą c e m u oddzielić istotne od d r u ­ gorzędnego, by n a s t ę p n i e z a r y s o w a ć paroma kreskami to, co charakterystyczne, zasadnicze, najważniejsze . Zadanie jego nie polega w i ę c na nierealnej pogoni za w i e r n o ś c i ą fotograficznego portretu (wiadome zresz­ tą j a k bardzo jest ona zdradliwa), lecz raczej na cel­ n y m doborze migawek — odnalezieniu owych central­ nych determinant, k t ó r e Paul Lazarsfeld n a z w a ł był w swoim s ł o w n i k u f o r m u ł a m i - m a t k a m i (les formules meres). Otóż wydaje się, iż w przypadku polskiej k u l t u r y ludowej X I X wieku — szczególnie w odnie­ sieniu do ziem z a b o r ó w austriackiego i rosyjskiego — wychwycenie owych f o r m u ł - m a t e k , e l e m e n t ó w , k t ó r e w ogromnej mierze z a d e c y d o w a ł y o kształcie całości, jest stosunkowo proste. Są n i m i przede wszystkim: i z o l a ­ cja, k a t o l i c y z m , u s t n y p r z e k a z tradycji. Izolacja. Pojęcia izolacji k u l t u r o w e j u ż y w a ć m o ż n a , w odniesieniu do sytuacji polskojęzycznego crlopa X I X w., w trzech — dopełniających się zresztą — znacze­ niach >: A. izolacji „ p o z i o m e j " — geograficznej, w y ­ nikłej głównie z m a ł e j mobilności społecznej miesz­ k a ń c ó w wsi polskiej tego okresu, B. izolacji „ p i o n o ­ w e j " — klasowej, ograniczającej w znacznym stopniu możliwości korzystania przez wieś z e l e m e n t ó w tak zwanej „ k u l t u r y e l i t " i wreszcie C. w y n i k a j ą c e j na zasadzie sprzężenia zwrotnego z poprzednich, a więc izolacji „ ś w i a d o m o ś c i o w e j " — ksenofobii, k t ó r a r ó w n i e ż w momentach nieuniknionych s p o t k a ń ze ś w i a t e m ze­ w n ę t r z n y m , ograniczała ich znaczenie poznawcze, powo­ dując p r z y p o r z ą d k o w a n i e w y n i k ó w nowych d o ś w i a d c z e ń do zakorzenionych, spetryfikowanych struktur mitycz­ nych. Nasilenie p r o c e s ó w p o w o d u j ą c y c h owe izolacje nie było oczywiście r ó w n e na poszczególnych terenach za­ siedlonych w X I X w. przez polskich (polskojęzycz­ nych) chłopów. I tak korzystnie (szczególnie w aspek­ cie A i B) p r z e d s t a w i a ł a się sytuacja ludności zaboru pruskiego, a r ó w n i e ż (aspekt B) grup c h ł o p s k i c h prze­ mieszanych terytorialnie z d r o b n ą szlachtą, czy (aspekt C) populacji kresowych. Pomimo to ogólne zasady (me­ chanizmy) izolacji cywilizacyjnej i jej konsekwencji u z n a ć można, z częściowym p o m i n i ę c i e m ziem zaboru pruskiego, za charakterystyczne dla c a ł o k s z t a ł t u tej k u l t u r y wiejskiej X I X wieku, k t ó r ą dzisiaj — j a k ż e często — o k r e ś l a się u n i f i k u j ą c y m mianem „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej". Niech u s p r a w i e d l i w i to, iż w n i ­ niejszym szkicu k o n c e n t r u j ą c y m się tylko na central­ nych, najważniejszych mechanizmach kształtujących model k u l t u r y ludowej, p o m i n i ę t e z o s t a n ą bardziej sub­ telne zagadnienia z r ó ż n i c o w a ń regionalnych, czy p r ó b y dokładniejszego określenia geo-społecznego zasięgu po­ szczególnych zjawisk. 2 3 Izolacja pozioma. Za podstawowe czynniki mobilności terytorialnej chłopa ziem polskich X I X w. przyjmuje się z r e g u ł y : a. służbę w o j s k o w ą , b. pielgrzymki, c. tar­ gi i j a r m a r k i , czyli handel wiejski, d. migracje za­ robkowe (jest to jednak — dla ludności spoza k r ó lewszczyzn — istotne dopiero w czasach p o u w ł a s z - 1 e czeniowych , e. ż e b r a c t w o i ewentualnie — f. zamie­ r a j ą c e już w p o c z ą t k a c h X I X w . nawet na ziemiach górskich, zbójnictwo. Trzy pierwsze z wymienianych m i a ł y przy t y m mieć, o b e j m u j ą c najszersze grupy chłopów, znaczenie podstawowe. Służba wojskowa. „Doświadczenie odbywania służby wojskowej było u d z i a ł e m najwyżej 3—5%" stwierdza Bohdan C y w i ń s k i m a j ą c na m y ś l i całą l u d ­ ność Rzeczypospolitej w przedrozbiorowych granicach. Jeżeli u w z g l ę d n i m y jednak, iż np. w zaborze rosyjskim mobilizowano c h ę t n i e j ( w y j ą w s z y okres represji po­ powstaniowych, dotyczących jednak g ł ó w n i e s z l a c h t y ) mężczyzn r u s k o j ę z y c z n y c h , że n i e k t ó r e kategorie pobo­ r o w y c h kierowane były do r ó ż n y c h służb w e w n ę t r z ­ nych, co u m o ż l i w i a ł o pozostanie na terenie powiatu zamieszkania etc. — procent c h ł o p ó w polskojęzycz­ nych, k t ó r z y w z w i ą z k u ze służbą w o j s k o w ą opuszczali rodzinne regiony obniżyć m o ż n a n i e w ą t p l i w i e do 2—3. Opuszczali... I l u z nich jednak dane b y ł o p o w r a c a ć ? — i mniej w a ż n a jest t u liczba żołnierskich ofiar na odległych „polach c h w a ł " . J u ż bowiem sama wieloletniość uciążliwej służby, przy średniej długości życia nie p r z e k r a c z a j ą c e j dla naszego w i e ś n i a k a ok. 1850 r trzydziestu sześciu lat (bez u w z g l ę d n i e n i a ś m i e r t e l n o ­ ści n i e m o w l ą t ) nie s t w a r z a ł y w i e l k i c h szans. Toteż nie darmo pieśń gminna owych czasów t r a k t o w a ł a powo­ ł a n y c h jak sui generis ż y w e trupy. Sądzić w s z a k ż e za­ sadnie m o ż n a , że procent mężczyzn m o g ą c y c h przeka­ z y w a ć społeczności wiejskiej relacje z odległych stron wojaczki nie p r z e k r a c z a ł ostatecznie 0,5—0,8. Pielgrzymki. Zagadnieniem niedostatecznie prze­ badanym, co do którego' r ó w n i e ż s n u ć m o ż n a t y l k o hipotetyczne r o z w a ż a n i a , jest zakres uczestnictwa X I X wiecznego c h ł o p s t w a katolickiego ziem polskich w pielg­ rzymkach. Historycy i etnografowie ograniczają się t u p r z e w a ż n i e do niewiele m ó w i ą c y c h sugestii, j a k п р . : ze „były pielgrzymki wcale p o p u l a r n e " . Na podsta­ wie retrospektywnych relacji współczesnychjak r ó w n i e ż fragmentarycznych b a d a ń zachowanych w nie­ k t ó r y c h sanktuariach „ k s i ą g " i „zbiorów ł a s k " p r z y j ą ć m o ż n a ogólnie, iż p i e l g r z y m o w a ł o — przynajmniej je­ den raz w życiu — od około 30% (początek X I X w.) do ponad 40% (schyłek wieku) katolickich m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej. Dokąd jednak? — X . S a d o k - B a r ą c z w y ­ licza w Polsce (w granicach z 1772) 463 cudowne obrazy samej t y l k o M a t k i Bożej , а X . W a c ł a w z Sulgostowa p o d w y ż s z a tę liczbę (nie Wliczając miejsc k u l t u ludności p r a w o s ł a w n e j ) do 1050 , co po doliczeniu jeszcze około 220 cudownych miejsc z w i ą z a n y c h z k u l ­ tem n i e m a r y j n y m pozwala u z y s k a ć o k r ą g ł ą cyfrę 1300 celów p ą t n i c z y c h peregrynacji — a więc jedno ścią­ gające p i e l g r z y m ó w sanktuarium katolickie na około 540 k m , czyli k r ą g o promieniu zaledwie 13 k m . Spo­ śród uich ok. 1200 to sanktuaria o znaczeniu lokal­ n y m , ok. 80 — regionalnym i ok. 20 — ponadregio­ nalnym (np. B e r d y c z ó w , Częstochowa, J a r o s ł a w , K a l ­ waria P a c ł a w s k a , K a l w a r i a Zebrzydowska, K o d e ń , K r a ­ ków, Trzebnica, Wilno...). Wydaje się — o ile pole­ gać m o ż n a z n ó w na szacunkowych danych z fragmen7 3 9 10 12 13 14 2 5 131 �tarycznych rekonstrukcji, iż pierwsze z wymienionych były ostatecznym celem ponad 80°/o p i e l g r z y m ó w , już t y l k o 12—15°/o (a więc 3,6—6% katolickiej populacji wiejskiej) docierało do o ś r o d k ó w regionalnych, a co n a j w y ż e j 5% (odpowiednio: 1,5—2%) dalej. J a r m a r k i . Również uczestnictwo w j a r m a r k a c h i tar­ gach dotyczyło — j a k w y k a z u j ą to opracowania Z b i g ­ niewa B i a ł e g o , Kazimierza C h ł ę d o w s k i e g o , czy M i ­ chała Praskowskiego — p r z e w a ż n i e tylko specyficz­ nych kategorii ludności wiejskiej i sporadycznie (około 0,5—l°/o n a b y w c ó w ) s k ł a n i a ł o c h ł o p ó w do w ę d r ó w e k dłuższych niż 1—2 mile austriackie, t . j . ok. 15 k m . Jest zresztą faktem znamiennym, iż chłopi polscy nie stosowali w praktyce (w o d r ó ż n i e n i u choćby od Sło­ w a k ó w czy Ł o t y s z ó w ) rodzimej miary odległości dłuższej niż, użyteczny t y l k o przy k r ó t k i c h dystansach, krok . 15 le 17 1 8 19 W p r z y b l i ż e n i u p r z y j ą ć więc ostatecznie można (zbójnictwo i żebractwo m i a ł o w życiu s p o ł e c z n y m wsi przeduwłaszczeoiowej znaczenie drugorzędne!) iż za­ ledwie 2,5—4% c h ł o p ó w m i a ł o okazję kiedykolwiek w życiu w y d o s t a ć się poza granice „naszego ś w i a t a " — rejonu o promieniu nie w i ę k s z y m , niż 15 k m swoistego orbis interior. Izolacja pionowa. Kościół, d w ó r , karczma i szkoła — spośród tych czterech podstawowych źródeł p o ś r e d n i e j informacji o t y m , co dzieje się poza orbis interior, k o ­ ściół odgrywa na wsi polskiej rolę bez w ą t p i e n i a najważniejszą. П. 1. Jan 132 Paweł Norblin, Zabawa K o ś c i ó ł . „ J a nie cztę pisma, ni piszę — Ale tak z kazania słyszę" pisał, p r e z e n t u j ą c p o g l ą d y kmiecia, XVI-wieczny polemista katolicki Wit Korczewski i lubo jego bohater dodaje zaraz: „ W o l a ł b y m dobro wyspanie — Niż pacierz, albo kazanie", nie sposób docenić t r w a j ą c e g o aż po X X wiek, w p ł y w u homiletyki na k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r chłopskiego ś w i a t o p o ­ glądu. Toż jeszcze w 1900 r o k u chłopski prenumerator „ G a z e t y Ś w i ą t e c z n e j " nie znajduje dla redakcji w i ę ­ kszych k o m p l e m e n t ó w nad stwierdzenie, że a r t y k u ł y w jej periodyku „To tak j a k b y s i ę w Kościele było na kazaniu p i ę k n y m i s ł u c h a ł o u w a ż n i e " a nawet z wydanych w 1935 r o k u p a m i ę t n i k ó w c h ł o p s k i c h cy­ tuje Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń c h a r a k t e r y s t y c z n ą wypo­ w i e d ź : „Tyle tylko m ą d r o ś c i co ksiądz z dobrej woli powie..." . W zakresie informacji „o ś w i e c i e " nie była to je-dnak z zasady m ą d r o ś ć podawana explicite, w j a ­ k i k o l w i e k usystematyzowany sposób, lecz zbiór r ó ż n y c h dygresji i anegdot służących dydaktyce moralnej, ko­ m e n t u j ą c y c h odczytane teksty z Pisma Ś w i ę t e g o , czy też m a j ą c y c h po prostu u d o k u m e n t o w a ć p r z e w a g ę i n ­ t e l e k t u a l n ą kaznodziei. Słuchacz u z y s k i w a ł z nich w i a ­ domości przypadkowe, często zmitologizowane i ten­ dencyjne, czy zgoła faktograficznie fałszywe. Ich w a ż k a rola dla systemu ludowej wiedzy o świecie z e w n ę t r z ­ nym (orbis exterior) z a s a d z a ł a się więc bardziej na u t r w a l a n i u (szczególnie, gdy chodzi o c h ł o p s k ą kseno­ fobię) niż p r z e ł a m y w a n i u s t r u k t u r mitycznej ś w i a d o ­ mości wsi. wiejska w karczmie, 20 2 1 22 rys. pędzlem i tuszem, lawowany. �11. 2. Jan P a w e ł Norblin, W karczmie, rys. tuszem, lawowany, 1780 r. Wydaje się natomiast, że nie należy przecenia.: znaczenia osobistego k o n t a k t ó w c h ł o p ó w z duszpaste­ rzem. „Ksiądz był w y n i o s ł y i daleki" — jak słusznie p o d k r e ś l a B y s t r o ń , zaś proboszcze u t r z y m u j ą c y ż y w ­ sze kontakty prywatne z w i e ś n i a k a m i należeli do w y ­ j ą t k ó w nawet i u s c h y ł k u X I X wieku (stosunkowo czę­ sto zdarzało się to na kresach wschodnich — przy­ puszczalnie pod w p ł y w e m p r z y k ł a d u postawy p o p ó w prawosławnych). Zupełną natomiast rzadkością byli działacze t y p u X X w.: W a c ł a w a Blizińskiego (Kaliskie), S t a n i s ł a w a S t o j a ł o w s k i e g o (Galicja), l u b Piotra W a ­ wrzyniaka (Wielkopolska). 2 3 D w ó r . Innej natury (moda, obyczaj, pieśń ś w i e c k a , w y p o s a ż e n i e materialne), ale bardziej jeszcze powierz­ chowne i mimowolne było — w dziedzinach edukacji i informacji — o d d z i a ł y w a n i e dworu. Ogromnej w i ę k s z o ­ ści szlachty nazbyt o d p o w i a d a ł a f o r m u ł a „Niech na całym świecie wojna — Byle polska wieś zaciszna — Byle polska wieś spokojna..." , by w interesie jej leżało jakiekolwiek rozszerzanie k r ę g u chłopskich w y o ­ b r a ż e ń . Wręcz odwrotnie — o d n o t o w a ć m o ż n a częste p r z y k ł a d y wyrzucania przez oficjeli dworskich z terenu wsi obcych handlarzy, ż e b r a k ó w i włóczęgów, zakazu goszczenia przez c h ł o p ó w osób spoza parafii i.t.p. „ P a n się boją we wsi r u c h u . . . " . Niech więc nie m y l ą nas p o w r a c a j ą c e co pewien czas na dworskie ganki fale zainteresowania „chłopską dolą", mazowieckie w ę d r ó w k i Kolberga, programy „zbliżenia do ludu". „ K o c h a m te swojskie, wierne/ Chłopskie serca bratnie/ Które dla mnie, ich pana/ Biją tak intratnie..." , podsu­ m o w a ł je Jan L e m a ń s k i , z sarkazmem wprawdzie, lecz i bezsprzeczną słusznością. 24 25 2e K a r c z m a . „W karczmisku ć m a całej wiosce narodu" . I 27 d y m i ą czuby rzeczywiście, / A w karczma, k t ó r a — o czym często się zapomina — spełniała w życiu wsi, poza L i t w ą , nie tylko funkcje „ r o z d y m i a n i a czubów", ale r ó w n i e ż handlowe, kulturalne, m a t r y m o ­ nialne etc. cieszyła się zazwyczaj i n t e n s y w n ą f r e k w e n ­ cją. I n t e n s y w n ą — nie szeroką, gdyż jej obroty za­ pewniane były przede wszystkim przez częste w i z y t y stałej grupy najbliżej m i e s z k a j ą c y c h w i e ś n i a k ó w . G r u ­ py względnie niewielkiej, jako że „ n p . w 1874 na te­ renie Galicji jedna karczma p r z y p a d a ł a na 233 miesz­ k a ń c ó w , licząc w to nawet dzieci przy piersiach, a w n i e k t ó r y c h powiatach nawet na 120 o s ó b " . Owa m i e j ­ scowa m i n i — „ ć m a narodu" m i a ł a t e o r e t y c z n ą okazję spotkania w karczmie p o d r ó ż n y c h w i e ś n i a k ó w z innych okolic (obowiązek dróg), k u p c ó w , j a k i niekiedy r ó ż ­ nego rodzaju e l e m e n t ó w nieustabilizowanych (żebracy, złodzieje, paserzy). W praktyce jednak posłańcy c h ł o p ­ scy muszący p o k o n y w a ć pieszo conajmniej 30 k m dzien­ nie nie m i e l i p r z e w a ż n i e sił, kupcy zaś, dysponu­ j ą c y zresztą najczęściej wydzielonymi kwaterami, ocho­ ty do bardziej ożywionego życia towarzyskiego. Obcym kompanem karczemnych pogwarek b y w a ł więc spora­ dycznie dyskretny z konieczności złodziejaszek l u b nie s k ą p i ą c y — za o p ł a t ą — g a r d ł a ani czasu dziad — ż e b r a k . Wokół r o l i , j a k ą o d g r y w a ł ten ostatni w w i e j ­ skim obiegu informacji n a r o s ł o w literaturze etnogra­ ficznej i historycznej wiele m i t ó w . Nazywano go wszak­ że nawet „profesorem w s i " (Seweryn Udziela), czy „ga­ zetą ludu". Jeśli już gazeta, to ściślej — „ j o u r n a l j a u ne" — p o p o ł u d n i ó w k a ograniczająca się — jak w y k a ­ zują współczesne badania — przede wszystkim do repertuaru sensacyjnego, t y p u : „ S t r a s z n a kara Boża s p a d ł a na niegodziwego syna, k t ó r y mścił się nad swo­ i m ojcem, a gdy u d e r z y ł staruszka w twarz, to obie ręce mu nagle s k o s t n i a ł y " , „ S t r a s z n a zbrodnia Bier2 8 2 9 30 133 �p a ń s k a pracza jnauka ojczowie nasze nie dali nam Baszami nieumieli. Tobym tego niewiedział jak zga­ zety" ) o d g r y w a ć poczęło p o w a ż n i e j s z ą rolę w samym końcu wieku. Izolacja świadomościowa. Wreszcie: izolacja „ ś w i a d o ­ m o ś c i o w a " — zjawisko nie w y s t a r c z a j ą c o wciąż przez h i s t o r y k ó w , czy socjologów dostrzegane i akcentowane. Tymczasem m a t e r i a ł y zebrane przez Jana S t a n i s ł a w a Bystronia nie p o z o s t a w i a j ą najmniejszej wątpliwości co do tego, iż wierzenia o ś l e p y m rodzeniu się obcych, ich czarności, kanibalizmie, obrzydliwym zapachu e t c . nie ulegały w e r y f i k a c j i nawet wobec oczywistych, em­ pirycznych zaprzeczeń. W z a m k n i ę t y c h chłopskich m i krokosmosach X I X w. b r a k o w a ł o nie t y l k o fizycznych możliwości lub chęci, ale r ó w n i e ż — czy raczej: przede wszystkim — przygotowania intelektualnego do zauwa­ żenia, poznania, obiektywnej oceny, a t y m bardziej zaakceptowania inności lub nowości. To dlatego ci nie­ liczni urlopnicy p o w r a c a j ą c y z wojska, w k t ó r y c h i n ­ formacjach tak w i e l k ą nadzieję zdaje się p o k ł a d a ć B y s t r o ń , opowiadali — j a k wspomina Wincenty Witos 35 30 П. 3. Oko Opatrzności, olej na płótnie, XIX w. nackiego i Karczmarczyka p o p e ł n i o n a na kalece T a l a ­ rze w R ę b k o w i e pod G a r w o l i n e m " . etc. Zaiste — zachęcająca wizja ś w i a t a ! Szkoła. Złożona jest natomiast sprawa oddziały­ wania na wieś szkoły. O ile bowiem w zaborze prus­ k i m , gdzie przymus szkolny zaprowadzono na Ś l ą s k u w 1819, w P o z n a ń s k i m w 1825, a w Prusach Zachod­ nich w 1845, jest ono skuteczne i stosunkowo g ł ę b o ­ kie, o tyle do pozostałych t e r e n ó w Rzeczypospolitej p a s u j ą raczej strofy Jana L e m a ń s k i e g o : „O wsi gdzie dookoła/ N i k t nie wie, co to szkoła/ Gdzie w i e ­ dza krzewi ta się/ W y k r ę c a ć gniazda ptasie..." . I tak podług danych spisu l u d n o ś c i z 1897 t y l k o 31 '/o dorosłej (!) populacji guberni lubelskiej umie czytać, w radomskiej i kieleckiej mniej jeszcze. A przecież są to lata bujnego już rozwoju szkolnictwa jednoklasowego. Jeżeli więc u w z g l ę d n i m y jeszcze, iż przytoczo­ ne cyfry są oczywiście z a w y ż o n e przez szerzej korzy­ s t a j ą c ą z o ś w i a t y ludność m i e j s k ą , przyjdzie p r z e s t a ć się dziwić, że w pierwszej połowie X I X w i e k u u w a ­ żano p i ś m i e n n e g o za „księdza, d i a b ł a albo niespełna k l e p k i " z a r ó w n o w Galicji, j a k i na ziemiach zaboru rosyjskiego, zaś Eustachy Hrabia Tyszkiewicz w swo­ i m „Opisaniu powiatu borysowskiego" nie potrafi p r z y ­ p o m n i e ć sobie ani jednego (!) dziecka chłopskiego po­ b i e r a j ą c e g o nauki. Sytuacja ta p o p r a w i a ł a się bardzo powoli. Jeszcze w 1899 entuzjastka szkolnictwa ludo­ wego Zofia Strzetelska-Grynbergowa stwierdzi, iż „lud wiejski n i e c h ę t n y jest dla o ś w i a t y " i „ n i e p r z y c h y l n i e usposobiony do s z k o ł y " , a jej opisy wiejskich szkół roić się b ę d ą od takich s t w i e r d z e ń , j a k пр.: „w B i l i czu założono szkołę na p o c z ą t k u X I X wieku. Pobyt dla nauczyciela tam bardzo p r z y k r y ; m o ż n a d o s t a ć me­ lancholii. W y n i k i n a u k i bardzo s ł a b e " . Oczywiście w t y m stanie rzeczy r ó w n i e ż i czytelnictwo wiejskie („Oboże ile j a s i ę n a u c z y ł zgazety iłem P o z n a ł ś w i a t a ile k r a j ó w w o d ó w A s k ą d t b y m mug wiedzić żeby nie 31 S2 f 33 3 4 134 — „cuda o t y m , co tam widzieli, a czego najczęściej nie rozumieli. Mówili na p r z y k ł a d z a s ł u c h a n y m gro­ madom, że obozowali na tak wysokich górach, z k t ó ­ rych m o ż n a było wprost od słońca zapalić fajkę albo papierosa. Widzieli całe domy budowane ze szkła, z>ote kościoły, kamienice tak wysokie jak nasze Tatry, kłosy zboża na pół metra długie, k r o w y takie, że do brzucha jednej m o ż n a bez t r u d u dziesięć naszych scho­ w a ć , ogromne ilości wina, w k t ó r y c h się ludzie t a m ­ tejsi k ą p i ą i myją, nie u ż y w a j ą c wody. Dziwne było po prostu, że plotąc te i inne androny ż a d e n z n i c h (podkr. L . S.) nie w s p o m n i a ł nawet o stosunkach i u r z ą ­ dzeniach, jakie w tych krajach już p a n o w a ł y , a k t ó r e powinien był, j a k o r o l n i k , w pierwszym rzędzie zo­ baczyć." Jak w i d a ć z w i e l k ą i n t u i c j ą pisał Tomasz Mann w Józefie i jego braciach , iż w izolowanych k u l t u r a c h tradycyjnych m i t pokonuje z r e g u ł y „ p r z y ­ p a d k o w ą i n i e i s t o t n ą rzeczywistość". Mogli więc chłopi z Galicji, m i e s z k a j ą c y po prawej stronie Wisły, mieć na jej d r u g i m brzegu ukochanych krewnych, przyja­ ciół i znajomych, a r ó w n o l e g l e — j a k n a k a z y w a ł a m i ­ tyczna r e g u ł a — u w a ż a ć wszystkich s ą s i a d ó w zza rzeki „za Moskali i dziwić się, dlaczego oni m ó w i ą po polsku, a w i ę k s z e mieć do nich uprzedzenia aniżeli do N i e m ­ ców lub Ż y d ó w " . Tak — „ m u s i m y się zgodzić na to, że owa epoka dopuszczała j e d n o c z e ś n i e obie moż­ l i w o ś c i " . Nie d o c e n i l i b y ś m y jednak znaczenia tej swo­ istej ludowej ksenofobii i schizofrenicznej rezerwy po­ znawczej, ograniczając ich znaczenie do kontaktów z cudzoziemcami i egzotyką dalekich stron. K u r p i o ­ wskie badania Jacka O l ę d z k i e g o wykazały wszakże dobitnie, iż zmityzowane postrzeganie, połączone z nie­ chęcią p o z n a w c z ą , a wzmocnione p o k a ź n y m b a g a ż e m infernalnych bez m a ł a w i e r z e ń , odcisnęły swoje p i ę t n o na znajomości i interpretacji niezwykle szerokiego za­ kresu (czy zgoła wszelkich?) zjawisk i istot spoza oswojonego k r ę g u „ n a s z e j " w s i . P o m i ę d z y inteligen­ ckie bajki włożyć więc można wizję „ t r a d y c y j n e g o " w i e ś n i a k a — dziecka natury, p o d z i w i a j ą c e g o p i ę k n o dzi­ k i c h „pól i l a s ó w m i e s z k a ń c ó w " . „Niech ta ciort w e ź m i e wszystkie gady, robaki i inne z w i e r z e — ta i podobne, zanotowane nie t y l k o przez Jacka O l ę d z ­ kiego, wypowiedzi są niestety znacznie bardziej w i a r y ­ godne od p o k u t u j ą c y c h t u i ówdzie rzewnych wspo­ minek sielskiego d z i e c i ń s t w a . W najlepszym przypadku: „dzikich s t w o r z e n i ó w nie zidziałam, to nie poziem, k t ó ­ re m i się spodobają. Zajunc casem przeleci, ale zajunc 3 7 38 3 9 40 41 4 2 43 44 15 — j a k to zajunc" . Wszystko co poza granicami „ n a ­ szego" ś w i a t a , swojskiej ekumeny, nie warte jest w �gruncie rzeczy w y s i ł k u obserwacji, czy zastanowienia, pada ł a t w y m ł u p e m mitycznych s c h e m a t ó w . Toż i tnk wiadomo, że t y l k o w naszej wsi, naszym „orbis interior" — „ n a t u r a jest doskonalsa, od Pana Jezusa cłoziekoziu dana"«. Znaczenie owej wielostronnej izolacji wsi polskiej X I X wieku, k t ó r ą p o d s u m o w a ł był Witos lapidarnym stwierdzeniem, iż chłop „tworzył sobie swój w ł a s n y .świat, poza k t ó r y nie chciał ani nie mógł w y c h o d z i ć " ' , nie było dotąd należycie doceniane przez większość h i s t o r y k ó w i e t n o g r a f ó w epoki, k t ó r z y ograniczali się p r z e w a ż n i e do z d r o w o - r o z s ą d k o w e j konstatacji z w i ą z k u między odosobnieniem i konserwatyzmem chłopskich m i k r o k o s m e s ó w , czyli do teoretycznego uogólnienia — p e ł n y c h zresztą przesady — w e r s ó w W ł a d y s ł a w a Syrok o m l i o Polesiu: „Tu zaslonieni lasem i oblani wodą.' Z pokoleń w pokolenia ludzie wiek swój wiodą;/ Ż a d e n nowy obyczaj, żaden w y m y s ł świeży/ Nie p r z e m i e n i ł ich mowy n i k s z t a ł t ó w odzieży;/ Ż a d e n nowy duch wieki, nie przyłożył ręki,/ By zmienić bicie serca albo tekst piosenki..." Tymczasem wydaje się, iż skutki owego ..zasłonięcia lasem i oblania w o d ą " były o wiele szer­ sze i bardziej złożone. Nie p o r y w a j ą c się na całościo­ wą, s y s t e m o w ą ich analizę, warto chyba na paru naj­ bardziej jaskrawych i znaczących p r z y k ł a d a c h : г у t u a1 i z m u, m o r a l n o ś c i , s e n s u a 1 i z m u wiejskiego, u k a z a ć s p r a w c z ą , organizującą rolę pozostawania w izo­ lacji dla mechanizmu k u l t u r y ludowej X I X wieku. Rylualizm. Male, względnie odosobnione grupy, żyjące w mniej lub bardziej silnym poczuciu mitycznego za­ grożenia z e w n ę t r z n e g o , tylko w bardzo w ą s k i c h ramach pozwolić sobie mogły ( w p ł y w a ł y na to r ó w n i e ż racje ekonomiczne) na tolerowanie niezestandaryzowanych po­ staw jednostek, noszących w s z a k ż e zawsze w sobie za­ rodek groźby dezintegracji orbis interior . „Zespoleni i jednacy" — tak b r z m i e ć by zapewne winna n i e u ś w i a damiana dewiza dążeń tradycyjnej społeczności w i e j ­ skiej. N a t u r a l n ą zaś takiej zasady k o n s e k w e n c j ą oka­ zywać się m u s i a ł a społeczna niechęć do wszelkich po­ staw i działań indywidualnych, o b e j m u j ą c a z a r ó w n o za­ kres obyczajowości, w y p o s a ż e n i a materialnego (opiewa­ ny wielekroć chłopski opór przeciw innowacjom tech­ nicznym) , jak i — p r z y k ł a d to nader charakterystycz­ ny dla polskiej k u l t u r y ludowej X I X wieku — r e l i ­ gijności. „W ż a d n y m bodaj ś r o d o w i s k u , poza wiejskim, nie w y s t ę p u j e z t a k ą w y r a z i s t o ś c i ą oblicze społeczne re­ l i g i i — to, że jest ona s p r a w ą życia zbiorowego, a do­ piero w t ó r n i e indywidualnego." — pisał Stefan Czar­ nowski . I rzeczywiście — nawet modlitwa oceniana jest w ś r ó d chłopów zdecydowanie w y ż e j , jeżeli ma cha­ rakter zbiorowy. „Abo to Pan Bóg ma głowę do u w a ­ żania na k a ż d e g o z osobna", „ J a k razem, to i Pan Jezus inaczej w y s ł u c h a " , ,,Jek Jezus z apostoły i my k l ę k a j m y p o s p o ł y . . . " . Podobne opinie p o w t a r z a j ą sie w odniesieniu do pielgrzymek ( „ P i e l g r z y m i nie są nie­ mal nigdy przedstawicielami t y l k o samych siebie. Z re­ guły są jednocześnie p o ś r e d n i k a m i n a b o ż n o ś c i szerszego, lub szczuplejszego grona, k t ó r e p o w i e r z y ł o i m zaniesie­ nie p r ó ś b dio Boga przed cudownym obrazem Jego M a ­ t k i , dokonanie w imieniu m a n d a t a r i u s z ó w i za nich o k r e ś l o n y c h ćwiczeń nabożnych... Pielgrzym nawet sa­ motny, jest zawsze czyimś p o s ł e m . " ) , j a k r ó w n i e ż p r a k t y k pokutnych etc. Owemu u b ó s t w u — żeby nie powiedzieć b r a k o w i — i niskiemu wartościowaniu p r a k t y k i n d y w i d u a l n y c h przeciwstawia się oczywiście bogaty i z r ó ż n i c o w a n y repertuar w i e r z e ń , w y o b r a ż e ń i p r a k t y k zbiorowych. Realizacja tych ostatnich z udzia­ łem znaczniejszego grona u c z e s t n i k ó w wymaga zaś sta­ rannej reżyserii, o b e j m u j ą c e j z a r ó w n o czasowe, prze­ strzenne, jak i społeczne rozplanowanie obrzędu. K u l ­ J 18 ił. 4. Matka Boska S a l e t y ń s k a , olej na cm, X I X w. p ł ó t n i e , 65 X 51 19 50 51 52 53 tura ludowa wypracowała przez wieki (opierając się w t y m dziele w znacznej mierze na ciągłej adap­ tacji p i e r w i a s t k ó w c h r z e ś c i j a ń s k i c h do spetryfikowanych, a c h r z e ś c i j a ń s k i c h s t r u k t u r m i t y c z n y c h ) nader precyzyjne i koherentne „ s c e n a r i u s z e " rytualne. Boga­ ctwo ich form i bagaż w nich zawartych, a m a j ą ­ cych dla struktur rodzimej k u l t u r y ludowej X I X w i e k u znaczenie organizujące, tradycji mitycznych , łatwo p r z y ć m i ł y n a j w a ż n i e j s z ą z p u n k t u widzenia Kościoła, to jest teologiczną treść o b r z ą d k ó w . R y t u a ł o d e r w a ł się od swych teologicznych znaczeń stając się niezwykle często — sam w sobie przedmiotem w i a r y , jak пр.: powszechna w religijności ludowej X I X w. wiara, że „jeśli zaginą koladka ( t . j . obrzędy b o ż e n a r o d z e n i o w e ) n a s t ą p i koniec ś w i a t a " , gdzie sam zespół akcji o b r z ę ­ dowych przekształcił się w „ n o r m ę eschatologiczną", lub — bezrefleksyjnie, czyli bez z w i ą z k u z jego sen­ sem teologicznym, celebrowany spektakl, czego wymownym p r z y k ł a d e m m o g ą być choćby obchody ś w i ę t a M a t k i Bożej Zielnej realizowane w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j (fundacja 1668, sprowadzenie cudownego obrazu N M P ok. 1685). K a l w a r i a wybudowana została przez J ę d r z e j a Maksymiliana F r e d r ę z m y ś l ą — jak to sama nazwa wskazuje — o obchodach paschalnych. Jest ona możliwie w i e r n y m odtworzeniem miejsca Męki P a ń s k i e j — odległości pomiędzy kapliczkami, wyobra­ ż a j ą c y m i poszczególne stacje, wymierzone są tak, by o d p o w i a d a ł y odległościom w Jerozolimie. Mamy t u i górę O l i w n ą i potok Hebron vel C e d r o n (rzeka Wiar). W tej scenerii obnoszona b y ł a corocznie, w dniu 14.VIII (i jest zresztą do dzisiaj) figura M a r y i . Z okazji uroczystości W n i e b o w z i ę c i a idzie się więc do „ d o m k u P i ł a t a " , przechodzi przez „ H e b r o n " , odwiedza Annasza i Kajfasza... Ż a d e n z indagowanych współcześnie pielg­ r z y m ó w nie widział w t y m nic dziwnego, u z a s a d n i a j ą c 5J 55 5 6 57 135 �П. 5. Sw. B a r t ł o m i e j , drewno policbrom., wys. 67 cm, X I X (?) Z a b o r ó w , w o j . rzeszowskie. I I . 6. Wojciech Oleksy. Pieta, drewno mai. k r e d k a m i , wys. 28 cm, 1973 r. swoje p o s t ę p o w a n i e (np. ś p i e w a n i e pieśni wielkopost­ nych przy tak radosnym święcie) najfantastyczniejszy­ m i a p o k r y f a m i , albo prostym stwierdzeniem: „ j a k ­ b y ś m y inaczej r o b i l i , to by nas Pan Bóg p r z e k l ą ł , tak zawsze było i być m u s i . R y t u a ł sam w sobie oka­ zuje się więc w a r t o ś c i ą o b w a r o w a n ą nie tylko groź i4 oburzenia grupy, ale i gniewu B o ż e g o . Dokonuje się kliniczny w r ę c z przypadek procesu mityzacji: nie t r e ś ć n a u k i Kościoła, ale w y t w o r y społeczne, rezultaty okre­ ślonych p o w i k ł a ń historyczno-kulturowych, czy zgoła ekonomiczno-klasowych, czysto nieraz zewnętrzne i przypadkowe, j a w i ć się p o c z y n a j ą w oczach chłopów jako „odwieczne", „uświęcone", „ s ł u s z n e " i w konse­ kwencji p o d l e g a j ą rytualizacji. Liczne ś w i a d e c t w a po­ t w i e r d z a j ą zaś, iż w X I X wieku takie w ł a ś n i e zmitologizowane i zrytualizowane, acz niejednokrotnie zgoła fałszywe, w y o b r a ż e n i a o w ł a s n e j religii były często dla polskich w i e ś n i a k ó w podstawowym probierzem ich katolickiej p r a w o w i e r n o ś c i , p o z w a l a j ą c y m m i e s z k a ń c o m orbis interior nie t y l k o na pogardliwe ustosunkowy­ wanie się do innych grup wyznaniowych, n a r o d o w o ś c i o ­ wych, czy lokalnych, ale niekiedy nawet na ignoro­ wanie postawy i nauki książy, o ile ci u s i ł o w a l i w ś w i a t tych p o g l ą d ó w i n g e r o w a ć . Dotyczyło to, jak się wydaje, przede wszystkim sfery m o r a l n o ś c i Moralność. „ R y t u a l i z m e m t ł u m a c z y się t a k ż e fakt, że t r e ś ć etyczna c h r z e ś c i j a ń s t w a m a ł o z a p r z ą t a naszego w ł o ś c i a n i n a (...) M o r a l n o ś ć ludowa praktyczna w ca­ łości swojej, uzasadniona jest przede wszystkim tra­ dycją, starodawnym obyczajem. P o s t ę p u j e się w pe­ wien sposób w danych okolicznościach, bo nie ina­ czej p o s t ę p o w a l i ojcowie, bo tak p o s t ę p u j e się za­ wsze, nie zaś dlatego, że tak uczy ksiądz na kaza­ niu..." — stwierdza z n ó w Stefan Czarnowski, lecz zdanie jego, chociaż n i e w ą t p l i w i e słuszne, ma t y l k o opisowy charakter. „ T r a d y c j e " , „święte prawa", „czy­ 58 5 9 ł 60 0 1 136 ny ojców" to już w s z a k ż e k o ń c o w y p r o d u k t mityzacji. Co spoczywało jednak u jego podstaw, wokół jakich centralnych zasad o g n i s k o w a ł się system m o r a l n o ś c i ludowej X I X wieku? Otóż dopuszczając pewne n i u ­ anse regionalne , n a t r a f i m y i t u bez t r u d u na za­ sadnicze przeciwstawienia: „nasza grupa" — obcy, orbis interior — orbis exterior, k t ó r y c h w y n i k i e m by­ ła tzw. m o r a l n o ś ć swojacka, w której bezwzględnie p o t ę p i a n e zło, grzech ciężki, s t a n o w i ł o to wszystko, co u d e r z a ł o w g r u p ę od z e w n ą t r z l u b rozsadzało ją od ś r o d k a . Natomiast przewiny wobec obcego, czy p o p e ł n i o n e w imię utrzymania zasad ł a d u w e w n ę t r z ­ nego, były już traktowane zupełnie inaczej. Ten de­ terminowany przez na czelność f o r m u ł y „ r a z e m swo­ jacy" r e l a t y w i z m moralny w i d a ć bodaj najlepiej w zakresie oceny p r z e s t ę p s t w przeciw zdrowiu i mieniu bliźniego. I tak zabicie człowieka p o t ę p i a n e było oczy­ wiście suxowo przez X l X - w i e c z n y c h c h ł o p ó w nadrabskich i poczytywane za grzech ciężki, jednak „zabi­ cia człowieka znanego ze zbrodniczych c z y n ó w prze­ ciw m i e s z k a ń c o m w s i , chociażby i dla pomszczenia oso­ bistej krzywdy i w sposób p o d s t ę p n y , nie zaliczają już Nadrabianie do ciężkich p r z e s t ę p s t w . Wobec zaś s p e ł n i e n i a zabójstwa w imię ogólnego dobra l u d nie t y l k o uniewinnia zupełnie zabójcę, ale owszem czyn jego u w a ż a za bardzo p i ę k n y " . Dodajmy, iż w p r z y ­ padku gdy owo c a ł k i e m dowolnie interpretowane „ogól­ ne dobro" z w r a c a ł o się przeciw osobnikowi szczególnie (narodowościowo, językowo, religijnie, czy zawodowo) grupie obcemu, jego zgładzenie j a w i ł o się chłopom o m a l ż e pożyteczną rozrywtką, toteż prześcigali się w po­ mocy prowodyrom. Oto udokumentowany w znakomi­ tej monografii Jana S w i ę t k a , a z n a j d u j ą c y swoje od­ powiedniki z i n n y c h r e g i o n ó w , opis rozprawy z karcz­ marzem — Ż y d e m : „...dwaj młodzi parobcy częścią z osobistej zemsty, częścią w imię ogólnego dobra po62 6 3 6 i �stanowili zgładzić Lejbusia ze ś w i a t a . Z a m i a r u swego dokonali w święto Matki Boskiej Zielnej (warto zwrócić u w a g ę na s y m b o l i k ę tego doboru t e r m i n u — przyp. L . S.) w jego w ł a s n e j szynkowni. (...) Rozpo­ częło się kolankowanie, kopanie obcasami i deptanie (...) Za c h w i l ę dobrze już zbitego wyw-leczono za włosy z izby karczemnej na pole, a tu wielu z obecnych u w a ż a ł o za swój o b o w i ą z e k przynajmniej przez jedno uderzenie k o ł k a p r z y c z y n i ć się do zgładzenia L e j b u sia. (...) L e j b u ś t y m sposobem do stu kołów o t r z y m a ł już po śmierci... (...) A l e — komentuje S w i ę t e k — nie można tego u w a ż a ć za pastwienie się nad trupem, bo cała wieś wtedy o p o w i a d a ł a sobie, że L e j b u ś t y l k o dlatego tak liczne razy po ś m i e r c i odniósł, p o n i e w a ż obawiano się, aby »się nie zatajuł« (udał n i e ż y w e g o ) ' . Oczywiście — przypadki z a b ó j s t w to zdarzenia skraj­ nie jaskrawe i w b r e w plastycznemu opisowi Wincen­ tego Witosa, j a k to „ T r u p y zalegały p o d w ó r z a kar­ czemne, komisje s ą d o w e i prokuratorskie zjeżdżały co t r o c h ę do w s i . . . " — jednak dosyć na wsi polskiej X I X wieku rzadkie. Problemem dalece powszechniejszym były t r w a ł e uszkodzenia cielesne i okaleczenia stano­ w i ą c e najczęściej — rzecz to typowa dla większości izolowanych grup lokalnych w Europie — owoc po­ rachunków wewnątrzrodzinnych. Niezwykle istotnym instrumentem zachowania ł a d u w e w n ą t r z grupy była w s z a k ż e jej spetryfikowana h i e r a r c h i c z n o ś ć , podział u p r a w n i e ń i w ł a d z y z a r ó w n o w skali całego orbis interior, j a k i jego integralnych — rodzinnych ato­ m ó w . S t ą d b e z w z g l ę d n e poszanowania praw rodziciel­ skich, p o s u n i ę t e tak daleko, iż „... uszkodzenia cielesne dzieci przez rodziców, wskutek k t ó r y c h następuje ś m i e r ć po u p ł y w i e k r ó t s z e g o l u b dłuższego czasu, nie należą do bardzo rzadkich p r z y p a d k ó w . (...) Sąsiedzi nie podnoszą ich z zasady, aby nie n a r u s z y ć p r a w ojcowskich; zresztą ś m i e r ć dziecka u w a ż a się za natu­ r a l n ą , skoro ona nie n a s t ę p u j e b e z p o ś r e d n i o po pobi­ ciu, ale po dłuższej słabości, k t ó r a jest jego n a s t ę p ­ stwem. — Sąsiedzi t y l k o wtedy nie puściliby bezkar­ nie rodzicom zabicia dziecka, gdyby ono od r a z ó w z ich r ę k i natychmiast zakończyło życie. (...) Jak cięż­ kie i częste są kalectwa, o k t ó r e rodzice dzieci przy­ p r a w i a j ą , j a k nieopatrzne są razy, k t ó r e oni nawet z b ł a h y c h p o w o d ó w między nie rozdzielają, wystarczy choćby z a g a d n ą ć jednego i drugiego w ł o ś c i a n i n a , k t ó r y ma pewne wady fizyczne l u b u m y s ł o w e , o d k ą d d a t u j ą się te jego wady, a usłyszy się od niego narzekania na »tatusia, co go o k u l a w i l i , ize teraz u k r y m u j e na nogę, bo go porazili p a ł ą , j a k uciekał, ize się bał, zeby go nie pobili za to, ize p u ś c i u ł w konicyne k r o w y * ; lub »na mamusie, ze m u u t r ą c i l i r ę k ę , j a k i m k i j kciał w y d r z y ć , izeby go nie b i l i za to, ze k r ó w nie n a p a s « (...) Utyskuje też niejeden na tatusia l u b m a m u s i ę , »ize gio raz tak po łbie z w a l i l i , ize on teraz p a m i ę c i n i ma i zabacuje se i w g ł o w i e m u się casem jaze mąci«" . Ii? 66 e7 Sensualizm. W y o b r a ź n i a chłopa polskiego X I X wieku k s z t a ł t o w a n a przez z m i t o l o g i z o w a n ą t r a d y c j ę l o k a l n ą nie w y b i e g a ł a dalego poza granice orbis interior. Wizja ś w i a t a „po tamtej stronie" t r w a ć więc m o g ł a i t r w a ł a w spetryfikowanym bezruchu mitycznych w y o b r a ż e ń . Sytuacja k o m p l i k o w a ł a się jednak w przypadku przy­ jęcia i zaakceptowania przez wieś jakiejkolwiek n o w i ­ ny z z e w n ą t r z . I tak, zasymilowanie modelu dobrego w ł a d c y , w jego konkretnej postaci, pociągać by wszak za sobą winno spopularyzowanie obrazu d w o r u , czy choćby (w zależności od zaboru) k o p u ł k r e m l o w s k i c h cerkwi, galerii Sanssouci, kolumnad Hofburgu. R ó w ­ nież dzieje ewangeliczne r o z g r y w a j ą się na tle pustyn­ nych p i a s k ó w , egzotycznych g a j ó w oliwnych, w cieniu II. 7. M a r i a n J ó ź w i a k , S p o w i e d ź , wys. 32 cm. drewno polichrom. p i r a m i d . Zrozumienie tego kontekstu, u d o s t ę p n i e n i e w y ­ o b r a ź n i tamtej — odległej rzeczywistości pod inną, niż b a ś n i o w o - f a n t a s t y c z n a f o r m ą , oznaczałoby zaś uznanie możliwości toczenia się normalnego ludzkiego życia w ś r ó d r ó ż n y c h pejzaży, zwierząt, roślin, co uderza­ łoby w s a m ą istotę dychotomii orbis i n t e r i o r : orbis exterior i p r o w a d z i ł o do jej zupełnego zniweczenia. B r o n i ą c się przed t y m , azyli i n n y m i słowy — chcąc u d o s t ę p n i ć chłopom nowe treści bez naruszania binar­ nej s t r u k t u r y mitycznej, podjęła k u l t u r a ludowa u w i e ń ­ czony p e ł n y m powodzeniem w y s i ł e k zmiany kontekstu „ t a m t y c h " zdarzeń, przeniesienia ich b o h a t e r ó w w t u ­ tejsze, swojskie, z r o z u m i a ł e realia. Są więc nadal „tam daleko" domy „wyzse niz T a t r y " , rzeki w ó d k ą p ł y n ą c e , kościoły z r u b i n ó w i złota, ale j u ż „ n a s z cysorz to ma z dziesięć zagród i po sto owiecek w k a ż d e j " . Pan Bóg w chłopskim przebraniu o d w i e d z a ć ma posz­ czególne wsie, czynić cuda i w y m i e r z a ć d o r a ź n i e spra­ w i e d l i w o ś ć , Matka Boska upodabnia się do w i d y ­ wanej od czasu do czasu „ p a n i e n k i ze d w o r a " ... Wszy­ stko wraca do normy. Z n ó w mamy do czynienia z prze­ ciwstawionym „ o b c e m u " ś w i a t e m swojskim i dosło­ w n y m , namacalnym i z r o z u m i a ł y m . Czyż może zatem dziwić, że w tak u k s z t a ł t o w a n e j ś w i a d o m o ś c i chłopa nie mieściło się na p r z y k ł a d , iż m ó g ł b y z w r a c a ć się do Wszechobecnego m o d l ą c się niekoniecznie przed kon­ kretnym, dobrze sobie znanym obrazem świętym. Nie! — on zwraca się t y l k o do tego tu obrazu k t ó r y sam w sobie „ m a udział w naturze w y ­ obrażanej postaci i postać tę streszcza" , który sam w sobie jest cudowny. Więc i medalik, k t ó r y do tego obrazu p r z y t k n i ę t o będzie m i a l „większą moc" od medalika zwykłego, więc i dyskusja, k t ó r a Matka Boska jest „silniejsza" — krasnobrodzka czy j a r o s ł a w ­ ska — m o g ł a w y d a w a ć się jak najbardziej uzasadnio­ n a . Jak dalece wizerunek, symbol, u t o ż s a m i a n y był e s 69 70 71 72 137 �z postacią, k t ó r ą sygnalizuje, jak daleko sięgał konkretyzm ludowej w y o b r a ź n i religijnej, p r z y k ł a d e m nie­ zwykle m a ł o w Polsce X I X w i e k u r o z w i n i ę t y k u l t r e l i k w i i . Wzruszająco uzasadnia to współczesny (IV. 1975) respondent z Nowego Sącza w odniesieniu do r e l i k w i i św. S t a n i s ł a w a K o s t k i : „A na co ja się mom do kości modlić, kiej m o g ę godoć do całego Stani­ s ł a w a Świętego..." (chodziło oczywiście o figurę). Ten naiwny n i e w ą t p l i w i e i niejednokrotnie depre­ cjonowany ludowy sensualizm legł jednak, m i m o wszy­ stkich swoich ograniczeń, u podstaw specyficznego bo­ daj dla ziem p ó ł n o c n o - s ł o w i a ń s k i c h typu niezwykle głębokiej i autentycznej wrażliwości religijnej. Katolicyzm. Wrażliwość religijna. Jeżeli w s p o m n i e l i ś m y o tendencji do „zeswoj szczenią" i usensualnienia wizji sacrum przez k u l t u r ę ludową XIX wieku, to p o m i n ą ć w s z a k ż e nie m o ż e m y drugiej — daleko bardziej istotnej — strony tego samego zjawiska, czyli sakralizacji „swojego" ś w i a t a , orbis interior, w k t ó ­ r y m większość obserwowalnych e l e m e n t ó w rzeczywis­ tości z w i ą z a n y c h zostaje b e z p o ś r e d n i o z postaciami Chrystusa, M a r y i , świętych — lub ich działalnością. S p ó j r z m y na same choćby nazwy r o ś l i n : boży byt (amb­ rosia maritima), boże drzewko (artemisia abrotanum), boży mech (hieracium pilosella), dłoń Chrystusowa (or­ chis conopsea), koszyczki Najświętszej Panny M a r y i (verbena officinalis), lenek Panny M a r y i (linaria v u l ­ garis), łysina św. Piotra (scabiosa succisa), łzy M a t k i Bożej (pisum sativum), rajskie drzewo (aquillaria agalloeha), warkoczyki Najświętszej Panienki (verbascum thapsus), ziele św. Antoniego (plumbago europaea), zło­ te włoski M a t k i Boskiej (polytriehum)... etc. A prze­ cież na t y m nie koniec. R ó w n i e ż wszelkie właściwości roślin i z w i e r z ą t , ich w y g l ą d , głosy, zachowania znaj­ dują w y t ł u m a c z e n i e w niegdysiejszym lub permanent­ n y m kontakcie z sacrum. I tak na p r z y k ł a d gałązki leszczyny zabezpieczać m a j ą przed b u r z ą , gdyż pod t y m drzewem s c h r o n i ł a się Ś w i ę t a Rodzina podczas ucieczki do Egiptu, osika dygocze do dzisiaj ze w s t r ę t u po d o t k n i ę c i u ciała Judasza, k t ó r y się na niej był po­ wiesił, skowronek jest pod s p e c j a l n ą o c h r o n ą M a t k i Bożej w n a g r o d ę za to, że w y d ł u b a ł cierń z g ł o w \ u m ę c z o n e g o Pana Jezusa, p a j ą k a nie walno zabijać gdyż uciszył ongiś m u c h ę p r z e s z k a d z a j ą c ą s p a ć Dzie­ ciątku lub wręcz przeciwnie — należy t ę p i ć za przech­ w a ł k i , iż przędzie cieniej od Najświętszej Panienki, j a ­ skółka u k r a d ł a nożyczki i k ł ę b e k czerwonych nici szy­ jącej M a r y i i za k a r ę ma p i ę t n o nożyczek na ogame (głębokie wycięcie), а czerwonego koloru pod szyją (chodzi o j a s k ó ł k ę d y m ó w k ę — hirondo rustica) etc. etc... Cały ś w i a t wokół, „ w s z y s t k i e dzienne sprawy" w i e ś n i a c z e w ł ą c z a n e były przez k u l t u r ę l u d o w ą w chrześcijański k r ą g sacrum. Owo w ł ą c z e n i e nie wyczer­ p y w a ł o się przy t y m w dziedzinie f o l k l o r u słownego, lecz w istotnym stopniu d e t e r m i n o w a ł p o s t a w ę c h ł o ­ pów, ich stosunek do rozlicznych p r z e d m i o t ó w i zja­ wisk. By się o t y m p r z e k o n a ć wystarczy w s p o m n i e ć choćby n a b o ż n y szacunek ludu dla „ d a r ó w B o ż y c h " — chleba krojonego na krzyż i podnoszonego z ziemi — jeżeli u p a d ł — z p r z e p r a s z a j ą c y m p o c a ł u n k i e m , po­ t r a w ż e g n a n y c h przed spożyciem, r ó ż n o r a k i c h p ł o d ó w święconych uroczyście w dniach: M a t k i Boskiej Gro­ mnicznej (2.02.) — wosk, św. Błażeja (3.02.) — j a b ł k a , św. Agaty (5.02.) — sól, św. Walentego (14.02.) — len, św. Tomasza (7.03.) — chleb, św. Ł a z a r z a (27.03.) — ziele s z a k ł a k u , Przemienienia P a ń s k i e g o (6.08.) — owo­ ce, miód, koper, św. W a w r z y ń c a (10.08.) — miód, m a s ł o , M a t k i Boskiej Zielnej (15.08.) — zioła pcftne i k w i a t y , św. Rocha (16.08.) — bydło, i.t.d. Warto też zwrócić u w a g ę na powszechne przyjęcie przez w i e ś p o l s k ą r e l i ­ 7 3 74 138 gijnych f o r m u ł p o w i t a ń , p o z d r o w i e ń i życzeń: „Niech będzie pochwalany Jezus Chrystus", „szczęść Boże", „Boże dopomóż", „z Bogiem", „Boże p r o w a d ź " , „w i m i ę Boże", „wszelki duch Pana Boga chwali", „niech cię Bóg ma w swojej opiece" i związanego z n i m i zwy­ czaju czynienia znaku k r z y ż a przed p r a c ą , podróżą, w a ż n ą r o z m o w ą , przy powrocie do domu..., czyli ogól­ niej — na rozpoczęcie i z a k o ń c z e n i e k a ż d e g o z w a ż ­ niejszych lub niebezpiecznych przedsięwzięć, w p e ł n y m poczuciu zależności ich powodzenia od Bożego w y r o k u . Poczuciu tak silnym, iż w księgach łask przy cudo­ wnych obrazach, a nawet na votach, znajdujemy nie­ zwykle często zapisy p o d z i ę k o w a ń za opiekę Bożą w sprawach, k t ó r e obserwatorowi nie obdarzonemu ową ludową „wrażliwością m i r a k u l a r n ą " w y d a ć się m u s ^ ą naturalne i codzienne: „Za szczęśliwy p o w r ó t z m i a ­ sta", „za plon obfity", a nawet (sic!) „za p o m y ś l n e u k o ń c z e n i e budowy obory". Adresatem p r ó ś b o pomoc i o r ę d o w n i c t w o , a w konsekwencji i podobnych cyto­ w a n y m p o d z i ę k o w a ń , była na wsi polskiej przede wszystkim osoba M a t k i Bożej. „ W s z y s t k o tam wielkość M a t k i Bożej chwali,/ Wszystko J ą w i e l b i albo Jej się ż a l i ! " — pisał w. Pol i rzeczywiście nasilenie k u l t u maryjnego p r z y b r a ł o w ś r ó d chłopów polskich X I X w i e k u rozmiary niespotykane w innych krajach Europy Płn., na co d e c y d u j ą c y w p ł y w m i a ł y , j a k się wydaje, cztery czynniki: 1. popularyzowanie przez K o ­ ściół (szczególnie po Tridentinum) prostych i ł a t w o do­ s t ę p n y c h sensualnej m e n t a l n o ś c i chłopskiej stereoty­ p ó w k u l t o w y c h : M a r y i — piastunki (Panagia Galaktotrophousa, Glykophilousa i Hleousa), opiekunki (orędo­ wniczki), czy zbolałej m a t k i (Panagia Strastnaja, M a ­ ter Dolorosa), k t ó r e ł a t w o b y ł o d o p a s o w a ć do konkret­ nych sytuacji codziennego życia, 2. niemal i u p e ł n y brak (poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i Inflantami) pene­ t r a c j i protestanckiej na wsi polskiej, w z g l ę d n i e silny natomiast (szczególnie na kresach wschodnich) w p ł y w p r a w o s ł a w i a , 3. bardzo silne pierwiastki matriarchalne w kulturze społecznej wsi polskiej, z w i ą z a n e z jej rolniczym — o s i a d ł y m charakterem, 4. rc zdrobnienie przestrzenne k u l t u do w i e l u m a ł y c h c e n t r ó w l o k a l ­ nych, umożliwiające zamykanie go i interpretowanie w kategoriach orbis interior. Tradycyjna socjologia pol­ ska a k c e n t o w a ć z w y k ł a , mniej czy bardziej ś w i a d o m i e , g ł ó w n i e ostatni (4.) spośród wymienionych czynników. W t a k i m ujęciu ludowa nabożność maryjna, oderwana od c a ł o k s z t a ł t u zagadnienia chłopskiej w r a ż l i w o ś c i r e l i ­ gijnej, staje się l i - t y l k o j e d n y m jeszcze elementem sakralizacji „swojskiej ekumeny" lub identyfikacji k u l ­ turowej, p o w i e r z c h o w n ą w a r s t w ą bez w i ę k s z e g o znacze­ nia, p o d p o r z ą d k o w a n ą całkowicie mitycznym s t r u k t u ­ r o m k u l t u r y ludowej. Na poparcie takiego poglądu p r z y w o ł u j e się z r e g u ł y ł a t w y statystycznie do w y k a ­ zania głęboki rozdźwięk między nakazami etycznymi które winny wynikać z kultu a moralnością swojacką; jak r ó w n i e ż u n a o c z n i a j ą c e dobitnie n i e t r w a ł o ś ć spekta­ kularnych nawet uniesień religijnych ludu w y n i k i róż­ nych akcji sanacyjnych podejmowanych, szczególnie często pod koniec X I X wieku, przez kolejne diecezje. „ J e d n e g o dnia po p o ł u d n i u — opisuje np. Wincenty W i ­ tos — zjechali w e d ł u g zapowiedzi księża r e d e m p t o r y ś c i . W bardzo licznych i g o r ą c y c h kazaniach, starali się oni w j a k najczarniejszych barwach p r z e d s t a w i ć skutki p i j a ń s t w a i zepsucia połączonego zwykle z n i m , gro­ żąc strasznymi k a r a m i -bożymi, k t ó r e w t y m i przy­ szłym życiu na pewno nie o m i n ą w i n o w a j c ó w . Szcze­ gólnie k:s. L u b i ń s k i w s ł o w a c h p o r y w a j ą c y c h , m a l u j ą c ogrom czeluści piekielnych i g o s p o d a r k ę z a j ę t y c h tam s z a t a n ó w , potrafił d o p r o w a d z i ć ludzi do tego, że to piekło i s z a t a n ó w z n ę c a j ą c y c h się nad p o t ę p i e ń c a m i 7 5 76 �II. 8. Frasobliwy, Pantalowice, woj. widzieli wciąż przed sobą tak we dnie, jak i w nocy. W czasie parodniowych misji kobiety zawodziły głośno i p r z e r a ź l i w i e , mężczyźni stali p r z e w a ż n i e nieruchomo z zachmurzonymi, na dół spuszczonymi twarzami. Wszy­ scy byli u spowiedzi i wszyscy przyrzekli solenną po­ p r a w ę , w y r z e k a j ą c się wszystkiego złego. Misje z a k o ń ­ czyły się generalnym ś l u b o w a n i e m od wszelakich t r u n ­ k ó w i uroczystym p o d z i ę k o w a n i e m Bogu za t ę w i e l k ą p r z e m i a n ę . Proboszcz chodził uradowany, a m a r t w i ł o go tylko, że k i l k a kobiet chodziło z objawami o b ł ą k a ­ nia. Był to jednak t r i u m f bardzo przedwczesny, gdyż j a k się okazało, misje i ś l u b y niewiele i nie na długo pomogły. Ś l u b u j ą c y , prawie wszyscy, wstrzymali się od picia na p a r ę tygodni, huczna i głośna karczma z u p e ł ­ nie opustoszała. Nie b r a k ł o jednak takich, co p i l i po k r y j o m u lub po innych karczmach. Z czasem zaczęli pić wprost otwarcie i to jeszcze więcej niż przedtem, ażeby odrobić zaległości. Wszystko zaczęło iść po da­ rzeszowskie, X I X w. (?) wnemu" Wszystko po dawnemu — m o ż n a więc, za­ k ł a d a l i n i e k t ó r z y badacze , tych p a r ę pomisyjnych tygodni p o m i n ą ć , w y r z u c i ć — jako redundantne — pc.a margines opisu i analizy. I t u w ł a ś n i e p o p e ł n i o n o za­ sadniczy, n i e m o ż l i w y później do naprawienia, błąd. Nie spostrzeżono bowiem, że podobne jak m i s j i , tyle ż bardziej spontaniczne i niie połączone z eschatologiczną grozą, było o d d z i a ł y w a n i e na m e n t a l n o ś ć l u d o w ą całego szeregu zdarzeń. Przypomnijmy powszechny w X I X wieku zwyczaj godzenia się w r o g ó w z okazji ś w i ą t Bo­ żego Narodzenia, Wielkanocy, Bożego Ciała, powstrzy­ mywanie się od alkoholu w wigilię wszelkich ś w i ą t ma­ ryjnych („Kto kocha M a r y j ą nie pyta o wiliją"), a czę­ sto i przez cały W i e l k i Post, często w y s t ę p u j ą c y zakaz bicia z w i e r z ą t domowych w soboty (dzień maryjny) i na Boże Narodzenie, przerywanie bójek na d ź w i ę k d z w o n ó w w z y w a j ą c y c h do p o ł u d n i o w e j m o d l i t w y , poniechiwanie zemsty (nawet na obcych!) przy Zielonych 78 r 139 �J ę d r z e j Wowro: i l . 9. Sw. E m i l , drewno polichrom.; i l . 10. Chrystus Ś w i ę t a c h lub po prostu „w imię M a r y i " etc. Że były to wszystko d z i a ł a n i a k r ó t k o t r w a ł e i d o r a ź n e , że potem znów „po dawnemu"...? — Zapewne. Jeżeli wyliczyć jednak czasokresy „po dawnemu" i „nie po dawnemu", okaże się, iż była wieś polska X I X w i e k u a r e n ą ciągłe­ go starcia postaw. C h r z e ś c i j a ń s t w o szczególnie dzięki sentymentalnym s k ą d i n ą d , ale za to z r o z u m i a ł y m i ż y ­ wo o d d z i a ł u j ą c y m uczuciowo formom kultu maryj­ nego, z d y n a m i z o w a ł o — jeżeli m o ż n a się tak w y r a z i ć — e t y k ę wsi, wniosło w życie chłopów nowy — obcy statycznym, dychotomicznym s t r u k t u r o m orbis interior — głęboki ferment. Ustny przekaz tradycji. Wieś polska X I X wieku jest jednak, o czym j u ż p i s a l i ś m y na w s t ę p i e , w ogromnym procencie n i e p i ś m i e n n a . Tradycja utrzymuje się t u więc dzięki p a m i ę c i o w e m u przekazowi ustnemu. M e ­ chanizmy zaś p a m i ę c i z a r ó w n o k o m p u t e r ó w , jak i l u ­ dzi m a j ą charakter zero-jedynkowy, to jest k o d u j ą i n ­ formacje w oparciu o system binarnych p r z e c i w s t a w i e ń . S t ą d wypreparowane przez s t r u k t u r a l i s t ó w , z dostar­ czanego przez k u l t u r y ludowe m a t e r i a ł u , pary: góra — dół, lewe — prawe, m ę s k i — żeński, tył — przód, nie są bynajmniej elementem abstrakcyjnej łamigłówki, lecz o b n a ż e n i e m zasad ludowej klasyfikacji zjawisk, klasyfikacji, k t ó r a determinuje nie tylko możliwość przekazu najbardziej złożonych treści ale r ó w n i e ż i r o ­ zumienie zachodzących między przedmiotami zależ­ ności i z w i ą z k ó w ; to wszystko co określać się ostatnio zwykło jako „ m y ś l e n i e m i t y c z n e " — będące samą istotą k u l t u r y ludowej. Jedynie w kategoriach tego m y ś l e n i a zrozumieć m o ż e m y całą sferę ludowej (w t y m apokryficznej) wierzeniowości, folkloru słownego, wiedzy, obrzędowości, m a g i i . . . F u n d a m e n t a l n ą zaś j e ­ go p o d s t a w ą jest w ł a ś n i e , inwokowana dotychczas r a ­ czej z p u n k t u widzenia socjologicznego, nie wyczerpu­ j ą c a się w n i m przecież, opozycja: „orbis interior" — „orbis exterior", w e w n ę t r z n e — z e w n ę t r z n e , do ś r o ­ dka — na z e w n ą t r z . 70 80 Katolicyzm — wymiar drugi. C h r y s t i a n i z u j ą c wieś K o ­ ściół nie s t a r a ł się w większości p r z y p a d k ó w (przy­ 140 w Ogrójcu, drewno polichrom. 46 X 30 cm. najmniej do X V I I I — X I X wieku) p o d e j m o w a ć frontal­ nej w a l k i ze s t r u k t u r a m i tego m y ś l e n i a z m i e r z a j ą c r a ­ czej do ich adaptacji, oraz zgadzając się na daleko idącą folkloryzację swej l i t u r g i i , hagiografii etc. Za­ w d z i ę c z a m y tej formacji misyjnej z n a c z n ą ciągłość np. układu ludowego (przedchrześcijańskiego) kalendarza o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , w a r t o ś c i o w a n i a przestrzeni, og­ romnej ilości p r a k t y k magicznych etc. Zafascynowani t y m i i podobnymi zbieżnościami z e w n ę t r z n y m i lub d ł u ­ gim t r w a n i e m w e w n ę t r z n y c h struktur k u l t u r y ludowej etnografowie skoncentrowali się na nich niemal c a ł ­ kowicie. W ten sposób uszedł ich uwadze i n n y rezul­ tat chrystianizacji, k t ó r y potocznie n a z w a ć by m o ż n a u w e w n ę t r z n i e n i e m — niekoniecznie intelektualnego — poznania religijnego, do k t ó r e g o p r z y n a l e ż a ł a b y ta ta­ jemnicza rzeczywistość, k t ó r ą pastor Bonhoeffer nazy­ w a ł „ g ł ę b i ą " . Samo indywidualne przeżycie „głębi" jako „ n i e d a j ą c e się w y r a z i ć , a więc w pewien sposób nieprzekazywalne" znajduje się n i e w ą t p l i w i e poza za­ sięgiem n a r z ę d z i i metod etnologa. Nie może on jednak p o m i n ą ć projekcji owego d o ś w i a d c z e n i a na ś w i a t ze­ wnętrzny, której społeczny w y m i a r zasygnalizowali choćby B o l e s ł a w Prus w dialogu d r ó ż n i k a Wysockiego z uratowanym przed samobójczą śmiercią W o k u l s k l m , czy Stefan Ż e r o m s k i w Charitas (scena z s o ł d a t e m p r z e k a z u j ą c y m odnalezione dziecko panu Granowskiem u ) , k t ó r e j jednak najwyraziistszą i n a j d o s t ę p n i e j s z ą d o m e n ą jest ludowa sztuka sakralna. Ludowość czy „ludowość". Sztuka ludowa... — I t u w ł a ­ śnie dochodzimy do swoistego paradoksu. Otóż defi­ niując o w ą u m o w n ą „ l u d o w o ś ć " rzeźby, r y t u a ł u , opo­ wieści, postawy, s k ł o n n i j e s t e ś m y o d w o ł y w a ć sdę prze­ de wszystkim do spetryfikowanych s t r u k t u r m y ś l e n i a mitycznego. Można w r ę c z z a r y z y k o w a ć twierdzenie, iż przedmiot o tyle jest w powszeahnym odczuciu „ l u d o ­ w y " o ile mieści się bez reszty w owych strukturach. Napewno „ l u d o w y " wydaje się więc np. ś w . E m i l J ę d r z e j a Wowry, p r z e d s t a w i a j ą c y jakiegoś „świętego w ogóle" (św. E m i l nie znany jest tradycji chrześci­ j a ń s k i e j , a najbliższy m u imieniem ś w . Emilian odznacza 81 82 83 b4 8 5 �się w ikonografii w i e l k i m mnisim kapturem — stąd nawet jego przydomek ,,Cucullatus") i p r z y w o ł u j ą c y dla p o d k r e ś l e n i a sacrum tematu atrybuty całej plejady ś w i ę t y c h (gałąź k w i t n ą c a w dłoni, korona, pies...) *\ jak r ó w n i e ż mityczny stereotyp drzewa życia (kwiaty z ptakami po bokach). Natomiast Ostatnia Wieczerza Józefa L u r k i budzić już będzie p o w a ż n e zastrzeżenia co do swej ,,ludowości". W sferze literackiej jest wszak­ że ta rzeźba niejako r e p l i k ą katastroficznych strof A r a ­ gona z Nie ma miłości szczęśliwej: ,,A kiedy człowiek chce z miłością szeroko o t w o r z y ć ramiona, jego cień... ma k s z t a ł t k r z y ż a . " U L u r k i r z ą d tych samych skoja­ r z e ń : miłość — otwarte ramiona — krzyż, nabiera jednak znaczenia odwrotnego — miłości (szczęśliwej;) r e a l i z u j ą c e j się przez u k r z y ż o w a n i e . Głębia tej teolo­ gicznej refleksji (a przecież zubożyliśmy ją p o m i j a j ą c całą s y m b o l i k ę Wieczerzy) odbiega jakże daleko od dualistycznej ś w i a d o m o ś c i „ d r z e w a życia". Czy jest więc L u r k a „ l u d o w y " ? — Trudno odpowiedzieć. Te same w ą t p l i w o ś c i i w innych rejonach k u l t u r y religijnej wsi. P o s t a w ę par excellence „ l u d o w ą " refe­ ruje np. A n t o n i G o ł u b i e w poprzez monolog napotkanej na łódzkim targu wileńskiej przekupki, w y w o ł a n y stwierdzeniem tożsamości Częstochowskiej i Ostrobram­ skiej M a t k i Boskiej: „Może i prawda, że ta sama. A l e różnica t a k i jest: nie pójdziesz do tutejszej j a k do naszej, k a ż d y zrozumi, że taka rzecz n i e m o ż e b n a . (...) Do naszej Ostrobramskiej polecisz, wypłaczesz się, w y ­ powiesz wszystko j a k kobieta kobiecie, dusza cała otwo­ rzysz. A u tej Częstochowskiej na r e n k u siedzi m a l u ­ sieńki .Tezusik, patrzy swoimi oczkami i k a ż d z i u t k i e słowo p o d s ł u c h u j i : to i dyskrecji żadnej nie ma. A jesz­ cze K r ó l o w a Polski, ciż z k r ó l o w ą bendziesz g a d a ł bez nijakiej ż e n a d y ? . . . " Gdy jednak chłopi — kiedy pod­ czas wojny nie stało księdza — postawili w konfesjo­ nale krzyż i do niego się s p o w i a d a l i — czy była to postawa „ l u d o w a " ? Wieś polska w procesie przemian. Nie jest to dzielenie włosa na czworo. W ś w i a d o m o ś c i większości w s p ó ł c z e s ­ nych e t n o g r a f ó w (jak i zafascynowanych egzotyką e k s p l o r a t o r ó w sprzed I Wojny Ś w i a t o w e j ) funkcjonuje w s z a k ż e „ t r a d y c y j n y " i „ l u d o w y " wiek X I X , k t ó r y dopiero pod w p ł y w e m X X - w i e c z n y c h p r o c e s ó w i n d u ­ strializacji i urbanizacji podlegać poczyna przemianom — r ó w n i e ż w sferze k u l t u r y duchowej. I dopiero wieku X X dotyczą w ą t p l i w o ś c i co jest jeszcze, a co j u ż nie jest „ l u d o w e " . W ten sposób wytworzona zostaje fał­ szywa dychotomia „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j " i „wsi polskiej w procesie przemian". Na tej zaś dychotomii o p i e r a j ą się liczne analizy i p o r ó w n a n i a . Tymczasem kształt k u l t u r y duchowej wsi polskiej X I X w i e k u de­ t e r m i n u j ą : ustny przekaz tradycji, zmieniająca swe na­ tężenie izolacja i katolicyzm w obu swoich nurtach. „ T r a d y c y j n a k u l t u r a ludowa" X I X w i e k u nie jest więc tak ze wszystkim „ l u d o w a " . Z r e s z t ą znajduje się ona „od czasów Seta" , czyli „od zawsze" w procesie przemian. Na t y m też zasadza się jej fascynujące bo­ gactwo. 87 88 89 PRZYPISY 1 A r t y k u ł niniejszy jest rozszerzoną i z m i e n i o n ą w e r s j ą tekstu do książki Uniwersalizm i swoistość kul­ tury polskiej, pod red. Jerzego Kłoczewskiego, która u k a ż e się n a k ł a d e m T N K U L w 1981 roku. P o r ó w n a j : K . G. Izikowitz, Esąuisse ethnographiąue, w : Echanges et Communications, Paris 1970, s. 933—934; L . Nowak, Prawda jest tam, gdzie nikt jzj nie oczekuje, „ Z n a k " nr 11—12 1977, s. 1351. P. Lazarsfeld, Le vocabulaire des sciences sociales, Paris 1965. P o r ó w n a j : J. Sutter, Demographie, genetique et ethnologie, w : Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1529. P o r ó w n a j : J. S. B y s t r o ń , Kultura Ludowa, War­ szawa 1947, s. 93—95. P o r ó w n a j : I . Kostrowicka, Z. Landau, J. Toma­ szewski, Historia gospodarcza Polski XIX г XX wieku, Warszawa 1966, s. 153. B. C y w i ń s k i , Doświadczenie sześciu pokoleń, „ Z n a k " nr 10—11 1978, s. 1294. P o r ó w n a j : E. K o z ł o w s k i , Służba Polaków w sze­ regach armii rosyjskiej, w : Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku, t. V I , Warszawa 1974, s. 109—128. P o r ó w n a j п р . : E. Tyszkiewicz, Opisanie powiatu borysowskiego, W i l n o 1847, s. 18—19. B y s t r o ń , op. cit., s. 99. W y n i k i b a d a ń na Roztoczu L u b e l s k i m (IX.197G) i Ziemi C h e ł m s k i e j (IX.1977) — m a t e r i a ł y w dyspo­ zycji K a t e d r y Etnografii U.W. X . S a d o k - B a r ą c z , Cudowne obrazy Matki Naj­ świętszej w Polsce, L w ó w 1891. X . W a c ł a w z Sulgostowa. O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Bożej, K r a k ó w 1902. Proporcja na podst. E. Ciupak. Kult religijny i jego społeczne podłoże, Warszawa 1965, s. 105. Z. Biały, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Małopolsce południowej w XIX i XX wieku, „Etnografia Polska" t. X I I , 1968, s. 29—66. K . C h ł ę d o w s k i , Galicyjskie jarmarki, „Dodatek tygodniowy przy Gazecie L w o w s k i e j " 1872, s. 185. M . Praskowski, Wpływ jarmarków na lud wiej­ ski, „Tydzień Piotrkowski" nr 9/1899. 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 13 14 1 5 1 0 1 7 1 8 W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa 1970, s. 16. t a m ż e , s. 10. W. Korczewski, Rozmowy polskie, ł a c i ń s k i m j ę ­ zykiem przeplatane, rytmy ośmiorzecznymi złożone, K r a k ó w 1889, (wyd. J. Karłowicz), s. 7. Listy polskie, „ R e g i o n y " nr 4/1978, s. 87. B y s t r o ń , op. cit., s. 133. t a m ż e , s. 141. S. W y s p i a ń s k i , Wesele, akt 1, scena 1, w. 23—25. tamże, w. 26. J. L e m a ń s k i , L u b i ę wieś, w. 17—20. A . Niemojewski, Branka, w. 1—2. J. R. Szaflik, O rząd chłopskich dusz, Warszawa 1976, s. 12. P o r ó w n a j r ó w n i e ż : J. Burszta, Społeczeństwo г karczma, Warszawa 1951, s. 43—47. M . Szczepaniak, Karczma, wieś, dwór, Warsza­ wa 1977, s. 98. S. N y r k o w s k i , Karnawał dziadowski, Warszawa 1973, s. 164. t a m ż e , s. 270. L e m a ń s k i , Ekologa, w . 80—83. Z. Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie, ziemii i ludność, L w ó w 1899, s. 568. t a m ż e , s. 570. Listy polskie... s. 89. B y s t r o ń , Megalomania narodowa, Warszawa 1935, s. 63—85. W. Witos, Moje wspomnienia, Warszawa 1973, s. 91. T. Mann, Józef i jego bracia, Warszawa 1961, t. I I I , s. 191—192 i 409—412. Witos, op. cit., s. 86. Mann, op. cit., s. 410. J. Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpio­ wskiej, W r o c ł a w 1971. t a m ż e , s. 179—206 et passim. M . Konopnicka, Piosenka moja, w. 7. Olędzki, op. cit., s. 196. tamże, t a m ż e , s. 184. Witos, op. cit., s. 35. 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 9 2 7 2 8 2 9 £ 0 3 1 3 2 3 3 34 8 5 5 0 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 4 8 4 7 141 �18 L . Kondratowicz, Ułas, cz. I , sc. 1, w. 21—26. P o r ó w n a j : Л. R. Radcliffe-Brown, Structure and junction in primitive society, London 1961, s. 205—211. P o r ó w n a j пр.: E. Redlińsk-i, Konopielka, War­ szawa 1974, s. 211—231. S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w : Dzieła, Warszawa 1956, t. I , s. 90. Po­ r ó w n a j t a k ż e : S. Poniatowski, Etnografia polska, w : Wiedza o Polsce, Warszawa 1932, t. I I I , s. 260—262. Inf. z Hutkowa, Krasnobrodu i Szumu (Rozto­ cze Lubelskie) z IX.1976. Ankiety w dyspozycji Kate­ dry Etnografii U.W. Czarnowski, op. cit., s. 93. P o r ó w n a j : L . Stomma, Struktura słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego, Warszawa 1976 (maszynopis w dyspozycji Wydziału Historycznego U.W.). Stomma, op. cit., s. 8—23, 56 et passim. P o r ó w n a j : J. Tomicka, Wigilia ludowa, „ T y ­ godnik Powszechny" 25.XII.1975. Pielgrzymi u ż y w a j ą obu tych nazw wymiennie. P r o w a d z ą c y systematyczne, wieloletnie badania w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j A. Hemka poniósł t r a g i c z n ą ś m i e r ć w 1977 r. i większość jego dorobku zaginęła. Opieram się więc na jego z a p a m i ę t a n y c h relacjach ustnych. inf. zanotowana w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j w V I I I . 1976 (pielgrzym z okolic J a r o s ł a w i a ) . P o r ó w n a j : Czarnowski, op. cit., s. 105—106. t a m ż e , s. 106. Nieco inne typy w a r t o ś c i o w a ń w y s t ę p o w a ł y — j a k się wydaje — szczególnie w odniesieniu do prawa własności — na terenach k r ó l e w s z c z y z n . P o r ó w n a j : Cz. Robotycki, Analiza ethosu ludowego na przykładzie wsi Jurgów w powiecie nowotarskim, K r a k ó w 1977 (maszynopis w dyspozycji K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n U.J.). J. S w i ę t e k , Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, cz. 1 w : „ M a t e r i a ł y Antropologiczne, A r ­ 19 5 0 5 1 5 2 5 3 5 1 5 5 5 8 5 7 5 8 5 9 0 0 0 1 6 2 6 3 cheologiczne i Etnograficzne" t. 1/1896, cz. Ш , s. 266 —362; cz. 2 t a m ż e , t. 11/1897, cz. I I I , s. 119—379. S w i ę t e k , op. cit., cz. 2, s. 288. t a m ż e , s. 290. Witos, op. cit., s. 102. S w i ę t e k , op. cit., s. 299—300. inf. Rzepiska 1.1975 (ankieta w dyspozycji LS). ""Porównaj п р . : Cz. Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 132—137. Czarnowski, op. cit., s. 96—97. t a m ż e , s. 99. inf. H u t k i (Roztocze Lubelskie) IX.1977 (ank. w dysp. LS). Czarnowski, op. cit., s. 99. P o r ó w n a j : Z. Gloger, Rok Polski, Warszawa 1922 r. t e r m i n p r z y j ę t y za J. O l ę d z k i m . W. Pol., poemat (Jest tam w Krakowie...) w. 19—20. Witos, op. cit., s. 102—103. P o r ó w n a j też: A. C h ę t nik, Z Puszczy Zielonej, Warszawa 1978, s. 68. Czarnowski, op. cit., s. 99. P o r ó w n a j п р . : R. Tomicki, Drzewo Życia, War­ szawa 1975, s. 21. P o r ó w n a j пр.: L . Stomma, Magia dzisiaj, „Pol. Szt. L u d . " R. X X X I I , 1978, n r 3/4, s. 131—142. P o r ó w n a j : L . Stomma, Struktura słowiańskich obrzędów... rozdz. I I I — I V . J. C. Barreau, Abyście przez wiarę życie mieli, K r a k ó w 1969, s. 222. t a m ż e , s. 223. B. Prus, Lalka t. I I I , Warszawa 1977, s. 195. S. Ż e r o m s k i , Charitas, Warszawa 1948, s. 284— —287. L . Reau, IconoorapJiie de I'art Chretien, t. I I I , cz. I I I , Paris 1955, index. A. G o ł u b i e w , Jasna G ó r a — odpowiedź na an­ kietę, „ T y g o d n i k Powszechny" nr 35/1977. informacja udzielona przez T. Żychiewicza. T. Mann, op. cit., t. I , s. 17. 8 1 6 5 6 6 e 7 6 8 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 Fot.: S. Deptuszewski — Ц. 1, 2; E . Kossakowski — il. 7; R. Reinfuss — il. 3; J . Swiderski — ii. 4—6, II. 11. Józef Lurka, Ostatnia wieczerza, p ł a s k o r z e ź b a polichrom. 33 X 62 cm, 1972. 8—11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7bed130ec820fbf60e40dc7762eb525.pdf 878b664f2acc477ab86b5686310da37d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3018 Title A name given to the resource Lew i Święty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Ludwik Stomma LEW I ŚWIĘTY zwanego k a z a ć jego zdecydowanie. A w i n i o n jest k i j o m , wypowiedzenie ,,sprowadzonia K r z y ż a k ó w do P o l s k i " ) o b w o ł a n a zostaje w Pary­ W marcu 1226 (a w i ę c d o k ł a d n i e w dniach l a k w o j n y m a r c h e w k ą . B l a m a ż wojsk k r ó l e w s k i c h jost bez znaczenia, ż u kolejna k r u c j a t a a u t y k a t a r s k a . „ L ' a p o s ( o l o f i l m a n d e r m i r o y g d y ż chodzi — p o w t ó r z m y — o d e m o n s t r a c j ę do Franco que, par D i o u , i l allast a Tlioulouso" — „ N a m i e s t n i k a nio siły, k t ó r ą m o ż n a z ł a t w o ś c i ą w z m o c n i ć w razio p o t r z e b y . 1 zdecydowania, C h r y s t u s o w y u p o w a ż n i ł k r ó l a F r a n c j i , b y w i m i ę B o ż e r u s z y ł na T a k zwano „ k a p i t u l a c j e " Carcasorme, A l b i ot eonsortes nie s ą T u l u z ą " . L u d w i k V I I I w y p o w i a d a wiec uroczyści© wojno wszyst­ n i o z y m i n n y m (historycy u w i e l b i a j ą eufemizmy i terminologiczne kim, heretyków. igraszki), j a k r o z e j m o w y m i p o r t r a k t a c j a m i , na k t ó r y c h miasta te W m i o s i ą c p ó ź n i e j a r m i a k r ó l e w s k a wyrusza z Bourges i m i n ą w s z y którzy wspioraliby, ochraniali lub ukrywali z r e s z t ą doskonale w y c h o d z ą . T u l u z a zostajo osamotniona i o d c i ę t a L y o n kieruje się, brzegami R o d a n u , na p o ł u d n i e . Jest t o dziwna od ś w i a t a . Caliors, A l b i i Carcasonne, a z drugiej s t r o n y Aragonia, w o j n a , na k t ó r ą n i k t n a p r a w d ę nie m i a ł o c h o t y . Ryeerzo L u d w i k a k t ó r a toż podejmuje p e r t r a k t a c j o z L u d w i k i o m V I I I , opanowawszy bez w a ł k i p a r ę pomniejszych miast u t y k a j ą , pod wszystkie p r o w a d z ą c e do nioj drogi handlowe. Po cóż m i a ł b y ryglują m u r a m i A w i n i o n u , gdzie w ś r ó d n i e m r a w y c h s z t u r m ó w i hucznych w i ę c k r ó l F r a n c j i w y k r w a w i a ć swoje o d d z i a ł y w walce z przeciw­ biesiad szybko m i j a c z t e r d z i e ś c i d n i koniecznych, ale i wystarcza­ n i k i e m politycznie, j ą c y c h dla k r z y ż o w c ó w do uzyskania o d p u s t u z u p e ł n e g o . H r a b i a skoro w y s t a r c z y ł o c z e k a ć w p a r y s k i c h wygodach na n i e u n i k n i o n ą strategicznie i ekonomicznie w y k o ń c z o n y m , T h i b a u d ze s w o j ą d r u ż y n ą powraca do rodzinnej Szampanii. Nie i r z e c z y w i s t ą t y m razem k a p i t u l a c j ę p r z e g r a n y c h . M y l i się w i ę c m a dnia, aby pojedyncze p o c z t y nie w y m y k a ł y się z o b l ę ż n i c z e g o Zbigniew obozu. A l o w l a ś n i o w t y c h dniach r o z k ł a d u , gdy s ł a b o ś ć i zad»- wyniszezonia k r a j u c h ę c o n i o jego wojsk ukazuje się jaskrawo c a ł e m u ś w i a t u , p r z y j ­ że R a j m u n d muje Ludwik VIII jedne po drugich H o r b o r t p i s z ą c , iż „ t y l k o p e r s p e k t y w a kompletnego i śmiortolne znużenie m o g ą V I I , z w y c i ę z c a M a n t f o r t a i ten, wytłumaczyć, k t ó r y u g i ą ł się kapitulacje potężnych przed k r ó l o m F r a n c j i , twierdz o d l e g ł y c h nieraz, j a k A l b i , czy Сагсаяоппо, o kilkesot z a w i e r a j ą c y w a r u n k i , j a k i e z w y k ł o się n a r z u c a ć sromotnie po­ podpisuje w r o k u 1228 t r a k t a t w M a u x , 3 k i l o m e t r ó w o d areny w a l k i . Gdy wreszcie, w l i p c u , z a ł o g a A w i ­ konanemu przeciwnikowi." nionu T u l u z a ani z n u ż o n a , ani wyniszczona. U g i ą ł się R a j m u n d V I I poddaje sie na w z g l ę d n i e h o n o r o w y c h w a r u n k a c h , k r ó l zadowala się demonstracyjnym przemarszem przoz Bćzicrs, Carcasomio, Pamiers, Castcbuiudary „ o n p a i x sa'rs guerre fairo jusques a quatro łieuz asses pres de T h o u l o u s e " — „ w tejżo Tuluzie — g n i e ź d z i o horezji i g ł ó w n e m u colowi wyprawy L u d w i k V I I I nie p r ó b u j e nawot z a g r o z i ć , a pozostawiwszy część o d d z i a ł ó w swemu k u z y n o w i Iml^ert de Beaujeu udaje się w d r o g ę p o w r o t n ą do Paryża. przez L u d w i k a niebieskim, iż w y p o - wiedzenio w o j n y jest samo w sobio dowodem n a j g l ę b s z o j p r z y ­ VIII. N i e s t e t y , ten o s t a t n i nio d o c z e k a ł c h w i l i swojego triumfu. Z m a r ł w Montjiensier, podczas z w y c i ę s k i o g o p o w r o t u do stolicy. Naoczny ś w i a d e k w y d a r z e ń — k a n o n i k do Puylaurens — dajo nam o s o b l i w ą p r z j - c z y n ę zgonu m o n a r c h y . Oto L u d w i k , który od p o c z ą t k u k r u c j a t y nie spal z k o b i o t ą , z a p a ś ć m i a ł na d z i w n ą chorobę Leszek K o ł a k o w s k i stwierdza w Kluczu 1228 nie b y ł a to jeszcze przed n i e u b ł a g a n ą l o g i k ą p o l i t y c z n ą n a r z u c o n ą o m a l bezkrwawo pokoju, boz toczenia w a l k , a ż na cztery w i o r s t y o d T u l u z y " . Ale w ł a ś n i e W roku spowodowaną tą wlaśnio abstynencją. Tłumaczenie z a d z i w i a j ą c e w ustach e z ł o w i o k a K o ś c i o ł a , t ł u m a o z e n i o w p e ł n i za to pasujące do charakteru króla, o k t ó r y m powszoelmie 2 j a ź n i . N i e p o r u s z a m y się w aż t a k wysokich sforach ( K o ł a k o w s k i e ­ m u chodzi b o w i e m o w o j n ę w y p o w i e d z i a n ą przoz J e h o w ę k r ó l o w i Salomonowi), by deklaracje m i h t a r n o p r z y b i e r a ł y dla nas metafi­ zyczne a ż w y m i a r y . N i e s p o s ó b j e d n a k nie z a u w a ż y ć , żo r ó w n i e ż w ziomskich Warunkach a k t ó w m a swojo specyficzno i bardzo p r a k t y c z n e znaczenie. O t ó ż realne d z i a ł a n i a o r ę ż n e p o d j ę t e bez ich uprzedniej deklaracji m o g ą zawsze, i historia u d o w o d n i ł a to n i e s k o ń c z o n ą ilość razy, z o s t a ć uznano za n i o b y ł o , bez względu na ilość ofiar, zniszczenia i p o ż o g i . — J a k a w o j n a ? — J a c y za­ b i c i ? Ś m i e c h u w a r t o ! To t y l k o n i e p o s ł u s z n a w a t a h a , nieporozu­ mienie, b r a k k o o r d y n a c j i . . . N a t o n r a i t wypowiedzenie wojny, i nio m a najmniejszogo znaczenia, czy n a s t ę p u j ą po n i m , czy t e ż nio (jak w p r z y p a d k u L u d w i k a V I I I i T u l u z y ) , j a k i e k o l w i e k dzia­ ł a n i a zaczepno, przenosi p r o b l e m na p ł a s z c z y z n ę p r a w n ą . Stan w o j o n n y nio m o ż e b y ć p e r m a n e n t n y , j a k o żo l u d z k o ś ć (a p r z y ­ m ó w i o n o , iż „ b o n crestien estoit et t a n t comme i l fu en v i o , on no t r o u v o pas que i l oust oncques a fairo a femmo, fors a celle que i l p r i s t en mariago" — „będąc dobrym chrześcijaninem, przez cało życio nio m i a ł do czynienia z k o b i o t ą , z w y j ą t k i e m t e j , k t ó r ą p o j ą ł za m a ł ż o n k ę " . P r ó c z j u r n o ś c i , wysoko cenionej w owoj opoco, nio m ó g ł toż L u d w i k V I I I z a i m p o n o w a ć swoim p o d d a n y m p o s t u r ą — w z r o s t u niskiego, cherlaw}', bladej cery, z p o d k r ą ż o n y m i oczyma... I oto t e m u w ł a ś n i e w ł a d c y — s k r o m n o m u , p o b o ż n e m u i s ł a b e g o zdrowia n a d a l i w s p ó ł c z e ś n i d u m n y przydoraok „łe L i o n " — „ L o w " . Jest w t y m g ł ę b o k a m ą d r o ś ć , zrozumienie, iż p r a w d z i w i e l w i majestat o s i ą g a się przez pokazanie p a z u r ó w w o d p o w i e d n i m miejscu i czasio, a nio przez n a z b y t c h ę t n e nurzanie ich wo k r w i . Z a ś lwie spojrzonio jest zimno i t w a r d e , lecz nie spopiola go r o z p a l a j ą c a n a m i ę t n o ś ć , a n i m ą c i szaloństwo fanatyzmu. n a j m n i e j jej j u d o o - c h r z o ś c i j a ń s k a część) u m ó w i ł a się, b y za nor­ m a l n y i w ł a ś c i w y u w a ż a ć stan p o k o j u . W o j n a m u s i w i ę c k i e d y ś , c h o ć b y i po stu wypowiedziana l a t a c h , ulec zakońozoniu. N i e s t e t y , nasza o p o w i o ś ć na t y m się nie k o ń c z y . Po ś m i e r c i L u d w i k a V I I I L w a t r o n F r a n c j i o b j ą ł jego pier­ W t y m sonsie samo j u ż wypowiedzenie w o j n y jost wezwaniom w o r o d n y syn do r o z e j m u , c z y l i —- o d w r a c a j ą c s ł y n n e powiedzenio Clausewitza w y r u s z a j ą z n ó w na poludnio. P o d ich o s ł o n ą o d b y w a się w upo­ — jest korzonej Tuluzio synod p o ś w i ę c o n y zwalczaniu k a t a r s k i o j herezji. 1226 staje się ani o d w o ł a n i a . Uchwalone s t a t u t y p r z e w i d u j ą k a r a n i e niewiernych nieuniknionym przodłużoniem wojny wypowiedzianoj dyplomacja. Teraz dopiero przebieg dziwnej w o j n y r o k u dla nas L u d w i k I X Święty. W k r ó t c e wojska francuskio T y m razom nio m a wypowiodzenia w o j n y , nio m a p e r t r a k t a c j i , z r o z u m i a ł y . K r ó l , wezwawszy swych k m ą b n y c h wasali z p o ł u d n i a do r o z m ó w (wypowiedzenie w o j n y w P a r y ż u ) , rusza pod ś m i e r c i ą , pozbawienie mienia u k r y w a j ą c y c h najsurowszymi represjami A w i n i o n , gdzio w b r e w w o l i m i e s z k a ń c ó w g r o d u , k t ó r z y —• j a k d o n o s i c i e ł s t w a . W k r ó t c e (maj podajo Nicolas do B r a y — od pierwszych c h w i l p r o p o n o w a l i tury, przeprowadza otwarcie b r a m , dokonuje domonstracji m i l i t a r n e j teraz „propagatorami mającej wy­ się wszystkim, horetyków, którzy grożą odmawialiby 1252) zalegalizowane z o s t a j ą t o r ­ zorganizowaną grzesznej m i ł o ś c i " obławę na trubadurów. zwanych Liczba 167 �historyka browohiio o p u ś c i ć ) . K r ó l o w i o — L w y nio w i d z ą p o w o d ó w , b y a l b i g e n s ó w — Napoleona P e y r a t — nawet m i l i o n a . Ś l e p y t e r r o r z d o b y w a ć miasta, k t ó r o i t a k się p o d d a d z ą ; z a b i j a ć l u d z i , z k t ó r y c h rodzi rozpaczliwy o p ó r , t e n z n ó w staje się pretekstom do spo­ m o ż n a u c z y n i ć p o d d a n y c h ; p a l i ć na stosie k o b i e t y , k t ó r e m o ż n a tęgowania z g w a ł c i ć l u b i n n y m na to p o z w o l i ć ; r u j n o w a ć budowlo, n a d a j ą c o z a b i t y c h sięga sotek tysięcy, a p o d ł u g zaslużonogo okrucieństw. 16 marca 1244 w ręco królowskich h u f c ó w dostajo się ś w i ę t y zamok k a t a r ó w M o n t s ó g u r . O d d a j m y się do w y k o r z y s t a n i a . N a t o m i a s t glos H o r b o r t o w i : „ U p o d n ó ż a g ó r y na miejscu, k t ó r e nazywa o d s y ł a do ideologii, do o k r e ś l o n e g o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o . O zie­ samo j u ż p o j ę c i e świętości się d z i ś Cramatchs (od los c r ś m a t s — spaleni), ż o ł n i e r z e w z n o s z ą m i ę , p o d d a n y c h , bogactwa, k o b i e t y m o ż n a się t a r g o w a ć , m o ż n a p o t ę ż n y stos. O tej porze r o k u suchego drzewa jest m a ł o , więc d o k o n y w a ć m a c h l o j e k l u b k o m p r o m i s ó w . M i t jest l u b go n i e m a . zamiast rusztowania, przetykanego M i t — j a k p o u c z a j ą m i s l r z o w i o ze s z k o ł y T a r t u — jest t e k s t e m g a ł ę ź m i i p a l i , do k t ó r y c h przywiązani bywali skazańcy, budują wpędzają zakutych albigensów. ota­ i j a k o t a k i pozostaje niepodzielny i j e d y n i o p r a w d z i w y . Gdzie­ zagrody k o l w i e k więc lejo się k r e w n i e w i n n y c h i nie s t a w i a j ą c y c h o p o r u , zwycięzcy palisadę c z a j ą c ą s p o r ę w a r s t w ę chrustu. D o tej m a k a b r y c z n e j Źródła podają cyfrę dwustu gdzie p ł o n ą m ę c z e ń s k i e stosy, szukajcie m i t u . Szukajcie „ ś w i ę t y c h o s ó b — kobiet i m ę ż c z y z n . P a l i s a d ę podpala się z czterech s t r o n . spraw", R a n n y c h i chorych wrzuca się do ś r o d k a . Ż a r jest t a k w i e l k i , żo o j c ó w " . R o l a n d Barthos w a m się k ł a n i a . ś w i a d k o w i e m u s z ą odejść" o d stosu. Ś p i e w y d u c h o w n y c h i k r z y k i umierających mieszają się zo s o b ą . (...) Ciężki, m d l ą c y schodzi na d o l i n y i rozwiewa się po h i s t o r i i . " Antropolog zadumany pragmatyczna. 4 i świętego. słusznego światopoglądu", „wiary waszych K o l u m n y a k t u a l n o ś c i w gazetach s ą w y s t a r c z a j ą c y m argu­ m e n t o m dla otnologa, b y nie m u s i a ł t ł u m a c z y ć , że etnologia nio jest a r e h o o l o g i ą k u l t u r y i że j e j o b i e k t nio zanika nawet w Mac n a d k a r t a m i h i s t o r i i nie jest czony t y m p o r ó w n a n i e m d z i a ł a ń Lwa dym „jedynie zasko­ Natura L o u h a n o w s k i c h elektronicznych wioskach. Z s y m p a t i ą i w z r u ­ jest szeniem czyta t e ż etnolog dzieła swych wiołkich p o p r z e d n i k ó w , L e w , j a k o zwiorzę, zabija w i ę c , a b y się n a j o ś ć , k t ó r z y — j a k B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i — w i e r z y l i w racjonalny r o z s z e r z y ć swojo t e r y t o r i u m łowieckie ( k t ó r e o d d a ć m u m o ż n a pragmatyzm bez w a l k i ) , o d e b r a ć s a m i c ę ( k t ó r ą t a k ż e m o ż n a dla niogo do- ś w i ę t y c h nadal r o ś n i e , l w y s ą z a ś g a t u n k i o m na wymarc i u . kultury, l w a nosili w herbie. Niestety pogłowie P R Z Y P I S Y 1 „ t a k zwanego", g d y ż chodzi w r z e c z y w i s t o ś c i o p r z y w i l e j n a d a j ą c y w i o l k i m m i s t r z o m Z a k o n u na torenie Prus u p r a w n i e n i a k s i ą ż ą t Rzeszy, n a d a n y przez F r y d e r y k a I I bez w o l i i wiodzy K o n r a d a Mazowieckiego. 1 2 L . K o ł a k o w s k i , La ctef des ciea.v, Paris 1986, p . 97 3 Z . H o r b e r t , Barbarzyńco 4 t a m ż e , s. 244—245 w ogrodzie, Warszawa 1973, s. 216 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c7e387984f565885a2cffd26008e742.pdf de40e089834b4c3b1a5731343e143a0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2949 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.127-131 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma PIWNICA POD BARANAMI T h i e r r y D u s s a r d — - d z i e n n i k a r z „ L e P o i n t " powiedział m i po A p o t e m t a k już się działo, t a k wpływał „genius P e t r i " , żo po­ występie P i w n i c y p o d B a r a n a m i w p a r y s k i m B e a u b o u r g : —- zostawali c i t y l k o , którzy p a s o w a l i do d z i w n e j , n a r k o t y c z n e j „Myślę, że k t o tego nie widział, t e n nie zrozumie n i g d y t e j p r z e j ­ atmosfery P i w n i c y , którzy p o t r a f i l i dzielić j e j szaleństwa, j e j mującej P o l s k i z j e j r o m a n t y z m e m i wulgarnością, śmiesznością bezinteresowność i j e j — nie sposób zapomnieć —- wysokie w y ­ i t r a g i z m e m , patosem i przymrużeniem o k a . . . " Właściwie t r u d n o magania a r t y s t y c z n e , narzucane przede w s z y s t k i m przez grono c o k o l w i e k dorzucić do tej najkrótszej recenzji. Może t o t y l k o , świetnych kompozytorów z Z y g m u n t e m K o n i e c z n y m , iż P i w n i c a ową Polskę nie t y l k o u k a z u j e , ale również, w ważkiej Kantym mierze, współtworzy. T o przecież B a r a n y kreowały i ukształto­ Preisnerem n a czele. wały Ewę D e m a r c z y k , Krystynę Zachwatowicz-Wajdową, K a ­ Pawluśkiewiczem, Zbyszkiom Rajom i Janem Zbyszkiem N a j n o w s z y p r o g r a m P i w n i c y jest, a jakże mogłoby być inaczej, zimierza Wiśniaka, Wiesława D y m n e g o , A n d r z e j a Zaryckiego, mozaiką Stanisława Długosza... w s w y m d y s t y n g o w a n y m wdzięku A n i a Szałapak z r e p e r t u a r e m Radwana, Zbigniewa Paletę, Leszka Wyliczać można b y długo. nastrojów, stylów i rodzajów. Oto niepowtarzalna l i r y c z n y c h piosenek drżących na ledwie słyszalnych półtonach; W ciągu t r z y d z i e s t u l a t p r z y c h o d z i l i , odchodzili... Jakiż i n n y oto H a l i n a W y r o d e k z głosem j a k d z w o n ; oto E w a W n u k z równą t a k i o „utraty k r w i " , t a k i e pożegnania ? łatwością i a k t o r s k i m k u n s z t o m śpiewająca piosenki o d p o e t y c k i c h A P i w n i c a t r w a . Dzieje się t a k , w co w i e m aż uwierzyć t r u d n o , po pastiszowo-satyryczne; oto polityzujący b a r d Leszek W o j t o ­ za przyczyną jednej osoby •—• czarodzieja, filozofa, w i c z ; o t o n i e lękający się i n t e r p r e t a c y j n e j b r a w u r y , uosobienie konferansjera, duszy k a b a r e t u ; krótko mówiąc za przyczyną vis comica, Zbyszek R a j . . . N a równi z Szekspirem, czy B l o k i e m P i o t r a Skrzyneckiego. K i m jest naprawdę P i o t r ? —• Zastanawia­ śpiewa się t u ( i j a k śpiewa!) u t w o r y poetów s t a l i n o w s k i c h , co zespół wytrzymałby reżysera, łem się n a d t y m nieraz. D z i w n e jest w n i m b o w i o m m a t e r i i p o ­ dziwniejsze d o k u m e n t y państwowe... Obok piosenek — m i n i a t u r y mieszanie: jest wzruszająca dobroć i złośliwość z upodobaniem m i m i c z n e , sceniczne gagi J a c k a Wójcickiego, czy E w a Kolasiń- do zawiłej i n t r y g i , jest b r a t łata i jest w i e l k i p a n , jest czerep s k i e j . Obok... A l e s t o p ! Opowiadanie P i w n i c y nio m a n a j m n i e j ­ r u b a s z n y i s u r o w y nieraz, baczny obserwator l u d z i , jest l i r y k szego sensu. W y d a w a n o już o niej książki, kręcono f i l m y . D a r e m n y i jest przośmiewca, jost uosobienie K r a k o w a , a urodził się oczy­ trud. wiście w Warszawie... Dopiero słowa Thierrego D u s s a r d , budują­ P i w n i c a t o znaczy być z P i o t r o m , być z Z y g m u n t e m , być cego obraz P o l s k i n a znoszących się pozornie przeciwieństwach, z Anią Szałapak i Ewą W n u k . . . Jest P i w n i c a chwilą ulotną. A l e dały m i mały k l u c z do t a j e m n i c y . Zrozumiałem p r z y n a j m n i e j takie przecież chwile najgłębiej i najszczęśliwiej w nas pozostają. dlaczego można P i o t r a kochać l u b nieznosić, nie można j e d n a k T o dzięki n i m , którzy wśród zamętu codziennych zajęć zapom­ za n i m n i e tęsknić. nieliśmy możo o dziecinnej radości kolorów i światła, o d z y s k u j e m y B y ć w P i w n i c y — bawić się, tworzyć, pić wódkę, to przede nadzieję, że z n o w u i z n o w u stanie się ona n a s z y m udziałem. w s z y s t k i m przebywać z P i o t r e m , odnaleźć w szarzyźnie kolorowe Być może to co napisałem w y d a się n a z b y t i n t y m n e i senty­ p a c i o r k i , porzucić lęk. A któż b y nie chciał? N a każde zwolnione m e n t a l n e . Proszę o wybaczenie, ale i zrozumienie. Toż nie byłem miejsce w P i w n i c y już o d miesiąca... pojawiało się więc zawsze kandydatów co n i e m i a r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26cc7056fb74a36381f54f4482394e90.pdf 1297eafa960ff4a512f74c5051fea08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3055 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich. Ludwik XVII i upiory. Szaleństwo króla Karola / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma POCZET K R Ó L Ó W FRANCUSKICH Teksty L . Stommy otwierają cykl zatytułowany „Poczet królów francuskich", który ukazywać się będzie w następnych numerach naszego pisma. W cyklu t y m autor proponuje czytelnikom antropo­ logiczną lekturę historii. Głównym przedmiotem refleksji jest t u obecność m i t u w historii, jego rola i znaczenie w kszałtowaniu t r a d y c j i historycznej. LUDWIK XVII I UPIORY Itain, 10.VI.1795 na ma-leńkim c m e n t a r z y k u p r z y kościele Św. k o n i e c z n o ś c i wmieszania się w tajomnicze i n i e p o k o j ą c e s p r a w y " . M a ł g o r z a t y , w dzielnicy jodenastej, wrzucono do zbiorowego gro­ Z n i e c h ę c o n y dezerteruje ze s t a t k u w 1809 i skazany zaocznie b u z w ł o k i d z i e s i ę c i o l e t n i e g o dziecka. Z m a r ł y m m i a ł b y ć , p o d ł u g na p i ę ć l a t c i ę ż k i c h r o b ó t , u k r y w a się u h r a b i n y de B o t h u n e — oficjalnego k o m u n i k a t u , L u d w i k K a r o l K a p e t , c z y l i nierowolu- jednej ze swoich f a n a t y c z n y c h w y z n a w c z y ń . U j ę t y po cyjnymi słowy — L u d w i k X V I I , książę Normandii, prawowity h r a b i n y , w t r ą c o n y zostaje do l o c h ó w B i c a t r e , gdzie nie prze­ następca staje z m o c ą i r o z p a c z ą p r o k l a m o w a ć swoich p r a w do tronu Francji, Ale właśnie — m i a ł syn zgilotynowanego L u d w i k a XVI. b y ć . Pospieszny, a n o n i m o w y p o c h ó w e k , śmierci tronu. U m i e r a 8.V.1812 i p o c ł i o w a n y zostaje boz t r u m n y w zbiorowej, bo t r u d n o m ó w i ć o pogrzebie, w z b u d z i ł uzasadnione, g ł ę b o k i e w i ę ź n i a r s k i e j fosie, w miejscu k t ó r e j stanie za p a r ę l a t p o m n i k w ą t p l i w o ś c i . O d pierwszej c h w i l i p o w s t a ł y t e ż z p e ł n y m z a d u m y napisem : C u i (a h i s t o r y c y spie­ r a j ą się p o m i ę d z y n i m i do dzisiaj), t r z y zasadnicze wersje w y ­ Cinis ipsa d a r z e ń : 1. t a k , to L u d w i k X V I I p o c h o w a n y z o s t a ł 10.VI.1795; wet p r o c h ó w b r a k ! sunt cineres? H e u ! d e e s t ! —• Czyje są te p r o c h y 1 N i e s t e t y ! N a ­ 2. nie, L u d w i k X V I I z m a r ł w c z e ś n i e j , u św. M a ł g o r z a t y zakopa­ N a s t ę p c y H e r v a g a u l t nie m i e l i j u ż jego n i e p o k o j ą c e j charyz­ no zaś z w ł o k i innego dziecka podstawionego w jego miejsce; m y . P o w t ó r z y ł a się t u p o n i e k ą d h i s t o r i a D y m i t r ó w — s a m o z w a ń ­ 3. owszem, pochowano dziecko podstawione, ale podstawiono je ców, z togo p o w o d u , iż p r a w d z i w y n a s t ę p c a t r o n u z o s t a ł oswobodzony i a r y s t o k r a t y c z n ą o g ł a d ą t a k , iż przez wielu p o c z y t y w a n y b y ł z których pierwszy czarował współczesnych wdziękiem lub z d o ł a ł się o s w o b o d z i ć z w i e ż y Tempie. Wersje 1 i 2 to m a j ą szczerze za prawdziwego syna cara I w a n a . Lecz nie narusza się p r z y n a j m n i e j w s p ó l n e g o , ż e z a m y k a j ą d e f i n i t y w n i o epizod k r ó ­ t a b u bezkarnie. Ś w i ę t o ś ć podeptana przestaje b y ć tkiego, nieszczęśliwego ż y c i a L u d w i k a K a r o l a . N a t o m i a s t wersja ( s t ą d p o w t ó r n e p o ś w i ę c a n i e k o ś c i o ł ó w w p r z y p a d k u profanacji). trzecia otwiera d r o g ę do najbardziej fantastycznych spekulacji. Możesz t y , m o g ę i j a . N a s t ę p n y ł ż e - D y m i t r b y ł j u ż t y l k o o r d y ­ W c i ą g u n a s t ę p n y c h k i l k u d z i e s i ę c i u l a t nie o m i e s z k a ł o z tego n a r n y m i bezczelnym spryciarzem. N i e k t ó r z y z k o l e j n y c h pseudo- s k o r z y s t a ć t r z y d z i e s t u conajmniej a w a n t u r n i k ó w , o s z u s t ó w i w i ­ L u d w i k ó w m i e l i p o m i m o to p o w a ż n e a t u t y . I t a k M a t h u r i n B r u - z j o n e r ó w p o d s z y w a j ą c y c h się p o d k r ó l e w s k ą t o ż s a m o ś ć . neau p o s i a d a ł z n a k i s z c z e g ó l n e podobne do sygnalizowanych n a P i e r w s z y m i najciekawszym z t y c h s a m o z w a ń c ó w b y ł nie­ ciele m a ł e g o k r ó l e w i ą t k a ; Claude P e r r i n dobre p i ó r o , wreszcie o s t a t n i bronił Jean-Marie H e r v a g a u l t i b y ł b y w t a k i m razie n i e ś l u b n y m synem -Wilhelm Naundorff, hrabiego de V a l c n t i n o i s , n a s t ę p c y t r o n u M o n a k o , a więc o d l e g ł y m nego w otoczeniu L u d w i k a X V I , k t ó r ą z a b i j a ł ć w i e k a n a j t ę ż s z y m p o w i n o w a t y m L u d w i k a X V I I . W y c h o w a n y w krawieckiej rodzi­ eskpertom . znakomitą z którym w ą t p l i w i e „ p r e t e n d e n t z Saint L ó " . N a z y w a ł się przypuszczalnie nie H e r v a g a u l t w St. L ó raz po raz ucieka z d o m u , o c z y m ś w i a d ­ swoich r a c j i ; świętością pretendentów, dokumentację życia Karl- codzien­ 1 „ L e r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " ( K r ó l u m a r ł , niech ż y j e k r ó l ! ) — c z ą zapisy k a r wymicrze.nych m u przez kolejne s ą d y za b ę d ą c e o k r z y k ten, wzniesiony po raz pierwszy 21.X.1422 n a d p o d ó w e z a s we F r a n c j i p r z e s t ę p s t w e m w l ó g o c z ę s t w o . W k w i e t n i u t e l n y m ł o ż e m K a r o l a V I , s t a ł się, a ż po X I X w i e k , o b o w i ą z k o ­ 1799 skazany zostaje na m i e s i ą c w i ę z i e n i a , w k w i e t n i u 1793 j u ż w y m elementem r y t u a ł u t o w a r z y s z ą c e g o ceremonii pogrzebowej śmier­ 2 na dwa ł a t a , w l u t y m 1802 na l a t cztery. To w ł a ś n i e podczas k a ż d e g o w ł a d c y F r a n c j i . Obie części r y t u a l n e g o z a w o ł a n i a s ą t u u w i ę z i o n i a w V i r c rodzi się w n i m przekonanie o k r ó l e w s k i m po­ r ó w n i e w a ż n o . „ N i e c h ż y j e k r ó l ! " oznacza, ż e zachowana z o s t a ł a chodzeniu. W r o d z o n y , u j m u j ą c y w d z i ę k i „ b u r b o ń s k i " t y p u r o d y ciągłość i n s t y t u c j i ; „ K r ó l u m a r ł ! " — iż n a s t ę p s t w o d o k o n a ł o się z j e d n u j ą m u w k r ó t c e licznych wielbicieli i w y z n a w c ó w . K s i ą d z w s p o s ó b legalny i p r a w o m o c n y . W m o n a r c h i i p o j ę t e j j a k o sa­ Laffont c r u m t y l k o ś m i e r ć poprzednika z a p e w n i ć m o ż e p r a w o w i t o ś ć nas­ de Savine, b y ł y preceptor L u d w i k a X V I I w n i m bez rozpoznaje w a h a n i a swojego j a ś n i e o ś w i e c o n e g o podopiecznego. Rzecz staje się na tyle g ł o ś n a , iż b u d z i ć zaczyna ż y w e zaintere­ sowanie p o l i c j i , a n a w e t samogo jej szefa — s ł a w n e g o Józefa t ę p c y . A b d y k a c j a p o m a z a ń c a B o ż e g o jest s p r z e c z n o ś c i ą w sobie. A b d y k o w a ć m o g ą t y l k o w ł a d c y do iure (jak V I I I ) ł u b de facto (jak J a n samą Edward Kazimierz), konstytucyjni, ci więc, Fouche. To zainteresowanie owocuje k o l e j n y m i m i e s i ą c a m i w are­ k t ó r y c h funkcja u l e g ł a z e ś w i e c z c z e n i u , k t ó r z y c z e r p i ą swoje p e ł ­ szcie i p r z y m u s o w y m wcieleniem do m a r y n a r k i wojennej. Ka­ n o m o c n i c t w o z p r a w a ludzkiego, a nie boskiego. W s z ę d z i e t a m Talley­ j e d n a k , bez w z g l ę d u na t o , czy b ę d z i e to grupa n a r o d o w a , plo- pitan okrętu o t r z y m u j e f o r m a l n y rozkaz z podpisem r a n d a : „ w p r z y p a d k u n i e b e z p i e c z e ń s t w a u j ę c i a przez A n g l i k ó w , mionna, czy r o d z i n n a , gdzie hierarchia w y n i k a z p o r z ą d k u m a r y n a r z H e r v a g a u l t m a b y ć b e z w ł o c z n i e r o z t r z e l a n y " . D o star­ turalnego, a więc ś w i ę t e g o , przekazanie m o c y d o k o n a ć się m o ż e cia z A n g l i k a m i r z e c z y w i ś c i e dochodzi i m a r y n a r z H e r v a g a u l t t y l k o w r a m a c h tego samego p o r z ą d k u , czyli przez ś m i e r ć . walczy w n i m z t a k ą b r a w u r ą , ż e jego d o w ó d c y publicznie s k a r ż ą się na, n i e m o ż n o ś ć przedstawienia go do L e g i i H o n o r o w e j „ b e z na­ Ciągłość i l e g a l n o ś ć i n s t y t u c j i są r ó w n i e w a ż n e . Dlatego wspa­ n i a ł o ś ć namaszczenia n a s t ę p c y odpowiadać musi wspaniałości 145 �pogrzebu poprzednika, w s p a n i a ł o ś ć p o g r z e b u — w s p a n i a ł o ś c i k o ­ b y m i e l i się z ich p o w o d u n i e p o k o i ć o p r a w o w l t o ś ć w ł a s n e j sakry. r o n a c j i . Z a n i m ś w i a t zobaczy, ż e jest n a s t ę p c a (Ecce r e x ! ) , upe­ D w i e k r ó t k i e n o t a t k i — rozkaz ewentualnego roztrzelania Her­ w n i ć się m u s i i t o dobrze u p e w n i ć o r e a l n o ś c i poprzednika. Po­ vagault i jego list m o b i l i z a c y j n y , t o jedyne oznaki zainteresowa­ grzeb z m a r ł e g o hierarchy m a więe n i e z w y k l e i s t o t n ą nia a p a r a t u w ł a d z y Napoleona. Dlaczego więc t a k bezlitosne b y ­ funkcję i n f o r m a c y j n ą — s p e ł n i ć m a zadanie potwierdzenia f a k t u . T e m u s ł u ż ą s a l u t y a r m a t n i e , bicie w d z w o n y , k o n d u k t y p r z e m i e r z a j ą c e ł y dla p s e u d o - L u d w i k ó w francuskie sądy? H e r v a g a u l t , j a k j u ż p i s a l i ś m y , skazywany b y ł czterokrotnie. miasta, t e m u wreszcie — t r u d n o o t r y w i a l n i e j s z ą d o s ł o w n o ś ć — K o l e j n o , na m i e s i ą c , dwa l a t a , cztery l a t a i p i ę ć l a t w i ę z i e n i a . zwyczaj w y s t a w i e n i a z w ł o k na w i d o k p u b l i c z n y . S p ó j r z c i e ! Zo­ Z czternastu l a t , k t ó r o ż y l po o b w o ł a n i u się n a s t ę p c ą t r o n u , a ż baczcie s a m i ! U m a r ł . Z a p r a w d ę u m a r ł . Omnis m o r t u u s est. Przy­ dziewięć s p ę d z i ł za k r a t a m i . M a t h u r i n B r u n e a u od noszono ongiś jedzenie na g r o b y p r z o d k ó w . Czy na pewno w celu, k i e d y to po raz pierwszy deklaruje s w ą k r ó l e w s k ą j a k p i s z ą d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n i k l a s y c y ludoznawstwa, „ d u s z na­ p r a k t y c z n i e nie wyjdzie j u ż z celi. W y r o k i Claude P e r r i n o p i e w a j ą k a r m i e n i a " ? A m o ż e i po t o , b y u p e w n i ć się, żo strawa p o z o s t a ł a na sześć i d w a n a ś c i e l a t więzienia etc. S ą d z e n i b y l i za w ł ó c z ę ­ n i e t k n i ę t a , ż e więc na pewno gostwo i dezercję ( H e r v a g a u l t ) , w ł ó c z ę g o s t w o i z n i e w a g ę u r z ę ­ Wiara w zmarłych umarli, że p o z o s t a j ą zmartwychwstanie zmarłymi. m o ż l i w a jest tylko 16.XII.1815, tożsamość, d n i k ó w p a ń s t w o w y c h (Bruneau), oszustwo i d z i a ł a n i e na s z k o d ę w o p a r c i u o p r z e s ł a n k ę , że jeszcze nie z m a r t w y c h w s t a l i , ż e czas państwa nie n a d s z e d ł , żo p ó k i co s ą n a d a l n a j z u p e ł n i e j m a r t w i . d o r f f ) . Z j e d n y m w y j ą t k i e m r o z p r a w y przeciw B r u n e a u bowiem zniknął by podział Inaczej kompetencji, p r z e s t a ł y b y istnieć i n s t y t u c j e , n a s t ą p i ł a b y z a g ł a d a naturalnego, ś w i ę t e g o p o r z ą d k u (Perrin), f a ł s z o w a n i e 1818, t r y b u n a ł y nie z a j m u j ą pieniędzy i piromanię się k w e s t i ą pretensji (Naun19.11. genealogicz­ n y c h p o d s ą d n y c h . K a ż d y m o ż e się u w a ż a ć za kogo m u się ż y w n i e ś w i a t a . N i e bez kozery więc ż y j ą c y po ś m i e r c i s ą w logice m y ś l i podoba. S ą d z i się za p r z e s t ę p s t w a pospolite, za k o n k r e t n e p r z y ­ mitycznej demonami, upiorami, wampirami — istotami niosący­ p a d k i naruszenia o b o w i ą z u j ą c y c h p r a w . m i , j a k wszelkie s t w o r y mediacyjne, z a g r o ż e n i e z a g ł a d y ś w i a t a . Zmarłych nio grzebie się b y l e gdzie. S ą siedliska żywych i odgrodzone m u r a m i g e t t a u m a r ł y c h — cmentarze. Co pewien czas, p o d pretekstem „wiecznej pamięci", „święta zmarłych" i . t . p . , p r z y c h o d z i m y s p r a w d z i ć , czy a b y nie pouciekali, czy aby coś nie n a r u s z y ł o ś w i ę t e j n a t u r y rzeczy, czy j e s t e ś m y prawo­ w i t y m i spadkobiercami. D z i w i mnie, p o w t a r z a j ą c e się nagminnie A j e d n a k w i d m o L u d w i k a X V I I k r ą ż y ł o po salach s ą d o w y c l i . N i e s ł y c h a n e j , nawet j a k na owe czasy, s u r o w o ś c i wyroków: d w a , cztery, czy pięć (Bruneau) lat za w ł ó c z ę g o s t w o , nie da się w y t ł u m a c z y ć inaczej, niż p o d ś w i a d o m y m przekonaniem jurorów, ż e u p i o r y nie m a j ą nie do r o b o t y m i ę d z y ż y w y m i l u d ź m i . N a l e ż y jc d o f i n i t y w n i e o d i z o l o w a ć , b y nie z a k ł ó c a ł y stabilnego p o r z ą d k u ś w i a t a i n e g u j ą c ś m i e r ć nie u n i e m o ż l i w i a ł y życia. w pracach e t n o g r a f ó w , interpretowanie r y t u a ł ó w zaduszkowych, j a k o spotkania ze z m a r ł y m i . T o ż na grobach rozpala się w t e d y Ale oczywiście część h i s t o r y k ó w m u s i b y ć za w s z e l k ą conę o g i e ń . O g i e ń — o c z y s z c z a j ą c y znak s t c r y l n o ś c i , przeciwstawie­ „ r a c j o n a l n a " . Wrogość administracji, j a k i ludu, z k t ó r ą spotykali nie p ł o d n o ś c i . O t o czego n a p r a w d ę oczekujemy od z m a r ł y c h —• się bez p r z e r w y s a m o z w a ń c y , s t a r a j ą się t ł u m a c z y ć ich p r z y w a ­ ż e b y j u ż nic nie k o m b i n o w a l i , nie mieszali się do naszych spraw. r a m i o s o b i s t y m i (Bruneau — p i j a k , P e r r i n — arogant), nastroja­ Ż e b y przez s w o j ą ś m i e r ć p o z w o l i l i n a m ż y ć . V i v e lo r o i ! m i r e p u b l i k a ń s k i m i , lub przeciwnie — o r t o d o k s y j n o - r o j a l i s t y c z - E r i c Muraise i Maurice E t i e n n o p i s z ą , że d o p ó k i u z u r p a t o r z y nymi ludności i t d . H m m . . . Jest z r o z u m i a ł e , żo l u b i m y wierzyć t o ż s a m o ś c i L u d w i k a X V I I chodzili po świecie ( t . j . do 1845 — r o k u w n i e s k a z i t e l n ą r a c j o n a l n o ś ć naszego w ł a s n e g o m y ś l e n i a . Po eo ś m i e r c i Naundorffa) w ł a d c y E u r o p y i i c h m i n i s t r o w i e nie m i e l i j e d n a k p r z y p i s y w a ć je t a k uparcie b l i ź n i m z m i n i o n y c h p o k o l e ń . 3 s p o k o j n y c h s n ó w . Jest w t y m bardzo d u ż o przesady. A n i L u ­ C z y ż b y n i g d y nie b y ł o m i t u ? d w i k X V I I I , a n i K a r o l X , s k ą d i n ą d najbardziej w s p r a w ę za­ A s k ą d i n ą d — c z y ż t a k bardzo nieracjonalny jest p o g l ą d , ż e mieszani, a n i t y m bardziej L u d w i k F i l i p , nie p r z e j m o w a l i się skoro z m a r l i m a j ą o d p o c z y w a ć w spokoju, to i m y m a m y do losami p r e t e n d e n t ó w tego prawo ? i ż a d e n znany d o k u m e n t nie wskazuje, P R Z Y P I S Y 1 E . Muraise, M . E t i e n n e , Les treize portes du Tempie six morta de Louis XVII, Paris 1980, s. 201—227 et les 2 O s t a t n i raz u ż y t o tej f o r m u ł y 24.X.1824 w Saint podczas pogrzebu L u d w i k a X V I I I M u r a i s e , E t i e n n e , op. eit., s. 226 3 Denis �SZALEŃSTWO KRÓLA K A R O L A B y ł u p a l n y , sierpniowy d z i e ń 1392 r o k u . Ś w i t a królewska w l e k ł a się s t ę p a przez piaszczyste, podobno do k a m p i n o s k i c h , lasy hrabstwa Maine. Z b l i ż a n o się j u ż do Mans, k i e d y z m ł o d ­ m u ż więc nie oni s t a l i się bien-aimes, c z e m u ż nie z i c h i m i o n a m i p o ł ą c z y ł a się p a m i ę ć p a r o k s y z m u narodowego uwielbienia? Francoise A u t r a n d p r z y p o m i n a o symbolicznej f u n k c j i m o ­ niaka w y s k o c z y ł nagle na d r o g ę n i to ż e b r a k , n i to w ł ó c z ę g a (ab- narchy w ś r e d n i o w i e c z n y m s p o ł e c z e ń s t w i e . Czy j e d n a k j e c t i s s i m u m v i r u m — pisze o n i m k r o n i k a r z ) i r o z p o z n a j ą c nie­ wiście p o l e g a ł a ona w t e d y na u t o ż s a m i a n i u p a ń s t w a z w ł a d z ą ? — o m y l n i e K a r o l a V I z a c z ą ł r o z d z i e r a j ą c o k r z y c z e ć : ,,Zdrada, szla­ T o ż dopiero w d w a i p ó ł w i e k u p ó ź n i e j , 1 3 . I V . 1655, w y p o w i e chetny k r ó l u , z a t r z y m a j się, nie j e d ź d a l e j ! " W r z e s z c z a ł tak, rzeczy­ L u d w i k X I V s w ą s ł a w e t n ą m a k s y m ę „ P a ń s t w o , t o j a ! " , a i on b i e g n ą c za k r ó l e w s k i m r u m a k i e m , przez k i l k a n a ś c i e m i n u t , a ż zrektyfikuje wreszcie niewysluchany i wzgardzony r o z w i a ł się, j a k p o j a w i ł , mien w g ę s t y c h , sosnowych ale P a ń s t w o pozostaje"). K r ó l F r a n c j i p r z e ł o m u X I V i X V w i e k u zagajnikach. j ą przed ś m i e r c i ą o ś w i a d c z a j ą c dworzanom: „ J e vais, mais 1'Etat demeurera apres m o i . " ( „ J a o d c h o d z ę , m i n u t p ó ź n i e j z n u ż e n i j e ź d ź c y z a t r z y m a l i się na to przede w s z y s t k i m rex-sacordos, pomazaniec B o ż y , przez Boga przestronnej, rozpalonej s ł o ń c e m polanie. B y ł o p o ł u d n i e . Część u k o r o n o w a n y (rex a Doo eoronatus) i w ł ą c z o n y do h i e r a r c h i i nie­ W kilka orszaku r o z j e c h a ł a się szeroko w z ł u d n y m p o s z u k i w a n i u dobro­ b i a ń s k i e j . P o ś w i a d c z a jego ś w i ę t ą moc nie t y l k o uroczysty ce­ czynnego cienia, i n n i , ś l a d e m k r ó l a , p r z y s y p i a l i w s i o d ł a c h , gdzie remonial koronacyjnego namaszczenia, czy w y m o w a insygniów, k t o s t a n ą ł . L a n c a w ysunęla się z r ę k i zmorzonego s ł o ń c e m pazia ale r ó w n i e ż c u d o w n y , ś w i ę t y m t y l k o w ł a ś c i w y , dar uzdrawiania i s z c z ę k n ę ł a u d e r z a j ą c o o s t r o g ę . N a t e n d ź w i ę k K a r o l V I otwo­ chorych*. K r ó l o m , przez i c l i ś w i ę t o ś ć , dano jest t e ż rozumienie T r z y ł szeroko oczy, w y r w a ł miecz z p o c h w y i w o ł a j ą c ,,Chcą mnie w y d a ć ! B i j z d r a j c ó w ! " rzucił się na w ł a s n y c h dworzan. N i k t nie ośmielił się b r o n i ć . Uciekano t y l k o , s k r y w a n o się za drzewa, zastawiano g ł o w y t a r c z a m i . B r a t k r ó l e w s k i , k s i ą ż ę Orleanu, pie­ r z c h n ą ł w las. Z dahi, w y g l ą d a ć t o m u s i a ł o na j a k ą ś s z a l e ń c z ą z a b a w ę w chowanego. K r w a w a b y ł a t o jednak zabawa. Z a n i m k o ń k r ó l e w s k i ustal i d o s t o j n y j e ź d z i e c o s u n ą ł się b e z w ł a d n i e na k u l b a k ę , wrzosowisko z a l e g ł y c i a ł a dziesięciu d w o r z a n , w t y m czterech r a ż o n y c h ś m i e r t e l n i e . Straszliwa w i e ś ć r o z n i o s ł a się lo­ t e m b ł y s k a w i c y po całej F r a n c j i . K r ó l o s z a l a ł ! z n a k ó w i p r z e z n a c z e ń z a k r y t y c h przed oczyma z w y k ł y c h ś m i e r ­ telników. W r ó ć m y teraz na c h w i l ę do lasu Mans. A u t r a n d w i d z i w po­ jawieniu się osobliwego wróżka machinację Zaiste, o r y g i n a l n a t o koncepcja z a k ł a d a j ą c a , księcia Orleanu. iż t n o ż n a na za­ w o ł a n i e w p ę d z i ć k o g o ś w u t r a t ę r o z u m u . I po co? Czyż nie k o ­ rzystniejsza, a o ileż bardziej pewna, b y ł a b y dla domniemanych spiskowców celna s t r z a ł a z kuszy ? P o w i a d a j ą świadkowie, że d z i w n y człowiek b i e g ł za k r ó l e m i w y k r z y k i w a ł swojo przestrogi przez ponad k i l k a n a ś c i e m i n u t . J u v e n a l des Ursins w y d ł u ż a t e n Choroba nio o p u ś c i j u ż w ł a d c y a ż do k o ń c a jego d n i . N a j ­ czas do godziny. K r ó l a o t a c z a ł o k i l k u d z i e s i ę c i u j e ź d ź c ó w — pa­ pierw b ę d ą t o , j a k w lesie Mans, powtarzalne a t a k i morderczej ziowie, dworzanie, baronowie, eskorta... Dlaczego więe n i k t nie f u r i i , p ó ź n i e j coraz d ł u ż s z e okresy a p a t i i i m e l a n c h o l i i . Po p a r u i n t e r w e n i o w a ł , nie u j ą ł dziwnego p r z y b ł ę d y , nie p o d d a ł prze­ latach sytuacja znormalizuje się ostatecznie. s ł u c h a n i o m , nic p r z e p ę d z i ł p r z y n a j m n i e j ? — O d p o w i e d ź może Karol V I spędzać b ę d z i e d n i na polowaniach, ć w i c z e n i a c h rycerskich, grze w pa­ b y ć t y l k o jedna. O t o niespodziewano pojawienie się w ś r ó d lasu l a n t a . Z ł a t w o ś c i ą opanuje skomplikowane r e g u ł y g r y w szachy. wieszczej D o spraw p a ń s t w a o d n o s i ć się jednak b ę d z i e z c a ł k o w i t y m zo­ t a j e m n i c z y i nadprzyrodzony. Świętości m o ż n a się l ę k a ć , nie b o j ę t n i e n i e m . Ż a d n e b i e ż ą c e w y d a r z e n i a nie b ę d ą go j u ż w sta­ m o ż n a jej natomiast u s u n ą ć ś r o d k a m i , rzec b y się c h c i a ł o , a d m i ­ postaci m i a ł o dla- t y c h ludzi średniowiecza wymiar n i s t r a c y j n y m i . Niechaj r o z s ą d z i k r ó l - p o m a z a n i e c . Z r e s z t ą do nie­ nie p o r u s z y ć i p r z y w r ó c i ć ś w i a t u . go i do niego t y l k o zwraca się n i e s a m o w i t y p r z y b y s z . A było tych wydarzeń niemało. Państwo osierocone przez m o n a r c h ę z n a l a z ł o się szybko w stanie ostatecznego r o z k ł a d u . Potężne rody Armaniaków i Burgundczyków wydzierają sobie I k r ó l r o z s ą d z i ł . N i e o g l ą d a j ą c się s p i ą ł k o n i a o s t r o g ą i r u ­ szył naprzód. Czy zlekceważył nadprzyrodzone ostrzeżenie ? w ł a d z ę w k r a j u . Z w a b i e n i w o j n ą d o m o w ą A n g l i c y w k r a c z a j ą po­ O nie! „ P r z e p o w i e d n i a o k r u t n i e go p o r a z i ł a " — zoznaje L e Re- nownie do F r a n c j i i 25.X.1415 r o z b i j a j ą w p y ł k w i a t j e j rycerstwa l i g i e u x de S a i n t - D e n y s ; „ U t k n ę ł a m u w głowie i bardzo p o r u ­ na polach p o d A z i n e o u r t . O d l e g ł y , nieobecny duchem K a r o l V I szyła" k ł a d z i e w Troyes (21.V.1420) podpis pod d o k u m e n t e m wydzie­ A jednak nie z a t r z y m a ł s i ę , p o d j ą ł — dorzuca Jean Froissart, obaj świadkowie naoczni. straszliwe w y z w a n i e . D l a d z i c z a j ą c y m z p r a w do t r o n u s w o j ą w ł a s n ą d y n a s t i ę — d y n a s t i ę współczesnych p o t o m k ó w ś w i ę t e g o L u d w i k a ! N i e b y ł o w dziejach większej h a ń ­ o s t r z e ż e n i a w y b r a ł z ł y los, ś w i a d o m i e n a ń p r z y z w o l i ł . Zgodził b y , nie b j ł o w i ę k s z e g o upokorzenia. W w y d a w a n e j przez Pyg­ się na p r z y s z ł e cierpienie, na w z g a r d ę , na niezrozumienie, na m a l i o n serii monograficznej obłęd. ncję" 1 „Królowie, którzy stworzyli Fra­ przeskakuje się od K a r o l a V wprost do K a r o l a V I I . K a ­ r o l V I Szalony (Charles le F o u ) , j a k b r z m i jogo oficjalne i m i ę w dzisiejszych p o d r ę c z n i k a c h i encyklopediach, jest ze w s t y d o m przemilczany. nie m o g ł o b y ć w ą t p l i w o ś c i . K a r o l V I p o m i m o Kwestia mitycznej ambiwalencji obłędu — obłędu dającego moc — b y ł a j u ż w klasyce etnologicznej w i e l o k r o t n i e analizowana. D o d a j m y więc t y l k o , ż e s z a l e ń s t w o d o t y k a j ą c e p o m a z a ń c a B o ­ ż e g o m a s z c z e g ó l n ą w y m o w ę i moc. N i e bez kozery p o d k r e ś l a j ą A p r z e c i e ż k r o n i k a r z e s ą zgodni, iż ten k r ó l o b ł ą k a n y , z h a ń ­ k r o n i k a r z e z n a t r ę t n ą d o b i t n o ś c i ą , iż u m y s ł m i a ł monarcha j a ­ b i o n y , zaprzodany wrogom ojczyzny, b y l j e d n o c z e ś n i e najbardziej sny, jeżeli t y l k o nie c h o d z i ł o o n i s k o ś ć spraw doczesnych. Cier­ w dziejach F r a n c j i k o c h a n y m . J e m u t e ż j e d y n e m u nadali w s p ó ł ­ pienie K a r o l a V I w ł ą c z a j ą c s i ę w „ p o r z ą d e k w y ż s z y " , n a b i e r a j ą c cześni w y m o w n e i m i ę Charles lo B i e n - A i m ć — K a r o l V I N a j ­ wymiaru ukochańszy . metafizycznego, Jean D e l u m e a u H i s t o r y c y nie d o ł o ż y l i n a z b y t w i e l u s t a r a ń b y w y t ł u m a c z y ć 5 staje się f i g u r ą i Philippe Aries 6 pasji Chrystusowej. zauważają, że motywy „ c i e r p i ę t n i c z e " , j a k danse macabre, czy obrazy s ą d u ostatecznego, t e n paradoks, z a d a w a l a j ą c się, j a k Michelet, o g ó l n i k a m i o l i t o ś ­ z a n i k a j ą w sztuce zachodnioeuropejskiej wraz z u t r a t ą popular­ ci l u d u dla k r ó l a , l u b u r o k u osobistym K a r o l a V I . Jedna F r a n - n o ś c i przez w ą t e k powszechnego z m a r t w y c h w s t a n i a ( z m a r t w y c h - chorobą powstania ciał). Gdzie t r a c i na znaczeniu f i z y c z n o ś ć z m a r t w y c h ­ k r ó l a i c h o r o b ą p a ń s t w a . Stan k r ó l a uosabia i symbolizuje sy­ wstania, idealizuje się r ó w n i e ż i o d r y w a o d swej fizycznej do­ t u a c j ę k r a j u . Przez w s p ó ł c z u c i e d l a m o n a r c h y w y r a ż a się w s p ó ł ­ s ł o w n o ś c i rozumienie cierpienia. Z n i k a s p r z ę ż e n i e zwrotne m i ę ­ czucie d l a sponiewieranej ojczyzny. Przez m i ł o ś ć do niego, m i ­ d z y cierpieniem i odkupieniem. J e s t e ś m y j e d n a k w p e ł n y m śred­ łość do niej. — Czyż j e d n a k za K a r o l a V I I lub L u d w i k a X I , niowieczu. Odkupienie (czyż mesjanizm polski nie oprze się p ó ź ­ n a s t ę p c ó w n i e s z c z ę s n e g o w ł a d c y , m n i e j kochano o j c z y z n ę ? Cze­ niej na tej samej p r z e s ł a n c e ) nie m o ż e n a s t ą p i ć bez cierpienia. coise A u t r a n d 2 stara się z b u d o w a ć p a r a l e l ę p o m i ę d z y 147 �Cierpienie p r z y n i e ś ć m u s i odkupienie. W mistycznej w y o b r a ź n i w s z a k ż e f i g u r ą s t r a ż n i k a faryzejskiego p r z y b y w a j ą c e g o do ogro­ l u d u francuskiego p o c z ą t k ó w X V w . w y b r a n a ś w i a d o m i e m ę k a d u oliwnego za p o t o k i e m Cedron, Joanna — a n i o ł a w bieli, sto­ i c h ś w i ę t e g o k r ó l a nie m o ż e b y ć bezcelowa. K o c h a j ą więc tego, j ą c e g o p r z y o d s u n i ę t y m od g r o b u k a m i e n i u . Potwierdza to nie­ k t ó r y poświęcił się dla n i c h , k o c h a j ą na m i a r ę jego u p o k o r z e ń , skazitelna s y m e t r i a n a s t ę p n e j opozycji, gdzie przebudzenie K a ­ h a ń b y i u m ę c z e n i a . N i e b y ł o w dziejach w i ę k s z e g o upokorzenia, rola V I I (nowego wcielenia ojca) z l e t a r g u jest znakiem zmar­ nie b y ł o więc i w i ę k s z e j m i ł o ś c i . K o c h a j ą c , c z e k a j ą w u t ę s k n i e ­ twychwstania monarchii i słodkiej Francji. n i u , lecz i z p e w n o ś c i ą na czas odkupienia. J o a n n a d ' A r c m o ż e przyjść. K a r o l V I I o k a z a ł się p o t e m w i e l k i m reformatorem, oswo- bodzicielem P a r y ż a , z d o b y w c ą N o r m a n d i i . . . P a n o w a ł d ł u g o (39 I J o a n n a d ' A r c p o j a w i a się na scenie. Spotkanie na z a m k u w C h i n o n 23.11.1429 n a l e ż y do n a j g ł o ś n i e j s z y c h m o m e n t ó w his­ t o r i i ś w i a t o w e j . P r z y p o m n i j m y więc n i e k t ó r e t y l k o lat) i szczęśliwie i m i a ł d u ż o dzieci ( m . i n . L u d w i k X I i K a r o l książę Berry). elementy. J a n Baszkiewicz p r z y k ł a d a j ą c s z k i e ł k o i oko do h i s t o r i i F r a n ­ K a r o l V I I — syn N a j u k o c h a ń s z e g o m a j u ż 26 l a t . Jest niezde­ c j i nie wspomina n a w e t o d r a m a t y c z n y c h w y p a d k a c h w losie c y d o w a n y m , c h w i e j n y m m e l a n c h o l i k i e m . N ę k a j ą go, p a r a l i ż u j ą c M a n s ; o patetycznej scenie w C h i n o n pisze z a ś k r ó t k o , ż o jest 7 w o l ę , p o g ł o s k i o n i e ś l u b n y m pochodzeniu, w y r o k i t r a k t a t u w T r o ­ „ z a p e w n e n i e p r a w d z i w a " . Przyznaje natomiast, żo „ k r ó l K a ­ yes, j a w n a w r o g o ś ć m i e s z k a ń c ó w tragicznej rol V I wegetował w obłędzie" . Chwała ostrożności historyków, s y t u a c j i k r a j u s p ę d z a w i ę c czas na dworskicli zabawach uchyla­ c h w a ł a p o s z u k i w a n i u p r a w d y przez P wielkie, j a k prawe ucho j ą c się od wszelkiej o d p o w i e d z i a l n o ś c i w kwestiach p a ń s t w o w y c h . słonia. Paryża. Pomimo 8 I nagle w c ł i o d z i ona. Poznaje go nieomylnie, m i m o przebrania, E t n o l o g staje przed n i e o d p a r t ą p o k u s ą t r a k t o w a n i a h i s t o r i i skrytego m i ę d z y d w o r z a n a m i . — , , I d ź do Reims Szlachetny Del­ j a k o m i t u , j a k o p r o d u k t u k u l t u r y poddanego n i e u b ł a g a n y m pra­ finie, t a m b ę d z i e s z namaszczony i k o r o n o w a n y , t a m staniesz w o m jej s t r u k t u r . E t n o l o g a nie interesuje j a k t o t a m n a p r a w d ę się n a m i e s t n i k i e m Pana Niebios i k r ó l e m F r a n c j i " . M a m y t u b y ł o , ale co b y ł o na t y l e u w y p u k l a j ą c e sens rzeczy, że z o s t a ł o częściowe p o w t ó r z e n i e s y t u a c j i z lasu Mans. D z i w n a p o s t a ć ro­ z a p a m i ę t a n e ; co i w j a k i e j formie t r a f i ł o do ś w i a d o m o ś c i i b a g a ż u dem z l u d u (za c h w i l ę uczeni w p i ś m i e b ę d ą p r z e s ł u c h i w a ć Jo­ k u l t u r o w e g o n a s t ę p n y c h p o k o l e ń . Porza clek, k t ó r y etnolog od­ a n n ę , czy nie jest a b y w y s ł a n n i c z k ą d i a b ł a ) , p r z y b y w a j ą c a nie najduje w h i s t o r i i jest więc innego rodzaju, n i ż p o r z ą d e k i s t o t n y wiadomo z czyjego poduszczenia Ł b y r o z p o z n a ć w ł a d c ę i prze­ dla h i s t o r y k a . P o m i m o t o jestem przekonany, iż g d y b y w y d a ­ p o w i e d z i e ć m u p r z y s z ł o ś ć . Poza t y m j e d n a k samo p r z e c i w i e ń s t w a . rzenia w C h i n o n m i a ł y b y ć nieprawdziwe, K a r o l V I nie b y ł b y T a m t e n b y ł , , v i r abjectissimus", J o a n n a jest m ł o d ą d z i e w c z y n ą s z a l e ń c e m . Po p r o s t u jogo s z a l e ń s t w o nie b y ł o b y w t e d y h i s t o r i i n a d k t ó r e j n a d p r z y r o d z o n ą p i ę k n o ś c i ą r o z w o d z i się c a ł a F r a n c j a ; potrzebne. N i e m i a ł o b y sensu. Tymczasem i s t o t ą r z o c z y w i s t o ś c i t a m t e n energicznego k r ó l a s k a z a ł na o b ł ą k a ń c z y letarg, t a prze­ jest sens. ciwnie — tchnie e n e r g i ę w k r ó l a p o g r ą ż o n e g o w letargu. Jest w t y m g ł ę b o k a , m i t y c z n a konsekwencja. Człowiek z lasu jest P r o s z ę w i ę c J a n a Baszkiewicza o sprostowanie jednego z d w o j ­ ga. P R Z Y P I S Y 1 G. B o r d o n o v e , Les rois qui ont fait la France. Les Vulois, t . I . Charles V; t . I I . Charles VII, Paris 1985 F . A u t r a n d , Charles VI, Paris 1986 J . L e Goff, Kultura średniowiecznej Europy, W - w a 1970, s. 272 1 4 5 1 6 3 7 8 M . B l o c h , Les rois thaumaturges, Paris 1924 J . D o l u m e a u , Le pćchć et la peur, Paris 1983, s. 102—103 P h . Aries, L'homme devant la mart, Paris 1977, s. 109 J . Baszkiewicz, Historia Francji, W - w a 1978, s. 168 t a m ż e , s. 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19cb3a2df7cbceeab9414d0f6d89e4eb.pdf e4812b6f48e9d07bb1dc59fd27630b41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3177 Title A name given to the resource Z zapisków etnologa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.71-73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Z A P I S K Ó W E T N O L O G A LIST LUDWIKA STOMMY Z PARYŻA DO REDAKCJI WYSŁANY A OPATRZONY TYTUŁEM: SŁOŃ A SPRAWA ETNOLOGII 2 maja 1982, p r z y l ą d e k B e g er V i i , godzina 11,30. F a l a A t l a n t y k u zapada s i ę w p r z y b r z e ż n e j skale. Zlany w o d ą szaro-czerń kamienia o ż y w a n a c h w i l ę migotem kolorowych słonecz­ n y c h w ę ż o w i s k . L e c z oto woda, jakby z w n ę t r z a s k a ł y , powraca wirami pian u b i e r a j ą c y c h g ł a z y w stargany fartuch bieli. Grzbiet kamienia wysuwa s i ę spod nich w głębokiej czerni popielejącej natychmiast w s ł o ń c u . Kolejna fala jest większa i kładzie się skosem n a szarym tle. S k a ł a znika z u p e ł n i e pod niebiesko-zielo­ nym naporom, by powrócić niespodziewanie w r o z b ł y s k u gasną­ cej j a s n o ś c i . I z n ó w k ł ę b o w i s k o oceanu z g r a n a t o w i a ł e g o teraz od zasłaniającego słońce białego o b ł o k u zabiera ś w i a t ł o z rafy. Lecz wiatr spycha c h m u r k ę z l e w a j ą c morze i brzeg w jedno okamgnienne olśnienie. Potem znowu czerń z bielą i b ł ę k i t e m , z ł o t o , z i e l e ń i srebrne odbicia drobin kwarcu n a chropowatej skórze kamieni... Ocean jest zielony ? Ooean jest niebieski ? Nieprawda, ocean nie jest zielony. Nieprawda, ocean nie jest niebieski. Ocean jest z ł o t y ? Nieprawda, ocean nie jest z ł o t y . Ocean jest czarny? Nieprawda, ocean nie jost czarny. Ocean jest i zielony i niebieski i z ł o t y i czarny i zielono-złoto-czarny i niebiesko-czarno-zielony i tysiąca jeszcze kolorów. Ale nie jest t e ż ocean s y n t e z ą barw. Oceanem s ą również jego zapachy, jogo wilgocie, jego o d g ł o s y . . . Natura oceanu jest tajem­ nicza, wieloraka i wszelka. J e s t nieopisywalna. K u l t u r a — p o w i a d a j ą ewolucjoniści (a implicite również i funkcjonaliści) — jest wynikiem poznawania i oswajania natury przez c z ł o w i e k a . N a czym jednak polega ludzkie poznawanie i oswajanie natury ? — Przede wszystkim, przed jakimikolwiek innymi d z i a ł a n i a m i , n a nazywaniu i ustanawianiu relacji m i ę d z y nazwanym. Ocean nigdy nio stanie się obiektem kultury; ele­ mentem dziedzictwa kulturowego s ą natomiast jego przedsta­ wienia. Ocean zielony, ocean niebieski, ocean z ł o t y , ocean czarny. Opisy nieopisywalnego. r Godzina 14,30. Szosą wijącą s i ę po skarpie półw5 spu Quiberon jedziemy w kierunku Port Louis. K a s e t a Charles Dumont i r ó w n y szum silnika głuszą o d g ł o s y fal, s m r ó d p e t ó w z niedom­ k n i ę t e j popielniczki tłumi skutecznie wszolkie powiewy morza. Ocean za oknami zmienia s i ę w jednowymiarowy landschaft. „ Z a w s z e m y ś l a ł a m , że w i d o k ó w k i znad Atlantyku s ą podkolorowywane — m ó w i E w a — to wręcz nie do w y o b r a ż e n i a , ż e ooean jest taki niebieski..." Catherine i Marek p o t a k u j ą . Zgadza­ my się wszyscy. Ocean jest niebieski? Nieprawda; ocean nie jest niebieski. Owszem, nie jest niebieskie to niejasne, intymne prze­ czucie oceanu, zaduma jego tajemnicy, k t ó r ą k a ż d e z nas z osobna uwozi ze s o b ą po serpentynach Quiberon. Ale skonstatowano w s z a k ż e słusznie w p o d r ę c z n i k a c h , żo „ e l e m e n t e m kultury jest to tylko, co z o s t a ł o społecznie zobiektywizowane" (Czarnowski). Społecznie zobiektywizowane, a więc przekazane. Przekazane, a w i ę c nazwane i opisane. Opisane nieopisywalne. A więc jednak ocean jest niebieski. Niebieska jest kultura oceanu n a p r z y l ą d k u Beg er V i i . Nazywanie i ustanawianie relacji m i ę d z y nazwanym, to nic innego j a k r o z k a w a ł k o w y w a n i e ciągłego, ustatycznianie dynamicz­ nego, dzielenie niepodzielnego, opisywanie nieopisywalnego. O w o i „ p o z n a w a n i e ś w i a t a " , w ł ą c z a n i e go do kultury jest więc w swojej istocie aktem par excellence kreatywnym. J e s t o d l e g ł y m od realizmu stwarzaniem ś w i a t a całkowicie n a nowo. Nie jest poznawaniem w sensie zbliżania się do j ą d r a tajemnicy, ale po­ w o ł y w a n i e m do ż y c i a , kodyfikowaniem i p o r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest b y ć m o ż e takim, jakim jest; ale napewno nie jest takim, jakim jest gdziekolwiek i kiedykolwiek przedsta­ wiony. Dlatego t e ż ś w i a t jakim jest nio jest i b y ć nie m o ż e przed­ miotem refloksji antropologicznej czy etnologicznej. Godzina 21,00. J u ż za Mont S t . Michel. Zapada zmrok. Do P a r y ż a jeszcze ok. 3G0 km. Mniej więcej M y ś l e n i c e — W a r s z a ­ wa. Kolejne kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w . „ N o , to j e s t e ś m y j u ż w Krakowie —- rzucam znad kierownicy do Marka — zaraz wjedziemy n a Most D ę b n i c k i . . . " „Co to jest Most T ć p n i t z k i — pyta Catherine —- czy w y ciągle musicie b y ć tacy nostalgiczni?" J a k ż e joj w y t ł u m a c z y ć , że K r a k ó w wspomniany koło Fougeres nie m a tym razem nic w s p ó l n e g o z n o s t a l g i ą ; że jest po to prostu kwestia p r z y k ł a d a n i a skali, p o r z ą d k o w a n i a nieznanego p o d ł u g znanego. Ale skala zawodzi. Przed L a v a l w j e ż d ż a m y bowiem n a a u t o s t r a d ę A 11. R ó w n i e ż nasz F o r d różni s i ę parametrami technicznymi od F i a t a 126p. Po n i e c a ł y c h trzech godzinach P a ­ ryż. 300 k m z L a v a l do P a r y ż a o k a z a ł o się n i e p o r ó w n y w a l n i e k r ó t s z e od 300 kin z K r a k o w a do Warszawy. G d y m i a ł e m siedem lat trasa z ulicy Czarnowiejskiej w Krakowie (nr 30) do kościoła SS. Sercanek (gdzie b y w a ł e m ministrantem) w y d a w a ł a mi s i ę uciążliwie długa. Dzisiaj tych paru k r o k ó w spaceru w ł a ś c i w i e nie z a u w a ż a m . L O T - e m bliżej głosi slogan reklamowy. I oczy­ w i ś c i e , ż e (od czego bliżej?) bliżej. Nawet więc kategorie przestrzenne t a k o c z y w i ś c i e z pozoru wymierne i obiektywne o k a z u j ą s i ę co chwila w z g l ę d n e , zrelatywizowane społecznie, historycznie, czy ekonomicznie (Ford a 126p). Ale zasada zachowania struktury s p o ł e c z n e j wyklucza relatywizm p o j ę c i o w y . Mamy więc ustalone „ b l i s k o " i „ d a l e k o " , mamy nasze u ś w i ę c o n e kilometry. N a kamiennym słupie koło P K i N w Warszawie wyryto cyfry obrazujące odległość w kilo­ metrach do p o s z c z e g ó l n y c h europejskich metropolii. Okazuje się, że np. do Kopenhagi jest Warszawiakowi dwa razy bliżej, n i ż do Sofii... Warszawska ulica ochrzciła ten miernik r z e c z y w i s t o ś c i „ S ł u p e m Ś m i e c h u " . Oto perspektywa prawdziwie antropolo­ giczna. N a ulice, uczeni w p i ś m i e ! Geodeta m a o b o w i ą z e k t w o r z y ć swoje konstrukcje w oparciu o rzędy metrycznych w s k a ź n i k ó w ; b y ł b y nierzetelny, gdyby l e k c e w a ż y ł je sobie. K s i ą d z winien o d w o ł y w a ć się do objawienia; b y ł b y m a ł o w i e r n y r e l a t y w i z u j ą c wskazania moralne i s p o ł e c z n e Pisma Ś w i ę t e g o . . . D o m e n ą antropologa jest — j a k wiemy — ó w akt t w ó r c z y ś w i a d o m o ś c i zbiorowej p o k o l e ń , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą . Ó w skodyfikowany mit r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć kulturą. Mit z a ś ze swoj natury jest dowolnyjednostronny, w z g l ę d n y . Dopiero chimeryczna akceptacja spo, łeczna wciela go w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . W prze­ c i w i e ń s t w i e więc do sytuacji k s i ę d z a lub geodety, etnolog z a ­ p r z e c z y ł by swojemu p o w o ł a n i u , gdyby uznał za n a r z ę d z i a ba­ dawcze „ z o b i e k t y w i z o w a n o miary", „ ś w i ę t e prawa", „ p a r a ­ dygmat natury ludzkiej", „ p r a w d y objawione", „ n i e b i e s k o ś ć oceanu".,. T a k , w ó w o z a s p r z e s t a ł b y b y ć etnologiem. 71 I �Godzina 1,45. Fontenay le Floury. W p ó ł m r o k u w s ł u c h u j e się we w ł o s k i akcent Catherine i półfrancuszczyznę Marka. Zmę­ xions et Maximes" (1746) — „ p r a w d z i w e p r ó b y miłości". czona wymiana w r a ż e ń . J e s t już 3 m a j a , w i ę c w szkle butelek W c i ą ż Fontenay le Fleury. Noc. Godzina trzecia, a m o ż e odbijają się pomieszane obrazy z Bretanii, z Mont St. Michel i czwarta (nio p ó ź n i e j , bo o p i ą t e j ś w i t a ) . Catherine już śpi. L a s i z kraju. S t a n i s ł a w M a ł a c h o w s k i p r z e c h a d z a j ą c y się po Breście. oddycha za oknem. I tylko od czasu do czasu odległe narastanie Bretania z a p a m i ę t a n a przez Catherine nabiera chwilami kolo­ i zacichanie p o c i ą g ó w na linii P a r y ż — R o u e n lub Caen (w Mantes r y t u P i a z z a Navona. TJ M a r k a s k a ł y A t l a n t y k u wypisz wymaluj linia się rozdziela). Rouen? Caen? Mantes? A co mnie to obcho­ z Doliny P i ę c i u S t a w ó w . . . T a k różne relacje z tej samej drogi. dzi ? Przecież jadą te pociągi do k r a j u , na W y s p ę W i e l k a n o c n ą , T a k różne Bretanie. Catherine inna niż moja, moja inna niż do Bruxeli — gdzie p o z n a ł e m ś l i c z n ą P e r u w i a n k ę , jadę nimi Marka, Marka inna n i ż Catherine, moja inna niż Catherine, Marka z rodzicami gdziekolwiek, do Wenecji z m o j ą b y ł ą ż o n ą , do Per- inna niż moja, Catherine inna niż Marka. nambuco z J a c k i e m , do Hong K o n g u z m o j ą ż o n ą przyszłą, do Etnologia n a r o d z i ł a się z fascynacji innością, ze spotkania z k u l t u r ą inną n i ż moja. Trzeba jednak b y ł o prawie wieku do­ ś w i a d c z e ń , by ta i n n o ś ć s t a ł a się obustronna, by etnologia wyz­ Caracas z zaprzyszłą, do Marienbadu na starość. Do P a r y ż a nie, bo P a r y ż na c o d z i e ń i za blisko. Catherine już ś p i , więc — aplikując konsekwentnie definicję b y ł a się z ł u d n e g o przekonania o irracjonalności tego, co inne niż Czarnowskiego moje. Moje normy, wierzenia, obyczaje, prawa s ą inne n i ż twoje; niezobiektywizowane, twoje inne n i ż moje. Moje s ą niekoherentne, a w i ę c „irracjo­ kowania niniejszego) nie s t a n ą się elementem kultury. P o z o s t a n ą nalne" w systemie twojej kultury; twoje w systemie mojej. jednostkowym, Twoje i moje tak samo się m a j ą do owej „ p r a w d z i w e j i racjo­ jednak s k ą d i n ą d , że te moje marzenia n a szynach nie są orygi­ nalnej r z e c z y w i s t o ś c i " z pozytywistycznych m a r z e ń . T a k samo, nalne, że dzielę je z moim t a t ą , z m o j ą b y ł ą ż o n ą (Torzym), ze czyli nijak. znajomymi i nieznajomymi... „ K u l t u r a jest systemem dowolnie Współczesna etnologia z r e z y g n o w a ł a na zawsze — moje nocne pociągi pozostają społecznie a zatem (przynajmniej do chwili wydru­ ulotnym omamem. Teoretycznie tak. Wiem z wiary w hierarchię i r a c j o n a l n o ś ć kultur. A że w c i ą ż , n a pery­ dobranych feriach dyscypliny, znajdują się i z n a j d o w a ć się b ę d ą mierniczy poprzez uspołecznienie staje się o b o w i ą z u j ą c y " . I gdzie tu miejsce racjonalności np. „ p r a k t y k ludowych?" — T a k a sama dobra na moje nie skodyfikowane zabawa, j a k k a ż d a inna. Lepienie b a ł w a n ó w z niegdysiejszych śniegów. i zestawionych opozycji, których układ dopiero i n i e u s p o ł e c z n i o n e pociągi ? — Wbrew pozorom pytanie to nie wyznacza rozdroża współ­ czesnej etnologii. Tablice Mendelejewa kultury zawierają w s z a k ż e Rezygnacja z wiary w u p r z y w i l e j o w a n ą p o z y c j ę kultury; uznanie swojego w ł a s n e g o myślenia i własnej postępowania m n o g o ś ć relacji potencjalnych. R e l a c j i , które m o g ą nie z n a j d o w a ć zobiektywizowanych społecznie manifestacji, są jednak — za taki sam przedmiot analizy etnologicznej, j a k w przypadku c h o ć b y jako antytezy jego reguł —• implicite zawarte w systemie. m i e s z k a ń c a Wysp Dziewiczych, a nawet Poznaniaka (!), pocią­ K u l t u r a rzuca ga w s z a k ż e za s o b ą i p o c i ą g a ć musi dwie nieuchronne, a ściśle i t ę s k n o t . Etnologia m a r z e ń to w ł a ś c i w i e antyetnologia, ze sobą z w i ą z a n e , z w i ą z a n a b y ł a b y ściśle z ludzkim pragnieniem zrzucenia tego konsekwencje: 1. „ A l e Świętości nie szargać bo trza, ż e b y ś w i ę t e b y ł y " . . . swój c i e ń — c i e ń uczuć, m a r z e ń , niewygodnego gorsetu, j a k i m s t a w a ć się musi koszmarów gdyż uspołeczniony, Otóż nie u z n a j ą c y prawdy w „niebieskości oceanu" etnolog musi a więo już o b o w i ą z u j ą c y f a ł s z y w y ś w i a t kultury, z takimi moimi b y ć w każdej chwili gotowy w ł a ś n i e do o w y c h ż e p o c i ą g a m i , które c z y m ż e s ą innym, j a k nie p o d ś w i a d o m ą chęcią społecznych świętości szargania. P a t r z ą c np. na ceremonię dekoracji orderem rekonstytuowania V i r t u t i Militari etnolog winien o c z y w i ś c i e znać burzliwo dzieje z kolei etnologia par excellence, w której odczucie braku otwiera tego odznaczenia zrodzonego w walkach pod Zieleńcami i na grobli m o ż l i w o ś ć z a u w a ż e n i a specyfiki boruszkowickiej, r o z u m i e ć w i ę c jego s y m b o l i k ę i w a r t o ś ć emocjo­ dotychczas w y d a w a ł o się samo przez s i ę z r o z u m i a ł e i z samej nalną. Nie m o ż e jednak ujść uwagi etnologa i ludyczny aspekt oiągłości przestrzeni. Etnologia tęsknot „ n a t u r y rzeczy" w y n i k ł e . Etnologia k o s z m a r ó w . . . N a c ó ż wyli­ (konwencjonalności) to tego, co order czać ? — W a ż n e jest, że również strefy owego cienia kultury, (to nie przez przypadek w y t w o r z y ł się zwyczaj o b m e d a ł o w y w a n i a jej a s p e k t ó w potencjalnych, d o s t ę p n e są w s p ó ł c z e ś n i e rozumianej z okazji urodzin, jubileuszy, czy przybycia w gości) pełni funkcję etnologii. Nie bez kozery p o s t u l o w a ł w i ę c J e r z y S. Wasilewski dyskretnej w Po śmierci wydarzenia, w którym męskiej najbardziej nawet biżuterii patetyozny (baretki są t u równoważnikiem Jablonexu naśladującego z a m k n i ę t e w sejfie kamienie). wędrować egzegezy p o w i e ś c i jeszcze nie napisanych. Żonie P o w i e ś c i nienapisane jeszcze ? D z i e ł a niestworzone ? — Ma­ k o l i ę i perfumy (dodają uroku), m ę ż o w i order i honoris causa larstwo jest w y o d r ę b n i e n i e m i ł ą c z e n i e m b a r w n i k ó w , oraz na­ (dodają powagi). R o z w a ż a n i e na temat: „ V i r t u t i Militari jako k ł a d a n i e m ich p o d ł u g pewnej zasady na p ł ó t n o . To prawda. Ale breloczek" nie powinno w i ę c przerażać etnologa. Nawet skutkiem tego w y o d r ę b n i a n i a , łączenia i n a k ł a d a n i a jest obraz. jeśli to będzie V i r t u t i Militari ze w s t ę g ą . W ł ą c z a n i e do kultury, to p o w o ł y w a n i e do ż y c i a , kodyfikowanie 2. Spojrzeć na siebie i swoje otoczenie jako na obiekt etno­ logiczny oznacza z a u w a ż e n i e w swoim, i otoczenia i p o s t ę p o w a n i u rzeczy tak samo „ p o t w o r n y c h , myśleniu bezsensownych i ś m i e s z n y c h " , j a k te, k t ó r e s p o s t r z e g a ł Erazer u l u d ó w tzw. „ p i e r w o t n y c h " . Z a u w a ż a n i e tego wszystkiego, czego z a u w a ż y ć i p o r z ą d k o w a n i e n a z w a ń . To t e ż prawda. Ale skutkiem tego p o w o ł a n i a , kodyfikowania i p o r z ą d k o w a n i a jest tkanka kultury w całej swojej wrażliwości. Znając obraz p r z e w i d z i e ć można w o g ó l n y m zarysie, jakie reakcje w y w o ł a on u w i d z ó w w określo­ n y m miejscu i czasie. Znając utajone mechanizmy kultury czy po prostu egocentrycznego przewidzieć m o ż n a w o g ó l n y m zarysie marzenia i lęki jej uczest­ p i e d e s t a ł u . Zejść w i ę c z tego p i e d e s t a ł u ! Czemuż to np. dziwaczne n i k ó w , j a k również powieści, które b ę d ą przez nich napisane. skróty Ale sztuka chętnie przekracza granice s z a l e ń s t w a . się nie da z europocentrycznego, wypisywano i wytłaczane na m o s i ę ż n y c h tabliczkach Szaleństwo przed naszymi nazwiskami (Prof, dr; J . E . ; W . P . ; Tow. Gen.; z a ś nie mieści się w ż a d n y m o g ó l n y m zarysie. Nie D r hab...) rozpatrywane m a j ą b y ć inaczej, niż b ę d ą c e takimi w i ę c p o w i e ś c i jeszcze nie napisane m o g ą s t a ć się przedmiotem samymi wyznacznikami pozycji społecznej ilość i kolor k o l c z y k ó w egzegezy antropologicznej. wszystkie I tak dopiero ze s z c z y t ó w aspiracji w nosie u W a t u s i ? P r z y j r z e ć s i ę wreszcie mitycznej u m o w n o ś c i dyscypliny w i d a ć jak na dłoni jej limity. R ó w n i e ż z tych ograni­ w ł a s n y c h pozycji, funkcji, s t r o j ó w (bada się s e m a n t y k ę s t r o j ó w c z e ń d o ś w i a d c z e n i a etnologicznego w i n n i ś m y ludowych, a garnitur pod m u c h ą to pies ?), t y t u ł ó w , s z a c u n k ó w , sobie s p r a w ę . dobitnie zdawać figur w ł ó ż k u , swoich g ł ę b o k i c h p r z e k o n a ń opartych na wpo­ O c z y w i ś c i e , m o ż n a się i łudzić. Fontenay le F l e u r y 20 m a j a jonych przez t r a d y c j ę , a obcyoh wielu innym kulturom, abstrak­ 1982. Poranna poczta. L i s t od Z b y s z k a Benedyktowicza z od­ c y j n y c h p o j ę c i a c h ; swoich p r z y z w y c z a j e ń , w y o b r a ż e ń o innych bitką i o p o r z ą d k u ś w i a t a ! Z kogo s i ę ś m i a ć ? — Ś m i a ć się z siebie -scjentystycznego jego a r t y k u ł u , który pomimo odstręczająco-poprawno- t y t u ł u c z y t a ł e m już parokrotnie. Z r a d o ś c i ą samych! Ale ś m i e c h to nie tylko to, co g ł ę b o k o różni n o w o c z e s n ą czytam na nowo. Ale s ą i w ą t p l i w o ś c i : cytat z Eliadego: „ H e n r y k etnografię Poincare z a p y t y w a ł nie bez ironii, czy przyrodnik, k t ó r y bada 72 i Ś m i e c h i kpina to również — j a k n a p i s a ł Vauvenargues w . R e f l e ­ od pozytywistycznej („człowieka od zwierza"). �słonia jedynie przez mikroskop, m o ż e s t w i e r d z i ć , że dostatecznie mikroskopu, swojego wzroku, lunety w której słonie m a ł e j a k p o z n a ł n a t u r ę tego zwierzęcia? Mikroskop odkrywa strukturę m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt... Twierdzenie z a ś , ż e „ t y l k o " jedna i mechanizm k o m ó r e k , które s ą identyczne dla wszystkich orga­ z tych skał ukażo nam słonia w jego n i e b y w a ł e j n i z m ó w w i e l o k o m ó r k o w y c h . Słoń jest n i e w ą t p l i w i e organizmem (Mickiewicz jako taki, a jak nie taki, to j a k i i dlaczego) bardziej wielokomórkowym. Ale czy tylko t y m ? W skali mikroskopu jakotakości niż niebezpiecznym totalitaryzmem metodologicznym, m o ż n a by się z a s t a n a w i a ć nad o d p o w i e d z i ą . W skali wzroku prostu ludzkim z ł u d z e n i e m ludzkiego, k t ó r y przynajmniej dostrzega w słoniu zjawisko zoo­ tajemnicy. Słoń nie jest ani zwinny, a n i niezgrabny, ani szary, logiczne, nie m a j u ż miejsca n a w ą t p l i w o ś c i . Podobnie zjawisko ani p ł o w y , ani potulny i p o s ł u s z n y , a n i dziki i z ł o ś l i w y . religijne u k a ż e się nam jako takie tylko w ó w c z a s (...), gdy będzie t a k o ś ć słonia jest nie tylko nieopisywalna; nie stanowi TÓwnież badane w skali religijnej". T a k , to b y ł b y klucz do furtki w i o d ą c e j przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń etnologa. Ż a d n a j a k o t a k o ś ć ! poza ograniczenia dyscypliny. To byłoby* panaceum... Niestety — wypowiedź Eliadego zawiera niedopuszczalne nadużycia. J e ż e l i bowiem zjawisko religijne badane m a b y ć w skali odwiecznym jest po docierania do jądra Jako- D o m e n ą etnologii jest natomiast słoń. nazwany. Jest o d l e g ł y od realizmu słoń stworzony na nowo. R ó ż n o słonie r ó ż n y c h kul­ tur. Słonie grasujące po sklepach z „Włocławkiem", słonie religijnej, to i odpowiednio słoń badany b y ć winien w skali sło­ wspierające giob, standardowe słonie szare, niezgrabne i baaardzo niowej, a „ s k a l a wzroku ludzkiego" jest t u n i priczom. Po drugie: dużo, słonie Hannibala B a r k i , k t ó r y c h l ę k a ł y s i ę legie, słoń, cóż to znaczy „ j a k o t a k i " ? Słoń jakim jost k a ż d y widzi? Zaiste w k t ó r y m m i e s z k a ł Gavroehe, słonie a sprawa polska. Słonie nie dane jest c z ł o w i e k o w i zgłębić słonia w słoniowej skali. D l a ­ nazwane, w ł ą c z o n e do kultury, słonie naszych t ę s k n o t i prze­ tego t e ż usiłując go poznać stara się p r z y k ł a d a ć skale r ó ż n o : rażeń... 73 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d0813ce2542bba4566f76400b328fba.pdf bf7c094745b29525832d22e354c8d186 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2987 Title A name given to the resource Jackowi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma JACKOWI należy s ł o n i k i — m a l e ń k i e i r ó ż o w e . . . Wybaczcie p a ń s t w o , ale c h y b a jako takiego, p o w i a d a fenomenolog. N i e m a s ł o n i „ j a k o t a k i c h " , P o w r ó ć m y jeszcze do t e o r i i s ł o n i a . S ł o n i a p o z n a w a ć sami rozumiocio, żo to wszystko a n i fenomenologa, a n i s t r u k - odpowiada s t r u k t u r a l i s t a , są. t y l k o t u r a l i s t y o b c h o d z i ć nio m o ż e . ż e n i a . Dlaczego s ł o ń m a Jacek Olędzki ich u s p o ł e c z n i o n o t r ą b ę ? — z a p y t y w a ł na (przynależność metodologiczna wyobra­ egzaminie nieokreślona) Dlatogo i z a r ó w n o fenomenolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a o k a z y w a l i się bozr a d n i wobec t a k p e r f i d n i e s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dla­ czego s ł o ń m a t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d d z i w i ł . S k ą d i n ą d f a k t o m jest jednak, że s ł o ń t r ą b ę r z e c z y w i ś c i e posiada. Ma duży słoniom a d r e s o w a ć się do Aleksandra D o m e n ą Jacka jest sztuka (jak j ą z w a ł , t a k j ą z w a ł — niomaly tu istniojo m ę t l i k terminologiczny) n a i w n a . r ó ż n i się ona o d s z t u k i o k r e ś l a n e j najczęściej również d w a k ł y z k o ś c i s ł o n i o w e j , o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo radziłbym Jackowskiego. fesjonalnej", Tym mianem iż o ilo t a druga realizuje n a j c z ę ś c i e j toorotyczne l u b o m i t u j e znaki, których zaś „pro­ założenia interpretacja pozo­ i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kolo, to spokoju nie stawiona zazna. P r z y j d ą swojej istocie o p o w i e ś c i ą . J a k o t a k a m o ż e b y ć o c z y w i ś c i e w y ­ fenomenolog zo s t r u k t u r a l i s t a , p o t o m joszczo zostaje o d b i o r c y , sztuka n a i w n a jest w najgłębszej t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodologiczna n i e o k r e ś l o n a ) i za­ dana n a ż e r s t r u k t u r a l i s t y i fenomenologa. J a c k o w s k i i n n ą w y ­ czną deliberować. b r a ł jednak W Afryce jest s ł o ń symbolem siły, p o m y ś l n o ś c i , d ł u g o w i e ­ dyrektywę metodologiczną. Postanowił opowieści po p r o s t u w y s ł u c h a ć . S ą s ł u c h a n i a i s ł u c h a n i a . P o m i ę d z y n i m i c z n o ś c i i m ą d r o ś c i , ale r ó w n i e ż g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y (u n i - s ł u c h a n i e r o z u m i o j ą c e jest s ł u c h a n i e m ogromnie r z a d k i m . N i e geryjskich niezgrabność w i e m , czy się Jacek z darem t y m u r o d z i ł , czy w y p r a c o w a ł go (słoń w sklepie z p o r c e l a n ą ) , w A z j i przeciwnie, w y c h w a l a się w mozole i w gruncie rzeczy niewiele m n i e to obchodzi. Czekam jego o s t r o ż n o ś ć i s t a b i l n o ś ć . S ą o s ł o n i a c h rozliczne p r z y s ł o w i a : t y l k o n a chwile, g d y o d k ł a d a swoje naiwne cacka i t o co u s ł y ­ Ibo). W E u r o p i o przypisuje m u się 1 „ K t o s ł o n i a na uczte. p r o s i , g ł ó d do d o m u w p r o w a d z a " , „ S ł o ń 2 3 m y s z y nie c h w y t a " , „ B u s z od s ł o n i a s i l n i e j s z y " , „ N i e h a ń b a 4 u c i o k a ć przed s ł o n i e m " , „ I s ł o ń p o ś l i z g n i e s i ę n a r ó ż y " 5 etc. szał : „ G ł o ś n o i dzieciom i sobie p o w t a r z a . A w i a t r kołysze zielonymi liśćmi S ł o ń wspiera glob, s ł o ń t r z y m a w t r ą b i e k o r o n ę , s ł o ń a sprawa I polska. S ł o ń t u i t a m . Słoń w y s ł u c h a n y i z r o z u m i a n y przostajo b y ć n i e z g r a b n ą A co na to s ł o ń ! ? Zapytywać c ę t k i ś w i a t ł a b i e g a j ą po t w a r z a c h . " 6 górą szarego m i ę s a . Staje się s ł o n i e m , do k t ó r e g o m a s i ę stosunek, słonia, jakim jest, s t a n o w i o c z y w i ś c i e próżny stajo się s ł o n i e m p o d m i o t o w y m . N i o znam się n a teoriach t y ­ t r u d . Słoń m a male oczka osadzone z p r z o d u . W i d o k od t y ł u c z ą c y c h się s z t u k i n a i w n e j . N i e p o t r a f i ę r o z r ó ż n i ć ucha R e i n - z a s ł a n i a j ą m u uszy. Co gorsze fussa od nosa K u n c z y ń s k i o j nie m a na świecie t a k dużego — Irackiej. Wiem natomiast iż d z i ę k i J a c k o w i dziwno Chajcowo p o t w o r y , szopki Pioluszcza- więc, j a k i m jest i n i g d y się nie dowie. Słoń nio d o m y ś l a się nawet, k o w e , kopie Ociepkowe że jest organizmem w i e l o k o m ó r k o w y m , bo k o m ó r k i — j a k na­ k7*asnoludy w t a r g n ę ł y nie t y l k o do mojego ż y c i a . Ze d o s t a l i ś m y p i s a ł E l i a d e — w i d a ć dopiero w m i k r o s k o p i e , a słoń m a za d u ż e o d e ń w prezoneio n o w y w v m i a r rzeczy. zwierciadła łapy, ż e b y się s ł o ń m ó g ł w n i m p r z e j r z e ć . S ł o ń nie w i e żeby manipulować tak subtelnym aparatem, Więckowo, widoczki Nikiforowe czy O c z y w i ś c i ? , o p o w i a d a j ą c , zmuszeni j e s t e ś m y do więc nazywania nie m o ż e sobie n a s t a w i ć o s t r o ś c i . P r z e c i ę t n y s ł o ń nie w i e t a k ż e , a w i ę c k l a s y f i k o w a n i a , do p r z e k ł a d a n i a z j ę z y k a na j ę z y k . Sta­ dlaczego m a t r ą b ę i n i g d y nie c z y t a ł F r e u d a . P y t a n i o „ a eo na je w i ę c Jacek przed t y m s a m y m p r o b l e m e m a d e k w a t n o ś c i , k t ó r y to s p ę d z a sen słoń" jest więc właściwie czystym przykładom retoryki, g d y ż z g ó r y w i a d o m o , że nie s ł y s z a ł o n nic o symbolach, ani fenomenologii, ż e w i ę c p o p r o s t u nie m a z n i m o c z y m g a d a ć . zapewne o p o w i e d z i e ć , ż e wczoraj p o d r a p a ł struktu­ się o t y m za k a ż d y m razem, k i o d y sam z n a l a z ł e m się w s y t u ­ się w gdy k o i ł a m n i e magia Jackowego s ł u c h a n i a . S ł u c h a n i a dobrego. buszu, że jego m ł o d a (studwudziestoletnia — u słoni t o s i ę ina­ czej liczy) kochanka p u ś c i ł a go k a n t e m , żo n a j p i ę k n i e j s z ą Goodenough'a, acji s ł o n i a — niowysluohanogo, ze s m u t k a m i na s ł o n i o w ą m i a r ę , B o co w ł a ś c i w i e m a s ł o ń do powiedzenia ? Mógłby z p o w i e k Levi—Straussa, r a l i s t y i fenomenologa. J a k go r o z w i ą z u j e ? — P r z e k o n y w a ł e m rzeką T o p r a w d a , że wprowadzenie do n a u k i p o j ę c i a d o b r o c i i to jeszcze dla zdefiniowania m o t o d y jest zabiegiem nio t y l k o r y ­ jest L u a n g w a (wprawdzie k u z y n wołi L i m p o p o , ale on się nio z y k o w n y m , ale przede w s z y s t k i m n a i w n y m , Lecz m o ż e t u w ł a ­ zna), ż e k i e d y n a d K i l i m a n d ż a r o błyszcza, g w i a z d y c h w y t a go ś n i e klucz do t a j e m n i c y ? M o ż e dla zrozumienia s z t u k i zwanej czasami j a k a ś cholerna, n i e w y t ł u m a c z a l n a t ę s k n o t a za n a i w n ą potrzobna b y ł a t a d o b r o ć , k t ó r ą t a k c z ę s t o z w y k l i ś m y innym, n i e s ł o n i o w y m ż y c i o m , że od czasu de czasu, wieczorem dopada r też za n a i w n ą p o c z y t y w a ć , a k t ó r a jest t a k w i e l k ą J a c k a s i ł ą ; go duszn3 strach przed c h o r o b ą , s t a r o ś c i ą , s a m o t n o ś c i ą i ś m i e r ­ S ł o n i pocieszeniom, s z t u k i n a j g ł ę b s z y m odczuciem, naszym nie­ c i ą , że n a j w s p a n i a l s z ą r z e c z ą na świecie s ą dopiero co narodzone spłaconym długiem. P R Z Y P I S Y 1 Nowa Księga przysłów polskich, "tamże Proverbes, sentences et maximes, ekie). 3 Warszawa 1972, t . 3, s. 321 4 5 Paris 1980, s. 469 (nigeryj- 6 t a m ż e , s. 237 (syjamskie), t a m ż e , s. 189 (perskie). Czoslaw Miłosz, Przy piwoniach, wers 10—12. 5 I �Stanisław Mossakowski ANTYCZNE I RENESANSOWE WZORY DEKORACJI WAWELSKIEJ „PORTA TRIUMPHALIS" Nie negując cześnie ogólnej pozostawiając do słuszności t y c h ideowych jakie b y ł y , względnie m o g ł y wianym dziołem przez wypowiedzi osobnego o m ó w i e n i a i jedno­ sprawę być, wiązane króla-fundatora oraz treści z oma­ projektującego a r t y s t ę , p r a g n ę z a j ą ć się t u t a j pochodzeniem m o t y w ó w boga­ tej dekoracji wawelskiego p o r t a l u , a w szczególności r o z p o z n a ć te z n i c h k t ó r e p o w s t a ł y , j a k się zdaje, w n a w i ą z a n i u do k o n k r e t n y o h dzieł s t a r o ż y t n y c h . J e ś l i p r z y j m i e m y , ż e zamierzeniem t w ó r c ó w b y ł o r z e c z y w i ś ­ cie naśladowanie na Wawelu form antycznej bramy trium­ falnej, to uproszczona redakcja j e j jednoprzelotowego schematu z p i l a s t r a m i zamiast k o l u m n , o trzonach w y p e ł n i o n y c h p ł a s k o ­ r z e ź b ą , bardzo l u ź n o n a w i ą z u j e do r z y m s k i c h ł u k ó w nych, p e w n ą analogię znajdując triumfal­ jedynie w pilastrowym łuku Septimiusza Sewera na r z y m s k i m F o r u m B o a r i u m , k t ó r y z n a n y jest p o d n a z w ą 1'Aroo degli A r g e n t a r i . * P o w t a r z a ona n a t o m i a s t rozpowszechniony j u ż p o d ó w c z a s W typ zakresie dekoracji stosunkowo renesansowego p o r t a l u . najodleglejsze od wzo­ r ó w a n t y c z n y c h s ą kandelabrowe o r n a m e n t y niewielkich p ł y c i n w ościeżach arkady, a t a k ż e p o m y s ł wypełnienia cokołów p i l a s t r a m i przez postacie a m o r k ó w - t a r o z o w n i k ó w , które pod tutaj t r z y m a j ą owalne tarcze z h e r b a m i P o l s k i i L i t w y ( i l . 1, 7). M o ­ t y w t e n s t a n o w i w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do t r a d y c j i j a k a u k s z t a ł ­ t o w a ł a się p o d konieo X V i na p o c z ą t k u X V I w i e k u w a r c h i ­ tektonicznych ków. 5 obramowaniach zwłaszcza rzymskich nagrob­ Poza a m o r k ó w , o r o z s t a w i o n y c h nogach i podniesionych s k r z y d ł a c h , a t a k ż e fizjonomia upodabniają je do jednego z d w ó c h p u t t ó w z t a r c z a m i h e r b o w y m i j a k i e p o w s t a ł y we renckim a 1613 warsztacie Benedetta da Rovezzano flo­ (między 1506 r . ) z przeznaczeniem dla mauzoleum ś w . J a n a Gwal- 6 b e r t a w B a d i a d i Passignano ( i l . 8 ) . N a t o m i a s t plastyczne k o ­ s m y k i i c h b u j n y c h w ł o s ó w z d a j ą się ł ą c z y ć cechy f r y z u r tycznych rzymskich posągów: młodocianego i A n t i n o u s a , p r z e c h o w y w a n y c h p o d ó w c z a s we F l o r e n c j i . formy draperii, pleców, charakterystycznie zdradzają znajomość rozwianej an­ „Oktawiana" na 7 Także wysokości podobnie p o t r a k t o w a n y c h szat postaci przedstawianych n a p ł a s k o r z e ź b a c h s t a r o ż y t n y c h , szcze­ Okazale obramowanie a r k a d y w e j ś c i a do k a p l i c y Zygmun- g ó l n i e s t u d i o w a n y c h przez a r t y s t ó w renesansowych. M a m t o w s k i e j , o detalach r z e ź b i a r s k i c h c z ę s t o m a ł o c z y t e l n y c h w s k u ­ m y ś l i z w ł a s z c z a p e r s o n i f i k a c j ę Lata t e k u b y t k ó w spowodowanych rozpadem n i e t r w a ł e g o k a m i e n i a sće C o n d ó w C h a n t i l l y piaskowcowego, się w R z y m i e ( i l . 9 ) . równocześnie słabo widoczne spoza laskowania wysokiej k r a t y z b r ą z u , w n i e w i e l k i m p n i u z w r a c a ł o d o t ą d u w a g ę badaczy ( i i . 1—3, gęstego t y l k o sto­ 7, 1 0 — l l ) . 1 Jego na z c o k o ł u kandelabra w M u - (1 w.n.e.), k t ó r y p i e r w o t n i e znajdował 8 R z y m s k i r o d o w ó d a n t y c z n y m a r ó w n i e ż p a r a k a p i t e l i ozdo­ bionych głowami b a r a n ó w , k t ó r y c h rogi stanowią zawieszenia schemat a r c h i t e k t o n i c z n y w postaci p a r y p i l a s t r ó w n i e o r t o d o k s y j - dla g i r l a n d y o w o c ó w u j ę t e j w s t ę g a m i . Jak nego p o r z ą d k u k o m p o z y t o w e g o , u s t a w i o n y c h n a w y s o k i c h n a i n n y m miejscu z a z n a c z y ć , ich rzadko s p o t y k a n a forma sta­ kołach i dźwigających belkowanie k o r y n c k i e z i m p o s t a m i osiach p o d p ó r , n a s u n ą ł n i e g d y ś L e c h o w i jarzenie z ł u k i e m t r i u m f a l n y m Kalinowskiemu o j e d n y m przelocie. j ą c do tego s p o s t r z e ż e n i a a u t o r p r a c y o w ą t k u 2 co­ na sko­ Nawiązu­ triumfalnym w t r e ś c i dekoracji b u d o w l i , J e r z y K o w a l c z y k , d o s z e d ł z k o l e i do w n i o s k u nej jest mauzoleum władcy-imperatora, k t ó r y b y ł „ c e s a r z e m w s w o i m k r ó l e s t w i e " (...). W z n a l a z ł y się geniusze c h w a ł y z p o c h o d n i a m i na łuków triumfalnych: króla, przyłuczach podobieństwo T y t u s a , T r a j a n a czy Septimusza Sewera w R z y m i e " a „ n a pilastrach... repertuar i n s t r u m e n t ó w i n a c z y ń t e l i d a t o w a n y c h na występującymi dnie o ł t a r z y okres wczesnego cesarstwa z często na da Sangallo. które rysował m.in. Ze s t a r o ż y t n o ś c i w z i ę t y jest t a k ż e nie w t ó r z o n y niomal t y l k o sam arkady lecz r ó w n i e ż ich specyficzna stylizacja, k t ó r ą J a n Antoniewicz po­ d o s ł o w n i e na wejściowoj ścianio w n ę t r z a k a p ­ wywodził z renesansowej rzeźby Bołoz padewskiej, a J u l i a n Pagaczewski z p ł a s k o r z e ź b Agostina d i Duccio w Perugii i w Rimini. n a ś l a d o w a n e j przez f i g u r ę po p r a w e j stronie, z o s t a ł a 3 motyw ( i l . 2—3), związanych z o b r z ę d e m triumfalnym...: panoplia, misy i dzbany, w kapitelach". wzglę­ Giuliano 9 u s k r z y d l o n y c h postaci w p r z y ł u c z a c h licy, kapi­ motywami postumentach k a n d e l a b r ó w , a n t y c z n y c h , dzieł tarcze z g ł o w ą M e d u z y , r o g i o b f i t o ś c i , g ł o w y b a r a n ó w , z w i e r z ą t ofiarnych okazję n o w i p o ł ą c z e n i e w z o r ó w z a c z e r p n i ę t y c h z pewnego t y p u że „ P o r t a l wejściowy w kształcie b r a m y triumfal­ zapowiedzią już miałem z 1 0 O g ó l n a k o m p o z y c j a lewej postaci, m n i o j udolnie płaskoraeźby zdobiącej lewe p r z y ł u c z e elewacji przejęta północnej . �P o r t a l k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : i i . 1. P o m i a r F . P o k u t y ń s k i e g o z r. 1865; i i . 2. F r a g m e n t części l e w e j ; i l . 3. F r a g m e n t części p r a w e j ł u k u K o n s t a n t y n a w R z y m i e , co jest widoczne z a r ó w n o w u k ł a ­ dzie szat j a k t e ż w u j ę c i u g ł o w y i t y p i e uczesania ( i l . 4 ) . wet owalne f o r m y szerokich r ę k a w ó w j a k i c h nie Na­ znajdujemy na reliefach ł u k u K o n s t a n t y n a (zbliżone do szarf k o r p u s y t a r c z o w n i k ó w na 1 1 Vendramin deł stylu Załozieckiego reliefów do poszukiwania w W e n e c j i 12 wawelskich ), stanowią d o b n y c h r ę k a w ó w postaci w p r z y ł u c z u p o r t y k u zwanej P o r t i c o dei Caccabari. R u i n y źró­ przetworzenie krypty toj antycznej po­ Balbi rzymskiej b u d o w l i , d z i ś j u ż nio i s t n i e j ą c e , znano s ą z ó w c z e s n y c h r y s u n k ó w Lata w R z y m i e , a obecnie znajduje się w zbiorach Palazzo dei Cons e r v a t o r i na K a p i t o l u ( i l . 5 ) . Trzony oplatających nagrobku doży Andrea — о к . г. 1495, dziele b r a c i L o m b a r d i c h — co n i e g d y ś s k ł o n i ł o Włodzimierza p ó ź n o a n t y c z n y ł u k z w a n y 1'Arco d i Portogallo p r z y v i a jak pilastrów 1 5 wewelekiej „porta triumphalis" zostały, j u ż m ó w i l i ś m y , w y p e ł n i o n o p ł a s k o r z e ź b a m i w formie wieszonych na wstęgach zestawów uzbrojenia (il. za­ 10—11). D e c y d u j ą c się na t a k ą d e k o r a c j ę p r o j e k t a n t k a p l i c y Zygmun­ towskiej n a w i ą z y w a ł m o ż e nie t y l e do s k r o m n y c h p ł a s k o r z e ź b panopliowych Argentari, na pilastrach fasady rzymskiego ГАгсо co do d z i e ł m u w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i c h n p . j a k portale a p a r t a m e n t ó w p a ł a c u książęcego w Urbino degli trzy (ok. 1472— m . i n . Giuliana da Sangallo, a i c h s t r u k t u r a i dekoracja szeroko 1482, zapewne A m b r o g i o B a r o c c i ) , w s p o m n i a n a P o r t a Capuana o d d z i a ł a ł y na r e n e s a n s o w ą s z t u k ę w ł o s k ą , w t y m na w N e a p o l u czy s z c z e g ó l n i e bliskie p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m , Bramantego i Rafaela. Figury i na bo z p a n o p l i a m i na t r z o n a c h p i l a s t r ó w , portale n e a p o l i t a ń s k i c h 13 przedstawione n a portyku krypty Z reguły trzymają twórczość rzymskich łukach triumfalnych B a l b i t o personifikacje V i c t o r i i one wojenne trofea n a długich (Nike). żerdziach, k a p l i c : r o d z i n y Carafa d i San Severino w kościele S. Domenico Maggiore (1508, 1512—1516, R o m o l o d i A n t o n i o da Senttignano) i r o d z i n y Teodosi w katedrze (pocz. X V I w . ) . 1 6 Wreszcie nie sztandary, w i e ń c e laurowe, p a l m y czy g i r l a n d y . T a k i e w ł a ś n i e , m o ż n a z a p o m n i e ć , że podobne dekoracje panopliowe znane j u ż wzorowane na były antycznych, trofea na żerdziach znalazły w r ę k a c h V i c t o r i i w p r z y ł u c z a c h P o r t a Capuana w wzniesionej z polecenia k r ó l a F e r r a n t e I się Neapolu, aragońskiego przez Giuliana d a Maiano (ok. r . 1484), jednej z najokazalszych rene­ sansowych b r a m tektonicznym triumfalnych, szczególnie bliskiej w ogólnym portalowi schemacie kaplicy archi­ Zygmun­ w Krakowie, wprowadzone przez Franciszka Florent- c z y k a n a p i l a s t r a c h niszy n a g r o b k a k r ó l a J a n a O l b r a c h t a i w o b r a m i e n i u jednego z o k i e n t z w . D o m u K r ó l o w e j (1502—1506). We mentów wszystkich t y c h starożytnego dziełach panoplia składają uzbrojonia rzymskiego 17 się z ele­ (oddawanych z m n i e j s z ą l u b w i ę k s z ą w i e r n o ś c i ą ) locz n a j c z ę ś c i e j przeplatane t o w s k i e j ( i l . 6 ) . ' * F i g u r y k r a k o w s k i e u n o s z ą j e d n a k nie trofea lecz zapalone pochodnie. E l e m e n t ten r ó w n i e ż m o ż n a wiązać d a t o r ó w ) . N i c więc dziwnego, żo nie u d a ł o się w ś r ó d n i c h odna­ są motywami współczesnymi, renesansowymi (m.in. herbami fun­ z o d d z i a ł y w a n i e m dzieł a n t y c z n y c h . M y ś l ę t u t a j nie t y l e o t a k leźć identycznego l u b podobnego j a k w k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j częstych na Geniusza Snu rzymskich (Somnus) sarkofagach lub Śmierci chłopięcych postaciach zestawu b r o n i s t a r o ż y t n e j , k t ó r a na z odwróconą pochodnią, szczególną erudycję lecz przede w s z y s t k i m o uskrzydlonej ż e ń s k i e j Aeternitas na płaskorzeźbie wyobrażającej personifikacji apoteozę wej Sabiny, ż o n y H a d r i a n a , dziele k t ó r e do r . 1662 naszym portalu zdradza antykwaryczno-archeologiczną. J u ż Jerzy Kowalczyk z w r ó c i ł u w a g ę na kolisty medalion cesarzo­ w i d o c z n y n a p ł a s k o r z e ź b i e lewogo p i l a s t r a ( i l . 10-b), z p r z e d zdobiło stawieniem t r i u m f u i m p e r a t o r a s i e d z ą c e g o na r y d w a n i e zaprze- �g n i ę t y m w p a r ę k o n i i s t w i e r d z i ł jego z w i ą z k i z p o d o b n y m i przed­ s t a w i e n i a m i na numizmatach rzymskich. Bliższe rozpoznanie t y c h z w i ą z k ó w u t r u d n i a j e d n a k s ł a b a c z y t e l n o ś ć zniszczonego reliefu. 18 Wzmiankowana przez tegoż autora ozdobna misa i dzban, w i d n i e j ą c e n a tej samej w y s o k o ś c i na pilastrze p r a w y m ( i l . 11-a), u j a w n i a j ą p o d o b i e ń s t w o do p r z e d s t a w i e ń r z y m s k i c h n a c z y ń o f i a r n y c h w y r z e ź b i o n y c h na m e t o p a c h nie i s t n i e j ą c y c h j u ż dzisiaj s z c z ą t k ó w Basilica A e m i l i a na F o r u m R o m a n u m , studio­ w a n y c h m . i n . przez Giuliana da S a n g a l l o z I 19 oraz na sarkofagu w.n.e., n i e g d y ś w zbiorach rzymskiego Palazzo Cafarelli (obecnie w Berlinie), b ę d ą c y c h p r z e d m i o t o m r y s u n k u w kode­ ksie E e k u r i a l s k i m . Łatwiejsze do 20 rozpoznania eharaktorze m i l i t a r n y m . są pierwowzory Nałoży przy t y m motywów zaznaczyć, że o po­ w t a r z a j ą się one t y l k o w y j ą t k o w o . Oba p i l a s t r y r ó ż n i c u j o t a k ż e f a k t , iż w ś r ó d p a n o p l i i lewego i g r a j ą nagie p u t t a u j ę t o w uroz­ I I . 4. V i c t o r i a , p ł a s k o r z e ź b a z łuku Konstantyna w Rzymie m a i c o n y c h p o l a c h i p o d t r z y m u j ą c e rozwiane k o ń c o szarf, czogo b r a k na pilastrze j ' r a w y m . M i m o to p ł a s k o r z e ź b y obu p i l a s t r ó w zachowują równowagę kompozycyjną, siedom n i e m a l r ó w n y c h c z ę ś c i . 21 gufrowanymi na szarfami, które dając się p o d z i e l i ć na S ą one p o w i ą z a n o o z d o b n y m i pilastrze l e w y m trzyma ustach l i ś c i a s t y maszkaron (z g a t u n k u t y c h jakie pod s z t u k i r z y m s k i e j — z w ł a s z c z a dekoracji w wpływem wewnętrznych gzym­ s ó w ł u k u Septimiusza Sewera na F o r u m R o m a n u m — rozpo­ 22 w s z e c h n i ł y się w ornamontyco nio t y l k o pilastrze p r a w y m zawieszone s ą na renesansowej, ) muszli ujętej a przez na parę delfinów. Rozpoznanie antycznych perwowzorów naszych panoplii u ł a t w i a f a k t , że w g r ę wchodzi, j a k się zdaj o, policzalna g r u p a dzieł p l a s t y k i r z y m s k i e j okresu cesarstwa, k t ó r e b y ł y s z c z e g ó ­ ł o w o studiowane przoz a r t y s t ó w p r z e ł o m u X V i X V I wieku. W czworobocznych f i ­ t y m kontekścio nałoży wymienić parę larów z czasów Domicjana, bniej z t z w . A r m i l u s t r i u m na Rzymianie składali poświęcony obecnie we florenckich pochodzących Awentynie, oręż najprawdopodo­ budowli, w ( i l . 12). której Przechowywane U f f i z i a c l i , f i l a r y te z n a j d o w a ł y się pier­ w o t n i e , co n a j m n i e j o d k o ń c a S. Sabina na A w e n t y n i e . X V stlucia, w p o b l i ż u kościoła B o k i każdogo z nich wypełniają pła­ s k o r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e o k o ł o 1450 r o z m a i t y c h o k a z ó w b r o n i d a j ą c y c h się p o d z i e l i ć na znano wielu a r t y s t o m 106 t y p ó w . R z e ź b y t o b y ł y dobrzo renesansowym. 23 Przorysy fragmontów ich dekoracji znajdujemy m . i n . na k a r t a c h t z w . kodoksu kurialskiego, w z o r n i k a w warsztacie używanego Sangallo, i (w l u s t r z a n y m odbiciu) na m i e d z i o r y t a c h niego A n t o n i a da Brescia ( i l . 1 3 ) . Pośród Es- Giuliana da Giovan- 24 masy uzbrojonia j a k i e zostało tam przedstawione z ł a t w o ś c i ą m o ż n a o d n a l e ź ć szereg o k a z ó w , k t ó r e w wersji nieco przestylizowanej I I . 5. Apoteoza cesarzowej Sabiny z 1'Arco d i Portogallo w R z y m i e znalazły się również na pilastrach wawel­ skiej „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . Są to przede w s z y s t k i m : zbrojo t y p u torsowego z charakterystycznie z w i ą z a n ą p r z e p a s k ą (L-3, P-7), znane z r e s z t ą t a k ż e z p r z e d s t a w i o ń na roliefach z c z a s ó w T r a j a n a umieszczonych w ł u k u K o n s t a n t y n a i z 2 ' l a s k o r z e ź b y dzącej z nieistniejącego pocho­ j u ż ł u k u M a r k a Aureliusza, przenie­ sionej przez Leona X w r. 1515 z k o ś c i o ł a S. M a r t i n a n a K a p i ­ tol; 2 5 owalne tarcze zdobne o r n a m e n t o m p a l m e t o w y m z ro- zotą l u b g ł o w ą S ł o ń c a p o ś r o d k u (L-5, P - 5 ) ; d e k o r a c j ą w formie liści l a u r u ( P - 7 ) ; 27 2 6 kolisto tarcze z tarczo z g ł o w a m i M e d u z y (L-6, P-2), c h o c i a ż nie t a k ostro z a k o ń c z o n o j a k na w y g i ę t e tarcze p r o s t o k ą t n e ( s c u t u m ; L - 5 ) ; dzwonie, wąskiej ochronie p o l i c z k ó w 2 9 Wawolu, 2 8 hełmy o półkolistym i wygiętym nakarczku, czasem zdobne s k r z y d ł a m i p t a k ó w ( L - 7 , P-4, P-6); wreszcie pro­ s t o k ą t n e k o ł c z a n y ze s t r z a ł a m i ( m . i n . L-,'ł) i k r ó t k i e paradne miecze o zoomorficznycli r ę k o j e ś c i a c h (element bodaj n a j c z ę s t s z y w dekoracji p i l a s t r ó w wawelskich) oraz k r z y w o kordy i topory (L-4). Bardziej s k o m p l i k o w a n ą g e n e z ę u j a w n i a j ą t y m nakarezku, opatrzone z p r z o d u m a s k ą hełmy o wygię­ antropomorficzną. M o ż n a się d o m y ś l a ć , że ta forma h e ł m u na naszym reliefie (L-2) I I . 6. G. da M a i a n o , P o r t a Capuana w N e a p o l u to w y n i k przestylizowania p i ę k n e g o h e ł m u j a k i widnieje na zna- �I I . 7. A m o r e k - t a r c z o w n i k z lewego c o k o ł u p o r t a l u k a p l i c y Z y g ­ m u n t o w s k i e j ; i l . 8. B . da Rovezzano, a m o r e k - t a r c z o w n i k z k o ś ­ cioła w B a d i a d i Passignano; i l . 9. Personifikacja l a t a z c o k o ł u kandelabra w M u s ó e C o n d ó w C h a n t i l l y . R y s u n e k z Codex Coburgensis ( f i . 134), fragment nej p l a s k o r z e ź b i o rzymskiego sarkofagu ze s c e n ą z d z i e j ó w A c h i llosa, w m o n t o w a n e j n i e g d y ś w b o k s c h o d ó w k o ś c i o ł a S. i n Aracoeli w R z y m i e (obecnie w W o b u r n A b b e y ) , częstych studiów artystów ronosansowach. 30 Maria przedmiotu Osobną uwagę zwraca h e ł m z b l i ż o n e g o t y p u ozdobiony g ł o w ą b a r a n i ą na karczku i wspaniałym skiego sfinksa pióropuszem w s p a r t y m na na- figurze żeń­ ( P - l ) . P i ó r o p u s z t a k i w y w o d z i się — j a k wia­ domo •—• z h e ł m u p o s ą g u A t e n y Parthenos Fidiasza (Pauza- niasz, I , 24, 5). N a ś l a d o w a ł go m . i n . h e ł m r z e ź b y Marsa TJłtora w świątyni na rzymskim Forum Augusta, znanej od końca X V w i e k u d z i ę k i replice (obecnie na K a p i t o l u ) u w a ż a n e j p o d ­ ówczas za wizorunek Pyrrusa. 31 Równoczośnie pióropuszami na sfinksie ozdabiali RzjTnianie szczególnie c z ę s t o innego nieco kształtu hełmy (pozbawione masek), k t ó r e a t r y b u t e m personifikacji stały się niemal R z y m u . Tak właśnie wyglądają h e ł m y bogini R o m y na reliefach z c z a s ó w Trajana i M a r k a Aureliusza, wmontowanych wtórnie w łuk Konstantyna, 3 2 i t a k prezentuje się jej h e ł m na p i ę k n e j p ł a s k o r z e ź b i e c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, k t ó r a skoro musiała dostarczyła działającemu w być wzoru latach c h y b a znana monogramiścio 1500—1506 w omawianej I.B., (il. 14—15). epoce rytownikowi 33 Personifi­ k a c j a R z y m u w y o b r a ż o n a na jego miedziorycie m a h e ł m szcze­ g ó l n i e b l i s k i w a w e l s k i e m u , bo ozdobiony z p r z o d u m a s k ą , a na n a k a r c z k u g ł o w ą barana. B y ć m o ż e iż nasz a r t y s t a p o s ł u ż y ł się w ł a ś n i e t y m sztychem. I ��figury puttów-amorków (il. 16). welski zaczerpnął sowej p o m y s ł unikalny 33 w wyobrażenia Stąd być może artysta dekoracyjnej puttów rzeźbie igrających wa­ renesan­ między pano- p l i a m i lewego p i l a s t r a . M o g ł y go do tego d o d a t k o w o skłonić także płaskorzeźby niektórych rzymskich sarkofagów nych, takie jak ta odrysowana w kodeksie E s k u r i a l s k i m ( f o l . 44 verso), p o d ó w c z a s z n a j d u j ą c a antycz­ się w k o ś c i e l e Santa Cecilia w R z y m i e (obecnie w B r i t i s h Museum) gdzie g r u p a a m o r k ó w b a w i s i ę c z ę ś c i a m i uzbrojenia dla zaznaczenia, iż n a w e t Mars ulec m u s i p o t ę d z e m i ł o ś c i ( i l . 1 8 ) . Większość motywów 36 panopliowych występujących na pi- lastrach p o r t a l u powraca jeszcze w p a r t i a c h d e k o r a c j i s t r o n y zewnętrznej i wnętrza kaplicy podejmujących ciowy z a p o c z ą t k o w a n y przez „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . wątek 3 7 treś­ Na zewnątrz m o t y w y te z n a j d u j e m y w o ś c i e ż a c h i p r z y ł u c z a c h o k i e n t a m b u r u . W e w n ę t r z u n a t o m i a s t s t a n o w i ą one g ł ó w n y s k ł a d n i k dekora­ 3 8 c j i czterech s p o ś r ó d p ł a s k o r z e ź b strefy c o k o ł o w e j , w s z y s t k i c h par w ą s k i c h p ł y c i n z d o b i ą c y c h ościeża a r k a d , czterech p i l a s t r ó w wnętrza tamburu, 23). 4 0 3 9 oraz s z e ś c i u p r z y ł u c z y o k i e n n y c h ( i l . 20, 22, N a cokołach i pilastrach m o t y w y panopliowe są najczęściej zawieszone m i ę d z y p ę k a m i o w o c ó w , co o p r ó c z posiadania od­ p o w i e d n i k ó w w ó w c z e s n e j r z e ź b i e dekoracyjnej, b y tylko ścianę wejściową biblioteki wspomnieć Piccolominich s i e n e ń s k i e j (ok. 1615, zapewne Lorenzo Marcina), 43 się r ó w n i e ż z p l a s t y k i antycznej . Repertuar w katedrze 4 1 wywodzi występujących t u p a n o p l i ó w n i e m a l nie odbiega o d tego, k t ó r y z n a m y z deko­ r a c j i p o r t a l u . C z ę s t o , z w ł a s z c z a na z e w n ą t r z k a p l i c y , elementy uzbrojenia antycznego s ą uproszczone i przestylizowane. No­ w y c h wprowadzono niewiole. N a l e ż ą do n i c h : h e l m z p i ó r o p u ­ szem w t y p i e h e ł m ó w p r e t o r i a ń s k i c h , n i e k i e d y w ujęoiu en ce, 43 fa­ h e ł m ozdobiony r o g a m i barana — a t r y b u t e m boga A m o n a wiązanym także z Aleksandrem cza o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h 4 5 Wielkim, 4 4 prostokątna i t z w . tarcza A m a z o n e k . 46 tar­ Wszystkie one z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y t a k ż e ze s z t u k i a n t y c z n e j . W sumie c a ł y a p a r a t m o t y w ó w p a n o p l i o w y c h zastosowany lud w П . 10, P ł a s k o r z e ź b y lewego p i l a s t r a a. m o t y w y L - l , b. m o t y w y L - 4 , c. m o t y w y L - 5 , (i. m o t y w L - V ; kaplicy Zygmuiitowskiej: L-2, L-3; L-5; L-ti; dekoracji logiczną rzadko kaplicy dekoracją spotykaną początku Zygmuntowskioj, innych zabytków wiernością X V I wieku porównywany archeologiczną. ozdobionych z renesansowych tego Wśród typu ana­ uderza dzieł z ornamentacją bodaj w j e d n y m t y l k o znajdujemy podobne bogactwo elemen­ I I . 11. P ł a s k o r z e ź b y prawego pilastra k a p l i c y Z y g m u i i t o w s k i e j : a. m o t y w y P - l , P-2, Г - 3 ; ' b . m o t y w y P-4, P-5, P-B; c. m o t y w y P-6, P-7 t ó w antycznego uzbrojenia. M a m t u na myśli dwie i f r y z belkowania w s p a n i a ł e g o k o m i n k a z Palazzo we F l o r e n c j i płyciny Borgherini (obecnie w Museo Nazionale del Bargello) a u t o r ­ stwa r z o ź b i a r z a ze s z k o ł y Giuliana da Sangallo, a zarazem w s p ó ł ­ pracownika (przed dziej Andrea 1514 Sansovina 47 г., i l . 2 1 , 1 7 ) . plastycznych roliefów — Benedetta da Rovozzano F o r m a l n i o d o ś ć odległe o d bar­ krakowskich, z t y m i w j o d n ą m a s ę (wzorem z n a n y c h n a m panopliami rzymskich zbi­ filarów z A w e n t y n u ) z a w i e r a j ą one prawie wszystkie olementy uzbro­ jenia, k t ó r e z n a l a z ł y się na W a w e l u . N i e p r z y p a d k o w o t e ż chy­ ba w i n n y m dziele w a r s z t a t u Rovozzana, p r z y k t ó r e g o reali­ zacji b y ł — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — z a t r u d n i o n y p ó ź n i e j ­ szy p r o j e k t a n t k a p l i c y ukończonym Zygmuiitowskiej, mauzoloum św. Jana a mianowicie w 48 Gwalborta , nie- spotykamy g ł o w y l w ó w i g ł ó w k i a n i o ł k ó w u ż y t e w charakterze z a c z o p ó w N i e m o ż n a j e d n a k z a p o m i n a ć , że h e l m z p i ó r o p u s z e m na dekoracji n a p i l a s t r a c h t a k j a k t o jest wo w s z y s t k i c h ozdobio­ sfinksie widnieje r ó w n i e ż n a jeszcze j e d n y m dziele s t a r o ż y t n y m , nych k t ó r e b u d z i ł o c i e k a w o ś ć a r t y s t ó w w dobie Renesansu. Chodzi t u 19). o s ł y n n ą p a r ę k o l o s a l n y c h r z e ź b z c z a s ó w D o m i c j a n a , przez A l e k s a n d r a Sowora w t ó r n i e u ż y t y c h do dekoracji N y m p h a e u m Aquao Iuliao na Eskwilinie, przedstawiających trofea typu antropomorficznogo. R z e ź b y te w czasach n o w o ż y t n y c h znane pod n a z w ą „Trofei di Mario", placu kajiitolińskiogo. „Trofei tku di Mario", od r. 1590 z d o b i ą widać na naszej kaplicy Przeprowadzona analiza p o r t a l u w e j ś c i o w e g o , na tlo s k ł a d n i k ó w d e k o r a c j i wawelskiej b u d o w l i , w k t ó r y c h wano m o t y w y (il. innych zastoso­ panopliowe, p o t w i o r d z a zatem w c z e ś n i e j n i ę t e przypuszczenie co do pochodzenia a r t y s t y c z n e j Berrocciogo i jego krakowskiego w a r s z t a t u z skioj s z k o ł y Sangalla i R o v o z z a n a . dziś j u ż bardzo zniszczono, na który d e k o r a t o r ó w p o r t a l u naszej k a p l i c y . dawniejszych uzbrojenia u w i j a ł y wnętrza wysu­ formacji florencko-rzym- 34 X V I w i o k u joszcze z a w i e r a ł y element, frapować balustradę panopliami płaskorzeźbach 49 rysunkach, się t a m , dziś wśród p r a w i e nie począ­ mógł Jak to 50 Przede w s z y s t k i m j e d n a k p o t w i o r d z a ich grunto^yn.ą z n a j o m o ś ć m o t y w ó w antycznej r z e ź b y za- r z y m s k i e j , c e c h u j ą c ą ten w ł a ś n i e k r ą g t w ó r c ó w , a zarazem za­ dobrze ś w i a d c z a , że f u n d a t o r dzieła — k r ó l Z y g m u n t p r a g n ą ł w s p o s ó b nagromadzonego szczególny do Wawelu odrodzić piękno i wielkość sztuki s t a r o ż y t n e g o R z y m u . rozpoznania, w swym grobowym mauzoleum na krakowskim 11 I �P R Z Y P I S Y 1 S u m a r y c z n y opis dekoracji p o d a j ą S. Cercha i F . K o p e r a , Nadworny rzeźbiarz króla Zygmunta Starego Giovanni Oini z Sieny i jego dzieła w Polsce, K r a k ó w 1916, s. 50—61 2 L . K a l i n o w s k i , Treści artystyczne i ideowe kaplicy Zygmuntowskiej, „ S t u d i a do d z i e j ó w W a w e l u " , t . 2, 1960, s. 56, p r z y p i s 1. K o m p o z y t o w y p o r z ą d e k p o r t a l u o m a w i a S. Mossakowski, Pro­ weniencja artystyczna twórczości Bartłomieja Berrecciego w świetle dekoracji kaplicy ZygmuntowsJciej, „Biuletyn Historii Sztuki", t . 48, 1986 (w d r u k u ) . 3 J . K o w a l c z y k , Triumf i sława wojenna ,,alł'antica" w Polsce XVI w. (w:) Renesans. Sztuka i ideologia. Warszawa 1976, s. 305—307. O k r e ś l e n i o k r ó l a jako „ c e s a r z a w s w o i m k r ó l e s t w i e " n a w i ą z u j e do tez p r a c y A . Gieysztora, Non habemus caesarem nisi regem. Korona zamknięta królów polskich w końcu XV wieku i w wieku XVI (w:) Muzeum i twórca. Studia z historii sztuki i kultury ku czci Prof, dr Stanisława Lorentza, Warszawa 1969, s. 277—292. W s p o m i n a j ą c ł u k T r a j a n a m i a ł a u t o r n a m y ś l i zapewne t e n z n a j d u j ą c y się w Benewencie. 4 M . P a l l o t t i n o , L'Arco degli Argentari, R o m a 194G; P. P r a y Bober i R . R u b i n s t e i n , Renaissance Artists and Antique Sculpture, Handbook of Sources, L o n d o n 1986, s. 213—214 (poz. 180). 5 Por. n a g r o b k i : B a r t o l o m e a Roverella (zm. 1476) w kościole S. Glemente; P i o t r a R i a r i o w kościele SS. A p o s t o l i ; A n t o n i a R i d o w kościele S. Francesca R o m a n a , a t a k ż e , c h o ć z t a r c z o w n i k a m i nie na cokole, F i l i p p a delia Valle w kościole S. M a r i a i n A r a c o e l i . R z y m s k i e pochodzenie r e d a k c j i tego m o t y w u pierwsza z a u w a ż y ­ ł a : A . M i s i ą g - B o o h e ń s k a , Bernardinus Zanobi de Gianotis Somanus i refleksy dekoracji rzymskiej w kilku dziełach krakowskich Berrecciego. „ S p r a w o z d a n i a P o z n a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y j a c i ó ł N a u k " , 1 (58), 1960, s. 63—64. Nioliezne poza R z y m e m r z e ź b i o n e p u t t a - t a r c z o w n i c y s ą p r z e w a ż n i e bezskrzydle i n a j c z ę ś c i e j m a j ą I I . 12. P ł a s k o r z e ź b a f i l a r u /• A r m i l u s l r i u m w R z y m i e , 12 I fragment �1]. 14. P ł a s k o r z e ź b a c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa w R z y m i e ; i l . 15. Personifikacja R z y m u , m i e d z i o r y t monogramisty I . B . f o r m ę f i g u r w o l n o s t o j ą c y c h (por. n a g r o b k i : Cal la M a r s u p p i u i w kościele S. Croce wo F l o r e n c j i , dzieło Dosideria da Settignano z 1455 r. oraz A n t o n i a Roselli w bazylice S. A n t o n i o w Padwie, dzieło P i e t r a L o m b a i d o z r. 1467). D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą a n i o ł k i -tarczowniey na c o k o ł a c h pilaf.trów r e t a b u l u m o ł t a r z a B o ż e g o Ciała w katodrze w Oesena, dzieło P i e t r a L o m b a r d o , ok. r. 1481. E . L u p o r i n i , Benedetto da Rovezzano, M i l a n o 1964, s. 128, i l . 211—212; A . Luchs, A relief by Benedetto da Rovezzano in the National Gallery of Art in Washington, „ M i t t o i l u n g e n des K u n s t h i s t o r i s c h e n I n s t i t u t e s i n F l o r o n z " , t . 18, 1974, s. 365, il. 3 G.A. Mansuelli, Oalleria degli Uffizi. Le sculture, cz. 2, R o m a 1961, s. 51 (poz. 39), 90—91 (poz. 98); K . F i t t s e h e n , Sul ruolo del ritratto antico nell'arte italiana (w:) Memoria deU'antico nell'arte italiana, t . 2, T o r i n o 1985, я. 395—396, i l . 363; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 163 (poz. 128). Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 94 (poz. 57). Por. t a k ż o reliof, obecnie w L u w r z e , znany p o d n a z w ą „ T a n c e r k i Borgbese" ( t a m ż o , s. 95, poz. 59-B). Mossakowski, op. cit., i l . 15—16 J . B o ł o z A n t o n i e w i c z , O rzeźbie figuralnej kaplicy Zygmun­ towskiej na Wawelu, „ P r a c e K o m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , t . 1, 1919, s. X X I I I ; — S. Pagaczewski, Jan Michałowicz z Urzędowa, „ R o c z n i k K r a k o w s k i " , t . 28, 1937, s. 67, p r z y p i s 1. P o g l ą d Pagaczewskiogo p o w t ó r z y l i : A . B o c h n a k , Kaplica Zygmuntowska, Warszawa 1953, s. 16 i ostatnio L . K a l i n o w s k i , Die Sigismundkapelle im Waweldom zu Krakau (w k a t a l o g u w y s t a w y : ) Polen im Zeitalter der Jagiellonen 1386—1572, Schallaburg 1986, s. 134 Z o b . Mossakowski, op. c i t . , i l . 63—64 W . R . Zaloziecky, Studie zur figuralen Ausschmuckung der Jagielłonenkapell ( Siegmundkapelle) in Krakau, ,,Belvedere", t . 5, 1924, s. 167 S. B o r s i , Giuliano da Sangallo. I disegni di architettura e deli'antico, R o m a 1985, s. 53—59; P . N . Pagliara ( w : ) Raffaello architetto, M i l a n o 1984, s. 417 (hasło 3.2.3.). W a r t o p r z y p o m n i e ć , że fundator b r a m y k r ó l F e r r a n t e b y ł p r a d z i a d k i e m k r ó l o w e j B o n y , k t ó r e j uroczyste z a ś l u b i n y per procura z Z y g m u n t e m I o d b y ł y się 6 g r u d n i a 1517 r. w s t o j ą c y m opodal p a ł a c u Castel Capuano (zob. W . Pociecha, Królowa Bona, t . 1, P o z n a ń 1949, s. 53, 205—211). 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 B o b e r i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 227—228 (poz. Ш - А ) . Por. t a m ż e , s. 69, 88, 144. Zob. t a k ż e A . M a r k h a m Schulz, Anto nio Rizzo. Sculptor and Architect, P r i n c e t o n 1983, s. 109—110, i l . 199—200, w z w i ą z k u z f i g u r a m i V i c t o r ! podobnie u n o s z ą c y m i pochodnie na p ł a s k o r z e ź b a c h Scala del C i g a n t i w wonockim p a ł a c u D o ż ó w (Andrea Rizzo, 1487—1501). Zob. P. R o t o n d i , The Ducal Palace of Urbino, London 1969, s. 74—76, i l . 110—115, 266—270, 287—290; Napoli e dintorni. Guida d'Italia del Touring Club Italiano, M i l a n o 1976, s. 248, 143, 242. Obok b r a m i p o r t a l i , do k t ó r y c h w y p a d a d o d a ć t a k ż e schody Scala dei G i g a n t i w Palazzo Duealo w Wenecji ( M a r k h a m Schulz, op. cit., s. 98—113, i l . 166, 174—184), dok o r a c i a t a k a p o j a w i a się czasem r ó w n i e ż n a pilastrach n a g r o b k ó w i r e t a b u l ó w o ł t a r z o w y c h . W ś r ó d pierwszych t y t u ł o m p r z y k ł a d u w y m i e n i ć trzeba nagrobok H e k t o r a Carafa ( a n . 1511) w kościole S. Domenico Maggioro w Neapolu, a p o ś r ó d drugich m a r m u r o w e o ł t a r z e : Św. H i e r o n i m a w t y m ż o kościele n o a p o l i t a ń s k i m (zap. Tommaso M a l v i t o , 1515) oraz c z ę s t o p o w o ł y w a n y j a k o analogia do dekoracji k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j od c z a s ó w p r a o y M . So­ k o ł o w s k i e g o (Die italienischen KunstUr der Renaissance in Krakau, „ R e p e r t o r i u m fur K u n s t w i s s e n s c h a f t " , t . 8, 1885, s. 416—417) o ł t a r z g ł ó w n y k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sionio (Loronzo M a r r i n a i Simone d i Michelo Cioli da Settignano, 1509—1517; p i l a s t r y umieszczone w tle w o l n o s t o j ą c y c h k o l u m n ) . A . Fischingor, Nagrobek Jana Olbrachta i początki rzeźby renesansowej w Polsce [ w : ] Renesans, op. cit., s. 457 K o w a l c z y k , c c , s. 307, i l . 21—22 E . Nash, Bildlexikon zur Topographic, des aatiken Rom, Tubingen 1961, t . 1, s. 178, i l . 195—196; — Borsi, op. c i t . , я. 144—146 D . E . Strong, Roman Imperiał Sculpture, L o n d o n 1961, s. 92, i l . 43; H . Egger, Codex Escurialensis. Ein Skiszenbuch ans der Werkstalt Domenico Oliirlandaios, W i e n 1905—1906, s. 105 (fol. 36 verso). B ę d z i e m y je oznaczali s y m b o l a m i ł ą c z ą c y m i l i t o r y dla oznaczenia p i l a s t r ó w ( L = l e w y i l ' - p r a w y ) z liczbami ozna­ c z a j ą c y m i k o l e j n o ś ć w y s t ę p o w a n i a p o c z y n a j ą c od g ó r y . R . B r i l l i a n t , The Arch of Septimius Sevens in the Roman Forum, R o m a 1967, s. 80—82, t a b l . 25-b (tzw. m o t y w g ł o w y Silvanusa). O t r w a n i u tego m o t y w u w sztuce p o a n t y c z n o j : 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 13 �I I . 16. „ T r o f e i d i M a r i o " w R z y m i e , r y s u n e k z t z w . s z k i c o w n i k a R i p a n d y w Oksordzie ( f o l . 3 7 ) ; i l . 17. B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i , f r a g m e n t ; i l . 18. P ł a s k o r z e ź n a antycznego sarkofagu z K o ś c i o ł a Santa Cecilia w R z y m i e , r y s u n e k z Codex Escurialensis (fol. 44 verso, fragment i l . 19). B . da Rovezzano, f r a g m e n t y p i l a s t r ó w m a u z o l e u m ś w . J a n a G w a l b e r t a : i l . 20. Pilaster z w n ę ­ t r z a t a m b u r u k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j (nr 8) i p r z y ł u c z a o k i e n (nr 7 i 9 ) ; i l . 2 1 . B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i we F l o r e n c j i , fragment �I �I I . 22. P ł a s k o r z e ź b y w o ś c i e ż a c h a r k a d w n ę t r z a k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : a. lewa ś c i a n y nagrob­ k o w e j ; b . lewa ś c i a n y o ł t a r z o w e j ; c. p r a w a ś c i a n y w e j ś c i o w e j ; d. p r a w a ś c i a n y t r o n o w e j I I . Wegner, Blattmasken ( w : ) Adolph Goldschmidt zu seinem siebenzigsten Gcburtstag am 15. Jamiar 1933, B e r l i n 1935, s. 45— 50 J . W . Crous, Florentiner Waffenpfeiler und Armilustrium, „ M i t t e i l u n g e n des Deutschen Archaeologischen I n s t i t u t e " , , , R ó mische A b t e i l u n g " , t . 48, 1933, s. 1—119; G.Ch. P i c a r d , Les Tro­ phies remains, contribution a l'art triomphal de Rome, Paris 1957, s. 353—354; Mansuelli, op. eit., cz. 1, R o m a 1958, s. 25—27, i l . 2 — 3 ; Bober i R u b i n s t e i n , o p . eit., s. 206 (poz. 175). E g g e r , op. eit., s. 72—73 (fol. 12 r e c t o ) ; A . M . H i n d , Early Italian Engraving, L o n d o n 1938—1948, t . 5, s. 50, t . 6, t a b l . 654 (nr 42—43). Bober i R u b i n s t o i n , op. c i t . , s. 191—192 (poz. 158-1), 196—197 (poz. 163). Renesansowym d o d a t k i e m s ą t u naramien­ n i k i w formie l w i c h g ł ó w , element k t ó r y s p o t y k a m y t a k ż e w i n ­ n y c h a n t y k i z u j ą c y c h d z i e ł a c h o p o k i , п р . na w a t y k a ń s k i c h p o d w o j a c h F i l a r e t a (por. F i t t s c h e n , o p . eit., s. 391, i l . 347). W z o r ó w do tarcz o w a l n y c h , c h o ć z nieco i n n ą o r n a m e n t a c j ą , d o s t a r c z a ł y a r t y s t o m ronesansowym t a k ż e p ł a s k o r z e ź b y c o k o ł u k o l u m n y Trajana i zaginiono dziś o z d o b y ł u k u triumfalnego Dioklecjana p r z y v i a L a t a , zwanego A r c u s N o v u s (zburzonego w 1491 r . ) — z o b . B o r s i , o p . c i t . , s. 112—116; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 192—194 (poz. 159); Egger, op. c i t . , s. 78 (fol. 18). Szczególnie o k a z a ł a k o l i s t a tarcza z o t o k i e m z w i e ń c a laurowogo widnieje na cokole k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, obecnie na W a t y k a n i e (zob. niżej p r z y p i s 33). M o t y w t e n , genetycznie w i ą ż ą c y się z e g i d ą A t e n y - M i n e r w y , b y ł bardzo p o p u l a r n y . Por. p ł a s k o r z e ź b ę c o k o ł u wspomnianego Arcus N o v u s , obecnie w Giardino doi B o b o l i wo F l o r e n c j i (Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 197, poz. 164). Znane t a k ż e z d o l n y c h p a r t i i reliefów o p l a t a j ą c y c h k o ­ l u m n ę Trajana ( t a m ż e , op. c i t . , s. 192—194, poz. 159). 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 16 3 0 T a m ż o , s. 151 (poz. 121). Por. t a m ż e , s. 205—206 (poz 174-B, t z w . T r o f e i d i M a r i o ) . P. Zanker, I I Foro di Augusto, R o m a 1984, s. 18, i l . 48— 49; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 66—67 (poz. 24). T a m ż e , s. 191—192 (poz. 158), 214—217 (poz. 182-D). S t ą d h e ł m ze sfinksem, czasem bez p i ó r o p u s z a , t r a f i ł do n i e k t ó ­ r y c h d z i e ł p l a s t y k i renesansowej k o ń c a X V w . , j a k n p . p a n o p l i i p o r t a l u Sala dolla Jole p a ł a c u k s i ą ż ę c e g o w U r b i n o i obramienia ś r o d k o w e j a r k a d y w e j ś c i a Scala doi G i g a n t i w Palazzo Ducale w W e n e c j i . Z o b . R o t o n d i , op. c i t . , s. 76, i l . 110, 112, 114; P . Paol e t t i , L'Architettura e la seultura del Rinascimento in Venezia, Venezia 1893, t . 2, s. 155—156, t a b l . 82 — gdzie sugestia p ó ź n e g o (na ł a t a 1554—1556) datowania reliefów weneckich, p r z y j ę t a przoz l i t e r a t u r ę ( M a r k h a m Schulz, o p . c i t . , s. 89, 146) c h o ć nie z n a j d u j ą c a uzasadnienia w ź r ó d ł a c h (zob. u w a g i P . L . R a m b a l d i , La Scala dei Giganti nel Palazzo Ducale di Venezia, L ' A t e n e o vento, t . 33—2, 1019, s. 26). H i n d , o p . c i t . , t . 5, s. 255, t . 7, t a b l . 834 (4). Omawiana p ł a s k o r z e ź b a uchodzi powszechnie za o d k r y t ą dopiero w r . 1703. Zob. W . A m e l u n g , Die Sculpturen des vaticanischen Museums, t . 1, B e r l i n 1903, s. 883—893 (poz. 223); C. Vermeulo, The Goddess Roma in the Art of the Roman Empire, Cambridge Mass. 1959, s. 89, t a b l . X - 3 ; N a s h , op. c i t . , t . 1, s. 270—275, i l . 322 P i c a r d , op. c i t . , s. 349—352; G. Tedesolii G r i s a n t i , / „Trofei di Mario". I I ninfeo dell'Acqua Giulia sull'Esquilino, Roma 1977, z w ł a s z c z a s. 49—60 Bober i R u b i n s t e i n , op. eit., s. 205—206 (poz. 174-b-c). Eggor, op. eit., s. 117—118 (fol. 44 verso). Dlatego t e ż a m o r k i b a w i ą c o się b r o n i ą Marsa z n a l a z ł y się na fryzie ś w i ą t y n i Venus Genetrix na F o r u m Cezara w R z y m i e (R. B i a n c h i - B a n d i n e l l i , Roma. L'arte romana nel centro del potere, M i l a n o 1969, s. 409, i l . 290). O i n n y c h a n t y c z n y c h przedstawieniach a m o r k ó w 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 �Z b r o n i ą zob. M . de Vos, La ricezione delia pittura antica fino alia scoperta di Ercolano e Pompei ( w : ) Memoria dell'antico, op. c i t . , t . 2, s. 355, a o symbolice togo t y p u p r z e d s t a w i e ń w dobie Renesansu: E . W i n d , Pagan Mysteries in the Renaissance, New" Y o r k 1968, s. 89—91 Osobny p r o b l e m to z w i ą z e k t y c h m o t y w ó w z p a n o p l i a m i w i d n i e j ą c y m i na baldachimie nagrobka k r ó l a Władysława J a g i e ł ł y w katedrze k r a k o w s k i e j (1519—1524). Zob. K . Estrei­ cher, Grobowiec Wlady•sława. Jagiełły, „Rocznik Krakowski", t . 33, z. 1, 1953, 41—45, i l . 65, 78—82, 85—86, 89—90; K o ­ w a l c z y k , op. cit., s. 298 -305 Są to mocno uszkodzone i wielokrotnie restaurowano p ł a s k o ­ r z e ź b y : druga od lowej na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j , pierwsza o d lewej i ostatnia po p r a w e j i a ści;,nie nagrobkowej oraz pierwsza od lewej na ścianie o ł t a r z o w e j . ' l a ostatnia jest b y ć m o ż o w całości owocem ,,rekor'.stt4ik"ji" pv;,opiowadzonoj w X V I I I w i e k u , zob. S. Mossakowski. Zmiany >>' kamiennej dekoracji kaplicy Zygmuntomskiej te X [III i XIX wieka, „ K w a r t a l n i k L r b a n i s . y k i i A r c h i ­ t e k t u r y " t . 3 1 , z. 3—4, 1983 s. 245, i l . 9. S ą t o p i l a s t r y , k t ó r e zgodnie z zasadami p r z y j ę t y m i w w y ż e j cytowanej p r a c y oznaczane' u u m o i i i m i : 2, 4, 8, 12 P r z y ł u e z a okien (wg oznaczenia w p r a c y j . w . ) : 3 (prawe dolne), 7 (lewo g ó r n e i prawe dolne), 9 (lewe dolne i prawo g ó r n e ) , 15 (prawe g ó r n o ) . Z . H o r n u n g , Mauzoleum kr.'.la Zygmunta 1 iv Katedrze Krakowskiej. „ R o z p r a w y K o m i s j i Яislorii K u l t u r y i Sztuki To­ w a r z y s t w a N a u k o w e g o Warszaw skiego", t. 1, 1949. s. 84, i l . 10. P ę k i o w o c ó w nv'cdzy p a n o p l i a m i s p o t y k a m y r ó w n i e ż we w s p o m ­ n i a n y c h dekoracjach Scala dei G i g a n t i w Wenecji. Por. a n t y c z n ą zapewne p l a p k o r z o ź b ę w Museo C h i a r a m o n t i na W a t y k a n i e — A m o l u n g , op. c i t . , t . 1, s. 725 (poz. 613-D), t a b l , 77 3 7 3 8 4 3 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n y t r o n o w e j ; we w n ę t r z u t a m b u r u : pilaster nr 8 i przyluczo okna n r 9 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n o ł t a r z o w e j i nagrobkowej oraz d r u g i od lewej c o k ó ł na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j . W t a k i m h e ł m i e i antycznoj lorica squamata przedstawiony z o s t a ł k r ó l Z y g m u n t w medalio­ nie u d o ł u lewej p ł y c i n y a r k a d y nagrobkowej — zob. K o w a l c z y k , op. c i t . , s. 309—312; t e n ż e , Polskie portrety all'antica w plastyce renesansowej ( w ; ) Treści dzieła sztuki, W a r s z a w a 1969, s. 122— 128 L e w a p ł y c i n a a r k a d y ś c i a n y tronowej oraz w tamborze pilaster n r 4 W o w n ę t r z u t a m b u r u przyluczo o k n a n r 9 4 4 4 5 4 6 4 7 L u p o r i n i , op. c i t . , s. 116—117, ił. 69—77. Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że wśród panopli zdobiących inny s ł y n n y k o m i n e k florencki, w Palazzo C o n d i , dzieło Giuliana da Sangallo ( m i ę d z y 1497 a 1501), w y r a ź n i o j zaznacza się o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w uzbrojenia renesansowego i d o m i n u j ą herby f u n d a t o r a , zob. A . T ó n n e s m a n n , Der Palazzo Gondi in Florviiz, W o r m s 198:',, s. 60—62, i l . 80, 83—84). 3 9 4 0 4 1 4 2 I 4 8 Zob. Mossakowski, Proweniencja, op. cit. 4 9 S. Padovani, S. M o l o n i T r k u l j a , Ił Cenaeolo (li Andrea dcl Sarto a San Salvi. Guida deł Museo, Eironze 1982, s. 44—45, i l . 20. M o t y w glow}' lwa alVantica u ż y t y w analogiczny s p o s ó b s p o t y k a m y t a k ż e w dekoracji Scala doi G i g a n t i w Wenocji oraz na pilastrach o ł t a r z a k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sienie. O szczegól­ nej p o p u l a r n o ś c i m o t y w u lwiej g ł o w y w d z i d a c h z w i ą z a n y c h z o s o b ą p a p i e ż a Leona X zob. N . Oaeos, Le logge di Raffaello, R o m a 1977, s. 56; Я . B u r n s , Raffacllo e ,,gucll'<intiqua architeciura" (w:) Rajjaello architetto. op. c i t . , s. 384; Borsi, op. cit., s. 482—483 5 0 Mossakowski, Proweniencja, op. c i t . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a86bd469fcfb210fbca40b7d0ae5904a.pdf b2b71a6751271cc3eabcc20374f1e59b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6415 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5988 Title A name given to the resource Antropolog i corrida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.175-177 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text agrzmiały trąby i oto byk pojawił się na arenie. Kim jest byk? - „Byk, dorosły samiec bawoła, ja­ ka, żubra, bizona, łosia, jelenia, renifera; bydła domowego” - podają leksykony. Uściślijmy od razu. Byk z areny to potomek tura BOS TAURUS, ściślej jeszcze rasy BO S TAU RUS AFRICANUS, a jeszcze ściślej odmiany ANDALUZYJSKIEJ lub NAWARYJSKIEJ. Jako taki, należy nasz byk do bydła domowego. Jego partnerką jest mlecznodajna krowa, zaś wytrze­ bioną wersją - roboczy wół. Nasuwa to od razu ele­ mentarną opozycję pomiędzy wynaturzonym i ujarz­ mionym a integralnym. W przeciwieństwie do zdegenerowanych krowy i wołu jest byk zwierzęciem naturalnym i dzikim (niezdatnym do zaprzęgu, ani możliwym do ujeżdżenia). Ten atrybut naturalności byka jest niezwykle mocno podkreślany we wszelkich regulaminach i przepisach hodowlanych. Byk bojowy hodowany być musi w warunkach maksymalnej wolności. Pastwiska mają po wiele tysię­ cy hektarów, na których żyją byki życiem ich dzikich praprzodków. Zabronione jest zabezpieczanie zwierząt przed dolegliwościami warunków klimatycznych (np. budowa obór), sztuczne ich dożywianie (furaż) etc. „W dzień i w nocy, zimą i latem - zachwyca się Clau­ de Popelin - życie byka toczy się na łonie dziewiczej natury. Zimą byki same muszą się bronić przed scho­ dzącymi z gór zgłodniałymi wilkami”.1 —W tym ostat­ nim zdaniu nie ma, wbrew pozorom, dużej przesady. Najsłynniejsze hodowle Hiszpanii usytuowane są czę­ sto wysoko w górach. I tak przeciętne wyniesienie pa­ stwisk Albarracin wynosi ok. 1800 m, Cesera Chico ok. 1500 m etc. Poznają tam byki i upał, i śnieg, i su­ sze, i powodzie. Powracają do natury.2 Nie darmo użyliśmy terminu „byk bojowy”. Drugim bowiem obok „naturalności” atrybutem byka, jedynego zwierzęcia udomowionego atakującego człowieka i inne zwierzęta domowe, jest jego „wojowniczość”. Lecz nie każdy groźny byk jest bykiem bojowym. Prawdziwą „bojowość” uzyskuje byk najczęściej w szóstej-ósmej gene­ racji, gdy wykazali już tę cechę i to w wysokim stopniu, wszyscy jego przodkowie. Stąd wielka waga, jaka przy­ kładana jest do genealogii stad, ich jednorodności i he­ raldyki. I tak na przykład stado Jandilla, w którym pie­ czętuje się byki sześcioramienną gwiazdą, wyprowadza swoją wielokrotnie sprawdzaną genealogię, poprzez pięć innych stad, z prastarego stada Salvador Varea. W odróżnieniu od genealogii psich lub końskich, byk bojowy nie może być fenomenalnym znajdą ude­ korowanym medalami na wystawach lub wygrywaj ącym wyścigi, a więc nobilitowanym przez swoją obiek­ tywną rasowość czy sprawność. Odwrotnie - byk może być czasem znacznie nieforemny, byleby pochodził „z rodu”.3 Ileż sporów toczy się dziś jeszcze wokół rze­ czywistego pochodzenia wspaniałych byków Don Edu­ ardo Miury, najpiękniejszych i najodważniejszych, ja­ kie zdarzyło mi się widzieć, z których wywodzą się LUDWI K S T O M M A Z Antropolog i corrida między innymi: słynny zabójca Domingo del Campo „Deserter” ; „Voleto”, który 25.07.1904 w Santander powalił po kolei dziewięciu pikadorów, czy „Islero”, który w sierpniu 1947 położył kres życiu legendarnego Manolete. Widać z tych dyskusji jasno, że „bojowość” byka to nie tylko jego atrybut fizyczny, ale także histo­ ryczny i - nie bójmy się słowa - metafizyczny. Trzecim wreszcie atrybutem byka, nad którym nie będziemy się długo rozwodzić, gdyż wystarczająco do­ bitnie dokumentują go magia, legenda czy paremiologia, jest jego seksualna „męskość”. Byk naturalny, byk waleczny, byk męski... Lecz oto zagrzmiały trąby i byk pojawił się na arenie. Naprzeciw toreador z szeroką płachtą szkarłatną z jedwabiu lub perkalu oczekuje na zwierzę, by wykonać z nim swoisty taniec: ciąg kilku­ nastu z około dwudziestu pięciu skodyfikowanych fi­ gur, pomiędzy którymi nieunikniona „Weronika”. Za każdym razem złowroga płachta przyciągająca uwagę byka i stanowiąca cel jego szarży przesuwa się w ostat­ niej chwili po jego rogach i łbie. Płachta ta nazywa się capa, czyli po hiszpańsku spódnica. Przypomnijmy w tym miejscu, iż wielu spośród naj­ słynniejszych torreadorów hiszpańskich, jak choćby Gitanillo de Triana, El Gallo, Fernando Gomez, czy Jo­ se Gomez Ortega, było Cyganami. To jedno tylko z licznych i dobitnych świadectw pokrewieństwa folk­ loru cygańskiego i hiszpańskiego, a w szczególności an­ daluzyjskiego (flamenco!). Istnieje też w folklorze an­ daluzyjskim obyczaj odpowiadający cygańskiej te zamegereł łes i podźitko mageripen, a polegający na ska­ laniu mężczyzny, wykpieniu jego męskości przez zarzu­ cenie kobiecej spódnicy na głowę. Zresztą w hiszpań­ skim czasownik capar („spódniczyć”) ma powszechne znaczenie: kastrować umniejszać. W rytuale capy zo­ staje więc byk symbolicznie wykastrowany, wyśmiany w swojej męskości. A oto pojawiają się pikadorzy. Niech nie mylą nas ciężkie materace chroniące ich konie. Wprowadzono je stosunkowo niedawno. Jeszcze w 1922 „Colmonero” zabił dwa konie, a w 1932 „Preciosillo” z hodowli Jose Maria Galacha aż trzy. Groteskowość pikadora wyraża się w znakach dużo bardziej subtelnych i wymagają­ 175 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA cych znajomości kodu. I tak na przykład ubrany jest on w okrągły, niegodny rycerza, chłopski kapelusz. Chłop­ stwo (chamstwo) przywołują też prymitywne, żelazne strzemiona właściwe mulnikom. Również broń pikadora jest niestosowna, gdyż pozorna - długa pika z ostrzem ograniczonym poprzeczką, którą można byka rozdrażnić, lecz nie sposób zrobić mu realnej krzywdy. I wreszcie, niczym jawny donos: wolno pikadorowi po­ ruszać się wzdłuż ścian areny tylko w kierunku przeciw­ nym do ruchu słońca, czyli kierunku karnawałowym, błazeńskim. Jest więc pikador przeciwnikiem pozornym (przypomnijmy przygody Don Kichote’a), z którym walka nie przynosi chwały, lecz przeciwnie - ośmiesza. Byk szarżujący brawurowo na pikadora chłopa-błazna wyśmiany więc zostaje i poniżony w drugim swym atry­ bucie: waleczności. Pojawiają się z kolei bandrijerzy. Będą wbijać w kark byka bandrije - siedemdziesięciocentymetrowe patyki z haczykiem na końcu, przystrojone kolo­ rowymi paskami papieru; od dwóch do czterech par (w XVIII w. wbijano bandrije pojedynczo). Byk ude­ korowany zostaje jak jarmarczny koń lub osioł. Czyż może istnieć dobitniejszy znak ujarzmienia, niż być ubranym, udekorowanym przez przeciwnika - włożyć jego barwy! - Tak traci byk swój atrybut ostatni: wolność i naturalność. Byk ośmieszony i złamany w tym wszystkim, co go wyróżniało i nadawało mu godność. Byk nie-byk. Lecz oto wychodzi toreador, w tej fazie corridy zwa­ ny częściej matadorem i rozpoczyna się walka. Z kim walka? - Z bykiem poniżonym i złamanym, z niegodnym bykiem nie-bykiem? - Otóż nie! By zrozumieć kondycję byka u progu trzeciej tercji corridy, odwołać się trzeba do starych, jakże pielęgno­ wanych w tradycji hiszpańskiej, rytuałów rycerskich, do kodeksów zakonów rekonkwisty z Calatravy, czy Alcantary. Nie będziemy ich omawiać w szczegółach temat to historykom znany. Przypomnijmy więc tylko, iż rytuał pasowania na rycerza, najzaszczytniejszego obrzędu w życiu wojownika, składa się tu z trzech ak­ tów: kąpieli inicjacyjnej, ceremonialnego spoliczkowania i przyjęcia składanego na klęczkach hołdu. Znawcy tematu, z Gautierem na czele, piszą tu o sym­ bolice powtórnego narodzenia. Mają oczywiście rację. Gdy jednak rozłożymy obrzęd na części składowe, przekonamy się, iż w części pierwszej (kąpiel) odebra­ na zostaje pretendentowi jego męskość (myty rycerz się nie myje!): jak niemowlę, nago, przez obce kobiety śpiewające dziecięce pieśni, sprowadzony zostaje do obojnaczego stanu dziecięctwa. Potem policzek uwła­ czający jego rycerskiej waleczności, wszak rycerz nie ma prawa puścić zniewagi płazem; wreszcie padnięcia na kolana będące zaparciem się natury swego stanu. Ta sama dokładnie triada, co w przypadku byka. Kimże jest więc byk u progu trzeciej tercji corridy? - Bykiem bojowym, którego szlachectwo oto się wy­ pełniło. Bykiem pasowanym, bykiem, z którym matador stanąć już może do dumnej walki na śmierć i życie. Matador dobrze rozumie owo przeobrażenie byka. Jeżeli więc podczas capy walczył z zakrytą głową, teraz z szacunkiem zdejmuje monterę i odrzuca ją w tył za siebie. W ręku nie trzyma już szerokiej płachty, ale krótką muletę - znak tarczy raczej. A i orkiestra oży­ wa nagle i grać zaczyna pasos dobles - turniejowe, woj­ skowe marsze niemieckie, importowane do Hiszpanii w czasach Karola V. Rozpoczyna się pojedynek. Istnieją dwa zasadnicze style walki: tremendese (szkoła Rondy) i fascinanse (szkoła Sewilli). Czyżby Rudolf Otto czerpał swoją terminologię z corridy? Szkoła Rondy, to szkoła maksymalnego, przyprawiają­ cego publiczność o dreszcz ryzyka. Reprezentowali ją ongiś Pedres, Chicuela II, do niedawna Paco Ojeda: dzisiaj Miguel Baez Litri i El Spartaco. Szkoła Sewilli eksponuje baletową grację ruchów toreadora. Widzo­ wie oczarowani pięknem tańca darowują toreadorowi minimalizację niebezpieczeństwa. Reprezentowali tę tendencję choćby Juan Belmonte, Paco Camino, El Cordobes; dzisiaj Manzanares. Ogromną większość matadorów wpisać by należało w przestrzeń między ty­ mi dwoma klasycznymi rozwiązaniami. Gdzieś pośrod­ ku między nimi umieścić by na przykład należało nie­ zapomnianych mistrzów tej miary co Manolete czy sądząc z zachowanych opisów - sam boski Francisco Montes. Podkreślmy jednak od razu, iż nawet w najskraj­ niejszym wydaniu szkoły sewilskiej, budzącym nieraz protesty koneserów (słynny epizod ośmieszenia El Cordobesa przez Miguelina podczas ferii w Madry­ cie 18 maja 1968) byk nie jest nigdy usunięty w cień. Gracja matadora eksponowana jest nie w opozycji do ewentualnej nieporadności byka, lecz przeciwnie podkreśla groźną harmonię jego szarż. Jest to pojedy­ nek równych. Matador, który ośmieszyć chciałby by­ ka, traci respekt widowni, ośmiesza się sam. Nie ma lepszych i gorszych w świętej wspólnocie rycerskiej, której śmierć jest honorem i naturalnym przeznacze­ niem. I oto śmierć nadchodzi. Istnieje pięć uznanych sposobów zadania estocady, czyli powalającego byka, decydującego ciosu szpadą volapie, suerte de arrancar, suerte de recibir, suerte de aguantar i suerte a un tiempo. Jedynym, co łączy wszys­ tkie te różnorodne techniki, jest symboliczny krzyż tworzony przez dwie ręce matadora w chwili ostatecz­ nej. Krzyż pożegnania definitywnie nobilitujący, czy wręcz uczłowieczający byka - wojownika, który spełnił swój obowiązek i w ten sposób zatriumfował nad hań­ bą inicjacji - grzechem pierworodnym rycerza. Byk jest martwy, ale to właśnie daje pełny i nie­ śmiertelny już wymiar jego waleczności, męskości i na­ 176 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA turze. Viva la muerte! - Oto cała wykładnia hiszpańskiej i rycerskiej nauki o sensie życia i śmierci. A my, skrom­ ni spektatorzy corridy, widząc naocznie nicość śmierci wobec wielkości honoru, przestajemy także, po trochu, lękać się kresu naszych własnych dni. Moc corridy ob­ myła nas z demonów strachu. Może zacząć się fiesta! Magiczne święto, w którym flamenco jest jakby przedłużeniem korridy: ciągiem suertes z przystankami oznaczającymi śmierć. * Przypisy 1 2 3 C. Popelin, La Tauromachie, Paris 1970, s. 93 Przypomnieć tu też należy kategoryczny zakaz ingerencji w integralność fizyczną byka, np. ostrzenia czy tępienia mu rogów, podawania wszelkiego rodzaju używek stymu­ lujących etc. Por.: P. Dupuy, J. Perrin, Ombres et soleils sur l 'arene, Pa­ ris 1988, s. 29-108 Tekst był publikowany w „Roczniku Muzealnym”, tom IV, Włocławek 1991 Corrida, Bilbao 2005, fot. Maria Rogala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22fd6112f7d55e0cf48b8ca2c5c72956.pdf ff7c090d5167e2d15b6ae9ed93921210 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3212 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.71-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I �denotujące e l e m e n t y o p o z y c j i , k o n i u n k t u r y ) t e właśnie a n i e i n n e , zostały w danej k u l t u r z o w y k o r z y s t a n e . T a k więc prócz świado­ mości s y m b o l i c z n e j i przede i paradygmatycznej w s z y s t k i m , świadomość m u s i mieć etnolog też, współczesną historią (Nouvolle H i s t o i r e ) . J a k t o pięknie Levi-Strauss: osiągnąć poprzez „etnolog idzie t o , co u ś w i a d a m i a n e naprzód, sfor­ usiłując (zownętrzno), coraz wię­ c e j t e g o , c o n i e u ś w i a d a m i a n e , z w T a c a się b o w i e m k u t e m u ; h i s t o ­ ryk (wiązkami n a t o m i a s t stąpa, b y t a k rzec, tyłom, z o c z y m a utku'iony- l a się p o t o j e d y n i e , b y u j ą ć j e z b o g a t s z e j i pełniejszej tywy. prawdziwego tworzą razem 0 d w ó c h t w a r z a c h ; t y l k o o b i e t e d y s c y p l i n y łącznie perspek­ Janusa pozwalają jęcia o p t y k i p r z e d m i o t u badań, c z y l i o b s e r w o w a n y c h c i , o t y l e socjologia społecznoś­ u p r a w i a n a jest zawsze z p u n k t u widzenia o b s e r w a t o r a . C o w i ę c e j d l a e t n o l o g a ś%viadomego, i ż k u l t u r a m a np. pewne przynajmniej cechy przyjęcia jest nawiania ograniczenie korelacji między organizacji społecznych, układu s a m o s t e r o w n e g o perspektywy różnymi jak to poznawczej i usta­ typami m.in. Alfred R. wbrew zapewnieniom o swoim uniwersalnym charakterze — koncentruje się n a d a l e t n o l o g i a n i e m a l w y ł ą c z n i e n a b a d a n i u k u l t u r społoczności t z w . n i e e l i t a r n y c h i p l e m i e n n y c h ? kająca — f o r m a przejściowa z przyjmowanego Otóż jest t o p o p r o s t u w rozwoju dyscypliny, wyni­ niejednokrotnie i na gruncie innych n a u k z a ł o ż e n i a , iż a p a r a t p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n y pracować podejmując chodziło przede analizy systemów prostszych o społeczności w z g l ę d n i e wszystkim należy d o ­ jednorodnym izolowane — (konkretnie i posługujące ustnym przekazem bar­ złożonych. I jeszcze czesnej e t n o l o g i i szczególnie Z drugiej innym zbliżać się możemy (vide odp. 1.) rządzących czasoprzestrzenna granic między stajemy i wydatniej t u wobec społecznym się d l a współ­ pasjonujące. s t r o n y pełniej przypadku niż w jakimkolwiek brzemiennego problemu a i n d y w i d u a l n y m , między kanonem a wrażliwością j e d n o s t k i , c z y l i m u t a t i s m u t a n d i s między a heurezą. średniej łość tej W żadnej bodaj innej między całej dziedzinie struk­ aktywności n i e m a m y wszakże możliwości t a k „ c z y s t e j " , bezpo­ konfrontacji pierwowzoru nimi wyznacza bez refleksji etnologicznej i repliki. Tymczasem mała zakres odleg­ prawomocności (ze s t r u k t u r a l i z m e m w ł ą c z n i e ) , która wyrosła n a spuściźnie D u r k h e i m a i M a u s s a . 3. D w a oczywiste czynniki wyznaczają i wyznaczać mutzą tendencje rozwojowe etnologii — ewolucja p r z e d m i o t u i p o d m i o t u badań. I t a k z jednej w strony dynamika przemian kulturowych plemienna, kultura zupełnie uwaga: specyfika etnologii (bliskiej s t o p n i u n a w y k o r z y s t y w a n i u źródeł t w o r z o n y c h tu znacz­ (wywoła­ nowe ramy tradycyjna (chyba, definicyjne); z logicznej przetworzył dyscypliny. trwale A n i jednego, zakres że włożymy drugiej heimowsko-fenomenologiczno-strukturalny w przełom a n i drugiego zmienić i wistycznego kształtu i nigdy też nie systemowego myślenia o k u l t u r z e — mówiąc: etnologia świadoma swojej zrezygnuje etno­ działań a n i cofnąć zaniocha je durk- metodologii zainteresowań nie d a . N i g d y więc n i e p o w r ó c i już e t n o l o g i a d o s w o j e g o się pozyty­ integralnego, wszelkiej kulturze. Inaczej t o ż s a m o ś c i ( v i d e o d p . 1) n i e z n i e j n a korzyść d u b l o w a n i a socjologii w s i , h i s t o r i i k u l t u r y materialnej etc. Tendencje t e n i e t y l k o n i e ulogną z m i a ­ n i e ale b ę d ą się n a d a l rozszerzać i pogłębiać. D l a t e g o też w n i e ­ długim jedna s o c j o l o g i i ) z a s a d z a się n a t y m r ó w n i e ż , iż o p i e r a się o n a w nym się treści k u l t u r o w y c h ) , b y o d n i c h s t o p n i o w o przechodzić, d o coraz dziej nieuświadamianego, pokrewień­ odsłaniać m o d o l i d i a c h r o n i c z n y c h , które t o zadanie w y d a j e kultura Pozostaje wszakże p o d c h w y t l i w e p y t a n i e : dlaczego — obecnie które d e z a k t u a l i z u j e coraz b a r d z i e j t a k i e pojęcia, j a k : k u l t u r a l u d o w a , Radcliffe-Brown. — norma, system poprzez się znakami nie do do klasami zjawisk proponował znaków), j a k wierzenie, stają samymi zmienność f o r m (style, o d m i a n y regionalne) s p r z y j a t u t w o r z e n i u społecznej O ile bowiem h i ­ do odtworzenia i przy­ artystyczne n i m i p r a w t y l e , żo s t o s u n k o w o ł a t w o u c h w y t n a etnologio j a k widać — wytwory komunikacji takimi do p o z n a n i a wewnętrznych mechanizmów k u l t u r y i turą do h i s t o r i i , oddala ją o d socjologii. strony systemie połacie z a c h o w a ć p r z e d o c z a m i całość d r o g i " . T o s a m o j e d n a k co z b l i ż a s t o r i a i e t n o l o g i a dążą — bowiem znakami-kluczami kolejne m i w k o n k r e t n y c h i szczegółowych czynnościach, o d których o d d a ­ H i s t o r i a i etnologia jednej społecznym stwa...; syntagmatyczną. T n a t y m w ł a ś n i e g r u n c i e n a s t ę p u j e s p o t k a n i e e t n o l o g i i ze mułował Claude Z w czasie adeptów nowoczesnej tak przewidywać dyscypliny do można zakresu akces szerokich problematyki i kręgów metodologii e t n o l o g i i . Cóż j e d n a k dalej 1 Dokąd zmierzać będzie zintegrowana i wzmocniona etnologia? n y c h ) , a w i ę c o b s e r w a c j i , w y w i a d z i e i t p . N a t y m p o l u posiłkuje etnologię jej „odpowiada nauka pomocnicza pierwszym 1 opisowi, pracy w — fazom terenie. etnografia, pracy której badawczej: Właściwym typem O t ó ż w y d a j e s i ę , iż z d i i ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w s k a z a ć zakres obserwacji badania etno- logicznego jest m o n o g r a f i a , dotycząca g r u p y dostatecznie ogra­ t u można t r z y perspektywy: 1. z b l i ż e n i e d o h i s t o r i i t 3 ' p u f r a n c u s k i e j N o u v e l l e 7. k t ó r ą r a z e m Histoire, utworzyłaby etnologia ową „antropologię histo­ n i c z o n e j , b y a u t o r mógł zgromadzić większość s w y c h i n f o r m a c j i ryczną", której powołanie p o s t u l u j e Jacques L e Goff. dzięki doświadczeniu o s o b i s t e m u . E t n o g r a f i a o b e j m u j o u d z i a ł e m e t n o l o g i i s t a ć b y się m o g ł o p o z n a n i e z a s a d p r z e k s z t a ł ­ również Wówczas m e t o d y i t e c h n i k i odnoszące się d o p r a c y w t e r e n i e , d o k l a s y f i k o ­ c a n i a się s t r u k t u r i i c h t r w a n i a . Jednocześnie b y ł a b y t o d y s c y p l i n a w a n i a (formalnego — p r z y p . L S ) i o p i s u poszczególnych silnie kulturowych rzędzia, niezależnie o d tego, czy c h o d z i o u z b r o j e n i e , n a ­ wierzenia, etnografii zjawisk należą czy więc instytucje" — (Claude padające Levi-Strauss). częstym i łatwym osadzona kultury — 2. przejęcie osiągnięć nicze, s t u d n i e wiejskie, wierzenia społecznego one monografie rzeczywiście o roślinach e t c . i zasięgi i c h poszczególnych pozbawione sensu, gdyby wsi itp. stanowiły k o n k r e c i o , akcentująca społeczny charakter zbiorowe". Do łupem prześmiewców — prace, w których k a t a l o g u j e się narzędzia r o l ­ występowania, w „wyobrażenia i asymilację h o u r y s t y k i . Dawało z jednostkowym współczesnych i przyszłych by to perspektywę — dostrzeżenia, (!) połączenia jak inwencja Byłyby i myślenio twórcze j e d n o s t k i mieszcząc się w s t r u k t u r a c h , równo­ (co legle wzbogacają się je i przekształcają. n i e s t e t y n i e k i e d y zdarza) cel s a m w sobie. W s z e l a k o i c h właściwą rolą j e s t z b i e r a n i e i p o r z ą d k o w a n i e źródeł d l a e t n o l o g i i . W też sensie bywają one pożyteczne i 3. r e a l n o ś ć w i z j i t r z e c i e j tym pów badań n a d cenne. fizjologią zależna j e s t o d przyszłych mózgu. Czyż n i e można sobie w y o b r a z i ć , iż k l u c z d o z r o z u m i e n i a r e l a c j i J a k w i d a ć rozróżnienie e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i n i e jest kwestią terminologicznej niezbyt „Każdy żonglerki. u nas niestety etnolog musi Jego zaś znana dewiza być niezbędność Jean-Thierry także, choć p o części, etnografem; wszelako o d e t n o g r a f i i d o e t n o l o g i i d a l e k a jeszcze d r o g a " . 2. P r o b l e m a t y k a w i refleksji etnologicznej jednocześnie 72 badań miejsce n a d kulturą takie samo szczególnie artystyczną miejsce, j a k każda eksponowane, I jeszcze j e d n a u w a g a . Myśląc o e t n o g r a f i i n i e w o l n o n a m zapominać jak z o j e j służbie społecznej, której samego zakrosu d y s c y p l i n y e l i m i n o w a n i e i nicowanie wszelkiego zajmuje inna wyjątkowe. świadome—nieświa­ d o m e zostanie e t n o l o g i i d o s t a r c z o n y przez n p . encefalografię... ? wyznacza Maertensa: postę­ bowiem najważniejszym wynika — wymiarem, t y p u nacjonalizmów. — jest Może w przyszłości zechce e t n o l o g i a poświęcić więcej jeszcze ( v i d e J a n Stanisław Bystroń) zaangażowania, zastąpił n i e k o n t r o l o w a n e i n s t y n k t y b y łagodny natiorum. logos ethnosu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/203b4e5ab6c9cedeb6cb49e45b5c9773.pdf 30d56bdf9dacf58d5b04f66b8a205c44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:800 Title A name given to the resource Mit Alkmeny / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 L U D W I K STOMMA MIT ALKMENY* Szereg skomplikowanych intryg i rozgrywek między bogami olimpij­ skimi poprzedziło — jak zgodnie podają Hezjod, Homer, Apollodoros, Teokryt, Pindar, Diodor i Tzetzes — narodziny Heraklesa, nieślubnego syna Zeusa i przedstawicielki rodzaju ludzkiego Alkmeny (żony Amfitriona). Sprawa była delikatna już choćby ze względu na co najmniej dwu­ znaczną sytuację Hery — prawowitej małżonki Zeusa, wymagała więc dużej subtelności i taktu. Zeus jednak zbytnią subtelnością nigdy nie grzeszył. Gdy więc zbliżał się czas rozwiązania Alkmeny zaczął się głośno przechwalać przyszłym ojcostwem, aż zaprzysiągł, iż książę, który urodzi się w rodzie Perseusza przed zapadnięciem zmroku, będzie wielkim k r ó ­ lem. Na to tylko czekała Hera. „Nie zwlekając ruszyła do Myken i przyspieszyła bóle porodowe Nikippe, żony kró­ la Stenelosa. Potem pośpiesznie udała się do Teb, zasiadła przed drzwiami Alkmeny krzyżując nogi, szaty zawiązując w węzły i splatając palce, przez co opóźniła na­ rodziny Heraklesa do chwili, gdy Eurysteus, dziecko siedmiomiesięczne, leżał już. w k o ł y s c e " . „Inni natomiast o p o w i a d a j ą , że z polecenia Hery porodowi przeszka­ dzała Ejlejtyja, a wierna służąca Alkmeny, żółtowłosa Galantis lub Galen, w y s z ł a z izby porodowej i podała nieprawdziwą wiadomość o urodzeniu się dziecka Alkme­ ny. Zaskoczona Ejlejtyja zerwała się wówczas, rozłożyła dłonie, wyprostowała nogi i wtedy to przyszedł na świat Herakles" . 1 2 3 Tak, czy inaczej narodziny Heraklesa zostały wystarczająco opóźnione, by stracił on pierwszeństwo na rzecz urodzonego rzeczywiście przed za­ padnięciem nocy Eurysteusa, dla którego musiał też później wykonywać swoje sławetne prace. Magia zazdrosnej Hery okazała się skuteczna. Prze­ analizujmy ją więc dokładniej. * Materiały bibliograficzne tu użyte weryfikowane były w dość szerokim zakresie w trakcie badań terenowych ina terenie w o j e w ó d z t w : białostockiego, chełmskiego, no^ wosądeckiego, przemyskiego, siedleckiego, suwalskiego i zamojskiego. Zebrane ma­ teriały pozwoliły na skonstatowanie żywego do dziś istnienia większości form magii Alkmeny w Polsce. R. G r a v e s , Mity greckie, Warszawa 1974, s. 411. Pauzaniasz, Owidiusz, E l i a n i Antoninus Iiberalis. G r a v e s , op. cit., s. 412. 1 2 3 �100 L U D W I K STOMMA Mamy v/ cytowanym micie do czynienia z akcjami dwojakimi: 1) w ce­ lu uniemożliwienia (zatrzymania) porodu — zaplecenie węzłów, splecenie palców, skrzyżowanie nóg; 2) w celu spowodowania (otwarcia) porodu — rozplecenie palców i rozprostowanie nóg. Akcje te są ewidentnie tożsame z zabiegami magicznymi stosowanymi podczas narodzin dziecka na ziemiach polskich. I tak dla spowodowania, lub przyśpieszenia porodu rozkłada się tu ręce , rozplata palce , otwiera d r z w i , okna , skrzynie , szuflady , posyłając nawet gońców do kapłana, by otworzył puszkę z komunikantami lub — na terenach prawosław­ nych — carskie wrota i wznosząc modły do Boga o odemknięcie choć na krótką chwilę nieba i piekła . Rozplata się wszelkie możliwe węzły , wybija dziury w ścianach i dachu , zdejmuje się z palców położnicy pierścienie i obrączki , rozpuszcza jej włosy , wywraca i niszczy oko­ liczne płoty . Przez cały okres narodzin obowiązuje też zakaz przędzenia i szycia . Gdyby ktoś natomiast chciał złośliwie poród wstrzymać, doko­ nywać winien czynności odwrotnych w stosunku do wyliczonych, przy czym najczęściej spotykanymi w takim wypadku działaniami są właśnie zastosowane przez Herę splatanie palców, zakładanie nogi na nogę oraz robienie węzłów na u b r a n i u czy (u Żydów polskich) zamykanie szuf­ lad . 4 6 7 8 5 9 10 1 1 12 13 11 1S 16 17 18 1 9 20 21 4 W. Ł ę g o w s к i, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, „Wędrowiec", 1899 z. 2, s. 487; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, s. 77. J . G. F r a z e r, Zlota Gałąź, Warszawa 1965, s. 217; Talko-Hrynce­ w i c z , op. cit., s. 77-78. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , cz. 1 e. 292. J . S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, s. 20. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 292-293; B y s t r o ń , op. cit., s. 20, 27. B y s t r o ń, op. cit, s. 20, 28. Tamże, s. 20. S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, „Wiedza o Polsce", t. 3, cz. Etno­ grafia Polski, Warszawa 1932, s. 328; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; Talko-Hryn­ c e w i c z , op. cit, s. 73. T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 76. J . Š w i ę t e k, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 599; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; F r a z er, op. cit, s. 216; M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, 292. D. L e p k i j , De jaki werowania pro detynu, „Zorja", t. V I I : 1886, s. 269. B y s t r o ń , op. cii., s. 20. " M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 291. N. Z., Z Opatowa, „Gazeta Radomska", 1888 nr 57, s. 3. В у s t r o ń, op. cit, s. 15, 35. L . M а г с e w i с z, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków Ш 6 , s. 29; F r a z e r, op. cit, s. 217. K . W ó j c i c k i , Kłechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, s. 220-221; M а г с e w i с z, op. cit, s. 30; A. F i s c h e r , Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 112; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 20-24. M a r c e w i c z , op. cit., s. 28. 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 l s 1 4 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �101 MIT A L K M E N Y Cel podejmowania wyszczególnionych działań, które (jak i formy od nich pochodne) nazywać będziemy w dalszym ciągu artykułu magią A l ­ kmeny jest na tyle wyraźny, że pozwala na łatwą, jednostkową inter­ pretację biologizującą, polegającą na skojarzeniu rozwiązująco-otwierających działań magicznych z fizjologicznym procesem porodu . Sytuacja komplikuje się jednak, gdy zauważymy, że magia Alkmeny towarzyszy również powszechnie innym obrzędom cyklu rodzinnego, co przy umow­ nym oznaczeniu akcji otwierania, rozplatania, zakazów przędzenia i szy­ cia, robienia dziur, zdejmowania obrączek i pierścieni etc. — jako- akcji ( + ), odwrotnych zaś — jako ( —), przedstawia się tabelarycznie nastę­ pująco: 2 2 23 2 4 Działania z szeregu magii Alkmeny Akcje (+) W celu spowodowania (otwarcia) porodu W celu zatrzymania porodu Przed chrztem i wywodem Po chrzcie i wywodzie Przed ślubem Po ślubie W celu uniemożliwienia ślubu W celu przyspieszenia śmierci (skrócenia agonii) W celu uniemożliwienia śmierci Po śmierci 106 - 12 3 - 2 25 59 l I 37 - 26 28 Razem 2 2 Akcje (—) 20 109 18 47 24 227™ 2lT 2 7 2 9 3T Symboliczna nazwa zjawiska (a nie „magia węzłów'', np. — jak niektóre działania tego szeregu nazywa Witort) konieczna jest dla podkreślenia: 1) że do tego samego szeregu zjawisk zaliczane będą działania z punktu widzenia formy bar­ dzo zróżnicowane, 2) że formy te mieć mogą w innych kontekstach rytualnych zu­ pełnie inne znaczenie, a więc np. nie każdy w ę z e ł jest elementem magii Alkmeny, tak jak i nie zawsze magia Alkmeny związana jest z z a w i ą z y w a n i e m i rozwiązywa­ niem w ę z ł ó w . Skojarzenie w XIX-wiecznej literaturze etnograficznej powszechne. Vide też T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 75. Wszelkie dane cyfrowe dotyczą próbki reprezentatywnej 50 wybranych po­ zycji bibliograficznych. Ważny jest więc nie walor bezwzględny danych, ale propor­ cje między nimi. Typowym przykładem przedślubnej magii Alkmeny ( + ) jest ceremoniał rozplecin. Vide L . S t o m m a , Analiza strukturalna słowiańskich obrzędów weselnych, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1973, s. 7-12. Typowa akcja — ceremoniał oczepin. S t o m m a , op. cii., s. 23-29. 27 Przypadki pojedyncze, nie potwierdzone porównawczo, uznaję — zgodnie z za­ leceniami Lévi-Straussa — za zaburzenia i w y ł ą c z a m je z rozważań. Klasycznym przykładem jest tu spotykane na terenie całej Polski „zawiązywa­ nie potencji" pana młodego, w celu uniemożliwienia mu konsumpcji związku. В. В ar a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, s. 100; F r a z e r , op. cit, s. 217-218; T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 203. Vide przypis 27. Prócz wymienionych do względnie pospolitych form należy również: rozpę­ tywanie koni, niszczenie progu, zdejmowanie pokrywek z garnków etc. Wymienić dodatkowo należy: okręcanie łóżka łańcuchem lub powrozem, r y ­ glowanie drzwi, metaforyczne zamykanie świata (?) poruszanym w powietrzu klu­ czem etc. 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 29 3 0 3 1 �L U D W I K STOMMA 102 Jeżeli wyeliminujemy teraz chwilowo z rozważań praktyki złośliwe („czarowne" — jak je nazywa W. Abraham w odróżnieniu od zwykłych działań magicznych) oraz mające na celu przeciwdziałanie naturalnemu, zgodnemu zresztą z cyklem obrzędowym, porządkowi rzeczy (jak unie­ możliwianie śmierci w ogóle), uzyskamy konsekwentny łańcuch na­ stępstw: Akcje magii Alkmeny ( + ) . narodziny . akcje magii Alkmeny (—) ... ( + ) . wywód i chrzest . ( - ) ... ( + ) . ślub . (—) ... ( + ) . śmierć . ( + ) i ( - ) . Każdy z obrzędów rodzinnych poprzedzony więc zostaje magią A l ­ kmeny szeregu dodatniego, sfinalizowany zaś tąże — szeregu ujemnego. W analogii do łatwo czytelnych praktyk narodzinowych powiedzieć by się chciało, iż obrzędy rodzinne zostają na początku swym spowodowane (otwarte), na zakończenie zaś uniemożliwione (zamknięte). Sens takich działań uchwycić możemy dopiero przy przyjęciu Van Gennepa teorii obrzędów przejścia . Życie ludzkie składa się otóż, podług jego interpre­ tacji pojmowania czasu w kulturách ludowych, z łańcucha następstw stanów (Vétat). By zmienić stan x (np. kawalerski) — co staje się za po­ średnictwem obrzędu — na stan y (np. małżeński), trzeba najpierw wyjść (co wiąże się z całą procedurą magiczno-rytualną) z początkowego stanu x, następnie poddać się zespołowi obrzędowemu okresu przejścia , by-wresz­ cie zostać magicznie zamkniętym w nowym stanie y. W tej sytuacji magia Alkmeny, odnosząc się nie do obrzędu jako osobnego obiektu, ale do pod­ danych jego operacjom ludzi, miałaby na celu ( + ) otwarcie, spowodowanie wyjścia ze stanu początkowego, zaś (—) w nowym stanie zatrzymania. Interpretacja taka, zgodnie z trzecim Lévi-Straussa warunkiem budowy modelu, zdaje sprawę ze wszystkich obserwowanych faktów (patrz po­ wyższa tabela). Teoria' Van Gennepa obejmuje jednak nie tylko obrzędowość cyklu rodzinnego, lecz również — w całej pełni — dorocznego. Przyjmując opar­ te na jej zrębach wyjaśnienie stosowania magii Alkmeny winniśmy więc konsekwentnie zwrócić z kolei uwagę na obrzędy przejścia cyklu dorocz­ nego i towarzyszące im (czy raczej stanowiące w kulturze ludowej ich zasadniczy trzon) praktyki magiczne. Magia Alkmeny występuje t u w tych 3 2 33 34 3 3 3 2 Celowo pominięty tu zostaje problem dwojakości akcji pośmiertnych, gdyż trudno określić, które z niich stanowią element ceremoniału pogrzebowego, a które wybiegając w przyszłość ułatwić mają powrót (powtórne narodzenie) zmarłego, łączą się w i ę c raczej z narodzinami. A. V a n G e n n e p, Rites de passage, Paris 1909, s. 14-18, 271-279. Sam okres przejścia znajduje się poza oboma stanami rozdzielanymi, łącząc jednocześnie elementy ich obu. Daje się w i ę c opisać zdaniem A = (x + y) i (—X -\ y). Uwaga: formuła ta nie ma charakteru zdania logicznego. Należy podkreślić, iż do obrzędów przejścia zaliczamy te tylko, które rozgra­ niczają zróżnicowane kategorie czasowe. Nie każde w i ę c święto doroczne jest ob­ rzędem przejścia. 3 3 3 4 3 5 �MIT 103 ALKMENY 36 samych co w cyklu rodzinnym formach , ale w innym ich statystycznym nasileniu. I tak, o ile w cyklu rodzinnym najczęściej występowały czyn­ ności zamykania i otwierania drzwi, okien, szuflad, splatania palców, tworzenia węzłów oraz przepasywania lub rozczesywania włosów, t u na plan pierwszy wysuwa się zakaz (lub alternatywnie — nakaz) przędzenia i szycia , otaczania łańcuchami stołów i innych obiektów, zawiązywania nożyc , obwiązywania i obchodzenia ludzi, zwierząt, roślin, obiektów gospodarczych czy sakralnych, wybijania i zatykania dziur etc. Najwy­ raźniej sze przejawy magii Alkmeny odnajdujemy przy następujących świętach: 37 38 39 40 Święto (obrzęd przejścia ) 4 1 Św. Dymitr 11 X l Św. Łucja 13 X I I Wigilia Bożego Narodzenia 24 X I I Sylwester (Nowy Rok 31 XII) 1 I Matka Boska Gromniczna 2 II Zapusty Zwiastowanie NMP 25 Tli Wielkanoc Św. Jerzy 23 I V Zielone Świątki Św. Wit 15 VI Wigilia św. Jana Chrzciciela 23 VI Św. św. Piotr i Paweł (Petropaweł) 29 VI Przemienienie Pańskie 5 VIII Św. Michał (?) ok. 24-29 I X 4 2 4 3 Razem 3 6 Akcje (+) Akcje (—) 6 27 28 3 11 14 4 30 8 4 2 7 5 8 3 6 10 59 9 4 2 39 7 1 1 14 5 15 2 160 174 — Chodzi tu o ogólną tendencję, istnieje bowiem pewien niewielki zbiór form magii Alkmeny specyficznych dla poszczególnych cyklów obrzędowych. Występuje (akcje +) przy wszystkich objętych tabelą świętach. Vide m. im: R. T o m i c k i , Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1972, s. 8485, 129-1:30; W. K o s i ń s k i , Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Gałicyi Zachodniej, Kraków 1903, s. 62, 63, 66, 78, 84; W. K l i n g e r , Doroczne święta łudowe a tradycje grecko-rzymskie, Kraków 1931 s. 77; B a r a n o w s k i , op. cit., s. 80; Ś w i ę t e k , op. cit., s. 558; B y s t r o ń , op. cit., s. 15. Jest to piękny przykład potęgowania magii przez zamknięcie obiektu, który z natury ma właściwości przeciwne. W. S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, Lwów 1904, t. I I I , s. 248, a także s. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 318-324. Podkreślić należy, że wszystkie wyliczone w tabeli obrzędy przejścia mają bardzo wyraźny charakter solarny. Nie uwzględniono natomiast obrzędów przejścia cyklu gospodarczego. Święto obchodzone przede wszystkim na terenach zamieszkanych przez lud­ ność prawosławną. Jak w y ż e j . Stosowanie magii Alkmeny jest tu dość wyraźnie związane z jesiennym zrów­ naniem dnia z nocą, połączenie zaś jej. ze ś w i ę t e m św. Michała jest przypuszczalnie dość późne ( X I X wiek?). 3 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 3 �104 L U D W I K STOMMA I na tym jednak nie koniec. Van Gennepowskie pojęcie „stanu" (po­ mimo że on sam nie poprowadził swego rozumowania w t y m kierunku) nie da się ograniczyć l i tylko do sfery obrzędowości. Wszelkie definicyjne warunki „stanu" spełniają wszakże również i takie sytuacje życiowe, jak choroba i alternatywnie stan bycia zdrowym, stan pomyślności i klę­ ska żywiołowa etc. Rzeczywiście — im też towarzyszą typowe przejawy magii Alkmeny. I tak spotykamy się z nią (akcje + ) wśród działań ma­ jących na celu zakończenie choroby (wyjście ze stanu bycia chorym) — 42 przypadki, mających ułatwić wzrost zboża •— 21 przypadków, umożli­ wić wzniesienie domu, mostu, przeprowadzenie drogi — 17 przypadków. Z kolei magia Alkmeny ( —) występuje przy profilaktycznych praktykach przeciwchorobowych (zatrzymanie w stanie bycia zdrowym) — 44, złośli­ wych czarach uniemożliwających choremu wyzdrowienie (zatrzymanie choroby) — 26. Stosuje się ją ( —) także dla zatrzymania domu, rodziny czy dobytku w stanie bezpieczeństwa lub dostatku — 82, zabezpieczenia się od kontaktu z demonami i duchami — 54 p r z y p a d k i etc. Ten ostatni przykład, któremu przeciwstawia się magia Alkmeny ( + ) stosowana dla sprowadzenia demonów — 20 p r z y p a d k ó w lub nawiązania kontaktu z Bogiem — 26 p r z y p a d k ó w , jest dla nas szczególnie interesujący. Jakaż zmiana stanu następuje t u bowiem? 4 4 45 46 47 W wypadku relacji Bóg : człowiek sprawa wydaje się, przy odwołaniu się do podstaw kosmogonii ludowej Słowian, względnie nieskomplikowa­ na. Bóg i człowiek pozostają wszakże na innych płaszczyznach kosmicz­ nych wyraźnie od siebie oddzielonych. Bez względu na obfitość koncepcji i prób uściślonego sformułowania tej oddzielności możemy śmiało stwierdzić, iż jest ona wystarczająco ostro w kulturze ludowej zarysowa­ na, by uznać odrębność stanu Boga (stanu, w którym znajduje się Bóg) i stanu ziemskiego (w którym znajduje się człowiek). Że zaś — o czym była już mowa — pierwszym warunkiem jakiejkolwiek zmiany stanu jest wyjście ze stanu początkowego x, więc nic dziwnego, że próbom zbliżenia się człowieka do istoty boskiej towarzyszyć musi magia Alkmeny ( + ). Odniesienie tego rozumowania również do- relacji ludzie : istoty demonicz­ ne natrafia jednak na duże trudności. Wszyscy badacze polskiej demono­ logii ludowej zgodni są bowiem co do tego, iż demony słowiańskie nie 48 4 9 4 4 V a n G e n n e p , op. cit, s. 271-279. Ś w i ą t e k , op. cit., s. 539-540; T o m i c k i , op. cit., s. 82-84. К. К o r a n у i, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, „Lud", t. X X V I , z. 2, s. 11, 17. M. in. M. E 1 i а d e, Sacrum — mit — historia, Warszawa 1970, s. 89. F . G a j c z y k , Teodulja, Kraków 1900, s. 112-132. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, s. 150, 170-171; R. L i 1 i e m t h a 1 o w a, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniej­ szości, Kraków 1919, s. 26; B a r a n o w s k i , op. cit, s. 106; K l i n g e r , op. cit., s. 58; K o s i ń s k i , op. cit, s. 11; M o s z y ń s k i , op. cit, t. I I , cz. 1, passim; T o ­ m i c k i , op. cit, s. 77-81, 83, 88-90, 100-102. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 �105 MIT A L K M E N Y stanowią (jak tego chciał Lelewel) istot samoistnych, będąc jedynie wcie­ leniami pośmiertnymi ludzi pewnych specyficznych kategorii, co mogłoby oczywiście sugerować zatarcie różnic między ich stanem z, a stanem v odpowiadającym poszczególnym fazom cyklu rodzinnego . Taka sytuacja rzutowałaby z kolei negatywnie na możliwość i celowość stosowania magii Alkmeny. Aby wyjaśnić tę niejasność, konieczne wydaje się ustalenie owych „demonogennych" kategorii ludzkich. Kto mianowicie staje się po śmierci demonem? Odpowiedzi na tak postawione pytanie udziela nam poniższa tabela : 50 51 Nr Kategoria „demonogenna" 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ilość przypadków Martwe płody Porońcy Niechrzczeńcy Zaręczeni, zmarli przed ślubem Zaręczeni, zmarli podczas własnego ślubu Samobójcy Wisielcy Utopieni Zmarli inną nienaturalną i gwałtowną śmiercią 30 47 79 12 35 33 29 82 35 Razem 392 Wyliczone t u kategorie szczegółowe zawęzić można bez najmniejszego r y ­ zyka nieprawomocności logicznej, do trzech szerszych: 1. Tych co złamali zasadę następstwa stanów (poz. 1 i 2 w tabeli). 2. Tych co dokonali zmiany stanu bez dopełnienia obowiązującego (magia Alkmeny!) w takiej sytuacji rytuału przejścia (poz. 3, 6-9) 3. Tych, którzy umarli w stanie przejścia (poz. 1, 2, 4, 5). I znów trzy te kategorie streszczają się w jednej — najogólniejszej: — tych, którzy wyszli (w sensie biologicznym) i nie wyszli (w sensie magiczno-rytualnym) ze stanu x oraz weszli (sens biologiczny) i nie weszli (sens magiczno-rytuamy) do stanu у . Demonami zostają więc po śmierci ci, którzy (obojętne — świadomie czy nie) wyłamali się z łańcucha na­ stępstw stanów, sytuując się poza którymkolwiek z jego- stałych ogniw (albo — z innego punktu widzenia w paru ogniwach naraz), czyli w per­ manentnym stanie przejścia. Tłumaczy to częściowo fakt, na który na tym już etapie zwrócić należy szczególną uwagę, iż f o r m u ł y : opisująca okres przejścia (temps de passage) i charakteryzująca stan „demonogenny" (stan 52 53 5 0 Np. fazie cyklu rodzinnego między śmiercią, a powtórnym narodzeniem. W tabeli uwzględniono tylko 91,22°/o ogólnego zbioru (vide przypis 24) przy­ padków, ze względu na to, że pozostałe 8,78°/o rozproszone jest aż na 17 kategorii i ma wyraźnie charakter zaburzeń. Zgodnie z przyjętą uprzednio nomenklaturą opisujemy w i ę c zjawisko również jako A = (x + y) i ( - X H y). A = (x + y) i ( - X H y). 5 1 5 2 5 3 �106 L U D W I K STOMMA ludzi, którzy przekształcić się mają w istoty demoniczne), wykazują cał­ kowitą identyczność. Zostawmy na chwilę to zagadnienie, wracając do kwestii form (rozu­ mianych całkowicie opisowo-mechanicznie) magii Alkmeny. Podzielić je można na dwa typowe rodzaje: A. Związane z czynnościami otwierania i zamykania, a więc: otwiera­ nie i zamykanie drzwi, okien, skrzyń, szuflad, puszki z komunikantami, carskich wrót, niszczenie dachów, ścian, płotów, wybijanie i zatykanie dziur etc. B. Związane z czynnościami zawiązywania i rozwiązywania, a więc: różne praktyki z węzłami, fragmentami sieci rybackiej, opasywaniem, obwijaniem czy obwiązywaniem ludzi, zwierząt, roślin i przedmiotów, otaczanie sznurami i łańcuchami stołu, czoła — wieńcem, palców — obrączkami, czepienie, nakazy i zakazy szycia, przędzenia itp. Podział ten, całkowicie nieprawomocny, oparty na subiektywnych i nieprecyzyjnych przesłankach, nie ma żadnego oczywiście istotnego zna­ czenia i dokonany został po to wyłącznie, by ułatwić uzmysłowienie, że do każdego z wyodrębnionych roboczo rodzajów A i В dorzucić można cały szereg podobnych form działania, stosowanych w tym samym celu i cza­ sie, a więc semantycznie identycznych z wyliczonymi. Jedną z nich jest posiadające względnie bogatą bibliografię etnograficzną tworzenie tak zwanego' koła magicznego . 54 5S Pisze K . Moszyński: „Funkcję magicznego zamykania pełnią: pas, przewiązka, łańcuch, koło magiczne, pierścień, wieniec etc. [...] Więc np. gdy Poleszuk podróżu­ jący w ziełonoświątecznym tygodniu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne odgłosy zapowiadające bliskość r u s a ł e k , kreśli dokoła wozu toporem koło na tyle obszerne, by demon nie mógł go przez nie dosięgnąć ręką. Identycznie zachowują się w podobnym wypadku kobiety poleskie, przechodzące lasem czy pracujące na głuchych, zatraconych wśród borów niwach; tylko' zamiast toporem kreślą nożem k o ł o na ziemi. [...] Przykłady dobrałem szczególnie jaskrawe i typowe; mniej pięk­ nych można by przytoczyć w i ę c e j " . 56 51 Dodajmy od razu, że jako analogiczne do tworzenia koła magicznego wylicza też Moszyński słusznie zwyczaje oborywania wsi i pól lub zawią­ zywania ich w „metaforycznym węźle*' . Koło magiczne w takiej formie, w jakiej stosuje je poleski wieśniak, wydaje się jednak przykładem naj­ prostszym, a więc i najbardziej przydatnym do wstępnej analizy. Na czym polega istota działania w tej formie magii Alkmeny? Otóż zamykając (symbolicznie opasując) pewną przestrzeń, zatrzymuje ją Po58 5 4 M. in. Т. S e w e r y n , Ikonografia etnograficzna, „Lud", t. X X X I X , s. 340; R. G a n s i n i e c , Pas magiczny, Kraków 1934. 55 "Występuje ono nie tylko w kulturze ludowej, ale także dawnej magii „pro­ fesjonalnej" (F. R i b a d e a u - D u m a s , Histoire de la magie, Paris 1965 s. 80-156). 56 Wyjaśnienie demonicznego charakteru rusałek — T o m i c k i , op. cii., s. 8:1. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, з. 319, 322. Tamże, s. 323. 5 7 5 8 �107 MIT A L K M E N Y leszuk w początkowym (aktualnym) stanie x. W momencie rysowania koła stan ten panuje po obu stronach okręgu. W chwili jednak, gdy sy­ tuacja na zewnątrz ulegnie zmianie (np. atak istot demonicznych), nowy — zaistniały tam stan nie będzie mógł objąć zamkniętej magicznie prze­ strzeni, a więc i zaszkodzić znajdującym się w niej obiektom. Oczywiście zmazanie okręgu lub jego części wywoła natychmiast skutek diametralnie r ó ż n y — taki, jak sygnalizowane już wcześniej zniszczenie płotu, progu *czy Utworzenie dziury w ścianie albo dachu. We wszystkich tych przypad­ kach mamy bowiem do czynienia ze zjawiskami identycznymi nie tylko na płaszczyźnie semantycznej (magia Alkmeny), ale również instrumental­ nej. Tak, jak koło magiczne ogranicza dowolną — zależną od zapotrzebo­ wania stosującego magię — przestrzeń q, tak ściany, próg, dach czy okna są elementarni ograniczającymi przestrzeń wewnętrzną domu (szerzej — każdego budynku). Przedstawicielami tej samej kategorii będą też kon­ sekwentnie: zamykające przestrzeń obejścia i pól miedze czy płoty, gra­ nice wsi, mury cmentarne, pobrzeża wód, a także d r o g i i ich rozstaje. Wszystkie one rozgraniczają bowiem przestrzeń, a co za t y m idzie — w odpowiednich warunkach — również stany, wszystkie więc stanowić mogą podmiot magii Alkmeny. Czymże są jednak same? Do jakiej kate­ gorii przypisać należy przestrzeń samej miedzy, granicy wsi, progu? Zarówno księgi teoretyków m a g i i , jak i wierzenia ludowe , a nawet rozliczne formuły p r a w n e dotyczące granic dają t u odpowiedź jedno­ znaczną. Granice są eksterytorialne, t j . obiekty tej kategorii należą do obu rozdzielanych szeregów transformacji (tu stanów x i y) i jednocześnie nie należą do żadnego z nich. Opisać dadzą się więc jedynie przez owe he­ glowskie, a nieprawidłowe z punktu widzenia logiki formalnej zdanie: 5 9 60 6 1 62 63 64 A = (x -i- y) i (-X H y) Zdanie to okazywało się nam już przedtem dwukrotnie niezbędne — dla określenia istoty (specyficzności w stosunku do< stanów „normalnych") okresów przejścia w cyklach dorocznym i rodzinnym, a także dla schara­ kteryzowania istot demonicznych („demonogennych"). Jest to zbieżność o zasadniczym znaczeniu. Jeżeli bowiem dotychczasowe rozumowanie jest prawidłowe i istota trzech omawianych tu, a pozostających na pozornie 5 9 K . B a s c h w i t z , Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, s. 15, 17, 21. Z braku miejsca nie przytaczam tu materiału dowodowego, uprawomocniają­ cego dołączenie kategorii dróg — będzie mu poświęcony odrębny artykuł. Niektórzy etnografowie, jak np. Moszyński, przyjmują implicite, że ze w z g l ę ­ du na zróżnicowane wartościowanie w kulturze ludowej poszczególnych fragmentów przestrzeni, granice wsi, miedze, płoty, próg etc. z a w s z e rozdzielają stany. Wspominają o tym Theophrastus Bombastus zwany Paracelsusem, oraz Johan­ nes Trithemius. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 202, 322; S w i ę t e k , op. cit., s. 459. T. Ł ę t о с h a, Granice i spory terytorialne w Afryce, Warszawa 1973, s. 19-26. 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 �108 L U D W I K STOMMA dość odległych płaszczyznach, zjawisk jest w rzeczy samej identyczna, to muszą one wykazywać wyraźny związek, do wymienności i potęgowania przez siebie włącznie. Rozpatrzmy zagadnienie na poziomie związków b i ­ narnych. Teoretycznie możliwa jest relacja opisanych zdaniem A = = (x + y) i (-'ar + —y) kategorii w trzech parach: a — istoty demoniczne („demonogenne"): granice przestrzenne (progi, miedze, płoty, drogi etc.) b — istoty demoniczne („demonogenne"): okresy przejścia (tak w cyklu rodzinnym, dorocznym, jak i dobowym •— 24-godzinnym ) с — granice przestrzenne: okresy przejścia. Każdej z tych relacji (a, b, c) odpowiadają poszczególne z poniższych tabel: 6S Relacja a Granice miedze płoty progi drogi brzegi inne nie wsi wód mające cech A 6 6 Miejsce pochówku istot „demonogennych" Miejsce pojawiania się istot demonicznych Miejsce nawiązywania kontaktów z diabłem Miejsce sabatów czarownic 67 Razem Relacja b 80 65 19 55 18 11 66 21 62 26 30 30 3 7 6 5 2 4 7 5 1 26 10 7 3 19 47 156 80 93 124 70 76 - 36 okresy inne istoty istoty okresy przejścia cyklu dobowego prz. nie wstanie nie 12 24 wschód zachód razem w cyklu A prz. w stanie . w cyklu dorocz. w cyklu A dobowym dorocz. w okr. prz. 6 8 Okresy pojawiania się demonów Okresy możliwości nawiązywania kontaktu z de­ monami Razem 69 6 5 146 7 - 20 166 1 8 26 26 - 4 4 59 79 38 3 62 13 92 5 43 33 7 40 .209 28 237 Okresami przejścia w cyklu dobowym są: północ (godz. 24), południe (godz. 12> oraz wschód i zachód słońca. T u oczywiście w sensie —> pod płotem, pod progiem. Oczywiście czarownice jako istoty ż y w e nie należą do kategorii demonów. A = (x + y) i ( - X + - y ) . Rozdzielenie tych kategorii ma tylko ilustracyjny charakter. 6 6 t 7 6 8 6 9 �109 MIT A L K M E N Y Relacja с (1) Działania o charakterze rytualnym, na granicach wsi, miedzach, drogach etc. Relacja с (2) Zakaz przebywania na granicach lub przekraczania ich N % w okresach przejścia cyklu dorocznego w innych porach cyklu dr. w okresach przejścia cyklu dobowego w innych porach dnia, nocy 126, 96,9 4 3,1 180 92,7 14 7,4 kobiety w ciąży 80 młodzi kondukt ze w okr. ślubu zmarł. 43 inne — nie zw. z o. prz. 33 7 Jak widać istnienie korelacji znajduje we wszystkich trzech wypad­ kach bardzo wyraźne potwierdzenie liczbowe. I tak relacja a osiąga w przypadku miejsc pochówków istot „demonogennych" aż 98,9°/o współ­ zależności, a dane te są niewiele niższe w wypadku relacji b (odpowiednio 96,4% i 92,5%) i relacji c. Potwierdzałoby to wyraźnie prawomocność do­ tychczasowego rozumowania, nie stanowiąc jednak jej ostatecznego dowo­ du, którym może być dopiero stwierdzenie relatywnej przynajmniej toż­ samości analizowanych kategorii. Zacznijmy od tego, że każda z nich ma zdolność potęgowania się przez „nasilenie cech". Tak więc złośliwszym (czy raczej mocniejszym) demo­ nem (Y) będzie utopiony nieehrzczeniee niż zwykły topielec albo niechrzczeniec zmarły śmiercią naturalną; pan młody, który się powiesił w trakcie ceremonii ślubnych, niż zwykły wisielec etc. Podobnie w w y ­ padku granic przestrzennych (Z) — większą frekwencją demonów cieszą się rozstaje czy skrzyżowania dróg niż zwykły prosty trakt, ziele rosnące pod ogrodzeniem zwiększa swoją moc leczniczą, jeśli jest to akurat miej­ sce zejścia się dwóch albo więcej płotów itd. Jeszcze jaskrawiej objawia się rzecz w przypadku czasów (okresów) przejścia (V). Kwiat paproci za­ kwita jedynie o północy początkującej święto św. Jana Chrzciciela, tojad nabiera właściwości aphrodisiacalnych każdego południa, ale pewność jego skuteczności uzyskać można dopiero w południe Zielonych Świąt i (susz) św. Łucji. I te przykłady można by mnożyć, aczkolwiek podkreślić należy od razu, iż takie jednostkowe (jednokategoryjne) potęgowanie jest w kulturze ludowej Słowian stosunkowo mało- pospolite. Ludowe przepi­ sy magiczne częściej bowiem łączą w sobie (nie ograniczając się zresztą do nich) elementy wszystkich kategorii „alkmenicznych" . „Statystycz7 0 7 l 7 0 Chodzi tu o kwestię pochówków i miejsc pojawiania się, gdyż pozostałe ob­ jęte zostały tabelą jedynie w celach porównawczych. „Wszystkich" w sensie „wszystkich wyliczonych w artykule", gdyż istnieją inne jeszcze zakresy występowania magii Alkmeny. 7 1 �110 L U D W I K STOMMA 7 2 na" ludowa, paramedyczna „recepta" brzmi: „Weź nić ze sznura wisieK ca, dodaj doń а a , a , i ziele a zerwane na skrzyżowaniu miedz w po^. ludnie dnia św. Jerzego..." opiera się więc między innymi na wymiennym, potęgowaniu „alkmenianów", ergo opisywalna jest wzorem: ъ 2 3 4 n f = Y • Z" • V " • aj • a •... • a 2 n który to' wzór potwierdza ostatecznie (potęgować się wzajemnie mogą tylko kategorie tożsame) prawomocność naszych dotychczasowych rozwa­ żań, a co za t y m idzie — prowokuje do ich chwilowego zakończenia. C h w i l o w e g o — to słowo chciałbym podkreślić szczególnie mocno. Zaprezentowany t u szkic nie tylko bowiem nie jest zamkniętą całością, ale wręcz — bez kontynuacji traci (pomijam kwestię wyjaśniania zagad­ nień szczegółowych) rację bytu. Dokonane uporządkowanie pewnych^ za­ niedbywanych lub wulgaryzowanych przez teoretyków magii i obrzędo­ wości słowiańskiej i wykazanie ich ścisłego, integralnego związku może być wszak punktem wyjścia do prawidło wszy ch badań nad całym szere­ giem aspektów kultury duchowej ludu polskiego. W t y m względzie za najważniejsze przesłanie niniejszej pracy uważałbym zaś: Uznanie niemożliwości rozłącznego badania zagadnień związanych z ro­ zumieniem przestrzeni i czasu w kulturze ludowej. Jej struktury rozwi­ jają się bowiem w trzech równorzędnych wymiarach — czasowym, prze­ strzennym i teognozyjno kosmicznym , jeśli można tak określić oś ziemia (człowiek) — niebo (Bóg), ze wszystkimi jej kosmozoficznymi aspektami. Pominięcie którejkolwiek z tych płaszczyzn nie tylko zubaża, ale — op, więcej — znakomicie zafałszowuje obraz wytworów ludowej kultury du­ chowej, robiąc z niego płaską i jałową karykaturę. J 73 Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii ul. Nowy Świat 69 00-046 Warszawa 7 2 Poddano analizie 200 takich formuł. Z wyjątkiem 4 przypadków, a więc 98% potwierdziły one relacjonowane tu obserwacje. N. Mastret nazywa ten wymiar po prostu kosmicznym, co wydaje się jednak zbytnio zawężać jego sens. > - •- • 1 7 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b13965ae6c16c6647c0a57f07c076981.pdf c6b68336cf1a77bb12e33b7f5d600ea8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:775 Title A name given to the resource Stan badań nad obrzędowością polską od połowy XVIII w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.83-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R ' I A L Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ P O L S K Ą O D P O Ł O W Y X V I I I W. CZĘSC I . A N A L I Z A S T A T Y S T Y C Z N A B A Z Y M A T E R I A Ł O W E J Według obliczeń szacunkowych od r o k u 1750 ukazało się około 3733 p u b l i k a c j i dotyczących r o d z i n n y c h i dorocznych obrzędów słowiańskich mieszkańców d a w n y c h i obecnych ziem polskich . P u b l i k a c j e te zawie­ rają (podług analogicznego szacunku) ok. 11 622 opisy przebiegu czy kształtu poszczególnych obrzędów w różnych regionach P o l s k i . Ta za­ sadnicza — dla każdego badacza obrzędowości l u d u polskiego — baza źródłowa dostępna jest dziś jednak (wskutek zniszczeń w o j e n n y c h ) n a j ­ wyżej w 70-75%. W tej sytuacji, analizowana w n i n i e j s z y m a r t y k u l e część (2000 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h — 54,56% domniemanego z b i o r u pełnego) owej bazy źródłowej nie stanowi próby r e p r e z e n t a t y w n e j dla całości z b i o r u , gdyż w odniesieniu do l a t 1750-1939 dobór j e j o p a r t y zo­ stał na jedynie — w p r a k t y c e — możliwym, lecz n i e spełniającym meto­ dologicznych warunków prawidłowości, k r y t e r i u m dostępności źródeł. Praca niniejsza n i e m a więc a m b i c j i wnoszenia o całości bazy źródłowej do badań nad obrzędowością polską, s t a n o w i natomiast n i e m a l k o m p l e t 1 2 3 4 1 Dokonane zostały one k o m p u t e r o w o w 1972 г., n a p o d s t a w i e prób reprezen­ poza granicami czasowym zmianom, t a t y w n y c h z poszczególnych roczników i regionów. Uwzględnione zostały również p r a c e autorów o b c y c h , w y d a n e 2 Polski. 8 Ponieważ g r a n i c e P o l s k i ulegały w b a d a n y m przedziale przyjęto z a p u n k t o d n i e s i e n i a (wobec obfitości materiałów X I X - w i e c z n y c h ) s p r z e d I r o z b i o r u P o l s k i , p r z y c z y m wyodrębniono następujące regiony 1) K a s z u b y , 2) P o m o r z e W s c h o d n i e , За) granice (mapka I V ) : Poznańskie, 3b) z i e m i a k a l i s k a , 3c) z i e m i a s i e r a d z k a , 3d) z i e m i a łęczycka, 4) K u j a w y , 5) z i e m i a chełmińsko-dobrzyńska, 6) W a r ­ m i a i Mazury, 7a) Śląsk O p o l s k i , 7b) Górny Śląsk, 7c) Śląsk Cieszyński, 8) k o w s k i e , 9) P o d h a l e gion i Beskidy Zachodnie, kielecko-radomsko-sandomierski, 10) region t a r n o w s k o - r z e s z o w s k i , 12) M a z o w s z e , 13) L u b e l s k i e , 15) S u w a l s z c z y z n a , 16a) z i e m i a p r z e m y s k a , 16b) z i e m i a l w o w s k a 14) Kra­ 11) r e ­ Podlasie, i H a l i c z , 16c) P o ­ k u c i e , 17) Nowogródzkie, 18) Wileńszczyzna, 19) Kowieńszczyzna, 20) Żmudź, 21) P o ­ lesie, 22) Wołyń, 23) Podole, 4 24) Białoruś, 25) W i e l k o r u s , P o r . m a p k a I I I , p r z y p i s 3. 26) U k r a i n a Kijowska. �84 LUDWIK STOMMA n y przegląd zawartości, dostępnych p r a k t y c z n i e badaczowi tego t e m a t u , prac d r u k o w a n y c h . W a n a l i z o w a n y m zbiorze 2000 prac nie uwzględniono najkrótszych n o ­ t a t e k prasowych, pozbawionych większych wartości informacyjno-źródłow y c h . P o m i m o to pozycje książkowe czy broszurowe stanowią w n i m t y l k o 6,15%. Z pozostałych 93,85%, mających charakter artykułów poje­ dynczych rozdziałów większych całości i d r o b n y c h opracowań, 3 3 , 5 2 % pomieszczonych zostało w periodykach o charakterze n a u k o w y m („Wisła", „Lud", „Zbiór Wiadomości d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , „Łódzkie S t u d i a Etnograficzne" itp.), 60,33% zaś w pismach p o p u l a r n y c h i dziennikach l u b m a charakter fragmentaryczny. W w y p a d k u parokrotnego d r u k u j e d ­ nego opracowania (parę wydań pozycji książkowej, p r z e d r u k i w czaso­ pismach) uwzględniono t y l k o jedną — najpełniejszą (o ile w k o l e j n y c h w y d a n i a c h zachodziły uzupełnienia i zmiany) wersję pracy. 5 Łącznie w przejrzanych pracach odnaleźć udało się 6135 opisów d o t y ­ czących 101 obrzędów, w czym wliczone zostały opisy „ogólnopolskie", c z y l i takie, których autorzy starali się zebrać materiał z całego k r a j u i prezentując sztucznie przez siebie stworzony opis „średni" obrzędu u z u ­ pełniali go t y l k o m n i e j l u b bardziej l a k o n i c z n y m i w z m i a n k a m i o o d m i a ­ nach regionalnych. Oddzielnie uwzględniono natomiast 91 prac o cha­ rakterze historyczno-teoretycznym, pozbawionych szerzej potraktowanej s t r o n y opisowej. Rozkład i n f o r m a c j i o w y b r a n y c h obrzędach, w wyszcze­ gólnionych regionach badanego t e r y t o r i u m ¡(1 jednostka — 1 opis) w s k a ­ zuje tabela. Już wstępna analiza d a n y c h z a w a r t y c h w tej t a b e l i wskazuje n a duże dysproporcje rozmieszczenia opisów obrzędów. Zacznijmy od dyspropor­ c j i regionalnych. W ośmiu regionach (Krakowskie, Mazowsze, Poznań­ skie, L w o w s k i e , Kielecko-Radomsko-Sandomierskie, Podhale, Górny Śląsk, Lubelskie) skoncentrowało się 41,92% opisów, podczas g d y i n n y c h ośmiu regionów( Łęczyckie, K u j a w y , ziemia ehełmińsko-dobrzyńska, Suwalszczyzna, Kowieńszczyzna, Żmudź, Wołyń, Podlasie) dotyczy t y l k o 8,77% o p i ­ sów. Dysproporcje te (acz w i n n y m geograficznym rozmieszczeniu) pozo­ stają także po uwzględnieniu przelicznika populacyjnego (ilości ludności 'słowiańskiej, zamieszkującej d a n y region). T u t a j j e d n a k (por. m a p k a I) rzecz się w dużym s t o p n i u wyjaśnia. Wyraźnie zwiększa się „zagęszcze­ n i e " opisów obrzędów wokół w i e l k i c h ośrodków m i e j s k i c h , a w szcze­ gólności u n i w e r s y t e c k i c h (Kraków, Warszawa, Poznań, L u b l i n , Lwów, W i l n o ) , słabnie zaś n a oddalonych odeń terenach wschodnich. Wyjątkiem 59,43% uwzględnionych p o z y c j i dostępnych j e s t w B i b l i o t e c e U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , 67,77°/o w B i b l i o t e c e N a r o d o w e j w W a r s z a w i e , 78,23*/o w B i b l i o t e c e Jagiellońskiej w K r a k o w i e . 5 �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 85 od tej, reguły okazuje się t y l k o r e j o n kaszubski (co łatwo wytłumaczyć jego budzącą od połowy X I X w . szczególnie zainteresowanie specyfiką) oraz ziemia sieradzka zawieszona niejako pomiędzy strefą zainteresowań K r a k o w a i Poznania, n i e posiadająca zaś (jak n p . Śląsk Cieszyński) prężniejszego ośrodka krajoznawczo-ludoznawczego. Ostatecznie uznać więc należy ogólny t e r y t o r i a l n y rozkład opisów obrzędów za prawidłowy i zgod­ n y z p r z e w i d y w a n i a m i . W w y p a d k a c h zaś szczegółowych (opisy poszcze­ gólnych obrzędów), n i e da się wyodrębnić logicznych reguł tego rozkładu (por. m a p k i I I - I I I ) , a więc zakwalifikować go można j a k o p r z y p a d k o w y . Inaczej przedstawia się sytuacja rozdziału opisów między poszczegól­ ne obrzędy. Dysproporcje t e są t u dużo większe (37,67% opisów dotyczy 3,96% obrzędów), a i podział t e r y t o r i a l n y znacznie bardziej zakłócony. Zdecydowany p r y m wiodą opisy obrzędów weselnych (19,20% w s z y s t k i c h �86 LUDWIK STOMMA Ilość odnalezionych opisów danych E cs С •o o м g ° O Opisy „ogólnopolskie" 4 B. Analizy religioznawcze 2 C. 1. Analizy historyczne - За. 3b. Ziemia kaliska 3a Ziemia sieradzka 3d. Ziemia łęczycka 4. 2 5. Kujawy Ziemia chełm.-dobrzyń. 6. 7a. Warmia i Mazury Śląsk Opolski 5 7b. 7c. Górny Śląsk Śląsk Cieszyński 8. Krakowskie 9. 10. 11. 12. Mazowsze Lubelskie 3 Podlasie Suwalszczyzna 16а. Ziemia przemyska 12 2. 13. 14. 15. - 2 12 - 2 3 5 2 * i. cS N 14 2 1 13 5 2 18 3 4 2 18 1 1 1 73 8 — 11 6 1 — — — — - 3 — — - - 9 17 - 1 15 2 18 2 - 4 - 23 5 — 8 12 15 11 18 54 8 12 5 — — — 69 68 5 6 4 10 5 1 - 7 2 — 35 8 - 1 61 - — 8 7 9 12 23 1 6 6 5 13 12 5 4 2 2 1 3 12 — 2 1 3 5 9 - - - 3 4 2 2 - - 2 - - - 2 2 12 2 2 — 11 21 1 2 2 10 22 3 1 2 1 5 1 1 14 - - 1 4 16 8 11 21 15 16 11 6 7 5 1 2 1 4 4 — — — — 9 — — 42 9 2 20 7 1 - 13 5 — 19 2 20. Żmudź Polesie 3 2 26 35 8 21. 22. 3 12 Wołyń 2 — 29 23. Podole 6 1 24. 27 25. Białoruś Wielkorus — — 26. Ziemia kijowska 6 - Łącznie 200 18 — — 1178 17 8 10 5 4 2 2 — - - 3 1 1 2 2 — — — 2 3 9 3 2 4 6 6 — 7 13 13 4 _ 5 6 6 — 1 2 — 5 3 — — — — 2 1 — — 6 4 5 5 4 2 — 2 — 9 8 2 4 2 7 2 3 3 3 3 3 3 - — 1 6 7 1 1 4 5 4 2 6 7 1 242 278 23 10 4 1 3 18 34 12 25 7 15 60 7 9 8 11 8 8 24 3 7 60 15 13 7 1 8 26 13 24 4 — 3 13 21 5 — 4 6 13 12 4 _ _ 16 — 5 2 5 - 1 22 3 1 3 1 Kowieńszczyzna 3 1 1 Wileńszczyzna 2 15 - 1 19. 2 9 1 4 18. 4 3 I 1 1 9 - 1 1 3 Nowogródzkie 3 1 2 17. 3 1 2 8 5 31 6 6 1 — 4 82 48 — 1 1 — 43 - •5Ž * 25 — _ — — 1 — 1 — 13 1 4 3 9 8 a o O 7 31 Tarnowskie-Rzeszowskie Й 1 - Podhale i Beskidy Zach. CU 2 1 3 10 138 U — OJ - 12 3 12 o a 1 14 70 8 13 •ii 8 N 2 32 19 3 1 16b. Ziemia Lwowska i Halicz 15 8 16c. Pokucie 8 3 8 7 6 3 Radomskie-Sandomierskie а д a a и o О Он 40 11 4 Kaszuby Pomorze Wschodnie Poznańskie •i r ca o O о fi к В o .§ A. I 3 1 — 9 139 84 - - 1 80 66 121 214 5 404 224 �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ obrzędów w poszczególnych regionach "I ° E' -o 5 -o Oí I g * ^ S? 1 1 * 1 1 5 10 12 6 12 - 1 - _ _ 1 23 - 1 24 1 2 - - 4 . 6 2 9 2 16 3 - 3 - 16 4 7 — 2 16 4 1 4 2 1 7 1 6 5 3 8 4 8 8 - 3 7 3 - 5 - 7 5 1 1 1 1 - - - 1 1 1 - 1 3 - - - 1 4 - 2 14 6 4 2 1 - ] - 6 1 19 11 7 4 17 2 1 5 5 1 16 20 5 - 3 6 17 3 3 3 12 - 1 1 2 3 1 3 1 1 - •- 2 1 - 3 - - - 1 4 5 1 1 - 2 - — 1 - 1 4 2 - 3 5 - 1 - - 4 - - 4 - - 4 1 - 4 — 1 _ 13 1 16 1 — — — — — — 6 - — — 2 - 1 — 4 1 13 13 — 2 1 1 —— 2 21 3 1 — 2 2 65 40 7 32 1 23 4 13 53 3 — 1 — 3 153 123 248 9 151 9 55 476 7 35 255 3 33 219 - 2 — 13 3 5 9 27 211 3 12 - 3 1 11 1 4 — 91 42 - 2 2 2 - 1 1 - — — 9 4 1 4 13 166 1 6 50 264 2 10 4 2 1 31 161 1 5 4 3 5 6 4 24 139 9 14 11 124 - 5 2 9 5 82 1 4 89 5 38 2 166 64 1 1 2 - 16 13 2 43 2 24 237 10 - - 4 1 3 7 - 41 101 54 72~ 2 6 ~ 222 356 56 34 74 28 40 75 3 3 7 4 10 2 1 2 9 3 1 2 1 1 - - 9 34 2 1 - 2 - 4 2 3 - 3 - 59 13 315 7 130 472 1 — 5 8 3 3 102 1 4 — 1 - 2 13 — 7 2 5 1 2 55 — 3 2 3 - — 14 5 2 6 121 331 159 19 5 - 1 6 37 12 59 63 6 2 - 5 1 11 6 1 1 6 1 11 125 2 3 5 1 3 78 4 35 5 1 - — — 4 3 - 16 2 3 3 3 10 3 1 2 2 1 4 2 13 8 6 2 3 - 2 2 5 1 1 — 2 2 - - 2 8 2 1 4 2 - - 4 — 6 11 2 5 4 1 1 8 — 10 - - 1 - — 4 2 1 — -- 8 8 1. 1 - 4 4 1 1 — — 1 31 2 3 3 3 1 - 13 5 ] 3 - 3 1 - 1 2 2 2 3 3 2 2 4 - 18 - 1 8 3 - 83 3 3 23 10 8 3 2 423 2 28 1 3 3 4 22 2 - 2 я о I g sš 1 1 1 4 - 1 o o 8 4 9 28 4 4 2 » i? Д * 54 7 1 1 * 2 8 18 2 ... 5 12 ce S - - - 1 1 - 3 ——— 2 1 5 2 a l ! ¿ з ^ !s .8 9 2 1 - - 3 u й я 8 ¡3 .| s Л POLSKĄ 4 - 1 1 1 2 1 3 99 4 60 7 142 373 93 125 170 947 6135 �88 LUDWIK STOMMA opisów), dalsze miejsca zajmują: Wielkanoc (6,58%), w i g i l i a św. Jana (6,08%), p i e r w s z y dzień świąt Bożego Narodzenia (5,80%), pogrzeb (3,94%), Poniedziałek W i e l k a n o c n y (3,65%), w i g i l i a Bożego Narodzenia (3,62%) i W i e l k i Tydzień (3,49%). Samo już t o zestawienie wskazuje n a dużą p r z y ­ padkowość d o b o r u rytuałów. Jest w n i m więc sobótka, n i e m a i n n y c h o b ­ rzędów o charakterze a s t r a l n y m , jest wesele i pogrzeb, n i e m a obrzędów związanych z narodzeniem czy osiągnięciem dojrzałości, w c y k l u w i e l k a ­ n o c n y m b r a k u j e Niedzieli Palmowej etc. Widać więc, że powstawanie opisów n i e było związane z badaniem określonych cyklów obrzędowych czy innego t y p u eksploracją O' charakterze całościowym, lecz, iż p r z e c i w ­ nie — w większości przypadków t w o r z o n o opisy sporadycznie, w w y n i k u przelotnych fascynacji i pobieżnego zainteresowania „egzotyką" w s i . W t e j sytuacji obiektem szczególnego zainteresowania stawały się obrzędy n i e М а р к а I I . R o z p r o s z e n i e opisów obrzędów w d n i u św. S z c z e p a n a �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 89 t y l e najbardziej; w c y k l u r o d z i n n y m czy dorocznym istotne albo i n t e r e ­ sujące, ile bogate, czyli — dzięki swej. szczególnej spektakularności — rzucające się w oczy p r z y b y s z o w i z zewnątrz. Niestety, tendencja t a oka­ zuje się n a niektórych terenach ogromnie silna. I t a k 64,06% opisów całej obrzędowości Wołynia stanowią relacje o weselach, pogrzebach i o b ­ chodach bożonarodzeniowych. N i e w i e l e lepiej jest w w y p a d k u K u j a w (wesele, półpoście i dożynki — 58,46% w s z y s t k i c h opisów regionalnych), Kielecczyzny (wesele, sobótka i popielec — 56,70%), z i e m i sieradzkiej (wesele i w i g i l i a z Bożym Narodzeniem — 52,54%), K r a k o w s k i e g o (ja­ sełka, l a j k o n i k , wesele i Boże Narodzenie — 50,21%), jeszcze gorzej zaś w z i e m i chełmińsko-dobrzyńskiej (wesele i w i g i l i a z Bożym Narodze­ n i e m — 65,00%). T a k daleko posunięta koncentracja u w a g i autorów o p i ­ sów n a 2-4 najbarwniejszych rytuałach stworzyła oczywiście zasadnicze b r a k i źródłowe w odniesieniu do obrzędów pozostałych. Przykładowo — t y l k o z 5 1 % wyodrębnionych regionów m a m y obszerniejsze relacje o ob­ chodach N i e d z i e l i Przewodniej, z 4 8 % o Bożym Ciele, z 5 7 % o obrzędach związanych z p i e r w s z y m grzmotem, z 6 0 % o popielcu. Drobne, nie mają­ ce wartości źródłowych (w sensie opisowym) n o t a t k i prasowe czy k a l e n ­ darzowe świadczą p r z y t y m , iż obchody takie w pozostałych regionach również istnieją. B r a k i c h rzetelniejszych opisów n i e jest więc dowodem absencji, lecz t y l k o l u k i materiałowej. Zresztą n a w e t o t a k ważnych ob­ rzędach, j a k związane z n a r o d z i n a m i , b r a k g r u n t o w n i e j s z y c h opisów z 6 % regionów; charakterystyczne p r z y t y m , iż z t y c h właśnie, w których ob­ chody narodzinowe są stosunkowo mało j a s k r a w e (acz ponad wszelką wątpliwość istnieją). O całkowicie zadowalającej bazie źródłowej mówić więc można t y l k o w odniesieniu do obrzędów weselnych, w i e l k a n o c n y c h i bożonarodzenio­ w y c h . N a dostatecznie ocenić zaś należy materiały opisowe do badań n a d obrzędami związanymi z narodzinami i śmiercią, W i e l k i m Tygodniem, p o ­ niedziałkiem w i e l k a n o c n y m , wigilią Bożego Narodzenia, sobótką, dożyn­ k a m i , początkiem żniw i niektórymi r e g i o n a l n y m i świętami p a t r o n a l n y ­ m i ( B a r b u r k a na Górnym Śląsku, św. Kazimierz na Wileńszczyźnie, św. Eljasz n a Polesiu etc). Suma materiałów opisowych stwarza j e d n a k słaby p u n k t oparcia d l a całościowo ujętych badań nad obrzędowością. 6 Odrębnym zagadnieniem — n i e z w y k l e i s t o t n y m w sytuacji, g d y ubó­ stwo materiału porównawczego stawia pod znakiem zapytania możliwość i c h pełnej w e r y f i k a c j i — jest k w e s t i a wiarygodności poddanych analizie (a więc już wstępnie — j a k to było wspomniane — przeselekcjonowanych) opisów. W t y m aspekcie podzielić j e można na pięć zasadniczych g r u p : 6 W a s p e k c i e t e r y t o r i a l n y m o dostatecznej, a c z niepełnej bazie źródłowej, mówić można w p r z y p a d k u regionów: За, 7b, 8-13, 16a-c. �90 LUDWIK STOMMA M a p k a I I I . R o z p r o s z e n i e opisów obrzędów związanych z wigilią św. Andrzeja 1. Opisy o- w y s o k i m s t o p n i u dokładności, oparte n a względnie obie­ k t y w n e j obserwacji, dokonane przeważnie przez zawodowych etnografów czy folklorystów. 2. O p i s y folklorystów-amatorów, nadsyłane w odpowiedzi n a a n k i e t y periodyków n a u k o w y c h czy p u b l i k o w a n e w prasie regionalnej. Odzna­ czają się one w y s o k i m stopniem dokładności, ale obciążone są wyraźnym s u b i e k t y w i z m e m w spojrzeniu na poszczególne elementy obrzędu. 3. Opisy kolbergowskie. 4. Opisy zamieszczane w prasie codziennej, kalendarzach, w y d a w n i ­ ctwach okazjonalnych, z myślą o popularyzacji f o l k l o r u , zawierające z r e ­ guły elementy dydaktyczno-polityezne. Są one przeważnie obszerne (te t y l k o były uwzględniane), lecz rażą s u b i e k t y w i z m e m i n i s k i m stopniem dokładności. �S T A N B A D A N N A D OBRZĘDOWOŚCIĄ POLSKĄ 91 5. Opisy stanowiące uzupełnienie prac k r y t y c z n y c h dotyczących obrzę­ dowości, m o n o g r a f i i regionalnych, opracowań krajoznawczych. Dokonane są one przeważnie poprawnie, ale — ze względu n a swoje uboczne zna­ czenie d l a poszczególnych prac — zdecydowanie mało dokładnie. Rozkład ilościowy opisów pomiędzy w y m i e n i o n e pięć g r u p przed­ stawia się następująco: grupa 1 — 421 opisów — 6,86% całej analizo­ w a n e j bazy źródłowej; g r u p a 2 — 786 — 1 2 , 8 1 % ; g r u p a 3 — 1021 — 1 5 , 0 1 % ; g r u p a 4 — 1697 — 27,68%; grupa 5 — 2210 — 37,63%. N a j ­ bardziej wiarygodne opisy, należące do dwóch pierwszych grup, stanowią więc zaledwie 19,67% ogółu. P r z y założeniu, że stać się one muszą za­ sadniczą bazą źródłową, uzupełnianą je d ynie opisami z pozostałych trzech grup, okaże się, iż p r z y b a d a n i u niektórych obrzędów (np. N o w y Rok, M a t k a Boska Gromniczna, Niedziela Przewodnia) z d a n i jesteśmy na z n i - M a p k a I V . Przyjęte g r a n i c e regionów wyszczególnionych w t a b e l i �92 LUDWIK STOMMA k o m y wręcz zapas źródeł, p r a k t y c z n i e (bez wzbogacenia go w w y n i k u badań terenowych) uniemożliwiający postępowanie analityczne. W tej. s y t u a c j i n a j p i l n i e j s z y m i postulatami wydają się dla badaczy obrzędowości p o l s k i e j : 1. Opracowanie i w y k o r z y s t a n i e n i e d r u k o w a n y c h opisów obrzędów, pozostających w zbiorach a r c h i w a l n y c h (bogatą i c h kolekcję posiada n p . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e ) . 2. Uzupełnienie (drogą badań terenowych) istniejącej bazy źródłowej, ze szczególnym uwzględnieniem terenów ziemi sieradzkiej, Suwalszczyzny, województwa bydgoskiego i wschodniej części województwa lubelskiego. 3. Pełne w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów źródłowych d r u k o w a ­ n y c h i dalsze i c h poszukiwanie, ze szczególnym uwzględnieniem opisów X V I I I - w i e c z n y c h i starszych, w y k o r z y s t a n y c h dotychczas n i e m a l wyłącz­ n i e w pracach B y s t r o n i a i A b r a h a m a . Przez w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów r o z u m i e m p r z y t y m n i e t y l k o i c h uporządkowanie i weryfikację, ale przede w s z y s t k i m i c h k r y ­ tyczną analizę, prowadzącą do poznania s t r u k t u r y obrzędów — i c h sensu i znaczenia. Prac o t y m charakterze m a m y b o w i e m w dotychczasowym piśmiennictwie niezmiernie mało. Zdecydowanie za mało n a w e t w p r o ­ p o r c j i do- s t a n u bazy materiałowej, wliczając wszystkie tej ostatniej b r a k i , co dotyczy zarówno obrzędowości dorocznej, j a k i rodzinnej. Stan badań a n a l i t y c z n y c h n a d tą ostatnią omówiony zostanie w najbliższym numerze „Etnografii P o l s k i " . 7 8 Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 7 J . S. Bystroń, Dzieje 8 W. A b r a h a m , skiego w Polsce, małżeństwa w obyczajów Dziewosłęb w dawnej — Studjum Studia nad historią pierwotnym prawie prawa polskim, Polsce, z dziejów polskiego, W a r s z a w a 1960. pierwotnego t. 9, L w ó w prawa małżeń­ 1925; Zawarcie tamże, t. 8, z. 2, L w ó w 1922. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c72a5c8e5835290d449832dc1c8347e.pdf 150e7b1a942a271d4e7a57c4f51f3828 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:773 Title A name given to the resource Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 LUDWIK STOMMA R Y T U A Ł POKŁADZIN W POLSCE — A N A L I Z A S T R U K T U R A L N A Pokładźmy — c e n t r a l n y element słowiańskich obrzędów weselnych, zanikać zaczynają n a ziemiach p o l s k i c h już n a przełomie X V I I I i X I X w i e k u . N i e jest t o oczywiście proces równomierny. I t a k z terenów Po­ morza, Wielkiego Księstwa Poznańskiego i K u j a w nie znane są żadne X I X - w i e c z n e opisy pokładzin, podczas g d y z Polesia czy U k r a i n y dyspo­ n u j e m y r e l a c j a m i n a w e t i X X - w i e c z n y m i . Najogólniej stwierdzić można, iż zanik pokładzin przebiegał wzdłuż osi zachód — wschód, a jego czas t r w a n i a wyniósł około dwóch stuleci (1730-1920), co związane jest ściśle z rozpowszechnianiem się ślubu kościelnego. T a nierównomierność cza­ sowa zanikania e l e m e n t u pokładzin odciska swoje wyraźne piętno n a obfitości i jakości bazy źródłowej, dotyczącej badanego rytuału, w p o ­ szczególnych regionach. Z dzisiejszego t e r y t o r i u m P o l s k i pochodzi więc 47 opisów pokładzin (znanych m i ) , z czego zaledwie 5-7 osiąga wystarcza­ jący do analizy stopień szczegółowości. Ze względu jednak n a i c h duże rozproszenie w przestrzeni i czasie w e r y f i k a c j a i c h okazuje się wysoce u t r u d n i o n a . W t e j s y t u a c j i źródłem p o d s t a w o w y m stać się d l a m n i e m u ­ siały relacje białoruskie i ukraińskie (43 znane m i opisy d l a samego tyłko okresu 1800-1850, 37 r e l a c j i wcześniejszych). Najstarszym bodaj zachowa­ n y m opisem pokładzin z t y c h terenów jest sprawozdanie W i l h e l m a Beaup l a n a , dotyczące obrzędu weselnego z okolic Korsunia, datowane n a r o k 1649. 1 Przytoczę je w obszernych f r a g m e n t a c h : „ G d y zbliża się godzina pokładzin p a n n y młodej, zamężne k r e w n i a e z k i biorą ją z e sobą i prowadzą do j e d n e j z i z b , gdzie zostaje o n a r o z e b r a n a d o naga. Dokładnie ją oglądają z e w s z y s t k i c h s t r o n , spozierając n a w e t i z a u s z y , przebierając i grzebiąc między p a l c a m i u nóg i w i n n y c h częściach ciała, baczą, c z y n i e z n a j d z i e się t a m igła, a g r a f k a a l b o też k a w a ł e k bawełny n a s y c o n e j c z e r w o n y m s y r o p e m . G d y b y coś takiego z n a l e z i o n o w e s e l e n i e c h y b n i e byłoby zakłócone i nastąpiłoby w i e l k i e z a m i e ­ szanie. L e c z jeśli niczego n i e znajdą, wdziewają n a pannę młodą piękną bawełnianą 1 W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, W a r s z a w a 1972, s. 147-148. �52 LUDWIK STOMMA koszulę, całkiem białą i nową, po c z y m układają j ą między d w o m a prześcieradłami. W ó w c z a s każą p a n u młodemu przyjść do r o z e b r a n e j , b y się z nią położył. G d y młodzi leżą już r a z e m , spuszczają zasłonę, a t y m c z a s e m większość z t y c h , c o t o w a ­ rzyszą uroczystości, w k r a c z a d o p o k o j u z d u d a m i , tańcząc każdy ze szklanicą w ręku. K o b i e t y podskakują i klaszczą w dłonie, aż się małżeństwo d o końca spełni. A jeśli p r z y t y m , w c z a s i e o w y c h szczęśliwych okoliczności, usłyszą o z n a k i radości p a n n y młodej, w s z y s c y z g r o m a d z e n i z m i e j s c a poczynają skakać, klaszcząc w ręce i w r z e s z ­ czeć z u c i e c h y . R o d z i c e p a n a młodego pozostają n a straży koło łoża, b y lepiej móc nasłuchiwać tego, c o się t a m dzieje, czekając n a p o d n i e s i e n i e zasłony, b y się t e n z a b a w n y obrządek spełnił i by dać p a n n i e młodej świeżą koszulę, całkiem białą, jeśli n a t e j , którą j e j zdejmą, znajdą ślady dziewiczości. Oznajmiają o t y m całemu d o m o w i głośnym k r z y k i e m u k o n t e n t o w a n i a i radości, iżby cała f a m i l i a mogła to potwierdzić [...] do dwóch r ę k a w ó w k o s z u l i wsadzają k i j , p o c z y m w y w r a c a j ą ją n a drugą stronę i układają j a k proporzec. Niosą j ą u l i c a m i m i a s t a z wielką powagą, j a k gdyby nieśli s z t a n d a r z b i t e w n y m i śladami, t a k a b y l u d cały był świadkiem dziewiczości młodej żony i męskości j e j męża. W s z y s c y goście w e s e l n i podążają z i n s t r u m e n t a m i , śpiewając i tańcząc chyżej niż k i e d y k o l w i e k . W c z a s i e tego p o ­ c h o d u każdy z młodzieńców p r o w a d z i z a rękę druhnę. Okrążają całe m i a s t o , a w s z y s t k a ludność n a t e hałasy z b i e g a się i przyłącza d o weselników. [...] P r z e ­ c i w n i e , jeżeli siię p r z y d a r z y , że p a n n a młoda okaże się p o z b a w i o n a o z n a k h o n o r u , każdy s w ą szklankę r z u c a o podłogę, k o b i e t y zaprzestają śpiewów, gdyż święto całkiem j e s t zakłócone [...] O d tej c h w i l i w e s e l e się u r y w a . P o t e m następuje n i s z ­ c z e n i e izby, p o d z i u r a w i o n e zostają g a r n k i , które służyły do g o t o w a n i a s t r a w y mięs­ nej,, tłucze się d z b a n k i i s z k l a n i c e w których pito. N a s z y i m a t k i p a n n y młodej zawieszają chomonto, ustawiając ją w kącie, p o c z y m w y ś p i e w u j ą j e j nieskończoną ilość sprośnych i o r d y n a r n y c h przyśpiewek, dając j e j pić w j e d n y m z t y c h potłu­ c z o n y c h k u b k ó w [...] n a k o n i e c zaś zelżywszy ją już doszczętnie, wracają do s w y c h domów, j e d e n w drugiego ogarnięci w s t y d e m z p o w o d u t a k niegodnego w y d a r z e n i a . [...] Jeśli i d z i e o p a n a młodego, m a o n do w y b o r u bądź w y b r a n k ę zatrzymać, bądź ją odrzucić. Jeśli j e d n a k z d e c y d u j e się n a pozostanie z nią, to p r z y g o t o w a n y być m u s i n a w s z y s t k i e u p o k o r z e n i a , j a k i e p o t e m z tego p o w o d u będzie znosił". T a k więc podług Beauplana, n a p l a n pierwszy pokładzin wysuwają się następujące m o m e n t y : 1. Oględziny p a n n y młodej (poszukiwanie przedmiotów, mogących dać „pozorną k r e w " ) . 2. U b i e r a n i e p a n n y młodej w białą szatę. 3. „Publiczny" a k t seksualny. 4. Oględziny k o s z u l i (poszukiwanie śladów k r w i ) . O d tego m o m e n t u akcja ( w zależności o d wyników oględzin koszuli) toczyć się może podług jednego z dwóch wariantów: wariant I wariant I I 5. Publiczna demonstracja odnale- 5'. Publiczna demonstracja braku zienia śladów k r w i (pochód z k o śladów k r w i (niszczenie sprzęszulą). tów). 6. Publiczna demonstracja zgody 6'. Publiczna demonstracja skłóced w o c h rodów (drużbowie z d r u n i a rodów (lżenie m a t k i p a n n y hnami). młodej). �POKŁADZINY POLSKIE 53 7. Oczepiny . 7'. B r a k oczepin. 8. Pełna akceptacja związku. 8'. B r a k akceptacji związku. Oczywiście p u n k t y 7, 7' i 8, 8' wybiegają już poza granice e l e m e n t u pokładzin. A n a l i z i e poddam więc w t y m a r t y k u l e t y l k o p u n k t y 1-6, 6'. W ciągu X V I I I i X I X w . (tam, gdzie pokładziny utrzymały się) n i e uległy one dużym zmianom. Oczywiście, patrząc z naszego p u n k t u widzenia, p e w n e szczegóły uległy „złagodzeniu" l u b „udrastycznieniu", n i e zmieniło t o j e d n a k i c h znaczenia. Ilustracją tego s t a n u rzeczy może być poniższe zestawienie m o d y f i k a c j i pokładzin w X I X w., w s t o s u n k u d o o p i s u B e a u ­ plana : P k t . 1. B r a k d a n y c h — wszystkie opisy podają j e d n a k zgodnie, że panna młoda n i e rozbiera się sama, lecz jest rozbierana przez d r u h n y (Pokucie), obecne mężatki (Wołyń), matkę pana młodego (Podole Wsch.). P k t . 2. Bez zmian. P k t . 3. Publiczność znajduje się w i n n e j izbie (Wołyń, Podole, B i a ­ łoruś, Polesie). Publiczność opuszcza d o m , z wyjątkiem p a r u zamężnych kobiet, b y przyjść z p o w r o t e m o świcie (Lubelskie, Mazowsze, Rzeszow­ skie, Ruś Czerwona). P k t . 4. Bez z m i a n . P k t . 5. Skrwawioną koszulę obnosi się n a k r u c y f i k s i e ( U k r a i n a — X V I I I w.). D e k o r u j e się głowę p a n n y młodej w czerwone wstążki i o p r o ­ wadza się ją wśród zebranych (Lubelskie, Mazowsze, Białoruś, Polesie) l u b po całej w s i (Wołyń, U k r a i n a X I X w., Podole). P k t . 6. Różne f o r m y w y r a z u — taniec, pochód po w s i etc. Zasadniczo j e d n a k bez z m i a n . P k t . 6. M n i e j drastyczne f o r m y — t y l k o piosenki, zmuszanie d o picia (Białoruś). P k t . 5'. Niszczenie d o b y t k u p r z y b i e r a skrajniejsze jeszcze niż t o o p i ­ sano u Beauplana f o r m y . N a przykład „robi się r u c h , chatę obdzierają ze strzechy, k o m i n rozwalają..." . J a k wiadać, z wyjątkiem p u n k t u 5, różnice są t a k małe, że skłonnibyśmy b y l i przypisać j e t e m p e r a m e n t o w i weselników w różnych regio­ nach. S y m b o l i k a wstążek z p k t . 5 jest zaś t a k przejrzysta, że odszyfro­ w a n i e j e j i ustalenie bezpośredniej łączności z opisem Beauplana obno­ szenia k o s z u l i n i e sprawia najmniejszej trudności. W dalszym ciągu k o ­ rzystać więc można z opisu już przytoczonego jako w miarę dokładnego 2 3 4 W tekście B e a u p l a n a dokonałem p e w n y c h skrótów, opuszczając między i n n y m i n a p o m k n i e n i e o c z e p i n , którymi zajmę się w i n n y m t o m i e „Etnografii P o l s k i e j " . 2 Z e s t a w i e n i e o p a r t e zostało o d a n e K o l b e r g a , Majaczańca, S u b r a w s k i e j polskiego, z t y m iż uwzględniano t y l k o a k c j e p o t w i e r d z o n e p r z y n a j m n i e j t r z y opisy. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 36, s. 29. 3 4 i Zaprzez �54 LUDWIK STOMMA i wyrazistego, z t y m iż uzupełnić go trzeba koniecznie o jedną jeszcze okoliczność. Otóż w w i e l u regionach pokładziny p a n n y młodej odbywają się n i e n a łożu, lecz n a ziemi, n a której albo w p r o s t kładzie się przeście­ radło, albo rozmieszcza się materace. Miejsce tego m o m e n t u w a k c j i o b ­ rzędu (równoległym z samym a k t e m seksualnym) oznaczę j a k o p u n k t ЗА. Pominięcie go (opisu łoża) przez Beauplana jest całkowicie zrozumiałe. Podróżnik n i e zwraca u w a g i n a m o m e n t y wychodzące рота zasadniczy ciąg n a r r a c j i , t y m bardziej jeśli n i e wydają m u się wystarczająco egzo­ tyczne. Poza t y m Beauplan dokonuje s w o i c h obserwacji z pewną a p r i o ­ ryczną tezą — pokładziny mają dlań znaczenie: k o n s u m p c j i małżeństwa i s p r a w d z i a n u dziewiczości p a n n y młodej. W tej sytuacji n a p l a n p i e r w ­ szy w y s u w a się u niego zagadnienie samego a k t u seksualnego oraz sankcji za jego „niepełne dokonanie". W s t a n o w i s k u t y m n i e jest Beauplan odosobniony. „Obok niewątpliwego powiązania pokładzin z kulturą m a triarchalną [...] występuje w n i c h wyraźny moment, pochodzący z k u l t u r y patriarchálněj, a mianowicie t r a k t o w a n i e pokładzin j a k o p r ó b y c n o t y [podkr. L. S.] p a n n y młodej" — pisze P o n i a t o w s k i . „Pokładziny, czyli publiczna konsumpcja związku dwojga młodych" — d e f i n i u j e P i p r e k . C y t a t y można mnożyć . W całej naszej l i t e r a t u r z e k r y t y c z n e j obrzędów weselnych n i e m a właściwie n a w e t próby wyjścia poza te d w i e i n t e r p r e ­ tacje. P r z y j r z y j m y się więc i m bliżej. 5 6 7 8 1. Pokładziny j a k o konsumpcja związku d w o j g a młodych. 2. Pokładziny j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A d 1. Codex Inris Canonici d e f i n i u j e pojęcie k o n s u m p c j i małżeństwa następująco' (Canon 1015 § 1). „Ważne małżeństwo l u d z i ochrzczonych uważa się za zawarte i wykonane, jeżeli między małżonkami miał miejsce a k t małżeński, d o którego upoważnia u m o w a ślubna i przez który mał­ żonkowie stają się j e d n y m ciałem" . Jak widać, w y m a g a n i a n i e są duże, t a k n i e w i e l k i e wręcz, iż d z i w n e b y się mogło wydawać ubieranie i c h realizacji w t a k ważką dekorację r y t u a l 9 10 K o l b e r g . w z m i a n k u j e t e n z w y c z a j w Poznańskiem, z o w s z u , P o l e s i u , Podolu, Białorusi, Wołyniu i P o k u c i u . 5 6 grafia S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, Polski, W a r s z a w a 1932, s. 329. J. Piprek, s. 136. 7 Slawische Podobne koncepcje Fischera. 8 Brautwerbungs występują [w:] Wiedza Sandomierskiem, o Polsce, und Hochzeitgebrauche, na t. 3, c z . Ma­ Etno­ S t u t t g a r t 1914, też u S c h r o d e r a , Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j czy Codex Iuris Canonici — Typis Polyglotis Vaticanis, W a t y k a n 1960, s. 295. Pełna formuła b r z m i : „Matrimonium b a p t i z a t o r u m v a l i d u m d i e i t u r r a t u m , si n o n d u m c o n s u m m a t i o n e c o m p l e t u m e s t ; r a t u m et c o n s u m m a t u s , s i i n t e r c o m u g e s l o c u m h a b u e r i t c o n i u g a l i s a c t u s , a d quern, n a t u r a s u a o r d i n a t u r c o n t r a c t u s m a t r i m o n a l i s et q u o coniuges fiunt u n a c a r o " . 9 1 0 �P O K Ł A D Z I N Y 55 P O L S K I E ną. Załóżmy jednak, że służy ona l i t y l k o społecznemu podkreśleniu, w y ­ biciu a k t u konsumpcji. W takim wypadku warunkiem koniecznym i w y ­ starczającym pokładzin, i c h pełnej realizacji, byłby t y l k o stosunek seksual­ n y między panną młodą a panem młodym. Stosunek pełny i w w i d o m y sposób (ślady k r w i ) dokonany. A l e o t o t e n właśnie w a r u n e k n i e jest podług większości r e l a c j i starszych niż X I X - w i e c z n e spełniany. W S e r b i i noc poślubną spędza z panną młodą n i e j e j przyszły mąż, lecz starszy drużba , p r z y czym w niektórych w y p a d k a c h zwyczaj t e n rozciąga się nie t y l k o n a pokładźmy, lecz i t r z y następne n o c e . Identycznie o d b y ­ wają się pokładziny w okolicach Czarnogóry . Szereg f o r m szczątkowycfi pozwala przypuszczać, że zasięg t e j f o r m y pokładzin obejmował również (w X V I I w.?) ziemie polskie. I t a k n a niektórych terenach z obrzędu oczepin w y k l u c z e n i są wszyscy mężczyźni (z panem młodym włącznie) z wyjątkiem starszego d r u ż b y . W Rzeszowskiem i n a Polesiu bezpo­ średnio przed pokładzinami d o łoża w c h o d z i starszy drużba i pozostaje w n i m , aż d o przyjścia młodych , podobnie dzieje się n a R u s i Czerwo­ nej i u Wielkorusów . Liczne wątki, które t r u d n o inaczej wyjaśnić, znaleźć też można w pieśniach towarzyszących oczepinom. N a M o r a w a c h śpiewa się n a przykład: „Zgubiłam wieniec, zielony wieniec, k t o go odnalazł? — starszy mládenec" . I te przykłady można b y m u l t y p l i k o w a ć . N i e jest t o j e d n a k konieczne. T e n materiał d o w o d o w y wystarcza b o w i e m , b y odrzucić „konsumpcyjną" interpretację pokładzin, w każdym razie j a k o interpretację wyłączną i jedyną, t y m bardziej że opis wesela serbskiego', w którym b r a k k o n s u m p c j i przez pana młodego występuje z całą jaskrawością, jest poza t y m w całej rozciągłości przystający do w e r s j i beauplanowskiej, co kazałoby sądzić, że s t r u k t u r a jego n i e jest obca tejże z terenów polskich. 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 20 A d 2. Odrzucenie i n t e r p r e t a c j i pierwszej n i e w y k l u c z a oczywiście w e r s j i sprawdzianu. Wszakże do wypróbowania d z i e w i c t w a panny młodej 1 1 Piprek, 12 Tamże, Slawische s. 137 i Brautwerbungs..., 192, o r a z M. Słowian i Ary ów, Księga I : Obrzędy w weselne, 13 Tamże, s. 135. 1 4 Żmigrodzki, 15 Tamże, s. 107 (dotyczy L u b e l s k i e g o ) . 16 Tamże, s. Ш . 17 Tamże, s. 171. 18 Tamże, 1 9 K. polskich pana Lud Polski..., Lud Polski i Rusi wśród K r a k ó w 1907, s. 191. s. 198. s. 254. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , obrzędach młodego, 2 0 s. 42. Żmigrodzki, — ze Zawarcie szczególnym małżeństwa przez kupno roli orszaku uwzględnieniem K r a k ó w 1929, s. 39. Żmigrodzki, Briutwerbungs..., weselnych Lud Polski..., s. 107, 117, 196-199; Piprek, s. 41-42, 64, 83, 96-100, 128-137, 145-149, 174, 192. Slawische �56 LUDWIK STOMMA nie jest konieczny p a n młody, nawet wręcz o d w r o t n i e — o b i e k t y w n y i bardziej doświadczony starszy drużba mógłby w jego zastępstwie rolę tę odegrać n i e gorzej, o i l e n i e lepiej. Obojętne więc, czy p r z y j m i e m y zasadę zastępstwa pana młodego przez drużbę za wyjątkową, czy też powszechną w dawniejszych czasach, n i e jest to w w e r s j i „sprawdzianowej" istotne. Przy założeniu tej w e r s j i n a t r a f i a m y natomiast n a podstawowe wątpliwości n a t u r y logicznej. Opiera się ona b o w i e m n a następującej zasadzie: a) n o r m a x -> sprawdzian s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ->• ^ ' radość z dopełnienia n o r m y x ,u 3 A b y więc udowodnić, iż pokładziny są sprawdzianem przestrzegania n o r m y , należy sprawdzić przedtem, czy n o r m a taka (zachowanie d z i e w i ­ czości d o ślubu) rzeczywiście istniała. A l e tego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o ­ wadzić się n i e da. W w i e l u regionach, gdzie pokładziny występują z wszel­ k i m i r y g o r a m i , panuje swoboda seksualnego życia przedślubnego , a n a ­ w e t funkcjonują takie obyczaje, j a k raczenie gości wdziękami córek, czyli t a k zwana „gościnność płciowa" . M a m y też przykłady d o k o n y w a n i a a k t u pokładzin dziewcząt, które były już publicznie piętnowane za rozwiązłe życie, u których więc w y n i k próby musiałby być n e g a t y w n y . Okazywało­ b y się więc, iż zamiast ze schematem a m a m y do czynienia z: 21 22 sprawdzian b) s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x ť » J J lub , ,, , > • • _ r a d o s c z dopełnienia n o r m y x A l e i t o jeszcze n i e wszystko. Jest rzeczą, jasną i potwierdzoną choćby w przysłowiach, że l u d o w i znane jest zjawisko menstruacji, które oczy­ wiście mogłoby z prawdopodobieństwem 1 0 - 3 3 % (czas t r w a n i a m e n ­ s t r u a c j i 3-7 d n i , czas między początkiem jednej menstruacji a następną 21-32 d n i ) zakłócić przebieg sprawdzianu na korzyść badanej, co siłą rzeczy wykluczałoby przyjęcie śladów k r w i za dowód wystarczający. I n a t y m n i e koniec. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a stwierdza słusznie, iż miejsca pokładzin nie da się jednoznacznie określić. Odbywały się one, zależnie od okoliczności (ekonomicznych, l o k a l o w y c h etc.) raz w d o m u p a n n y mło­ dej, to znów u pana młodego . Tymczasem zwyczaj wyładowywania n a d o b y t k u g n i e w u z p o w o d u n i e u d a n y c h pokładzin n i e różnicuje się ze 23 2 1 Poniatowski, G. Baudouin obrzędami weselnymi i Białorusinów). 2 2 2 3 Obrzędy rodzinne, s, 329. de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Z e studiów nad ludu polskiego, cz. I , W i l n o 1929, s. 15-16 (dotyczy H u c u ł ó w Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , op. cit., s. 37. �POKŁADZINY 67 POLSKIE względu n a miejsce a k c j i . T a k więc za b r a k k r w a w i e n i a p a n n y młodej konsekwencje ponosiłby również n i e objęty zakazem p a n młody, a osta­ teczny schemat logiczny pokładzin wyglądałby następująco: niepewny sprawdzian c) b r a k n o r m y x -> p r z e s t r z e g a n i a n o r m y x s a n k c j a z a niedopełnienie n o r m y x e g z e k w o w a n a w sposób p r z y p a d k o w y lub radość z dopełnienia n o r m y x Jest rzeczą oczywistą, że takiego ciągu logicznego n i e d a się w żaden sposób utrzymać. Konieczne okazuje się więc kategoryczne odrzucenie także d r u g i e j z przyjętych i n t e r p r e t a c j i pokładzin, traktującej ją j a k o sprawdzian dziewiczości p a n n y młodej. A zatem można przejść nareszcie do analizy s t r u k t u r a l n e j pokładzin. M a m y w n i c h do czynienia, mówiąc najogólniej (na podstawie dotychcza­ s o w y c h danych), z a k c j a m i dwojakiego r o d z a j u : 1) celebrującymi k r e w , 2) celebrującymi ziemię. D o p u n k t u 1' przypisać można p u n k t y 1, 3-5 z o p i s u Beauplana, do p u n k t u 2' zaś dołączony n a podstawie opisów k o l b e r g o w s k i c h p k t . ЗА. Natomiast p k t , 2 jest p o p r o s t u w a r u n k i e m realizacji p k t . 3-5, mającym czysto techniczny charakter. P r z e a n a l i z u j m y n a j p i e r w akcje z p u n k t u czy raczej szeregu l ' . Ujmując lapidarnie — m a m y t u t r z y czynności: w y t w o ­ rzenie k r w i , interpretację k r w i , demonstrację k r w i , l u b analogicznie: nie w y t w o r z e n i e k r w i , interpretację b r a k u k r w i , demonstrację b r a k u k r w i . N i e t r u d n o zauważyć, że realizacje a k c j i różnicują się dopiero n a poziomie demonstracji. A k c j e poprzednie, zmierzające d o w y t w o r z e n i a k r w i , mają bez względu n a przyszły s k u t e k (bo w nieświadomości tegoż s k u t k u mieć muszą) przebieg j e d n a k o w y . Podobnie z interpretacją, której w y n i k d o ­ p i e r o rozstrzygnie o k o n t y n u a c j i obrzędu. Graficznie można t o zilustrować w sposób następujący: (O) demonstracja k r w i (+) demonstracja braku k r w i (-) Schemat t e n i l u s t r u j e rzeczy oczywiste, c z y l i że zróżnicowanie a k c j i zaczyna się dopiero od m o m e n t u i n t e r p r e t a c j i , że akcje demonstracji k r w i i j e j b r a k u są opozycyjne, że wreszcie same czynności, mające n a celu �58 LUDWIK STOMMA w y t w o r z e n i e k r w i czy interpretację mają charakter „strukturalnie obojęt­ n y " . Siłą rzeczy uwaga nasza zwraca się n a opozycyjną parę: d e m o n ­ stracja k r w i ( + ) i demonstracja b r a k u k r w i (—). Pierwsza j e j część prze­ j a w i a się w k o n t y n u o w a n i u obrzędu, a więc podjęciu dalszych akcji mających w ostatecznym w y n i k u doprowadzić do zawarcia związku, d r u ­ ga — w z e r w a n i u obrzędu, a więc u z n a n i u związku za nieważny l u b p r z y n a j m n i e j niezupełnie ważny, d e m o l o w a n i u d o b y t k u oraz akcjach w y m i e r z o n y c h p r z e c i w k o właścicielom d o m u . Zarysowuje się więc w y ­ raźna dysproporcja działań p o z y t y w n y c h ( + ) i n e g a t y w n y c h •(—). Opo­ zycja przestaje być zrównoważona: 24 2S Knew + I k o n t y n u a c j a obrzędu II Brak krwi — • I z e r w a n i e obrzędu ? I I demolowanie d o b y t k u i poniżanie jego właścicieli Inaczej mówiąc: akcje k r e a c j i i d e s t r u k c j i związku dwojga młodych (bo o t o wszakże chodzi w z e r w a n i u l u b k o n t y n u a c j i obrzędu), pozostają w stosunku równoważności. Natomiast akcja d e s t r u k c j i d o m u (lżenie jego właścicieli jest j e j elementem) n i e znajduje, podług naszych dotychczaso­ w y c h ustaleń, przeciwwagi. W a r t o p r z y t y m zauważyć, iż pozycja t e j przeciwwagi jest w obrzędzie ściśle określona: SZEREG KRWI SZEREG BRAKU KRWI Znajduje się ona n a przecięciu dwóch szeregów — d o m u i k r w i . Z n a k jej m u s i być p o z y t y w n y . M u s i być też równoważna w stosunku do części I I szeregu b r a k u k r w i . I n n y m i słowy, m u s i t o być a k t zapewnienia przez k r e w k r e a c j i d o m u . Ta abstrakcyjna k o n s t r u k c j a sprawdzona być może t y l k o n a podstawie analizy związku s y m b o l i k i k r w i z p r o b l e m a m i k o n s t ­ r u k c j i (?), pomyślności (?), bezpieczeństwa (?) d o m u . Z a c z n i j m y od p i e r w „Strukturalnie obojętny", c z y l i — mogący mieć w łańcuchu o p o z y c j i . T e r m i n t e n wprowadził J . L a c a n . 2 4 dwojaki, przeciwny B e a u p l a n n i e w s p o m i n a , że a k t y a g r e s j i weselników w y m i e r z o n e p r z e c i w k o o j c u młodego l u b młodej (panu domu) i i n n y m d o m o w n i k o m . 2 5 skutek są także �59 POKŁADZINY P O L S K I E szego z t y c h składników. Wielka encyklopedia powszechna PWN definiuje skrótowo znaczenie k r w i w p r y m i t y w n y c h obrzędach: „krew — uważana za źródło życia" . Określenie to, acz lapidarne, znajduje pełne potwierdzenie w materiałach źródłowych. U Mordwinów, Wotiaków, Czuwaszów i Cze­ remisów skrapia się krwią obiekt mający być powołany d o z m i a n y s t a n u (nowego ż y c i a ) . U Gallów i Germanów k r o p i się krwią n o w o narodzone dzieci, świeżo zbudowaną chałupę e t c . Również u Słowian, co interesuje nas najbardziej, „zakładaniu p o d w a l i n p o d d o m , most l u b ogród t o w a r z y ­ szyły o f i a r y k r w a w e ze zwierząt, a nawet l u d z i " . , 26 27 28 29 Poszukiwany związek rysowałby się więc nader wyraźnie — kreacja nowego ( w sensie ogólnym — n a r o d z i n y dziecka, k o n s t r u k c j a materialna czy społeczna) sankcjonowana była przez k r e w . T a k więc w w y p a d k u małżeństwa mielibyśmy do czynienia z usankcjonowaniem społeczno-fizycznego (szereg młodych) i społeczno-ekonomicznego (szereg domu) związ­ k u młodych, przez k r e w z wnętrzności p a n n y młodej (obojętne — d z i e w i ­ czą, menstruacyjną czy pochodzącą, j a k to jest p r a k t y k o w a n e n a Polesiu, z wywołanego specjalnym naparem z ziół k r w o t o k u — chodzi o s a m f a k t „wewnętrznej" k r w i ) , c z y l i z ciągiem następującym: 3 0 Czynności mające n a c e l u wytworzenie k r w i Pomyślna r e a l i z a c j a ^ofiary krwawej Usankcjonowanie ^ k r e a c j i związku Ciąg t e n w t e d y t y l k o możliwy będzie do zaakceptowania, jeżeli uda n a m się udowodnić, że dokonywane w trakcie pokładzin czynności zmie­ rzające do w y t w o r z e n i a k r w i mogą mieć charakter ofiarniczy, że są r e a l i ­ zacją ofiary. Inaczej mówiąc: należy sprawdzić, czy w przebiegu ofiar k r w a w y c h zmieścić się mogą następujące charakterystyczne d l a obrzędu pokładzin akcje: 1. Oględziny p a n n y młodej (obiektu ofiary). 2. Oględziny k o s z u l i (interpretacja o f i a r y przez osobę postronną). 3. Publiczna demonstracja śladów k r w i (demonstracja pomyślnej rea­ lizacji ofiary). 4. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) destrukcja domu. 5. W w y p a d k u b r a k u śladów k r w i (ofiara nieprzyjęta) zerwanie związku. 6. W w y p a d k u odnalezienia śladów k r w i (ofiara zrealizowana pomyśl­ nie) usankcjonowanie związku. Wielka encyklopedia K. M o s z y ń s k i , s. 262. 26 2 7 powszechna PWN, t. 8, W a r s z a w a 1966, s. 166. Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, W a r s z a w a A . G . v a n H a m m e 1, Ijslands Odingeloof. Medeelingen der kong. Akademie Watenschappen, A d f . L e H e r k u n d e s e r i a B , n r 3. A m s t e r d a m 1936, s. 111. Słownik starożytności słowiańskich, t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1969, s. 516. 2 8 van 1967, 29 30 Hammel, op. cit., s. 117. �60 LUDWIK STOMMA A d 1. U Słowian Bałkańskich zwierzę ofiarne jest bezpośrednio przed ofiarą starannie m y t e , czesane i przybierane przez dziewczęta . U Ger­ manów czynności przedofiarne obejmowały także w y s z u k i w a n i e w e włosiu, uszach etc. zwierzęcia insektów, które mogłyby śmiercią ofiarnie nieza­ mierzoną skomplikować przebieg obrzędu . Gallowie „sprawdzali, czy zwierzę n i e m a j a k i c h skaleczeń, z których b y k r e w zewnętrzna pochodzić mogła..." 31 32 3 3 A d 2. T u sprawa jest zupełnie prosta — każde zwierzę ofiarne było po_ r y t u a l n y m u b o j u oglądane przez osobę odpowiedzialną za przebieg ofiary, która na podstawie wnętrzności zwierzęcia , ilości k r w i z t y c h wnętrzności wydzielonej czy i n n y c h d a n y c h wyrokowała o realizacji ofiary. A d 3. J a k wyżej — o f i a r y k r w a w e miały c h a r a k t e r j a w n y i w y n i k i i c h były k o m u n i k o w a n e całej zainteresowanej g r u p i e . A d 4. „Winą za niepowodzenie ofiary obarczano najczęściej dzierżcę miejsca, n a którym była ona składana. Jeżeli ważność o f i a r y była duża, gniew społeczeństwa miewał nieobliczalne konsekwencje. Nieraz docho­ dziło do zamordowania właściciela terenu. W najlepszym w y p a d k u nisz­ czono jego d o m i ruchomości" . Podobne reakcje obserwować można było u S e r b ó w , Wielkorusów , j a k i w okolicach Czarnogóry . 34 3 5 3 6 31 38 39 40 A d 5. Niepowodzenie o f i a r y równoznaczne było zarówno u Gallów, Germanów, j a k i S ł o w i a n z zawieszeniem a k t u kreacyjnego l u b jego zaniechaniem. N a miejscu, w którym ofiara nie powiodła się, n i e b u d o ­ w a n o domów, mostów etc. Zaniechiwano też działań w o j e n n y c h , d o k o n y ­ w a n i a postrzyżyn i t p . , jeżeli poprzedzone były złymi auspicjami w r ó ­ żebnymi . A d 6. W w y p a d k u pomyślnego dopełnienia o f i a r y k r w a w e j działania kreacyjne były rozpoczynane albo k o n t y n u o w a n e . 41 42 43 3 1 3 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa H a m m e l , op. cit, s. 114. Słowian, t. I I , c. 1, s. 257. op. cit., P a r i s 1921, s. 177. 3 3 Motand, 3 4 M o s z y ń s k i , Kultura 3 5 M o t a n d, op. cit., s, 194. Moszyński, passim. 3 6 ludowa Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, s. 399-405. Słowian, t. I I , cz. 1, s. 665 667, 250-252, J op. cit., s. 215. 3 7 Motand, 8 8 N. S c h r o d e r , 39 Tamże, s. 88. 40 Tamże, s. 88. Die Hochzeitsbrauche der Esten, B e r l i n 1888, s. 87. L i c z n e przykłady ilustrujące to s t w i e r d z e n i e przytaczają Moszyński, M o t a n d , F r i e d l a n d e r , H a m m e l etc. L é v i - B r u h l p r z y j m u j e j e z a obowiązującą zasadę d l a wszystkich religii prymitywnych. Podobne stanowisko reprezentuje Mauss. 4 1 4 2 43 M o t a n d , op. cit, s. 221 (przykłady p r z y t a c z a też Moszyński). Tamże, s. 222. �POKŁADZINY 61 POLSKIE Listę przytoczonych przykładów można oczywiście znacznie rozszerzać. Nie o t o j e d n a k chodzi. Już z cytowanego zestawu widać b o w i e m jasno, iż wszystkie elementy pokładzin mają swoje paralele w r y t u a l e o f i a r y k r w a w e j , co w połączeniu z r o z u m o w a n i e m dotyczącym działań celebru­ jących k r e w upoważnia nas do przyjęcia dla pokładzin syntetycznego schematu: Ofiara pomyślna r e a l i z a c j a ofiary k r w a w e j krwawa U s a n k c j o n o w a n i e d a l s z y c h czynności ' zmierzających do k r e a c j i związku Schemat t e n spełnia n i e t y l k o c z w a r t y Lévi-Straussa warunek b u ­ d o w y modelu, n i e t y l k o (w odróżnieniu od i n t e r p r e t a c j i k o n s u m p c y j n y c h i sprawdzianowych) n i e stoi w sprzeczności z żadnym z faktów r y t u a l n y c h , lecz znajduje ponadto obfite analogie. I l u s t r u j e t o załączona tabelka, z której n i e można oczywiście, ze względu na skąpy materiał d o w o d o w y do niej w y k o r z y s t a n y , wysnuwać z b y t daleko idących wniosków . M a ona 4 4 4S Szereg ofiary Słowiańszczyzna R z y m I I w. Germanie Galia V I w. V I w. Przygotowanie Oględziny panny Wybór i obmycie Oględziny panny Kąpiel panny ofiary młodej zwierzęcia ofiar­ nego młodej młodej A k t ofiary A k t seksualny Ubój zwierzęcia Akt seksualny A k t seksualny ofiarnego Interpretacja ofiary Oględziny koszuli panny młodej Oględziny wnętrz­ Oględziny koszuli panny młodej ności zwierzęcia Oględziny ciała panny młodej ofiarnego Dowód udania się Krew ofiary Krew Krew 4 6 Krew Demonstracja Obnoszenie ko­ Skrapianie krwią Odpowiednia Włożenie pannie powodzenia ofiary szuli panny mło­ progu domu pieśń młodej czerwonej Demonstracja nie­ Zerwanie obrzę­ Zerwanie obrzę - Zerwanie obrzę­ powodzenia ofiary du, destrukcja Zerwanie obrzę­ du du du, destrukcja dej szaty domu domu j e d y n i e egzemplifikacyjny charakter. Widać z niej jednak, że poszczególne elementy pokładzin słowiańskich (polskich) pokrywają się n i e t y l k o z ger­ mańskimi czy g a l i j s k i m i , w których strona znaczeniowa wydaje się być podobnie zaszyfrowana, ale również ze ślubem r z y m s k i m , w którym m o Antropologia strukturalna, 4 4 C. L é v i - S t r a u s s , 4 5 D a n e do t a b e l i włączone zostały n a p o d s t a w i e następujących p o z y c j i : R z y m — J. C a r c o p i n o , Zycie codzienne w Rzymie, Warszawa Warszawa 1970, s, 336. 1966, G e r m a n i e — H am­ i n e 1, op. cit., G a l i a — M o t a n d , op. cit. 4 6 Zeit F. F r i e d l a n d e r , von August Darstellungen bis zum Ausgang aus der Antoninę, der Sittengeschichte Horns w y d . 10, L i p s k 1920, s. 287. in del �62 LUDWIK STOMMA ment ofiarniczy podany jest całkowicie explicite. Jest t o więc jeszcze j e d ­ n o (niewątpliwie n i e ostatnie) potwierdzenie ofiar/niczego c h a r a k t e r u p o ­ kładzin. „Ofiarniczego", „ofiara" — t e r m i n y te zostały już p a r o k r o t n i e przeze m n i e użyte. I c h znaczenie ulegało w dziejach i s t o t n y m zmianom. S. Piekarczyk, analizując obyczaje germańskie s t w i e r d z a : „ W stosunkach międzyludzkich obowiązywała zasada do ut des. W sposób identyczny odnosił się człowiek d o obiektów uprawianego k u l t u [...]. Istniejące źródła niedwuznacznie wskazują, że za o f i a r y składane bóstwom oczekiwano r e k o m p e n s a t y " . T a k samo interpretują znaczenie o f i a r y : Lévi-Bruhl, Mauss, Eliade czy H o l a s . Jest ona formą w y m i a n y : daję i biorę, biorę i daję. Mauss zauważa p r z y t y m , iż w y m i a n a t a m a charakter proporcjo­ n a l n y — życie za życie, p l o n y za p l o n y . Oczywiście n i e jest t o proporcja 1 : 1. I t a k za życie l u d z k i e oddaje s i ę zwierzęce, za obfitość plonów l i t y l k o część p i e r w o c i n . Ważna jest jednak zasada, pozwala ona b o w i e m z c h a r a k t e r u o f i a r y wnioskować o j e j intencji, czyli oczekiwanej r e k o m ­ pensacie. W t y m ujęciu ofiara k r w a w a j a k o c z y n intencjonalny n i e przed­ stawia się z b y t s k o m p l i k o w a n i e . Bez względu b o w i e m n a to, czy łączy się z nią a k t zadania śmierci (jak w ślubie r z y m s k i m , ofiarach n a intencję k r e a c j i d o m u , mostu, grodu) , czy też n i e (jak w pokładzinach polskich), zawiera ona m o m e n t w y t w o r z e n i a i oddania k r w i — źródła życia, a więc ofiarowania życia. W zamian za n i e Bóg zobowiązany jest więc do zezwo­ l e n i a n a powstanie życia nowego, d o z e z w o l e n i a n a k r e a c j ę . Kreacja t a n i e m a w w y p a d k u pokładzin t a k łatwego i klarownego charak­ t e r u , j a k w c y t o w a n y c h przykładach, dotyczących b u d o w y obiektów m a ­ t e r i a l n y c h . Oprócz b o w i e m aspektów gospodarczo-społecznych wystę­ puje t u i o d g r y w a pierwszoplanową rolę f a k t k r e a c j i nowego s t a n u — n i e dobra materialnego, lecz nowej jakości czy — j a k b y o k r e ­ ślił Eliade — nowego czasu. Równoważny schemat o f i a r y pokładzin przed­ stawiałby się więc następująco: 47 48 49 50 51 oddanie życia (śmierć) DESTRUKCJA z e z w o l e n i e n a n o w ą jakość, s t a n (narodzenie) KREACJA Rozpatrując t e n schemat zauważyć j e d n a k i podkreślić należy, iż „ w y ­ m i a n a " ofiarna o d b y w a się na połączeniu dwóc^i płaszczyzn: boskiej i l u d z S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, W a r s z a w a 1968, s. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966, s. 28, 134; M . Sociologie et enthrapologie, P r e s s e s Universitaitres d e F r a n c e P a r i s 1968, s. L. L é v i - B r u h l , La mythologie primitive, Presses Universitaires de P a r i s 1963, s. 45-81; B . H o l a s , Le séperatisme religieux en Afriąue noire, U n i v e r s i t a i r e s d e F r a n c e , P a r i s 1965, s. 330-367. 4 7 48 4 9 50 51 Mauss, op. cit., s. 164-172. Słownik starożytności Tamże, s. 516. słowiańskich, t. I I , cz. 2, s. 516. 176-177. Mauss, 164-172; France, Presses �POKŁADZINY 63 POLSKIE k i e j . Człowiek na ziemi zwraca się przez destrukcję (płaci destrukcją) do Boga n a niebie. T e n z kolei, poprzez kreację odpłaca (zwraca równowar­ tość) człowiekowi. W y t w a r z a się system: / / Bóg (niebo) / \ \ ! destrukcja / ¡ (śmierć) p \ \ \ człowiek \ kreacja (narodzenie) (ziemia) у / Środek s y m e t r i i tego systemu, jego c e n t r u m (oznaczone n a schemacie literą P) s t a n o w i oczywiście s a m element pokładzin, a ściślej rzecz biorąc jego szereg k r w i , W t r a k c i e dotychczasowej analizy pominąłem b o w i e m m o m e n t oznaczony n a wstępie j a k o ЗА — układania p a r y młodych do pokładzin n a ziemi. P r z y j r z y j m y m u się teraz bliżej. Sam f a k t składania n a z i e m i występuje w w i e l u obrzędach, n a bardzo rozległych terenach. „Przypomnijmy n a przykład rozwiązanie n a z i e m i (humi positio), obrzęd n a p o t y k a n y p r a w i e wszędzie o d A u s t r a l i i po Chiny, od A f r y k i p o A m e ­ rykę Południową" . W s p o m n i j m y też o zwyczaju kładzenia n a z i e m i noworodka. „Zwyczaj t e n zachował się po dziś dzień w niektórych k r a j a c h E u r o p y : dziecko o d r a z u po wykąpaniu i spowinięciu kładzie się n a ziemię" . T e n sam rytuał powtarza się w s t o s u n k u d o zmarłych, a także c h o r y c h — n a równi dorosłych i d z i e c i . Występuje także kładzenie n a z i e m i p r z y o k a z j i inicjacji. Ogólnie można więc stwierdzić, iż czynność t a towarzyszy s y t u a c j o m z m i a n y s t a n u l u b (choroba) — zagrożenia zmianą stanu. O t o w c h w i l i takiej realizuje człowiek swoją symboliczną śmierć (w t e j i n t e r p r e t a c j i samej czynności kładzenia n a ziemię zgodni są wszyscy badacze ) , b y przeszedłszy przez nią, osiągnąć stan n o w y . „Inaczej mówiąc obrzęd t e n równoznaczny jest z n o w y m narodzeniem" — stwierdza E l i a ­ d e . M a m y więc d o czynienia z ciągiem: chęć z m i a n y s t a n u — d e s t r u k ­ cja — kreacja... (— śmierć — narodzenie). S2 53 54 5S 5 6 Jeżeli p r z y p o m n i m y więc, iż pomiędzy destrukcją a kreacją umiejsco­ wić należy Boga — adresata d e s t r u k c j i i nadawcę wszelkiej kreacji, okaże się, że znów będziemy m i e l i d o czynienia z r o z u m o w a n i e m par excellence o f i a r n i c z y m : daję Bogu — dostaję od Boga rekompensatę, w y m i e n i a m 5 2 53 5 4 5 5 5 6 M. E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Tamże, s. 151. M . E l i a d e , Traktat o historii E l i a d e , Sacrum-mit-historia, Eliade, Traktat o historii Warszawa religii, s. 152. religii, 1970, s. 151. Warszawa s. 249. 1966, s. 249. �64 L U D W I K S T O M M A życie n a życie. „Jest to ofiara n i c z y m nie różniąca się od zarzynania czar­ nego k o g u t a " — stwierdza d o b i t n i e i obrazowo M o t a n d . Przyjmując t e n wniosek dochodzimy do oczywistego ustalenia, iż n i e m a w pokładzinach słowiańskich (polskich) dwóch niezależnych szeregów celebracji k r w i i ziemi, j a k i e roboczo wyróżniłem n a wstępie tego rozdziału. Przytoczony dla szeregu k r w i (celebracji k r w i ) schemat ofiarniczy pasuje przecież, w e w s z y s t k i c h szczegółach, również do szeregu ziemi. Szeregi te są więc tożsame — stanowią o realizacji tej samej intelektualnej k o n s t r u k c j i p o kładzin-ofiary, mającej n a celu stworzenie pomostu między Bogiem i czło­ w i e k i e m (niebem i ziemią) d l a przejścia od d e s t r u k c j i do k r e a c j i (od śmierci do narodzin). 5 1 Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a 5 7 UW M o t a n d, op. cit., s. 223. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff35b6feb62e0591d3982b277ee6749f.pdf 7cb36c433cf4f04fb1933984d4d0ed8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:696 Title A name given to the resource Próba analiza strukturalnej czterech legend średniowiecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.281-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. I LUDWIK STOMMA* PRÓBA A N A L I Z Y STRUKTURALNEJ CZTERECH ŚREDNIOWIECZNYCH LEGEND A n a l i z a s t r u k t u r a l n a obejmuje dwie podstawowe operacje: n a j p i e r w d z i e l i m y , potem porządkujemy. Podzielenie danej całości m a n a celu o d ­ nalezienie w niej r u c h o m y c h fragmentów, których sytuacja d y f e r e n c j a l ­ na r o d z i p e w i e n sens. F r a g m e n t y te, zależnie od dziedziny n a u k i i b a ­ dacza, nazywane mogą być różnie. U fonologów są t o „fonemy", u J e a n - P i e r r e Richarda — „wibracje", u Lévi-Straussa — „mitemy", u B a r t h e sa — p o p r o s t u „wątki". Skorzystam z tej najbanalniejszej t e r m i n o l o g i i . Poszczególny wątek sensu mieć nie m u s i , charakteryzuje się j e d n a k t y m , że zmiana w p r o w a d z o n a w jego położenie powoduje zmianę całości. W y ­ obraźmy t u sobie , dla przykładu, brydżystę licytującego z d w u n a s t o m a najwyższymi k i e r a m i i dwójką t r e f l w ręku. Dwójka t r e f l n i e przedsta­ w i a dla niego żadnej wartości — bez kardynalnego błędu ze s t r o n y p r z e ­ ciwników — l e w y zapewnić n i e może. Wystarczyłoby j e d n a k przeniesie­ n i e j e j do z b i o r u kierów, b y dawała stuprocentową gwarancję l e w y i to szczególnie siermiężnej, bo t r z y n a s t e j — s z l e m o w e j . Pozostając przy k a r ­ tach, wróćmy jednak do operacji dzielenia. Załóżmy więc, iż wręczamy potasowaną talię żądnemu w i e d z y etnografowi, który cudem jakimś n i ­ gdy dotychczas w życiu k a r t do g r y n i e widział. J a k w i n i e n się o n za­ brać do rozszyfrowania znaczenia powierzonego m u stosu kartoników? Istnieje zasadniczo jedna t y l k o możliwość. Rezygnując z badania g r a n i a stosłupa utworzonego przez stos k a r t , jego wymiarów czy w a g i , m u s i nasz etnograf rozłożyć talię. Zauważy w t e d y , że n a rogach kartoników występują cztery rodzaje rysunków. Przesegregowawszy k a r t y podług n i c h , spostrzeże z kolei, że w każdej z u t w o r z o n y c h w t e n sposób g r u p znajduje się trzynaście k a r t , że każda z n i c h odpowiada t r z e m z i n n y m i r y s u n k a m i etc. Dołączenie do t a l i i n p . zaproszenia na wernisaż, w i z y ­ tówki i f i s z k i bibliotecznej o o d p o w i e d n i c h f o r m a t a c h czy o d w r o t n i e — J * A u t o r artykułu j e s t s t u d e n t e m I I I r o k u e t n o g r a f i i 1 Przykład tropologii ten w nieco i n n e j strukturalnej, Warszawa formie 1970, w UW. przytacza C. L é v i - S t r a u s s r o z d z i a l e „Struktura mitów". w An­ �282 LUDWIK STOMMA schowanie p a r u blotek, n i e p o w i n n o zakłócić analizy. W p i e r w s z y m b o ­ w i e m w y p a d k u łatwo będzie wykazać przypadkowość obecności zapro­ szenia czy wizytówki w d a n y m zbiorze, co upoważni do i c h odrzucenia, w d r u g i m — b r a k koniecznego elementu, a więc rzecz możliwą do u z u ­ pełnienia, n a podstawie — powiedzmy — przejrzenia innej, bliźniaczej, a kompletnej talii. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a utworów o charakterze m i t y c z n y m opiera się, ogólnie rzecz biorąc, n a i d e n t y c z n y c h j a k powyższe rozumowanie, zasa­ dach. Posłużmy się dla egzemplifikacji legendą o świętej Dorocie, j e d ­ n y m z n i e l i c z n y c h — zachowanych zabytków polskiej hagiografii śred­ niowiecznej. Jest to przykład o t y l e dobry, że tekst t a k zwany w y s z n o b r o d z k i , który będzie d l a m n i e podstawą, napisany w mieszanym języku polsko-czeskim, daje się porównywać z l i c z n y m i , współczesnymi sobie w e r s j a m i czeskimi ( h y m n y , sekwencje, akrostychy), co m a p i e r w ­ szorzędne znaczenie p r z y selekcji wątków. Dorota, święta i męczenni­ ca — według Jakuba de Vorágine, autora Złotej legendy — pochodziła z arystokratycznego r o d u ; rodzicami j e j b y l i : senator Dorus i jego mał­ żonka Thea, którzy nawróceni n a wiarę chrześcijańską m u s i e l i uciec przed prześladowaniami do Cezarei w Kapadocji. T a m narodziła i m się córka. Wkrótce zasłynęła ona z piękności t a k , że zainteresował się nią sam rządca p r o w i n c j i — Fabrycjusz. Dorota odrzuca j e d n a k jego zaloty, oświadczając, że jest zaślubiona C h r y s t u s o w i . Fabrycjusz każe ją za t o wtrącić do więzienia, torturować a następnie ściąć. G d y Dorotę p r o w a ­ dzono n a stracenie, T e o f i l , pisarz p r o w i n c j i prosił ją kpiąco, b y m u p r z y ­ słała róże z ogrodu oblubieńca. Męczenniczka obiecuje m u t o i rzeczy­ wiście w chwilę po j e j ścięciu z j a w i a się pacholę i wręcza T e o f i l o w i kosz z różami. A było to podczas ostrej z i m y . T e o f i l widząc cud n a w r a c a się, za co ponosi śmierć z rozkazu Fabrycjusza. Wersja wysznobrodzka jest jedną z najbardziej do v o r a g i n o w s k i e j zbliżonych. M n i e j rozwinięty jest t u t y l k o m o t y w ucieczki i nawrócenia rodziców D o r o t y oraz cudu z ró­ żami, występuje za t o wątek odzyskania przez Dorotę — c u d o w n y m spo2 3 2 N i e c h o d z i t u dokładnie o rękopis w y s z n o b r o d z k i , l e c z b a r d z o żony rękopis śląski, który przechował się do n i e d a w n a w do niego Bibliotece zbli­ Narodowej, s y g n . F . I . 396. 3 W omawianej w e r s j i cała w z m i a n k a o p o c h o d z e n i u św. D o r o t y do s t w i e r d z e n i a „Doro jeś oćca jimiała T e o d o r a matką twą, odjąd jeś t y c i e l e s t n a Dorotą k r c z e n a " o r a z : „Królewskiego jeś r o d u była". o g r a n i c z a się �PROBA ANALIZY 283 STRUKTURALNEJ sobem, po mękach — świeżości, piękności i całości ciała . G d y b y rozło­ żyć t o polsko-czeskie opracowanie legendy n a p u n k t y tak, j a k t o w i n n i robić uczniowie w liceach ze s w o i m i w y p r a c o w a n i a m i , otrzymalibyśmy n a ­ stępujący syntetyczny w y w a r z fabuły: 1) wersy 1 - 1 1 . Dorota jako święta czczona jest w kościołach. 2) wersy 23-33. Fabrycjusz żąda od D o r o t y w y p a r c i a się w i a r y , t a o d ­ mawia. 3) wersy 34-38. Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę. 4) wersy 39-56. Dorota na mękach. 5) wersy 57-66. Dorota odzyskuje całość i piękno ciała. 6) wersy 67-74. Dorota przed Sądem. Sędziowie żądają, żeby wyparła się w i a r y . Dorota jednak powtórnie odmawia (bis). 7) wersy 75-76. Dorota ponownie b i t a . 8) wersy 77-78. Dorota skazana na ścięcie. 9) wersy 79-80. Teofilus k p i z D o r o t y . 10) wersy 83-88. Dorota wyznaje wiarę przed Teofilusem. 11) w e r s y . 89-93. Teofilus prosi Dorotę ironicznie o przysłanie m u róż z „tamtego świata". 12) wersy 93-96. Dorota obiecuje Teofilusowi spełnienie jego prośby. 13) wersy 100-104. Dorota ścięta. 14) wersy 105-121. Chłopczyk przynosi Teofilusowi kosz z trzema różami i trzema jabłkami. 4 5 15) wersy 122-132. Teofilus nawraca się. Zakładamy jednak, że p r a w d z i w y m i jednostkami k o n s t y t u t y w n y m i m i t u nie są odosobnione wątki, lecz wiązki wątków (tak j a k sens hierarchicz­ n y k a r t do g r y wskazuje n a m nie pojedyncza karta, ale i c h seria —• zbiór trefli,, k a r , kierów czy pików) i że t y l k o , jako kombinacje t a k i c h wiązek, 8 „Dziewięć d n i w żalarzy była 4 bez w s z e g o p o k a r m u sue t a k w i e l m i s t r u d z e n a K r y s t e m zleczena Gdyż dziewkę n a sąd w i e d z i e c h u jakż to żarze w s c h o d z i e c h u świetłości i k r a s y je, te to róże śliczne U ż r a w to s u d c a niemiły w i e l i c e się zadziwił dziewczemu 5 Pominięte są t u w e r s y n i a , mające 6 1963, charakter informacyjny i wypadające można się z nią jednostek strukturalnej. spotkać również w i miejsca jej zamieszka­ wyraźnie T e r m i n o l o g i i tej używa n i e k i e d y E . В я ret h e s w O-„wiązkach pologii zdrowiu." dotyczące rodziców D o r o t y Les z toku narracji. ęs-sais critiques, k r y t y c z n y c h artykułach konstytutywnych" wspomina Paris Althussera. także Lévi-Strauss w Antro­ �284 LUDWIK STOMMA jednostki k o n s t y t u t y w n e zyskują funkcję znaczeniową. Przy t y m , rozpa­ trując zagadnienie z diachronicznego p u n k t u widzenia, jest n a m obojętne (jak w w y p a d k u potasowanej t a l i i ) czy wątki należące do tej samej wiązki (grupy) następują po sobie bezpośrednio, czy też pojawiają się w r e g u l a r ­ n y c h l u b nieregularnych odstępach. Pierwsze, wstępne przegrupowanie w y p u n k t o w a n y c h wątków (stale w znaczeniu jednostka, m i t e m ) n i e n a ­ stręcza większych trudności. N a podstawie wyjątkowości występowania t y c h motywów w hagiografii św. D o r o t y odrzucamy więc p u n k t y 9-12, czyli całą dysputę D o r o t y z Teofilusem. Jest to posunięcie drakońskie, m o ­ żemy jednak zakładać, że przy prawidłowej analizie m o t y w ten, o ile n i e jest sztucznie do legendy włączony, znajdzie później w j e j s t r u k t u r z e swo­ je miejsce i uzasadnienie, n i e możemy natomiast ponosić r y z y k a oparcia się na przypadkowej i sporadycznej naleciałości. Dalej — z pewnością, co nie w y m a g a szerszych uzasadnień, potraktować można jako jedną grupę wątków p u n k t y 2-6, 3-4-7 i 8-13. Pozostawałoby obecnie siedem p o t e n ­ cjalnych elementów wiązkowych: 2-6, 3-4-7, 8-13, 5, 14, 15 i 1. P r z y p a ­ t r z m y się i m kolejno. W m o t y w a c h 2 i 6 — d w u k r o t n e j odmowy zaparcia się w i a r y przez Dorotę — bez t r u d u dopatrzeć się można znaku stałości w i a r y , podobnie w m o t y w i e 1, mówiącym o czczeniu świętej w paręset l a t po j e j śmierci. Interpretując równie skrótowo pozostałe elementy, uznać można grupę 3-4-7 za „męczeńską", 8-13 „śmierci", 15 „nawrócenia" zaś 5 „cudu związanego z ciałem D o r o t y " . M o t y w o w i 14 należy się parę słów wyjaśnienia. Otóż w p a r u opracowaniach l u d o w y c h (według J . F e i f a l i k a i F. Susila), głównie słowackich, j a k i w t a k z w a n y m h y m n i e salsburskim, nie chłopczyk przynosi róże i jabłko, lecz powstają one odpowiednio z k r w i i łez świętej. G d y b y przyjąć tę wersję, byłby to też m o t y w „cudu zwią­ zanego z ciałem D o r o t y " i stanowiłby wspólną wiązkę z p u n k t e m 5. W y ­ starczy teraz połączyć g r u p y „męczeństwa" i „śmierci" w jedną, n a z w i j У J3 „martyrologiczną" i oto o t r z y m u j e m y cztery wiązki wątków: 1-2-6, 3-4-7-8-13, 5-14 i 15. Wiązki te możemy oczywiście w każdej c h w i l i r o z ­ bić i przywrócić wątkom i c h położenie „naturalne". System m i t u jest b o ­ w i e m d w u w y m i a r o w y — posiada t y p o w e cechy zarówno (terminologia w e ­ dług Saussure'a) „języka", j a k i „mowy j e d n o s t k o w e j " , jest zarazem d i a chroniczny i synchroniczny. Najlepiej z i l u s t r u j e to poniższa tabelka. 7 8 т 7 R. Barthes stwierdza w Sur t e k " w y m i e n n i e do s t r a u s s o w s k i e g o 8 Motyw t e n występuje tylko w pięciu rękopisie k a p i t u l n y m , t z w . svatovítským tulnym drugim, teckim (wyd. J . Gebauer), ben); 1963, że używa t e r m i n u rękopiśmiennych (wyd. H a n k a rękopisie w y s z n o b r o d z k i m tekstach i Patera), (Vesele szości opracowań z a c h o d n i c h . chvile „wą­ czeskich: rękopisie ( w y d . J . Jireček), rękopisie wersjach w živote lidu ludowych, českého, zebranych w Praha kapi­ uniwersy­ rękopisie p r a s k i m u n i w e r s y t e c k i m ( w y d . Šafarik n i e s p o t y k a się go n a t o m i a s t w p r z e z Č. Z u b i r t a Paris Radne, „mitem". i Er­ Czechach 1951) i w więk­ �PRŮBA ANALIZY 285 STRUKTURALNEJ D o r o t a j a k o święta c z c z o n a w kościołach Dorota odmawia c i a się w i a r y wypar­ Fabrycjusz rozkazuje męczyć Dorotę D o r o t a obnażona, bita, parzona pochodniami, łamana kołem, głodzona odzyskuje c a Dorota ponownie o d m a ­ w i a w y p a r c i a się w i a r y D o r o t a powtórnie b i t a łość i piękno ciała D o r o t a s k a z a n a n a ścię­ cie D D o r o t a ścięta z o r k o f t w a i D o r o t y w y r a s t a . ją róże Teofilus n a w r a c a się Możemy ją czytać d w o j a k o : albo od lewej do prawej strony k o l e j n y m i rzę­ dami p o z i o m y m i , w porządku s y n c h r o n i c z n y m — poznając streszczenie l e ­ gendy, albo rzędami p i o n o w y m i , w porządku diachronicznym — poznając składowe poszczególnych wiązek wątków. P r z y j r z y j m y się raz jeszcze, w n i k l i w i e j niż dotychczas, t y m ostatnim. Wiązka pierwsza, czyli k o l u m n a pierwsza od lewej w tabelce, charakteryzuje się, j a k t o już było w s p o m ­ niane, podkreśleniem stałości w i a r y . Jest t o „stałość w i a r y " sensu largo, dotyczy b o w i e m zarówno postawy jednostkowej, j a k i h i s t o r i i . Równie dobrze moglibyśmy oznaczyć więc tę kolumnę hasłem „wieczność w i a r y " , czy „niezłomność w i a r y " i sens j e j nie uległby zmianie. Z kolumną drugą jest m n i e j jeszcze kłopotu — cechuje ją bezspornie niedocenienie l u b o d wartościowanie ciała ludzkiego poddawanego różnorakiej działalności de­ s t r u k c y j n e j . W t y m ujęciu k o l u m n a trzecia jest opozycją drugiej — po­ szarpane t r z e w i a zrastają się, t w a r z odzyskuje urodę, k r e w i łzy mają c u ­ downe właściwości — przecenienie, nadwartościowanie ciała ludzkiego jest ewidentne. Wreszcie „kolumna" czwarta — wątek narodzin w i a r y ; z b r a ­ k u materiału niewiele można o n i m powiedzieć, co najwyżej, w a r t o b y było przypomnieć, że w Złotej legendzie m o t y w nawrócenia Teofila nie jest odosobniony. Rodzi się w i a r a także w Dorusie, Thei, w jednej z w e r s j i czeskich chrześcijaninem zostaje sam Fabrycjusz... M n i e j więcej od V I I w i e k u zaczyna się w l i t e r a t u r z e chrześcijańskiej reakcja a n t y r z y m s k a . „Spytano mnie, k i m jestem; odpowiedziałem, że chrześcijaninem. N i e p r a w d a — rzekł Najwyższy Sędzia — tyś cyceronian i n a n i e chrześcijanin; gdzie twój skarb, t a m serce t w o j e " — relacjonuje swoje widzenie Św. H i e r o n i m , zobowiązując się wobec t a k wyraźnego B o ­ żego życzenia zrezygnować z antycznych i n s p i r a c j i . P o m i m o t o n a tle h e 9 Patrz J . L e s. 124-125. 9 G o f f, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, m . i n . �286 LUDWIK STOMMA rezji Orygenesa staje się wkrótce przedmiotem ataków swego byłego p r z y ­ jaciela R u f i n a . „Masz r o z u m , a nie duszę — dusza to w i a r a " , rzuca H i e r o ­ n i m o w i o k r u t n i e jego adwersarz. „Dusza — t o w i a r a " , w i a r a — t o d u ­ sza , ateologiczna t a analogia długo potem pętać się będzie w l i t e r a t u r z e b y odbić się jeszcze odległym echem w zbieranych przez K o l b e r g a b a ­ śniach. W legendach X V I I - X V I I I - w i e c z n y c h spotkamy się przy t y m zarówno z duszyczkami wnikającymi w ciało podczas chrztu, j a k i d u ­ chami nieochrzczonych dziatek, snującymi się po polach i zmieniający­ m i w strzygi. Rozdwojenie t o okaże się istotne w dalszym ciągu naszej analizy. Wróćmy jednak do legendy o św. Dorocie. Rozpatrywać ją można k o n ­ wencjonalnie n a dwóch płaszczyznach —• boskiej i l u d z k i e j . Bóg daje czło­ w i e k o w i ciało i duszę, zaszczepia świadomość swojego istnienia, r o b i c u ­ dy. Człowiek żyje, w i e r z y , u m i e r a — czasem śmiercią męczeńską. P r z y t a k i m alonsowskim rozróżnieniu, na „płaszczyźnie boskiej", znalazłyby się k o l u m n y t a b e l k o w e : pierwsza, trzecia i czwarta, n a l u d z k i e j zaś p i e r w ­ sza i druga. Przedstawmy t o za pomocą r y s u n k u . 10 1 1 1 2 Stosunek między kolumną drugą a trzecią jest stosunkiem opozycji, co było już w z m i a n k o w a n e . N a zasadzie tego samego przeciwstawienia (kon­ strukcja — destrukcja) zachodzi opozycja między kolumną drugą a czwar­ tą. Jedynie k o l u m n a pierwsza pozostaje w całkowitej neutralności l u b też 1 0 w 1 1 nych i T o „pomieszanie" pojęć w i a r y i duszy a p o k r y f i c z n y c h l i s t a c h św. A m m o n a Wzmianka o Kolbergu w k r a k o w s k i e m , poznańskiem tomach „dusza" występują daje Wielkiego się zauważyć wyraźnie m . i n . i wielu innych. jest w y n i k i e m własnych m o i c h badań i l u b e l s k i e m , gdzie baśni pojęcia zebra­ „wiara" często w y m i e n n i e . W s p o m n i a n e legendy X V I l - X V I I I - w i e c z n e L . В o n i 11 i , Tradiciones de Castilla, pochodzą z o p r a c o w a n i a y leyendas Madrid 1956. 12 D. A l o n s o , u r . 20 X 1898 w M a d r y c i e — hiszpański k r y t y k l i t e r a c k i , s t r u k - t u r a l i s t a , rozkłada często u t w o r y n a t z w . „płaszczyzny k o n w e n c j o n a l n e " , b y badać i c h „wzajemne n a c h y l e n i e " . A u t o r m . i n . Poesía tas españoles M a d r i d 1962. contemporáneas, Madrid 1952, D e l Siglo española M a d r i d de Oro a este siglo potem 1950, de Poe­ siglas, �PRÓBA ANALIZY 287 STRUKTURALNEJ s y m e t r i i ze w s z y s t k i m i pozostałymi . Spróbujmy teraz, do czego zrobio­ n y już został pierwszy k r o k , odczytać znaczące poszczególnych wiązek wąt­ ków. A więc niedowartościowanie i nadwartościowanie ciała ludzkiego — s k r a j n y m i i c h p r z e j a w a m i w życiu l u d z k i m są biologiczne a k t y o d p o w i e d ­ nio — narodzin i śmierci. P r z y j m i j m y tę symbolikę. Z pozostałymi dwoma rzędami („wieczności w i a r y " i „narodzin w i a r y " ) sprawa jest jeszcze p r o s t ­ sza. Przenosimy t y l k o á la R u f i n u s wiarę do f u n k c j i z n a k u duszy i o t r z y ­ m u j e m y następujące dla poszczególnych wiązek rezultaty (znaczące) : wieczność duszy, śmierć ciała, narodziny ciała, narodziny duszy. 13 14 A więc sprzeczność między człowiekiem a Bogiem jest pozorna tak, j a k i między u r o d z i n a m i a śmiercią. A k t u r o d z i n jest b o w i e m a k t e m s t w o ­ rzenia przez Boga (płaszczyzna boska) duszy i ciała. Z t y c h ciało umiera, dusza zaś, będąc wieczną, m a szansę zjednoczyć się z Bogiem ( p u n k t prze­ cięcia płaszczyzn na wiązce 1). Szansę tę uzyskuje dzięki śmierci, która jest więc j a k b y następną formą u r o d z i n — do zjednoczenia z Bogiem. C i e ­ lesne życie ludzkie ujęte jest w r a m y dwóch aktów u r o d z i n . N i e m a sprzeczności między miłosierdziem b o s k i m a śmiercią, bo nie m a śmier­ ci . — Ta „amerykańska", j a k ją Lévi-Strauss n a z y w a , interpretacja znaczeniowa otwiera nowe, szerokie pole m a n e w r u dla bodajże czy n i e teologów . N a m jednak nie o interpretację chodzi — przeciwnie — r o l a jej jest właściwie drugorzędna. 15 16 11 K u l t św. D o r o t y rozwija- się w Czechach i Polsce, szczególnie b u j n i e w X I V - X V w i e k u . Zachowane opracowania j e j żywota t y p u l i r y c z n o - l e gendowego pochodzą w lwiej, części (m. i n . „nasz" tekst wysznobrodzki) z l a t 1380-1430 . W t y m s a m y m okresie powstają w Czechach i Polsce obszerne liryczne opracowania hagiograficzne motywów św. Stanisława biskupa , św. Krzysztofa i św. K a t a r z y n y . Podania o życiu św. Sta18 19 13 2 0 Nie wspominam 21 o symetrii kolumny do wiązek n a r o d z i n — w y d a j e 14 F r a n c u s k i e — s i g n i f i a n t , łacińskie — 1 5 Podobny wniosek wysnuł świeckie B r e t o n i i , Structure 3 i 4, gdyż — j a k o że obie odnoszą się się o n a e w i d e n t n a . des fables, strukturalnej significans. Armiollet, analizując legendy hagiograficzne C a e n 1964. 1 6 W Antropologii 1 7 Patrz prace Luizot (J. F.). •— rozdział „Struktura mitów". 1 8 R k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1380. R k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — d r u g a poł. X I V w. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w P r a d z e — ok. 1400. Rkps wysznobrodzki — ok. 1420. D r u g i r k p s B i b l i o t e k i K a p i t u l n e j w P r a d z e — ok. 1430. 19 XV Gaudę w.; Jesu mater Polonia Christe, — z X I V w.; Gaudę rex superne 1390; Sánete Dei pontifex mater ecclesia — X I V w.; Letabundus mundus poł. — ok. — ок. 1420. 2 0 Większość rękopisów k a p i t u l n y c h c z e s k i c h pochodzi 21 Sanctissime virginis — z pierwszej plaudat votiva festa recolamus z l a t 1350-1450. — X I I w.; Katherinae solemnia �LUDWIK 288 STOMMA nisława są powszechnie znane, czuję się więc z w o l n i o n y od i c h streszcza­ nia. Pozwolę sobie natomiast przypomnieć treść legendy o św. K a t a r z y n i e i część drugą pieśni o św. Krzysztofie. K a t a r z y n a pochodzić miała z r o d z i n y pogańskiej. W młodości odebrała staranne wykształcenie. Nawrócona na wiarę chrześcijańską zamieszkuje w A l e k s a n d r i i , gdzie wkrótce j e j uroda staje się sławna. Zaleca się do niej cesarz M a k s i n t u s i stara się ją zmusić do porzucenia r e l i g i i . G d y K a t a r z y ­ na odmawia, przysyła do niej mędrców. Nie mędrcy jednak Katarzynę, lecz ona i c h przekonuje i nawraca, za co zostają spaleni na stosie. Roz­ złoszczony cesarz każe z k o l e i męczyć Katarzynę. Święta p o m i m o t o r t u r m o d l i się nadal i odmawia w y p a r c i a się w i a r y — na rozkaz Maksintusa zostaje więc ścięta. Po egzekucji z szyi j e j płynąć zaczyna mleko, z poła­ m a n y c h zaś kości — olej. M l e k o t o i olej zyskują właściwości leczące c u ­ downie wszystkie choroby. Sw. Krzysztof zmuszany jest również przez ce­ sarza do porzucenia w i a r y . G d y odmawia, wtrącony zostaje do więzienia. T a m przychodzą do niego d w i e panny w i e l k i e j urody, mające go skusić. K r z y s z t o f nawraca je jednak, za co cesarz, po t o r t u r a c h , ściąć nakazuje obie. Następnie męczony jest Krzysztof. Ciało jego c u d o w n y m sposobem n i e daje się a n i poparzyć, a n i pokaleczyć. Natomiast jedna ze strzał w y ­ m i e r z o n y c h w świętego zawraca i w b i j a się cesarzowi w oko. K r z y s z t o f zostaje ścięty, a k r e w jego leczy oko cesarskie, co powoduje nawrócenie się anonimowego monarchy. Stwierdziliśmy już, że czterema wiązkami, występującymi w legendzie 0 św. Dorocie, są: nadwartościowania i niedowartościowania ludzkiego ciała, nawrócenia i stałości w i a r y . O d razu, n a pierwszy r z u t oka widać, że legendy o Św., św.: Stanisławie, K a t a r z y n i e i Krzysztofie zawierają m o t y w y podobne, szczegółowiej wskaże n a m to załączona tabelka. K o l u m n y numerowane są t u według tabeli podania o św. Dorocie. W y ­ korzystane zostały teksty z Pieśni postnych starożytnych (św. Stanisław 1 św. K a t a r z y n a ) oraz „Pieśń o świętym Krzysztoforze bardzo piękna" (zapis X V I - w i e c z n y ) . Pieśni postne spisane zostały w początkach w i e k u X V I I , co powoduje szereg i s t o t n y c h nieścisłości. T a k jednak, j a k w w y p a d k u k a r t , b r a k jednego elementu łatwo daje się wykryć. Puste miejsce w k o l u m n i e I V u św. Stanisława, spowodowało więc sięgnięcie do i n n y c h w e r s j i i przypuszczenia o opuszczeniu m o t y w u potwierdziły się w pełni. W prze­ ważającej b o w i e m większości opracowań, król Bolesław zmienia swoje po­ stępowanie, zostaje m n i c h e m i do końca życia pokutuje. W trzech w e r ­ sjach nawracają się również pomocnicy Bolesława. Również bogatsza jest 2 2 sancta colat tyr et regina; 2 2 ecclesia; Letabundus Katherina Wincenty w p r z y p i s i e 19. bł. collaudemus exultans te laude virtutum Kadłubek, Historya laudet; Ave Katherina, mar­ insignia. Polska oraz wersje umieszczone �PRÓBA ANALIZY Legenda o św. D o ­ Legenda o św. Stanis­ Pieśń o św. Katarzynie rocie (tekst Wysz­ ławie z Pieśni z Pieśni postne starożyt­ tofie. Barzo piękna nobrodzki) starożytne ne (od wersu 43) Dorota jako święta Św. Stanisław patro­ nem Polski Katarzyna uczona wia­ Krzysztof odmawia wyparcia się wiary czczona w kościo­ postne łach Dorota ry w dzieciństwie przez Pieśń o św. Krzysz­ pustelnika odmawia wyparcia się wiary Stanisław karci króla Katarzyna Bolesława za niechrześ­ wyparcia się wiary odmawia cijańskie uczynki O 289 STRUKTURALNEJ ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota powtórnie Stanisław odmawia wyparcia karci Bolesława Katarzyna ponownie odmawia wyparcia się wiary Dorota po raz trzeci Stanisław wyklina Katarzyna modli się odmawia wyparcia Bolesława pomimo męczarni Papież Innocenty ka­ Katarzyna idzie do nonizuje Stanisława nieba się wiary Krzysztof ponownie Krzysztof wzniebowzięty się wiary O ¡4 Fabrycjusz rożka- Bolesław zabija Stani- Mistrzowie spaleni na Krzysztof uwięzio­ zuje męczyć Dorotę sława stosie ny przez cesarza Dorota obnażona, Ciało Stanisława po­ Katarzyna bita Panny męczone i za­ bita, parzona po­ ćwiartowane i rzucone chodniami, łamana psom bite kołem, głodzona Katarzyna głodzona Dorota Katarzyna ścięta powtórnie Krzysztof na mękach bita Cesarz wybija sobie Dorota ścięta oko Krzysztof ścięty Dorota odzyskuje • Wskrzeszenie Piotra całość ciała i piękno ' z Piotrawina I Orły strzegą strzępów ciała Stanisława Odnalezienie o palca Z szyi Katarzyny pły­ nie mleko, z kości — olej Mleko i olej z ciała i Katarzyny mają moc uzdrawiającą Ciało Krzysztofa nie daje się popa­ rzyć Strzały nie ranią ciała Krew Krzysztofa Stanisława przywraca Ciało Stanisława rzowi wzrok cesa­ zrasta się ca с o ¡4 Teofilus nawraca Mistrzowie się się nawracają Panny nawracają się Cesarz się nawraca wersja życia św. Krzysztofa odnotowana w Złotej legendzie. Nawracają się t a m jeszcze żołnierze cesarza, 2000 widzów etc. Również w k o l u m n i e trzeciej można b y odnotować, że ogień nie i m a się Nicei — jednej z p a ­ nien bezskutecznie kuszących Krzysztofa i t d . Istotne dla nas jest jednak 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �290 LUDWIK STOMMA t o t y l k o , że „wątki sporadyczne" również dają się umieścić w schemacie, potwierdzając t y m niejako prawidłowość jego k o n s t r u k c j i . Jest oczywiste, że p r z y identycznych wiązkach wątków interpretacja wszystkich czterech legend dałaby identyczne rezultaty. Wiązki wątków — j e d n o s t k i k o n s t y ­ t u t y w n e u t w o r u decydują przecież o jego s t r u k t u r z e . W w y n i k u tasowa­ nia t a l i i , o t r z y m a m y za każdym razem rozłożenie k a r t nieco inne, p o m i m o to s t r u k t u r a — zasada b u d o w y z b i o r u k a r t — pozostanie bez zmian. Po­ dobnie i w t y m w y p a d k u — możemy śmiało stwierdzić, że s t r u k t u r a wszystkich znanych w e r s j i średniowiecznych legend o św. Św.: Dorocie, Stanisławie, K a t a r z y n i e , Krzysztofie jest wspólna — że jest to właściwie jedna legenda dopasowywana h a g i o g r af i с z n i e do p o s z c z e g ó l n y c h m o t у w ó w . Z w n i o s k u tego wyciągnąć można da­ leko idące konsekwencje. I t a k na przykład podważa o n słuszność bada­ nia legendy o św. K a t a r z y n i e , jako podania wędrującego , gdyż n i e z w r a ­ cając u w a g i na poszczególne m o t y w y , należałoby chyba traktować j a k o wędrującą t y l k o strukturę legendy, n a której różne żywoty zostały os nu ­ te, i t d . 2 3 24 Posuńmy się jednak dalej. W Tradiciones y leyendas de Vasconia, p o ­ daje Carlos Clavezia A r j a północno-hiszpańską wersję legendy o św. K a ­ tarzynie z l a t 1260-1280 i o św. Dorocie z 1300-1320. J a k u b de Vorágine przytacza życiorysy t y c h męczenniczek w Złotej legendzie, której powsta­ n i e datuje się na ok. 1250. Najstarsze hagiograficzne opracowania niemiec­ k i e t y c h motywów pochodzą z początków X I I I w . Różnice w a k c j i i ele­ mentach dekora t y w n y c h wszystkich w y m i e n i o n y c h w e r s j i są b a r d z o d u ż e , s t r u k t u r a jednak pozostaje bez zmian. Można więc hipotetycznie założyć, że istniała jakaś „struktura wzorcowa", umożliwiająca k o n w e r gentne opracowywanie danych motywów, które dopiero później drogą „ d y ­ f u z j i " wątków zaczęły upodabniać się wzajemnie. S t r u k t u r a t a k a m u s i a ­ łaby być zaszyfrowana w utworze z n a n y m w całej Europie i ogólnie d o ­ stępnym . Pierwszym, którego ewentualność się nasuwa, jest więc oczy­ wiście Pismo święte. Rozpatrzmy z p u n k t u w i d z e n i a wyodrębnionych w o m a w i a n y c h legendach wiązek wątków partię męki Chrystusa. Wiązki męczeństwa i śmierci nie m a t u nawet po co przypominać, t a k j a k i n a d wartościowania ciała ludzkiego (zmartwychwstanie) czy stałości w i a r y (dy25 2 3 P a t r z p r z y p i s y 18-21. B a d a n i a t a k i e przeprowadzić próbował F . S p i n a p r a c y Die altschechische Katharinenlegende der Stockholm P r a g a 1913. 2 4 na marginesie swojej Briinner-Handschrift, N i e wchodzą już w grę u t w o r y k l a s y c z n e , rozpatrywaliśmy c z e : p o d a n i a p r o w a n s a l s k i e , starogermańskie i niektóre z sag. 2 5 natomiast j e s z ­ �PROBA 291 ANALIZY STRUKTURALNEJ sputa z Piłatem ) . Pozostaje wiązka nawrócenia. Okazuje się, że wątki j e j aczkolwiek m n i e j znane występują t u także: Ewangelia według św. Mateusza 27, 54 — „Tedy setnik i ci, co z n i m Jezusa strzegli, widząc trzęsienie ziemi, i to, co się działo, zlękli się b a r ­ dzo, mówiąc: Prawdziwieć t e n był Synem Bożym". Ewangelia według św. M a r k a 15, 39 — „Tedy widząc setnik, który stał przeciwko n i e m u , iż t a k wołając oddał ducha, rzekł: P r a w d z i w i e człowiek ten był Synem Bożym". Ewangelia według św. Łukasza 23, 42 — „ I rzekł łotr do Jezusa: P a n i e ! p o m n i j na mnie, gdy przyjdziesz do królestwa t w e g o " . 23, 47 — „ A w i ­ dząc setnik, co się działo chwalił Boga, mówiąc: Zaprawdę człowiek to był s p r a w i e d l i w y " , 23, 48 —„Także i wszystek l u d , który się zszedł na to d z i w o w i s k o , widząc co się działo, bijąc się w piersi swoje, wracał się". 2 6 Ewangelia według św. Jana 19, 37 — „ I zasię stało się, aby się wypeł­ niło Pismo: U j r z e l i kogo p r z e b o d l i " . Jak więc widać, wszystkie cztery wiązki wątków występujące w oma­ w i a n y c h legendach reprezentowane są także w ewangelicznych relacjach męki Jezusa. Więcej, układ hierarchiczny wątków czterech legend jest bardzo zbliżony do ewangelicznego, szczególnie w k o m p o z y c j i przeciwsta­ wień. Skłaniałoby to do w n i o s k u , iż opracowania średniowieczne żywotów świętych dokonywane były świadomie l u b nieświadomie n a podstawie s t r u k t u r ewangelicznych. W t y m miejscu parę u w a g — taka i n t e r p r e t a c j a genezy niektórych legend hagiograficznych doskonale potwierdza odczyta­ nie n p . podania o św. Dorocie, gdzie o d p o w i e d n i k i e m „drugich n a r o d z i n " , byłoby z m a r t w y c h w s t a n i e Chrystusa, tłumaczy również szereg ubocznych motywów, j a k na przykład wypuszczenie z więzienia zamiast św. K r z y ­ sztofa — m o r d e r c y Gerinusa , który byłby o d p o w i e d n i k i e m Barabasza, dzielenie szat św. D o r o t y etc. Najważniejsze jest jednak, że istnieje dla p o ­ wyższej hipotezy uzasadnienie ideologiczne. Ś w i ę t y m jest ten — kto żyje na podobieństwo p a ń s k i e . Zasada ta spowodo­ wała w p e w n y c h okresach k u l t y : dziewictwa, męczeństwa, p u s t e l n i c t w a i t d . Wydaje się, że realizowana była także w n a i w n i e dosłowny sposób przez twórców legend o świętych. 21 2 8 2 9 P o d s u m u j m y : Legendy średniowieczne o św. Dorocie, św. K a t a r z y n i e , św. Stanisławie i częściowo św. K r z y s z t o f i e posiadają wspólną, j e d n o r o d 2 6 C h o d z i k o n k r e t n i e o k i l k a k r o t n e powtórzenie C h r y s t u s a „Jam j e s t król ży­ dowski". 2 7 Patrz C. C l a v e r i a A r j a, Tradiciones y leyendas de Vasconia, Pamplo­ n a 1958. 2 8 T a k e x p l i c i t e b r z m i k a t e c h e t y c z n a wręcz z a s a d a . Spotkać się z nią można n p . u św. H i e r o n i m a i św. T o m a s z a . 2 9 T e n mało p r z e j r z y s t y t e r m i n podaję z a M . M u l l e r e m , logie, P a r i s , 1898, tłumaczenie L . J o b . Etudes de mytho­ �292 LUDWIK STOMMA ną strukturę. Została ona przejęta z Nowego Testamentu — partii doty­ czących męczeństwa, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Oczywiście sprawdzenie, a co dopiero mówić o uogólnieniu tej hipotezy, wymagałoby szerokich i starannych badań. Według wszelkiego prawdopodobieństwa okazałoby się podczas nich, że z kolei struktury Nowego Testamentu znaj­ dują swoje pierwowzory w Starym, tamte zaś w starszych jeszcze mitach różnorakiego pochodzenia . Jednego, najpierwszego źródła znaleźć by się zapewne nie dało z tego prostego względu, że takowe nie istnieje. Georges Dumezil w pracy „le festin ďimmortalité" przedstawił indoeuropejskie m i ­ ty prometejskie, które nazwał mitami cyklu ambrozji — pokarmu Bogów. Okazuje się, że wspólną strukturę mają dotyczące tematu otrzymania przez ludzi pokarmu od Boga mity hindi, irańskie, skandynawskie, grec­ kie, łacińskie, gallijskie, ruskie, jak i ewangeliczny motyw Anny Petronilli. Trudno jest i t u doszukiwać się źródła wszechwspólnego, równie jak „nie sposób insynuować tak rozbuchanej konwergencji" (Max M u l l e r ) . Jest to sprawa niewyjaśniona i od wyjaśnienia jeszcze daleka. Skądinąd mamy jednak prawo suponować czerpanie przez twórców średniowiecznych le­ gend z opracowań ewangelicznych. Ta pozorna sprzeczność jest jedną z najbardziej pasjonujących zagadek etnografii. з э Konwergencja czy dyfuzja struktur. Porządek czy chaos. Jakkolwiek by te pytania traktować, jakkolwiek by na nie odpowiadać — przyznać trzeba jedno: żadna z dotychczasowych metod, żaden z prądów nie obna­ żył w tym stopniu mechanizmów kulturowych, ich wzajemnych sprzecz­ ności i powiązań, co strukturalizm . I jeżeli możliwe było zestawienie legend, wątków, motywów, których dokonałem w tym opracowaniu, to upoważnienie do nich od tego właśnie prądu przyszło. Dezaktualizacja me­ tod O. Kolberga, A. Brucknera, W. Trojanowskiego czy S. Vrtela-Wierczyńskiego pozwoliła bowiem dopiero na budowanie i w Polsce od no31 3 2 30 W a r t o tutaj ďimmortalité zwrócić uwagę n a znakomitą pracę G . D u mё z i 1 a, Le — étude de mythologie comparée cą właściwie pracą strukturalistyczną. W skich, można t a m znaleźć s z e r e g też: P . M o n t e t, L'Egypte ne Testament, Paris wątków et la Bible, indo-européenne, a n a l i z i e mitów armeńskich, h i n d i , i r a ń ­ b a r d z o zbliżonych Stary Testament badań — „Znak", t. 7/8:1961 oraz D . E o p s , Od Abrahama wa 1953, i A . R o b e r t s o n , Pochodzenie chrześcijaństwa, i w świetle C h o d z i o b a d a n i a t y p u mitologicznego O. K o l b e r g i A . B r u c k n e r d o p u s z c z a l i się często k o r y g o w a n i a padkiem szczególnie polskiej, jaskrawym jest dzisiejszych Warsza­ literaturoznawczego. wątków i ukła­ to p r a k t y c z n i e małą przy­ pieśni l u d o w y c h . U B r u c k n e r a dokonane 1923, „oczyszczenie" t e k s t u legendy dać, że p r z e r o b i o n y Patrz 1'ancie- W a r s z a w a 1960. 3 1 datność do a n a l i z y z e b r a n y c h p r z e z K o l b e r g a et do Chrystusa, 3 2 d ó w s t r o f i c z n y c h — „upiększania" utworów. P o w o d u j e nej do b i b l i j n y c h . P a r i s , 1959; A . P e r r o t, Niniwe 1956; E . L i p i ń s k i , festin P a r i s 1924, b ę d ą ­ w Średniowiecznej pieśni przy­ religij­ o św. K a t a r z y n i e , a t r z e b a do­ p r z e z niego materiał posłużył m u j a k o źródło w p r a c a c h Mi- �PRÓBA ANALIZY 293 STRUKTURALNEJ w a . Więc jeżeli rozlegają się jeszcze gdzieniegdzie głosy, odsądzające od czci i w i a r y s t r u k t u r a l n e metody badania mitów, jest to raczej postawa t y p u towarzyszy Odysa, którzy zalepiali sobie uszy woskiem, aby nie sły­ szeć śpiewu syren, gdyż wiedzieli, że n i e będą się m u w stanie oprzeć . 33 tologia polska, Warszawa 1924, i Mitologia równawczym Podania tle literatur mityczne i obrzędów dziejów ludowych, w ó w i b r a k i definicyjne. prezentatywny słowiańskich, polskich Warszawa kierunek, słowiańska, Staropolska k u S. V r t e l a - W i e r c z y n s k i e g o w Poznań 1937, i W . oświetleniu reotypu 33 słowiańskiej, Porównanie często spotkać Hernasa, to zaczerpnięte artykule wykorzystane z opracowania wierszowane legendy na wiaroznawstwa porównawczego bardzo niestrukturalne, Od alby kwestarz. trubadura — folklor, z Klemensa S. W i e r n i c k i e g o i W. a do Kształtowanie ludowej się ste­ W a r s z a w a 1968. Aleksandryjskiego, zostały t r a n s k r y p c j e legend średniowieczne, moty­ można Ksiądz zostało po­ Trojanowskiego za r e ­ — oba w tomie Literatura—komparatystyka V I . 10. W wym, c z y С z. wypad­ z a m i a r u atakować b a d a c z y o w o c n e p r a c e , j a k np. J . M a g n u s z e w s k i e g o , pieśni 1918. W o św. Aleksym 1917, c h o d z i o s c h e m a t y z m p o r ó w n y w a n i a N i e miałem n a t o m i a s t gdyż Warszawa legenda w Strom, układzie wierszo­ K u r a s z k i e w i c z a , Polskie W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1962. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/474deec6075d847192ccba4d2618c495.pdf e4ff22065bc1862b3fe0555a5e25e76b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2274 Title A name given to the resource Historia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.46-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia współczesności Ludwik Stomma Podług definicji Rolanda Barthesa, k t ó r ą cytuję zawsze i wszędzie, do znudzenia; mit polega na przestawianiu szeregów kultury i natury - przedstawianiu kulturalnego, społecznego, ideologicznego, ekonomicznego, jako oczywistości, normy, ko­ nieczności wynikłej z prawa naturalnego i istoty człowieczeńst­ wa. Człowiek nie chce i nie może żyć w braku sensu. Buduje więc konstrukcje uzasadniające jego przyzwyczajenia, odruchy, pra­ wa - buduje mity pozwalające m u przemienić niekonieczne w konieczne, przypadkowe w obowiązujące i naturalne. Z tej właśnie immanentnej cechy wszystkich kultur korzysta reklama. Jest ona niczym innym, jak drugim piętrem mitu: ma uzasadnić naturalną oczywistość i konieczność potrzeby, która jeszcze nie zaistniała. Stąd elementarną regułą reklamy jest zestawienie: produkt - natura, a jeszcze lepiej: produkt - natura odwieczna, gdyż „odwieczność" uwypukla „ n a t u r a l n o ś ć " , „potrzebę wrodzo­ n ą " . Stąd wszechobecne w ikonografii reklamowej góry, pus­ tynie, wodospady, dzikie zwierzęta na wolności, łany zbóż... D o tej samej grupy należy ewokacja „ n a t u r a l n e g o " życia: wieś, święto ludowe, folklor, chłopska rodzina przed stylizowaną chatą, wąsaty dziadek z wnukiem. „ N a t u r a l n o ś ć " eksponowana poprzez „odwieczność" propo­ nuje nam obrazy przeszłości: rycerstwo, herb szlachecki, staro­ żytny Rzym, aluzje biblijne. Nie chodzi tu oczywiście o żaden realny związek z miejscem, epoką czy zdarzeniem. Chodzi 0 znak mający wywołać podświadome skojarzenie. Herb z re­ klamy jest przeważnie heraldycznym absurdem. To oczywiste, nie jest on przecież herbem, a tylko herbu symboliczną ewoka­ cja... Tak więc pierwszą regułą reklamy jest konstrukcja struktury mitycznej, czyli usytuowanie produktu w p o r z ą d k u naturalnej 1 odwiecznej konieczności. Jakimż cudem mogłem się dotychczas obejść bez X?! D r u g ą regułą jest obietnica. T u pojawiają się piękne panie, bezszelestni kelnerzy, pocałunki, olśniewające bogactwem wnęt­ rza. X jest elementem tego świata. Poprzez X osiągasz więc coś z nim wspólnego. Jest to o d w r ó c o n a zasada magii sympatycznej: skoro produkt oddziaływuje i na ciebie i na nich, nawiązuje się między wami interakcja, nić konfidencjonalnej wspólnoty. Cat­ herine Deneuve zachęcająca Francuzów do kupowania akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa przemawia argumentami pseudoracjonalnymi. Racjonalność jest jednak antytezą rekla­ my, wymagałaby bowiem udowodnienia, że produkt X jest nam rzeczywiście niezbędny, co jest oczywistym absurdem, gdyż żyliśmy dotąd bez i spokojnie toczył się światek. W rzeczywisto­ ści mówi Deneuve: kup akcje, które i j a kupiłam. Będziemy razem, będziemy podobni. A w tym upodobnieniu mieścić już się m o g ą i schody w Cannes, i poufałość z gwiazdami i marzenia seksualne. Obietnica i tajemnica. Wreszcie reguła trzecia - znak musi zostać zapamiętany. Z a p a m i ę t a n y przy t y m w sposób miły, nie powodujący agresji przeciw, nie rodzący frustracji, a wręcz przeciwnie raczej frustra­ cję rozpraszający. Stąd, nie wspominając o muzyce i kolorystyce, reklam telewizyjnych, ich dobroduszny paradoks, dowcip, przy­ mrużenie oka. Nawet pozorna prowokacja: „Nigdy nie będziecie tacy piękni, jak chłopcy z Kaliforni. Nigdy nie będziecie tacy muskularni, jak chłopcy z Kaliforni, Nigdy nie będziecie tacy opaleni, jak chłopcy z Kaliforni, I nigdy nie będą was dziewczyny kochały jak chłopców z Kaliforni. 46 A L E . Ale za to! Możecie mieć takie same slipy, jak chłopcy z Kalifornii!!!" W zasadzie wszystko jest proste. Obiektywna triada dobrej reklamy: natura - obietnica - wesoła spolegliwość... T u jednak właśnie zaczynają się kłopoty. Wszystkie trzy bowiem wymie­ nione czynniki są zmienne i w przestrzeni i w czasie. Zmienia się i obraz „ n a t u r a l n o ś c i " nas samych i sfera aspiracji społecznych i kształt humoru. Dobra reklama relacjonuje stan społecznych zaszłości. Bardzo dobra, a ta tylko okazuje się znacząco skuteczna, antycypuje koniunktury i koniunktur zderzenia. To właśnie dlatego pisałem kiedyś o reklamie mydła „ C a dum". Koniec wieku X I X jest z jednej strony czasem wynalazku i teatralizacji dzieciństwa; z drugiej epoką fetyszyzacji higieny. Jeszcze około 1860 nie tylko chłop, ale i mieszczanin francuski przekonany był o dobrodziejstwie i medycznie zbawiennych właściwościach brudu. Ba! Kiedy w 1991 kupiłem dom należący przedtem do małomiasteczkowej inteligentki, nie było w nim... łazienki. Ta pani akurat na pewno była j u ż przekonana o dob­ rodziejstwach czystości ciała, po prostu nie miała pieniędzy, by poprawić po przodkach. Wychowano j ą też w wierze w swois­ tość - którego sama nie zdążyła jeszcze zaznać - ale w której j u ż zaczynała wierzyć, błogiego stanu dzieciństwa. W końcu X I X wieku miała lat osiemnaście. I wtedy właśnie pojawia się na murach „Bebe Cadum" - gołe, sterylnie czyste niemowlę. Znak tendencji jeszcze nie w pełni uspołecznionych, dopiero torujących sobie drogę. Apoteoza dzieciństwa i higieny wpisanych już w porządek naturalny - cóż jest bowiem naturalniejsze nad dziecięcą nagość. Reklama mydła „ C a d u m " zrobiła kolosalną furorę. Bezpłciowe niemowlę z plakatów zaadoptowane zostało przez społeczeństwo, włączo­ ne w realne życie. Podczas I Wojny Światowej krążyły powszechnie dwie, po­ wtarzane zresztą i przez prasę i przez polityków, plotki o „Bebe Cadum" - jedna achronologiczna, że rodzice Cadum zamor­ dowani zostali przez Boszów i zostało się ono nieszczęśliwą sierotą; druga - bardziej licząca się z wymiarem czasu, iż Bebe, które w międzyczasie, n o r m a l n ą koleją losu wyrosło, poszło na front i bohatersko zginęło. Tak oto reklama mydła posłużyła z kolei reklamie (choć częściej używa się w tym kontekście pojęcia „ p r o p a g a n d a " ) wojennej. Dzisiaj znowu spotkać możemy to samo „Bebe Cadum" we francuskich sklepach. Przepraszam, nie to samo. Ten sam jest tylko rysunek. Zmieniła się ideologia. Dzisiaj przywołuje golas siebie samego sprzed lat jako figurę trwałości, „wieczności", a dodatkowo jeszcze wspomnienie tak modnej dzisiaj „la belle epoque" - pięknych czasów schyłku poprzedniego wieku; „Bebe Cadum", Montmartre impresjonistów czy wieża Eiffla w kon­ strukcji stały się znakami wymiennymi. Dobitny to przykład, że wbrew przeważającym dzisiaj sądom nie odwołuje się reklama tylko do statycznego: rzekomych archetypów, czy odwiecznych symboli (które są zresztą pojęcia­ mi mitycznymi same w sobie), ale przede wszystkim do dynamiki społecznego i kulturalnego, do rozpryskujących się i łączących wciąż od nowa zmiennych figur kultury. Dlatego właśnie może być d o m e n ą etnologii. D o m e n ą etnologii? - Myślę, że konieczny jest w tym miejscu obszerniejszy komentarz. Truizmem jest stwierdzenie, iż wyrosła etnologia z doświad­ czenia konfrontacji z innością. Bez względu na to, czy było to spotkanie z egzotyką odległych ludów, czy społeczeństw chłops­ kich, to samo pytanie tworzyło etnologię: jeżeli X , a co więcej cała seria X-ów zachowuje się tak dziwnie, tak niezgodnie �z naszymi standartami, które uważamy za racjonalne i natural­ ne, to czy stoi za tymi ekstrawagancjami j a k o w a ś logika, jakiś system, jakiś sens. Tak sformułowane pytanie, będące poniekąd po dziś dzień pytaniem naczelnym akademickiej etnologii, wyznaczyło na długie lata dwie istotne słabości naszej dyscypliny. Po pierwsze, przyjmowano milcząco, że to zachowanie X jest dziwne w stosu­ nku do naszego, a nie odwrotnie. Trzeba było długich lat i przejścia przez strukturalizm, by uznać wreszcie zasadę r ó w n o ­ ważności „dziwności". Po drugie, baza działalności p o r ó w n a w ­ czej zdeterminowana została przez synchronic. Zestawienie: j a - mój odpowiednik z buszu, j a - chłop, przesłoniło całkowicie zestawienie równie płodne: j a - mój odpowiednik sprzed lat, czy też: on - jego odpowiednik sprzed lat. Jakościowe wręcz rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pytaniami wprowadziły kierunki akcentujące lub wręcz podnoszące do rangi swoistego panaceum konieczność b a d a ń terenowych, czyli empirii dotyka­ lnej. Dalej jeszcze poszedł Levi-Strauss, który pojęcie „ludów, do historii których brakuje nam źródeł" zastąpił „ludami bez historii", k t ó r a to drobna manipulacja stylistyczna przekształ­ cona została następnie w paradygmat. Nic dziwnego, że z t a k ą stanowczością i konsekwencją potępia Levi-Strauss wszelkie próby podejmowane w dziedzinie tak zwanej „antropologii współczesności". Przeciwieństwem współczesności jest wszakże przeszłość, inność w diachronii, a nie synchronic Porównanie: j a - m ó j odpowiednik z buszu, pozwala mi się obejrzeć w mojej europejskości czy innej lokalności. Tylko zestawienie: j a - mój odpowiednik sprzed lat, pozwala mi się rozszyfrować w mojej „współczesności". Tak więc współczesno­ ści naucza historia. Przytaczałem przed chwilą przykład wynalezionego w końcu X I X wieku dzieciństwa i jego nieudolnej teatralizacji polegającej na miniaturyzowaniu, defunkcjonalizowaniu i w końcu infantylizowaniu świata dorosłych, czyli jedynego dotąd realnego. Rzecz rozgrywa się na przestrzeni niecałych stu lat, a przecież jest dziś dzieciństwo z całym towarzyszącym m u systemem nakazów i zakazów, a nawet sztafarzem estetycznym, oczywis­ tością samą. Weszło w sferę „naturalności", jest więc mitem spełnionym. Spełnionym co więcej, czemu winna (lub co jej zawdzięczamy?) rewolucja środków komunikacji, na przeważa­ jących połaciach naszego globu. O ileż wyraziściej rysuje więc nam proces transformacji mitycznej analiza dia-, niż synchroni­ czna. Fernand Braudel wyróżniał, jak wiadomo, trzy elementy procesu dziejowego: zdarzenia, koniunktury i długie trwanie. Są one wzajemnie zależne. „Bebe Cadum", będące samo w sobie zdarzeniem, karierę zrobiło na skrzyżowaniu dwóch rodzących się koniunktur. Jest to przykład względnie prosty. Równie proste są wstępne założenia Braudela (potem je komplikuje), iż długim trwaniem jest na przykład typ klimatu, gleb, układu p r ą d ó w morskich... Ta pozorna prostota, czy wręcz banalność niektórych obserwacji Nowej Historii spowodowała, iż przyjął się zdroworozsądkowy poniekąd sposób rozróżniania trwałości poszczególnych elementów kultury. Język wyobrażeń zbioro­ wych, na którym słusznie opiera się reklama zdominował tu język analizy, na której słusznie opierać się winny i historia i etnologia. Tymczasem analiza przynosi tu wnioski zgoła zaskakujące. I tak na przykład jadłospis nasz narodowy ma charakter zdarzeniowo-koniunkturalny. W ó d k a pojawia się w Polsce dopiero w X V I wieku! Kartofle w X V I I I ! . . . Sport jako rozrywka milionów (oglądających, nie uprawiających) jest wy­ nalazkiem X X wieku, niewiele dłuższy ma r o d o w ó d muzyka rozrywkowa. Elementarne pojęcia powszechnej demokracji, praw człowieka i obywatela, równouprawnienia kobiet... w wy­ miarze historycznym nie strząsnęły z siebie jeszcze płodowych płynów. Natomiast reakcje społeczne w konfrontacji z niezna­ ną c h o r o b ą zakaźną wykazują przez wieki zadziwiające podo­ bieństwa. Czy to d ż u m a X I I i X I I I w., czy A I D S odnajdujemy tą samą triadę: kara za grzech - grzeszne marginesy - ocalenie przez dyskryminację. Wbrew potocznym wyobrażeniom sek­ sualny charakter choroby rna tu drugorzędne znaczenie. To nie w reakcji na syfilis pokutowali biczownicy i mordowano Żydów... Zaiste, dziwną dialektykę trwania i ulotności ukazuje nam analiza diachroniczna. Toteż w niespodziewanym pokazuje nas lustrze etnologia współczesności. Świadomość tak narodowa, grupowa, jak i indywidualna jest sumą wyobrażeń jakie chcieli­ byśmy, by o nas miano - pisał Bloch. Innymi słowy byłoby to zjawisko zbliżające się na poziomie mitycznym do struktury reklamy. Czym innym tożsamość, będąca syntezą długiego trwania (Braudel). Przyjdzie nam dopiero p o z n a ć własną naszą tożsamość. Scena z Tanga Zbigniewa R y b c z y ń s k i e g o 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e59e8d8e5428b0e15385a9ed8761f2.pdf 4ee5c86d0c271f016d446ec4991514d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6510 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6082 Title A name given to the resource The Beauty of Human Error/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.112-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWIK ST OM M A The Beauty of Human Error In Memoriam Professor Aleksander Jackiewicz Act I. The Eiffel Tower The Eiffel Tower was erected upon the occasion of the World Exhibition in 1889 and conceived as the at­ traction and embellishment of the event. Its author, as the name indicates, was engineer Gustave Eiffel, ear­ lier known as the builder of a viaduct over the Sioule (1869), a bridge in Porto (1876), and, predominantly, the 122 metre-tall Garabit Viaduct (1878), a techno­ logical miracle of its time. The tower brought him not only immortal renown but also the Legion of Honour, which Eiffel received on inauguration day (31 March 1889) from Minister of Trade Trade Édouard Lockroy (in place of Prime Minister Pierre Emmanuel Tirard, who became short of breath and could not reach the uppermost platform; lifts were installed several weeks later). The Tower is 301 meters high and weighs 9 699 tons. “This tower is the fulfilment of an eternal dream...” - Prime Minister Tirard said without undue exaggera­ tion in his inauguration speech. Designs for soaring constructions ”befitting the capital of the world” had been presented already to Charles VII, Francis I, Henry IV, Louis XV and Napoleon... Almost at the last moment the realisation of Alfred Picard‘s monu­ mental project was hampered by the July Revolution. To the end of 1886 Eiffel’s rival was Jules Bourdais, supporter of a cylindrical tower, also 300 meters tall and topped with a hundred powerful floodlights that would illuminate evenly not only Paris but also the whole of Bois Boulogne, Neuilly and Levallois, all the way to the Seine. Taking into consideration the height of our houses, wrote a malicious journalist, standing like cliffs along narrow canyons, and the fact that the streets of Paris do not radiate concentrically from the site intended for this monstrous column one may presume that the city roofs alone would become flooded with light; hence, probably contrary to the intentions of the authors, only our cats will benefit while pedestrians will continue breaking their legs in the darkness. 1 Despite “eternal dreams” the ultimate decision to embark upon building a ”steel construction accord­ ing to calculations made by engineer Gustave Eiffel”, signed on 8 January 1887 by Eduard Lockroy and the prefect of Paris Eugène Poubelle (yes! - the one re­ sponsible for dustbins), produced a storm of solemn protests. On 14 February “Le Temps” published an open letter addressed to Adolphe Alphand, chief architect of Paris. The signatories included, i.a. Guy de Mau­ passant, Alexandre Dumas, Sully Prudhomme, poets: François Coppée, Leconte de Lisle, painters: Jean Louis Meissonier, Leon Bonnat, William-Adolphe Bouguerau, Adolphe Willette, architects headed by the designer of the Paris Opera Charles Garnier, mu­ sicians, with Charles Gounod, and actors, including Victorien Sardou...: Citizen and dear countryman! We, the writers, painters, sculptors, architects and ama­ teurs devoted to the beauty of Paris that had remained intact until now, come to protest with all our might and indignation, in the name of the unrecognised French taste, French art, and French history that now find themselves threatened —we protest the construction, on the very earth of our capital, the useless and monstrous Eiffel Tower that public spite, often imbued with good sense and a spirit of justice, has already christened the Tower of Babel. With­ out succumbing to chauvinistic exaggeration we may boldly state that Paris is undoubtedly the most beauti­ ful city in the world. Along its streets, wide boulevards, enchanting riverbanks and promenades there tower the most magnificent works of mankind. The spirit of France, the author of those masterpieces, delights in this flourishing of stone dignity. The Italians, the Ger­ mans, and the Dutch, albeit correctly proud of their artistic heritage, do not possess anything comparable with ours, and thus Paris stirs curiosity and admiration in all corners of the world. Are we to desecrate all this? Is Paris to subject itself to the tradesman’s mentality of a machine constructor by losing its beauty and hon­ our? Yes! - This tower, which even commercialised America would not want, is unquestionably an insult to the town. Everyone feels this, all repeat this, all are anxious; we are merely a weak echo of a rightly disturbed public opinion. Foreigners arriving at our exhibition will cry out in surprise: “This is the mon­ strosity chosen by the French to give witness to their taste!?”. Mercilessly jeering, they will be right. Paris of the lofty Gothic, Paris of Jean Goujon, Pilon, Puget, Rude, de Barye, etc. ... will become Paris of Mr. Eiffel. In order to understand the l egitimacy of our outrage it suffices to imagine this ridiculous Tower ruling over Paris in the manner of a pillar of black factory smoke and smothering with its barbaric weight Notre-Dame, Saint-Chapelle, Tour Saint-Jacques, the Louvre, the Dôme des Invalides, L ’Arc de Triomphe ... All our monuments humiliated and belittled, vanishing in this mad dream. For twenty long years we shall be forced to watch how the shadow of an atrocious column 112 �Ludwik Stomma * THE BEAU' made of twisted tin will fall upon this city, trembling with the troubled genius of past centuries. - We turn to you, Sir, who loves Paris so much, who has granted it so much beauty, who has protected it so many times against the devastation and vandalism of industry, and who has the honour to shield it once again. We turn to you, Sir, while guarding the cause of Paris because we know that as an artist who loves all that is beauti­ ful, great and just, you will devote all your energy and eloquence. And if our call will remain unheeded, if our arguments will be rejected, if Paris will insist to be defiled, then let us, the signatories, and you, Sir, at least leave for posterity this protest, which does us honour.3 The signatories did not have to wait long for a riposte: the Tower is not a useless object - Lockroy replied, nor is it an ordinary attraction at the World Exhibition; on the contrary, it provides science with invaluable services. Eugene-Melchior de Vogue stated that the Tower is the immortal victory of masonic lodges over degenerate clericals, a blow dealt against parochial mystifications, revenge for the defeat of the freemasons of Senaar, and an embodiment of the om­ nipotence of science raising the tower of Babel, an edifice forbidden by the Biblical God. 4 Magnificent proof of the industrial power of our land; a monument of secular genius; an extraordinary flight of secular thought ... - added others, and Gaston Tissandier concluded that the Tower will symbolise not only the skills of contemporary engineering, but the whole age of Science and Industry, in which we live; it will be­ come a monument of gratitude for the heroes of scien­ tific renascence at the end of the eighteenth century and the Revolution of 1789, who delineated the paths of progress.5 As the construction work advanced and the Tower grew, the opinions of its supporters became louder and more exalted. The above cited de Vogiie, speaking in the name of the Eiffel Tower, addressed the bell towers of the Notre-Dame cathedral: You old abandoned tow­ ers, which no one obeys any longer. Do you not see that the poles of the Earth, now turning around my steel axis, have changed1 I am the power of the universe brought under control by the genius of calculations. Human thought runs along my members. My forehead is encircled by radiance brought from the sources of light. You were ignorance, and I am Science! 6 An anonymous author of Guide officiel de la Tour Eiffel echoed his opinion: Only from here (from the second platform of the Tower - L. S.) it is possible to grasp the great progress of History. Here, N a­ ture and History demonstrate their peak. It is here - on the plain stretching at your feet that the past took place. It is here (on the Tower - L. S.) that the future will become fulfilled. (...) Thanks to its form of a factory chimney the Tower triumphantly guided into Paris industry, of which attempts were made to deprive the city. Soaring proudly, it 113 reminds the heavens about the might of progress, the vic­ tory of Science and Industry. 7 The praise was crowned with Adolphe David’s Symophonic Poem, opus 63: - Engineers and workers arrive at Champ de Mars (lento) - Beginning of work and the Tower foundations (moderato) - The clangor of iron (moderato e martellato) - Ironworkers (allegro et gaiement) - Turmoil and anxiety among the workers (allegro mouvementé) - First platform, the Tower grows, the summit is closer (andante cantabile) - People on the Tower (moderato accelerando e crescendo jusqu’à la fin) - The French national anthem and flag (lento e grandioso). It should be added that according to its adherents the localisation of the Eiffel Tower accentuated its symbolic dimension. Up to 1765 Champ de Mars had been covered with vineyards, and then, for the next 15 years, it served as a training area for cadets of the nearby Military Academy. From that time, however, it became renowned for numerous spectacular events: 1783 - the Robert brothers launched a huge bal­ loon (which fell in Gonesse, near Ecouen, causing panic among the local peasants), 1794 - the Blanchard balloon, 14 July 1790 - Fête de la Fédération under Tal­ leyrand. In pouring rain more than 300 000 Parisians swore an oath of loyalty to the Nation and the Con­ stitution, �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR 10 November 1794 - the execution of Jean Baillie,strous”, “hideous”, "ridiculous, “horrible”, “made not astronomer and mer of Paris (the same who responded of stone” but of “tin twisted with screws” ; it “smothers to a comment made by the hangman, who noticed the town’s monuments with its barbaric weight” and that he was shivering with fear: Oui, mais cest seule- is the reason why “Gothic Paris will become the Paris ment de froid (Yes, but it is only the cold). of Mr. Eiffel”, etc. Ethical arguments proclaimed: “the 8 June 1794 - Apotheosis, the Festival of the Su­Tower is a profanity”, “it robs of all honour”, “it hu­ miliates”, is “an insult” and “a new Tower of Babel”, preme Being, organized by Robespierre, while utilitarian arguments added: “it is useless” and, 10 November 1804 - Napoleon presented the Le­ finally, socio-ideological ones claimed that the Tower gions with eagles, 1863 - the launch of “Le Geant”, a two-storey bal­ was created by the “tradesman’s mentality of a ma­ chine constructor”, “even commercialised America loon built by A. Nadar, would not want it”, it is an ”industrial product”... 1867 - International Exhibition, 1878 - World Exhibition. Counter-arguments include: ’’victory over the cler­ gy”, “’parochial mystifications”, “ignorance” and the The construction of the Tower lasted 26 months “’past” ; a triumph of “’iron”, “’industry”, “science”, (795 days, to be precise). The Parisian press reported about the course of the work with growing enthusi­ ‘’free thought”, “secular genius”, the “future”, the asm: The workers compete zealously, full of admiration ’’tradition of the Enlightenment and the French Rev­ for the common task. They do not fear exhaustion or in­ olution”, “usefulness”, and, finally, a pathos-suffused clement weather: be it winter or the hottest summer days admission: “Yes, this is the new Tower of Babel”. they labour with total devotion, courage and an undeterred It is easy to notice that the symmetric arguments and counter-arguments seem to be arranged in two will to successfully complete the Tower - wrote “Le cri opposition cycles: du peuple” in June 1887. “Le Rappel” added on 13 August: The number of curious onlookers watching the 1 - industry: art; engineer: artist; iron: stone, construction continues to grow. Foreigners passing through 2 - the future: the past; science: religion; freedom: Paris return from the site of the great undertaking delighted tradition. and slightly jealous. (...) All agree that the Tower appears Take the first contrast - industry: art. to be growing by itself. The French: I’industrie (and the Polish: industriFinally, on 1 April 1889, after all the speeches, alizacja/industrialisation) is derived from the Latin: celebrations, orders, and ribbons tourists mounted the industria, i.e. collective work, the activity of a closed Tower. The guest book placed next to the entrance group of the initiated... Up to the eighteenth century to the stairs makes it possible to learn about their first chevalier d’industrie signified a felon, a member of a impressions 8.What summit will the genius of the French band of thieves. This negative timbre survived all the reach in 1989? —The clouds will tell!’ (a visitor from Bra­ way to the middle of the nineteenth century suggest­ zil); Oh Egypt, my beloved homeland, how I would like to ing unsuitable, common, and even degrading activity. see from the peaks of the pyramids a work as mighty and Art, on the other hand, from the Latin: ars-tis (talent) magnificent as the Eiffel Tower, erected with the hands of and the Indo-European aritus/ritus, refers to a rite, sac­ your children!; Oh my native land! When will you achieve ral activity, the sacred, an encounter of the individual such a success? (a Hungarian); French genius, you will and the sacred. always be foremost in the world!’; Seeing the Eiffel Tower upon the etymological level the distinction into I am proud to be French; Just as on the Tower of Babel industry and art thus delineated further contrasts: here too a great mixture of languages but it does not divide industry: art people —on the contrary, it unites in a unanimous ado­ the collective: the individual ration of France (a Greek woman); I discovered on the the profane: the sacral. Tower the expanse of my native seas (a Breton). Only a Parallel, the iron: stone opposition, in which iron is certain Bloumette expressed some distance: The more I a transposed material while stone ”was begat without admire the Eiffel Tower the more I experience the infinites­ human intervention” places us vis a vis a fundamental, imal nature of high heels; a sergeant of the 18th infantry structural culture: nature opposition. regiment preceded Freudian interpretations and wrote Myth - Roland Barthes maintained - consists in succinctly and concisely: An imposing penis!. The sole overturning culture into nature or, at least, the social, the cultural, the ideological, the historical into the “natural". sceptical and embittered reaction of the day was the What is nothing but a product of class division and its one (is this not an additional symbol?) of our kinsman from the land on the Vistula: We build ever higher, we moral, cultural and aesthetic consequences is presented fall ever lower. Stanislas Skarżyński. Fortunately, his (stated) as being a "matter of course"; under the effect voice was drowned in the general clamour. of mythical inversion, the quite contingent foundations of the utterance become Common Sense, Right Reason, The opponents proposed aesthetic arguments against the Tower, which they regarded as “mon­ the Norm, General Opinion, in short the doxa (which is 114 �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR the secular figure of the Origin). 9 The basic function of collective impression thus consists of a permanent transition of the cultural to the natural, the mythical justification and integration of culture. Meanwhile, in the peculiar case of the adherents of the Eiffel Tower we are dealing with an opposite tendency - we reject Nature! We consciously speak in favour of the trans­ posed. We do not want revealed traditions but truths created by us. We are the future! We are the heretics! ... So many dreams of Castorp and Settembrini are to be found here, so many predictions of futurism and Surrealism. An anthropologist, however, knows, and this is the painful complaint of his (nomen omen) profession, that there is no truth or liberty, and that a myth will only replace a previous myth. The myth cherished by the supporters of the Tower was emancipated society without tradition, religion, and the past, progressing towards unruffled freedom just a step away. This is freedom devoid of tedious injunctions and numbing taboos from the past. Industry, iron, science ! Fifty years later, miniature Eiffel towers advertised (and sometimes still do) spots for cosy rendezvous in Portugal, Central America, the Far East, “all the cor­ ners of the world”. Decorations depicting the Tower are also, in our epoch, an indispensable component of Parisian cabarets, which, like “Folies-Bergère” or “Crazy Horse” consider or offer themselves as truly lib­ erated “’in the Parisian spirit”. Even in private brothel apartments in St. Denis a small golden model of the Tower is virtually unavoidable. Once: industry, iron, science; now: nudity, plumes, Chanel... New generations ruthlessly travestied the ideas of the adherents of engineer Eiffel. Did they ac­ tually betray the message? In June 1984 the lesbians of Paris, demanding the right to legal marriage, carried at the head of their procession a cardboard Eiffel Tower, and in the back a banner: ’’May secular thought win” ... . The Sun emerged from behind the clouds and smiled upon the Tower. Act IL L’A rt de Triomphe The construction of L’Arc de Triomphe an­ nounced by Napoleon on the battlefield at Austerlitz went on for thirty years (15 August 1806 - 29 July 1836). In the meantime, France witnessed the fall of the Empire, the Cossacks entering Paris, the Bourbon Restoration, the Hundred Days, another Restoration, the July Revolution, the onset of the reign of Louis Philippe ... Originally, the Arc was to stand in the presentday Place de la Bastille, since this was the route along which the army returned from the East along St. A n­ toine. The project was changed by the Minister of Foreign Affairs Jean-Baptiste de Nompère de Cham115 pagny, who skilfully suggested to the Emperor that the Arc, soaring over the Etoile tollgate, would be visible from the Tuileries, and thus always before the eyes of the Triumphant Commander; more, His Majesty will ride under it while on his way to Malmaison. 10 The walls of the Arc were 5,40 meters tall when suddenly Jean-Frangois Chalgrin, the author of the design and chief architect, died on 20 January 1811. Work conducted under the supervision of his loyal student Louis-Robert Goust during the tragic days of the fall of the Empire, attained a height of 20 metres. A seven years-long delay now followed. Construc­ tion was not renewed until 9 October 1823 upon the basis of an ordinance issued by Louis XVIII but with a new decoration-ideological programme. The Arc was now to laud Bourbon supremacy in the Span­ ish war. Goust was assigned a political controller - the ultra-royalist architect Jean-Nicholas Huyot, who by systematically questioning all of Chalgrin's drawings ultimately, in February 1830, led to Goust’s discharge. Huyot’s triumph was short-lived. Five months lat­ er, the July Revolution abolished the Bourbon dynasty. Louis Philippe returned to the original conception of the Arc - a monument commemorating the glorious victories won by the Revolution and the Empire; its realisation was entrusted to Abel Blount, whose name was etched for all eternity at the top of the eastern pillar. �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR The Arc is 49,5 metres high and 22 metres deep, decorated with sculptures, bas-reliefs, and numerous inscriptions. 1. Sculptures. - From the Champs-Elysées on the right pillar: The Departure of the Volunteers of 1792 by François Rude (a student of Pierre Cord­ elier); a sculpture today known as La Marseillaise, whose name comes from the “genius of war” dominat­ ing a group of female figures; on the left pillar: Napoleon’s Triumph by Jean Pierre Cortot. From Neuilly: two allegories by Antoine Etex: Resistance (on the right) and Peace (on the left ). 2. Bas-reliefs. - From the Champs-Elysées: on the right: Death of François Séverin MarceauDesgraviers at Altenkirchen 21 September 1796, on the left: The Battle of Aboukir (25 July 1799). Kincei Mustapha surrenders to Bonaparte and Murat. - From Neuilly: on the right: General Bonaparte on the bridge at Arcole, 17 November, 1796. In the foreground: Bona­ parte and the drummer boy André Etienne; on the left: Capture of Alexandria by Kléber (2 July 1798). - From Avenue de Wagram: Battle of Austerlitz (2 December 1805). Napoleon leads the Guards to attack. - From Avenue Kléber: Battle of Jemmapes (6 November 1792). Charles Dumouriez begins the cavalry attack. In the back­ ground, amongst the staff officers: the recognisable figure of the Count of Chartres - the later King Louis Philippe 3. Inscriptions. A. 150 names of localities associated with the mili­ tary successes of the Republic, the Directorate, and the Empire. Looking at a map of present-day Europe we find 35 sites in Italy, 29 in former West Germany, 25 in Spain, ten in France, nine in the former Soviet Union, eight in former East Germany, seven in Bel­ gium, five each in Egypt, Austria and Poland (accord­ ing to the spelling from the Arc: Pultusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), four in The Netherlands, two in Portugal, and one each in former Czechoslovakia (Austerlitz), Luxembourg (Luxembourg), former Yu­ goslavia (Montenegro), Switzerland (Zurich), Israel (Jaffa) and Hungary (Raab-Gyór). B. Names of 660 military commanders represent­ ing over ten nationalities. Alongside the French they include Germans, Italians, Belgians, the Dutch, the Swiss, Spaniards, seven Poles: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zajączek), 116 Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... and even commanders from Austria (Scherer), Ireland (Kilmaine), Dominicana (Briux) and Venezuela (Mi­ randa). From Place de l’Etoile (today: Place Charles de Gaulle-Etoile), crowned with L’Arc de Triomphe, there radiates a dozen (since 1854) wide avenues: Avenue des Champs-Elysée and, counting clockwise, Avenue Marceau (François Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - revolutionary general, victor from Coblenz and Neu­ wied, died at Altenkirchen aged 27), Avenue d’Iéna (Napoleon’s victory over the Prussian army, 14 Octo­ ber 1806), Avenue Kléber (Jean Baptiste Kléber, 1753­ 1800 - victor from Fleurus, commander of the Egyptian army, stabbed in Cairo), Avenue Victor Hugo, Avenue Foch, Avenue de la Grande Armée (from 1805 this was the official name of Napoleon’s Army), Avenue Carnot (Lazare Carnot, 1753-1823 - leading activist of the French Revolution, member of the Directorate, provisional minister of war serving under Napoleon, later an opponent of Napoleon, during the Hundred Days accepted the post of minister of internal affairs, exiled in 1816, devoted himself to research), Avenue Mac-Mahon (Esme-Patrice Mac- Mahon, 1808-1898 - general, royalist, distinguished during the Crimean War and at Magenta, stifled the Paris Commune, Pres­ ident of France, in 1873-1879), Avenue de Wagram (Napoleon’s victory over the Austrians, 4-6 July 1809), Avenue Hoche (Louis Lazare Hoche, 1768-1797 revolutionary general, cruelly pacified the Vendéans) and Avenue de Friedland (Napoleon’s victory over the Russian army, 14 July 1807). The Arc closes one of the most magnificent vis­ tas of urban planning in the world: Place de l’Etoile - Champs-Elysées - Place de la Concorde with the Luxor Obelisk (thirteenth century B.C.) - the Tuiler­ ies Garden - Arc de Triomphe du Carrousel - the Lou­ vre. In a poem mentioning his father, a general whose name was omitted from L ’Arc de Trimophe, 11 Victor Hugo wrote: Oh! dans ces jours lointains où l’on n’ose descendre) sur ce bloc triomphal ou revit tout l’empire ou l’histoire dictait ce qu’il dictait ce qu’il fallait écrire vous avez oublié sire un nom militaire celui que je soutiens et que portait mon père c’était un vieux soldat, brave entre les plus braves dont le sabre jamais ne dormait au fourreau et que napoléon enviait à moreau pourtant sur votre mur, il est oublié sire et vous avez eu tort et je dois vous le dire car le poète pur, de la foule éloigné qui vous aborde ici de son vers indigné �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR sire! et qui vous souhaite un long règne prospère n'est-ce pas de ceux qu'on flatte en oubliant leur père. L ’Arc de Triomphe was intended to be a monu­ ment commemorating the power of the French army, national pride, and the invincible might of the Empire. It served as a point of departure for the funeral corteges of Ferdinand Foch (1926), Joseph Joffre (1931), Philip Leclerc (1947), Jean-Marie Lattre de Tassigny (1952) and the hero of colonial wars - Louis Lyautey (1961). It is here, next to the Tomb of the Unknown Soldier, established in 1921, that the ceremonial changing of the guard is held. Here runs the obligatory route of all war parades... The tourists, however, blissfully unaware of the blood-stained pages of military history and visiting colourful Paris distant from the roar of canons and the dust of the battlefields, lift their heads to seek on the Arc the names of native localities or familiar sounding surnames. The English appropriate Clarke, MacDonald, Hatry, and Pierce; the Germans - Kellerman, Struts, Stengel... the Spaniards - Almeras, Miquel, Loverd...: the Portuguese - Cosmao, Dugua... ; the Lithuanians - Baltus; and the Czechs (I heard this!) - Zayonscheck... Never mind the fact that those dead are probably rolling over in their graves. In this chaotic mixture of languages the Arc becomes a sign of cosmopolitanism rising above national frontiers, ar­ mies, and a gung-ho legacy. Paradoxically, it is those clueless tourists who are right. From the very onset, albeit independently of the intentions of its authors (naturally, if we recog­ nise them as individuals working on sketches and not the collective genius of history), the Arc was already a symbol of that, which is most alien to the power of armies and the might of empires - a symbol of toler­ ance and probably the only building in the world from which the revolutionary Dumouriez, Emperor N apo­ leon, and King Louis Philippe Bourbon look down; this is the starting point of the exits of avenues named after the perpetrator of regicide Carnot and the reac­ tionary monarchist and hangman of the Communards Mac-Mahon, together with Victor Hugo, defender of the latter’s right to asylum (a stand for which he was exiled from Belgium), the bloody enemy of religion Hoch and the self-declared supporter of clericalism Foch... . Recall yet another vista from the Arc span­ ning from the nineteenth century (Champs-Élysée), towards ancient Egypt, the sixteenth century (the Tuileries Garden) and the thirteenth century (the Louvre).... It becomes apparent that Place de l’Étoile is the site of overcoming and eradicating contradic­ tions between epochs, ideologies, and nations. A site for unity, for everyone, a refuge. Coincidentia oppositorum. Even more so considering that the patron of this conciliation of the opposites is the powerful shadow of the One who was the god of war and the little corpo­ ral, a monarch and a liberator of nations in the name of the ideals of the revolution, an Italian Corsican and “the greatest Frenchman”, a tyrant and the one who: augured ultimate salvation/ For men’s long-exiled liberties (Pushkin). 12 Naturally, one could say that these are mere intel­ lectual speculations and theoretical paradoxes. Let us then take a look at the Arc guest book 13. What joy to see the gateway to liberty (a Czech); Only twice in my lifetime could I experience similar uplifting moments - see­ ing the Statue of Liberty in New York and the Arch of Triumph in Paris! (a Moroccan); Welcome, land of asy­ lum and human rights! (a Romanian); France! You are forever the homeland of liberty! (a tourist from Lyon)... Not by accident do covers of guidebooks and albums showing Paris as a multicultural town, the capital of liberty, feature the Arc de Triomphe, while the night life and frenzy offered by the same town are accompa­ nied by our old familiar friend, the Eiffel Tower. As long as Ravic from Erich Marie Remarque’s Łuk Triumfalny found in Paris refuge and shelter, the massive grey shape of L ’Arc de Triomphe, as if made of liquid silver, towered above14. When, however, the French police arrested and deported the refugees, and when we know that the ominous time of nationalist hordes and ideologies is returning, the square turned into a sea of darkness, in which even L’Arc de Triom­ phe vanished. 15 117 Act III. The Sacré-Coeur Basilica Vineyards, mills, wooden cottages, a dozen crys­ tal clean founts, deep caverns - remnants of gypsum mines, the small church of St. Peter, eight cosy streets, and a small square. The fact that Montmartre Hill (from: mar tray —execution site) preserved its Arcadian character all the way to the 1870s is a strange caprice of history considering that already Louis XVI wished to erect here a royal necropolis (the project was well advanced), the Directorate - a mausoleum, Napoleon - a Temple of Peace, and Louis XVIII - a monumen­ tal column (the subscription was initiated). History too did not spare the hill. In 1814 it was the site of a bivouac of the Russian army (which set fire to half a century) and in 1815 - of the English. In June 1848 the insurgents waged their last bloody battle here, and on 22 May 1871 the famous platoon of woman-Commu­ nards, including Liza Michel and Elisabeth Dmitrieff, put up desperate resistance against the first army corps of Versailles led by General Ladmirault 16. But after­ wards the vineyards once again flourished, orchards blossomed, and trees forgot all about the past ... It was precisely illusory longing for bucolic idyll and freedom as well as a much more rational one for �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR cheaper life that in 1860-1865 inspired a group of young painters, the so-called Manet Company, to set­ tle down on the hill. Renoir worked in studios in, successively, Tourlaque, Caulaincourt (slightly lower) and Cortot streets; Degas - in Blanche, Lepic and Fontaine streets; Cézanne - in Hégésippe-Moreau; Van Gogh and his brother Theo lived in rue Lepic. Then there was Manet, Monet, Pissarro, Sisley... This group of peers (in 1865 the oldest, Pissarro, was 25 years old, and the youngest, Renoir, was 24) made Montmartre famous across the world. The site of their meetings - Café Guerbois - became the stuff off legends but al­ ready when... the artists had long left the hill. On 24 May 1873 the Adolphe Thiers cabinet was forced to announce its resignation by 362 votes against 342. On the same day, Thiers, whom Polish textbooks depict as a reactionary and the hangman of the Paris Commune, was recognised by the Parliamentary ma­ jority as much too soft, liberal, and republican. One of the first steps made by the new monarchist cabinet was to issue a decree (24 July 1873), proposed by the renowned extremists Hubert Rouault de Fleury and Alexandre Legentil about the erection of the SacréCsur basilica on top of Montmartre. A competition was immediately announced in December of the same year 17, and the design chosen from among 78 projects was the one by the architect Paul Labadie, modelled on the Romanesque-Byzantine church in Saint-Front (Périgueux). The text of the resolution passed on 24 July 1873 mentions the need to expiate the crimes of the Commune and for the Papacy’s loss of secular power... . It thus constituted an arrogant demonstration of the clerical conservatism of the new authorities, easily recognised by French society. In a country still partly occupied by the Prussian army (which left Nancy on 5 August 1873, and Conflans and Jarnay in as late as Septem­ ber) the resolution also reflected fierce opposition against the anti-religious Kulturkampf policy consist­ ently conducted by Berlin (14 May 1873 - the enact­ ment of a law against the Jesuits, 14 May 1873 - the dissolution of smaller seminaries and the restriction of the bishops’ jurisdiction) and thus, mutatis mutandis, featured an anti-German hue. Finally, the choice of the Abadi project contained an easily discernible pro­ Russian gesture. N ot without reason was the Russian Ambassador Alexander Gorchakov invited to the first display of the model. By referring to the traditions of the East the white domes of the Sacré-Csur were sup­ posed to evoke Franco-Russian political rapproche­ ment. Unfortunately, an excess of politics usually does not exert a favourable impact on works of art.... Building the Sacré-Coeur basilica took 38 years from the instalment of the cornerstone on 1 February 1874 to the completion of the bell tower in 1912; even 118 then, work on the interior had to be continued with an interval during the Great War; ultimately, conse­ cration took place on 16 October 1919 in the presence of nine cardinals, 12 archbishops, and 98 bishops from all over Europe. All agree - Josette Devin wrote - about the extraor­ dinary ugliness of this building, unfortunately one of the most conspicuous and known in Paris. The war of 1870 thus proved to be just as unfortunate for France as for the beauty of Paris... . Next, however, he added that surprisingly, just as in the ugliness of a beloved face we start to perceive charm and beauty, the Paris­ ians grew used to to Sacré-Coeur and even shower the basilica with sincere affection. 18 In reality, not everyone was compelled to grow ac­ customed. The church is living proof of French light­ heartedness and contempt for the well-worn canons of beauty - the “Times” wrote in October 1919. Just as the Impressionists overcame the aesthetic images of their epoch, so today these white walls accomplish the same on the very same spot... . In an interview given to “Le Figaro” upon the occasion of shooting the film The Life of Emile Zola (1937) director Wilhelm Dieterle went even further: I am not surprised that the Im­ pressionists were so fascinated with the Parisian lightness of this fantastic building in the white afterglow... When in about 1907 the walls of Sacré-Coeur were already tall enough to imagine their ultimate shape, Manet (d. 1883), Van Gogh (d. 1890), Sisley (d. 1899), Pissarro (d. 1903), and Cézanne (d. 1906) were no longer among the living. Others had left Montmartre long ago, driven away, as in the case of Monet, by the hubbub of the great construction site. But who cares? Day and night, steps leading to the basilica are full of colourful throngs of tourists longing for the careless subtlety of Parisian life, wishing to imbibe the legend of the Montmartre of the Impressionists and the Bo­ hème, and taking photographs against the backdrop of the Byzantine gates of the sanctuary. When I asked them, by no means facetiously but simply as a curi­ ous anthropologist, what Impressionist work was their favourite, more than 50% answered: Sacré-Coeur. This should not come as a surprise when reading travelogues and looking at the collages featured on postcards or the canvases by thousands of mediocre painters on show in Place du Tertre. The basilica has simply gotten mixed up with the Bohème, and socalled historical facts have once again proved to be non-essential and dissolved - this time - in the fumes of absinthe. Postscript The beauty of human error? Or, actually, of three assorted errors: the change of the subject of ideology (the Eiffel Tower), the change of ideology itself (L’Arc �Ludwik Stomma • THE BEAUTY OF HUMAN ERROR de Triomphe) and, finally, the change of chronologi­ cal transposition (Sacré-Coeur). These differences, however, are secondary and the essence lies in the dy­ namic emanated by ostensibly unchanging and static objects. “Ostensibly”, since this is an illusory static quality. The Eiffel Tower was quite different in the positive and optimistic era of Jules Verne than in the passionate and decadent “belle époque”. Similarly, the meaning of the Notre Dame cathedral, Mona Lisa, and Van Gogh’s Sunflowers also changed. An historian of art is supposed to describe an artwork (while an his­ torian - an event) as such or, eventually, against the background of “its”: time, i.e. that for which it was intended. The anthropologist is interested in an object within the dynamic context of culture, an ever-living mythical object. The beauty of human error - is it not already an error that the Notre Dame cathedral is an “histori­ cal monument”, that people ”tour” it, that the police regulate traffic in the cathedral naves during Midnight Mass? Is this not a new sign within an equally novel system of values? A new myth? Structural anthropol­ ogy is charged with “losing the author”, with no longer remembering who was the architect of L’Arc de Tri­ omphe and who painted Sunflowers. What a misun­ derstanding! Structural anthropology does not deal with something that can be found in every lexicon. Instead, by studying the subtle game of meanings and myths it continues to rediscover the authentic author: lost in the labyrinth of history, unaware, but still the untiring genius of social imagery. Otherwise, all is true: Paris is the city of liberty, lightheartedness, cosmopolitanism, subtlety, frivolous ambiguity. It is also a refuge, the capital of the world and coincidentia oppositorum. Everyone who reclines on the lawn in front of the Eiffel Tower may feel how Axis Mundi - the axis of the world - runs across his navel. 19 Endnotes 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, “Revue de l’architecture et des travaux publics”, 1885, p. 32. 2 According to the original project the Tower was to be pulled down after twenty years. 3 After: H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, p. 172 and 174. 4 E. M. de Vogue, A travers l’Exposition, “Revue des Deux Mondes”, VII/1889, p. 19. 5 G. Tissandier, La Tour, “Le Figaro” (special edition), 2 April 1889. 6 E. M. de Vogue, op. cit., pp. 24-25. 7 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, pp. 5-6. 8 After: J. P Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, pp. 191-193. 9 R. Barthes, Changer l’objet lui- même, “Esprit”, vol. IV/1970, p. 6. 10 H. Dillange, LArc de Triomphe et le Carrousel, Rennes 1983. 119 11 V. Hugo, LArc de Triomphe. 12 A. S. Pushkin, Napoleon, [in:] Dzieła wybrane, Warszawa 1965, p. 92. 13 Visitors' book at the Arc de Triomphe Museum, availa­ ble at the Museum - year 1986. 14 E. M. Remarque, Luk Triumfalny, Warszawa 1973, p. 117 and 370. 15 Ibid., p. 482. 16 W Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, p. 500. 17 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, vol. l, p. 269. 18 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, p. 149. 19 Salvador Dali was wrong - the axis of the world (centre du monde) is not situated at the train station in Perpignan. �