45
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c29e66c7aff6b3fb2fae1ffd95df66.pdf
0aebafebdd3c20990bfedb176671cde3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4422
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Subject
The topic of the resource
ubiory chłopskie - aspekt historyczny
Ziemia Lubuska - stroje ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4114
Title
A name given to the resource
Ubiór ludowy wspólczesnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej jako wyznacznik ich dawniejszej przynależności regionalnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.89-98
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kołodziejska, Barbara
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I I . 1, 2. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Polesia. B i a l k ó w , g m . S ł u b i c e , w o j . gorzowskie.
Barbara
Kołodziejska
UBIÓR
L U D O W Y
W S P Ó Ł C Z E S N Y C H
W Y Z N A C Z N I K
ICH
M I E S Z K A Ń C Ó W
DAWNIEJSZEJ
ZIEMI
P R Z Y N A L E Ż N O Ś C I
LUBUSKIEJ
JAKO
REGIONALNEJ*
Lubuskie!
ł a n i o m w M u z e u m O k r ę g o w y m w Zielonej G ó r z e — D z i a ł u E t n o
rozpoczęto j u ż w pierwszych latach powojennych. Zaintereso
graficznego, k t ó r y p o s t a w i ł sobie za zadanie gromadzenie zabyt
wania e t n o g r a f ó w
k ó w k u l t u r y ludowej z terenu c a ł e g o ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a " ;
Badania tradycyjnego
ubioru
obejmowały
ludowego Ziemi
g ł ó w n i e toren m i ę d z y r z e c k o - b a -
bimojski, zamieszkany przoz r o d z i m ą l u d n o ś ć p o l s k ą , k t ó r a p r z e
2
w ten s p o s ó b przekroczono d o t y c h c z a s o w ą g r a n i c ę
okres p r z y n a l e ż n o ś c i
6
z a i n t e r e s o w a ń badawczych, w y c h o d z ą c poza obszar zamieszkany
do
Rzeszy Niemieckiej
zachowała
wiel
terytorialną
wartości swej polskiej k u l t u r y ludowej. W y n i k i penetracji tere
przez a u t o c h t o n i c z n ą l u d n o ś ć p o l s k ą . P r o g r a m d z i a ł a n i a
nowych z o s t a ł y opublikowano w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m ,
w y b r a n e dziedziny k u l t u r y l u d o w e j , w śród k t ó r y c h z n a l a z ł się
t y t u ł o w a n y m Ziemia
Lubuska^.
W
opracowaniu t y m
za
znalazły
objął
r
również ludowy
ubiór.
się dane o stanie zachowania w terenie u b i o r ó w m i ę d z y r z e c k i c h
i babimojskich, a t a k ż e uwagi d o t y c z ą c e genezy n i e k t ó r y c h ich
e l e m e n t ó w oraz wskazania na ich p o w i ą z a n i a z u b i o r e m Polski
Skierowanie zainteresowania na k u l t u r ę l u d n o ś c i
region m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i b y l s y n o n i m o m Z i e m i L u b u s k i e j ,
środkowej i S ł o w i a ń s z c z y z n y .
zaś kultura ludowa ludności
Monograficzne opracowanie omawianego u b i o r u u k a z a ł o się
w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , w ramach w y d a w n i c t w a „ A t l a s Polskich
2
Strojów L u d o w y c h " .
osiedleń
czej s p o t k a ł o się z b r a k i e m zrozumienia u w i e l u o s ó b , dla k t ó r y c h
W p u b l i k a c j i tej o m ó w i o n o ł ą c z n i e s t r ó j
międzyrzecki i b a b i m o j s k i , o b e j m u j ą c je w s p ó l n y m o k r e ś l e n i o m
autochtonicznej — j e d y n ą
z e n t a t y w n ą dla obszaru c a ł e g o dawnego w o j e w ó d z t w a
repre
zielono
g ó r s k i e g o . D ł u g o t r w a ł o , z a n i m u d a ł o się p r z e k o n a ć o s ł u s z n o ś c i
prowadzenia b a d a ń nad k u l t u r ą l u d n o ś c i o s i e d l e ń c z e j oraz o po
trzebie gromadzenia r e a l i ó w tej
kultury.
— lubuski, co umieszczono w p o d t y t u l e . Nieco u w a g o ubiorze
ludowym Ziemi Lubuskiej zawiora monografia k u l t u r y
ludowej
L a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e o k a z a ł y się p o r ą dość s p ó ź n i o n ą . Wiole
Wielkopolski'. Drobne w z m i a n k i o ubiorach l u d n o ś c i autochto
cennych r e l i k t ó w k u l t u r o w y c h
nicznej w o j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o z n a j d u j ą
t e ż m o ż l i w o ś ć obserwacji k u l t u r y ludowej w pierwszych l a t a c h
nej literaturze p o p u l a r n o - n a u k o w e j
cjach z a b y t k ó w k u l t u r y
4
oraz w relacjach o
ludowej-ludności
cych się w Muzeum Ziemi
się w regional
rodzimej,
kolek
po zasiedleniu Z i e m i L u b u s k i e j l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą , w okresie
znajdują
a d a p t a c j i p r z y b y s z ó w do n o w y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - g o s p o d a r -
Lubuskiej^.
Padania ludowego ubioru
z a n i k ł o bezpowrotnie; utracono
ludności, która t u p r z y b y ł a
czych oraz w momencie t z w . zderzenia k u l t u r o w e g o odmiennych
po
r. 1U45, p r z y p a d a j ą na l a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e . W i ą ż ą się one z powo
grup regionalnych. Stan istnienia t r a d y c y j n y c h u b i o r ó w l u d o w y c h
u p r o g u okresu powojennego m o ż n a b y ł o o d t w o r z y ć t y l k o
na
89
�I I . 3, 4. H a f t o w a n a koszula kobieca przywieziona przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. L i p n a , g i n . Ż a r y , w o j . zielonogórskie.
podstawie relacji
mieszkańców
wsi oraz zachowanych do
lat
s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . Opinio r e s p o n d e n t ó w b y ł y
zgodne co do f a k t u posiadania znacznej liczby d a w n y c h u b i o r ó w
regionalnych i z biegiem czasu — w y c o f y w a n i a ich z u ż y c i a .
T r a d y c y j n e u b i o r y ludowe spotykano na Z i e m i
Lubuskiej
Ubiory
l u d n o ś c i miejscowej — to obecnie właściwie
u b i o r y zachowane i p i e l ę g n o w a n e w D ą b r ó w c e
tylk
Wielkopolskie'
J a k w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w oraz co m o ż n a s t w i e r d z i ć
podstawie z a s o b ó w M u z e u m Etnograficznego w Poznaniu, jeszc
w ł a t a c h p o w o j e n n y c h u b i o r y ludowo spotykano t a k ż e na Babi
n a l e ż y r o z p a t r y w a ć w d w u aspektach: 1 — w aspekcie t e r y t o r
mojszczyźnie — w Podmoklach Wielkich i Małych, w
i a l n y m , u k a z u j ą c regionalny r o d o w ó d danego w y t w o r u
kulturo
Kramsku, w Babimoście. D o lat sześćdziesiątych dotrwały tylk
Now;
wego oraz 2 — w aspekcie chronologicznym — b a d a j ą c czas ich
nieliczne egzemplarze: czepek, w e ł n i a k , k a b a t y czarne i białe n r
powstania i stan zachowania w r ó ż n y c h latach okresu powojen
jedna „ s u k n i a " m ę s k a . W
nego.
jest kolekcja r y s u n k ó w miejscowoj m a l a r k i
Z i e m i ę L u b u s k ą zamieszkuje l u d n o ś ć miejscowa oraz p r z y
tej
sytuacji cennym
dokumente
A p o l o n i i Krawiec
k t ó r a , j a k t w i e r d z i , p r z e d s t a w i ł a w swoich pracach stroje nowo-
bysze z r ó ż n y c h części P o l s k i i spoza jej granic. W e d ł u g d a n y c h
kramskio, zachowane w p a m i ę c i z d z i e c i ń s t w a . N a t o m i a s t w Di
s t a t y s t y c z n y c h z lat 1945—58 s k ł a d l u d n o ś c i o w y ó w c z e s n e g o w o
b r ó w c e przez c a ł y okres p o w o j e n n y i s t n i a ł y ubiory regionalne
j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o p r z e d s t a w i a ł się n a s t ę p u j ą c o : l u d n o ś ć
noszono z okazji u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h i p a ń s t w o w y c h .
miejscowa s t a n o w i ł a 2,8%, l u d n o ś ć n a p ł y w o w a z obecnego tere"
nu
Polski — 52,7%,
ludności
przybyłej
r e p a t r i a n c i ze
ludność
Związku
7
Układ ludnościowy
spośród
grupę
„dera
(jest to pasiak czerwony, rzadziej zielony, w pionowe pasy w ko*
Polesie,
l o r a c h : c z a r n y m , b i a ł y m , g r a n a t o w y m ) . Koszule, n i e g d y ś z płót
stanisławowskie)
n a r ę c z n e j r o b o t y , obecnie szyte s ą t y l k o z p ł ó t n a fabrycznego.
Rumuńskiej.
znajduje
ludowych
tarnopolskie,
U b i o r y d ą b r ó w ieekie w y k o n a n e s ą z m a t e r i a ł ó w pochodzeni
fabrycznego, s a m o d z i a ł o w a jest t y l k o s p ó d n i c a zwana
stanowią
Radzieckiego ( W i l e ń s z c z y z n a ,
lwowskie,
i reemigranci z B u k o w i n y
ubiorów
zagranicy — 4 4 , 5 % ;
z zagranicy n a j l i c z n i e j s z ą
dawne w o j e w ó d z t w a :
waniu
z
D o d z i ś p r z e t r w a ł y r ó w n i e ż k a b a t y , najczęściej czarne, rzadziej
odzwierciedlenie w
obejmowanych
występo
obecnie m i a n e m —
k o l o r u b r ą z o w e g o , szyte z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h lub jedwabne
go r y p s u . F a r t u c h y zachowane do c h w i l i obecnej są dość liczne
ubiorów Ziomi Lubuskiej. Wszystkie bowiem grupy p r z y b y s z ó w ,
szyto je z j e d w a b i u l u b w e ł n y w k o l o r a c h : b i a ł y m , czerwonym,
w mniejszej l u b w i ę k s z e j mierze, p r z y w i o z ł y ze s o b ą swoje w y t
b r ą z o w y m , f i o l e t o w y m i niebieskim, o z d a b i a j ą c jo naszywkami
w o r y k u l t u r o w e , a w ś r ó d n i c h — regionalne u b i o r y . L u d o w e ubio
z w s t ą ż e k i tasiemek, u d o ł u d o s z y w a j ą c k o r o n k ę .
r y n a l e ż ą do t y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej, k t ó r e c h ę t n i e prze
z d o b i ł y r ó w n i e ż suknie ś l u b n e i dziewczęco „ o p l e c k i " . Ręcznie
Dodatki
te
c h o w y w a n o i przechowuje się na p a m i ą t k ę ; p r z e c h o w u j ą je zwła
n a t o m i a s t w y k o n a n e są b i a ł e h a f t y na t i u l o w y c h czepkach zwa
szcza osoby starsze, k t ó r e p r a g n ą je z a c h o w a ć a ż do ś m i e r c i .
n y c h „ k o p k a m i " i na k r y z a c h ( „ k r u z " ) , s z y t y c h również z tiulu
T a k w i ę c na terenie Z i e m i L u b u s k i e j m a m y do czynienia
z u b i o r a m i rodzimej l u d n o ś c i polskiej,
zamieszkującej
obszar
m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i ( w b . powiecie wschowskim, zamieszka
n y m r ó w n i e ż przez a u t o c h t o n ó w , u b i o r y l u d o w e nie
zachowały
się) oraz z u b i o r a m i o s a d n i k ó w , r e p a t r i a n t ó w i r e e m i g r a n t ó w .
90
lub płótna.
S p o ś r ó d u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h przez o s a d n i k ó w
na pierw
s z y m miejscu, pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m , n a l e ż y w y m i e n i ć ubiory
p r z y b y s z ó w z Ł o w i c k i e g o , j a k k o l w i e k o s a d n i k ó w z t y c h stron nie
p r z y b y ł o w i e l u . K a ż d a j e d n a k Ł o w i c z a n k a p r z y w i o z ł a ze sobą
�I I . 5, 6. Gorset przywieziony przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. T u c h o l a Ż a r s k a , g m . L u b s k o , w o j . z i e l o n o g ó r s k i e .
łka ubiorów w ł a s n y c h i odziedziczonych po matce. N a okolicz-
do c h w i l i obecnej, z w ł a s z c z a najstarsze k o b i e t y , k t ó r o
jść tę w p ł y n ą ł zapewne f a k t , iż k o b i e t y te w p r z e w a ż a j ą c e j licz-
aby czepek b y ł ich strojem
,e nosiły ubiory regionalne do m o m e n t u w y j a z d u ze stron rorinnych.
Po osiedleniu przywiezione u b i o r y nie b y ł y noszone,
dynio te części, k t ó r e nie o d r ó ż n i a ł y się w y r a ź n i e od u b i o r ó w
ijbliższego otoczenia. N a l e ż y bowiem d o d a ć , że Ł o w i c z a n i o osie[iii się w nielicznych grupach, we wsiach zamieszkanych przez
dność o r ó ż n y m pochodzeniu. Przywiezione w e l n i a k i
Osadnicy z p o z o s t a ł e j części Polski nie w y o d r ę b n i a j ą się w y
r a ź n i e s w y m i u b i o r a m i , p o n i e w a ż p o s i a d a j ą ich n i e w i e l k ą ilość.
S ą t o w ł a ś c i w i e pojedyncze egzemplarze, takie j a k chusty, s p ó d
nice, f a r t u c h y .
D u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć w y k a z u j ą u b i o r y r e p a t r i a n t ó w ze Z w i ą
znalazły
dnak inne zastosowanie: rozpruwano je, aby u z y s k a ć w ł ó c z k ę
zku
i wyrobu s w e t r ó w ; w e l n i a k i bardziej zniszczono r o z ś c i e l a n o na
w ó d z t w a lwowskiego, tarnopolskiego, s t a n i s ł a w o w s k i e g o .
)dłodze zamiast c h o d n i k ó w .
pragną
pośmiertnym.
Radzieckiego —- z W i l e ń s z c z y z i r y ,
Polesia, dawnego
woje
R e p a t r i a n c i z W i l e ń s z c z y z n y p r z y w i e ź l i zo s o b ą t y l k o nie
Z n a c z n ą ilość u b i o r ó w p r z y w i e ź l i osadnicy z Rzeszowskiego:
liczne o b i e k t y dawnego u b i o r u
ludowego. W e d ł u g ich
relacji,
rłaszcza Ł e m k o w i e z okolic Jasia, K r o s n a , z Gorlickiego. W ś r ó d
u b i o r y l u d n o ś c i wiejskiej w okresie sprzed 1945 r. nie o d r ó ż n i a ł y
eh ubiorów p r z e w a ż a ł y u b i o r y kobiece. Osadnicy z R z e s z ó w -
się zasadniczo od noszonych obecnie. O d z i e ż szyto z t k a n i n
>iego p r z y b y l i na Z i e m i ę L u b u s k ą dopiero w latach 1947—8
chodzenia fabrycznego, z a k u p y w a n y c h w n a j b l i ż s z y c h miastecz
w z w i ą z k u z t y m faktem d ł u ż e j niż osadnicy z l a t 1945—6 u ż y t -
kach oraz z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h . D a w n o koszule w i l e ń
jwali regionalne u b i o r y .
Ze w z g l ę d u na m o t y w y
po
i charakter
skie szyto z p ł ó t n a r ę c z n e j r o b o t y , o z d a b i a j ą c jo wzorem w y k o
kej i p r z e s i e d l e ń c z e j , przybysze z Rzeszowskiego n i e c h ę t n i e de-
n a n y m t e c h n i k ą t k a n i a i h a f t e m k r z y ż y k o w y m , w kolorze czer
lonstrowali swoją p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą i nie nosili
ubiorów,
fcóre by j ą p o d k r e ś l a ł y .
w o n y m i c z a r n y m . S p ó d n i c e codzienne szyto z m a t e r i a ł ó w samo
działowych — pasiaków
U b i o r y o s a d n i k ó w z Rzeszowskiego — to przede w s z y s t k i m
i
kraciaków,
lnianych
i
wełnianych.
D o najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h o b i e k t ó w kobiecego u b i o r u z W i
wsety, przechowywane nawet po k i l k a na p a m i ą t k ę , inne części
l e ń s z c z y z n y n a l e ż y s p ó d n i c a , uszyta z wielobarwnego pasiaka,
bioru są mniej liczne. Osadnicy z okolic J a s ł a przechowali k o l n
farbowanego n a t u r a l n y m i b a r w n i k a m i .
ięty ubiorów- kobiecy oh. S k ł a d a j ą się na n i e : koszula, gorset,
d a j ą się pionowo na tle o barwie w i ś n i o w o - b r u n a t n e j .
lódnica zwana „ k a b a t " , uszyta z r ę c z n i e drukowanego p ł ó t n a ,
irtuch.
„hunia".
U b i o r y poleskie z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej w
znacznym s t o p n i u . W n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h
Osadnicy z W i e l k o p o l s k i , j a k k o l w i e k l i c z n i , nie w n i e ś l i do
ultury ludowej dzisiejszej Z i e m i L u b u s k i e j znacznego w k ł a d u
zakresie u b i o r ó w l u d o w y c h
Pasy na s p ó d n i c y u k ł a
z tej z r o z u m i a ł e j p r z y c z y n y , że
dość
województwa
z i e l o n o g ó r s k i e g o jeszcze d z i ś m o ż n a s p o t k a ć k o m p l e t y
ubiorów
kobiecych, na k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : koszula, f a r t u c h , s p ó d n i c a , nam i t k a ( 3 . 1 , 2). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h
» ich r o d z i m y m terenie u b i ó r l u d o w y , za w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h
z Polesia jest to, że są one szyto z t k a n i n w ł a s n e j r o b o t y z a r ó w n o
kolie, uległ zanikowi. P o s i a d a j ą jodynie czopki i te p r z e c h o w u j ą
lnianych, jak i wełnianych. Koszula, fartuch i namitka wykona
91
�I I . 7, 8. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Tarnopolskiego. P a t y n , gm. L u b s k o , w o j . zielonogórskie.
ne są z lnianego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o i ozdobionego c z e r w o n y m
Obszar dawnego w o j e w ó d z t w a tarnopolskiego reprezentyf
o r n a m e n t e m . S p ó d n i c a jest uszyta z wielobarwnego pasiaka;
g ł ó w n i e u b i o r y kobiece ( i l . 7, 8), m ę s k i e są r z a d k o ś c i ą . Z zach
pasy u k ł a d a j ą się poziomo na tle w kolorze czerwonym. S p ó d n i c a
w a n y c h części m o ż n a s k o m p l e t o w a ć c a ł y u b i ó r kobiecy, na któ
jest u k ł a d a n a w f a ł d y , t y l k o p r z ó d pozostaje g ł a d k i . F a ł d y „ p r a
składają
sowano" d o m o w y m sposobem, k ł a d ą c na z ł o ż o n ą s p ó d n i c ę go
s p ó d n i c a w e ł n i a n a w f a ł d y , f a r t u c h , kabat l u b gorset i chust
r ą c y chleb, świeżo w y j ę t y z pieca.
Repatrianci
z
s i ę : koszula lniana, zdobiona haftem
krzyżyków
N a k r y c i e g ł o w y zwane „ c z o p c z y k " znane jost t y l k o z rel~
południowo-wschodnich
obszarów
Polski
r e p a t r i a n t ó w . Z u b i o r ó w m ę s k i c h p o z o s t a ł y te
najdawniejs
w granicach sprzed 1939 r. (Lwowskie, Tarnopolskie), j a k w y n i k a
odziedziczone po dziadkach, j a k koszule i k a b a t y oraz te, k t ó
z relacji i n f o r m a t o r ó w , p r z y w i e ź l i ze s o b ą z n a c z n ą ilość u b i o r ó w
noszono do
noszonych do m o m e n t u r e p a t r i a c j i oraz jeszcze czas j a k i ś
( i l . 11, 12) i k u r t k i ( i l . 9, 10).
osiedleniu na Z i e m i L u b u s k i e j . Noszono z w ł a s z c z a o k r y c i a
chnie — k o ż u c h y , sukienne s u k m a n y , zwano przez
po
wierz
repatriantów
czasu r e p a t r i a c j i
i po
osiedleniu — j a k
kożuor
Opisane u b i o r y z Tarnopolskiego o k r e ś l a n e są jako polski
Ponieważ
jednak
teren,
z
którego
pochodzą,
zamieszkiw"
z Lwowskiego — „ s i r a k a m i " a przez r e p a t r i a n t ó w z T a r n o p o l
i
skiego — „ k u r t k a m i " .
polskie p r z e j m o w a ł y pewne cecłiy od u k r a i ń s k i c h i odwrottf
również
Kobiety,
z w ł a s z c z a starsze,
swoje s p ó d n i c e , k a b a t y , f a r t u c h y ,
użytkowały
c h u s t k i na
głowę
i okryciowe. Z biegiem czasu u b i o r y t r a d y c y j n e z a s t ę p o w a n o no
wymi, szytymi
w e d ł u g ogólnie p r z y j ę t e j m o d y . Część u b i o r ó w
przochowywano na p a m i ą t k ę , inne z n ó w przerabiano l u b
wano na
Z
zuży
szmaty.
ubiorów
z
Zawieranie
nasuwa się przypuszczenie, że ubio
mieszanych
małżeństw
powodowało
dalsze pi
mieszczenia i wzajemne w p ł y w y w zakresie w y k o n y w a n i a odzież
Obecnie j e d y n y m k r y t e r i u m
jest polski, czy
do
oznaczania czy
d a n y obie
u k r a i ń s k i , jest opinia d a w n y c h mieszkano'
t a m t y c h t e r e n ó w , k t ó r z y w p e ł n i zachowali ś w i a d o m o ś ć s
Lwowskiego
przetrwały
przede
wszystkim
przynależności
koszule, szyte z lnianego p ł ó t n a , zdobione h a f t e m o m o t y w a c h
kwiatowych
Polacy, i U k r a i ń c y ,
(ił. 3, 4 ) ; m n i e j liczne s ą kamizele, uszyte z
ma
narodowościowej.
Pewne elementy w s p ó l n e ł ą c z ą r ó w n i e ż u b i o r y z Lwowskie
i
Tarnopolskiego, m i m o
że l u d n o ś ć
tych
obszarów
wyraź"
t e r i a ł u w kolorze g r a n a t o w y m lub c z a r n y m i zdobione h a f t e m
o d r ó ż n i a s w ą p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą . P o d o b i e ń s t w a są prze
o motywach kwiatowych,
wszystkim
gorsety ( i l . 5,6), s p ó d n i c e ,
fartuchy
Najstarszo o b i e k t y ludowego u b i o r u z Lwowskiego s t a n o w i ą
lniane t y p u
w
ubiorach
najdawniojszych,
„ p o n c z o " , siraki
takich,
jak
kaba
sukienne, a t a k ż e w nowszyo
k a b a t y ; są to wierzchnie o k r y c i a letnie, szyte z p ł ó t n a lnianego
j a k k o ż u c h y zdobione n a s z y w k a m i . Z p o w o d u b r a k u kompl
w
n y c h u b i o r ó w z obu
dwóch
gatunkach:
grubsze — p o d s z e w k ę .
bez
cieńsze — stanowi
Kabaty
mają
stronę
krój
zewnętrzną,
typu
s z w ó w n a r a m i o n a c h . D l a uzyskania d ł u ż s z y c h
„ponczo",
rękawów,
t e r e n ó w , t r u d n o p o d a ć wszystkie cech
wspólne.
Mozaikę ludnościową
doszywano k a w a ł k i p ł ó t n a . B i a ł e lniane k a b a t y kobiece i m ę s k i e
kowiny
posiadały podobny krój.
Bukowiny
stanowią
polscy reemigranci z B
R u m u ń s k i e j , Z m i a n y granic p o l i t y c z n y c h ,
włączały
do
różnych
organizmów
które obaf
państwowyc
��i zdobione haftem k r z y ż y k o w y m i ł a ń c u s z k o w y m ( i l . 10). K o a J
w y k o n a n e w latach t r z y d z i e s t y c h r ó ż n i ą się od t a m t y c h k r o i
oraz w z o r e m h a f t u — jest to
Do
ubioru
haft
kobiecego n a l e ż a ł a
o motywach
kwiatowy*
s p ó d n i c a — „ f o t a " — oraz •M
c z y l i b a r w n a k r a j k a , zwana t a m „ b a j o r " ( i l . 17). O z d o b ę u b i f l
stanowiły
korale, a t a k ż e n a s z y j n i k i z monet.
W ubiorze t y m widoczno jest wiele e l e m e n t ó w u k r a i ń s k i !
czemu nawet nie z a p r z e c z a j ą
sami reemigranci. I c h
zdania!
w Czerniowcach b y ł o tyle g r u p l u d n o ś c i o w y c h , że n a s t ę p o w i
z a p o ż y c z a n i e p e w n y c h cech. M i m o t y c h w y r a ź n y c h
wpływJH
reemigranci c z u j ą się P o l a k a m i , a swój d a w n y s t r ó j
za
uważl
bukowiński.
Potomkowie H u c u ł ó w
rów — tylko
zachowali niewiele ze swych
koszule haftowane
W stanie zachowania
gionalnych, mieszkających
uhl
włóczką.
ubiorów
|j
poszczególnych
obecnie na
Ziemi
grup
Lubuskiej,
I
sra
strzegamy d y s p r o p o r c j ę , b ę d ą c ą w y n i k i e m nie t y l k o ilości p r l
wiezionych czy przechowanych u b i o r ó w , locz przede w s z y s t k i m i
warunków,
okresie
powojenny!
Wszelkie szanso p r z e t r w a n i a m i a ł y więc u b i o r y
dąbrowieckl
istniejące nieprzerwanie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u
regionalny!
Gorsza
w
była
osadników
jakich
jednak
bytowały
sytuacja
one
w
ubiorów
przeniesionych
pnJ
o d e r w a n y c h od swego rodzimego p o d ł o ż a k u l t u r o ™
go. Z a u w a ż a m y , ż e we wsiach l u b p o w i a t a c h zasiedlonych h l
n o ś c i ą o t y m s a m y m pochodzeniu r o d z i m y m p r z e t r w a ł o
e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j , niż w m i e j s c o w o ś c i a c h
n y c h przez p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron. W e
wie!
zamieszki
wsiach bo w i e !
o l u d n o ś c i w y w o d z ą c e j się z tego samego regionu t w o r z y ł y
1
zwarto s p o ł e c z n o ś c i lokalne, k t ó r e w n o w y m ś r o d o w i s k u s t a r a !
się
stworzyć
jak
gdyby
regionu — poprzez
rekonstrukcję
zachowanie
pielęgnowanie zwyczajów
II.
13. U b i ó r kobiecy r e e m i g r a n t ó w z B u k o w i n y
Brzeźnica, woj. zielonogórskie.
Rumuńskiej.
ludność
reprezentowała
swego
realiów
itp. Natomiast
różne
macierzyste!
materialnej
we wsiach,
regiony, elementy
kultur!
który!
k u l t u r y lir.
dowej, w t y m r ó w n i e ż u b i o r y , z a n i k ł y p r ę d z e j , j a k o te c z y n n i k i
k t ó r o w y o d r ę b n i a ł y p o s z c z e g ó l n e g r u p y osiedleńcze i u t r u d n i a !
i m w s p ó ł ż y c i e w r a m a c h jednej s p o ł e c z n o ś c i wioskowej.
1
Przedstawione t u p o k r ó t c e u b i o r y ludowe, obejmowano o b e l
nie m i a n e m l u b u s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h , s t a n o w i ą w zasadzM
p r z y c z y n i ł y się do n a p ł y w u i p r z e m i e s z c z e ń l u d n o ś c i , a co za t y m
r e l i k t y przeszłości przechowywane przoz l u d n o ś ć m i e j s c o w ą bądfi
idzie — do
t e ż przez o s a d n i k ó w . Czas ich p o w s t a n i a i u ż y t k o w a n i a obejmuje!
przenoszenia
wartości
kulturowych.
Reemigranci
p r z y b y w a j ą c y na Ziemie Zachodnie zachowali ś w i a d o m o ś ć swego
8
lata m i ę d z y w o j e n n e lub s i ę g a p o c z ą t k ó w bieżącego stulecia, a im-
polskiego pochodzenia i nie ulegli w y n a r o d o w i e n i u . Osiedlili się
wet k o ń c a X I X w i e k u . S ą ono przechowywano na p a m i ą t k ę , o ile
g ł ó w n i e na D o l n y m Ś l ą s k u i Ziemi L u b u s k i e j , p r z e n o s z ą c na
stan ich zachowania jest jeszcze z a d o w a l a j ą c y . S t a n o w i ą skład-;
te
tereny swoje regionalne k u l t u r y ludowe. N a podstawie u b i o r ó w
n i k k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r y nie uczestniczy j u ż czynnie w życiu
reemigrantów
ich
s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej, c h o ć nadal stanowi jej w ł a s n o ś ć . D l a osaci
J e d n ą z grup tej l u d n o ś c i s t a n o w i ą G ó r a l e Czadeccy, k t ó r y c h
m n i e n i e m rodzimego regionu, k t ó r y o p u ś c i l i . T y m n a l e ż y tłuma'
z Bukowiny
Rumuńskiej
można odtworzyć
r o d z i m e pochodzenie.
n i k ó w — są w y z n a c z n i k i e m ich p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej, wspo
przodkowie u progu u b i e g ł e g o stulecia osiedlili się na
Na
Ziemi
Lubuskiej
G ó r a l e Czadeccy m i e s z k a j ą
Bukowinie.
w
okolicach
c z y ć w i ę ź e m o c j o n a l n ą , j a k a ł ą c z y p r z y b y s z ó w z w y t w o r a m i przy
w i e z i o n y m i przez n i c h na nowe ziemie.
Ż a g a n i a . D r u g ą g r u p ę r e e m i g r a n t ó w s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Czer-
Obecnie, obok d a w n y c h , p o j a w i ł y się u b i o r y nowe, wykona
niowiec l u b ich n a j b l i ż s z e j okolicy, od d w ó c h l u b trzech p o k o l e ń ,
ne w s p ó ł c z e ś n i e dla potrzeb z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a ; ubiory t«
k t ó r z y w y w o d z ą się znad D n i e s t r u i w ubiorach k t ó r y c h s p o t y k a
szyte są przez c z ł o n k ó w w ł a s n y c h g r u p regionalnych i stanowił
się
mniej l u b bardziej w i e r n ą k o n t y n u a c j ę d a w n y c h u b i o r ó w , cha-i
wiele
wpływów
ukraińskich;
widoczno
to
jest
zwłaszcza
w sposobie zdobienia. T r z e c i ą wreszcie g r u p ę s t a n o w i ą p o t o m
r a k t e r y s t y c z n y c h dla danego regionu. U b i o r y szyje się z materia
kowie H u c u ł ó w z K o ł o m y i .
ł ó w ogólnie d o s t ę p n y c h , d o b i e r a j ą c j o t a k , aby j a k najbardzie
Kobieco u b i o r y G ó r a l i Czadeckich (ił. 13) z o s t a ł y w p e ł n i
b y ł y zbliżono do t k a n i n u ż y w a n y c h k i l k a d z i e s i ą t l a t temu.
zachowane; s t a n o w i ą je koszule lniane l u b b a w e ł n i a n e , zdobione
wzorami
wyszytymi
paciorkami
stroje uszyte przez miejscowe k o b i e t y ; czopki w y k o n a ł a kobieta,
czerwone l u b w k w i a t y , u k ł a d a n e w drobno f a ł d y i jedwabno
j e d y n a , k t ó r a jeszcze z a c h o w a ł a t ę u m i e j ę t n o ś ć i przekazuje ją
fartuchy.
swojej córce — t a p o d jej k i e r u n k i e m szyje d ą b r o w i e c k i o stroje.
dla
ubioru
jedwabne
Z e s p ó ł pieśni i t a ń c a w D ą b r ó w c e Wielkopolskiej otrzymał
spódnice
Charakterystyczne
( i l . 14),
Góralek
Czadeckich
s ą o z d o b y : „ k i s t k a " , czyli czerwona w s t ą ż k a marszczona
po
P o d o b n ą s y t u a c j ę m a m y w zospole G ó r a l i Czadeckich w Brzeź
ś r o d k u i zawieszana na piersi, „ d z i o r d a n " — a ż u r o w y
naszyjnik
nicy,
z paciorków
na
który
d u ż o swoich u b i o r ó w , a zalożonio zespołu pieśni i t a ń c a spowo
tka
d o w a ł o p o t r z e b ę p o w i ę k s z e n i a ich liczby, a częściowo — zrekon
oraz
„piesek" — wąski
pasek p ł ó t n a ,
naszywa się p a c i o r k i , p o k r y w a j ą c n i m i c a ł ą p o w i e r z c h n i ę
niny
( i l . 15).
Wśród
przeważają
XIX
94
wieku.
woj.
zielonogórskie.
Ludność
ta
zachowała
stosunkom
struowania, zwłaszcza ubiorów męskich.
zachowanych
koszule, z
Są one
ubiorów
których
przybyszów
najstarsze
z
Czerniowiec
pochodzą
szyte z lnianego p ł ó t n a
z
końoa
samodziałowego
Obecnie obserwujemy zjawisko zainteresowania własną tra
dycyjną
regionalną
kulturą,
również
regionalnymi
ubiorami.
P r z e d m i o t y przywiezione po wojnie przez o s a d n i k ó w a wskazu-
�95
�I I . 16. Koszula kobieca przywieziona przez r e e m i g r a n t ó w z Czerniowieo. Zielona G ó r a . I I . 17. U b i ó r
r e e m i g r a n t ó w z Czerniowiec. Zielona G ó r a .
j ą c e na p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą , p o d l e g a ł y wzajemnej
ocenie
kobiecy przywieziony p
m ł o d e g o pokolenia c h ę t n i e sięgają do u b i o r ó w poprzednich
i w a r t o ś c i o w a n i u , k t ó r e nierzadko ł ą c z y ł o się z k r y t y c z n y m sto
neracji, j a k o d o w z o r ó w w s p ó ł c z e s n e j o d z i e ż y , a obecna moda ,
sunkiem do k u l t u r y p r z y b y s z ó w z i n n y c h s t r o n . Obecnie g r u p y
l u d o w o ś ć " sprzyja r o z w i j a n i u
o s i e d l e ń c z e c h ę t n i e d e m o n s t r u j ą s w o j ą r o d z i m ą k u l t u r ę , nie u k r y
w a j ą swego pochodzenia regionalnego, p o n i e w a ż w m i a r ę wzra
się t y c h tendencji.
T a k więc, na terenie Ziemi Lubuskiej współistnieją bes
lizyjnie odmienne g r u p y r o g i o n a ł n e , s t a p i a j ą c e się w j e d n ą
stania m ł o d e g o pokolenia u c i c h ł y a n t a g o n i z m y m i ę d z y g r u p o w o .
t e g r o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć , o k r e ś l a n ą mianem „ l u b u s k i e j " . Jed"
Z a i s t n i a ł a w i ę c sytuacja k o r z y s t n a dla zaprezentowania w ł a s n y c h
w zakresie u b i o r ó w nie m a m o w y o integracji, t a k j a k to rao'
u b i o r ó w regionalnych czy t o poprzez z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , czy
z a o b s e r w o w a ć w sferze i n n y c h dziedzin k u l t u r y ludowej. Zac
t e ż poprzez p r z y g o t o w a n i e izb muzealnych, p o ś w i ę c o n y c h
wane u b i o r y l u b p a m i ę ć o nich nadal p o z o s t a j ą dokumentem
turze ludowej p r z y b y s z ó w
z jednego
regionu.
kul
Przedstawiciele
d o w o d u regionalnego m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j .
PRZYPISY
* S k r ó t referatu wygloszonogo na O g ó l n o p o l s k i m Semina
r i u m P o ś w i ę c o n y m Strojowi L u d o w e m u , K r a k ó w , l i s t o p a d 1974 r.
, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Lud i jego zwyczaje (etnografia)
[ w : ] Ziemia Lubuska, P o z n a ń 1950.
A . Glapa, Strój międzyrzecko-bab
imojsk i (lubuski), „ A t l a s
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. I I , z. 4, W r o c ł a w 1950.
A . Glapa, Ubiory chłopskie [ w : ] Kultura ludowa Wielko
polski, t . I , P o z n a ń 1960.
* E . Rabiega, Wesele babimojskie [ w : ] Ludność
rodzima
na Ziemi Lubuskiej, „ Z e s z y t y L u b u s k i e " , z. 10, Zielona G ó r a 1970.
B . K o ł o d z i e j s k a , W . Sauter, Kultura
ludowa
ludności
rodzimej na Ziemi Lubuskiej id zbiorach muzeów i izb
pamiątek
regionalnych woj. zielonogórskiego
Lubuskiej, op. c i t .
[ w : ] Ludność
rodzima na Zi
1
2
3
5
6
B . K o ł o d z i e j s k a , Zadania i potrzeby muzealnictwa et
graficznego w województwie
zielonogórskim,
„Zielonogórskie
s z y t y Muzealne", t . I V , Zielona G ó r a 1974, s. 204.
7
L . K o s i ń s k i , Pochodzenie ludności Ziem Zachodnich f
Problemy rozwoju gospodarczego i demograficznego Ziem
chodnich w latach 1945—1958, P o z n a ń 1960.
8
M . Meysner-Rostworowska, Z badań nad kulturą lud
reemigrantów
polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku,
„Zesz;
E t n o g r a f i c z n e " , t . 1, W r o c ł a w 1963, s. 105.
Fot.: Tadeusz Ambroż
96
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/517c858099cd4aaa51e8d2a9a4e257b8.pdf
36a0f43878a7fe2a1286a633530576fa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4425
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Subject
The topic of the resource
garncarstwo - ośrodki
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4117
Title
A name given to the resource
Ośrodek garncarski w Miedzyrzecu Podlaskim w XVI-XVII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.121-122
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Gajerski, Stanisław Franciszek
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Stanisław
Franciszek
OŚRODEK
Gajerski
GARNCARSKI
W
MIĘDZYRZECU
PODLASKIM
W
XVi—XVIII
( U W A G I N A TEMAT ŹRÓDEŁ O P U B L I K O W A N Y C H PRZEZ MARIĘ
Problemom garncarstwa na. ziemiach polskich etnografowie
wyboru
cechmistrzów
W I E K U
STANKOWĄ)
oraz o k r e ś l a j ą
ich kompetencje,
podają
nasi i n t e r e s u j ą się j u ż od w i e l u l a t . Owocem ich b a d a ń s ą liczne
w a r u n k i o t r z y m a n i a w ł a s n e j j a t k i oraz u s t a l a j ą w y s o k o ś ć o p ł a t
publikacje; ostatnio u k a z a ł y się dwie niezmiernie ciekawo prace:
d o k o n y w a n y c h p r z y rozpoczynaniu n a u k i zawodu i przy w y
Barbary K o ł o d z i e j s k i e j
dalszych
badań
1
2
i E w y F r y ś - P i e t r a s z k o w e j . Powodzenie
u z a l e ż n i o n e jest w d u ż y m
stopniu od
zachowanych ź r ó d e ł z w c z e ś n i e j s z y c h stuleci oraz
ich w y k o r z y s t a n i a w trakcie b a d a ń
stanu
umiejętnego
etnograficznych.
Dlatego
też z zadowoleniem p o w i t a ć n a l e ż y o p u b l i k o w a n e przez
Marię
zwalaniu się. Bezpodstawnie n a t o m i a s t zasugerowano,
że przy
1
wileje „ n a z n a c z a j ą ceny na w y r o b y g a r n c a r s k i e " ' . W s t a t u t a c h
m o w a jest o t z w . t a r g o w y m , a zatem o o p ł a t a c h
pobieranych
przez
swe w y r o b y
cech
od garncarzy
obcych, p r z y w o ż ą c y c h
na s p r z e d a ż do M i ę d z y r z e c a
1 6
oraz od r z e m i e ś l n i k ó w miejscowych
Międzyrzeca
t e g o ż k u n s z t u i z o k o l i c z n y c h wsi n a l e ż ą c y c h do d ó b r m i ę d z y
Podlaskiego •', nadane m u przez d z i e d z i c ó w miasta w X V I I I w i e k u .
r z e c k i c h . X ie jest to o c z y w i ś c i e j a k i ś f a k t odosobniony; z po
Stankową
dwa
statuty
cechu
garncarskiego
z
N a d m i o n i ć n a ł o ż y , że t r a d y c j e garncarstwa w M i ę d z y r z e c u
17
T
dobnymi wypadkami spotykamy
się w s t a t u t a c h
cechowych
18
Podlaskim sięgają 1558 r o k u . F a k t u tego nie u w z g l ę d n i ł a Stan
z i n n y c h m i a s t . M a r i a S t a n k o w ą p o d k r e ś l i ł a f a k t , że w p r z y w i
k o w ą , a jedynie w s p o m n i a ł a o t y m , że tamtejszy cech garncarski
lejach przez n i ą o p u b l i k o w a n y c h b r a k jest „ o k r e ś l e n i a w a r u n k ó w - '
4
} istniał j u ż w X V I I
należeć
mieli
w i e k u ' . D o cechu tego, w m y ś l
również
garncarze
mieszkający
„na
statutów,
na j a k i c h m i a ł a o d b y w a ć się n a u k a r z e m i o s ł a " i nie podano „ z a
ustroniu,
kresu u m i e j ę t n o ś c i , w y m a g a n y c h p r z y w y z w a l a n i u t e r m i n a t o r ó w
to jest po wsiach t e y ż e W ł o ś c i " m i ę d z y r z e c k i e j oraz strycharze
i p r z y egzaminie na stanowisko m a j s t r a " " .
i murarze". F a k t to niezmiernie ciekawy i z a s ł u g u j ą c y na szczegól
p o d a ł a , że w y b o r y c e c h m i s t r z ó w m i a ł y się o d b y w a ć „ z a w s z e w
Błędnie
natomiast
niejszą u w a g ę
d z i e ń w i e l k a n o c n y " . N a u w a g ę z a s ł u g u j e jeszcze f a k t , że cech-
20
badaczy.
przecho
m i s t r z starszy (o t a k i m t y l k o m o w a ! ) m i a ł b y ć w y b r a n y przez
wywane s ą w W o j e w ó d z k i m A r c h i w u m P a ń s t w o w y m w L u b l i n i e
braci „z p o r z ą d k u tak Religy Rzymskiey jako y Religy Ruskiej
wśród
Unijackiej" .
Opublikowane przez
Stankową
u s t a w y cechowe
2 1
innych
aktów
międzyrzeckiego
cechu
garncarskiego.
Nie są to jednak, j a k podano na w s t ę p i e , oryginalne d o k u m e n t y ,
a jodynie nie p o ś w i a d c z o n e
Pierwszy z o p u b l i k o w a n y c h s t a t u t ó w
Helena
7
dziewiętnastowieczne
z L u b o m i r s k i c h Sieniawska,
ich k o p i e .
wystawiła
kasztelanowa
Elżbieta
P r o b l e m to niezmiernie i s t o t n y na obszarze pogra"
nicza p o l s k o - u k r a i ń s k i e g o ; w i n n y c h o ś r o d k a c h garncarskich b y '
on r o z w i ą z a n y podobnie j a k w M i ę d z y r z e c u
2 2
l u b jednostronnie,
z korzyścią dla P o l a k ó w " .
krakowska
N a m o c y p r z y w i l e j u nadanego garncarzom
międzyrzeckim
i hetmanowa wielka koronna. Z uwagi na t o , że brak w n i m
przez E l ż b i e t ę H e l e n ę Sieniawska, m i e l i oni p r a w o „ r a z na R o k ,
miejsca i d a t y wystawienia, S t a n k o w ą sugeruje, iż m ó g ł on b y ć
na W i o l k a n o c w a r p i w a w y r o b i ć sobie". B y ł to ich d a w n y p r z y
nadany
w i l e j . N o w a dziedziczka p o n a w i a j ą c go z a m i e r z a ł a z a c h ę c i ć i c h
garncarzom
międzyrzeckim
„począwszy
od
r.
w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , że Sieniawska m i ę d z y i n n y m i
przyjęła
też
( w ó w c z a s — uwaga
8
krakowskiej" .
maga
Argument
to
tytularni
..do lepszego p o r z ą d k u y p o d e y m o w a n i a c i ę ż a r ó w " . W statucie
kasztelanowej
nie o k r e ś l o n o bliżej p o w i n n o ś c i garncarzy wobec d w o r u , a jedy
przekonywający — wy
nie podano, że „ O d r o b o t y P a ń s k i e y proporcyonalnie p ł a t n i b y ć
S.F.G.)
niezbyt
szerszego u d o k u m e n t o w a n i a .
1710.
tytuł
G o d n y u w a g i jest
fakt, iż dziedziczka M i ę d z y r z e c a b y ł a k o b i e t ą , k t ó r ą
jednak
p o w i n n i " . S t w i e r d z i ć t u z naciskiem n a l e ż y , żo d o k u m e n t drugi
zaliczano
nie zawiera takowego postanowienia. K s . A d a m C z a r t o r y s k i nie
do n a j w y b i t n i e j s z y c h Polek ó w c z e s n e j epoki*.
p o t w i e r d z i ł t e ż dawnego p r a w a , z e z w a l a j ą c e g o
Wspomniany dokument a p r o b o w a ł a później córka Elżbiety
Heleny, Maria
roczna
uległa
Zofia
Denhoffowa, 2. v o t o Czartoryska.
zniszczeniu>»;
Maria
2 4
Stankową
błędnie
garncarzom
na
warzenie p i w a . S z c z e g ó ł y to drobne, ale r z u c a j ą c e pewne ś w i a t ł o
Data
na dzieje tamtejszego ośrodka, w X V I I I w i e k u i o p u b l i k o w a n y c h
podaje
d o k u m e n t ó w , k t ó r e s ą c e n n y m ź r ó d ł e m do d z i e j ó w garncarstwa
również
w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Na. s z c z e g ó l n ą u w a g ę za
bez d a t y " . Czas potwierdzenia ustala ona na l a t a 1731—1771 —
s ł u g u j e piorwszy d o k u m e n t , k t ó r y pozwala na bliższe zapoznanie
na
wstępie,
że
„poświadczenie
wystawione
zostało
Maria Zofia b y ł a w ó w c z a s ż o n ą S t a n i s ł a w a D e n h o f f a . D a t y
się z p o c z y n a n i a m i gospodarczymi Sieniawskich, k t ó r z y w swych
te n a l e ż a ł o b y uściślić; trzeba p r z y n a j m n i e j u s t a l i ć , k i e d y M a r i a
dobrach w ł a s n y c h ,
Zofia weszła w posiadanie d ó b r m i ę d z y r z e c k i c h .
zwracali r ó w n i e ż b a c z n ą u w a g ę na z n a j d u j ą c y c h się t a m garnca
11
P o d k r e ś l i ć n a l e ż y f a k t , iż garncarze m i ę d z y r z e c c y w c z e ś n i e j
już
otrzymali
potwierdzenie
swych
praw.
Stąd
„upraszali"
jedynie E l ż b i e t ę H e l e n ę Sieniawska, a b y „ i m nowe
im
y
dawno
podczas p a n u j ą c e g o
(Ponieważ
ognia z g o r z a ł o ) n a d a ł a
12
wskrzesiła nadano o d A n t e c e s s o r ó w " p r z y w i l e j e .
prawo
jak i w dzierżawionych
królewszczyznach
rzy.
W t r a k c i e b a d a ń a r c h i w a l n y c h m i a ł e m m o ż n o ś ć bliżej p r z y j
r z e ć się d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej
M i k o ł a j a H i e r o n i m a Sieniaw-
skiego, h e t m a n a polnego koronnego, i jego syna, A d a m a M i k o ł a j a
Problem
( m ę ż a E l ż b i e t y H e l e n y ) , na terenie k l u c z a sieniawskiego i olo-
niezmiernie w a ż n y . S t ą d nasuwa się potrzeba ustalenia p i e r w o t
szyckiego oraz w starostwie l u b a c z o w s k i m . Z a i c h t o staraniem
nego potwierdzenia p r a w cechu garncarskiego
w
Międzyrzecu
Podlaskim.
Dokument
r o z w i n ą ł się o ś r o d e k garncarski w Sieniawie k o ł o
Jarosławia,
w ziemi p r z e m y s k i e j . P r o d u k o w a n e t a m kafle, zgodnie z w o l ą
drugi,
o p u b l i k o w a n y przez
Marię
Stankową,
dziedzica, b y ł y wysokiej j a k o ś c i i w p e ł n i o d p o w i a d a ł y s m a k o w i
w y s t a w i o n y z o s t a ł w Siedlcach w 1787 r o k u przez syna M a r i i
artystycznemu ówczesnej
Z o f i i , ks. A d a m a Czartoryskiego"3. N i e jest on j e d n a k , j a k po
z a m ó w i e n i a na t a k o w e w y r o b y . Z k a f l i t y c h budowano pieco na
dano na w s t ę p i e , „ w i e r n i e przepisany z d o k u m e n t u w c z e ś n i e j
obszarze d ó b r
1 4
szego" .
We
własnych
epoki. D w ó r systematycznie
i dzierżawionych
przez
składał
Sieniawskich
k r ó l e w s z c z y z n (w B r z e ż a n a c h , Oleszycach, S t r y j u , Warszaw ic i i n
w s t ę p i e nie podano n a z w y z e s p o ł u , w s k ł a d
którego
2
nych miejscowościach) -'
oraz poza z a s i ę g i e m
tych
posiadłości
2 6
w c h o d z ą opublikowane d o k u m e n t y oraz ich sygnatur. N a l e ż a ł o
(w K u k i z o w i e , R ó w n e m ) . P r z y swej g ł ó w n e j rezydencji, w Ole
również
szycach, m i e l i r ó w n i e ż Sieniawscy m a j s t r ó w
podać,
w
jakich
okolicznościach
sporządzono
kopie
kunsztu
27
s t a t u t ó w . S t a n k o w ą z a z n a c z y ł a natomiast, przed przytoczeniem
skiego, k t ó r y m zlecano r ó ż n e p r a c o . N a s z c z e g ó l n i e j s z ą
tekstów
zasługuje
statutów,
że
zawierają
one
postanowienia
tyczące
troska, j a k ą w y k a z a ł A d a m M i k o ł a j woboc
garncar
uwagę
ośrodka
121
�W starostwie l u b a c z o w s k i m , k t ó r y po n a j e ź d z i e szwedzkim w 1700
2 8
roku
znacznie p o d u p a d ł .
Wspaniale t e ż r o z w i j a ł się wiejski
garncarski m ó g ł t e ż o t r z y m a ć o d niej o m a w i a n y wcześniej do
k u m e n t po ś m i e r c i jej m ę ż a .
o ś r o d e k garncarski na terenie t e g o ż starostwa w D z i e w i ę c i e r z u
2 9
Zostawione t u w i a d o m o ś c i ś w i a d c z ą o celowości rozszerzenia
koło Potylicza . Była w t y m niewątpliwie duża zasługa polityki
b a d a ń n a d p r z e s z ł o ś c i ą m i ę d z y r z e c k i e g o o ś r o d k a garncarskiego
gospodarczej starosty. N i e s ą t o f a k t y odosobnione. A d a m M i
w okresie, g d y miasto z n a j d o w a ł o się w r ę k a c h Sieniawskich.
k o ł a j Sieniawski ż y w o t e ż i n t e r e s o w a ł się garncarzami z d ó b r
W M i ę d z y r z e c u posiadali s w ą r e z y d e n c j ę , k t ó r ą w spadku przy
w ł a s n y c h na P o d o l u ; p r z y w i l e j e cechowe n a d a ł cechom garncar
j ę ł a po nich M a r i a Zofia D o n h o f f ; ciekawe więc b y ł o b y ustale
skim w Międzybożu (1721)
30
3
i w Satanowie '.
34
nie, w j a k i m zakresie i na j a k i c h w a r u n k a c h k o r z y s t a ł d w ó r z us
N a d m i e n i ć n a l e ż y , iż o b d a r z y ł on t e ż p r z y w i l e j a m i
Satanow
skie cechy i n n y c h k u n s z t ó w : szewski (w 1704 r . ) , k u ś n i e r s k i (na
ł u g miejscowych garncarzy oraz j a k i b y ł zasięg w y r o b ó w tegoż
ośrodka.
dokumencie d a t a u l e g ł a zniszczeniu) i t k a c k i (w 1704). Po jego
śmierci
3 2
t a m t e j s z y cech ciesielski o t r z y m a ł p r z y w i l e j e o d w d o w y
33
Ż y w i ć n a l e ż y n a d z i e j ę , że M a r i a Stankowa nie poprzestanie
na u d o s t ę p n i e n i u
w s p o m n i a n y c h d o k u m e n t ó w ; opublikowanie
po n i m , E l ż b i e t y Helony Sieniawskiej, w r o k u 1 7 2 6 . F a k t ten
s t a t u t ó w w i n n o b y ć w s t ę p n y m k r o k i e m do dalszych b a d a ń nad
p r z y t o c z y ł e m t u po t o , a b y p o d s u n ą ć m y s i , iż m i ę d z y r z e c k i cech
dziejami m i ę d z y r z e c k i e g o o ś r o d k a garncarskiego.
PRZYPISY
1
B . K o ł o d z i e j s k a , Rzemiosło garncarskie w
Zielonogórskiem,
Warszawa — P o z n a ń 1973.
E . F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek garncarski w Lążku Ordy
nackim i jego wyroby na tle ceramiki matowanej w Polsce, W r o c ł a w
1973.
M . S t a n k o w a , Przywileje dla cechu garncarzy w
Między
rzecu Elżbiety Heleny Sieniaioskiej i Adama Kazimierza. Czarto
ryskiego, „ R o c z n i k M i ę d z y r z e c k i " , t . I V , M i ę d z y r z e c Podlaski
1972,'s. 171—174.
T . D e l i m a t , Garncarstwo ludowe w województwie
lubelskim,
„ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . X V I I I , cz. I , W r o c ł a w
1961, s. 3 1 .
M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 171.
T a m ż e , s. 173.
T a m ż e , s. 171.
Tamże.
M . G ę b a r o w i c z , Szkice z historii sztuki XVII
w., T o r u ń
1966, s. 236; J . A . Gierowski, Wrocławskie
interesy hetmanowej
Elżbiety
Sieniawskiej
[ w : ] Studia z dziejów kultury i ideologii
ofiarowane Ewie Mideczyńskiej
w 50 rocznicę pracy dydaktycznej
i naukowej, W r o c ł a w 1968, s. 222—223.
„ A p r o b u i e t e n P r z y w i l e i die 2 octobris (rok z a t a r t y )
M a r y a z Sieniawskich D e n h o f f o w a "
M . Stankowa, op. c i t . ,
s. 173.
M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 171—172.
T a m ż e , s. 172.
T a m ż e , s. 174.
T a m ż e , s. 171.
T a m ż e , s. 172.
W dokumencie w y s t a w i o n y m przez E . H . S i e n i a w s k ą
podano: „Gościnni z a ś powinni od wozu polewanych g a i k ó w
d a w a ć po groszy 9, o d m a l o w a n y c h po groszy 10, o d siwych
po groszy 3 do s k r z y n k i " , M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173. S t a t u t
z r. 1787 w y k a z u j e w t y m w z g l ę d z i e pewne z m i a n y . Podano
w n i m : „ G o ś c i n n i z a ś p o w i n n i o d woza p o l e w a n y c h G a r n k ó w
d a w a ć po groszy P o l l . M i e d z i a n y c h sześć N ° 6, o d m a l o w a n y c h
po groszy t a k i c h ż e D z i e s i ę ć N ° 10, o d S i w y c h po Groszy t a k i c h ż e
T r z y N ° 3 do s k r z y n k i " , t a m ż e , s. 174.
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
D o k u m e n t piorwszy problem ten ujmuje n a s t ę p u j ą c o :
„ D o m o w i z a ś y postronni proporcyonalnie W e d ł u g zwyczaju",
M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173. W p r z y w i l e j u A . Czartoryskiego
podano p o d o b n i e : „ D o m o w i z a ś y w ł o ś c i a n i e proporcyonalnie
w e d ł u g z w y c z a i u " , t a m ż e , s. 174.
1 8
W statucie n p . cechu wielkiego z B r z o z o w a w z i e m i
sanockiej, do k t ó r e g o n a l e ż e l i t a m t e j s i garncarze, p o d a n o :
„ G a r n c a r z e , k t ó r z y w o ż ą g a r k i w o z a m i na J a r m a r k p o t y l i c k i o
albo t e ż y Insze z r ó ż n y c h mieysc, C i p o w i n n i d a w a ć do Cechu
od w o z u po groszy d w a n a ś c i e a k t o z a ś na sobie przyniesie
p o w i n i e n d a ć do Cechu gro. 3 " , Centralne P a ń s t w o w e A r c h i w u m
H i s t o r y c z n e U R S R we L w o w i e (dalej c y t . : C P A H ) , z. 25, Rada
cechiv mista Berezova, o p . 1, n r 12, Statut ob'jednanoho cechu
mista Berezova, nadanyj Janom Kazymyrom 12 V 1700 r., pidtverdenyj Kśyśtofom
Janom Senbetom 22 III 1722 r. i
rozśyrenyj
18 X 1748 r. Vacłavom Sierakovśkym
percmyślśkym
biskupom, k . 4.
1 9
2 0
starszy
w y co
c i t . , s.
tamże,
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
S.F. Gajerski, Potylicki
ośrodek
M . G ę b a r o w i c z , op. c i t . , s. 235.
kaflarski
s.
483;
2 7
W latach 1662—1605 garncarzem w Oleszycach b y ł
niejaki W a c ł a w , C P A H , s. 38, Miśkyj uriad v Ołeśyćach, op. 1.
n r 1, Viiysta knyha mista Oleśyć, k . 18 v , 25 v , 61 v ; w 1703 r.
Józef, B i b l i o t e k a Czartoryskich w K r a k o w i e (dalej c y t . : B i b l .
Czart.), n r 742 Gosp., k . 80 v , 82 v , 84 v , a w 1761 Kazimierz,
C P A H , z. 38, op. 1, n r 4, Knyha zapysiv prybulkiv ta vydatkir
mista Oleśyć, k . 32. W 1714 r. z a p ł a c o n o „ G a n c a r z o w i Oleszyck i e m u od przestawienia siedmiu pieców zielonych i za dwa
nowe t a m ż e w Oleszycach zł 4 0 " , B i b l . Czart., n r E W 148, k. 9.
2 8
M . S t a n k o w a , o p . c i t . , s. 172.
S.F. Gajerski, Materiały
do historii ośrodków garncarskich
w Potyliczu i okolicy, „ P o l . Szt. l u d . " , n r 1, 1960, s. 44; Tenże,
Potylicki ośrodek kaflarski
s. 478—480.
T e n ż e , Materiały
s. 45—47.
W t e k ś c i e s t a t u t u pierwszego p o d a n o :
„Cechmistrz
b y d ź m a , k t ó r e g o sobie B r a c i a na d z i e ń W i e l k o c z w a r t k o R o k o b i e r a ć sobie(...) b ę d ą p o w i n n i " , M . Stankowa, o p .
173. D o k u m e n t z 1787 r. z a w i e r a ł i d e n t y c z n y tekst,
s. 174.
M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173, 174.
J . Siecinskij, Materiały
dla istorii ciechoo v Podolii,
Kamieniec — Podolsk 1904, s.' 23, 71—73.
T a m ż e , s. 27.
A . M . Sieniawski z m a r ł w Oleszycach 2 V I 1720 r „ A . Stel
m a c h , Dwór w Oleszycach...,
s. 284.
J . Siecinskij, op. c i t . , s. 26.
W statucie cechu garncarzy z G l i ń s k a i Ż ó ł k w i , k t ó r y
nadal i m J a n I I I Sobieski w 1085 r., a po n i m kolejno a p r o b o w a l i
go M i c h a ł K a z i m i e r z R a d z i w i ł ł (1746 r . ) i K a r o l R a d z i w i ł ł (1778 r . ) ,
122
podano: „ C h c e m y , a b y wybierano cechmistrza religii rzymskiej
a t a k ż e greckiej, starszy [ m a b y ć ] w G l i ń s k u , d r u g i z przed
m i e ś c i a ż ó ł k i e w s k i e g o " , C P A H , z. 52, Mahistrat mista Lvova,
op. 1, n r 326, Hramota kniaziv Mychajla i Karola Radziviliv
z 1778 r. pro pidtvertyiannia pryviłejiv,
nadanych koralem Janom
III honcarśkomu
cechu v Żovkvi i Hlynśku,
k . 2—3.
W statucie cechu garncarskiego z Tomaszowa, w w o j .
b e ł s k i m l e ż ą c e g o , k t ó r y n a d a ł a w r. 1642 K a t a r z y n a z Ostroga
Z a m o y s k a , p o d a n o : „ N a p r z ó d w y b i e r a ć m a j ą z posrzodku siebie
starszych(...) a c i , ż e b y b y l i professjej katolickiej, r z y m s k i e j " ,
J . Peter, Szkice z przeszłości
miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947,
s. 122. Podobnie s t a t u t p o t y l i c k i , p o t w i e r d z o n y w 1649 przez
J a n a K a z i m i e r z a , a ponownie a p r o b o w a n y przez Augusta I I Sasa
w 1729 r „ p o s t a n a w i a ł : „ C e c h m i s t r z e m a j ą b y ć dwa Polacy",
Potelicz. R. 1649 i 1729. Ponowienie potwierdzenia ustau) dla cechu
garncarskiego, w y d . W f o l a ń s k i ] F[ranciszek], „ D o d a t e k Tygod
n i o w y p r z y Gazecie L w o w s k i e j " , n r 27, 1853, s. 108.
M . Stankowa, op. c i t . , s. 173.
S.F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie iv świetle
źródeł z XVIII
wieku, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " , nr 2, 1969,
s. 213—215; T e n ż o , Zurys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi
Czerwonej w końcu XVII
i w pierwszej polowie XVIII
wieku,
„ R o c z n i k " [Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w J a r o s ł a w i a ] , 1969—
1970—1971, J a r o s ł a w 1971, s. 129—138; T e n ż e , Potylicki ośrodek
kaflarski w XVI—XVIII
w., „ K w a r t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y
M a t e r i a l n e j " , n r 3, 1972, s. 483; A . Stelmach, Dwór w Oleszycach
w XVIII
w., „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " , n r 3, 1971. s. 286, 289;
T e n ż e , Nie zachowane dwory Sieniawskich w Oleszycach, Dzikowie
i Dziewięcierzu
w powiecie lubaczowskim [ w : ] Architektura rezydencjonalna i obronna województwa
rzeszowskiego w świetle
badań
naukowych prowadzonych w 25-leciu PRL. Materiały
z sesji nau
kowej. Łańcut 9—10 maja 1970 r., Ł a ń c u t 1972, s. 261, u w a ż a ,
z c z y m c a ł k o w i c i e się zgadzam, że piece we dworze dziewięcierskim zbudowane b y ł y r ó w n i e ż z k a f l i sieniawskich. Jeszcze
do drugiej p o l o w y X I X w . z a c h o w a ł o się „ k i l k a bardzo ciekawych
p i e c ó w i k o m i n k ó w k a f l o w y c h " w z a m k u oleszyckim (Anna
z D z i a l y ń s k i c h Potocka, Mój pamiętnik.
O p r a c o w a ł Andrzej
J a s t r z ę b s k i , Warszawa 1973, s. 92), k t ó r e wykonane zostały
przez garncarzy sieniawskich w X V I I I w .
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
P. Bohdziewicz, Korespondencja
artystyczna
Sieniawskiej
z łat 1700—1729 w zbiorach Czartoryskich
kowie, L u b l i n 1964, s. 273.
Elżbiety
w Kra
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a5607bcaa6c67643b5c22779e0c7c4a.pdf
c37d7d5a2c76aace3776e8a374be06cc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4419
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Subject
The topic of the resource
strój narodowy
strój krskowski
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4111
Title
A name given to the resource
Ludowy strój krakowski - strojem narodowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.67-74
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kowalska-Lewicka, Anna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I I . 1. U b i o r y ś w i ą t e c z n e w ł o ś c i a n z okolic Skalbmierza, 18C4 r.
Anna
Kowalska-Lewicka
LUDOWY STRÓJ KRAKOWSKI— STROJEM NARODOWYM*
Jest f a k t e m powszechnie z n a n y m , że s t r ó j noszony n i e g d y ś
Wszyscy a u t o r z y p o d n o s z ą w p ł y w insurekcji k o ś c i u s z k o w
na wsi podkrakowskiej z r o b i ł n i e b y w a ł ą wprost k a r i e r ę . Ze wszyst
skiej na rozpowszechnienie się s t r o j u krakowskiego j a k o s y m b o l u
kich polskich s t r o j ó w l u d o w y c h o n jeden a w a n s o w a ł w X I X w .
p a t r i o t y c z n o - d e m o k r a t y c z n y c h p r z e k o n a ń , w s p o m i n a j ą o fakoie,
do godności stroju narodowego. S w ą p o z y c j ę s t r ó j k r a k o w s k i usta
że j u ż w X V I I I w . w s t y l i z o w a n y c h s t r o j a c h k r a k o w s k i c h w y s t ę
lił ostatecznie na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Pojawia się w t e d y
p o w a ł balet k r ó l a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , p r z y c z y m w y b ó r tego
(mniej lub bardziej w i e r n y , c z ę s t o s t y l i z o w a n y , ale zawsze za
w ł a ś n i e s t r o j u p r z y p i s u j ą jego b a r w n o ś c i i w a l o r o m scenicznym.
c h o w u j ą c y swe podstawowe elementy, a przede w s z y s t k i m naz
M ó w i się t e ż wielo o m ł o d o p o l s k i e j modzie n a f o l k l o r
wę) na terenie całej Polski j a k o u b i ó r p r z y w d z i e w a n y na uroczy
c y t u j ą c s ł y n n e wesele R y d l a , u t r w a l o n e w l i t e r a t u r z e przez Sta
stości p a ń s t w o w e , religijne i inne. Staje się r ó w n i e ż reprezenta
n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . P r z y t a c z a się r ó w n i e ż w c z e ś n i e j s z ą dzia
c y j n y m strojem „ p o l s k i m " w ś r ó d naszej emigracji zagranicznej.
łalność l i t e r a c k ą — B o g u s ł a w s k i e g o Krakowiaków
Po I I wojnio ś w i a t o w e j jego p o p u l a r n o ś ć w k r a j u maleje, pozwa
z a u t o r ó w nie w y c z e r p a ł j e d n a k zagadnienia do k o ń c a , dlatego
lając dojść do g ł o s u w p o s z c z e g ó l n y c h regionach l o k a l n y m stro
t e ż wydaje się celowe d o r z u c i ć t u k i l k a u w a g , k t ó r e , b y ć m o ż e ,
jom ludowym,
mo
p r z y d a d z ą się k i e d y ś p r z y o p r a c o w a n i u c a ł o ś c i o w y m tego intere
d y na f o l k l o r y z m , przoz r o z w i j a j ą c e się n i e m a l ż e lawinowo regio
s u j ą c e g o zjawiska, j a k i m jest p r z e o b r a ż e n i e się c h ł o p s k i e g o ubio
nalne zespoły artystyczne. N a t o m i a s t w ś r ó d P o l o n i i , gdzie wiele
r u jednego regionu w s t r ó j r e p r e z e n t a t y w n y dla c a ł e g o n a r o d u .
wylansowanym, w ramach ogólnopolskiej
e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o
się do dziś w nie zmionionoj formie, n a d a l święci on
nadal reprezentuje p o l s k o ś ć
zachowało
tryumfy,
polski s t r ó j n a r o d o w y .
Z a s t a n a w i a j ą c e jest, dlaczego w ł a ś n i e ten, a nie i n n y s t r ó j
zyskał t a k w y s o k ą
rangę?
krakowski,
i Górali.
Żaden
W procesie t y m m u s i a ł y o d e g r a ć rolę nader z ł o ż o n e c z y n n i k i :
historyczne, s p o ł e c z n o , psychologiczne i estetyczne. P o s t a r a j m y
się r o z w a ż y ć p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e z n i c h .
Rzuca się w oczy f a k t , że dwa, j a k ż e ż odmienne o d siebie,
ale do dziś najbardziej popularne i ż y w o t n e stroje l u d o w e : p o d
Na zagadnienie to z w r a c a ł o u w a g ę w i e l u h i s t o r y k ó w o d z i e ż y ,
halański i krakowski,
z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez i n t e l i g e n c j ę .
To
k o s t i u m o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , t r a k t u j ą c je j e d n a k marginesowo.
w ł a ś n i e u b i ó r G ó r a l i Podhala (a nie — p o d o b n y p r z e c i e ż
Najbardziej wszechstronnie, na szerokim tle X I X - w i e c z n y c h p r ą
G ó r a l i szczawnickich, spiskich czy c i e s z y ń s k i c h ) jest d o t ą d
dów ideologicznych (w sensie ideologii s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j ) ,
szony, stanowi p r z e d m i o t
omówił je J a n St. B y s t r o ń w swej Kulturze ludowej'. Po n i m his
w y ż s z e j w a r t o ś c i . Co w i ę c e j , jeszcze w l a t a c h
torią krakowskiego s t r o j u ludowego z a j ą ł się Tadeusz Seweryn
tego w i e k u s t r ó j p o d h a l a ń s k i e k s p a n d o w a ł n a s ą s i e d n i e t e r e n y
w d w u pracach: Strój Krakowiaków
regionalnej
dumy
i daje
ubiór
no
poczucie
pięćdziesiątych
ro
g ó r s k i e : Spisz, O r a w ę — i to nie t y l k o polskie, ale i s ł o w a c k i e ,
ludowych'-. Wreszcie w z i ą ł j ą
z a ś n a p ó ł n o c w p ł y w y jego d o c h o d z i ł y do granic dawnego p o w i a
na swój warsztat Janusz K a m o c k i , k t ó r y o m a w i a szereg p r z y
t u nowotarskiego. Z a w d z i ę c z a on t o n i e w ą t p l i w i e fascynacji k u l
czyn, jakie m o g ł y w p ł y n ą ć na upowszechnienie się w Polsce stro
t u r ą Podhala, k t ó r e j u l e g ł a i n t e l e k t u a l n a elita Polski,
j u krakowskiego. W n i k l i w e j analizie poddaje z w ł a s z c z a w p ł y w
w a j ą c a w T a t r y w drugiej p o ł o w i e X I X i w p o c z ą t k a c h X X w . ,
stroju krakowskiego na m u n d u r y wojskowe okresu p o w s t a ń 1831
a k t ó r a to fascynacja z n a l a z ł a s w ó j w y r a z w t w ó r c z o ś c i literackiej,
i 1863
plastycznej i muzycznej. Rozpropagowanie przez i n t e l i g e n c j ę k u l -
dowody niektórych
r.'
polskich strojów
wschodnich i Historyczne
przyby
«7
�p r z y p o m n i e ć ó w bal, w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł k r ó l , a na k t ó r y m
8
t a ń c z o n o k r a k o w i a k a „ w ubiorach l u d u " .
Opisując
obyczajo
szlacheckie za panowania S t a n i s ł a w a A u g u s t a Mocnego, m ó w i
K i t o w i c z o zabawach zapustnych magnaterii i przeciwstawia i m
k u l i g i w y p r a w i a n e przez s z l a c h t ę „ n i ż s z e j f o r t u n y " . O d b y w a ł y
się one m i ę d z y t ł u s t y m c z w a r t k i e m a ś r o d ą p o p i e l c o w ą i p o l e g a ł y
na t y m , że c z ł o n k o w i e jednej l u b k i l k u z m ó w i o n y c h razem r o d z i n
szlacheckich, wraz ze s w ą c z e l a d z i ą , w y r u s z a l i saniami do upat
rzonego wcześniej d w o r u . P r z y b y w s z y bez zapowiedzi, b a w i l i się
t a m i u c z t o w a l i a ż do w y k o ń c z e n i a d o m o w y c h z a p a s ó w , po c z y m
z a b i e r a j ą c ze s o b ą gospodarzy jechali dalej, do n a s t ę p n e g o dwo
r u — i t a k do k o ń c a d n i k a r n a w a ł o w y c h . „ T a k w k u l i g u , j a k o t e ż
i bez niego, w . . . ostatnie t r z y d n i zapustne przestrajali się i prze
k s z t a ł c a l i w r ó ż n e f i g u r y : m ę ż c z y ź n i za ż y d ó w , za c y g a n ó w , za
o l e j k a r z ó w , za c h ł o p ó w , za d z i a d ó w , niewiasty p o d o b n i e ż za ż y
d ó w k i , za c y g a n k i , za wiejskie k o b i e t y i dziewki, u d a j ą c m o w ą
i gestami t a k i e osoby, j a k i c h p o s t a ć na siebie b r a l i . . . " ' .
Strój
c h ł o p s k i (nie m a t u jeszcze m o w y o c h ł o p s k i m - k r a k o w s k i m ) b y ł
więc w t e d y j e d n y m t y l k o z l i c z n y c h p r z e b r a ń . To szlacheckie
przebierance
bardzo
przypominają
podobno
chłopskie
zabawy
(bursy p o d h a l a ń s k i e , k o l ę d n i k ó w i inne) i m a j ą zapewne znacznie
d a w n i e j s z ą g e n e a l o g i ę — ale nie o to t u t a j chodzi. W a ż n e jest,
że w X I X w . k u l i g zmienia swój charakter, staje się m n i e j r u
baszny i p r z y b i e r a f o r m ę c h ł o p s k i e g o wesela — i to wesela k r a k o w skiego ( i l . 4, 5). O z w y c z a j u t y m pisze Gloger: „ P r z e b i e r a n i e się
m ł o d z i e ż y kuligowej w r ó ż n e nacje i stany p o z o s t a ł o d o t ą d j a k o
zwyczaj zapustny l u d u , a przebieranie się za c h ł o p ó w p o z o s t a ł o
w zwyczaju „ k r a k o w s k i c h
wesel" p o ł ą c z o n y c h
z
10
kuligiem" .
3
2
t u r y p o d h a l a ń s k i e j d a ł o m i e s z k a ń c o m Podhala w i a r ę we w ł a s n ą
w a r t o ś ć , a t a u d z i e l i ł a się regionom s ą s i e d n i m .
Podobnie rzecz się m i a ł a ze strojem k r a k o w s k i m , t y l k o że
jego „ o d k r y c i e " n a s t ą p i ł o o w i e k w c z e ś n i e j , bo j u ż z k o ń c e m
X V I I I w . S p r z y j a ł a t e m u o g ó l n a atmosfera, j a k a się w ó w c z a s
w y t w o r z y ł a w modzie, a szczególnie modzie kobiecej. W e F r a n c j i
przebierano się za pasterzy i p a s t e r k i , p a n o w a ł s t y l z w a n y „ s i e l a n
k o w y m " . Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i pisze, że w drugiej p o ł o w i e r z ą d ó w
S t a n i s ł a w a A u g u s t a „ z a s z ł a co do u b i o r ó w k o b i e c y c h w całej
E u r o p i e zmiana, od i n n y c h i m y j ą p r z e j ę l i ś m y . Zarzucono wszys
t k o co dziwaczne", wprowadzono n o w y s t y l w ubiorze — „ p r o
4
stota i p r z y j e m n o ś ć jogo c e c h ą . . . " . W e s z ł a w ó w c z a s w m o d ę suk
nia kobieca zwana „ k r a k o w i a n k ą " . T e n ż e G o ł ę b i o w s k i pisze o n i e j :
„ k r a k o w i a k ó w suknia, p r z y p o m i n a j ą c a i c h u b i ó r , i c h k r o j e m zro
b i o n a s t a ł a się m o d n ą i noszono j ą z upodobaniem.
Granatowa
b y ł a z w y k l e z s z n u r k o w a n i e m i obszyciem k a r m a z y n o w y m " ' .
N i e k t ó r z y badacze p o c z ą t k i m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i ł ą c z ą
z f a k t o m , że balet S t a n i s ł a w a A u g u s t a w y s t ę p o w a ł p o d koniec
jego panowania w s t y l i z o w a n y c h strojach
6
krakowskich , zaś
d e c y d u j ą c ą r o l ę p r z y w y b o r z e togo w ł a ś n i e a nie innego u b i o r u
ludowego m i a ł a o d e g r a ć jego „ b a r w n o ś ć " i „ s c e n i c z n o ś ć " . Możli
we, że w a l o r y a r t y s t y c z n e tego s t r o j u o d e g r a ł y t u r o l ę , ale prze
branie tancerzy w k o s t i u m y k r a k o w s k i e b y ł o , j a k s ą d z ę , nie t y l e
7
p r z y c z y n ą p ó ź n i e j s z e j m o d y , ile s k u t k i e m m o d y w c z e ś n i e j s z e j .
W y d a j e się z g o ł a nieprawdopodobne, na tle ó w c z e s n e j e p o k i , b y
k o b i e t y polskie X V I I I w . c z e r p a ł y inspiracje dla nowej m o d y
z k o s t i u m ó w scenicznych
baletnic. T o raczej
balet
przebrano
w m o d n y w ó w c z a s s t r ó j k r a k o w s k i , b y d o g o d z i ć g u s t o m publicz
ności.
Obok e l e m e n t ó w s t r o j u krakowskiego w modzie
elitarnej
i wprowadzenia t e g o ż s t r o j u na s c e n ę t e a t r u k r ó l e w s k i e g o , u b i ó r
c h ł o p ó w w ogóle, a u b i ó r c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h w szczegól
n o ś c i , stal się przebraniem k a r n a w a ł o w y m szlachty. W y s t a r c z y
68
�D o s k o n a ł y opis takiego w ł a ś n i e kuligu-wesela, j a k i o d b y ł
się
w 1843 r., a w y r u s z y ł z K r z e s ł a w i c pod K r a k o w o m (dziś teren
Nowej H u t y ) , p o z o s t a w i ł n a m K a z i m i e r z G i r t l e r " .
J e d n y m z d o w o d ó w p o p u l a r n o ś c i czy — jeśli k t o ś w o l i —
mody na c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h jeszcze w X V I I I w . jest s ł y n
na opera do l i b r e t t a Wojciecha B o g u s ł a w s k i e g o — Cud
ny czyli Krakowiacy
mniema
i Górale, w y s t a w i o n a po raz pierwszy w mar
cu 1794 r. (a więc na m i e s i ą c przed b i t w ą pod
Racławicami).
Grywana p ó ź n i e j w i e l o k r o t n i e , b y ł a nie t y l k o w y n i k i e m ówczes
nej mody, ale s t a ł a się przez c a ł y wiek X I X p r o p a g a t o r k ą s t r ó j u
K r a k o w i a k ó w (a. t a k ż e i G ó r a l i ) .
N a podstawie t y c h p r z y k ł a d ó w m o ż e m y p o w i e d z i e ć , że j u ż
w X V I I I w. pod w p ł y w e m w z o r ó w p ł y n ą c y c h z Z a c h o d u zro
dziła się u nas m o d a n a w i e j s k o ś ć , k t ó r a z n a l a z ł a swój w y r a z
w
sukniach
kobiecych
(wspomniana
wyżej
„krakowianka")
i w sztuce teatralnej (balet i opera). P o m i j a m t u s p r a w ę k u l i g u ,
g d y ż p r z e b i e r a ń c ó w k u l i g o w y c h s k ł o n n a jestem ł ą c z y ć ze star
szymi niż osiemnastowieczne z w y c z a j a m i , w s p ó l n y m i dla c h ł o
p ó w i szlachty. Jedynie jego p r z e k s z t a ł c e n i e się w wesele k r a
kowskie n a l e ż y j u ż do omawianej k a t e g o r i i zjawisk z w i ą z a n y c h
z m o d ą na K r a k o w i a k ó w w ogóle. N i e p o t r a f i ę n a t o m i a s t odpo
wiedzieć na p y t a n i e , co b y ł o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą , że w m o
dzie na l u d o w o ś ć w X V I I I w . w y b ó r p a d ł w ł a ś n i e na s t r ó j k r a
kowski. D o m y s ł ó w m o ż e b y ć t u wiele, ale o b i e k t y w n y c h dowo
d ó w historycznych na razie b r a k .
P r z e c h o d z ą c do n u r t u patriotycznego w h i s t o r i i u t r w a l e n i a
się p o p u l a r n o ś c i
krakowskiego s t r o j u — m o m e n t e m
przełomo
w y m s t a ł a się insurekcja k o ś c i u s z k o w s k a . B i t w a p o d R a c ł a w i c a
m i , w k t ó r e j z w y k ł a wiejska piechota d y m o w a obdarzona z o s t a ł a
zaszczytnym
tytułem
Regimentu
Grenadierów
Krakowskich,
a wódz naczelny Tadeusz K o ś c i u s z k o p r z y b r a ł c h ł o p s k ą
(kra
kowską) s u k m a n ę , z a p o c z ą t k o w a ł a karierę męskiego stroju chło
p ó w podkrakowskich j a k o m u n d u r u wojskowego. „ K r a k u s i " po
j a w i a j ą się w w o j s k u p o l s k i m w latach 1813—1815, d o w o d z o n y m
przez K s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego. S t r ó j k r a k o w s k i jest m u n
durem w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m 1831 r .
1 2
i w walkach wyz
woleńczych W i o s n y L u d ó w 1848 r. Gloger w ś r ó d trzech t y p o
wych dla Polski f o r m a c j i
(i m u n d u r ó w ) w o j s k o w y c h w y m i e n i a
1
1
huzarię, utanów i krakusów - . Tak właśnie, u ż y t y jako mundur,
strój k r a k o w s k i poznali wszyscy Polacy z a r ó w n o w najodleglej
szych od K r a k o w a dzielnicach k r a j u , j a k i poza g r a n i c a m i . D o
jogo rozpropagowania p r z y c z y n i ł a się przede w s z y s t k i m p o p u
larność, j a k ą od ostatniej ć w i e r c i X V I I I w . , poprzez c a ł y w i e k
X I X i p o c z ą t k i X X w . cieszył się K o ś c i u s z k o . P o d o b i z n y wodza
przybranego w k r a k o w s k ą s u k m a n ę i r o g a t y w k ę z d o b i ł y przez
1 4
cały wiek X I X k a ż d y p r a w i e p o l s k i d o m .
W p o c z ą t k a c h X I X w . coraz silniej daje o sobie z n a ć tenden
cja już nio t y l k o politycznego odrodzenia P o l s k i , ale i duchowego
odrodzenia p o l s k o ś c i . Jest to reakcja z a r ó w n o na d a t u j ą c y
się
od wieku poprzedniego zalew cudzoziemszczyzny, j a k i na coraz
silniojszo w p ł y w y z a b o r c ó w , wreszcie n a s k o s t n i a ł y i b e z u ż y t e c z
ny w walce o o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w ą n a r o d u , dotychczas o b o w i ą
z u j ą c y model klasyczny k u l t u r y . Z a c z y n a j ą d o c i e r a ć do nas idee
romantyzmu, a równocześnie panslawizmu. P r z e ł o m o w y m
staje
się rok 1818, k i e d y to u k a z u j ą się s t u d i a Chodakowskiego i B r o
1
d z i ń s k i e g o ' . I c h koncepcja jest p o d o b n a : idealizowanie s ł o w i a ń
skiej p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e j przeszłości i n a w o ł y w a n i e do szuka
nia joj ś l a d ó w nie w k u l t u r z e w a r s t w e l i t a r n y c h , zbudowanej na
obcych wzorach, lecz w k u l t u r z e polskiego l u d u . U w a ż a się, że
l u d p r z e c h o w a ł w swej t r a d y c j i wiele r o d z i m y c h
pierwiastków
czysto s ł o w i a ń s k i c h , p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h . N a l e ż y je o d s z u k a ć ,
w y d o b y ć z zapomnienia i na nich b u d o w a ć n o w ą k u l t u r ę naro
dową.
N o w a ideologia, k t ó r a
z n a l a z ł a niezwykle p o d a t n y
grunt
i szybko zaczęła się r o z w i j a ć , stawia w z u p e ł n i e i n n y m niż do
tychczas świetle k u l t u r ę c h ł o p s k ą . J u ż się jej nio u w a ż a za p r y
m i t y w n ą , w u l g a r n ą , g o d n ą l e k c e w a ż e n i a — bo
to w ł a ś n i e
ona
p r z e c h o w a ł a d a w n ą k u l t u r ę naszego n a r o d u . O d k u l t u r y ludowej
I I . 2. Sceniczny s t r ó j k r a k o w i a n k i . Rys. s y g n o w a n y : Eustachy Z . ,
22 x 16,2 c m , X I X w . U . 3. G ó r a l z Czarnego Dunajca. R y s . z t o k i
Teofila K o p y s t y ń s k i o g o . I I . 4, 5. Przebranie kuligowe „ k r a k o w
skie" z k o ń c a X I X w . : gorset i s p ó d n i c a . I I . 6. Stylizowana kierezja k r a k o w s k a , szyta j a k o liberia dla dworskiego stangreta,
z końca X I X w.
69
�I I . 7. D r u ż b a z banderii ż y d o w s k i e j w strojach k r a k o w s k i c h na weselu c ó r k i rabina H a l b e r s t a m m a z Bobowej, lata trzydzieste.
oczekuje się, że to ona odrodzi k u l t u r ę e l i t a r n ą , w niej szuka się
(dzięki
inspiracji do t w ó r c z o ś c i , z w ł a s z c z a literackiej. T a k i stosunek do
K r a k o w s k i e j , j a k j ą w t e d y nazywano), ale udziela schronienia l i
działającej
tu
Wszechnicy
Jagiellońskiej — Akademii
k u l t u r y l u d o w e j n i e z w y k l e podnosi jej r a n g ę , c z y n i j ą wzorem
c z n y m d z i a ł a c z o m p o l i t y c z n y m z i n n y c h dzielnic. Zwraca t o po
do
nownie oczy c a ł e g o k r a j u n a d a w n ą stolicę P i a s t ó w i J a g i e l l o n ó w ,
naśladowania.
N a nowej ideologii k u l t u r o w e j
o p a r t y jest r o z w i j a j ą c y
się
w t y m czasie r u c h s p o ł e c z n y , c a ł k o w i c i e k i e r o w a n y przez ó w c z e s
n ą inteligencję
(chłopi nie m a j ą t u swego u d z i a ł u — m ó w i się
na samo miasto i o t a c z a j ą c y go region.
L u d p o d k r a k o w s k i , w k t ó r y m o d powstania k o ś c i u s z k o w
skiego d o p a t r y w a n o się szczególnej dzielności i p a t r i o t y z m u , nie
o n i c h , ale bez n i c h ) . N a dawniejsze koncepcje r ó w n o ś c i s p o ł e c z
z a w i ó d ł nadziei w okresie n a j c i ę ż s z e j p r ó b y — n i e u o z e s t n i c z y ł
nej w s z y s t k i c h s t a n ó w n a k ł a d a się coraz to silniejsze p r z e ś w i a d
w rzezi galicyjskiej w 1846 r. Przeciwnie, u ś w i a d o m i e n i e n a r o d u
czenie, ż e wyzwolenie p o l i t y c z n e P o l s k i m o ż l i w e jest t y ł k o p r z y
m u s i a ł o t u b y ć istotnie w i ę k s z e n i ż w i n n y c h dzielnicach k r a j u ,
w s p ó ł u d z i a l e w a r s t w y c h ł o p s k i e j . P i e r w s z y m tego p r z y k ł a d e m
g d y ż kosynierzy k r a k o w s c y ponownie w y s t ą p i l i zbrojnie w obro
była armia kościuszkowska.
U p a d e k p o w s t a n i a listopadowego
u t w i e r d z a jeszcze i d e o l o g ó w r u c h ó w w o l n o ś c i o w y c h , że bez
po
wstania c a ł e g o n a r o d u nie m a co m a r z y ć o p o w o d z e n i u w a l k i
nie polskiej s p r a w y w okresie W i o s n y L u d ó w . P r z y c z y n i ł o się t o
jeszcze do u t r w a l e n i a p o p u l a r n o ś c i l u d u krakowskiego w całej
Polsce.
zbrojnej z zaborcami. N a l e ż y w i ę c nie t y l k o c z e r p a ć z k u l t u r y
P o ł o w a X I X w . t o okres nasilenia m o d y n a „ k r a k o w i a k ó w "
naSZe^O l u d u , ale iść m i ę d z y l u d i u ś w i a d o m i ć go o jego w ł a s n e j
i s t r ó j k r a k o w s k i . P o j a w i a się zwyczaj przebierania s ł u ż b y dwor
w a r t o ś c i i p r z y n a l e ż n o ś c i do n a r o d u polskiego. Ó w c z e ś n i ideolo-
skiej, szczególnie s t a n g r e t ó w w u b i ó r k r a k o w s k i , k t ó r y t y m
d z y - a g i t a t o r z y nowego r u c h u p r z y w d z i e w a j ą s t r ó j c h ł o p s k i
m y m staje się rodzajem l i b e r i i " . Poza o g ó l n ą m o d ą na
z y s k a ć zaufanie w s i
by
a r ó w n o c z e ś n i e z a m a n i f e s t o w a ć swe demo
kratyczne p o g l ą d y
sa
wszystko
co k r a k o w s k i e , gra w t y m w y p a d k u rolę zapewne b a r w n o ś ć i j u
n a c k i w y g l ą d takiego stroju, z w ł a s z c z a barwnej kierezji ( i l . 6).
J a k k o l w i e k wspomniane t u koncepcje nie m a j ą
niego w p ł y w u na r o z w ó j p o p u l a r n o ś c i s t r o j u
bezpośred
ludowego
Krako
c z a p k i z p a w i m i p i ó r a m i i pasa z b r z ę k a d ł a m i .
Widowiskowy
charakter m a j ą t e ż wprowadzone w 2. p o ł . X I X w. banderie k r a
w i a k ó w , s ą j e d n a k d o s k o n a ł y m p r z y g o t o w a n i e m psychologicz
kowskie — o d d z i a ł y o d ś w i ę t n i e u b r a n y c h K r a k o w i a k ó w na
n y m w a r s t w e l i t a r n y c h do p r z y j ę c i a w a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j ,
niach ( i l . 8). P o j a w i a j ą się one p r z y okazji u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a
a t y m samym stroju
n y c h z p r z y b y c i e m w y b i t n y c h o s o b i s t o ś c i politycznych
chłopskiego.
P o w r ó ć m y j e d n a k do samego s t r o j u k r a k o w s k i e g o . Jego po
ko
i kościel
n y c h , a t a k ż e p r z y u r o c z y s t o ś c i a c h weselnych, zrazu w s a m y m
p u l a r n o ś ć , d a t u j ą c a się jeszcze z k o ń c a X V I I I w., zyskuje dalsze
K r a k o w i e , p ó ź n i e j i poza jogo granicami. Banderie w strojach kra
poparcie w w y p a d k a c h p o l i t y c z n y c h X I X w . W 1815 r. powstaje
kowskich
Rzeczpospolita K r a k o w s k a , j a k o j e d y n y po rozbiorach skrawek
skich ( i l . 7 ) i ' .
wolnej polskiej ziemi. W c i ą g u 33 l a t swego istnienia m a l e ń k a
Rzeczpospolita staje się nie
70
t y l k o o ś r o d k i e m polskiej
kultury
w y s t ę p o w a ł y nawot na n i e k t ó r y c h weselach ż y d o w
M o d ę na l u d o w y s t r ó j k r a k o w s k i z a p r o p a g o w a ł a na p r z e ł o
mie X I X i X X w . M ł o d a Polska. D o s z ł y do g ł o s u z a r ó w n o czyn-
�n i k i patriotyczne, s p o ł e c z n e ( p r z y b i e r a j ą c e
czasem groteskowe
S t a r a l i ś m y się p o d d a ć analizie n i e k t ó r e
wyselekcjonowane
formy c h l o p o m a ń s t w a ) , j a k r ó w n i e ż — w t y m w y p a d k u c h y b a
c z y n n i k i , j a k i e w p ł y n ę ł y na r o z w i n i ę c i e się m o d y na s t r ó j k r a
przede w s z y s t k i m — w a l o r y artystyczne k u l t u r y p o d k r a k o w s k i e j
k o w s k i . P o d z i a ł to na pewno w d u ż e j mierze sztuczny, g d y ż w k u l
na tle szarzyzny ó w c z e s n e j m o d y elitarnej. Fascynacja b a r w n ą ,
turze polskiej X I X w. t r u d n o o d r ó ż n i ć ideologię s p o ł e c z n ą od na
wsią p o d k r a k o w s k ą z n a l a z ł a s w ó j a r t y s t y c z n y w y r a z w malar
r o d o w o - w y z w o l e ń c z e j . K a ż d a nowo r o d z ą c a się idea l i t e r a c k a ,
stwie m ł o d o p o l s k i m , w ó w c z e s n e j literaturze (Sewer) i teatrze,
n a u k o w a , s p o ł e c z n a p r z o s j ą k n i ę t a b y ł a w t y m czasie n a r o d o w ą
z Weselem W y s p i a ń s k i e g o na czele. Sprawy te są j u ż
n a m histo
i d e ą w o l n o ś c i o w ą i jej m i a ł a s ł u ż y ć . Dlatego toż w ś r ó d c z y n n i k ó w ,
rycznie bliższe i powszechnie znane, nie b ę d z i e m y więc p o ś w i ę
j a k i e w p ł y n ę ł y na upowszoehnienio się s t r o j u krakowskiego j a k o
cać i m t u więcej miejsca.
stroju
P r z e g l ą d r ó ż n y c h faz m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i
należałoby
zakończyć jego n a j n o w s z y m i dziejami. Jeszcze w okresie m i ę d z y
wojennym b y ł a to m o d a nader ż y w o t n a ; s t r ó j k r a k o w s k i
nadal
pelnil rolę stroju narodowego. Starsze pokolenie p a m i ę t a jeszcze
rewie wojskowe okresu m i ę d z y w o j e n n e g o z okazji ś w i ą t narodo
wych, kiedy to c z ę s t o w y s t ę p o w a ł o d d z i a ł k r a k u s ó w na koniach.
Banderie krakowskie m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć a ż do I I w o j n y ś w i a t o
wej. W s z k o ł a c h uczono się t a ń c z y ć k r a k o w i a k a , a w czasie pro
cesji religijnych d z i e w c z y n k i przebrane w stroje k r a k o w s k i e sy
p a ł y k w i a t y . Po k r a k o w s k u ubierano nieraz dzieci z okazji ś w i ą t
narodowych i religijnych. W s ł y n n y c h Sukiennicach k r a k o w s k i c h
szereg k r a m ó w s p e c j a l i z o w a ł o się w s p r z e d a ż y d z i e c i ę c y c h ubio
narodowego, na p i e r w s z y m miejscu s k ł o n n a jostem sta
w i a ć c z y n n i k i p a t r i o t y c z n e , w y w o d z ą c e się od p o w s t a n i a k o ś
ciuszkowskiego, a za d z i e ń , w k t ó r y m z r o d z i ł a się c h w a ł a s t r o j u
krakowskiego, u w a ż a m d z i e ń b i t w y p o d R a c ł a w i c a m i . N i o m o ż
na p o m i n ą ć c a ł e g o szeregu p r z y c z y n , k t ó r e p o d b u d o w a ł y i p ó ź
niej u t r w a l i ł y p o z y c j ę tego s t r o j u (ideo p r a s ł o w i a ń s k o ś c i k u l t u r y
ludowej, ideo demokratyczne i t d . ) , ale b y ł y b y to c z y n n i k i , k t ó r e
p o d b u d o w a ł y b y k a ż d y inny strój chłopski. W y j ą t e k stanowi jody
nie owa nie w y j a ś n i o n a bliżej X V I I I - w i e c z n a m o d a „ k r a k o w s k a " ,
jaka poprzedziła wystąpienie kosynierów Kościuszki. B y ć możo,
to ona w ł a ś n i e s t w o r z y ł a p o d a t n y g r u n t , na k t ó r y m t a k
łatwo
p r z y j ą ł się i u t r w a l i ł w z ó r K r a k u s a z p ó l r a c ł a w i c k i c h .
J a k ż o ż r ó ż n y w y r a z p r z y b i e r a ł a m o d a na s t r ó j
krakowski!
rów krakowskich — t r a d y c j a t a ż y ł a jeszcze przez pierwsze d w u
X V I I I - w i e c z n a suknia w y r a ż a ł a p o w r ó t do n a t u r y , do p r o s t o t y
dziestolecie po I I wojnie. K r a k o w i a c y i K r a k o w i a n k i b y l i nieod
s t r o j u . S t r ó j k r a k o w s k i s t a ł się t r a d y c y j n y m
łączną d e k o r a c j ą d o ż y n e k p a ń s t w o w y c h i ś w i ą t
Dzieci
w a ł o w y m ( k u l i g o w y m ) szlachty. P ó ź n i e j zrobiono z niego liborię
( i l . 9).
w strojach k r a k o w s k i c h w i t a ł y i ż e g n a ł y k w i a t a m i
przebraniom karna
osobistości,
stangretów, a równocześnie był wyrazem walki o wolność i jako
ś w i a t a politycznego t a k polskie, j a k i c u d z o z i e m c ó w . Wreszcie,
taki mundurem wojskowym. Był manifestacją uczuć patriotycz
o czym t e ż j u ż wiele pisano, s t r ó j k r a k o w s k i p e ł n i ł rolę narodo
n y c h a zarazem orientacji demokratycznej i z b l i ż e n i a do
wego stroju polskiego w ś r ó d Polonii, bez w z g l ę d u n a t o , s k ą d
b y ł t a k ż e w i d o m y m znakiem szacunku dla k u l t u r y ludowej j a k o
po
ludu,
chodzili ludzie, k t ó r z y go przywdziewali, b y w ten s p o s ó b zama
k o n t y n u a c j i rodzimej k u l t u r y s ł o w i a ń s k i e j . Oceniono też jogo ma-
nifestować o d r ę b n o ś ć od o t a c z a j ą c e g o ,
l o w n i c z o ś ć i p i ę k n o . Może w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł t a k wiele
obcego narodowo
łeczeństwa, a r ó w n o c z e ś n i e p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u
8
(il. 10) i . F u n k c j ę t ę p e ł n i
już t y l k o u b i o r e m dzieci
spo
polskiego
idei, że k a ż d y m ó g ł w n i m z n a l e ź ć s y m b o l swych u c z u ć politycz
t a m nadal, c h o ć o ile w i e m , s t a ł się
n y c h , s p o ł e c z n y c h , estetycznych — s t a ł się strojem n a r o d o w y m ,
polonijnych.
w s p ó l n y m dobrem wszystkich P o l a k ó w .
I I . 8. Banderia k r a k o w s k a z l a t t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia.
71
�9
N a l e ż a ł o b y jeszcze na z a k o ń c z e n i e p o s t a w i ć p y t a n i e — dla
checkiej, ż y w y m nadal, m i m o o d w r o t u o d staroszlacheckich ido
czego a k u r a t u b i ó r c h ł o p s k i a nie szlachecki z y s k a ł w X I X w .
a ł ó w . S t r ó j szlachecki ( w y d o b y w a n y j u ż t y l k o j a k o r e k w i z y t h i
rangę stroju ogólno-narodowogo ? Przyczyn mogło
wiele,
storyczny n a u r o c z y s t o ś c i rodzinne w sforach a r y s t o k r a t y c z n y c h
w s k a ż ę t u j e d n a k te t y l k o , k t ó r e w y d a j ą m i się szczególnie istot
rzadziej drobno-szlacheckieh) b y ł c e c h ą w y r ó ż n i a j ą c ą warstwi
ne. Przedo w s z y s t k i m t r a d y c y j n y s t r ó j szlachecki (czy szlachoc-
u w a ż a n ą wciąż jeszcze za p r z o d u j ą c ą i przebranie się w e ń z w y k
k o - m i o s z c z a ń s k i , t z w . s t r ó j polski) z a g i n ą ł znacznie w c z e ś n i e j n i ż
lego mieszczanina, a t y m bardziej c h ł o p a , nawet w najlepszycl
c h ł o p s k i . J u ż z k o ń c e m X V I I I w . obserwujemy jego g w a ł t o w n y
p a t r i o t y c z n y c h intencjach, u w a ż a n o b y ł o b y za n i e t a k t , „ s t r o j e
regres. A l e nie to b y ł o n a j w a ż n i e j s z e . P o w a ż n ą rolę m o g ł o t u ode
nie się w cudze p i ó r a " . N a t o m i a s t w w y p a d k u , k i e d y szlachcii
g r a ć s k o m p r o m i t o w a n i e się t r a d y c y j n e j „ s z l a c h e t c z y z n y " , k t ó r a
czy mieszczanin p r z y w d z i e w a ł na siobie s t r ó j c h ł o p s k i l u b jego ele
doprowadziła
Odnowy politycznej
men t y , m a n i f e s t o w a ł nie t y l k o p a t r i o t y z m i d e m o k r a t y c z n ą orien
i moralnej n a r o d u t r u d n o b y ł o s z u k a ć w t y m , co ł ą c z y ł o się z nie-
t a c j ę : s a m y m t y m f a k t e m r o b i ł niejako zaszczyt warstwie c h ł o p
c h w a l e b n ą n i e d a w n ą p r z e s z ł o ś c i ą . Wielo nadziei p o k ł a d a n o w l u
skioj. Ś m i e m w y r a z i ć t u przypuszczenio, że ta sama cyganerii
dzie (często b e z k r y t y c z n i e i d e a l i z o w a n y m ) , w n i m widziano p r z y
m ł o d o p o l s k a , w y w o d z ą c a się p r z e c i e ż w w i ę k s z o ś c i ze sfer szła
szłość n a r o d o w ą . J e d n ą z p r z y c z y n , dla k t ó r y c h s t r ó j c h ł o p s k i ,
chockich, k t ó r a t a k c h ę t n i e s t r o i ł a się w s u k m a n y ,
a nie szlachecki, s t a ł się r e p r e z e n t a t y w n y , w i d z ę t a k ż e w zakorze
bez e n t u z j a z m u , g d y b y K u b a z Wesela czy nawet p e ł e n g o d n o ś ć
n i o n y m g ł ę b o k o w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m do I I w o j n y ś w i a t o w e j
Czepiec u b r a l i się w d o w ó d zbratania się w s z y s t k i c h s t a n ó w —
p r z e k o n a n i u o w y ż s z o ś c i s p o ł e c z n e j i t o w a r z y s k i e j w a r s t w y szla
w kontusze
do
upadku
niepodległości.
być
patrzyłaby
szlacheckie.
PRZYPISY
* U w a g i na marginesie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na O g ó l n o
polskim Seminarium P o ś w i ę c o n y m Strojowi Ludowemu, K r a k ó w ,
listopad 1974 r .
J a n St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, „ B i b l i o t e k a K u l t u r y " ,
t . 1, w y d . Trzaska, E v e r t , M i c h a l s k i , Warszawa 1947. O intere
s u j ą c y m nas zagadnieniu na s t r o n a c h : 376—389.
Tadeusz Seweryn, Strój Krakowiaków
wschodnich, „ A t l a s
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. V , z. 9, W r o c ł a w 1960 oraz te
goż autora, Historyczne
rodowody niektórych
polskich
strojów
ludowych, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " ,
t . V , K r a k ó w 1974.
1
2
72
3
N a t y m miejscu p r a g n ę p o d z i ę k o w a ć dr Januszowi K a m o c k i e m u za u d o s t ę p n i e n i e m i maszynopisu swej nie publiko
wanej p r a c y : Wpływy
polityczne na strój ludowy
Małopolski
południowej
w dobie porozbiorowej. 1772—1918, a szczególnie
r o z d z i a ł u V : Ekspansja
ubioru krakowskiego.
Wytworzenie się
mody na strój krakowski. Jestem M u r ó w n i e ż w d z i ę c z n a za cenne
u w a g i , j a k i c h nio szczędził po przeczytaniu pierwszoj redakcji
niniejszego p r z y c z y n k u . D z i ę k u j ę r ó w n i e ż za u w a g i p a n i o m
prof. dr I r e n i e T u r n a u i m g r K r y s t y n i e H e r m a n o w i c z - N o w a kowej.
��4
Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę od najdawniejszych
czasów aż do chwil obecnych sposobem dykcyonarza ułożone i opisane
przez .... Warszawa 1830, s. 64.
G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę
s. 179. Prawie d o s ł o w n i e
w i a d o m o ś ć t ę p o w t a r z a Z y g m u n t Gloger, Encyklopedia
Staro
polska, Warszawa 1972, t . I I I , s. 94, a za n i m w s p ó ł c z e ś n i histo
rycy ubiorów.
Seweryn pisze w c y t . p r a c y Strój Krakowiaków
wschod
nich: „ T a n c e r k i — j a k d o k u m e n t u j e t o gwasz Antoniego Za
leskiego, z r e z y g n o w a ł y z o b o w i ą z k o w y c h na wsi zapasek, p r z y j ą w s z y k r ó t k i e do k o l a n s p ó d n i c z k i k r y n o l i n o w a t o w y d ę t e
i zdobne w o k o ł o a ż w cztery szerokie szlaki falbanek z n a s z y t ą
U nasady w s t ą ż k ą k o l o r o w ą l u b b ł y s z c z ą c ą l a m ą . Reszty s t r o j u
d o p e ł n i a ł y nausznico z k w i a t ó w , kaftan k o ł o w y , b i a ł e p o ń c z o s z k i
i płytkie pantofelki.
5
6
S t r ó j z a ś p a r t n e r a t a k modnie odzianej t a n c e r k i s k ł a d a ł się
z r o g a t y w k i zdobnej w p i ó r a pawie, z b i a ł y c h l u b ż ó ł t y c h spodni
wpuszczonych w m i ę k k i e cholewy b u t ó w oraz z granatowego
kaftana, do k t ó r e g o dodawano t r ó j k ą t n ą s u k ę , suto ornamento
w a n ą naszyciami ze srebrnych g a l o n i k ó w i b ł y s z c z ą c y c h sze
l ą ż k ó w " (s. 25).
7
N i e jest w y k l u c z o n e , ż e do przebrania baletu k r ó l e w s k i e g o
w stroje k r a k o w s k i e p r z y c z y n i ł się i n c y d e n t opisany przez Go
ł ę b i o w s k i e g o . Pisze on, nie p o d a j ą c niestety d a t y , że „ g d y Sta
n i s ł a w A u g u s t b y ł w K r a k o w s k i e m na b a l u , t a ń c o w a n o k r a k o
w i a k a w ubiorach l u d u " . Rzecz c a ł a z a k o ń c z y ł a się r o m a n t y c z n i e ,
g d y ż k r ó l oczarowany p i ę k n e m i b a r w n o ś c i ą t a ń c a u ł a t w i ł
j e d n e m u z tancerzy m a r i a ż z u k o c h a n ą , na k t ó r y d o t ą d rodzice
p a n n y nie d a w a l i przyzwolenia. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy
różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincjach,
Warszawa 1831, s. 321—322.
P o r ó w n a j p r z y p i s 7.
8
9
J ę d r z e j K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III,
„ B i b l i o t e k a N a r o d o w a " , Seria I , n r 88, W r o c ł a w 1950, s. 549—550.
Gloger, Encyklopedia
Staropolska, t . I I I , s. 118.
1 0
1 1
K a z i m i e r z G i r t l e r , Opowiadania, t . I : Pamiętniki
z łat
1803—1831, t . I I : Pamiętniki
z łat 1832—1857, K r a k ó w 1971.
Przedmowa i w y b ó r t e k s t u Z b i g n i e w J a b ł o ń s k i . Opracowanie
t e k s t u i p r z y p i s y Z b . J a b ł o ń s k i i J a n Staszek
Ze w z g l ę d u na w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć tego ź r ó d ł a t a k dla oby
c z a j o w o ś c i ó w c z e s n e j , j a k i d l a h i s t o r i i s t r o j u krakowskiego
oraz, żo ź r ó d ł o t o jest m a ł o znane i w y k o r z y s t y w a n e , u w a ż a m
za celowe przytoczenie t u o p i s ó w , na j a k i e się p o w o ł u j ę : „ Z n a n y
t o w s z y s t k i m k u l i g o w y obyczaj, że n i b y to przedstawia wesele
k r a k o w i a k ó w . Odwieczna sielanka, k t ó r ą szlachta o d g r y w a ć
l u b i ł a . . . B y ł a w t y m k u l i g u p a n n ą m ł o d ą panna T e k l a K o b y
l i ń s k a , a narzeczonym I g n a c y O d r z y w o l s k i , m o j a ' ż o n a sta
r o ś c i n ą , p a n i P i o t r o w a m ł y n a r k ą , a d r u h i e n i d r u ż b ó w , i gawiedzi,
par ze d w a d z i e ś c i a . . . W k u l i g u nie szło o k o m e d i ę , o n a ś l a d o
wanie w i e ś n i a c t w a , bo to z b l i ż a ł o b y go do karczemnej ochoty,
na całej p r z e c i e ż zabawie m u s i a ł y b y ć cechy w i e ś n i a c z e ,
bez k t ó r y c h k u l i g t r a c i ł b y s w ó j charakter. Scena z a s a d z a ł a się
na t y m , że n i b y to p a ń s t w o , dziedzice, p o d e j m u j ą s w ą h o j n o ś c i ą
wesele p o d d a n y c h , poza t y m nie szla dalej ż a d n a i n t r y g a . . .
Co do s t r o j ó w , te w ostatnich czasach p o s u n ę ł y się — j a k o
i wszystko — do z b y t k u . U b r a n i e m ę s k i e b y ł o n a s t ę p n e : ko
szulka m a się r o z u m i e ć d e l i k a t n a , webowa, m a j t k i szerokie
do b u t ó w , ż ó ł t e , n a n k i n o w e , n a ś l a d u j ą c e s k ó r z a k i ; b u t y z cho
l e w a m i n i e z b y t w y s o k i m i , u t y c h obcasy obito b l a c h ą b i a ł ą ,
brzęczącą, gdy w t a ń c u nogą o nogę bito hołubce, zwłaszcza
w mazurze. O d pasa s p a d a ł a na m a j t k i n i b y to koszulka, właści
wie fartuszek, mocno sfaldowany, o s z y t y blaszkami ś w i e c ą c y m i
i k o r o n k a m i . Opasywano się n a to pasem z b i a ł e g o rzemienia,
t a k z w a n y m k o w a n y m , bo c z ę s t o n a b i t y b y ł m o s i ę ż n y m i ćwiecz
k a m i i k ó ł k a m i m o s i ę ż n y m i , u tego b y w a ł i n o ż y k , i krzesiwko.
Z c a ł e g o t e ż u b r a n i a wiejskiego t e n jeden rodzaj pasa prze
c h o w a ł się w p i e r w o t n e j formie, g d y go za mego d z i e c i ń s t w a
p a m i ę t a m . N a k o s z u l ę wdziewano k a f t a n , c z y l i k a m i z e l ę ciemno
szafirowego k o l o r u , z cienkiego sukna, z g u z i c z k a m i , p ę t l i c z k a m i ,
hafteczkami, j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m s z y t ą , a za w i e r z c h n i ą
s u k n i ę s u k m a n ę , jeśli b y ł a b i a ł a , a j a k g r a n a t o w a to j u ż zwala się
k a r a z j ą . R o g i u niej r z ę s i s t o blaszkami z ł o t y m i i s r e b r n y m i ,
i j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m b y ł y w desenie rozmaite wyszywane,
a z a ś k o ł n i e r z u n i e j , n a plecy s p a d a j ą c y , na dnie czerwonyn
b y w a ł wzorzysto n a s z y t y r ó ż n y m i ś w i e c i d ł a m i , blaszl
folgami i t p . . . . P o d s z y j ą świeciła spinka, a b y w a ł a nie ża
droga. Czapka czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , u niej r ó ż
ś w i e c ą c e k w i a t k i i koniecznie pawio p i ó r a . . . B i a ł e sukn
b y ł y u ż y w a n o na k u l i g przez p o w a ż n e f i g u r y , n i b y to star
s o ł t y s a , m ł y n a r z a , k t ó r y t e ż w kapocie m i e s z c z a ń s k i e j b j
Organista, podobnie b a k a ł a r z , m i e w a ł na sobie ż u p a n kwieć
opasany c z e r w o n y m w e ł n i a n y m pasem, a ż y d e k pacht
czy p r o p i n a t o r , t y l k o miasto czosnku i cebuli p a c h n i a ł Joc
-Clubem l u b Ess-Bouquetem.
Co k o b i e t y , te m i a ł y pole do w y b o r u k o l o r ó w w e d ł u g
w ł a s n e j w o l i , co i m b y ł o do t w a r z y . O r g a n i ś c i n a , starość
s o ł t y s k a , m ł y n a r k a — m a t r o n y p o w a ż n i e j s z e m i e w a ł y ubra
M o j a ż o n a ... m i a ł a s p ó d n i c ę k a r m a z y n o w a
adamaszku
galonami u d o ł u o b s z y w a n ą , czarny a k s a m i t n y gorsocik, sza
rowany w ą s k i m i k o r o n k o w y m i g a l o n k a m i , na wierzch sukir
k o b i e c ą , c z y l i k u b r a k g r a n a t o w y sukienny, suto b r a m o w i
sięgający w y ż e j k o l a n , f u t e r k i e m b i a ł y m podszyty. Fartuszel
t e n b y ł cackiem w y t w o r u . N a głowie chustka b i a ł a , po wiej
w i ą z a n a , bardzo strojna. K o r a l e ogromne, k o l c z y k i d u ż e , wres
chustka kolorowa do n a k r y c i a k i b i c i po zdjęciu k u b r a k a . D o u
r a n i ą j e j , a szczególnie u ł o ż e n i a c h u s t k i na głowie, p o d ł u g n<
najpierwszej m o d y k r a k o w s k i e j , p r z y c h o d z i ł a m ł y n a r k a ki
s ł a w s k a , B ł a ż e j o w a K u l k o w a , j a k o m i s t r z y n i . Koszyczek na n
z owocami, c i a s t k a m i , d o p e ł n i a ł całości . . . " Girtler, Opowiada)
t . I I , s. 142—145.
P r z y okazji n a d m i e n i ć n a l e ż y , że u t e g o ż G i r t ł e r a m a
s z c z e g ó ł o w y opis autentycznego c h ł o p s k i e g o podkrakowskii
u b i o r u z r. 1827, gdzie m ó w i n p . o f u t r z a n y c h spodniach haf
w a n y c h w k w i a t y , o fartuszkach noszonych przez m ę ż c z y z n i
W p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m obywatele K r a k o w a i z
m i a ń s t w o o k r ę g u Wolnego M i a s t a w y s t a w i l i o d d z i a ł k r a k u s ć
k t ó r y r u s z y ł do K r ó l e s t w a na pomoc p o w s t a ń c o m . Kazimit
G i r t l e r t a k opisuje krakusa, k t ó r e g o w y e k w i p o w a ł i wys
do powstania j a k o swego z a s t ę p c ę : „ U b i ó r , koszule, spodl
p ł ó c i e n n e , r a j t u z y szaraczkowe s k ó r ą podszyte, b u t ó w dwie pat
sukmana b i a ł a , druga na wierzch bura, szkalmierska. Czap
k r a k o w s k a czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , pas s k ó r z a n y
T a k w y g l ą d a ł krakus drugiego p ó ł k u . " Girtler, Opowiadam
t. I , s. 448.
Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 94—95.
Zagadnienie w p ł y w u u b i o r u krakowskiego na m u n d
w o j s k o w y o m a w i a szczegółowo w zamieszczonym dalej a r t y k u
Janusz K a m o c k i , dlatego nie b ę d ę się n i m t u szerzej zajinowa
P r a g n ę t y l k o p o d k r e ś l i ć , że p r z y j ę c i e tego s t r o j u j a k o m u n d u i
s t a ł o się j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w Uznania go p ó ź n i
za s t r ó j n a r o d o w y .
Chodzi o Zoriana D o l ę g ę Chodakowskiego i jego prat
O Słowiańszczyżnie
przed chrześcijaństwem
i K a z i m i e r z a Brt
d z i ń s k i e g o s t u d i u m O kłasyczności
i romantyczności.
Czerp
t u z p r a c y J . St. B y s t r o n i a , Kultura ludowa, k t ó r y obszern:
o m a w i a t ę s p r a w ę na s. 376—386.
B y s t r o ń , Kultura ludowa, s. 388; Seweryn, Strój Krala
itiaków wschodnich, s. 31—32.
W latach t r z y d z i e s t y c h o d b y ł się w K r a k o w i e ś l u b c ó r l
jednego z w y b i t n y c h f i z y k ó w , profesora U n i w e r s y t e t u Jagiellon
skiego. Orszakowi weselnemu t o w a r z y s z y ł a do k o ś c i o ł a banderii
k r a k o w i a k ó w . N a d o w ó d rozpowszechnienia się tego zwyczajt
c y t u j e się ś l u b c ó r k i c a d y k a z B o b o w e j , gdzie również wystąpili
banderia k r a k o w s k a z ł o ż o n a z miejscowych ż y d ó w przebranycl
w stroje k r a k o w s k i e . Bogata dokumentacja fotograficzna tej UFO
c z y s t o ś c i znajduje się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficznegt
w Krakowie.
B y s t r o ń , op. c i t . , s. 401 pisze: „ G d y s ł y s z y m y o j a k i m i
balu k o l o n i i polskiej g d z i e ś za g r a n i c ą , to zazwyczaj dowia
d u j e m y się o tancerzach w strojach l u d o w y c h , k t ó r y c h przyjmo
wano z aplauzem; o t ó ż stroje te prawie zawsze s ą , czy t e ż raczej
m a j ą b y ć k r a k o w s k i e . W t a k i c h t e ż strojach w y s t ę p u j ą grupy
e m i g r a n t ó w na u r o c z y s t o ś c i a c h n a r o d o w y c h ; włościanie z Pomo
rza czy spod W i l n a , k t ó r z y n i g d y K r a k o w a nie widzieli, robotnicy
z Ł o d z i czy W a r s z a w y d e m o n s t r u j ą s w ą p o l s k o ś ć , w k ł a d a j ą c
s t r ó j k r a k o w s k i ; po k r a k o w s k u s ą t e ż przybrane dzieci emi
g r a n t ó w , k t ó r e c z ę s t o nie u m i e j ą j u ż poprawnie m ó w i ć po p o l s k u " .
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
U. 1 — repr. ż a r t . K . Girtłera w „Tyg. Ilustrowanym", 1864, X , s, 404; ii. 2 — zbiory Gabinetu Rycin Muzeum Narodowego w Krakowie; il. 3-8 — zbiory Muzeum
Etnograficznego w Krakowie; i i . 7-11 — zdjęcia d. agencji fotograficznej „Światowid", klisze obecnie w arch. Muz. Etn. w Krakowie
Fot.: M. Maśllriski — i l . 1 (repr.), 6; J. Kubiena — i l . 4, 5
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc60bec2e16cf8787dfe7b9ca9eb0330.pdf
9aa62096818d913dac882d0409e291c8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4418
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4110
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.65-66
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�T R E Ś Ć
Anna Kowalska-Lewicka
L u d o w y strój krakowski — strojem narodowym .
Janusz K a m o c k i
P r z y c z y n y rozpowszechniania się u b i o r u krakowskiego j a k o
stroju narodowego .
.
.
78
Przemiany stroju ludowego w O k r ę g u Wolnego Miasta K r a
kowa
,
79
B a r b a r a Poloczkowa
W p ł y w przebiegu granic p o l i t y c z n y c h na k s z t a ł t o w a n i e się
u b i o r u ludowego (na p r z y k ł a d z i e Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o ) .
.
83
Barbara Kołodziejska
U b i ó r l u d o w y w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j
j a k o w y z n a c z n i k ich dawniejszej p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej
89
Jacek O l ę d z k i
Sztuka demonstracyjna w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i ( U w a g i o n o w y c h
k i e r u n k a c h t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j o charakterze l u d o w y m )
97
Z d z i s ł a w Szewczyk
S t a n i s ł a w Fr. Gajerski
O ś r o d e k garncarski w M i ę d z y r z e c u P o d l a s k i m w X V I - X V I I I
w i e k u ( U w a g i n a t e m a t ź r ó d e ł o p u b l i k o w a n y c h przez M a r i ę
Stankową)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Dewocjonalia c z ę s t o c h o w s k i e
KRONIKA
.
.
Janina O r y n ż m a
5
.
.
.
.
S U M M A R Y OF A R T I C L E S
PE3KDME
87
115
121
123
125
.
.
127
Na
o k ł a d c e : D z i e w c z y n a w o r y g i n a l n y m stroju k r a k o w s k i m i m ł o d z i e n i e c w stroju teat
r a l n y m . F o t . z 1909 r. Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e .
Na
s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k o w i a k na tle z a r y s ó w miasta K r a k o w a , 7,5 x 5,5
X I X w . Ze z b i o r ó w G a b i n e t u R y c i n M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e .
cm.
�POLSKA
A K A D E M I A
N A U K
•
I N S T Y T U T
S Z T U K I
.
ROK
X X X
.
19
7 6
•
NR
2
polska sztuka ludowa
W
R
O
ZAKŁAD
C
Ł
A
W
NARODOWY
-
W
A
R
S
Z
A
W
A
IMIENIA OSSOLIŃSKICH,
-
K
R
A
K
Ó
W Y D A W N I C T W O
W
-
POLSKIEJ
G
D
A
AKADEMII
Ń
S
K
NAUK
�R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.),
J a d w i g a J a i r o u s z k i e w i c z o w a ( z - c a r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o
z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.).
Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e
n i a — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń
s k a (ros„).
Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r
s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 71, w e w n . 48.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cacb6592bb389ebaa98720143a0fb128.pdf
e851cd5424f19c274bcfa94694369192
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4420
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1976
Subject
The topic of the resource
strój narodowy
strój krakowski
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4112
Title
A name given to the resource
Przyczyny upowszechniania się stroju krakowskiego jak ostroju narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.75-78
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kamocki, Janusz
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Janusz
Kamocki
mil
orał
iv
,tę,
2
PRZYCZYNY
SIĘ U B I O R U
Y
W
u
Ą
Y
B K O K Ł f i '
R O Z P O W S Z E C H N I A N I A
K R A K O W S K I E G O
JAKO
STROJU
N A R O D O W E G O *
Ubiór krakowski
przyjęty
z o s t a ł przoz s p o ł e c z e ń s t w o
nie
tylko dla swej e f o k t o w n o ś c i , b a r w n o ś c i czy t e ż z w i ą z k ó w , j a k i e
łączyły go z ó w c z e s n y m c e n t r u m k u l t u r a l n y m
kraju — Krako
wem, lecz przede w s z y s t k i m dla t r a d y c j i k o ś c i u s z k o w s k i e j . S t a ł
się on j a k b y synonimem p o l s k o ś c i .
J e d n a k ż e , wbrew c z ę s t o s p o t y k a n e m u przekonaniu, nie
dowodów na
bezpośrednie
oddziaływanie
powstania
ma
kościusz
kowskiego na ubiór l u d o w y . Możria jednak m ó w i ć o jego w p ł y w i e
pośrednim. Przede w s z y s t k i m tradycje walk
kościuszkowskich
nic ograniczały się t y l k o do jednego zaboru — w p r z e c i w i e ń s t w i e
do powstań p ó ź n i e j s z y c h , ale b y ł y ż y w e tak na terenie tzw. Galicji,
jak i Kongresówki. P a m i ę t a n o o t y m , że K o ś c i u s z k o nazwa! ko-
ciwnie, c z a p k ę t ę s p o t y k a się w wielu okolicach Polski, a t a k ż e
-\ nierów spod R a c ł a w i c „ B a t a l i o n e m G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h " ,
innych
1
krajów
E u r o p y i A z j i . R ó w n i e ż na
terenie M a ł o p o l s k i
nadając sukmanie c h ł o p s k i e j r a n g ę m u n d u r u . W przekazie t r a
czerwona r o g a t y w k a w y s t ę p o w a ł a znacznie częściej w ś r ó d
dycji, armia Kościuszki jest a r m i ą c h ł o p s k ą — co starano się
Krakowiaków
później w y k o r z y s t a ć p r z y wszelkiej propagandzie n i e p o d l e g ł o ś c i o
w ó d z t w a sandomierskiego, aniżeli na terenach rdzennie k r a k o w
wej. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć p a r t y z a n t k a Zaliwskiego w r o k u
skich .
byłego
tzw.
woje
7
ls:i.'t. k t ó r a p r z y j ę ł a j a k o m u n d u r s u k m a n y krakowskie obu t y
2
Wschodnich, a więc m i e s z k a ń c ó w
R o g a t y w k a — w r ó ż n y c h swych f o r m a c h — b y ł a
używana
pów, białe i b r ą z o w e , p r z y c z y m o ile białe s u k m a n y kawalerii
w całej n i e m a l Polsce, gdzie w y s t ę p o w a ł a co n a j m n i e j od X V w .
mogły być t y l k o wzorowane na l u d o w y c h , to piechota w y s t ę p o
C z ę s t o u ż y w a n a nazwa „ k o n f e d e r a t k a "
wała w oryginalnych sukmanach
szlacheckiej", a w okresie n i e w o l i c z ę s t o ł ą c z o n o j ą z konfedera
brązowych
(zwanych
w p a m i ę t n i k a c h czarnymi). Ś w i a d c z ą o t y m r a p o r t y
zresztą
nawiązuje
do
8
tradycji
agentów
cją b a r s k ą , j a k o ruchem n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , m i m o że tzw. kon
rosyjskich, d o n o s z ą c y c h , że do e k w i p o w a n i a p a r t y z a n t ó w oby
federatka, u ż y w a n a przez regularne o d d z i a ł y konfederackio, nie
watele ziemscy w Galicji kupowali po wysokiej cenie czarne, w ł o ś
miała kształtu kwadratowego . W
ciańskie sukmany.
b i o r o w y c h r o g a t y w k a w e s z ł a — z r e s z t ą nie bez o p o r u • — w pow
10
o s t a t n i c h l a t a c h przedroz
1
Należy t u zaznaczyli, że p a r t y z a n c i działali na terenach za
szechne u ż y c i e w wojskach r e g u l a r n y c h . P o s p o l i t o ś ć
używania,
mieszkałych nie przez l u d n o ś ć k r a k o w s k ą (np. w L u b e l s k i e m ) ,
jej w Polsce nie pozwala na stwierdzenie, czy r z e c z y w i ś c i e pow
a. więc, że nie może b y ć t u m o w y o przebieraniu się w odzież c h ł o p
stanie k o ś c i u s z k o w s k i e w p ł y n ę ł o na rozpowszechnienie się
ską, w celu zmylenia wroga i n i e s p o s t r z e ż o n e g o przedarcia się
s i ę g u tej części
Marsze g ł ó w n y c h sil a r m i i K o ś c i u s z k i , w ś r ó d k t ó r y c h
w głąb kraju, ale o uznanie s u k m a n y k r a k o w s k i e j za m u n d u r pow
za
ubioru.
znaj
stańczy. P o n i e w a ż w ś r ó d z a d a ń , j a k i e s t a w i a ł y sobie stowarzy
d o w a ł y się o d d z i a ł y k o s y n i e r ó w k r a k o w s k i c h , o d b y w a ł y się na
szeniu organizujące p a r t y z a n t k ę , b y ł o szybkie u w ł a s z c z e n i e włoś
terenie w o j e w ó d z t w a krakowskiego ( K r a k ó w , R a c ł a w i c e , J ę d r z o -
cian, niewątpliwie chodziło t u o zaagitowanie c h ł o p ó w . O p e w n y m
j ó w , Szczekociny), sandomierskiego (Wiślica, P o ł a n i e c , S z y d ł ó w ,
pa
P i ń c z ó w , Kielce, R a d o m ) i mazowieckiego ( W a r k a , G r ó j e c , W a r
miętnika jednego z p a r t y z a n t ó w : „ C h ł o p i w K r ó l e s t w i e , nie p r z y j
szawa), a n a s t ę p n i e ponownie w w o j e w ó d z t w i e sandomierskim —
powodzeniu tej propagandy ś w i a d c z y n a s t ę p u j ą c y fragment
—
t y m razem w Z i e m i S t ę ż y c k i o j (Maciejowice). Czerwone r o g a t y w
Niech Bóg wam szczęści kochani k r a k u s y . A s k ą d e ś c i e się wzięli,
k i noszono n a w s z y s t k i c h trasach przemarszu K o ś c i u s z k i w woje
czy spod ziemi, bo t y l k o coś ludzie gadali, że k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y
w ó d z t w i e k r a k o w s k i m oraz w p o ł u d n i o w e j części sandomierskie
mując od p a r t y z a n t ó w p i e n i ę d z y za chleb, m ó w i l i do n i c h :
biołyoh i cornych k r a k u s ó w Pan B ó g spod ziemi
Strój krakowski
3
wyprowadzi!" .
b y l t e ż c z ę s t o u ż y w a n y w okresie powsta
nia styczniowego. N o s i ł y go r ó ż n e o d d z i a ł y , j a k np.
kawaleria
go ( i l . 5). Znano jo t a k ż e w o k o l i c y Kielc i Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s
12
k i e g o , z n a j d u j ą c e g o się jeszcze bardziej na p ó ł n o c niż
Langiewicza, u m u n d u r o w a n a w białe s u k m a n y krakowskie z czer
wonymi
wyłogami
i krakowskie
w stroju krakowskim
Oprócz
chodzili też
oddziałów
rogatywki''.
Niejednokrotnie
5
oficerowie .
partyzanckich,
w
ubiory
Kielce
i b ę d ą c e g o w znacznej odległości od trasy przemarszu.
W p r a w d z i e A d a m C h ę t n i k w p r a c y o stroju k u r p i o w s k i m p i
sze: „ . . . n i e k i e d y noszono czapki z c z e r w o n y m denkiem i s i w y m
b a r a n k i e m . M o d a ta m i a ł a p o w s t a ć w czasach, k i e d y K u r p i e w a l
krakowskie
c z y l i pod K o ś c i u s z k ą i b y ł a podobno z a p o ż y c z o n a od
„Kraku
umundurowywano o d d z i a ł y regularnej a r m i i . Miało to miejsce jesz
s ó w " . . . — j e d n a k ż e zaraz dodaje: „ C h o c i a ż czapki takie w y r a
cze w powstaniu l i s t o p a d o w y m . U b i o r y k r a k o w s k i e noszono więc
biane b y ł y r ó w n i e ż w G d a ń s k u , s k ą d nasi oryle p o w r a c a j ą c z p ł y -
między i n n y m i w 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j e w ó d z t w a krakowskiego
w a n k i p r z y w o z i l i ze s o b ą w u p o m i n k u " ' .
1
(il. 1), a t a k ż e w specjalnych p u ł k a c h j a z d y k r a k u s ó w (ił. 6). N o
C h a r a k t e r y s t y c z n ą t a k ż e jest r z e c z ą , że podczas powstania
siła je również w 1848 r. G w a r d i a N a r o d o w a ( i l . 7). T a k ż e polskie
listopadowego, b y n a j m n i e j nie wszystkie p u ł k i k r a k u s ó w
formacje za g r a n i c ą niejednokrotnie w z o r o w a ł y s w ó j u n i f o r m
czerwone r o g a t y w k i — m i ę d z y i n n y m i
sukmanie krakowskiej,
na
jak o t y m świadczy biała z czerwonymi
wyłogami wołoszka m u n d u r u Legionu Polskiego na
Węgrzech
pułk
miały
„Kraku
s ó w K o ś c i u s z k i " b y ł u m u n d u r o w a n y w czerwone p ó ł k o l i s t e cza
k a ' «.
6
w latach 1848—49, u z u p e ł n i o n a c z e r w o n ą r o g a t y w k ą ( i l . 2 ) .
Rogatywki te, zwane „ k r a k u s k a m i " , t r a d y c j a l u d o w a bardzo
właśnie
Podobnie i w r o k u 1794 nie u w a ż a n o widocznie
za
czapkę
t y p o w o k r a k o w s k ą , skoro na
sztandarze
rogatywki
słynnych
często wywodzi od n a k r y c i a g ł o w y k o s y n i e r ó w k o ś c i u s z k o w s k i c h
Grenadierów Krakowskich
(il. 4), mimo że nosili oni o p r ó c z rogatywek t a k ż e kapelusze i ma-
g i e r k ę ( i l . 1), a w otoczeniu Naczelnika podobne m a g i e r k i s t a ł y
gierki. Świadczą o t y m w s p ó ł c z e s n e I n s u r e k c j i r y s u n k i
Stacho
się n a j m o d n i e j s z y m n a k r y c i e m g ł o w y - ' . M i m o to j e d n a k czerwo
wicza i Norblina. Nie ma t e ż ż a d n y c h d o w o d ó w na t o , że czerwo
na r o g a t y w k a , noszona przez d r u ż b ó w w czasie h u c z n y c h , t y l e -
ne r o g a t y w k i
k r o ć m a l o w a n y c h i o p i s y w a n y c h wesel k r a k o w s k i c h , z o s t a ł a uzna-
b y ł y noszone j e d y n i e przoz K r a k o w i a k ó w . Prze
umieszczono nie r o g a t y w k ę , lecz ma1
16
�na
za
W
3
I I . 1. Sztandar K o s y n i e r ó w K r a k o w s k i c h . B a t a l i o n G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h . (Repr. z: Żołnierz Polski, t . 2, Warszawa 1962, t a b l .
218). U . 2. Legionista p o l s k i w a r m i i w ę g i e r s k i e j , 1848/49 r. (Repr. z: R . K n o t t e l , Uniformenkunde, B a n d I X , n r 54, Rathenov 1898).
I I . 3. Oficer i kosynier 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j . krakowskiego z r o k u 1831. Wojsko Polskie z czasów Kościuszki
[ w : ] Wojsko polskie po r.
1700. Serya II. N a k ł a d e m W l . B a r t y n o w s k i e g o . R . Zadrazil na Czarnej wsi f o t o l i t o g r a f o w a ł . R y s . M i c h a ł Stachowicz (kopia K . W a w rosz): ił. 4. Z lewej — kosynier z okolic K r a k o w a , w ś r o d k u — z w o j . sieradzkiego, siedzi — z w o j . sandomierskiego. N a d r u g i m planie
(z k a r a b i n a m i ) — g w a r d i a m u n i c y p a l n a m . K r a k o w a ; i l . 5. W kapeluszach — kosynierzy z w o j . sandomierskiego i z okolic K r a k o w a ,
w r o g a t y w k a c h — z w o j . sandomierskiego i z K u r p i . W ś r o d k u , na d r u g i m planie — Tadeusz K o ś c i u s z k o z a d i u t a n t e m . U . 6. 2 p u ł k
„ K r a k u s ó w K o n n y c h " . (Repr. z: F r y d e r y k K . D i e t r i c h , Ubiory wojska polskiego z r. 1831. 30 a k w a t i n t b a r w n y c h ) . I I . 7. K r a k u s z p u ł k u
j a z d y ( I l u s t r a c j a : K . S. W o l s k i , Wojsko polskie. Gwardie Narodowe w r. 1848, K r a k ó w 1906). U . 8. K o ł n i e r z s u k m a n y z Zaborowa,
g m . Szczurowa, w o j . tarnowskie.
76
�na za c h a r a k t e r y s t y c z n ą część u b i o r u krakowskiego. Z n a j o m o ś ć
zaś tego stroju
rozpowszechniały utwory
Władysława Anczyca Kościuszko
pod
sceniczne w
Racławicami
rodzaju
oraz liczne
obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e K o ś c i u s z k ę w sukmanie. Obrazy te, j a w
nie rozpowszechniane w Galicji, a potajemnie w p o z o s t a ł y c h za
borach, d o p o m a g a ł y rozpowszechnieniu się przekonania, że s t r ó j
chłopski, to przede w s z y s t k i m u b i ó r
1 6
krakowski .
W szoregach k o ś c i u s z k o w s k i c h w a l c z y l i obok k r a k o w i a k ó w
w swoich ubiorach t a k ż e i c h ł o p i z i n n y c h okolic ( i l . 4, 5), j a k
np. regimont g r e n a d i e r ó w lubelskich czy b a t a l i o n
grenadierów
17
sandomierskich — a i sami k r a k o w i a c y w y s t ę p o w a l i t a k w bia
łych, jak i w b r ą z o w y c h sukmanach.
Te ostatnio z o s t a ł y p r z y j ę t e w r o k u 1831 przez te p u ł k i pow
stańczo, k t ó r e w z o r o w a ł y się w swoim u m u n d u r o w a n i u na ludo
wym ubiorze k r a k o w s k i m . M o g ł o b y się więc w y d a w a ć , że obie te
sukmany powinny b y ć jednakowo znane i popularno, tymczasem
za s u k m a n ę
kościuszkowską
uchodzi j o d y n i e s u k m a n a
biała.
Dzieje się to dlatego, że m ę s k i s t r ó j zachodnio-krakowski, skła
dający się z białej s u k m a n y z czerwonymi w y k ł a d a m i , jest —
zwłaszcza po p r z y w d z i a n i u czerwonej r o g a t y w k i — w p e w n y m
sensie d e m o n s t r a c j ą polskich b a r w n a r o d o w y c h . Dlatego na
te
renach i w okresach, w k t ó r y c h nie wolno b y ł o legalnie w y w i e
szać barw polskich, u b i ó r w t y c h kolorach b y ł manifestowaniem
swych p r z e k o n a ń n a r o d o w y c h , z w ł a s z c z a że p r z y p o m i n a ł
za
razem strój k o s y n i e r ó w . T o t e ż u ż y w a n o go z a r ó w n o t a m , gdzie
wśród chłopów b y ł a rozbudzona ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a polska,
jak też i tam, gdzio ta ś w i a d o m o ś ć b y ł a r o z w i n i ę t a jedynie w ś r ó d
księży i szlachty, p o n i e w a ż obie te w a r s t w y p r o p a g o w a ł y u b i ó r
krakowski w organizowanych przez siebie procesjach, a z w ł a s z c z a
18
banderiach .
R o s n ą c a p o p u l a r n o ś ć stroju krakowskiego w ś r ó d w a r s t w nieludowych nie zawsze szla w parze z o k s p a n s j ą tego s t r o j u w spo
c z a ń s k i e g o a nawet szlacheckiego. W i ą z a ł o się to z rozwarstwie
łeczności c h ł o p s k i e j . R o z s z e r z a ł on s w ó j zasięg t a m , gdzie sąsia
n i e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m wsi i ze wzrostem p r e s t i ż o w e j - f u n
dował z i n n y m
strojom c h ł o p s k i m , gdzie przeciw sukmanie kra
k c j i stroju. P r z e j ę c i e u b i o r u bliższego m i e s z c z a ń s k i e m u , a zarazem
tych
kosztowniejszego (na s u k m a n ę s a n d o m i e r s k ą trzeba było. znacz
zwłaszcza
nie więcej sukna a n i ż e l i na k r a k o w s k ą ) — o d p o w i a d a ł o a m b i c j o m
jako paradny s t r ó j d r u ż b ó w . W ogóle s u k m a n a b i a ł a zdecy
gospodarzy, t o t e ż np. na toronie dawnego p o w i a t u staszowskiego
kowskiej
występowała
inna
sukmana
chłopska.
terenach biała sukmana k r a k o w s k a w y p i e r a ł a inne,
Na
1 9
dowanie w k o ń c u w i e k u w y p i e r a ł a k r a k o w s k ą s u k m a n ę b r ą z o w ą
2 0
Tam jednak gdzio s t r ó j k r a k o w s k i
z a m o ż n i c h ł o p i chodzili w s u k m a n a c h sandomierskich, podczas
gdy
(il. 8).
s ą s i a d o w a ł ze
strojem
biedota — w k r a k o w s k i c h . A m b i c j e
stanowe z n a c z y ł y
więcej niż t r e ś c i narodowe, j a k i e w i ą z a n o zo strojem
tu
krakowskim.
zbliżonym bardziej do m i e s z c z a ń s k i e g o , u s t ę p o w a ł m u , z w ł a s z c z a
Z r e s z t ą — trzeba t u d o d a ć — nawot r u c h y ludowo nie b y ł y kon
jako ubiór z a m o ż n y c h gospodarzy. W i d a ć to w y r a ź n i e na
pogra
sekwentne w s w y m stosunku do stroju krakowskiego. N i e k t ó r o
niczu ze strojem sandomierskim, bardziej z b l i ż o n y m do miesz
bowiem b u d z i ł y poczucie c h ł o p s k i e j d u m y i p o d k r e ś l a ł y g o d n o ś ć
77
�s t r o j u c h ł o p s k i e g o , inne z a ś w y r z e k a ł y się go j a k o s y m b o l u pod
d a ń s t w a i niższości warstwy chłopskiej.
K o n s t a t a c j a t a d o t y c z y przede w s z y s t k i m stroju
męskiego,
bowiem s t r ó j kobiecy r o z p r z e s t r z e n i a ł się na terenach pogranicz
n y c h o wiele szerzej, z a s t ę p u j ą c strojo miastowe l u b — co
stępowało częściej—występując
r ó w n o c z e ś n i e obok s t r o j u
gionalnego, z w y k l e z r e s z t ą w formie
na
reg-
2 1
skażonej .
O wielo j e d n a k w i ę k s z y z a s i ę g t e r y t o r i a l n y niż sam w ł a ś c i w y
ubiór krakowski osiągnęło określenie „ k r a k o w s k i e " ,
oznaczając
wszystko co k o l o r o w e i ł a d n e . T a k się n a z y w a b a r w n o w s t ą ż k i
w k w i a t y . Stare s u k m a n y ś w i ę t o k r z y s k i e do d z i ś m ł o d z i e ż nazy
2 2
wa „ k r a k o w s k i m s t r o j e m " ,
z p o w o d u n a s z y t y c h czerwonych
o z d ó b , a wielobarwne zapaski naramienne, nie u ż y w a n e
przecież
na terenach k r a k o w s k i c h , n a z y w a się w wielu okolicach zapaskami
2
krakowskimi -'.
Jak
gandzie
z powyższego wynika, strój krakowski,
patriotycznej,
wzrostowi
uświadomienia
d z i ę k i propa
narodowego
i t r a d y c j o m n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , u w a ż a n y b y ł , z w ł a s z c z a w od
mianie zachodniej, o b i a ł y c h s u k m a n a c h , za w a r t o ś c i o w s z y spo
łecznie aniżeli inno stroje; m a ł o p o l s k i e . C h o c i a ż — j a k j u ż m ó w i l i ś
m y — w a r t o ś ć ta nie b y ł a j e d n a k w oczacłi l u d u aż tak
wielka,
ż e b y p r z e w a ż y ł a urok s t r o j u w t y p i o m a z o w i e c k i m , j a k o bardziej
„pańskiego",
p o d n o s z ą c e g o niejako s p o ł e c z n i e posiadacza tego
ubioru, W t y m przypadku chłop wyżoj stawiał wartości społecz
ne, reprezentowane przez s u k m a n ę m a z o w i e c k ą , a n i ż e l i narodowe,
k t ó r y c h wyrazicielom
b y ł a b i a ł a sukmana k r a k o w s k a .
PRZYPISY
* F r a g m e n t V r o z d z i a ł u nie p u b l i k o w a n e j jeszcze p r a c y
Wpływy
polityczne na strój ludowy Małopolski
północnej w dobie
porozbiorowej 1772—1918.
S. Zawierucha, Powstanie Kościuszkowskie,
K r a k ó w 1911,
s. 45.
T . I s k r z y c k i , Ubiór partyzantów
Zaliwskiego w
1833,
„ A r s e n a ł " , n r 5, 1958, s. 137—139.
Ze wspomnień
partyzanta
Wścieklicy,
opublikowanych
w pracy L . Zalewskiego, Z dziejów partyzantki r. 1833 w woj.
lubelskim, L u b l i n 1934, s. 3 1 .
J . K o z o l u b s k i , Notatki o mundurach z łat 1863—1864,
„ B r o ń i B a r w a " , n r 3, 1937, s. 71.
T a m ż e , n r 1, 1937, s. 15.
T . I s k r z y c k i , Mundury formacji polskich na
Węgrzech
w latach 1848/49, „ S t u d i a i m a t e r i a ł y do dziejów dawnego uzbro
jenia i u b i o r u wojskowego", cz. 1, 1963, s. 67—75; 1848—49
A szabadsdghare katoniiinak egyenruhai, Budapest 1950. K s i ą ż k a
w y d a n a przez M u z e u m W o j s k a w Budapeszcie. W t ł u m a c z e n i u
na j ę z y k p o l s k i : 1848—49 Uniformy żołnierzy
wojny Wiosny
Ludów. W rozdziale Legia polska — ilustracja na s. 127 pod
pisana: „ L a n s j o r i piechur. N a czapce (lansjera — J . K . ) —
g o d ł o " . Piechur m a w o ł o s z k ę w z o r o w a n ą na sukmanie k r a
kowskiej.
Por. S. Udziela, Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 20: „ K r a
k u s k i niskie, ponsowe, opasane c z a r n y m barankiem, z p a w i m
p i ó r e m n o s z ą po wschodniej s t r o n i e " .
K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian,
Cz. 1,
Kułtura
materialna, K r a k ó w 1929, s. 409.
J . Horoszkiewicz, Strój narodowy w Polsce, K r a k ó w 1900,
s. 53. Ł ą c z y n a z w ę „ k o n f e d e r a t k a " z K o n f e d e r a c j ą W a r s z a w s k ą
z r o k u 1773, j e d n a k ż e tezy tej nigdzie nie udowadnia. Raczej
n a l e ż y się s p o d z i e w a ć , że nazwa t a jest o wiele w c z e ś n i e j s z a ,
z t y m , że niekoniecznie p o k r y w a ł a się ściśle z konfederatka
w dzisiejszym tego s ł o w a znaczeniu; M . G u t k o w s k a , Historia
ubiorów,
L w ó w 1932, s. 95, pisze: „ C z a p k i o c z w o r o k ą t n y m
wierzchu o t r z y m a ł y p ó ź n i e j n a z w ę konfederatok i w okresie
Sejmu Czteroletniego b y ł y powszechnie u ż y w a n e " .
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
J . Benda, O rogatywkach i czapkach ułańskich,
„Arsenał",
n r 3, 1957, s. 54: „ K o n f e d e r a t k i , k t ó r e K i t o w i c z zwie r u s k a m i ,
b y ł y zupelnio inne w formie. Szyto je z k i l k u t r ó j k ą t n y c h części,
o k a l a j ą c w ą s k i m futerkiem. S t a n o w i ł y o k r ą g ł e i p ł a s k i e n a k r y c i a
g ł o w y , podobne nieco do t a k z w a n y c h „ c z e r k i e s e k " u ż y w a n y c h
p o t e m w formacjach k r a k u s ó w . " ; B . Gembarzewski,
Żołnierz
Polski. Ubiór uzbrojenie i oporządzenie,
t . 2, od 1697 do 1797 r.,
Warszawa 1962, t a b l . 160—162.
Przepisy z r o k u 1785, ogłoszono w r o k u 1789; B . Gem
barzewski, op. c i t . , t . 2, t a b l . 108, 110 i i n n e ; J . Benda, op. cit.,
s. 55—56, c y t u j e list w tej sprawie m j r P e r o k ł a n o w s k i e g o do
k s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego; K . G ó r s k i , Historya jazdy polskiej,
K r a k ó w 1895, s. 233.
1 1
1 2
T . Seweryn, Strój
Krakowiaków
wschodnich,
„Atlas
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1960, s. 4 1 ; K . W . W i ś
l i c k i , Środa popielcowa w Sandomierskim,
„ T y g o d n i k Ilustro
w a n y " , n r 129, 1862 r., s. 103—116.
A . C h ę t n i k , Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „ A t l a s
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 25.
K . K o z ł o w s k i , Wojsko Polskie z roku 1830J31, P o z n a ń
1908, t a b l . 16; J . C i s z y n a - W i l c z y ń s k i , Krakusi
polscy [ w : ]
Księga jazdy polskiej, Warszawa 1938, s. 283.
S. Zawierucha, op. cit., s. 45.
J . B y s t r o ń pisze na ten t e m a t w p r a c y : Kultura ludowa,
Warszawa 1947, s. 388: „ F a k t , że K o ś c i u s z k o p o d k r e ś l a j ą c
znaczenie elementu w ł o ś c i a ń s k i e g o , demonstracyjnie w k ł a d a
b i a ł ą k r a k o w s k ą s u k m a n ę , jest niejako podniesieniem tego
u b i o r u do g o d n o ś c i s y m b o l u narodowego i demokratycznego.
Nie dziw w i ę c , że n a ś l a d u j ą c t a k dostojny p r z y k ł a d , z a c z ę t o
k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y u w a ż a ć za l u d o w y par excellence i nosić
go, oczywiście j u ż t y l k o j a k o u b i ó r reprezentacyjny nawet i t a m ,
gdzie n i g d y w p ł y w y krakowskie nie s i ę g a ł y . "
S. P ł o s k i , Historia piechoty polskiej w okresie powstań
narodowych 1794—1863 [ w : ] Księga chwały piechoty, Warszawa
1937—1939, s. 40.
J.S. B y s t r o ń , op. cit., s. 389: „ W drugiej polowie X I X
w i e k u w c h o d z ą w m o d ę w dawnej Galicji „ B a n d e r i e k r a k o w
s k i e " ; b y ć m o ż e , że o d d z i a ł y w a ł y t u tradycje lekkokonnych
p u ł k ó w „ K r a k u s ó w " w a r m i i K s i ę s t w a Warszawskiego i K r ó l e s
t w a Kongresowego. J e ź d ź c y w k r a k o w s k i c h strojach towa
r z y s z ą u r o c z y s t y m pochodom najczęściej z okazji witania biskupa
przez p a r a f i ę , czasem t a k ż e p r z y oficjalnych przyjęciach dy
g n i t a r z y , j a k c h o ć b y z okazji w i z y t c z ł o n k ó w d o m u p a n u j ą c e g o
w K r a k o w i e , na k t ó r e t o u r o c z y s t o ś c i z a r z ą d miejski o r g a n i z o w a ł
t a k ż e te w ł a ś n i e banderie, m a j ą c e d a ć barwny wyraz uczuciom
lojalności m i e s z k a ń c ó w okolic K r a k o w a . Z K r a k o w a p r z e n i o s ł y
się te banderie do i n n y c h miast i miasteczek; nawet t a m , gdzie
n i g d y przedtem krakowskiego stroju nie widziano, przebierano
walecznych j e ź d ź c ó w w uroczystej banderii w krakowskie suk
m a n y i w k ł a d a n o i m czerwone r o g a t y w k i . "
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
F . B u j a k , Maszkienice, wieś powiatu brzeskiego, K r a k ó w
1914, s. 132: „ D r u ż b o w i e na wystawniejszych weselach u b i e r a j ą
się czasom po k r a k o w s k u , czego przedtem b y ł y zaledwie po
czątki".
Badania terenowo M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e .
K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 7 3 : „ C o do Podhalanek, to ich
dzisiejsza odzież stoi p o d znakiem m o d y krakowskiej, szerzonej
t a m — horresce referens! — przoz f a b r y c z n ą t a n d e t ę ! ! "
M . i J . K a m o c c y , Strój świętokrzyski,
„ A t l a s Polskich
S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 21.
T a m ż e , s. 7, 39—40; R . Reinfuss, Z badań nad sztuką
łudową w Radomskiem. „ P o l . Szt. l u d . " n r 1, 1955, s. 39; Z wy
stany pokonkursowej w Łukowie, „ P o l . Szt. l u d . " nr 1, 1952, s. 55.
2 0
2 1
2 2
2 3
Fot.: J. Świderski - i l . 8
�Zdzisław
Szewczyk
PRZEMIANY
W OKRĘGU
STROJU
W O L N E G O
L U D O W E G O
MIASTA
K R A K O W A *
1
Zagadnienie w p ł y w u barier gospodarczych czy granic p o l i
Według postanowień traktatu wiedeńskiego, K r a k ó w
miał
tycznych na k s z t a ł t o w a n i e się s t r o j u ludowego w X I X w . jest
b y ć M i a s t e m W o l n y m , N i e p o d l e g ł y m i ściśle N e u t r a l n y m
wraz
widoczne m . i n . na p r z y k ł a d z i e Wolnego Miasta K r a k o w a z O k r ę -
z O k r ę g i e m . S a m o d z i e l n o ś ć p o l i t y c z n a b y ł a j e d n a k mocno ogra
I giem, istniejącego w latach 1815 do 1846. Ton m a l e ń k i organizm
niczona przez d w o r y o p i e k u ń c z e . M i m o tego b y ł to j e d y n y skra
państwowy z a w d z i ę c z a ł samodzielny b y t p o l i t y c z n y
wi W i e d e ń s k i e m u , na k t ó r y m postanowiono
Kongreso
przyznać
dawnej
wek P o l s k i c i e s z ą c y się w o l n o ś c i ą , gdzie m o ż n a b y ł o k o r z y s t a ć
z p r a w n a r o d o w y c h . S t ą d n i e p o ś l e d n i a rola m i a s t a j a k o ogniska
stolicy Polski status wolnego miasta z n i e w i e l k i m o k r ę g i e m gos
narodowej k u l t u r y polskiej.
podarczym.
s t o l i c ą Polski, a p o d k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y podniesiony z o s t a ł
1
Okręg ten o b o j m o w a ł 244 m i e j s c o w o ś c i , g ł ó w n i e po stronie
zachodniej miasta i nieliozno po
stronie wschodniej. C i ą g n ą ł się
pasem, szerokim na o k o ł o 20 k m , w z d ł u ż lewego brzegu W i s ł y , od
Przemszy po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i , na przestrzeni mnioj
więcej
K r a k ó w s t a ł się niejako
duchową
do rangi s t r o j u narodowego. K o ś c i u s z k o w s k a czerwona ł o g a t y w k a i b i a ł a s u k m a n a s t a ł y się s y m b o l e m w a l k i o narodowe w y z
wolenie.
B i a ł a sukmana, o k t ó r e j m o w a , jest najbardziej r z u c a j ą c y m
się w oczy p r z y k ł a d e m w p ł y w u na s t r ó j l u d o w y p r z e m i a n , j a k i e
05 k m .
P r z y p a d k o w y , bo raczej narzucony w z g l ę d a m i m i l i t a r n y m i ,
obszar ten ani geograficznie, ani gospodarczo nie b y ł
z a c h o d z i ł y w o b r ę b i e malej
Rzeczypospolitej K r a k o w s k i e j .
Ty
jednolity.
p o w y m p a r a d n y m o k r y c i e m K r a k o w i a k ó w zachodnich jest suk
Po stronie zachodniej p r z e w a ż a ł y liche gleby piaszczyste, k t ó r y c h
m a n a b i a ł a . .Tej obszar w y s t ę p o w a n i a jest bardzo r o z l e g ł y i sięga
ubóstwo w y r ó w n y w a ł y w p e w n y m s t o p n i u bogactwa mineralno,
mnioj więcej od J ę d r z e j o w a na p ó ł n o c y po d o l i n ę R a b y na p o ł u d
po stronie natomiast wschodnioj w y s t ę p o w a ł y urodzajno gleby
n i u oraz, i d ą c z zachodu na w s c h ó d , od Przemszy po okolice Boch
lessowe. W części zachodniej r o z w i j a ł się g ł ó w n i e p r z e m y s ł oraz
n i i po części Proszowic. S p o ś r ó d k i l k u t y p ó w w y s t r o j u s u k m a n ,
rzemiosło i h a n d e l , we wschodniej d o m i n o w a ł o t r a d y c y j n e r o l
w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie, n a j w i ę k s z y z a s i ę g w y k a z u j e zdo
nictwo. W s a m y m K r a k o w i e korzystne w a r u n k i r o z w o j u
miało
bienie sznurem, znane j u ż z X V I I I w., a stosowano r ó w n i e ż w ubio
również r z e m i o s ł o a g ł ó w n i e handel. R z e m i o s ł o b y ł o z r e s z t ą j e d y
rach warstw w y ż s z y c h ( i l . 1, 2). W s p ó l n ą c e c h ą tego t y p u zdobnic
2
ną formą rozszerzenia p r o d u k c j i , g d y ż p r z e m y s ł s k r ę p o w a n y po
t w a dla t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h na p ó ł n o c o d K r a k o w a oraz na po
stanowieniami n a r z u c o n y m i przez p a ń s t w a o p i e k u ń c z e nie m i a ł
łudnie i południowy wschód są m o t y w y pętłowe, wite w
żadnych m o ż l i w o ś c i rozwoju.
niewielkich k r z y ż y k ó w . R ó ż n i c e z a ś p o l e g a ł y m . i n . na t y m , że
Nowy
twór państwowy
uznany
został bowiem za s t r e f ę w o l n o c ł o w ą , do k t ó r e j m o ż n a b y ł o spro
krzyżyki sukman, nazwijmy
wadzać wszystkie t o w a r y z zagranicy bez
b y ł y w i t e w p e ł n e , kolisto p ę t l o ( i l . 3, 4), n a t o m i a s t o d m i a n a po
jakiegokolwiek
cla.
umownie — t y p u
formie
jędrzejowskiego,
Stal się więc K r a k ó w g ł ó w n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla malej
ł u d n i o w a , to znaczy s u k m a n y t y p u
Rzeczypospolitej, j a k r ó w n i e ż p u n k t e m t r a n z y t o w y m z w ł a s z c z a
ś c i ś n i ę t e , j a k g d y b y zgniecione na p ł a s k o ( i l . 5). Granica m i ę d z y
w handlu m i ę d z y P r u s a m i a
dobczyckiego, m a j ą
pętle
obu t y p a m i s u k m a n p o k r y w a się w zasadzie z k o r d o n e m austria
Rosją.
W a ż n y m wydarzeniem dla rolniczego w s w y m charakterze
3
Okręgu b y ł o p o w o ł a n i e K o m i s j i W ł o ś c i a ń s k i e j .
Przeprowadziła
ona z a m i a n ę p a ń s z c z y z n y na czynsze, k t ó r e b y ł y zdecydowanie
korzystniejsze dla materialnej s y t u a c j i c h ł o p a . Reforma
cko-rosyjskim, j a k i p r z e c i n a ł z i e m i ę k r a k o w s k ą na dwie części.
N a l e ż y w i ę c p r z y p u ś c i ć , że p o w y ż s z o r ó ż n i c e m o g ł y p o w s t a ć po
ostatecznym ustaleniu się zaborczych p o d z i a ł ó w Polski.
objęła
T y p trzeci, o k t ó r y m b y ł a m o w a na p o c z ą t k u , posiada zdo
głównie dobra narodowe i duchowne, t y l k o w części p r y w a t n e ,
bienie s z n u r k i e m w formie prostej l i n i i c i ą g ł e j , wzbogaconej do
ogółem około 5 0 %
d a t k o w o j e d w a b n y m i chwastami ( i l . fi). Z a s i ę g tej s u k m a n y , zna-
majątków.
79
�nej j a k o t y p chrzanowski, g d y ż w Chrzanowie b y ł a głównie Ą
k o n y w a n a , miości się przede w s z y s t k i m w o b r ę b i e granic Okra
Wolnego Miasta K r a k o w a i t u też c z ę s t o t l i w o ś ć
występował
tej s u k m a n y w ogóle jest n a j w i ę k s z a w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł
m i , s ą s i e d n i m i t e r e n a m i ziemi krakowskiej.
Ś w i a d c z y ć to m l
z jednej s t r o n y o w z g l ę d n i e szybkiej poprawie w a r u n k ó w ł.yt
w y c h c h ł o p a krakowskiego, z drugiej — o s t o p n i o w y m zanij
feudalnej s t r u k t u r y wsi w n o w y c h w a r u n k a c h , w w y n i k u kra
go sukmana p r z e s t a ł a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y m okryciem war.stu
kmiecej, a s t a ł a się na wsi powszechnym i n i e z b ę d n y m okrycia
wyjściowym.
D r u g i z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e m e n t ó w narodowego strc
polskiego — to czerwona r o g a t y w k a . N a k r y c i e to noszone w obi
bie dawnego Wolnego Miasta K r a k o w a i O k r ę g u r ó ż n i się nie
f o r m ą i sposobem w y s t r o j u od r o g a t y w e k w y s t ę p u j ą c y c h na tei
nach s ą s i e d n i c h , j a k n p . w Miechowskiem, Proszowickiem czy dakł
aż po P o w i ś l e D ą b r o w s k i e . R o g a t y w k i
tamtejszo b y ł y
niski
z bardzo w ą s k i m , b a r a n k o w y m o t o k i e m i d u ż y m i rogami,
o p a d a j ą c y m i w dół. R o g a t y w k i
„ k r a k o w s k i e " s ą nieco wyższ
denka m a j ą mniejszo i n a r o ż n i k i mniej zaznaczone, n a t o m i a
b a r a n k o w y o t o k jest d o s y ć szeroki. N i e jest wykluczone, że pie
I I . 1. S t r ó j k r a k o w s k i oficera ze ś w i t y K o ś c i u s z k i . F r a g m e n t
m i e d z i o r y t u Thomasa Gaugaina w g A l e k s a n d r a O r ł o w s k i e g o Pa
wel I uwalnia Kościuszkę
z niewoli. M u z . Narodowo, Warszawa.
Grafika Polska, i n w . 3206. I I . 2. R e p r o d u k c j a s u k m a n y „ P o l n i s
cher R o c k m i t faltigen Schoss, schwarzes T u c h m i t orange
V e r s c h n ü r u n g " [ w : ] H a n s M ü t z e l , Kostümkunde
für
Sammler,
B e r l i n 1919, s. 114. (Rys. A u t o r ) . I I . 3. S u k m a n a t y p u j ę d r z e j o
wskiego, M i r o s z ó w , g m . R a c ł a w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . Szyta w
K r a k o w i e ok. 1910 r. U . 4. F r a g m e n t s u k m a n y t y p u j ę d r z e j o w s
kiego. U . 5. S u k m a n a t y p u dobczyckiego, F a ł k o w i c e , g m .
G d ó w , w o j . k r a k o w s k i e . P o d s u k m a n ą czarny k a f t a n . I I . 6.
S u k m a n a t y p u chrzanowskiego, R u d a w a , g m . Krzeszowice,
woj. krakowskie.
w o t n a forma, k t ó r ą z n a m y z ilustracji J a n a Kantego Wojnarom
skiego, u l e g ł a m o d y f i k a c j i pod w p ł y w o m p o d o b n y c h n a k r y ć gł<
wy
„krakowskich"
formacji
wojskowych.
Wpływ
wojskowej
m u n d u r u jest bardzo widoczny w sposobie przystrajania rogi
t y w k i w i e c h ą p a w i c h piór. N a k r y c i a starszego, powszechniejszeg
t y p u m i a ł y pawio p i ó r a u ł o ż o n o w formio d u ż e g o wachlarza, czyi
z b l i ż a ł y się do d a w n y e ł i , szlacheckich n a k r y ć g ł o w y . R o g a t y w l
„ k r a k o w s k i e " m a j ą n a t o m i a s t wiechy w ą s k i e a wysokie, na pc
d o b i e ń s t w o s t e r c z ą c y c h k i t , znanych z w o j s k o w y c ł i n a k r y ć g ł o w
k o ń c a X V I I I czy 1. p o ł . X I X w i e k u .
�Z okresem istnienia Wolnego Miasta, K r a k o w a w i ą ż e się p r a w
wsi M o g i ł a : , , D o b r y b y t j a w i się szybko m i ę d z y n i m i ,
szkoda
dopodobnie upowszechnienie się w s t r o j u l u d o w y m granatowego
t y l k o że t o n l u d d a w n y . . . z b y w a ć zaczyna d a w n ą k r a k o w s k ą pos
kaftana bez r ę k a w ó w , k t ó r y dziś u w a ż a n y jest za element t r a d y
t a ć , zmieniając swój ubiór. B y ł ż e b y
cyjny i stanowi n i e o d z o w n ą część reprezentacyjnego u b i o r u k r a
teraz p e r k a l ó w , m u ś l i n ó w , w e ł n i a n y c h do o k r y c i a chustek, t a k
kowskiego. O p i e r a j ą c się na pracach malarzy i r y s o w n i k ó w , j a k
k r o j e m j a k i b a r w ą rozmaite stroje k o b i e t . M o ż n a rzec, że o d l a t
Michał Stachowicz, Aleksander O r ł o w s k i , J a n K a n t y W o j n a r o w
k i l k u m a j ą swoje m o d y , tymczasem s t a r o ś w i e c k ą s p ó d n i c ę i boga
t o skutek d o s t a t k u ?
Pełno
ski, Jan Piotr N o r b l i n i i n n y c h i m w s p ó ł c z e s n y c h , n a l e ż y p r z y p u ś
t y czepiec c h y b a j u ż w i e k i e m z g i ę t a nosi staruszka. U m ę ż c z y z n
cić, że kosynierzy k o ś c i u s z k o w s c y k a f t a n ó w nie nosili. D o wsi
pas z k ó ł k a m i i czerwona czapka p r a w i e nie widoczne za t o suk-
podkrakowskich p r z e s z ł y ono prawdopodobnie dopiero w 1. p o ł .
kienne granatowe k a f t a n y czerwono podszyto, granatowe p ł a s z
X I X w. z u b i o r ó w m i e s z c z a ń s k i c h czy podmiejskich, wzorowa
cze... kapelusze wysokie z s z o r o k ą a k s a m i t n ą o p a s k ą , pasy nad
nych na modzie francuskiej, k t ó r a z u p ł y w e m lat p r z e m i j a ł a wraz
zwyczaj szerokie, z a s t ę p u j ą d a w n ą , czysto n a r o d o w ą o d z i e ż " .
4
z przechodzącą do h i s t o r i i e p o k ą n a p o l e o ń s k ą . Procesowi przeni
R z e c z ą u d e r z a j ą c ą jest brak szerszego zastosowania w s t r o j u
kania e l e m e n t ó w u b i o r u m i e s z c z a ń s k i e g o do w s i , co jest zjawis
krakowskim materiałów samodziałowych, a zwłaszcza całkowity
kiem historycznie z n a n y m , s p r z y j a ł o z jednej strony podnoszenio
b r a k b a r w n y c h p a s i a k ó w w e ł n i a n y c h . W przeszłości
się standardu ż y c i o w e g o c h ł o p a krakowskiego, o c z y m b y ł a mowa
wie w y s t ę p o w a ł y one, j a k z r e s z t ą w całej Polsce. M u s i a ł y j e d n a k
wyżej, z drugiej — r o z l u ź n i e n i e barier stanowych, w m y ś l
z a i s t n i e ć j a k i e ś c z y n n i k i , k t ó r e w y r u g o w a ł y pasiak w e ł n i a n y t a k ,
jących wówczas zasad l i b e r a l i z m u , co p r o w a d z i ł o do
panu
niewątpli
zacierania
że p o z o s t a ł on t y l k o na peryferii ziomi k r a k o w s k i e j ; z jednej st ro-
się nii równości s p o ł e c z n y c h m i ę d z y p r z e d m i e ś c i a m i a wsią. W ko
n y w etnicznie odmiennej grupie w rejonie W i l a m o w i c i H a ł c n o -
lorystyce i dekoracji kaftana krakowskiego u w i d a c z n i a j ą się toż
wa ( w o j . B i e l s k o - B i a ł a ) , z drugiej — w grupie w p r a w d z i e p o l
wpływy mundurowe wojska polskiego z 1. p o ł . X I X w .
skiej, j a k ą s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Spiszu, ale oddzielonej g r a n i c ą
Równie widoczne z m i a n y z a c h o d z i ł y w s t r o j u k o b i e c y m . N i e
były ono tak jednolite j a k w p r z y p a d k u u b i o r u m ę s k i e g o . Szcze
gólnie w y r a ź n i e z a z n a c z y ł y się one w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części
Okręgu (mniej więcej od Bronowie po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i ) , zwa
nej potocznie w X I X w . „ Z a k r a k o w i o m " . Urodzajne ziemie i za
możne gospodarki s p r z y j a ł y t u rozwojowi bogatego s t r o j u rep
rezentacyjnego,
k t ó r y zmodernizowany p o d w p ł y w e m
mieszczańskich
i w y z b y t y całkowicie
materiałów
ubiorów
samodziało
wych, p r z e t r w a ł do p o c z ą t k ó w X X w . ( i l . 7).
p a ń s t w o w ą . N a z w i e „ k a n a f a s " , o z n a c z a j ą c e j b a r w n y pasiak spisski, przypisuje J ó z e f Grabowski pochodzenie czesłuo, n a t o m i a s t
n i e k t ó r z y etnografowie
węgierscy
(Balasa, V a r g h a ) s k ł o n n i
są
p r z y z n a ć pasiakowi spiskiemu pochodzenie polskie. T r z e c i ś l a d
w y s t ę p o w a n i a w e ł n i a n e g o pasiaka na ziemi k r a k o w s k i e j stano
w i ą d w a s p o ś r ó d trzech osiemnastowiecznych c z e p c ó w , nie p u b l i
kowane jeszcze w l i t e r a t u r z e , a s t a n o w i ą c e w ł a s n o ś ć M u z e u m
Etnograficznego w K r a k o w i e . P o c h o d z ą ono ze wsi W o l a R a d ł o w s k a w w o j . t a r n o w s k i m , a s ą podobno do wykopanego
na
grodzisku w Chrobrzu. O t o k p r z y d w ó c h czepcach s t a n o w i cienki
I l u s t r a c j ą do tego m o ż o b y ć w y j ą t e k z p a m i ę t n i k ó w w s p ó ł
s a m o d z i a ł w e ł n i a n y , t k a n y w drobno p r ą ż k i ( i l . 8, 9). K o l o r y s t y c z
cześnie żyjącego Kazimierza G i r t l e r a . Pisze on w odniesieniu do
nie z b l i ż o n y jest on do p a s i a k ó w w i l a m o w i c k i c h . N i e jest w y k l u -
81
�!
I I . 7. K o b i e t y w d a w n y c h strojach k r a k o w s k i c h , Radwanowice, g m . Krzeszo
wice, w o j . k r a k o w s k i e . I I . 8, 9. Czepce weselne z X V I I I w . , W o l a R a d ł o w s k a ,
g m . Zabawa, w o j . tarnowskie. M u z . E t n o g r . K r a k ó w , i n w . 186 i 9883.
czone, że i w materiale i k o n o g r a f i c z n y m z n a l a z ł y b y się w y r a ź n i e j -
k o w i e łokieć k o l o r o w y c h p o r k a l i k ó w po groszy p i ę t n a ś c i e . . . t i u l u
sze ś l a d y istnienia pasiaka w e ł n i a n e g o w K r a k o w s k i e m .
szerokiego łokieć k u p o w a n o . . . po groszy d w a n a ś c i e . . . " .
5
J e d n y m z c z y n n i k ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ę ł y na w y
Reasumując,
wyjątkowa
koniunktura
gospodarcza,
jaka
rugowanie t r a d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w z omawianego terenu, b y ł a
w 1. p o ł . X I X w. p o w s t a ł a na terenie Rzeczypospolitej K r a k o w
wspomniana już w y j ą t k o w o korzystna sytuacja handlowa, jaka
skiej, s p o w o d o w a ł a szybszy r o z w ó j s t r o j u ludowego, z m i e r z a j ą
panowała w Wolnym
Mieście K r a k o w i e .
Współcześnie
żyjący
cy w k i e r u n k u szerszego w y k o r z y s t a n i a d o s t ę p n y c h
materiałów
A m b r o ż y Grabowski przedstawia j ą w swoich p a m i ę t n i k a c h w na
fabrycznych, jak
s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ N i e z n a l i ś m y ż a d n y c h ceł i k o m ó r i k a ż d y
W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h teren ten s t a ł się o ś r o d k i e m , z k t ó r e g o
s p r o w a d z a ł sobie s k ą d c h c i a ł , wszelkiego r o d z a j u
towary
również wzorów ubiorów warstw
wyższych.
bez
nowe m o d y w l u d o w y m s t r o j u k r a k o w s k i m r o z c h o d z i ł y się z a r ó w
ż a d n e j o p ł a t y . . . W y r o b y wszelkie r ó ż n y c h k r a j ó w : t k a n i n y j o d -
no w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m , j a k i przez k o r d o n graniczny w kie
wabne, w e ł n i a n e , b a w e ł n i a n e , lniane i t p . p o c h o d z ą c e z
fabryk
r u n k u p ó ł n o c n y m . Jest to sytuacja podobna, j a k ą w sto lat póź
francuskich, angielskich, c a ł y c h Niemiec, m i a ł y do nas
wolny
niej n o t u j e m y n a p r z y k ł a d w s t r o j u p o d h a l a ń s k i m . W e wzbo
w s t ę p i bez ż a d n y c h o p ł a t . N a j p i ę k n i e j s z e t o w a r y paryskie, l o n
gacającym
d y ń s k i e i wszelkie inne z n a j d o w a ł y się w sklepach do n a b y c i a . . . "
o k r ę g u z a k o p i a ń s k i m r o z w i n ą ł się d o ś ć szybko s t r ó j l u d o w y i jego
się p o d
wpływem
ruchu
turystyczno-lotniskowego
I s t n i a ł a nie t y l k o wielka p o d a ż , ale i n i e s ł y c h a n a t a n i o ś ć : „ ( . . . ( m a
zdobienie, a n a s t ę p n i e , j a k o gotowe w z o r y m o d y , objął on s p o r ą
m y przeto w i e l k i n a p ł y w z f a b r y k niemieckich, francuskich i t p . ,
część N o w o t a r s z c z y z n y i sięgnął nawet na teren Z a g ó r z a n . Ana
a nade wszystko w y r o b ó w b a w e ł n i a n y c h do u b i o r ó w kobiecych
l o g i c z n ą rolę — c e n t r u m w y t w a r z a j ą c e g o nowe m o d y — pełniło
t a k dalece, że t o przechodzi pojęcie j a k m o ż n a s p r z e d a w a ć w K r a
kiedyś również Księstwo Łowickie.
PRZYPISY
* O p r a c o w a n y t e k s t w y s t ą p i e n i a na O g ó l n o p o l s k i m Semi
n a r i u m P o ś w i ę c o n y m Zagadnieniu S t r o j u L u d o w e g o , K r a k ó w ,
9—10. X I . 1974 r.
H . Meciszewski, Sześć lat politycznego bytu Rzeczypospolitej
Krakowskiej, B e r l i n 1846, s. 3 1 .
Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, K r a k ó w 1969,
s. 156—158.
Sz. W a c h h o l z , Rzeczpospolita Krakowska, Warszawa 1957,
s. 63.
* K . G i r t l e r , Opowiadania. Pamiętniki
z lat
1803—1831,
K r a k ó w 1971, t . 2, s. 174.
1
2
3
5
St. Estreicher, Wspomnienia
Ambrożego
Grabowskiego
K r a k ó w 1909, t . 1, s. 129. Podobnie pisze w odniesieniu do roku
1827 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a w Opisy
różnych
okolic Królestwa Polskiego: „ W s z y s t k o t u p r z y n a j m n i e y o połowę
taniey iak w Warszawie, t o w a r y , ż y w n o ś ć , r z e m i e ś l n i c y , po
mieszkanie; d o r o ż k i n a w e t za p ó ł z ł o t k a ... P r z y c z y n a tey ta
n i o ś c i i a k m ó w i ą iest w tern, że dostatek wszystkiego wielki,
a l u d n o ś ć m a ł a ; p r z y t e m miasto wolne, ela n i k t nie o p ł a c a . . . " —
Wybór
pism Klementyny
z Tańskich-Hoffmanowej,
Wrocław
1833, t . 5, s. 161.
Fot.: Autor — i l . 5; S. Deptuszewski — i i . 1; .T. Kubiena — i l . 8, 9; M. Maśllński — i l . 4; M . Przeżdziecka — i l . 6, 7; St. Stępniowski — ¡1. 3
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd2c3153d4ce412ed58d4baeaee90cbe.pdf
90eaa9b5d3236d26af4b6f4af53de799
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3545
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3322
Title
A name given to the resource
"... by się pług nie złamał...". Uwagi o demonologii żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.13-18
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Gebert, Konstanty
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Konstanty Gebert
BY SIĘ PŁUG NIE ZŁAMAŁ."
UWAGI 0 DEMONOLOGII ŻYDOWSKIEJ
Judaizm jest monoteizmem konsekwentnym, w którym wszyst
ko, w tym także i zło, pochodzi od samego Boga („Czyż zdarza się
w mieście nieszczęście, by Y H W H tego nie sprawił?" — Amos 3:6)'.
Nie oznacza to jednak, by Pan był uważany za bezpośredniego
sprawcę wszystkiego, co się dzieje w świecie: liczne jego twory także
wszak są obdarzone zdolnością do działania i realizowania celów.
Należą do nich również rozmaite rodzaje demonów, których Pan
używa dla swoich celów („Saula natomiast opuścił duch Y H W H ,
a opętał zły duch zesłany przez Y H W H " — I Sam. 16:14). I choć
ostateczna zależność od woli Boskiej wszystkich złych duchów
z Szatanem na czele (por. Księga Hioba) jest oczywista, to oczywistą
jest także ich znaczna autonomia i zajadłość w czynieniu zła.
Wiedza o demonach, ich obyczajach oraz sposobach radzenia
sobie z nimi towarzyszyć tedy będzie Żydom przez całą ich historię,
wzbogacana nieustannie przez zapożyczenia z demonologii ludów
ościennych. Mimo podejmowanych, zwłaszcza przez kabalistów,
usiłowań, nigdy wiedza ta nie została uformowana w spójny system
— stąd trudności z jej odtworzeniem. Zarazem jednak niezmienność
podstawowych źródeł (Biblia i Talmud, później także księgi kabalis
tyczne), z których wywodzono wiedzę potoczną i praktyczną na
temat demonów, umożliwia dokonanie prezentacji podstaw żydows
kiej demonologii w oparciu głównie o teksty pisane. Założenie takie
przyjęto w tej pracy.
Demonologia biblijna
Rozproszone po poszczególnych księgach Starego Testamentu
i niezbyt liczne wzmianki na temat demonów nie składają się na
pełny obraz zjawiska, zawierają wszelako pewne podstawowe
informacje, które powtarzać się będą w późniejszych źródłach. Tak
więc demony żyją na pustyni i w ruinach (Lev. 16:10; Iza. 13:21),
sprowadzają na ludzi chorobę (Ps. 91:5—6), dręczą (I Sam. 16:15)
i zwodzą ich (I Reg. 22:22). Nie uważa się jednak by miały cokolwiek
wspólnego z. duchami zmarłych, ani też by świat demonów podlegał
jakimś własnym prawom czy posiadał swoją strukturę. Brak też
-co zrozumiałe w świetle bardzo surowego i powtarzanego zakazu
oddawania się czarom (Ex. 22:17; Deut. 18:10- 12)
wzmianek
o sposobach zabezpieczania się przed demonami. Gcrshom Scholem uważa jednak, że niektóre zabiegi rytualne opisane w Piśmie
(dzwonki na szatach arcykapłana, dęcie w rogi, palenie kadzidła itp.)
mogły mieć taki charakter.
Wymieniane w Biblii demony podzielić można z grubsza na dwie
grupy. Do pierwszej należą obce bogi {szedim — por. Deut. 32:17)
oraz satyry (se'irim — por. Lev. 17:7): to ostatnie określenie
uważane jest także za pogardliwą nazwę tych pierwszych. Do drugiej
należą demony będące domyślną przyczyną określonych zjawisk.
Do tej kategorii należą już wspomniane złe duchy, które dręczyły
Saula i wprowadziły w błąd Achaba. a także zapewne wyliczone
przez Psalmistę plagi (zaraza — dewer — kroczy wraz z Reszefem,
bliskowschodnim bogiem dżumy
obok Y H W H w Hab. 3:5).
Również śmierć, jak się wydaje, bvwala personifikowana (np. Iza.
28:15).
Dwa demony biblijne znamy z imienia. Jednym jest Azazel (Lew.
16:8, nast.), dla którego przeznaczony był kozioł ofiarny. Jak podaje
Scholem , większość komentatorów uważała, iż imię to odnosi się
do miejsca, nie zaś do osoby, stąd też Azazel nie występuje w
późniejszych demonologiach. Drugim demonem znanym z imie
2
3
nia jest natomiast Lilit (Iza. 34:14), o której prorok mówi jedynie, że
jej obecność w ruinach jest czymś gorszym jeszcze od przebywania
w nich „zdziczałych psów, hien i kozłów" (pod tą ostatnią nazwą
Izajasz — być może — rozumie «'irim). Imię tej demonicy
wcześniejsi badacze wywodzili do hebr. layla (noc); obecnie uważa
się raczej, iż pochodzi ono z sumeryjskiego lii (powietrze) (Scholem ), lub lutu (rozwiązłość — Cohen za Thompson ). Wszystkie te
etymologie odsyłają do istotnych cech, jakich Lilit nabierze w de
monologiach późniejszych, w jakich odgrywać będzie jedną z głów
nych ról.
4
5
Demonologia talmudyczna"
W odróżnieniu do Biblii, Talmud zawiera wielkie bogactwo
wiedzy demonologicznej, tak teoretycznej, jak i praktycznej. I choć
wiedza ta nadal nie jest ujęta w żaden spójny system, to sama
obfitość wzmianek na temat złych duchów i sposobów postępowa
nia z nimi, jak również ranga autorów poruszających tę kwestię
dowodzi znaczenia, jakie do niej przywiązywano. Jest to jednak
prawdą prawie wyłącznie w stosunku do Talmudu Babilońskiego;
Talmud Jerozolimski bowiem zawiera bardzo niewiele materiału
demonologicznego. Różnica ta, świadcząca — jak się uważa — o
wpływie jaki naautorów Talmudu Babilońskiego wywarły wierzenia
mieszkańców Babilonii, powodowała wręcz nawet rozbieżności
w tłumaczeniu tekstów bibijnych. 1 tak, Telmud Babiloński podaje
(Git. 68 a), że niejasne terminy szidda i sziddot występujące
u Eklezjastesa (2:8), w Palestynie tłumaczono jako „wozy", w Babi
lonii zaś jako „demony i demonice" „Gdyby oku ludzkiemu dana
była zdolność dostrzegania ich — czytamy w TB (Ber. 6 a) — nikt nie
mógłby przeżyć, z powodu złych duchów. Liczniejsze są od nas,
mawiał pewien rabin, i otaczają nas jak bruzdy wokół pola. Każdy
z nas, mawiał inny, ma ich tysiąc po lewicy i krocie po prawicy."
Opinię tę skontrastować można z poglądem palestyńskiego rabbi
Johannana, który twierdził (Num. R. 12:30), że mazzikim (złe
duchy), które władały światem, zniknęły po wzniesieniu przybytku
na pustyni.
Z powyższym istotnym zastrzeżeniem można jednak powiedzieć,
że wiara w demony byta w Talmudzie powszechna — tak bardzo, że
odnajdujemyją nawet w ustawodawstwie. I tak, ktoś kto ze strachu
przed demonami zapala lampę w szabat (Szab. 2, 5) lub przymuszo
ny przez nie narusza w ten dzień zakaz podróżowania (Eruw. 4, 1),
nic będzie uważany za winnego. Istnieje również zakaz wzywania
demonów w szabat (Sanh. !0l). I choć sformułowania „Nikt nie
grzeszy, chyba że wstąpi weń zły duch" (Sot. 3 a) czy: „Trzy
przyczyny doprowadzają do wystąpienia przez człowieka przeciwko
woh jego Stwórcy oraz własnemu sumieniu: poganie, zły duch
i skrajna nędza" (Eruw. 41 b) rozumieć należy zapewne bardziej
literacko niż dosłownie, to i one wskazują na powszechność
przekonania o istnieniu demonów i ich sprawkach.
Różne panują w Talmudzie poglądy na temat pochodzenia
demonów. Według jednego z nich, który podejmie później księga
Zohar, złe duchy {mazzikim) stworzone zostały w wigilię szabatu
(Awot 5, 9). Bóg stworzył ich dusze, lecz ciał już nie zdążył, bo nastał
szabat (Gen. R. 7, 5). Powstały więc jako twory odcieleśnione, co
później okaże się brzemienne w konsekwencje. Inna interpretacja,
niesprzeczna z poprzednią, i także później podjęta przez kabalistów,
wywodzi demony z potomstwa jakie Adam oraz Ewa mieli z ducha
mi, odpowiednio żeńskimi i męskimi, w okresie stu trzydziestu lat
13
�ich rozłąki po wygnanu z Edenu (Gen. R. 20, 11). Pogląd ten opiera
się na interpretacji ustępu z Genesis (5:3): „Gdy Adam mia) sto
trzydzieści lat, spłodził syna, podobnego do niego jak jego obraz".
„Należy z tego wywnioskować - czytamy w Talmudzie (Eruw. 18 b)
— że do owego momentu nie płodzi on synów, którzy byliby doń
podobni", a więc „płodził duchy, demony i diabły nocne" (ibid.).
Inny jeszcze pogląd głosi, że Bóg uczynił duchami dusze tych
spośród budowniczych wieży Babel, którzy przed jej zburzeniem
mówili: „Wstąpmy na nią, by toczyć wojnę (z Bogiem)" (Sanh. 109
a). Interpretacja ta stanowi podstawę późniejszych wierzeń, łączą
cych świat demonów i świat zmarłych. Wreszcie, osobliwa koncepcja
tarnsformacyjna głosi, że „samiec hieny po siedmiu latach staje się
nietoperzem, nietoperz po siedmiu iatach wampirem, wampir po
siedmiu latach ostem, oset po siedmiu latach kolcem (lub być może,
wężem), kolec (lub wąż) po siedmiu latach staje się demonem" (B. k.
16 a), interpretacja ta, acz zdaje się być jakby prekursorem
kabalistycznej koncepcji gilgul (transmigracji dusz) nie wywarła
jednak, jak się wydaje, większego wpływu.
Swoistnym źródłem demonów była także, obecna już wcześniej
w Biblii, skłonność do personifikacji groźnych zjawisk naturalnych.
I tak. demon Ketew Meriri, „pokryty oczami, łuskami i kudłami,
z jednym okiem na sercu, śmierć przynoszący temu. kto go ujrzy"
(Lament. R. 1:3), to po prostu „złośliwa zaraza" z Deut. 32:24.
Demon ten, jak podają źródła midraszowe, był zwłaszcza aktywny
między 10 rano a 3 po południu, w okresie trzech tygodni miedzy 17
dniem miesięca Tammuz a 9 dniem miesiąca Aw. Trzynastowieczne
źródło podaje, że w Rzymie w tych godzinach i tygodniach nie
karano uczniów, bowiem ich wybryki przypisywano Ketew Meriri.
W godzinach południowych funkcję jego przejmował Ketew Jaszud
Zohoraim, skrzydlaty twórz kozimi rogami (Pes. 122 b), wywodzący
się z kolei z „moru, co niszczy w południe" (Ps. 91:6).
Traktat Chagiga (16 a) dostarcza nam dokładniejszej nieco
charakterystyki demonów. „Pod trzema względami — czytamy
przypominają anioły służące (Bogu), a pod trzema innymi
— istoty ludzkie. Jak te pierwsze, mają skrzydła, latają z jednego
końca świata na drugi i znają przyszłość. Jak ludzie jedzą i piją, są
płodne i umierają." Niektórzy powiadają (A. R. N . 37), że „mają one
zdolność zmieniania postaci i same widzą, będąc niewidzialnymi".
Owa niewidzialność demonów ogromnie, rzecz prosta, zwiększa
ich szkodliwość; człowiek nie jest jednak całkowicie wobec niej
bezbronny. „Ten, kto chce ujrzeć ślady ich kroków winien wziąć
przesiany popiół i rozsypać go wokół swego łóżka. Rano ujrzy coś
przypominającego odciski kogucich nóg" (Ber. 6 a). W tym samym
miejscu czytamy, że ujrzeć demony można za pomocą rurki żelaznej
zawierającej popiół pierworodnego czarnej kotki. W tradycji żydow
skiej żelazo w ogóle jest dobrym środkiem zabezpieczającym przed
demonami, zaś zwyczaj posypywania podłogi wokół łóżka prosz
kiem, by ujrzeć ślady demonich stóp, zachował się do niedawna.
Ulubionymi miejscami demonów pozostają w Talmudzie nadal
ruiny i pustynia, ale również miejsca nieczyste (latryny) oraz woda.
Talmud wymienia wśród sposobów zabezpieczenia się przed demo
nami w latrynie chodzenie tam z jagniątkiem, odstraszanie demo
nów grzechotaniem, a nawet zrobienie specjalnego okienka, przez
które można wsunąć rękę, by położyć dłoń na głowie znajdującego
się w latrynie (Ber. 62 a). Odrębne środki zapobiegawcze należało
przedsiębrać w związku z możliwą obecnością demonów w wodzie.
I tak, zabronione było wylewanie wody, która znajdowała się przez
noc w odkrytym pojemniku na drogę czy wokół domu, jak również
używanie jej do picia, mycia czy wyrabiania zaprawy (A. Z. 30 b).
Niebezpieczna zwłaszcza była noc środowa i sobotnia, wtedy
bowiem demonica Agrat, żona króla demonów Aszmedaja (Asmodeusza) grasuję z 18 krociami aniołów niszczycielskich. Ograniczenie
jej mocy do tylko tych dwóch nocy jest dziełem rabbi Haniny b.
Dosy, zaś rabbi Abbaje dodatkowo wygnał ją z terenów zamieszka
łych; mimo to czai się ona nadal w zaułkach (Pes. 112 a). Jednym ze
sposobów zabezpieczenia się przed nią było obudzenie kogoś
i oznajmienie mu, że pragnie się wypić wody: tym samym czynność ta
stawała się jakby zbiorowa, co płoszy demony. Można je było też
odstraszyć hałasując Dokrvwa lub wrzucając coś do wody Picie noca
wody ze stawu lub rzeki jest zresztą zawsze niebezpieczne, bo czyha
tam demon ślepoty Szabriri. Przeciw niemu skutecznajest abrakada¬
bra' Szabriri Briri, Rin, Iri Ri, sprawiająca, iż ginie on tak jak jego
imię (ibid.)
Demony czają się w cieniu, unikając słońca: dlatego niebezpiecz-
�1
II. 2, W kurorcie, Krynica, lata trzydzieste
ne są wszelkie miejsca zacienione, w tym niektóre rodzaje drzew,
którym przypisane są określone gatunki i liczby demonów. Niezbęd
na jest dokładna znajomość specyfiki poszczególnch drzew: pewien
uczony w piśmie, nie wiedząc, że w jarzębinie przebywa zawsze
sześćdziesiąt demonów, wypisał ściganemu przez nie człowiekowi
amulet chroniący przed jednym tylko demonem, i dopiero interwen
cja innego uczonego uratowała sytuację (Pes. 111 b).
Nie tylko pewne miejsca są niebezpieczne; istnieją lakże katego
rie osób szczególnie narażone na napaści ze strony złych duchów.
Należą tu inwalidzi, narzeczone i drużbowie weselni, a także,
zdaniem niektórych, położnice, żałobnicy i uczeni samotnie studiu
jący nocą (Ber. 54 b). Tych ostatnich demony kuszą, by popełniali
czyny nieskromne. Jest więc oczywiste, że potrzebne są tu odpowied
nie środki zaradcze.
Talmud, w ślad za Biblią, bardzo surowo traktuje oddawanie się
czarom i zabobonom. W traktacie Szabat (6) znajdujemy długie
wyliczenie czynności „zabobonnych"; zalicza się też do nich „licze
nie kamyków i wrzucanie ich do wody", choć to ostatnie wskazane
jest, jak widzieliśmy, jako środek odstraszający demony wody.
Sprzeczność jest tu jednak jedynie pozorna, jak zobaczymy dalej.
„Nie wolno też - czytamy
całować trumny umarłego, by go
zobaczyć, lub poniechać tej czynności, by go nie zobaczyć; nie wolno
siadać na gałęzi, gdy się chce marzyć, ani zaniechać tego, gdy się chce
nie marzyć." Słowem — decyduje nie czyn, lecz intencja, co
najdobitniej wyrażone jest w zakończeniu cytowanego passusu:
„Zabobonem jest również, gdy kto powie: Nie siadaj mi na pługu, bo
rai robota źle pójdzie, ale nie jest zabobonem, gdy ktoś zakaże siadać
na pługu, by się pług nie złamał".
Ale skoro wierzono, że demony istnieją rzeczywiście, a obrona
przed nimi jest koniecznością, to podpada ona tym samym nie pod
kategorię „zabobonów", ale tego co jest czynione „by się pług nie
złamał". Stąd w Talmudzie mnogość przepisów praktycznych,
mających chronić człowieka przed działalnością demonów. Oprócz
wspomnianych uprzednio amuletów i abrakadabry, autorzy Talmu
du proponują liczne zabiegi szczegółowe; znajdujemy także jednak
zaklęcie o treści ogólnej: „By wygnać demona, mów: 'Zdychaj, bądź
przeklęty, złamany i wygnany, synu błota, synu nieczystego, synu
gliny, podobny do Szamagaz, Mengaz i Istemaa' (lub: ...synu gliny,
* imię Morigo, Morifat i jego pieczęci; tekst niepewny)" (Szab.
67 a). W zaklęciu tym warto zwrócić uwagę na sformułowanie „syn
gliny": świadczy ono o postrzeganym podobieństwie między demo
nami a ludźmi, jako że praojciec Adam także był powstał z gliny.
Jak dowiadujemy się z Talmudu, demony szczególnie zwabia
sytuacja, w której jakąś czynność wykonuje się parzystą ilość razy.
W takich wypadkach należy wprowadzić je w błąd, sugerując, że
ilość tych razy jest w rzeczywistości o jeden większa. Jeżeli ktoś. na
pr/yklad. wypił parzystą ilość szklanek, to winien po wyjściu
chwycić lewy kciuk prawą ręką i prawy lewą (ten gest magiczny
pojawia się też w innych passusach) i oświadczyć: „Ty i ja jesteśmy
trzej". Jeśli w odpowiedzi usłyszy się (z ust czyhającego demona):
„Ty i ja jesteśmy czterej", należy kontynuować, podwyższając liczbę
o jeden, aż do skutku. „Pewien człowiek - czytamy na zakończenie
omawianego passusu (Pes. 1 10 a) — doszedł tak aż do liczby 101;
wówczas demon pęki."
Nic jednak - jeśli chodzi o skuteczność w chronieniu przed
demonami — nie jest w stanie zastąpić modlitwy. Godne polecenia
zwłaszcza są tu dwa teksty: najważniejsza modlitwa żydowska S: 'ma
hrael („Dlaczego nakazano zmawiać Sr'rai wieczorem w domu?
Aby odgonić zle duchy" — p. Ber. 2 d). Drugim tekstem, którego
zalety w zwalczaniu demonów dobrze byty znane, jest Psalm 91,
zwłaszcza ustęp 1 9, zwany „pieśnią (chroniącą przed wpływem)
złych duchów" (p. Ber. 2 d). Psalm ten zawiera, jak pamiętamy,
wyliczenie licznych plag, później spersonifikowanych, przed którymi
wszelako chroni Boża ręka. Uważano, że „ułożył go Mojżesz
wstępując na górę Synaj, bowiem bał się złych duchów" (Num. R.
12, 3). Przed demonami zabezpiecza także posłuszeństwo przykaza
niom: za każdą spełnioną miewę Bóg zsyła anioła strzegącego przed
złymi duchami (Tanhuma Miszpatim par. 19).
Ostateczną jednak ostoją jest oczywiście Bóg. twórca i pan
wszystkiego, w tym i demonów. W komentarzu do Deut. 28:10
(„Wtedy zobaczą wszystkie narody ziemi, że imię Y H W H zostało
wezwane nad wami, i będą się ciebie lękały") czytamy: „słowo
'wszystkie' zawiera w sobie nawet duchy, nawet demony" p. Ber.
9 a). Demony bowiem to po prostu jeszcze jeden naród ziemi,
podległy Bożym rozkazom i w końcu posłuszny Jego woli.
Król Salomon i A s z m e d a j '
Autorzy Talmudu wielokrotnie wspominają króla Salomona jako
wielkiego znawcę i pogromcę demonów (np. Ex.R. 30,16); utracił on
jednak później swą moc, gdy zgrzeszył (Pesikta 45 b). Opowieść
o tym, jak ujarzmił on księcia demonów Aszmedaja i zmusił go, by
służył, streszczona jest poniżej za Maase-Buch, zbiorem średniowie
cznych legend i przypowieści, wydanym po raz pierwszy w Bazylei
w 1602 r. Zawarte w niej opowieści czerpią swobodnie, jak w tym
wypadku, z materiału talmudycznego, lub też zapożyczają treści
z legend i folkloru, głównie nimiecko-francuskiego. Maase-Buch
cieszyła się ogromną popularnością w całym świecie aszkenzyjskim,
w tym również i w Polsce.
Do budowy świątyni król Salomon potrzebował robaczka Szamir
15
�tnącego skały. Jedynie król demonów Aszmedaj wiedział, gdzie
robak ten się znajduje. Doradca Salomona, Benajasz, podstępem
zastąpił winem wodę w zapieczętowanej sadzawce demona. Aszme
daj wrócił spragniony ze swej codziennej nauki Tory w niebiańskiej
jesziwie, napił się wina i zasnął. Wówczas Benajasz zarzucił mu na
szyję łańcuch z Imieniem Boga; Aszmedaj nie mógł go zerwać
i Benajasz poprowadził go do króla. Demon, czochrając się, powalał
drzewa: pewna wdowa ubłagała go, by nie ocierał się o jej chałupę.
Aszmedaj usłuchał, i wykręcił sobie stopę. Po drodze spotkali
błądzącego ślepca: Aszmedaj pomógł mu odnaleźć drogę, i wyjaśnił,
że czyni to, by zasłużyć sobie na nagrodę w niebie, gdyż człowiek ten
był wielkim świętym. Następnie przewidział rychłą śmierć spotkane
go młodożeńca, co go zasmuciło, oraz człowieka zamawiającego
buty na siedem lat, co go rozśmieszyło. Spotkanemu pijakowi
pomógł odnaleźć drogę, by ten grzesznik mógł dostać swą doczesną
nagrodę. Wydrwił wreszcie poszukiwacza skarbów, który czarami
usiłował je odnaleźć, a sam stał na skarbie, z którego król Salomon
zbuduje świątynię.
Gdy dotarli wreszcze do pałacu, Salomon nie mógł ich przyjąć,
gdyż był pijany. Wreszcie stanęli przed jego obliczem i Aszmedaj
wytknął mu jego próżność śmiertelnika, lecz ten nakazał mu
dostarczyć Szamira. Demon odparł, że Szamira ma Strażnik Ocea
nu, ale wyda go jedynie słonce, która jednak musi obiecać zwrot.
Benajasz, grożąc śmiercią piskląt, zmusił słonkę do przyniesienia
Szamira; spełniwszy to ptak zabił się, wiedząc, że nie będzie mógł
zwrócić robaka. Gdy świątynia została już zbudowana, król spytał
Aszmedaja, co też demony potrafią czynić lepiej niż ludzie. Ten
zażądał zdjęcia mu łańcucha oraz wręczenia królewskiego sygnetu,
by móc odpowiedzieć. Gdy tak się stało, Aszmedaj połknął króla
i wypluł go daleko; sam zaś zasiadł na tronie. Salomon zaś jako
żebrak wędrował po świecie, aż dotarł znów do Jerozolimy, powta
rzając: „Ja, Kaznodzieja, królem byłem w Jerozolimie" (Koch.
1:12). Zwróciło to uwagę członków Sanherdrynu, którzy spytali
królową, kiedy ostatnio widziała króla. Odrzekła, iż legł z nią
poprzedniej nocy, stopy miał zasłonięte, chciał z nią żyć gdy miała
przypadłość, a nawet żyć z własną matką. Mędrcy zrozumieli, co się
stało, zwrócili Salomonowi łańcuch i sygnet, zaś Aszmedaj pierzchł
na kraj świata. Odtąd jednak Salomon nieustannie bał się Aszmeda
ja i nocą „otaczało go sześćdziesięciu mężnych, spośród najmężniejszych Izraela" (Cant. 3:7).
Opowieść ta bardzo dobrze ilustruje charakterystyczne cechy
pewnej klasy demonów, zwanej przez kabalistów „demonami ży
dowskimi", to jest takimi, które z własnej woli posłuszne są Bożemu
prawu i czczą nakazy jego Tory, a których królem jest właśnie
Aszmedaj. Demoniczność jego przejawia się w posiadaniu mocy
niedostępnych śmiertelnikom (jasnowidzenie, siła fizyczna) oraz
w ulegnięciu instynktom seksualnym w ich szczególnie nieakcepto
wanej postaci. I choć ostatni ten element jest przyczyną jego upadku
i potępienia, to z tym jednym zastrzeżeniem porównianie między
Aszmedajem i Salomonem wypada zdecydowanie na korzyść tego
pierwszego. Podczas gdy król się upija, demon spędza czas na
studiowaniu Tory (i to w niebiańskiej jesziwie!), wino zaś pije jedynie
przez pomyłkę. Szlachetne postępowanie Aszmedaja wobec obcych
jaskrawo kontrastuje z niegodziwym wykorzystaniem słonki przez
królewskiego doradcę. Także i słynna mądrość Salomona ustępuje
przed wiedzą Aszmedaja (zdobycie Szamiru) i jego sprytem (zawład
nięcie tronem), jak również jego stosunkiem do zarozumiałości
śmiertelników. Wydaje się, że Aszmedaj jest tu czymś w rodzaju
potężniejszego alter ego Salomona. Wszelkie jego przewagi niweczy
jednak fakt ulegnięcia podstępnym namiętnościom seksualnym.
Zgodne jest to z tradycyjną etyką żydowską, która w rozwiązłości
upatruje największe zagrożenie dla duszy i przestrzega nieustannie
przed uleganiem „złej skłonności" (jecer ha-ra): uogólnionej pokusie
ulegania własnym słabościom, która z czasem także nabierze cech
demonicznych.
Dodatkowo interesującym jest fakt, że Aszmedaj wykręca sobie
stopę przy pierwszym kontakcie z ludźmi, i to czyniąc dobry
uczynek. Wykręcone i szponiaste stopy (które później demon
zakrywać będzie przed wzrokiem królowej, gdyż one — i tylko one
— mogłyby zdradzić jego prawdziwą naturę) są bowiem charaktery
16
stycznym znakiem rozpoznawczym demonów (por. też Zohar 3,
229 b). Wiąże się to zresztą z pewną odrazą, jaką wzbudzają stopy ,
jako część ciała najbardziej oddalona od najwyżej wartościowanej
głowy, a zarazem najbardziej stykająca się z brudem. Istnieje tu
także skojarzenie ze śmiercią: zmarłych podnosi się za palce u nóg,
a rozmawiając z nimi, także należy ich trzymać za te palce. Z tych
wszystkich powodów pobożny Żyd z reguły kładł się do łóżka
z okrytymi stopami, choć jego pobudki były zupełnie odmienne od
tych, które kierowały Aszmedajem.
8
Demonologia kabalistyczna
9
X
Dopiero w pracach kabalistów znajdujemy pierwsze systematyza
cje demonologiczne, acz niedoskonałe i często wzajemnie sprzeczne.
Wiązało się to, z jednej strony, z różnorodnością koncepcji teorety
cznych, z których korzystali kabaliści, a która po części wynikała
z rozproszenia i niespójności materiału talmudycznego służącego za
punkt wyjścia. Z drugiej strony, systemy kabalistyczne usiłowały
zintegrować i „zjudalizować" niezwykle liczne zapożyczenia z demo
nologii obcych, zwłaszcza arabskich, lecz również chrześcijańskich.
Przykładowo, wymienia się czasami Bilara (lub: Bilada czy Bilida), ,
jako trzeciego następcę króla demonów Aszmedaja. Otóż Schol- I
l e m podaje, że jest to błędne oddanie imienia Beliar (belijjaal,
1
dosł. nicpoń), będącego (wywodzącym się z tradycji żydowskiej) f
jednym z imion Szatana, występujących w literaturze wczesnoj
-chrześcijańskiej. Powróciło ono do demonologii żydowskiej zapew- 'j
ne za pośrednictwem źródeł arabskich. Wielką liczbę tych ostatnich 1
cytuje Menahem Cijon z Kolonii, w swej pracy Cefunej Cijjoni >
(Skarby Syjońskie; koniec czternastego wieku), łącząc je z klasyczny
mi wyjątkami z Zoharu. Praca Cijona wywarła wielki wpływ na •
kabalistykę praktyczną w Niemczech i w Polsce i była wielokrotnie
\
cytowana.
1 0
Klasyczni kabaliści kastylijscy X I i X I I w., których prace
ukształtowały wielu późniejszych autorów, wywodzą demony z o¬
statniego szczebla Bożych emanacji „lewej strony" (sitra ahra)
odpowiadających, lecz ze znakiem ujemnym, drzewu 10 sefirot
strony prawej. Oznacza to włączenie demonów w całościową
kabalistyczną wizję świata, a w kabalistyce praktycznej możliwość
oddziaływania na nie poprzez zabiegi magiczne związane z wyższy
mi, abstrakcyjnymi szczeblami potęg zła. Na poziomie opisowym
natomiast uważano zgodnie, że demony są dziedzictwem Samuela
i jego żony Lilit. O tej ostatniej źródła talmudyczne jeno napomykały
i dopiero demonologia kabalistyczna przyzna jej status nieomal
naczelny.
Księga Zohar, najważniejsze dzieło kabalistyki, powyższej konce
pcji pochodzenia demonów nie odrzuca; domniemany autor Księgi,
Mosze de Leon, był zresztą jednym z najważniejszych członków
kastylijskiego kręgu kabalistycznego. Zohar uważa przy tym demo
ny za narzędzie Bożej pedagogiki: „A jeśli sądzisz, że demony nie są
doskonaleniem świata, to mylisz się, Służą bowiem przecież dla
doskonalenia świata i karania winnych. 'Te' (t.j. złe) duchy łączą się
bowiem przeciw 'tamtym' (tj. dobrym), bo wszystko, co jest lewe,
łączy się z lewymi potęgami i tym sposobem dokonuje się odbudowa
;
i naprawa świata" (1, 47).
1
Na tym jednak nie koniec: Zohar powraca do podstawowej
|
talmudycznej koncepcji demonów jako tworów niedokończonych,
1
umiejscawiając ją wszelako w nowym kontekście i nasycając nowym 1
znaczeniem.
1
„Pójdź i patrz! W chwili, w której je (demony) stworzono, nastał
|
szabat, więc nie dokończono ich tworzenia i zostały duchami bez
]
ciał. I oto są one tworami, które nie umocniły się i nie zapuściły ' \
korzeni. Dlatego zaś, że nie zapuściły korzeni i są w sobie rozdarte
1
— nie mieszka w nich imię Boże. I boją się one imienia Bożego, a imię
J
Boże nie mieszka w istotach rozdartych.
I
Pójdź tutaj i patrz! Każdy człowiek, który się w sobie rozdarł, czyli
nie zostawia po sobie syna, gdy z tego świata odchodzi, nie łączy się
z imieniem Bożym. I nie wpuszczają go do przedsionka Bożego, gdyż
jest rozdarty i niedoskonały. I drzewo, które zostało z korzeniem
�z ziemi wyrwane, winno być po raz drugi zasadzone, gdyż imię Boże
święci się we wszystkich tworach i udoskonala je, a twory rozdarte
nie łączą się z nim wcale.
A teraz pójdź i patrz! Owe rozdarte istoty pochodzą od Najwy
ższego, a równocześnie pochodzą od tego, co najniższe i dlatego nie
mogą się dostosować ani do najwyższego, ani do najniższego...
A wszystkie pochodzą od lewej mocy twórczej i kryją się przed
oczami synów ludzkich i stają do walki z nimi."
Ów wątek rozdarcia staje się odtąd kluczowy dla demonologii.
Odcieleśnione dusze usiłują się „zakorzenić" — używając słów
Zoharu, a dokonać tego mogą jedynie wiążąc się z ludźmi: tylko
bowiem spółkując z nimi mogą demony mieć potomstwo. W ten
sposób Zohar integruje jeszcze jedną talmudyczną koncepcję demonogenezy, w której wywodzono je ze związków cielesnych złych
duchów z prarodzicami rodzaju ludzkiego. Potomstwo z takich
związków też jednakże potrzebuje ludzi, by kontynuować swój ród;
stąd nieustanne zakusy demonów na męską i niewieścią cześć.
Nie tylko na tym zresztą zasadza się groźba, jaką dla ludzi
stanowią płody ich związków z demonami. Otóż nieprawi — w obu
sensach tego słowa — synowie ze związków z demonicami przycho
dzić mogą na pogrzeby swych ojców, napastować swe „ziemskie"
rodzeństwo, a nawet żądać udziału w spadku. Aby zabezpieczyć się
przed tymi „niesfornymi synami" (banim szowaim), w niektórych
społecznościach żydowskich zabraniano synom odprowadzania
ciała ojca na cmentarz. Demony te, podobnie jak ich władcy, są
śmiertelne, ale niezwykle długowieczne.
Zohar uznaje także koncepcję przekształcania sią dusz grzeszni
ków w demony (zwane mazzikim, w odróżnieniu od pozostałych
demonów zwanych szedim). Wreszcie, istnieją także „dobre", „ży
dowskie" demony, których królem jest Aszmedaj. Kabalistyka
praktyczna ogromnie rozwinęła genealogię i taksonomię demonów,
wprowadzając m.in. podział na demony żydowskie, chrześcijańskie
i arabskie, czy też w zależności od przypisanych im napowietrznych
lub podziemnych światów, lub dni tygodnia czy pór roku. Źródła
chasydzkie podają, na przykład, że z demonem-księciem Polski
walczył słynny cadyk, Lewi Icchok z Berdyczowa, odstraszając go
wymawianymi po polsku słowami: „Ja ci pokażę!...", zaś inny
cadyk, Szmulke z Nikolsburga, opowiadał, że Zła Skłonność, czyli
personifikacja ludzkiej gotowości do ulegania pokusie, w podobny
sposób walczy z próbami i Polaków, i Żydów, którzy pragną wznieść
się na wyższy poziom duchowy. Ostatnią oryginalną pracą z zakresu
demonologii kabalistycznej było Sefer Kamaim (Księga Promieni)
Samsona z Ostropola, wydana w Żółkwi w 1709 r.
11
Lilit
Kabalistyczne wydobycie związku między demonami a seksual
nością spowodowało ponowne zwrócenie uwagi na demonicę Lilit,
wspomnianą w Biblii z imienia, lecz w Talmudzie mało obecną.
Wiemy o niej z tego źródła właściwie jedynie, że jest „długowłosa"
(Eruw. 100 b). „Zabrania się mężczyźnie, by samotnie spał w domu;
tego, kto to uczyni, porwie L i l i t " — czytamy również w traktacie
Szabat (151 b). Tymczasem w Alfabecie Ben Siry znajdujemy
zredagowaną ostatecznie w wieku I X lub X opowieść o Lilit,
stwofzonej z gliny jak Adam, by być jego żoną; miało to miejsce
jeszcze pod stworzeniem Ewy. Lilit tymczasem, powołując się na
wspólne pochodzenie, zażądała od Adama uznania ich wzajemnej
równości. Nastąpiła kłótnia, po której Lilit uciekła, wymówiwszy
Imię Boże. Bóg wysłał w pogoń za nic trzech aniołów o imionach
Sanoi, Sansanoi i Samnaglof, i ci, posługując się imieniem Bożym,
sprowadzili ją z powrotem; pozostała już jednak demonicą. Imiona
tych aniołów wymieniano na amuletach mających chronić przed
Lilit; zawieszano je zwłaszcza w sypialniach.
Ze związku z Adamem Lilit miała, jak się wydaje, przynajmniej
jednego syna: był nim nienazwany z imienia duch, występjący
w jednej z opowieści Maase-Buch.< W podzięce za wyzwolenie go
z zaklęcia, które przemieniło go było w żabę nauczył bohatera
opowieści języka zwierząt oraz wynagodził go bogactwem i wiedzą,
co pozwala domniemywać, że mimo fatalnego pochodzenia po
12
3
stronie matki, należał on do „żydowskich" demonów. Źródło to jest
wszelako niepewne, bo syn Lilit podał, iż został spłodzony podczas
stutrzydziestoletniej rozłąki swego ojca z Ewą, czyli już po wygnaniu
z raju — co sprzeczne jest ze źródłem wcześniejszym.
Jakkolwiek by nie było, to jedno dziecko nie zaspokoiło
demonicy. Pojawia się w marzeniach sennych mężczyzn, by ich
podniecić, a następnie skraść ich nasienie (być może to właśnie mieli
na względzie autorzy talmudycznego zakazu samotnego spania).
Sama jednak jest bezpłodna, co sprawia, że zwraca swą nienawiść
przeciwko prawowiernym małżonkom i ich potomstwu; stąd należa
ło szczególnie chronić przed nią położnice, które turbowała i nowo
rodki, które porywała. Zwłaszcza należało się wystrzegać jej podstę
pów: dziecko, które śmieje się przez sen, należy obudzić klapsem, jest
bowiem możliwe, że Lilit uwodzi je zabawą.
Nieco zagadkowa jest sprawa jej bezpłodności. Technika pory
wania nasienia używana była przez demony standardowo i z powo
dzeniem; „plagi synów ludzkich", o których mowa w I I Sam. (7:14)
to właśnie, według Zoharu, w ten sposób powstałe demony;
dodatkowo wzmacniało to biblijny zakaz „upuszczania nasienia".
Być może nieskuteczność tej metody w wykonaniu arcydemonicy
wynika z faktu jej osobistej nieśmiertelności: Lilit żyć bowiem będzie
aż do Sądu Ostatecznego (Zohar 1:55 a). To zaś prawdopodobnie
wynika z osobliwości jej powstania — stworzona została z gliny tak
jak i Adam; jest ona więc na swój sposób „zakorzeniona". Przypo
mina nieco Golema, twora lepionego przez mędrców z gliny
i obdarzonego życiem, a w każdym razie ruchem i rozumem.
Mimo nieustannych klęsk, Lilit nie ustawała w swych uwodzicie
lskich poczynaniach, a siła jej uroku był zniewalająca. Według
jednego z późniejszych ź r ó d e ł istniało wszelako pewne zioło,
chroniące mężczyzn przed nią; jego nazwa, niestety, nie jest znana.
14
Zwyczaje i praktyki
15
Ogromna większość praktyk podejmowanych dla zabezpiecze
nia się przed wpływem złych duchów wynikała z wiedzy demonologi
cznej zawartej w omówionych źródłach i często polegała na prostym
reprodukowaniu technik tam opisanych. I tak, za skuteczny sposób
odstraszania złych duchów uchodziło eksponowanie żelaza w miejs
cach zagrożonych, zwłaszcza w pokoju dziecinnym, gdzie umiesz
czano czasami noże czy miecze (za szczególnie skuteczny uchodził
nóż służący do obrzezania). By nie dopuścić, szczególnie w noc
przesilenia, do zbrukania pojemników z wodą kroplami demonicz
nej krwi (zwłaszcza menstruacyjnej krwi demonie), na pojemnikach
kładziono kawałki żelaza lub przedmioty wykonane z tego metalu.
Interpretowano to jednak w sposób już nie demonologiczny: otóż
w hebrajskim słowie „żelazo" {BaRCeL) zawarte są inicjały imion
czterech słynnych matek w Izraelu: Biły, Racheli, Cilpy i Lei, i to one
chronią, a nie samo żelazo.
Podobnej obróbce poddane zostały zwyczaje związane ze świat
łem, które skutecznie odstrasza demony, twory ciemności. I tak,
zwyczaj niesienia przez każdego z drużbów w procesji weselnej
świecy, wiązano z gematryczną interpretacją Bożego nakazu: „Bądź
cie płodni i rozmnażajcie się" (hebr. peru urewu). Wartość liczbowa
tego zwrotu wynosi mianowicie 500, czyli podwojoną wartość
liczbową słowa ner, oznaczającego po hebrajsku światło. Do
środków odstraszających zaliczano również hałas (w szofar dęto, na
przykład, „by oszukać szatana") oraz kolor biały.
Do powszechnie stosowanych zabiegów należało unikanie wy
mawiania na głos dat i teminów, żeby nie przyciągać uwagi złych
duchów. Jeśli już trzeba było je wymówić, czyniono to z zastrzeże
niami mającymi nadać im charakter nieobowiązujący. Podobny
charakter miały zabiegi związane z magią imion: imiona „groźne"
— niedźwiedź (Dow), lew (Arie) czy pszczoła (Debora) — chronić
miały ich nosicieli, zaś w razie potrzeby, na przykład w chorobie,
człowiek mógł imię zmienić, by złym mocom poplątać szyki.
Strategie te mają zresztą również swój talmudyczny rodowód.
Podobnie jak uprzednio w Babilonii, także i w Polsce Żydzi
przyjmowali od otaczającej ich ludności niektóre zwyczaje i poglądy
demonologiczne. Zborowski i Herzog, autorzy znakomitego stu
dium o żydowskim miasteczku — sztetlu—ważną rolę przypisują tu
17
�chłopskim niańkom zatrudnianym w żydowskich domach, które
wnosiły ze sobą swój własny świat wierzeń. Sytuację sztetlu autorzy
ci podsumowują następująco:
„Legendy talmudyczne przyswoiły sobie wiele ze wschodnio-euro¬
pejskiego folkloru, a liczne żydowskie praktyki rytualne mają swoje
źródła w chłopskich świątecznych obchodach. Istnieje jednak też
sztetlowa populacja demonów, duchów i czarownic, odgrywają ca
większą rolę w życiu prostych (po polsku w tekście) niż ,lepszych'
Żydów. Prostacy dużo częściej niż ,lepsi' szukają porady u wróżki,
Żydówki bądź nie. Bardziej boją się czarownic, których tożsamość dla
nikogo nie jest jasna, a które mogą zamieniać się w co chcą i wyrządzać
poważne szkody tym, którzy im się nie podobają. Częściej wzdrygają ze
strachu przed rusałkami (po polsku w tekście) — pół-kobietami,
pół-rybami, które żyją w bagnach; jeśli po zmroku złapią nieostrożnego
wędrowca, to „załaskoczą go na śmierć". Różnica ta jest jednak jedynie
różnicą stopnia, a wiele przesądów jest wspólnych dla wszystkich."
16
Spośród klasycznych żydowskich autorytetów religijnych, jedy
nie arcy-racjonalista Majmonides zwalczał wiarę w demony i złe]
duchy. Dla wszystkich innych, a zwłaszcza dla autorów Talmudu
i ksiąg Kabały, na których kształciły się pokolenia, demony były tak
samo elementem codzienności jak i inne twory Boże, i jak one
powołane zostały przez Stwórcę do spełnienia swej funkcji w świecie.
Wiedza religijna pozwalała na poznanie cech i zwyczajów demonów
i znalezienie skutecznych sposobów obrony przed nimi. Im bliżej je
poznawano, tym bardziej okazywało się, że różnica między nimi
a ludźmi jest często trudna do przeprowadzenia: niektórzy ludzie
posiadają cechy „demoniczne" (np. złe oko), demony zaś — ludzkie
(np. śmiertelność). Bardziej były jednym z „narodów ziemi" niż
mieszkańcami innego świata; walczono z nimi, lecz także współżyto.
W ten sposób, paradoksalnie, przywrócony został naturze, której
były częścią, pierwiastek duchowy, zrazu zanegowany przez radyka
lny monoteizm.
PRZYPISY
1
Cytaty biblijne za Biblią Tysiąclecia, z niewielkimi modyfikacjami.
G. Scholem, Demonology, (w:) Encyclopedia Judaica, t. 5,
Jerusalem 1974, Ketar.
Tamże.
Tamże.
A . Cohen, Le Talmud, Paris 1983, Payot.
Przygotowane w dużym stopniu w oparciu o Scholem, op. cit.
i Cohen, op. cit.
Streszczenie za tekstem w J. Neugroschel (red.), Great Works
of Jewish Fantasy , London 1974, Pan Books.
Por. M . Zborowski i E. Herzog, Life is with People. The
Culture of the Shtetl, New York 1962, Schocken Books.
2
3
4
5
6
7
8
9
W dużym stopniu opieram się tu na: Scholem, op. cit.
Tamże.
Por. M . Buber, Tales of the Hassidim, New York 1978,
Schocken Books.
Por. G. Scholem, La Kabbale et sa symboliąue, Paris 1980,
Payot.
„Hanina i żaba", (w:) Neugroschel, op. cit.
Por. Buber, op. cit.
Przy opracowaniu korzystałem z D . Noy, Folklore (w:)
Encyclopedia Judaica, t. 5, Jerusalem 1974, Ketar oraz Zborowski
i Herzog, op. cit.
Zborowski i Herzog, op. cit., s. 150—151
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
II. 3. Chełm. Ulica zamieszkała przez Żydów
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b251fb85f0e8a4473f4cbb5859033c14.pdf
287dbbec81f37c1cdf68b424f0f9e518
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3543
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3320
Title
A name given to the resource
Od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
OD REDAKCJI
Wśród zeszytów monograficznych „Polskiej Sztuki Ludowej" znalazły się zarówno takie, które
opisują kulturę poszczególnych regionów kraju, jak też i dotyczące różnych społeczności narodo
wych, etnicznych, wyznaniowych, współżyjących w toku dziejów z ludnością polską wsi i miasteczek.
Szczególny oddźwięk wywołał wydany w 1985 r. (nr 3—4) zeszyt „łemkowski". Sądzę, że nie mniejsze
zainteresowanie powieniem wzbudzić ten właśnie — poświęcony kulturze Żydów polskich i jej
związkom z naszą kulturą ludową. Żydzi stanowili przecież przed wojną ponad 10% ludności
naszego kraju. Tworzyli zwartą społeczność, kultywującą własne obrzędy i obyczaje, własne treści
kulturowe. Na naszych ziemiach w obozach zagłady, zginęło ok. 6 milionów Żydów, z Polski
i z innych krajów europejskich. Obecnie zainteresowanie kulturą żydowską jest w Polsce duże, i co dla
nas ważne — także wśród etnografów. Ich dążenia do odtworzenia obrazu przeszłości, poparte
nauką języka hebrajskiego i jidisz utrudnione są jednak straszliwą dewastacją źródeł, śladów kultury
materialnej i duchowej. Redakcja pragnie tym numerem włączyć się w krąg instytucji i ludzi, którzy
usiłują zachować pamięć o kulturze, która przez setki lat współistniała z Polską we wsiach, miastach
i miasteczkach.
Idea takiego zeszytu nurtowała mnie od dawna, od końca lat pięćdziesiątych, ale wówczas, ledwie
w dziesięć lat po Holocauście nie było już kogo pytać, nie było jeszcze komu badać. Niech Pan jedzie
do Stanów! poradzono mi w Żydowskim Instytucie Historycznym. Interesowały ich inne problemy,
kultura przeważnie wydaje się działaczom mało ważna, dopiero czas wskazuje na jej znaczenie. Na
szczęście udało mi się zetknąć z dr Gizą Frenklową, etnografką wykształconą jeszcze przed wojną
w Polsce i znaną ze swych badań nad żydowską sztuką ludową. Rezultatem tych rozmów był między
innymi opublikowany w naszym piśmie Jej artykuł Wycinanka żydowska (1965 nr 3). Podjęła w nim
Frenklową sprawę poruszaną już przez polskich badaczy (m.in. Stefana Czarnowskiego) — genezy
naszej wycinanki i jej możliwych związków z żydowską. Gwoli prawdzie dodam, iż sama supozycja
takiego związku dotnęła niektórych czytelników, otrzymałem nawet kilka anonimów o podobnej
treści „Won Bejlesie do Izraela". Autorom nie mogło się pomieścić w głowie iż nie-Żyd mógł wpaść
na pomysł zamieszczenia artykułu o żydowskiej wycinance w piśmie poświęconym polskiej sztuce
ludowej.
Nim mogło dojść do opracowania obecnego zeszytu monograficznego upłynęło wiele lat. Trzeba
było rozszerzyć pole zainteresowań pisma, przyzwyczaić Czytelnika do innej optyki w patrzeniu na
zjawiska sztuki i kultury ludowej, i co najważniejsze, musiała się ukształtować grupa badaczy
(etnologów, historyków sztuki, socjologów), których kultura żydowska zaczęta interesować a nawet
fascynować. Wiązało się to z wieloma okolicznościami, w tym i reakcją wrażliwych, młodych ludzi na
istniejące obszary milczenia, problemy przemilczane a dramatyczne, jak chociażby los Mazurów,
Ślązaków, Cyganów, niszczenie śladów przeszłości, cerkiewek, cmentarzy ewangelickich, żydow
skich.
W ciągu niewielu lat uformowała się w Polsce grupa badaczy kultury żydowskiej. Jednocześnie
w Izraelu — obok Gizy Frenklowej, zajęła się kulturą ludową Żydów polskich nasza koleżanka
z Instytutu Sztuki, etnografką, Olga Mulkiewicz, która w 1968 roku wraz z mężem historykiem
— Jakubem Goldbergiem opuściła kraj i zamieszkała w Izraelu. Tam szybko zdobyła sobie pozycję
w środowisku naukowym, związana zresztą także z Polską, m.in. z naszą redakcją. Jej oraz Monice
i Stanisławowi Krajewskim, Konstantemu Gebertowi, Kazimierzowi i Marii Piechotkom, Andrzejo
wi Trzcińskiemu, Ewie Fryś-Pietraszkowej, Bogdanie Pilichowskiej, Maciejowi Krupie, zawdzięcza
my przede wszystkim możliwość przygotowania tego numeru.
Jeszcze jedno — gdy go planowaliśmy nie było jeszcze mody na tematykę żydowską. Dziś moda ta
istnieje. Ktoś, komu zakomunikowałem o tym numerze potraktował mnie dowcipem: „Czy wie Pan,
co się obecnie nosi w Polsce? Żydów na rękach!" Nie, nie chciałbym, by w takim kontekście odebrano
wysiłek autorów i redakcji. Proszę więc traktować ten zeszyt jako zarys problemów, odpowiadający
obecnemu stanowi badań, jako skromny wkład w utrwalenie śladów kultury żydowskiej na naszych
ziemiach.
Byłbym szczęśliwy gdyby w najbliższych latach mogły się ukazać podobne zeszyty monograficzne
poświęcone kulturze białoruskiej, litewskiej, niemiecko i polsko-języcznej ludności Mazur i Śląska,
ziem straconych i odzyskanych. Kultura polska szczyciła się tym. iż wchłaniała różne wpływy
i inspiracje. Jej tożsamość wynikała nie z redukcji do „rdzenia", leczę z tworzenia stopu zjawisk
i wpływów, inspiracji. Biorąc — dawała, dając — brała. Dotyczy to także kultury naszego ludu i jego
sztuki.
Aleksander Jackowski
REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska,
Anna Kunczyńska-lracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji)
R A D A REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa
Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura. Jacek Olędzki, Mieczysław
Porębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma,Roch Sulima
WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski
REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus
TŁUMACZE: Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.)
Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994,
tel. 31-32-71/4, wewn. 227
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a15009815025daa39d7860186c9a87.pdf
f317f5e49322256de6919f3d0327c035
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3550
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3327
Title
A name given to the resource
Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.60-62
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Krajewski, Stanisław
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Stanisław Krajewski
PRZYKŁADY EPITAFIÓW HEBRAJSKICH
NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE
1. Najstarszy żydowski nagrobek w Polsce (przeniesiony ostatnio
na cmentarz), Wrocław, 1203 r.
Ten kamień jest pomnikiem
Na grobie pana Dawida
O słodkim głosie, syna
Sara Szaloma; odszedł
(...) 25-go
Dnia miesiąca aw w roku
cztery tysiące i osiemset
(i) sto sześćdziesiąt trzy od stworzenia świata
(Niech) jego dusza będzie związana w węzeł życia
W pierwszym wersecie trawestacja Rdz 31:51—52, w czwartym
— słowo „sar" oznacza władcę, dowódcę, księcia, być może
przeniośnie — uczonego
2. Najstarszy prawdopodobnie nagrobek żydowski w Polsce, który
przetrwał na swoim miejscu, Lublin, 1541 r. (il. 6)
Żałobą i trenem obudzę,
We łzach będę opiewał to, że
Tu jest pochowany gaon, nasz nauczyciel i rabin
Kopelman pan Jaakow lewita
To jego imię; a jego rozum i jego argument
Z nim, znawca mądrości wszystkich
Ksiąg a zwłaszcza sześciu
Porządków (Miszny). I kto krzewił Torę
Tak jak on? I kto będzie mógł opisać
jego chwałę? On, mistrz Tory,
Drogi kamień węgielny, którego
Imię jest zapisane na tronie mocarza
(Jakubowego). Jakub, mąż prawy, syn pana Jehudy
lewity, błogosławionej pamięci,
zmarł 23 siwan a pochowany został
w niedzielę 301 (roku) według małej rachuby.
W pierwszym wersecie trawestacja Psalmu 150:3, w przedostatnim
— gra słów w imieniu Jakub.
3. Jeden z najstarszych nagrobków na cmentarzu Remu w Krako
wie na grobie babki sławnego rabina Mojżesza Isserlesa, zwanego
Remu, Kraków, 1552 r.
Tu pochowana jest kobieta, chlubą wszystkich jej uczynków była
wierność. Giteł, córka Mojżesza Auerbacha, ubogim oddała wszyst
kie dni swoje, wstawała wcześnie do modlitwy i pochyliła się
w starość dobrą. Odeszła do wieczności 27 siwan 312 roku według
małej rachuby, pomiędzy sprawiedliwych w raju.
4. Nagrobek Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, słynnego talmudysty, filozofa i autora komentarzy rabinicznych—cmentarz Remu,
Kraków, 1572 r. (il. 7)
Światło Zachodu, największy gaon pokolenia, rabbi Mojżesz
Pasterz Izraela, w dniu 33 omer została odebrana
Cześć z Izraela, Mojżesz był pasterzem
Trzody Izraela, sprawiedliwość czynił, ustawy przedłożył.
Izraelowi i rozpowszechniał naukę (Torę) w Izraelu,
Pozostawił uczniów dla wielu tysięcy wśród Izraela,
Od Mojżesza do Mojżesza nie powstał nikt jak Mojżesz
W Izraelu, a oto nauka o ofiarach
I nauka o całopaleniu, którą Mojżesz przedłożył
Synom Izraela roku 332 według małej rachuby.
Słowo gaon" oznacza wyniesiony ponad innych rabinów autorytet
5. Nagrobek rabina Kairu i Krakowa, lekarza Eliezera Askenazego
na cmentarzu Remu, Kraków, 1585 r. (il. 50)
Tu spoczywa gaon rabbi Eliezer,
Syn lekarza Eliasza Askenazego, błogosławionej pamięci.
Opłakuję burzliwy los,
Który jest udziałem wszystkich ludzi
Me serce płacze w ukryciu,
Silny jesteś Boże, który koisz ból,
Miałem ja ojca jak wieniec złoty
I oto odszedł w roku 5346
Przetrwała tylko górna część nagrobka (cztery linijki powyższego
tłumaczenia), zaginął też sarkofag przylegający do tablicy od tyłu
i pokryty inskrypcjami.
6. Nagrobek Natana Nata Spiry, rektora krakowskiej jeszywy,
uczonego i mistyka, na cmentarzu Remu, Kraków, 1633 r.
Tu spoczywa
Mąż Boży, świątobliwy po swoich przodkach
66
II 66 Instrumenty muzyczne oraz dzban i misa lewitów na grobie muzyka z rodu lewitów. Warszawa; il. 67. Dłoń ścinająca drzewo na grobie
zamordowanego. Warszawa; il. 68. Przykłady kaligrafii. Warszawa, Mszczonów, Chęciny
60
�Odsłaniający ukryte tajniki
Ten — o którym powiadają, że mówił
Z nim prorok Eliasz, twarzą w twarz
Gaon, przełożony Bet Din (sądu rabinackiego), rektor uczelni
Nauczyciel nasz i rabin Natan Nata
Syn r. Salomona Spiry, błogosławionej pamięci,
Umarł we środę dnia 13 aw roku 5393
Niechaj dusza jego przyjęta zostanie w grono żyjących
7. Nagrobek Jaakowa syna Awrahama, Warszawa, 1821 r.
Tu spoczywa
Jaakow mąż prostolinijny i prawy
Odszedł w pokoju i zacności
Czyste i prawe jest jego dzieło, uczony
Pełen dobrych przymiotów
Nasz nauczyciel Jaakow, błogosławionej pamięci, syn uczonego
Sławnego przywódcy, naszego nauczyciela
Awrahama, oby jego światło świeciło nadal.ze świętej gminy
Opoczno,
Umarł w wigilię nowiu miesiąca szwat 581
Według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana
w węzeł życia.
8. Nagrobek Jehudy Lejba syna Azriela, Warszawa, 1822 r. (il. 11)
Napis na książce będącej częścią płaskorzeźby:
„A oto o Judzie; I rzekł: słuchaj, Panie, głosu Judy, i do ludu jego
przywiedź go; rękoma swymi za niego walcz, bądź mu pomocą
przeciwko gnębiecielom jego." (Cytat z Pwt. 33:7)
Właściwe epitafium:
Jehuda wzniósł się ku górze, ku górze
Chwała jego będzie przebywać w kraju życia
Dusza jego została uniesiona w chwale
Uczony, znakomity, bogobojny,
Odwracający się od zła, zmarły pan Jehuda
Lejb, syn zmarłego pana Azriela, błogosławionej pamięci,
Zmarł w niedzielę, 28 ijar roku
„A ty idź i spocznij, i wytrwaj
Do kresu dni (nadejścia Mesjasza)" według małej rachuby.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
Suma wyróżnionych znaczkiem liter w podanej w cudzysłowie części
napisu w ostatnich dwu wersetach daje rok (5) 582.
9. Nagrobek Sary córki Zachariasza, Warszawa, 1826 r.
„I umarła Sara" i została pochowana
Tak jak wszędzie na ziemi; przez to
Zasmuci się każdy i przepełni się
Serce każdego z powodu odejścia kobiety
Poważanej i cnotliwej
W swych dobrych uczynkach
Aż do swojego końca(...)
Była i odeszła do miejsca
Swego pochodzenia, pani Sara
Córka naszego nauczyciela Zecharia, oby światło jego świeciło
nadal, umarła 4 tewet roku 587
Według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł
życia.
W pierwszym wersecie cytat z Rdz. 23:2.
10. Nagrobek Berachiahu syna Jehudy Lejba, Warszawa, 1827 r.
(il.35)
Wszyscy przechodzący będą rozpaczali i opłakiwali
Śmierć męża bogobojnego,
Był „rączy jak jeleń i silny jak lew"
W wypełnianiu przykazań Stwórcy, mędrzec
Berachiahu Berach, syn naszego nauczyciela
Jehudy Lejba, błogosławionej pamięci, zmarł 16
Tewet roku 588 według małej rachuby.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
W trzecim wersecie cytat z Talmudu (Awot 5:23)
11. Nagrobek Tuwiego syna Jechiela, Warszawa, 1829 r.
Mąż sędziwy, szacowny, o szlachetnym obliczu,
Pomnażał miłosierdzie przez swoje długie życie,
Mąż o czystych rękach i czystym sercu od młodości,
Przełamywał się chlebem z biednymi, jego dom otwarty był
szeroko,
Wspierał tych, którzy studiowali Torę; błogosławionej pamięci,
Szedł prostą drogą, czynił sprawiedliwość, imię jego sławne,
Senior i przywódca gminy, pasł swą świętą trzodę,
Ulubiony przez żywych a także umiłowany przez niebiosa,
Zasłużył by jego imię błogosławiły usta ludzi.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.(...)
Nasz nauczyciel pan Tuwie syn pana
Jechiela, błogosławionej pamięci, odszedł w czwartek 20 adara I roku 589 (...)
Epitafium jest rymowane. Adar I oznacza pierwszy miesiąc adar
w latach przestępnych.
12. Nagrobek Jaakowa Icchaka syna Jechaskela, Nowy Wiśnicz,
1811 r.
Tu
Jest pochowany uczony, pan Jaakow
Icchak, syn uczonego, pana Jechaskela
Błogosławionej pamięci, który zmarł i odszedł do świata
Prawdy, w czwartek 14 ijara
571 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana
w węzeł życia.
W czwartym i piątym i piątym wierszu zwrot w języku aramejskim.
13. Podwójny nagrobek ojca i syna, Przytyk, 1822 r.
Prawa strona:
(... — brak pierwszego wiersza)
Człowiek, który kochał
Pana wielką miłością
Uczony i pobożny
Nasz nauczyciel pan Szmuel
Zajnwel, syn uczonego
Naszego nauczyciela Josefa Jehudy
Lejbusza, błogosławionej pamięci, zmarł
16 menachem aw
Lewa strona:
„i wyszedł Icchak
Na pole"
Opłakujemy pobożnego uczonego
Naszego nauczyciela pana
61
�Icchaka Zeliga
Syna uczonego, naszego nauczyciela
Szmuela Zajnwela,
Błogosławionej pamięci, zmarł 15 ijar
Wspólne dla obu stron
Roku 582 według małej rachuby. Niech ich dusze będą związane
w węzeł życia.
Na początku lewej części cytat z Rdz. 24:63
14. Nagrobek Beniamina Zeewa Wolfa syna Gamaliela, Bieruń
Stary, 1832 r. (il. 13)
Tu spoczywa pan rabin Beniamin Zeew Wolf
Syn rabina Gamaliela, błogosławionej pamięci, zmarł 8 tewet
Roku 593 według małej rachuby, naczelnik Bractwa
Pogrzebowego,
Spełniał uczynki pełne łaski i prawdy,
Mąż pełen cnót i szlachetnych zalet,
Szczodrobliwego serca, kroczył prostą drogą
Za swoich dni w prawości i wierze,
ile dobra uczynił, by
Dusze biednych i ubogich zostały przywrócone do życia.
Nasze oczy zalały się łzami nad tą stratą.
Nie ma dla mnie ucieczki i nie ma ratunku,
Płaczcie, płaczcie nad tym, który odszedł i nie wróci.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
Epitafium zawiera akrostych utworzony z liter wyróżnionych wiel
kością. W czwartym wierszu mowa o posługach wobec chorych
i zmarłych, w jedenastym i dwunastym — zwroty z Talmudu.
15. Nagrobek Symchy Hejmann, Pyskowice, 1846 r.
Tu spoczywa
Kobieta cnotliwa, miłosierna dla biedaków, a byli nędzarze
jej domownikami,
Pani Symcha, żona
Czcigodnego Chaima Hejmanna, oby jego światło nie gasło,
Zmarła w dobrej sławie
W czwartek 5 kislew 607 według małej rachuby.
Radość i zadowolenie umknęły a przyszło wzburzenie
Śmierć okrutna, źródło wszystkich westchnień,
Jej jad wylał się nagle jak ulewa na skoszoną trawę,
(...)
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
Ostatni czterowiersz (nie licząc końcowego wiersza) zawiera imię
zmarłej na początku, na końcu i w formie akrostychu.
16. Podwójny nagrobek matki i córki, Szydłowiec, 1868 r. (il. 51)
Wiersz wspólny dla obu stron:
Och, och! Lament nad śmiercią niewiasty i jej córki
Prawa strona:
Tu spoczywa
Płaczcie gorzkim głosem
Nad śmiercią drogiej niewiasty
Chwała jej jest jej wieńcem i koroną,
Światło jej duszy jest czyste,
K.
Cnotliwa i pobożna pani
*
Basza córka naszego nauczyciela pana Mordechaja
W
Zeewa kohena, zmarła dnia 9
Cheszwan roku 629 według małej rachuby.
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
Lewa strona:
Tu spoczywa
Zabrana do wysokości,
Niech twoja dusza promieniuje pokorą,
W miłych uczynkach
Odeszłaś na zawsze.
Cnotliwa dziewica, pani
Liba córka naszego nauczyciela pana Jom Tow
Lipmana, zmarła dnia 9
Cheszwan roku 629 według małej rachuby.
,
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
Po obu stronach pierwsze cztery wiersze po zwrocie „Tu spoczywa"
tworzą rymy.
17. Nagrobek Jechaskela Szragi, pierworodnego syna cadyka cha
sydzkiego Chaima Halbersztama, Sieniawa, 1899 r.
Dzień ciemny i ponury, dzień chaosu przyszedł na nas,
Zaćmiło się słońce, kiedy został zabrany nasz gaon,
nasza potęga,
Tę wielką tragedię (dosł. pożogę) będzie opłakiwać cały
lud Izraela,
Jego świętość broniła nas, w jego cieniu
znajdowaliśmy schronienie, gorzko łkamy,
O biada nam, ponieśliśmy wielką stratę z powodu
naszych grzechów,
Do kogo się teraz zwrócimy? Kto zapełni lukę w ochronie
naszej Tory?
Nasza klęska jest jak morze, bo spadła korona z naszej głowy.
Nasz rabin, nasz pan, książę Tory, nasz mistrz i przewodnik,
Gaon i święty, jego służba i miłosierdzie w prawdzie
i prostocie,
Miłość ludu Izraela była jego koroną i ozdobą przez wszystkie
jego dni,
Rabin, gaon i święty, światło diaspory pan Jechaskel
Szraga, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona,
przewodniczący sądu rabinackiego świętej gminy, syn rabina,
świętego gaona
Męża Bożego rabina Chaima, niech pamięć sprawiedliwego
będzie błogosławiona, przewodniczącego sędu rabinackiego
świętej gminy Nowego Sącza.
Zmarł 6 tewet 659 według małej rachuby.
Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.
Epitafium jest rymowane i zawiera akrostych utworzony z liter
wyróżnionych wielkością.
18. Nagrobek Mordechaja Zeliga, Białystok, zapewne pocz. X X w.
Tu spoczywa
Nieliczne i złe były dni twego życia,
Dużo cierpiałeś, ach, do twego rozstania (z nami),
Śmierć obwieściła wolność grobu,
Cześć twemu spoczynkowi, a twym synom — rozpacz.
Byłeś najdroższy w oczach mieszkańców miasta,
Pamięć zostawiłeś po sobie — lśni wspaniałością,
Przestrzegałeś prawości i zacności na drodze wiary,
Sprawiedliwość w twojej prawicy, a w lewej ręce — mądrość,
Twoja pamięć (będzie) najdroższa dla synów twojego narodu,
Z błogosławieństwem będą zawsze pamiętać twe imię.
Uczony, prawy i zacny, bogobojny, wykształcony (...)
Nasz nauczyciel pan Mordechaj Zelig syn Judy Cwi,
błogosławionej pamięci,
(zakończenie nieczytelne)
19. Nagrobek Sary Fiszler, Katowice, 1926 r.
Tu spoczywa
.'•. •
Kobieta czysta, cnotliwa, pani
Sara córka zmarłego uczonego, pobożnego pana
Awrahama, błogosławionej pamięci, Herciga,
pokój jego odpoczywaniu w Ziemi Świętej,
W mieście Cfat, oby było odbudowane i odnowione.
Żona zmarłego uczonego, pobożnego
,*
Jehudy, błogosławionej pamięci, Fiszlera
Z miasta Przemyśl,
Zmarła w nowiu miesiąca aw roku 686 według małej rachuby.
Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia.
W powyższych tłumaczeniach miejsca nie dające się odczytać
zostały zaznaczone trzema kropkami w nawiasie. Liczne w oryginale
hebrajskim skróty zostały w tłumaczeniu rozwinięte. Sposób rozwi
nięcia różni się nieco w tłumaczeniach zaczerpniętych z innych
źródeł; są to: tłum. 3 — wzięte od Eugeniusza Dudy (Remu—miasto
umarłych, „Kraków" nr 2, 1984), tłum. 4,5,6 — wzięte z książki
Ozjasza Mahlera (Przewodnika po zabytkach żydowskich Krakowa,
Kraków 1931), tłum. 16 — autorstwa Zbigniewa Targielskiego.
W pozostałych tłumaczeniach korzystałem z konsultacji między
innymi Adama Bieleckiego, Ofry Bruno, a najwięcej — Mortona
Halperna. Wszystkim im bardzo w tym miejscu dziękuję.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/044f5bda19d866151a3e9d7730a00706.pdf
476c1f0fa19ccc1bfc15837a3d5aca22
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3549
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3326
Title
A name given to the resource
Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.45-59
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Krajewska, Monika
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
II. 44. Orzeł jednogłowy na nagrobku kobiety. Tarnów
Monika Krajewska
SYMBOLIKA PŁASKORZEŹB NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE
1
„Na ziemiach naszych widzi się nieraz po
cmentarzach żydowskich przedziwne ka
mienie grobowe, pomniki swoiście rzeźbio
ne i karbowane długimi napisami, jakby
jakiś stronice księgi skalnej — a także
ozdobione rzeźbami symboli i obrazów.
Oprócz powikłanych linii i ornamentów, co
zda się rysują odbicie zawiłych dróg myśli
i tęsknot, spotyka się także rzeźby symboli
tradycyjnych. Czasem jakieś potężne kiście
winogron, czasem wieloramienne świeczni
ki, to znów postacie jeleni i lwów. Ale także
gryfy i jednorogi — a niekiedy zrywający
się do lotu orzeł — zdobią te zapisane
stronice pomników. Jednak głównie same
napisy, poza treścią, już swą zewnętrzną
formą dają wyraz tym kamieniom.
Stąd taki kamień cmentarny wita cza
sem przechodnia bardziej wymownym ob
liczem niż niejedna twarz żyjącego człowie
ka."
Stanisław Vincenz, Opowieść o żydows
kim kamieniu
Sztuka nagrobków żydowskich, która rozwijała się przez wiele
wieków wszędzie tam, gdzie rozproszony był naród żydowski,
dostarcza nam niemało przykładów zapożyczeń ze sztuki lokalnej
otaczających narodów oraz wpływu stylów obowiązujących w sztu
ce danej epoki. Było jednak coś, co zaważyło na niej trwale
i zdecydowało o jej odrębności: to zasady religii mojżeszowej
i wywodząca się z nich tradycja, strzeżona przez kolejne pokolenia.
Jednym z najważniejszych czynników był biblijny zakaz przedsta
wiania postaci, ujęty w słowa: „Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej
czegokolwiek, co jest na niebie w górze i co jest na ziemi w dole,
i tego, co jest w wodzie pod ziemią" (Pwt 5:8; por. też Wj 20:4 i Pwt 4:
16—18) . Uproszczeniem czy zgoła fałszem byłoby twierdzenie, że
zakaz ten był traktowany dosłownie. Przeczą temu niezliczone
2
przejawy sztuki żydowskiej, od mozaik i malowideł w starożytnych
synagogach Azji Mniejszej, przez zdobione groteskami średniowie
czne rękopisy, tarcze na Torę z postaciami Mojżesza i Aarona,
srebra szabasowe i paschalne z przedstawieniami scen biblijnych
i obyczajowych, po zachowaną jeszcze tu i ówdzie polichromię
polskich bóżnic, pełną realistycznych i fantastycznych zwierząt.
Zawsze jednak towarzyszyła temu świadomość zakazu; często też
dążność do jego — choćby częściowego — poszanowania. Tak
powstały różne iluminowane rękopisy, między innymi tzw. „ptasia
Hagada" z X I I I / X I V w., w której głowy ludzkie zastąpiono ptasimi.
W polichromii bóżnicy w Łańcucie gałęzie drzew zasłaniają twarze
w scenie ofiarowania Izaaka. Takich przykładów jest wiele. Było
i tak, że twarze postaci biblijnych i alegorycznych na sprzęcie
bóżniczym wgniatano, co Bałaban nazywał „obskurantyzmem
religijnym". Spory o to, co jest dozwolone, trwają od starożytności
po dziś dzień. Czerpią one argumenty z różnych interpretacji: dla
jednych zakaz skierowany był tylko przeciwko przedstawieniom
plastycznym, mogącym służyć bałwochwalstwu, inni zaś rozszerzali
go na każdą rzeźbę, a nawet wszelką sztukę figuratywną, ze
szczególną podejrzliwością traktując podobiznę twarzy ludzkiej.
Sztuka cmentarnych kamieni odzwierciedla te kontrowersje.
Diamant wspomina przypadek obrazobórstwa, który spowodował
„niewinny" nagrobek na cmentarzu w Białymstoku. Problem
dobrze obrazuje walka o rzeźby nagrobne na cmentarzu przy ulicy
Gęsiej w Warszawie opisana przez I . Schipera : „Zwycięstwo
odniesione przez asymilatorów w sprawie napisów nagrobkowych,
zachęciło niektórych z nich do uczynienia wyłomu również w spra
wie rzeźbionych dekoracji na pomnikach. Wedle przepisów religij
nych i ściśle obserwowanych przez ortodoksję zwyczajów mogły być
na nagrobkach umieszczane uświęcone tradycją dekoracje o moty
wach zaczerpniętych ze świata zwierzęcego (lwy, jelenie, niedźwie
dzie, owce, ptactwo itp.) i roślinnego (kosze z owocami, winne
grona, listowie etc.) oraz powtarzające się od wieków w żydowskiej
sztuce cmentarnej symbole, jak ręce błogosławiące, dzbanek lewi
3
4
5
ci
�dzia w roli dobroczyńcy (Łowicz), lwa lejącego wodę z dzbana
— w roli lewity (Warszawa, Szydłowiec). Dalszym krokiem w tym
kierunku jest frapujące przedstawienie lwów z ludzkimi dłońmi i
zaciśniętymi na uchach dzbana (Lublin).
Jako sprytne ominięcie biblijnego zakazu można też potrakto
wać przykład z Pragi, gdzie na nagrobku widać postać kobiety
z wyraźnie zaznaczonym tylko jednym uchem.
Tajemniczym wyjątkiem od tradycji omijania postaci ludzkiej
był nieistniejący już nagrobek Abrahama Hailperna, marszałka
sejmu żydowskiego, pochowanego w 1762 r. w Lublinie. Przedsta
wiona tam naga postać z łukiem to według jednych Artemida
(Bałaban), według innych — starzec (Schiper).
Za odstępstwo od zasady uważa się też nagrobek zmarłego
w 1679 r. rabina Aarona Szymona Spiry na cmentarzu w Pradze: zza
epitafium „wychyla się" twarz brodatego mężczyzny w kapeluszu
—jest to portret rabina. Na nagrobkach z tego okresu występują też
postaci kobiet, i to niekiedy z odsłoniętymi piersiami i brzuchem!
Przypadki rzeźbienia postaci ludzkiej na tradycyjnych nagrob
kach należą do wyjątków, zwłaszcza w Polsce. Liberalniej traktowa
no zakaz „czynienia podobizny rzeźbionej" wśród Żydów sefarydyjskich. Dowodem tego jest słynny cmentarz Ouderkerk pod Amster
damem, założony przez Żydów przybyłych z Portugalii w X V I I w. . I
Płaskorzeźby na nagrobkach przypominają bardziej dekorację
pałacową i kościelną niż nagrobki żydowskie stawiane w tym czasie
w Europie Wschodniej. Realistyczne płaskorzeźby przedstawiają
sceny biblijne i inne motywy zakorzenione w sztuce żydowskiej, ale
także herby rodowe i motywy rodem z epitafiów chrześcijańskich:
czaszki i piszczele, uskrzydloną klepsydrę, płaczące amorki. Bogact
wo przedstawień biblijnych jest imponujące: Dawid grający na
harfie, Abraham gotów do ofiarowania Izaaka, Jakub śniący
drabinę z aniołami, królowa Saba w odwiedzinach u króla Salomo
na, Mojżesz z tablicami Przymierza, Mordechaj na koniu, patriar- . 1
chowie... Szczytem odstępstwa od ascetycznego wątku w tradycji
żydowskiej jest podwójny nagrobek małżonków Samuela i Racheli
Teixeira. Nad epitafium żony widnieje scena z umierającą położni
cą (biblijna Rachela umarła w połogu) i kilkunastoma osobami
zgromadzonymi wokół jej łoża, z których jedna pokazuje matce
niemowlę. Nad epitafium męża przedstawiony jest młody Samuel
w Przybytku, jako ilustracja sceny objawienia, opisanej w I Księdze
Samuela. Przed młodzieńcem stoi — rzecz zupełnie wyjątkowa nie
tylko na nagrobku, ale w ogóle w sztuce żydowskiej — Bóg w całej
swej postaci!
Na innym cmentarzu założonym przez Żydów przybyłych
z Portugalii — w Altonie pod Hamburgiem — uwieczniono takie
motywy jak Dawid w jaskini lwów, Jakub i drabina z aniołami,
Rachela pasąca trzodę (o wyglądzie kóz), Józef wśród braci, Mojżesz
wydobywający wodę ze skały i Ewa z wężem w raju. Może
najciekawsze jest przedstawienie mężczyzny, któremu dłoń z nieba
wkłada wieniec na głowę, a śmierć kładzie dłonie na ramionach.
Porównanie „liberalnej" tradycji sefardyjskiej z „surową" aszkenazyjską każe zastanowić się, czy zakaz pokazywania postaci
ludzkiej zubożył, czy też przeciwnie — wzbogacił sztukę kamieni
nagrobnych. Z pewnością był on bodźcem do szukania ciekawych
rozwiązań, opartych na aluzji i metaforze. Możliwe, że przyczynił się
do powstania bogatego zestawu motywów symbolicznych, które
stanowią o wartości tej sztuki. Symbole te wywodzą się z zasad religii
mojżeszowej, ze starożytnej historii Izraela, ze średniowiecznej
mistyki żydowskiej oraz z wierzeń i tradycji, które rozwinęły się
w krajach diaspory. Prawie zawsze rzeczywistość, do której nas
odsyłają, to świat religii żydowskiej. Ona też jest kluczem do ich
odczytania.
Spróbujmy przyjrzeć się motywom reliefów nagrobnych, spoty
kanych na cmentarzach żydowskich w Polsce. Interesować nas będą
zwłaszcza te, które mają znaczenie symboliczne, poczynając od tych,
które odwołują się do osoby zmarłego, jego pochodzenia, funkcji
religijnej, cech indywidualnych, aż po bardziej ogólne i wieloznacz
ne.
D ł o n i e w g e ś c i e b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , stykające się
kciukami i palcami wskazującymi, o dwóch ostatnich palcach
odchylonych, oznaczają kapłanów — kohenów (hebr.: kohen,
;
II. 45. Orzeł dwugłowy, w „sercu", pośrodku, litery rozpoczynające
epitafium, nad nim korona; w roślinny ornament okalający inskryp
cję wplecione sylwetki jeleni. Piotrków, pocz. X I X w.
tów, tarcza Dawida, świecznik siedmioramienny, gasnące świeca itp.
Nie były natomiast dopuszczalne dekoracje figuralne, przedstawia
jące postać ludzką lub aniołów na podobieństwo człowiecze".
Walka ta, przynajmniej formalnie, skończyła się tym, że „na
nagrobkach — chociażby stały na ,grobach postępowych' — nie
wolno było w myśl regulaminu cmentarnego z 1913 r. ustawiać figur.
Zabronionym też było przyozdabianie nagrobków fotografiami
zmarłych lub symbolami sprzecznymi z żydowskimi pojęciami
religijnymi." Bodźcem do wydania tego zakazu były — jak przypu
szcza Schiper — „przemycone odchylenia od tradycji". Jednym
z tych wyjątków, do dziś zachowanym na cmentarzu, jest zdobny
w rzeźby amorków nagrobek Bergsonów. Nie dopiął jednak celu M .
Fajans, który już w 1987 r. próbował postawić na grobie swojej żony
Pauliny okazały nagrobek z dekoracją figuralną. Projekt pomnika
przedstawiający m.in. anioła został początkowo przyjęty przez
Dozór cmentarza, jednak gdy sprawa oparła się o rabinat zezwole
nie cofnięto i na gotowym już pomniku aniołka przekuto na
klepsydrę, zostawiając zresztą skrzydła.
Największy sprzeciw, posunięty nawet do niszczenia i usuwania,
wywołały w latach dwudziestych pełnoplastyczne rzeźby Abrahama
Ostrzegł, który „ośmielił się zaludnić cmentarz żydowski aniołami"
—jakkolwiek twarze ich były ukryte w dłoniach, w zgięciu ręki lub
osłonięte skrzydłami ( i i 4). W końcu jednak przyzwyczajono się do
rzeźb Ostrzegł. Te przejawy dążenia do nieskrępowanej wypowiedzi
artystycznej nie należą jednak do tradycji żydowskiej sztuki nagrob
nej. Na tradycyjnych nagrobkach Żydów aszkenazyjskich, a więc
także i polskich, nie spotykamy prawie nigdy postaci ludzkiej.
Wśród tysięcy tradycyjnych macew o przebogatych motywach na
cmentarzu warszawskim autorka znalazła dotąd zaledwie cztery
płaskorzeźby przedstawiające postać ludzką, i to za każdym razem
odwróconą tyłem. W dwu przypadkach postać jak gdyby unosi się
ku niebu i jest uzupełnieniem popularnej sceny z trzodą owiec
u studni (il. 25). Kiedy indziej jest to rybak nad rzeką wyposażony
w sieć i koszyk , raz zaś postać na mostku — może też rybak a może
pasterz. Są to nagrobki z I połowy X I X w.
Różne były sposoby przedstawiania możliwie bogatych treści bez
użycia postaci ludzkiej. Typowym chwytem jest wyobrażenie pars
pro toto, tzn. ręki trzymającej dzban, pióro, księgę, świecę, nóż do
obrzezania, skarbonkę lub datek dobroczynny (il. 26—28, 33). Były
podobno nawet spory, ile ręki można pokazać; czasem część powyżej
dłoni ukryta jest w chmurach. Inny sposób to niejako zastąpienie
człowieka przez zwierzę. Mamy więc lwy trzymające w łapie otwartą
księgę lub zwój Tory (Szydłowiec, Warszawa), lwa wrzucającego
pieniądze do skarbonki (Przytyk, Żyrardów, Warszawa), niedźwie
6
7
8
46
9
10
�otwartych książek lub grzbietach bywają wyryte tytuły modlitewni
ków lub dzieł rabinicznych ,a na grobach uczonych można spotkać
księgi z tytułami ich dzieł (np. na nagrobku Jaakowa Meszulama
Zeewa Ornsteina we Lwowie uwieczniono 4 tomy jego pracy Jeszuot
Jaakow) .Motyw
księgi, zdobiący nieraz całe kwatery cmentarza,
jest wyrazem uczoności, spełniania religijnego nakazu studiowania
Tory i Talmudu, a więc cnót wysoko cenionych przez społeczność
żydowską (il. 1,11,29, 30,41, 58). Jego wszechobecność każe jednak
sądzić, że chodzi często o uczoność przypisywaną zmarłemu raczej
niż autentyczną.
Z w ó j T o r y , przedstawiany o wiele rzadziej niż księgi, tym
silniej akcentuje uczoność i pobożność. Twórca reliefu wyobrażał
albo zwój rozwinięty jak podczas czytania Tory w synagodze
(Kraków — nowy cmentarz, Łódź, Tomaszów Mazowiecki), albo
zwinięty na wałki (Mińsk Mazowiecki, Ożarów, Trzebinia, Skarżys
ko, Warszawa), albo też zwinięty i umieszczony w otwartej świętej
szafie — tak, jak się go przechowuje w synagodze (Lesko, Ożarów,
Sieniawa, Tarnów). Wtedy zazwyczaj wyryta jest na nim gwiazda
Dawida sugerująca, że zwój przyodziany jest w tzw. sukienkę (il. 26,
29), tzn. używany do tego ozdobny, haftowany futerał. Oryginalne
ujęcia to zwój Tory na stole obok książek (Warszawa) lub w obję
ciach lwa, który pełni tu funkcję strażnika prawa religijnego
(Warszawa, i l . 31), a także zwój w zestawieniu z jeleniem (Warsza
wa). Ciekawe, że rodały można spotkać też na grobie kobiety
(Białystok), choć kobiety nie uczestniczyły w odczytywaniu ich
II. 46. Bociany lub czaple trzymające w dziobach węże — aluzja do
czasów mesjańskich; w dolnej części reliefu lwy i waza z kwiatami.
w synagodze.
Chrzanów 1827 (?)
K o r o n a symbolizuje Torę, a szerzej — znajomość dzieł
religijnych, uczoność i pobożność. Koronę spotyka się na nagrob
kohanim), tzn. potomków arcykapłana Aarona, który to ród pełnił kach w całej Polsce. Użyta w tym znaczeniu bywa podpisana keter
służbę ofiarniczą w Przybytku podczas wędrówki Izraela po pustyni,
Tora — korona Tory. Cnoty zmarłego obrazuje korona z wyrytym
a potem w Świątyni Jerozolimskiej (patrz I I — I V Ks. Mojż.).
na niej napisem keter szem tow — korona dobrego imienia,
W diasporze nadal obowiązują ich pewne szczególne wymogi co do
w nawiązaniu do cytatu z Pirke Awot (Przypowieści Ojców) 4:17:
czystości rytualnej. Podczas niektórych modlitw w synagodze
„Są trzy korony: korona Tory, korona kapłaństwa i korona
wznoszą oni dłonie, by pobłogosławić zebranym \ i ten właśnie gest
królestwa, ale korona dobrego imienia jest ponad nimi". Oryginalna
jest uwieczniony na ich nagrobkach (il. 30).
macewa, na której znajdują się wszystkie trzy korony z wypisaną
M i s a i d z b a n przedstawiane są koło siebie, bądź też woda
powyższą sentencją zachowała się w Łodzi (il. 32). Jest to jedyny
z przechylonego dzbana leje się do misy; czasem dodana jest dłoń
znany autorce przykład z terenu Polski, ale takie same trzy korony,
trzymająca dzban, a rzadziej — także dłoń obmywana. Wszystko to
również podpisane choć ubożej przedstawione, można znaleźć na
oznacza, że pochowany tu mężczyzna był lewitą, tzn. potomkiem
nagrobku w Splicie.
rodu Lewiego, który to ród wraz z kohenami pełnił ceremonie
Korona z napisem keter kehuna — korona kapłaństwa występuje
ofiarnicze w starożytnym Izraelu (patrz I I — I V Ks. Mojż.). Do nich
rzadko i oczywiście wyłącznie na nagrobkach mężczyzn z rodu
należy m.in. obmywanie kohenom rąk przed błogosławieństwem,
kohenów, uzupełniając motyw błogosławiących dłoni (Lesko, War
stąd przedstawienie tej czynności lub potrzebnych do niej przyborów
szawa, i l . 30).
na ich nagrobkach.
Korona może też nawiązywać do faktu, że zmarły był ceniony
Spośród symboli nagrobnych tylko te dwa mają jednoznaczny
jako głowa rodziny lub gminy, przez skojarzenie z wersetem:
sens: rozwarte dłonie rzeźbiono wyłącznie na grobach kohenów,
„Spadła korona z naszej głowy" (Lm 5:15—17). Dlatego zapewne
dzbany — wyłącznie na grobach lewitów. Oba pojawiają się często,
korona bywa przechylona, jakby spadająca (Warszawa).
w wielu rejonach występują na grobach wszystkich kohenów
Obraz korony jako metafora przywództwa duchowego może
i lewitów, a w okolicach ubogich w dekorację plastyczną są czasem
wywodzić się też ze słów proroka Izajasza: „ W owym dniu będzie
jedynymi motywami. Widnieją zresztą wśród najstarszych znaków
na nowożytnych macewach; w Pradze pojawiły się w I I połowie X V I
I I . 47. Ptak karmiący pisklęta — symbol troski macierzyńskiej;
w.
złamane świece, korona — na nagrobku matki i córki. Szydłowiec
1868 (tłum. — 16)
D ł o ń t r z y m a j ą c a g ę s i e p i ó r o , samo pióro, lub też pióro
i kałamarz — wszystko to może wskazywać, że zmarły był soferem,
tzn. kopistą świętych tekstów: rodałów Tory, mezuzy — pergamino
wego zwitka z modlitwą, przytwierdzonego do framugi drzwi
i tefilim — podobnych zwitków umieszczonych w pudełeczku
przymocowywanym przez pobożnych mężczyzn do ramienia i czoła
podczas porannej modlitwy. Praca takiego kopisty ma charakter
religijny i wiąże się z autorytetem. Pojedyncze przykłady tych
rzadkich przedstawień można znaleźć na cmentarzu warszawskim
(il. 27). Motyw podobny do pióra, występujący np. w Radomsku,
może być raczej prymitywną wersją rośliny.
L a n c e t r y t u a l n y wskazuje, że zmarły był mohelem, tzn.
dokonywał obrzezania chłopców na znak przymierza z Bogiem.
Taki lancet przedstawiony jest m.in. na nagrobku, którego dolna
część ma formę podwójnego krzesła zwanego krzesłem proroka
Eliasza, używanego podczas tej ceremonii (Warszawa, i l . 2 6 ) .
K s i ę g i występują bardzo często i w różny sposób: pojedyncza
— zamknięta lub otwarta, niekiedy w dłoni, rząd ksiąg zwróconych
grzbietem do widza, całe szafy z książkami. Czasem na stronach
14
ls
1
16
12
13
47
�II. 48. Lew depczący węża, motyw nierzadki, tu — o oryginalnym ludowym rysunku. Żabno 1870 (?)
Pan Zastępów ozdobną koroną i wspaniałym diademem dla resztki
swojego ludu" (Iz. 29:5).
P u s z k a o f i a r n a , s k a r b o n k a — motyw ogromnie rozpo
wszechniony — służy podkreśleniu hojności zmarłego, cnoty wyso
ko cenionej w tradycji żydowskiej. W Talmudzie jest mowa o obo
wiązku przeznaczania 1/10 swoich zarobków na cele dobroczynne;
jest tam też zawarta sentencja: „Świat opiera się na trzech filarach:
na Torze, na służbie (Bożej) i na dobrych uczynkach" (Pirke Awot
1:2). Cel dobroczynności może być sprecyzowany przez napis wyryty
na skarbonce, np. Cedaka szel Erec Izrael — datki na Palestynę,
dosłownie: na Ziemię Izraela (Warszawa). Innym wariantem tego
motywu jest dłoń wrzucająca pieniądze — czasem z wyrytymi
cyframi! — do skarbonki (m.in. Mińsk Mazowiecki, Starachowice
— il. 33, 40).
Na rozpowszechnienie tego motywu mógł też wpłynąć bliski
związek dobroczynności z obyczajami cmentarnymi. „Jałmużna
zbawia od śmierci" — woła się na pogrzebie przy zbieraniu datków,
co jest interpretowane jako zbawienie od śmierci duchowej. Tę
sentencję uwieczniano też na ścianie domu przedpogrzebowego
(Kraków, cmentarz przy ul. Miodowej). W przeddzień Dnia Pojed
nania, kiedy tradycyjnie odwiedza się groby, rozdaje się na cmenta
rzu biedakom d a t k i . Skarbonka może również oznaczać, że
zmarły był skarbnikiem lub trudnił się zbieraniem pieniędzy na cele
społeczne.
Ś w i e c z n i k i zdobią groby kobiet, ponieważ zapalanie i błogo
sławienie świateł szabatu jest jedną z najważniejszych powinności
kobiety. Skupiska mnóstwa nagrobków z motywem świecznika,
rzucające się w oczy np. na cmentarzach w Łodzi i Szydłowcu,
pochodzą stąd, że tradycyjnie mężczyzn i kobiety grzebano osobno,
w różnych kwaterach cmentarza. Motyw tak często powtarzany
dawał okazję do różnorodności przedstawień: dwa, trzy lub cztery
osobne lichtarze oraz świeczniki wieloramienne, aż do dziewięciu
ramion włącznie. Piękne płaskorzeźby można znaleźć w Lesku:
świeczniki mają ramiona wielokrotnie przeplecione, jak warkocze
szabasowej chały (il. 41). W Bobowej wyryty jest świecznik jakby
spleciony z węży. Czasem ramiona u nasady przekształcają się
w ptaki (Żelechów) lub w fantastyczne stwory — ryby o lwich
głowach (Kazimierz nad Wisłą, Łowicz). Inne rzadkie ujęcia to
świecznik z podstawą w formie kotwicy (Warszawa), głów gryfów
(Żarki) lub z ramionami z liści dębu (Mszczonów).
18
19
48
Czasem świecznik ma postać m e n o r y — siedmioramiennej
lampy oliwnej o charakterystycznym, regularnym kształcie. Jako
jeden z kultowych przedmiotów w Przybytku i Świątyni Jerozolims
kiej, jest ona szczegółowo opisana w Księdze Wyjścia, a w wizji
proroka Zachariasza urasta do rangi znaku (Za 4). Jako starożytny
symbol judaizmu menora jest wszechobecnym motywem sztuki
żydowskiej; występuje na mozaikach i reliefach synagog zbudowa
nych w pierwszych wiekach n.e., w grobowcach Bet-Szearim w Gali
lei, na żydowskich grobach w rzymskich katakumbach z tegoż
okresu i na zabytkowych cmentarzach w Pradze i Amsterdamie.
Świece w świecznikach są często złamane na znak przerwanego
życia. Nawiązuje do tego np. werset z epitafium słynnej Złotej Róży
we Lwowie: „I jakby świecznika ramiona złamane jego palniki
i kwiaty ozdobne" . Zupełnie wyjątkowe są bardziej wyszukane
metafory śmierci z motywem świec: orzeł przygniatający świece
szponami (Warszawa), czy też gryf, a może ptak gaszący świecę
dziobem (Radomsko, il. 40).
Skoro już mowa o świecach jako symbolu kobiety, warto dodać,
że w poszczególnych przypadkach twórcy nagrobków posunęli się
dalej w aluzji do szabasowego błogosławieństwa, przedstawiając
obok świec dłonie (Szydłowiec) lub nawet całą postać kobiety
— (na pomniku w Warszawie, odbiegającym od formy tradycyjnej
macewy).
Świecę czasem przedstawiano też na grobie mężczyzny, zwykle
koło otwartej księgi, by przywołać obraz pobożnego człowieka,
studiującego święte księgi do późnej nocy.
Raz tylko spotkała autorka obok świecznika wyobrażenie stołu
z dwiema szabasowymi chałami (Radomsko).
Przy rozważaniu symbolu świecy otwiera się perspektywa na
znacznie bardziej ogólną symbolikę światła. „Światło Pana jest
duszą człowieka" — mówią Przypowieści Salomona (20:27). Świat
ło, jako symbol duszy ludzkiej, zapalane jest w synagodze przy
nazwisku zmarłego członka rodziny w rocznicę jego śmierci. Światło
świeci się w domu, w którym trwa żałoba. Świece lub lampki pali
się na nagrobkach, a w niektórych regionach, np. w Izraelu, groby
mają specjalnie przeznaczone do tego wgłębienia; czasem można je
też spotkać w Polsce. Lampa — jako ilustracja podanego wyżej
wersetu — została wyrzeźbiona na nagrobku sfotografowanym
przez Levy'ego w Horodyszczu.
W synagodze przy arce zawieszona jest zawsze lampa, stale
20
21
22
23
�płonąca i tak właśnie zwana; ner tamki — „Wieczne światło".
Symbolizuje ona wieczność prawd zawartych w Torze, której zwoje
umieszczone są w arce, ew. w świętej szafie. Taka lampa — jej
identyfikację ułatwia towarzyszący napis — widnieje na jednym
z nagrobków w Warszawie (I poł. X I X w.). Tu zapewne wieczne światło
jest alegorią nieśmiertelności duszy lub wiecznej pamięci o zmarłym.
Jest to jedyny znany autorce przykład zastosowania tego motywu.
Do metafor przemijania należy zapewne zaliczyć intrygujące,
rzadko spotykane wyobrażenie, którego głównym motywem są
świece w świecznikach; wyciągnięta ku nim dłoń ze świecą sugeruje
czynność zapalania nowej świecy od tych już płonących lub gasną
cych (Łowicz, Żelechów, Starachowice). Możliwe, że chodzi tu
o przekazanie potomnym wiedzy, tradycji, czy wręcz samego życia?
G w i a z d a D a w i d a (po hebrajsku: Magen Dawid —Tarem
Dawida) to najczęstszy, obok menory, symbol judaizmu. W staro
żytności heksagram używany był jako znak magiczny i ornament
przez Żydów i nie-Żydów, a w średniowieczu także przez chrześci
jan. Dopiero w X V I I wieku zaczęto go uważać za symbol Izraela.
Pierwszy znany nagrobek z tym znakiem znajduje się na cmentarzu
w Pradze i pochodzi z 1592 roku; na innym, już XVII-wiecznym
nagrobku, wiąże się on z imieniem zmarłego — Dawid. W Polsce
figuruje on rzadko na tradycyjnych, małomiasteczkowych mace
wach, za to częściej na XX-wiecznych pomnikach, głównie w dużych
miastach, jak Łódź czy Warszawa. Być może znamionuje on
wówczas już bardziej identyfikację narodową niż religijną.
T a b l i c e D e k a l o g u — motyw częsty w sztuce żydowskiej
jako znak przymierza z Bogiem zawartego na Synaju — na
nagrobkach w Polsce pojawia się zupełnie wyjątkowo (Warszawa,
Ożarów, Brzesko).
Z w i e r z ę t a i r o ś l i n y t o najbardziej rozpowszechnione i za
razem najbardziej wieloznaczne motywy na macewach. Najczęściej
nie sposób stwierdzić z całą pewnością, czy pełnią rolę symbolu, czy
też zostały użyte jako uświęcone tradycją ornamenty.
Lew — najczęstszy chyba motyw na nagrobkach żydowskich
w Polsce — to znak pokolenia Judy, wywodzący się z błogosławieńs
twa udzielonego przez Jakuba swym dwunastu synom, protoplas
tom plemion Izraela: „Szczenię lwie, Juda (...) Czai się jak lew i lwica,
któż go spłoszy" (Rdz 49:9). Lew Judy jest zarazem symbolem ludu
2 4
Izraela, bo po zaniknięciu 10 plemion północnych to właśnie głównie
z plemienia Judy wywodzą swój rodowód późniejsi Żydzi.
Lew może „ilustrować" imię zmarłego: Jehuda — w związku
z powyższym błogosławieństwem, Lejb (w jidysz — lew) i Arie (po
hebrajsku — lew). Postać lwa widnieje na nagrobku słynnego
praskiego rabina Jehudy Lówa, według legendy — twórcy golema,
zmarłego w 1609 r. Tu lew nawiązuje i do imienia, i do nazwiska.
Jednak zbieżność z imieniem, wspominana przez wielu autorów,
w rzeczywistości potwierdza się dość rzadko (np. Warszawa il. 11).
W Biblii lew występuje jako uosobienie siły i potęgi, przyrównywa
nej nawet do potęgi Stwórcy: „Gdy lew zaryczy, któż by się nie bał?
Gdy wszechmocny Pan każe, któż by nie prorokował?" (Am 3:8).
„Bądź potężny jak lew..." głosi znana sentencja talmudyczna, która
w całości brzmi: „Bądź silny jak lampart, lekki jak orzeł, rączy jak
jeleń, potężny jak lew, aby wypełnić wolę Twego Ojca w niebie"
(Pirke Awot 5:23). Była ona bardzo popularna wśród Żydów
polskich, o czym świadczy choćby dekoracja synagog (patrz s. 73,
74, 87). Znamienne są słowa Bileama o ludzie Izraela: „Oto lud! Jak
lwica powstaje, jak lew się podnosi!" (Lb 23:24). Rzeźby lwów
zdobiły Świątynię Jerozolimską i tron Salomona ( I I K n 9:18—19).
Potem były stałym motywem wszelkich dziedzin sztuki żydowskiej.
Inna rzecz, że umieszczany na nagrobkach motyw lwów, często
wspiętych na tylne łapy i podtrzymujących koronę, tarczę lub inny
emblemat, zdradza wzory ze sztuki nieżydowskiej. Takie zapożyczo
ne lwy heraldyczne miały zapewne kojarzyć się z powagą i dostojeńs
twem, i tym samym uświetniać imię zmarłego.
Lwy na macewach królują we wszystkich zakątkach Polski
i mają niezliczone odmiany. Są lwy realistyczne, o poprawnych
proporcjach, można by rzecz — „pałacowe" (il. 38), są lwy
stylizowane, o celowo i umiejętnie zmienionych proporcjach, są
wreszcie lwy niezdarne, wręcz pokraczne, o żałosnym wyrazie pyska
i figurze krowy, kota, jaszczura, czy też przypominające twarz
ludzką — takie, jakie potrafił wyrzeźbić ludowy kamieniarz w Luba
czowie, Jarosławiu, Nowym Wiśniczu czy Radomsku (il. 11,35, 36,
37,48). Ich kształty, podobnie jak i innych zwierząt na nagrobkach,
przypominają często sztukę ludową, m.in. żydowską wycinankę.
Trzeba przyznać, że nawet w małych miejscowościach kamieniarze
często wykazywali dużo fantazji w „ustawianiu" swych lwów oraz
II. 49. Wąż zwinięty w koło — symbol nieskończoności, i zapewne też aluzja do oczekiwanych czasów mesjańskich.
Ponadto na relief składają się: uskrzydlona klepsydra, zawierająca w podstawie słowo „śmierć", lwy i waza z kwiatami.
Inskrypcja o oryginalnym kroju liter i reliefie raz wklęsłym, raz wypukłym. Warszawa 1829
49
�wieloma strzałami (Warszawa), a podobny motyw, choć z tylko
jedną strzałą, zawarł w swej pracy Levy. Innym wariantem jest
obraz „wystraszonego jelenia, ugodzonego może strzałą, skaczącego
przez załamujący się pod nim płot drewniany", zamieszczony
w pracy A. Maliniaka. Możliwe, że częściej od tych unikalnych
przykładów spotykane wizerunki skaczącego lub dramatycznie
wygiętego jelenia wywodzą się z tego metaforycznego przedstawie
nia śmierci.
N i e d ź w i e d ź odpowiada imionom Ber (jidysz) i Dow (hebraj
ski). Tak jest np. z niedźwiadkiem podpisanym „Beril" (zdrobnienie
od Ber) w Zduńskiej Woli, dwoma niedźwiedziami trzymającymi
łańcuch pod epitafium na macewie w Chrzanowie; taki przykład
znany jest ze starego cmentarza w Pradze. Lew i niedźwiedź
występują razem na nagrobku w Warszawie. Levy zamieścił w swej
pracy fotografię nagrobka z Brześcia Litewskiego, na którym
antytetycznie ustawione zwierzęta: wilk i niedźwiedź na łańcuchu,
ilustrują imiona zmarłego: Wolf Ber; ale identyczna para na jednym
z sąsiednich nagrobków wcale się z imieniem zmarłego nie łączy. Jest
to zapewne dowód na kopiowanie przyjętych już motywów bez
względu na ich treść. Autor książki o cmentarzach żydowskich
w Rumunii interpretuje przedstawienie dwu niedźwiedzi niosących
winne grono jako symbol bogactwa duchowego przysporzonego
ludowi Izraela przez uczonego — właśnie o imionach Dow Ber.
Wydaje się jednak, że ten sam motyw pojawiał się w tym rejonie
niezależnie od imienia zmarłego.
W i 1 k to w jidysz imię Wolf, a po hebrajsku — Zeew; może też
odnosić się do imienia Beniamin, jako emblemat pokolenia Beniami
na pochodzący ze słów błogosławieństwa Jakuba: „Beniamin
— wilk drapieżny" (Rdz 49:27). Przykład ilustracji imienia Wolf
podany jest powyżej przy opisie niedźwiedzia; poza tym jednak wilk,
zresztą rzadki na nagrobkach w Polsce, występuje chyba bez
związku z osobą zmarłego.
O w c a , a częściej — t r z o d a o w i e c , to motyw bardzo
rozpowszechniony, choć nie we wszystkich okolicach. W nadawaniu
najróżniejszych form scenie z owcami u studni celowali twórcy
nagrobków warszawskich; pod ich dłutem biblijna w swej inspiracji
studnia przybierała kształt bardziej swojskiej studni z żurawiem lub
pompy (il. 42). Czasem trzodzie towarzyszy suka z ssącym szczenię
ciem (il. 25).
Obraz owiec przywołuje na myśl wiele wątków z Biblii i tradycji
żydowskiej. Hebrajskie imię Rachel oznacza owcę; ponadto biblijny
patriarcha Jakub spotkał Rachelę pojącą owce u studni (Rdz
29:1-11), co mogło być inspiracją do przedstawienia owiec u studni,
lub nawet samej studni, jak to się stało na starym cmentarzu
ł ó d z k i m . Skojarzenie z innym biblijnym imieniem wykorzystał
twórca macewy w starej części cmentarza warszawskiego, rzeźbiąc
na grobie Mojżesza trzodę owiec podążających ku pompie (il. 15).
27
28
29
30
II. 50. Wąż Eskulapa na nagrobku rabina i lekarza Eliczera
Askenazego. Jeden z nagrobków zrekonstruowanych po wojnie na
cmentarzu Remu. Kraków 1585 (tłum. — 5)
zdobieniu ich grzyw i ogonów, mimo, że ich umiejętności techniczne
pozostawały często daleko w tyle za wyobraźnią.
Lwy — podobnie jak jelenie czy gryfy — pełnią różne funkcje
w stosunku do innych elementów kompozycji, i od tego również
może być uzależniona ich symbolika. Lew podtrzymujący „koronę
Tory", księgi, lub trzymający w objęciach zwoje Tory — to strażnik
praw religii mojżeszowej (il. 31). Powtarza się scena, w której lwy
otwierają aron-hakodesz (arkę, dosł. świętą szafę w synagodze)
z widocznymi wewnętrz zwojami Tory m.in. Lesko, Ożarów,
(Sieniawa il. 29). Lwy podtrzymują też różne inne elementy reliefu,
np. tarczę z literami PN ( T / l ) od słów „tu spoczywa". Poprawne
rzeźbiarsko lwy z wężami w paszczy zdobią nagrobki w Warszawie
i Łowiczu, zaś w Żabnie można znaleźć naiwną acz pełną wyrazu
płaskorzeźbę przedstawiającą lwa, który depcze węża. Lew czasem
„zastępuje" niepożądaną postać ludzką i trzyma w łapie dzban
lewitów (il- 38), skarbonkę, lub wrzuca do niej jałmużnę. W obręb
symboliki śmierci wprowadza nas przedstawienie lwa, opierającego
łapę o... nagrobek (Olkusz).
J e l e ń odpowiada imionom Hirsz (jidysz) i Cwi (hebrajski) (il. 22,
41) oraz imieniu Naftali, zgodnie ze słowami błogosławieństwa
Jakuba: „Naftali — smukła łania, rodzi ładne sarnięta" (Rdz
49:21). Hebrajskie imię Lea oznacza łanię. „Bądź ... rączy jak
jeleń" — mówi cytowana już sentencja z Talmudu (Pirke Awot 5:23).
Na jednym z warszawskich nagrobków lew i jeleń „podtrzymują"
koronę, a odpowiedni fragment powyższej sentencji: „silny jak lew,
rączy jak jeleń" — zawarty jest w epitafium (il. 35). Tę samą parę
zwierząt, ale tym razem flankujących szafę z księgami, przedstawio
no na nagrobku w Łodzi dla zilustrowania imion zmarłego: Cwi
Jehuda. Najczęściej jednak nie widać związku między jeleniem
w reliefie a treścią epitafium. Jeleń, podobnie jak lew, pełni różne
funkcje w całości kompozycji, np. podtrzymuje wazę z kwiatami
(Sieniawa i l . 57), konwie lewitów (Chrzanów) lub towarzyszy
zwojowi Tory (Warszawa). W sztuce żydowskiej jeleń jest symbolem
dążenia ku Bogu, zgodnie ze słowami Psalmu 42:2 „Jak jeleń pragnie
wód płynących, tak dusza moja pragnie ciebie, B o ż e ! " Z symboli
ką śmierci związany jest relief przedstawiający jelenia przeszytego
25
26
50
31
II. 51. Dwa przeplecione węże. Wieliczka
�w połowie dni moich" (Ps 102:8). Analogie do tego obrazu można
znaleźć poza Polską: Diamant w swej pracy o żydowskiej sztuce
ludowej przedstawia macewę z Czerniowców o niesłychanie złożonej
symbolice, gdzie obok innych motywów widać — według interpreta
cji autora — martwego ptaka na dachu synagogi i małe ptaszki
— „zbłąkane duszyczki" — tulące się do jej okien. Na podstawie
fotografii reliefu można nieco ostrożniej stwierdzić, że przedstawia
on ptaka na dachu budynku i poniżej pisklęta.
O bólu osieroconych mówi spotykany na nagrobkach obraz
p i s k l ą t , rozglądających sią bezradnie za odlatującą matką, a licz
ba piskląt może — wg. Levy'ego — odpowiadać liczbie pozostawio
nych dzieci. Zgodne to jest z hebrajskim obyczajem językowym,
który o osieroconych mówi jako o „ptaszkach" lub „ g o ł ą b k a c h " .
Tak więc ptak zastępuje tu człowieka, co zresztą ze względu na
wspominany zakaz przedstawiania postaci ludzkiej miało już dawną
tradycję w sztuce żydowskiej, np. w iluminacji manuskryptów. Levy
podaje inne ciekawe przykłady zastosowania tego chwytu na
nagrobkach: ptak „zastępuje" kobietę w typowej sytuacji szabatowej — przed stołem z chałkami i świecami (Horodyszcze) lub przy
wrzucaniu datków do puszki (Warszawa). Najbardziej osobliwy
pomysł to przedstawienie nieboszczyka jako leżącego ptaka ...
w nakryciu głowy, bo zmarły był mężczyzną (Nowogródek).
Wizerunek ptaka może nawiązywać do żeńskich imion: żydows
kiego Fajgel lub hebrajskiego Cipora, co znaczy właśnie „ptak".
Istnieje wiele możliwych interpretacji obecności ptaków w płas
korzeźbie nagrobnej. W powyższych przykładach uosabia on zmar
łego; śmierć — gdy gasi płomień świecy (il. 34). Może bywa też
symbolem opieki Stwórcy, wedle słów „Pan (...) piórami swymi
ciebie okryje, pod jego skrzydłami będziesz bezpieczny" z Psalmu 91,
odmawianego tuż po śmierci .
Artyści-kamieniarze z małych miasteczek nie zawsze posługiwali
się dłutem dość sprawnie, by można było rozróżnić poszczególne
gatunki ptaków. Czasem intencja twórcy jest jasna, choć efekt jest
daleki od perfekcji, kiedy indziej jego zamierzeń można się zaledwie
domyślać.
O r z e ł króluje w świecie ptaków także na nagrobkach żydows
kich. Już w starożytności był popularny w dekoracji synagog
i grobowców (np. katakumby w Bet Guwrin w Galilei). W synago
gach, na nagrobkach i na przedmiotach kultu rozpościera swe
opiekuńcze skrzydła nad koroną Tory, tablicami Przymierza, księ
gami, świecznikami i zwierzętami. W Biblii jest tak wiele metafor
poetyckich odwołujących się do obrazu orła — uosabiającego takie
35
36
II. 52. Motyl — symbol wanitatywny. Warszawa 1860
i umieszczając — dla podkreślenia aluzji — napis „Mojżesz był
pasterzem trzody swoich braci", będący trawestacją wersetu biblij
nego (Wj 3:1).
Nawiązanie do imienia to jednak wyjątek. Trzoda owiec — to
metafora żałoby po zmarłym, utraty przewodnika lub pozostania
bez opieki rodziny, jeśli jest to grób kobiety. Prawie zawsze owce
wychodzą z domu, w którym drzwi i okna stoją otworem jak w domu
żałoby—jest to opuszczone domostwo. Możliwe, że ten alegoryczny
obraz ma swe korzenie w wersetach biblijnych utrwalonych w wyob
raźni i tradycji: „... aby zbór Pana nie był jak owce, które nie mają
pasterza" (Lb 27:17); „Widziałem całego Izraela rozproszonego po
górach jak owce, które nie mają pasterza" ( I K r i 22:17) lub
„Jagnięciem spłoszonym był Izrael" (Jr 50:17). Wszak o zmarłym
mówi się czasem w epitafium, że „pasł swoją świętą trzodę".
Jeszcze bliższy związek tej sceny ze śmiercią ukaże nam się wtedy,
gdy przypomnimy słowa psalmu recytowanego w domu żałoby:
„Jak owce zmierzają ku otchłani, śmierć ich pasterzem" (Ps 49:15).
W i e l b ł ą d y znane są autorce dotąd z jednego tylko nagrobka,
ale za to pełnią one istotną rolę w przedstawionej na nim scenie: trzy
wielbłądy, leżące pod drzewem skierowane są ku studni; w głębi
widać namiot — rzecz się wszak dzieje wśród ludu pasterskiego
— a z boku wyłania się ręka, czerpiąca dzbanem wodę dla
wielbłądów, pars pro toto postaci Rebeki, którą przy pojeniu
wielbłądów zastał Eleazar, wysłannik szukający żony dla Izaaka
(Rdz 24:15—22). Pod tym nagrobkiem na warszawskim cmentarzu
spoczywa Rebeka córka Symchy z Gniewoszowa, zmarła w 1835 r.
Trudno oprzeć się pokusie porównania tego nieporadnie wyryte
go, ale wiernego ortodoksyjnym zasadom przedstawienia z nieporó
wnywalnie bieglej wykonaną, ale daleką już od ducha judaizmu
płaskorzeźbą na grobie Rebeki, żony Samuela Lewi Ximenesa,
pochowanej na cmentarzu w Ouderkerk pod Amsterdamem w 1694
r.
W medalionie otoczonym przez płaczące amorki artysta
wyobraził Rebekę z dzbanem u studni, zwróconego ku niej posłańca
i kilka innych postaci, cztery wielbłądy, a w tle — mury miasta.
Postaci odziane w zwiewne szaty mają rysy i proporcje godne rzeźb
antycznych, a cała kompozycja, podobnie jak wiele innych na tym
cmentarzu, mogłaby zdobić wnętrze pałacu. To porównanie nagrob
ków dwóch Rebek uzmysławia wspólnotę tradycji duchowej Żydów
żyjących w środowiskach o tak różnej od siebie kulturze.
P t a k i są jednym z najpowszechniejszych motywów na mace
wach, zwłaszcza na grobach kobiet (il. 43). Źródła tych przedstawień
można szukać, jak zwykle, w metaforach biblijnych, a także
w późniejszych pismach, np. w średniowiecznej kabalistycznej
księdze Zohar, z której pochodzi chasydzkie wierzenie, że dusze
pobożnych — w postaci ptaków — siadają każdego ranka na
żywopłotach raju, śpiewając chwałę Pana. Ptak to alegoria duszy,
a ulatujący ptak — to uchodząca dusza. Pełne dramatyzmu są
unikalne reliefy, na których ptak podrywa się do lotu z dachu
pustego domu (Warszawa) lub z drzewa koło domu o otwartych
szeroko drzwiach (Szydłowiec, Warszawa). Ten obraz bólu i rozpa
czy może być echem słów psalmu: „Nie śpię i jęczę jak ptak samotny
na dachu". Dalej psalmista woła: „Boże mój, nie zabieraj mnie
32
37
11. 53. Lcwiatan zwinięty w koło i trzymający w paszczy własny ogon
— polichromia na sklepieniu bimy w synagodze w Łańcucie. Motyw
ten często wykorzystywano w synagogach i do niego zapewne
nawiązują podobne płaskorzeźby nagrobne
3 3
34
51
�54
cechy jak potęgę, odwagę, miłość — że nie sposób stwierdzić, które
z nich stały się źródłem inspiracji dla twórców nagrobków. Wystar
czającym powodem mogło być to, iż orzeł jest symbolem miłości
i opieki Boga nad ludem Izraela. Powiedziane jest przecież w pieśni
Mojżesza: „Jak orzeł pobudza do lotu swoje młode, unosi się nad
swymi pisklętami, rozpościera swoje skrzydła, bierze na nie młode
i niesie je na lotkach swoich, tak Pan sam jeden prowadził go (lud
Izraela — przyp. aut.) i nie było przy nim obcego Boga" (Pwt 32:11).
A w innej metaforze „Wy widzieliście, co uczyniłem Egipcjanom, jak
nosiłem was na skrzydłach orlich i przywiodłem was do siebie" (Wj
19:4). Groźną potęgę Boga ucieleśnia orzeł w proroctwie Jeremiasza
0 upadku wrogów Izraela: „Oto jak orzeł nadlatuje, rzuca się na
zdobycz i rozpościera swoje skrzydła nad Moabem. Miasta są
zdobyte, a twierdze opanowane" i dalej: „Oto jak orzeł wzbije się
1 rzuci, i rozpostrze swoje skrzydła nad Bosrą; i będzie w owym dniu
serce bohaterów edomskich jak serce kobiety rodzącej" (Jr 48:40
—4\ i 49:22). W pieśni żałobnej Dawid sławi Saula i jego syna
Jonatana: „Saul i Jonatan, ukochani i przyjemni, (...) od orłów
szybsi, od lwów silniejsi" ( I I Sm 1:23). „Bądź lekki jak orzeł"
— mówi cytowana już znana sentancja z Przypowieści Ojców. Orzeł
to ptak, którego młodość się odnawia (Ps 103:5). Tak więc wyobra
żenie orła może ewokować różne przymioty, nawet jeśli weźmiemy
pod uwagę tylko źródła z tradycji żydowskiej, do których przecież
nie ograniczali się autorzy nagrobkowych reliefów.
Cmentarne orły mają zróżnicowaną formę; ich wygląd bywa
zgodny z prawami natury albo wyobraźni, lub konwencji przyjętej
w godłach różnych państw i rodów. Czasami na nagrobkach (m. in.
w Warszawie, Piotrkowie, Tarnowie i Lublinie) oprócz licznych
i różnorodnych orłów jednogłowych pojawia się orzeł dwugłowy;
taki sam widnieje w gąszczu innych motywów na nagrobku w Piatra
Neamt w Rumunii (il. 44, 45). Autor książki o cmentarzach
żydowskich w Rumuni uważa to za przejaw asymilacji i lojalności
wobec władzy — monarchii austrowęgierskiej. Trudno potwier
dzić bądź obalić ten pogląd; wydaje się jednak, że w Polsce motyw
38
II. 54. Macewa pary małżonków — przykład wyjątkowo bogatej kompozycji. W górnej części czaple trzymające koronę w dziobach, niżej
para gołąbków (ilustrująca małżonków), po bokach stwory fantastyczne będące połączeniem lwa i ryby; inne motywy to gwiazdy i winne
grona. W relief wkomponowany początek epitafium „Tu spoczywają". Chrzanów 1830; il. 55. Złamane drzewo — symbol żałoby, z owocami
oznaczającymi być może potomstwo zmarłej. Na domu pierwsze litery epitafium. Warszawa 1826; il. 56. Relief przedstawiający synagogę
w Kielcach, na nagrobku jej fundatora Mosze Menachema Pfefera. Warszawa 1919; il. 57. Rośliny o ludowym rysunku, po bokach jelenie,
w epitafium ozdobne liternictwo i dodatkowe ornamenty roślinne. Sieniawa 1858
55
�57
ten pojawia się także na nagrobkach osób, które trudno posądzić
0 tendencje asymilacyjne, a dobór jego jest przypadkowy. Prawdo
podobnie działała tu zasada kopiowania wzorów kojarzących się
z dostojeństwem — godła monarchów. Za ornament pozbawiony
treści politycznych uznał go też Cieśla w swej pracy o nagrobkach
żydowskich we wschodniej Rzeczpospolitej. '
G o ł ą b jako biblijny symbol pokoju oznacza na nagrobkach
między innymi zgodę i miłość małżeńską. W Chrzanowie dwa
gołąbki zdobią wspólny grób pary małżonków, o których eiptafium
mówi, że „kochali się jak dwa gołąbki" (il. 54).
Gołąb z gałązką w dziobie może być odczytany jako wyraz
życzenia, by dusza zmarłego zaznała pokoju wiecznego. Gołąb jako
symbol pokoju ma oczywiście swój rodowód w Księdze Wyjścia;
powraca z gałązką oliwną do arki Noego na znak, że wody ustąpiły
1 Pan zawarł pokój z ludźmi.
P e l i k a n na żydowskich nagrobkach został zapewne przyjęty
ze sztuki chrześcijańskiej, a może z ludowych wierzeń o pelikanach
karmiących młode własną krwią, jako symbol rodzicielskiej troski
i poświęcenia. Obraz taki jest częsty na grobach kobiet w różnych
okolicach, zwłaszcza w Szydłowcu (il. 47). Gwoli ścisłości trzeba
dodać, że to scena z pisklętami sugeruje nam obecność pelikana,
bowiem w rzeczywistości reliefy te przedstawiają bliżej nie zidentyfi
kowane ptaki o bardzo długiej i wygiętej szyi.
B o c i a n y trzymające w dziobach węże, a zarazem przez te węże
oplecione — to motyw frapujący i rzadki (il. 46). Takie pary zwierząt
można znaleźć na pojedynczych nagrobkach w Chrzanowie, War
szawie, Krakowie (na cmentarzu Remu, ale tam przypominają one
raczej kaczki luźno oplecione przez węże), a jednego bociana
z wężem w Będzinie, Łowiczu i Wieliczce. Ten sam motyw występuje
w dekoracji synagog (m.in. w Łańcucie, Jabłonowie i Mohylewie),
a siągając wstecz — w iluminacji manuskryptów. Bocian to po
hebrajsku hasida — pobożna; cała scena jest alegorią rozkoszy
sprawiedliwych i pobożnych w czasach mesjańskich.
W ą ż , choć pojawia się na nagrobkach żydowskich w Polsce
raczej rzadko, występuje w wielu scenach i „rolach", których
znaczenie trudno jednoznacznie określić. Jest więc wąż w szponach
orła (Warszawa) czy wijący się wśród drzew w lesie (Brzesko,
3
40
Chrzanów), wąż w wazie z owocami (Warszawa), węże splecione
w kłąb (Wieliczka, i l . 54), wąż spełzający z drzewa ku innym
postaciom (Warszawa), wąż w paszczy lub łapach lwa (Warszawa,
Łowicz, Żabno, i l . 48); lew i węże występują też na rumuńskim
nagrobku w Gura Humorului. Spotykamy też opisane już węże
w dziobach bocianów. Istny „raj dla węży" to cmentarz w Wieliczce,
gdzie raz nawet koniec epitafium wkomponowany jest w dwa
splecione ze sobą węże. Na jednym reliefie w Warszawie ramiona
świecznika przechodzą w węże, z których lewy trzyma w paszczy
jabłko, a prawy złamaną świecę. Kusząca byłaby interpretacja tej
sceny jako aluzji do raju, w którym zgodnie z życzeniem wyrażonym
w wielu epitafiach (choć nie w tym) znaleźć się ma dusza po śmierci.
A może jest to metafora drogi człowieka od narodzin do zgonu lub
śmierci jako konsekwencji grzechu pierworodnego? Na innym
nagrobku, w Warszawie, relief przedstawia kaduceusz — uskrzydlo
ną laskę Merkurego, na wzór antyczny. Ponieważ inskrypcja jest
zatarta, można jedynie zaryzykować przypuszczenie, iż zmarły był
kupcem. W zasadzie jednak zajęcie świeckie, podobnie jak bogact
wo, nie znajdowały wyrazu w epitafiach ani w reliefach. Z rzadka
pojawia się tylko trzykrotnie wygięty wąż Eskulapa, m. in. na
nagrobku rabina a zarazem lekarza, Eliezara Askenazego, pocho
wanego w 1585 r. na cmentarzu Remu w Krakowie (il. 50). Podobne
elementy występują często na nagrobkach w Pradze.
Wyjątkowy jest też nagrobek przedstawiający węża, który dusi
baranka, ale odbiega on od form tradycyjnych. Wyrzeźbił go na
cmentarzu warszawskim Abraham Ostrzega.
Jednym z najciekawszych — i bardzo rzadkich — motywów na
macewach jest w ą ż z w i n i ę t y w k o ł o i połykający własny ogon.
Czasem występuje on sam, częściej wkomponowana jest w niego
uskrzydlona klepsydra, co z kolei bywa częścią jeszcze bogatszego
reliefu (il. 49). Taki wąż to z jednej strony antyczny Uroburos
— symbol wieczności i nieśmiertelności (duszy?), z drugiej zaś
— transfiguracja mitycznego potwora morskiego Lewiatana, które
go mięso — według Talmudu i ludowej tradycji — będą spożywać
sprawiedliwi na niebiańskiej uczcie po przyjściu Mesjasza: „W
owym dniu ukarze Pan swym twardym, wielkim i mocnym mieczem
Lewiatana, zwinnego węża, Lewiatana, węża skręconego, i zabije
53
�w Zelwie i Izabelinie — arcydziełach ludowej snycerki, dziś już nie
istniejących. Na nagrobku w Warszawie znalazła autorka jedyny
dotychczas wizerunek wołu lub barana z rybim ogonem — kolejny
przykład inwencji twórców macew.
Na fragmencie nagrobka w Lublinie widoczne jest intrygujące
zwierzę: jednorożec z rybim ogonem, trzymający przedmiot przypo
minający moździerz.
Nawet w wypadku jednorożca, motywu pozornie zapożyczone
go ze sztuki nieżydowskiej, można się doszukać symboliki odnoszą
cej się do judaizmu: w starych tekstach jednorożec ilustruje doskona
lenie duszy przez studia religijne.
Można się domyślać, że gryfy przeniknęły do sztuki żydowskiej
przez naśladownictwo wzorów sztuki ogólnoeuropejskiej, można też
szukać ich korzeni w kulturze asyryjskiej i babilońskiej, choć tak daleka
inspiracja wydaje się wątpliwa. Z pewnością bliskie one były wyobraźni
żydowskiej dzięki opisom fantastycznych bestii w wizjach proroków.
Aby rejestr zwierząt był możliwie pełny, należy wspomnieć
o tych, które — oprócz już wymienionych — służyły zobrazowaniu
nazwisk, a więc m y s z — Meisel, g ę ś — Gans, r y b a — Karpeles
lub Fisz, k o g u t — Kohout lub Hahn; l i s — Fuchs. Wszystkie te
przykłady pochodzą z cmentarza w Pradze; podobne, choć rzadziej,
można znaleźć w innych miastach czeskich, zaś Levy podaje
przykład z Warszawy, gdzie j e d n o r o ż e c — zamiast barana
— ilustruje nazwisko R o m .
Niektórzy autorzy łączą zwierzęta na nagrobkach z miesiąca
mi, którym te zwierzęta odpowiadają w k o l e z o d i a k a l n y m ,
gdzie ryby — to miesiąc adar, baran — nisan, byk — ijar, lew — aw,
a koziorożec — tewet. Istotnie, znaki zodiaku odgrywają w żydows
kiej ludowej tradycji i obyczajowości ważną rolę, były np. stałym
elementem polichronmii synagog, ale potwierdzenie świadomego ich
użycia na nagrobkach dla wyrażenia miesiąca śmierci wymagałoby
obszernych badań. Dotychczasowe, prowadzone przez autorkę nie
dają podstaw do takiego wniosku. Na zakończenie uwag o zwierzę
tach trzeba jeszcze raz zastrzec, że współbrzmienie imion z nazwami
zwierząt i ptaków było rzadko wykorzystywane przez twórców
macew w Polsce, nie należy się więc sugerować tylko reliefami, gdy
nie znane jest epitafium.
Ś w i a t r o ś l i n w sztuce żydowskiej, w tym także na nagrob
kach, reprezentują po pierwsze owoce Ziemi Świętej, które były
składane w ofierze w Świątyni i stosowane w obrzędach (np. oliwa,
lulaw i etrog), po drugie — rodzime drzewa i kwiaty, a po trzecie
— rozety, wici, girlandy, wieńce, wazony z kwiatami i kosze pełne
owoców, zaczerpnięte ze sztuki świeckiej otaczających narodów. Tu
znów stajemy przed pytaniem: ornament czy symbol? Wazy z kwia
tami wydają się typowym ornamentem barokowym, można jednak
przypuszczać, że pod tą nieżydowską formą kryje się prastary
motyw Drzewa Życia, tak istotny w myśli żydowskiej. Ace chajim
— po hebrajsku: drzewa życia — to także nazwa wałków, na które
nawijany jest zwój Tory. W manuskryptach i haftach wałki te były
przedstawiane z wyrastającymi z nich roślinami, takimi, jak na
nagrobkach. Tora jest bowiem „drzewem życia dla tych, którzy się
jej uchwycili" (Przp 3:18). „Owocem sprawiedliwych jest drzewo
życia" według Przypowieści Salomona (11:30). Spod drzewa został
człowiek wygnany i pod drzewo — stojące w centrum raju — powró
ci. Jest to więc symbol odpoczynku duszy zmarłego w ogrodzie
Eden, a zarazem nadziei mesjańskiej.
Z ł a m a n e d r z e w o jest najczęstszym symbolem wanitatywnym, spotykanym na cmentarzach żydowskich w całej Polsce (il. 55).
Wielu niuansów znaczeniowych w przedstawieniach złamanego
drzewa dopatrzył się Levy; według niego drzewo uginające się pod
ciężarem owoców jest metaforą owocnego życia, uschnięta gałąź
może natomiast oznaczać zmarłych bezpotomnie. Starannie prze
myślaną aluzję zawiera obraz drzewa, którego koronę zdobi sześć
owoców, a siódmy leży na ziemi. To grób matki, która umarła
rodząc siódme dziecko. Kwitnąca gałązka, która odpada z drzewa
może być, według Levy'ego, inspirowana prz słowa proroka odno
szące się do opieki Boga nad ludem Izraela: „... wezmę z wierzchołka
wysokiego cedru, z najwyższych jego gałązek delikatną różdżkę (...)
na wysokej izraelskiej górze ją zasadzę, i wypuści pędy i wyda
owoce" (Ez 17:22—23).
4 5
46
47
II. 58. Wiązanka z gałęzi palmy i innych roślin, zwana lula w (z lewej)
i owoc cytrusowy zwany etrog (z prawej) — rośliny używane
w święto Sukkot. Etrog przedstawiono w pojemniku, tak jak się go
przechowuje. Kazimierz nad Wisłą
smoka morskiego" (Iz 27:1). Do takiej interpretacji zwiniętego węża
na nagrobkach uprawnia autorkę jego podobieństwo do tak częs
tych w synagogach przedstawień Lewiatana (np. Dąbrowa Tarnow
ska, Łańcut, Sandomierz), gdzie zajmuje on zwykle poczesne miejsce
(il. 53).
R y b y na nagrobkach to najczęściej delfiny z głową w dół,
zazwyczaj flankujące inskrypcję i pełniące chyba tylko rolę orname
ntu, zaczerpniętego z nieżydowskiej sztuki (np. Radomsko, Warsza
wa). Warto dodać, że para delfinów stykających się ogonami na
podwójnym XVII-wiecznym nagrobku na cmentarzu Remu jest
dalekim echem motywu z ościeży Kaplicy Zygmuntowskiej w kated
rze wawelskiej.
Znacznie oryginalniejszym motywem są trzy przeplecione ryby,
które pojawiają się już na XVI-wiecznym nagrobku w Krakowie,
a w ubiegłym stuleciu w Chrzanowie i Trzebini. Takie ryby były
elementem malarskiej dekoracji — par excellence ludowej — drew
nianych synagog, m.in. bóżnicy w Chodorowie. Opisy nagrobków
rumuńskich wiążą ten motyw z miesiącem adar , ale w znanych
autorce przykładach z Polski, a także XVI-wiecznym nagrobku
z Pragi, nie ma zbieżności z miesiącem zgonu. Inny związek sugeruje
Eugeniusz Duda: pochowana pod wspomnianym nagrobkiem
w Krakowie zmarła w piątek, a ryby są symbolem szabatu, bo
pojawiają się na stole w piątkowy wieczór.
M o t y l , występujący wyjątkowo jako jedyny motyw w przyczó
łku macewy, to zapewne znany z cmentarzy chrześcijańskich symbol
wanitatywny, oznaczający wędrówkę duszy i jej przeobleczenie się
w lepszą szatę: z gąsienicy (życie), przez poczwarkę (śmierć)
w motyla (życie wieczne) (il. 52).
Ze świata fauny można jeszcze sporadycznie spotkać na nagrob
kach p a w i e , ł a b ę d z i e (m.in. Warszawa), p a p u g i (Przemyśl),
w i e w i ó r k i (Warszawa, Lublin), lamparty (Warszawa), k r ó l i k i
(Lublin), j a s z c z u r k i (Warszawa, Łowicz) a może także i jeszcze
inne zwierzęta, na które autorka się dotąd nie natknęła, jak np.
opisane przez Schipera skaczące ż a b k i na chasydzkim nagrobku
w Dubnie.
Do królestwa zwierząt wypada też chyba zliczyć s t w o r y
f a n t a s t y c z n e , które zadomowiły się na nagrobkach żydowskich
w całej Polsce. Są wśród nich klasyczne gryfy o ciele lwa, ptasich
skrzydłach, o różnych wariantach paszcz i ogonów, a także smoki,
bazyliszki, jednorożce oraz zadziwiające bestie o górnej części lwa,
a dolnej — ryby (Warszawa, Wieliczka, Chrzanów; i l . 54). Takie
rybo-lwy zdobiły drzwi szaf na zwoje Tory w bóżnicach, np.
42
43
44
54
48
49
50
�Poszukiwania na cmentarzach ujawniają coraz to nowe warianty
motywu złamanego drzewa. Oryginalny obraz to las z jednym
drzewem złamanym (Sokołów Małopolski). Bywa, że łamie je łapą
lew, uosobiający śmierć, lub gałąź porywa w dziobie drapieżny ptak.
Bardziej bezpośrednią metaforą tragedii jest dłoń z nożem, ścinająca
drzewo (na jednym z warszawskich nagrobków); epitafium potwier
dza nasz domysł i mówi o „zamordowanym". Ciekawe, że częste na
cmentarzach żydowskich na Wyspach Karaibskich przedstawienia
drzewa zrąbanego siekierą trzymaną w dłoni nie oznaczają ponoć
zabójstwa, a jedynie życie przerwane w kwiecie wieku.
Jako sybol wanitatywny pojawiają się choć znacznie rzadziej niż
drzewa złamane kwiaty, które później, na pomnikach wychodzących
poza formę tradycyjnej macewy, stały się jednym z najchętniej
używanych motywów plastycznych — zwłaszcza na nagrobkach
w stylu secesyjnym.
Podobnie jak w przypadku zwierząt, kwiat może być plastyczną
ilustracją imienia lub nazwiska; na jednym z pierwszych znanych
średniowiecznych nagrobków mających w ogóle dekorację plastycz
ną pojawia się kwiat jako odpowiednik imienia zmarłej — Blume
córki Jaakowa. Symbolikę śmierci i aluzję do nazwiska połączył
twórca macewy ze Słonimia rzeźbiąc złamaną różę na grobie
dziewczyny o nazwisku Rosenblum, zmarłej w kwiecie wieku.
Rośliny, wśród nich drzewa, to najczęściej rośliny „w ogóle", bez
specjalnych cech gatunkowych. Niekiedy chodzi jednak o szczegól
ną roślinę, zwłaszcza w przypadku drzew i owoców Ziemi Świętej.
W i n n e g r o n o , w i n o r o ś l t o motyw powszechny w sztuce i ,
jak wiele tu wymienionych, obarczony symbolicznym znaczeniem
w chrześcijaństwie. W judaizmie i sztuce żydowskiej ma odrębną,
głęboką symbolikę, oznacza bowiem lud Izraela. Według słów
proroka „Winnicą Pana Zastępów jest dom izraelski, a mężowie
judzcy ulubioną jego latoroślą" (Iz 5:7). Psalmista przyrównuje
Izraela do winorośli, która zabrana z Egiptu zapuściła korzenie
i rozrosła się w Ziemi Obiecanej (Ps 80:9—17). Winne grono,
przyniesione przez Jozuego i Kaleba przed Mojżesza, to symbol
płodności tej ziemi (Lb 13:23). Może ono oznaczać na nagrobku,
oprócz przynależności do ludu Izraela, owocną pracę, bogactwo
duchowe, które uczony przynosi swemu narodowi. Na grobie
kobiety może być echem wersetu: „Żona twoja jak winorośl płodna
w zaciszu twego domostwa, synowie twoi jak gałązki oliwne dookoła
twego stołu" (Ps 128:3).
G a ł ą z k i w i n n e i o l i w n e mają też znaczenie mesjańskie,
obrazując „szczep Dawidowy" (Jr 23:5) i „różdżkę Jessego" (Iz
11:1), o których mówią prorocy.
Na cmentarzu w Pradze winne grono pojawia się w X V I w., gdy
nagrobki jeszcze bardzo rzadko mają dekorację plastyczną. Epita
fium słynnego filozofa i komentatora prawa rabinicznego, Mojżesza
Isserlesa, zwanego Remu, na cmentarzu w Krakowie, spowite jest
5 1
52
53
w rzeźbioną winorośl; tę bogato zdobioną płytę wystawiono temu
uczonemu prawdopodobnie w połowie X V I I I w. uważając wido
cznie, że oryginalna XVI-wieczna macewa bez dekoracji plastycznej
(obecnie umieszczona na odwrotnej stronie) jest za skromna. Motyw
ten jest rozpowszechniony w całej Polsce; winne grono umieszczone
bywa zwykle w przyczółku, często w połączeniu z innymi motywami,
a pędy oplatają kolumny (il. 12, 54, 62).
O w o c g r a n a t u to jeden z 7 tradycyjnych owoców Ziemi
Obiecanej. Motyw ten zdobił kolumny Świątyni Salomona ( I K r i
7:18), szaty arcykapłana Aarona i inne akcesoria obrzędowe. Można
go odnaleźć na fryzie starożytnej synagogi w Kapernaum. Nazwę
granatów noszą ozdobne gałki nasadzane na drzewce zwojów Tory;
stąd zapewne owoce granatu mogą symbolizować Torę, mądrość
i uczoność. Trudno je zidentyfkować na nowszych nagrobkach, choć
niekiedy owoce przypominają granaty, za to na cmentarzu Remu ich
pełnoplastyczne rzeźby wieńczą po obu bokach XVII-wiecznych
nagrobek, co nasuwa skojarzenie z ubranym zwojem Tory.
P a l m a była ulubionym motywem żydowskim w starożytności,
uwiecznionym na monetach, mozaikach i rzeźbionych fryzach
synagog, katakumbach w Izraelu i w Rzymie. Na XVII-wiecznym
grobowcu żydowskim pod Amsterdamem gałęziom palmowym
towarzyszy werset „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma" (Ps 92:13),
tymże wersetem podpisane jest drzewo wyrzeźbione na nagrobku
w Krakowie (nowy cmentarz), choć nie przypomina ono palmy.
Autorka wielokrotnie spotykała się z twierdzeniem, że palma na
nagrobku oznacza młodą dziewczynę; jednak nie potwierdzają tego
dotychczasowe badania i jeśli nawet taka korelacja występuje, nie
jest z pewnością silna. Poza tym na tradycyjnych macewach w Polsce
palma występuje rzadko, lub też trudno ją odróżnić od innych
drzew. Palma stała się za to jednym z ulubionych motywów na
XX-wiecznych grobowcach, zwłaszcza tych, którym artysta nadał
cechy „stylu biblijnego", tzn. starał się nawiązać do architektury,
historii a czasem i krajobrazu Izraela.
L u l a w (specjalnie owinięta gałązka palmowa) i e t r o g (owoc
cytrusowy) to atrybuty święta Sukkot, upamiętniającego wędrówkę
Żydów po pustyni. Były jednym z najczęstszych motywów na
mozaikach starożytnych synagog i na grobowcach, ale na nowożyt
nych nagrobkach pojawiają się sporadycznie. Autorce znane są dwa
przykłady: z Kazimierza nad Wisłą, gdzie etrog przedstawiono
w otwartym pudełku (il. 58) i z Szydłowca, gdzie etrog spoczywa
w koszyku (naczynia na etrog mają różne formy). Z epitafium
wynika, że śmierć nie nastąpiła w czasie święta Sukkot, więc nie taki
fakt był motywem wprowadzenia etrogu. Co wiec symbolizuje?
Z rodzimych drzew, które możemy rozpoznać spotykamy d ą b
(m.in. Bieruń Stary), w i e r z b ę p ł a c z ą c ą (m.in. Oświęcim),
g r u s z ę (np. Warszawa; il. 55) i ś w i e r k i (Sokołów Małopolski):
z kwiatów — s ł o n e c z n i k (Łowicz; i l . 62), z owoców — m.in.
54
II. 59. Płaskorzeźba umieszczona w dole macewy przedstawiająca miasto za murami; do bramy w murze
prowadzi most, na rzece widać łodzie. Inskrypcja na wstędze nad miastem zawiera początek psalmu 137
..Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy na wspomnienie Syjonu". Warszawa, ok. 1820
55
�zabrakło zmarłego — to symbol śmierci i żałoby. Inspiracją dla
takiego obrazu mogła być też skarga proroka: „Śmierć wdarła się
przez nasze okna" (Jr 9:20).
R o z p a d a j ą c a s i ę b u d o w l a (Warszawa, Szydłowiec) jest
też zapewne symbolem śmierci.
D o m z napisem bet Lewi, spotykany na nagrobkach w Lesku, to
dowcip plastyczny, wykorzystujący wieloznaczności słowa — bet
bowiem to zarówno dom, jak i ród, dynastia, w tym przypadku ród
lewitów.
Trudno powiedzieć, czy wśród budynków na nagrobkach w Po
lsce przedstawiano kiedykolwiek konkretny dom, w którym miesz
kał zmarły — jak to miało miejsce we Frankfurcie i w Amsterda
m i e . ^ to na reliefie jednego z pomników w Warszawie skrupulat
nie odtworzono istniejącą zresztą do dziś, lecz przebudowaną
synagogę w Kielcach, ponieważ zmarły był jej fundatorem (il. 56).
We Wrocławiu jeden z grobowców (który jednak nie jest tradycyjną
macewą) zdobi płaskorzeźba okazałej kamienicy — banku braci
Aleksander; niestety inskrypcja została zniszczona.
P a n o r a m a m i a s t a widnieje na kilku nagrobkach w Warsza
wie. Najciekawsza z nich wyryta została w dolnej części nagrobka,
a kluczem do niej jest umieszczony na wstędze znany werset z Psalmu
137: „Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy na
wspomnienie Syjonu" (il. 59). Co to za miasto? Może Babilon,
0 którym mowa w Psalmie, może Jerozolima — przedmiot tęsknoty,
może Warszawa — kolejne miasto diaspory? Urozmaicona i raczej
z fantazji wzięta architektura niczego nie wyjaśnia, ale rzeka, most
1 łódź na pierwszym planie kłócą się z realiami Jerozolimy. Możliwe,
że twórcę zainspirowały znakomite reliefy na sąsiednim grobowcu
Berka Sonnenberga, z których jeden ilustruje właśnie Psalm 137.
G r o b o w c e i inne miejsca pielgrzymek w Z i e m i
Ś w i ę t e j wyobrażone na nagrobkach odzwierciedlają duchowy
związek z Ziemią Izraela, w której wszak chciał spocząć każdy
pobożny Żyd. Tak więc budowla o charakterystycznej dla Izraela
architekturze, z napisem kewer Dawid— grób Dawida — zdobi nie
podpisaną macewę w Starachowicach; inna przypominająca wyglą
dem tzw. grobowiec Racheli — macewę w Łodzi. Najciekawsza jest
kompozycja w Szydłowcu, gdzie twórca reliefu umieścił trzy biblijne
miejsca koło siebie. Dwa mniejsze to budynek podpisany „grób
Dawida" i mur z napisem „Ściana (Płaczu)"; środkowy, największy
budynek o kopulastym dachu stoi na skale i nie jest podpisany
— można przypuszczać, że to Świątynia Jerozolimska (il. 60). Na
innym nagrobku tamże widnieje budowla podpisana „wieża Dawi
da", podobna do jerozolimskiego pierwowzoru. Autorzy tych
płaskorzeźb mogli wzorować się na popularnych sztychach i ilustra
cjach w książkach, zwłaszcza w Hagadzie (modlitewniku na święto
Pesach). Takie motywy występują jednak niezwykle rzadko.
Cała powierzchnia macewy skomponowana jest w formie b r a
m y , p o r t a l u , co z jednaj strony zwraca uwagę na architekturę
nagrobka, z drugiej zaś — na jego symbolikę. Brama, uniwersalny
symbol przejścia ze świata ziemskiego do życia wiecznego, częsty
motyw w grobowcach antycznych i chrześcijańskich jest w judaizmie
obarczona szczególnie bogatym znaczeniem i wykorzystywana we
wszystkich dziedzinach obrzędowej sztuki. „Oto jest brama Pana,
którą wejdą sprawiedliwi" (Ps 118:20) — to werset często spotykany
w synagogach, a czasem — na bramie cmentarnej, jak np. w Sopocie.
K u skojarzeniu ze śmiercią kierują nas słowa Psalmisty do Boga:
„Ty, który mnie podnosisz z bram śmierci" (Ps. 9:14).
K o l u m n y flankujące inskrypcję, których twórcy dowolnie
krzyżowali wszelkie style, są też czymś więcej niż elementem
architektonicznym. Zgodnie z duchem judaizmu mogą nawiązywać
do kolumn Jachin i Boaz w Świątyni Salomona, opisanych w I Księ
dze Królewskiej (7:15—22), a według niektórych mogą być nawet
echem słupów dymu i ognia, które prowadziły Żydów podczas
wędrówki po pustyni. Argumentem na rzecz tych porównań jest
fakt, że motyw portalu lub kolumn bywa często powtórzony już na
samym reliefie, a więc niezależnie od struktury nagrobka (np.
Mszczonów, Piotrków, Tomaszów Mazowiecki, Łowicz; il. 61).
Motyw bramy ma swoją jeszcze bardziej dosłowną wersję:
b r a m ę z a m k n i ę t ą na k ł ó d k ę , niekiedy nawet zaryglowaną
kilkoma zamkami — jakby dla podkreślenia nieodwołalności za5
56
II. 60. Płaskorzeźba przedstawiająca święte miejsca w Jerozolimie;
z prawej Ściana Płaczu, z lewej grób Dawida (oba podpisane);
w środku, jak się można domyślać, Świątynia przed zburzeniem lub
stojący obecnie na jej miejscu meczet. Za tą identyfikacją przemawia
znajdująca się w środku skała. Szydłowiec 1929; il. 61. Nagrobek, na
którym kolumny występują niezależnie od półkolumn ograniczają
cych epitafium. Inne motywy to lwy, ptaki i korona. Łowić? 1864
g r u s z k ę (Starachowice). W wielu okolicach (np. Mikołów, Sienia
wa, Łowicz, Bobowa, Tarnów, Lubaczów) spotyka się motywy
roślinne przypominające sztukę ludową — taką wszak była w wiel
kim stopniu twórczość artystów-kamieniarzy — zbieżna zwłaszcza
z polską i żydowską wycinanką (il. 20, 57). Składa się na to naiwny,
płaski rysunek i symetryczna kompozycja, czasem przypominająca
leluję. Takie wrażenie robią też reliefy kwiatów w doniczkach
(Łowicz, Inowłódz) i koszykach (Mikołów) oraz pochodzące od
kwiatów rozety.
M o t y w y a r c h i t e k t o n i c z n e to następna grupa przedsta
wień na macewach, rzadziej spotykana od większości motywów
wymienionych powyżej. Ich pochodzenie i racja bytu są często
niejasne, warto jednak odnotować je, choćby z próbą interpretacji.
P u s t y d o m o otwartych na oścież drzwiach i oknach jest
częstym motywem na cmentarzu warszawskim, ale gdzie indziej
spotyka się go bardzo rzadko. Najczęściej jest on elementem
opisanej już sceny z owcami podążającymi ku studni (il. 15), ale
czasem towarzyszy mu tylko złamane drzewo (il. 55), niekiedy ze
zrywającym się do lotu ptakiem. Pusty dom — domostwo, w którym
56
57
�mknięcia się życia doczesnego. Takie reliefy, spotykane dość często
na cmentarzu warszawskim, ale w wielu okolicach nieznane, umiesz
czano przeważnie poniżej epitafium lub po odwrotnej stronie
nagrobka, gdzie mogły nawet zajmować całą powierzchnię płyty.
Ciekawą analogię stanowi nagrobek sefardyjski w Londynie, w któ
rym wieko marmurowego sarkofagu ma formę uchylonych drzwi.
Wyobrażenia drzwi z zamkami, zasuwami i kluczami przetrwały
w katakumbach Bet-Szearim w Izraelu (od I I I w.n.e).
Spośród tysięcy powtarzających się motywów zdarza się czasem
wyłowić takie, które występują dosłownie raz lub kilka razy. Są one
tym bardziej godne uwagi, ponieważ były wybrane świadomie a nie
przez naśladownictwo istniejących wzorów. Do tej grupy należy
wiele z motywów już opisanych. A oto kilka innych.
58
O k r ę t może być ilustracją nazwiska Schiff, ale też symbolem
wanitatywnym, o czym świadczy złamany maszt, jak na przedsta
wionej w pracy Levy'ego macewie ze Słonimia. Skąd okręt jako
metafora żalu? Odpowiedź daje zawarty w epitafium werset z Tre
nów Jeremiasza (2:5); „I pomnożył (Pan) u córki Judzkiej smutek
i narzekanie", w którym ostatnie słowo może być dwojako odczyta
ne: jako anija
lament, narzekanie
lub jako onija
okręt.
W tym przypadku twórca nagrobka pomysłowo wykorzystał grę
słów
Skojarzenia te mogą iść dalej: rzeka — to przepływ czasu, okręt
— życie, tonący okręt — śmierć. W porze Nowego Roku i Dnia
Pojednania — okresie zadumy nad życiem i śmiercią — jedna
z tradycyjnie wysyłanych form życzeń to „bilet na statek na rzekę
życia". Rozbite statki na wspomnianym już grobowcu Berka
Sonnenberga w Warszawie mają zapewne taką konotację.
I n s t r u m e n t y m u z y c z n e znane są autorce z trzech nagrob
ków w Warszawie i jednego w Żelechowie; na tym ostatnim brak
niestety epitafium.
W warszawskich płaskorzeźbach hebrajskie inskrypcje dają
niezwykle ciekawe wyjaśnienie, świadczące o tym, jak twórczym
i wręcz „uczonym" dziełem może być nagrobek dzięki trawestacji
wersetów biblijnych. Płaskorzeźby ilustrują nie tylko wykorzystane
wersety, ale też imiona zmarłych: Dawida — gdyż biblijny król
5 9
Dawid grał na harfie, prorokini Miriam,
gdyż opisany jest jej
taniec z bębnem (o czym już pisałam w poprzednim artykule). Na
innym zaś warszawskim nagrobku obraz instrumentów muzycznych
odnosi się i do pochodzenia i do zawodu' zmarły był z rodu lewitów
(za czasów Świątyni lewici grali na instrumentach podczas obrzę
dów) był też muzykiem Ten niezwykle rzadki w Polsce motyw na
grobie lewity był być może bardziej rozpowszechniony w innych
krajach W Polsce zaś instrumenty muzyczne były jednym z najpo
pularniejszych elementów dekoracji synagog właśnie dla przypo
mnienia roli lewitów w Świątyni
Trzeba tu dodać, że tradycja nie przekazała wyglądu biblijnych
instrumentów muzycznych; tłumaczenia ich nazw są różne i różne są
ich późniejsze przedstawienia plastyczne.
Szofar, czyli róg barani, w który dmie odprawiający modlitwy
w synagodze w święto Rosz Haszana (Nowy Rok), był częstym
motywem w starożytnych grobowcach żydowskich i synagogach.
Róg na nagrobku może oznaczać, że zmarły pełnił funkcje trębacza
noworocznego, co świadczy o jego prestiżu w życiu religijnym
gminy. Może też być symbolem ogólniejszym; dęcie w róg ma
oznajmić przyjście Mesjasza i zmartwychwstanie.
Na jednym z warszawskich nagrobków widoczna jest dłoń
wznosząca w górę róg, na innym — szofar oraz zwój Tory są
drugorzędnymi elementami reliefu, który w centrum ma nóż do
obrzezania (il. 26).
Do „nietypowych" przedmiotów uwiecznionych na nagrobku
należy kapelusz,odkryty przez Levy'ego w Białymstoku i będący
plastycznym uzmysłowieniem nazwiska H u t .
Wiemy już, że bardzo częste było na tradycyjnych nagrobkach
dostosowywanie reliefu do religijnych funkcji zmarłego. Wraz
z asymilacją i bardziej libralnym stosunkiem do nieżydowskich
wzorów pojawiły się na cmentarzach — ale tylko w dużych miastach
— takie atrybuty świeckich zawodów, zasług i zainteresowań, jak
paleta na grobie malarza, skrzypce na pomniku muzyka, proporce,
-
6 0
61
62
II. 62. Płaskorzeźba przedstawiająca m.in. strzałę, świecznik ze
złamaną świecą, skarbonkę z wpadającą doń monetą, ptaki i słone
cznik; dookoła epitafium — winorośl. Łowicz 1880, il. 63. Nagrobek
chłopca, z reliefem przedstawiającym złamane drzewo i ołtarz
ofiarny. Warszawa 1861
wieńce i pochodnie jako oznaki zasług w różnych dziedzinach,
symbole masońskie, a wreszcie takie emblematy jak kotwica i koło
na grobie inicjatora żeglugi rzecznej na Wiśle. Na XX-wiecznych
grobach lekarzy powraca motyw węża Eskulapa, znany nam już
z XVI-wiecznego nagrobka w Krakowie. Wydaje się, że na interesu
jących nas tradycyjnych żydowskich nagrobkach w Polsce atrybuty
zawodów świeckich nie występują (a może tylko nie przetrwały,
nawet w opisie?), inaczej niż w Pradze, gdzie n o ż y c e wyryte są na
grobie krawca, ł a ń c u c h — złotnika, l a n c e t — lekarza, m o ź
d z i e r z — aptekarza, s k r z y p c e — muzyka, k s i ą ż k a — introli
gatora. Intrygującym dla autorki wyjątkiem jest macewa z począt
ku X V I I w. na cmentarzu Remu w Krakowie: w przyczółku
przedstawione są rozwarte nożyce, a w epitafium mowa jest
o Icchaku synu Cwi, zwanym (?) Sznajd — tu następuje znak skrótu
słowa. Czy chodzi o nazwisko Sznajder (krawiec), czy o rzemiosło,
czy — o jedno i drugie?
Na marginesie warto wspomnieć o spotykanych w innych
krajach (Holandia, Włochy, Czechy, Austria) z n a k a c h h e r b o w y c h na grobach uszlachcbnych Żydów. Na cmentarzu w Wenecji
emblematy heraldyczne odnoszą się nie do herbu rodzinnego, ale do
63
57
�II. 64. Wąż „odgryzający" gałąź z drzewa. Warszawa; ił. 65. Jeleń przeszyty strzałami. Warszawa
godła miasta lub krainy, z której pochodzili osiedlenie w mieście
uchodźcy w Hiszpanii. Na nagrobkach we Frankfurcie i Wormacji
umieszczono emblematy domów, w których zmarli mieszkali.
Ale wróćmy do Polski, do jednego z najpowszechniejszych
wątków płaskorzeźb nagrobnych: wątku ś m i e r c i i ż a ł o b y .
Symbole wanitatywne, bądź „czyste", bądź wkomponowane w ob
razy o jeszcze innym znaczeniu, przewijały się przez opisy bardzo
wielu omówionych tu przedstawień. Warto je wyodrębnić: złamane
lub ścinane drzewo, złamane lub zgaszone świece, świece gaszone
przez drapieżnego ptaka, stado owiec bez pasterza, jeleń ugodzony
strzałą, odlatujący ptak, pisklęta rozglądające sią za matką, zwiędły
kwiat, pusty dom, tonący okręt, rozpadająca się budowla, w pew
nym sensie też brama i kłódka. Zasymilowały się też na macewach
takie motywy z nieżydowskiej sztuki nagrobnej, jak uskrzydlona
klepsydra, zwrócona w dół pochodnia, a wśród pomników wycho
dzących poza tradycyjną formę — złamana kolumna i pełnoplastyczna rzeźba drzewa z uciętymi gałęziami. Ale są jeszcze inne, nie
wspomniane dotąd, oryginalne symbole śmierci: raz tylko napotka
ny przez autorkę relief przedstawiający o ł t a r z o f i a r n y z p ł o n ą c y m o g n i e m n a grobie siedmioletniego chłopca (Warszawa; ił.
63) i „tautologiczną płaskorzeźbę", przedstawiającą . . . n a g r o b e k
(il. 41). W takiej kompozycji lew lub jeleń leży przed nagrobkiem
(Warszawa), podtrzymuje go łapą (Olkusz), a na kamieniu wyryte są
litery PN ( T / l ) , skrót od słów „tu spoczywa", rozpoczynających
każde epitafium. Jest i taka płaskorzeźba, na której mała pochylona
macewa jest wciśnięta między dom i ... księgi wielkości tego domu
(Warszawa).
Ornament czy symbol? Pytanie to, stawiane już w odniesieniu do
motywów roślinnych czy portalu, powraca znów przy dwóch
wyobrażeniach, które — o ile rzeczywiście niosą znaczenie — są
związane ze śmiercią. S t r z a ł y nie od razu rzucają się w oczy,
ponieważ są przeważnie wplecione w inne elementy płaskorzeźby.
64
65
W Radomsku strzała obiega łukiem kompozycję, na którą składają
się: dłoń wrzucająca datki do skarbonki, świecznik, ptak i gryfy;
wyżej jest korona, z której spływa draperia owinięta wokół owej
strzały (il. 40). W Łowiczu strzała godzi w słonecznik w wazonie;
poniżej niej jest świecznik i skarbonka, a powyżej — ptak (il. 62). Czy
ta strzała to śmierć, tak jak w scenach z ugodzonym strzałą jeleniem
i na istniejącym niegdyś w Lublinie reliefie wyobrażającym postać
z napiętym łukiem?
Z a s ł o n a — bardzo często pojawiająca się wśród elementów
reliefu — może mieć, jak w sztuce chrześcijańskiej, znaczenie równe
drzwiom śmierci ;czy jednak świadomi tego sensu byli kamieniarze
powielający ten motyw jak wiele innych ornamentów?
Arabeska lub plecionka obiegająca epitafium splata się czasem
w w ę z e ł (np. Sokołów Małopolski). Czy jest to czysty ornament,
czy może plastyczny odpowiednik zakończenia każdego epitafium,
sentencji: „Niech jego (jej) dusza będzie związana w węzeł życia",
skróconej zawsze do pięciu liter T N C B H (T/2) Do tej drugiej
interpretacji uprawniałby fakt, że węzeł ten jest czasem większy,
wyraźnie wyodrębniony, a więc — znaczący.
Nie łudźmy się, że na te pytania można znaleźć jednoznaczną
odpowiedź. Zapewne większość twórców nagrobków była nieświa
doma pierwotnego znaczenia motywów, których używali, a znakom
wywodzącym się ze starożytności nadawano treść nową, bliższą
popularnym wyobrażeniom. Często — może najczęściej — kamie
niarz wybierał ten czy inny motyw po prostu dlatego, że był
rozpowszechniony. Wielokrotne powielanie i pozbawione głębszego
uzasadnienia łączenie poszczególnych elementów płaskorzeźby wie
ńczącej inskrypcję oderwało znak nagrobny od treści epitafium
i indywidualnych cech zmarłego. Lecz nawet taki znak pozostaje
symbolem—nawet niezależnie od zamysłu twórcy — bo przecież nie
powstał przypadkowo ale wyłonił się jako symboliczny obraz
noszący w sobie cząstkę żydowskiej wizji świata.
66
67
Fotografie i rysunki w tym artykule oraz na str. 60, 61 — Monika Krajewska
PRZYPISY
1
Przedstawiony materiał dotyczy w zasadzie terenu Polski
w obecnych granicach, głównie obszaru dawnego Królestwa Kong
resowego, Galicji i Górnego Śląska, ponieważ tam znalazłam
najwięcej nagrobków o bogatej ikonografii. Do szczegółowej analizy
symboli i częstotliwości ich występowania posłużyły mi moje
fotografie ok. 900 nagrobków z dekoracją plastyczną, pochodzące
z ok. 100 cmentarzy. Brałam też pod uwagę fotografie z różnych
publikacji oraz archiwów publicznych i prywatnych, zwłaszcza ze
zbiorów p. Jana Jagielskiego. Dane z cmentarzy Czech, Litwy,
Ukrainy i Rumunii, a także Holandii i Włoch przytoczone są dla
porównania. Analizowane nagrobki w zdecydowanej większości
pochodzą z X V I I I i X I X w. Miejscowości podano w nawiasach
wtedy, gdy omawiany symbol jest rzadki lub wyjątkowy, ale nie
wtedy, kiedy symbol występuje na większości lub dużej części
badanych cmentarzy
Z pomoc i cenne uwagi krytyczne dziękuję Janowi Jagielskiemu,
58
Eugeniuszowi Dudzie, Andrzejowi Trzcińskiemu, Alinie Całej,
a przede wszystkim Stanisławowi Krajewskiemu, który jest ponadto
współautorem fotografii.
Dziękuję też wszystkim, którzy udostępnili mi swoje zbiory i nades
łali publikacje zagraniczne.
Ten i inne cytaty biblijne wg tłumaczenia Brytyjskiego i Zagra
nicznego Towarzystwa Biblijnego, Warszawa 1976. Skróty nazw
ksiąg biblijnych wg Biblii Tysiąclecia.
M . Bałaban, Zabytki historyczne Żydów w Polsce, Warszawa
1929
M . Diamant, Jüdische Volkskunst, Wiedeń 1938, przedruk w „Kunst und Stein", vol. 6—7, 1961—62
I . Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa
1938
Nadrabin Warszawy, Ber Meisels wydał orzeczenie powołując
się na prawo religijne (Talmud, Awoda Zara 43; Jad Chazaka 3 § 10;
2
3
4
5
6
�Szulchan Aruch § 141), które „w żadnym razie nie dozwalają
wystawienia nagrobka w kształcie przez pana Fajansa pożądanym"
(Schiper, op. cit.)
W. Zambrzycki, Aniołowie o zamaskowanych twarzach, „Ty
godnik ilustrowany" nr 46/1929. Por. też H . Faryna, P. Paszkiewicz,
Warszawskie cmentarze żydowskie, „Kronika Warszawy" nr 2/58,
1984, i M . Bałaban O żydowskiej sztuce cmentarnej słów kilka, (w:)
Abraham Ostrzega, pomniki i nagrobki, b.m., b.d.
Schiper wspomina o towarzyszącym rybakowi psie. Obecnie
psa nie widać na zatartej płaskorzeźbie lub, co mało prawdopodob
ne, chodzi o inny nagrobek; I . Schiper, Sztuka plastyczna Żydów
w dawnej Rzeczypospolitej, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, praca
zbiorowa, t. I , Warszawa [1933—34]
O niekonwencjonalności tego nagrobka pisze m.in. E. Saltman, The Forbidden Image in Jewish Art, „Journal of Jewish A r t " ,
vol. 8, 1981
M . Grunwald, Portugiesengräber auf deutscher Erde, Ham
burg 1902
Lb 6:24—26
O. Muneles, M . Vilimkova, Stary zidovsky hfbitov v Praze,
Praga 1955
M . Krajewska, Cmentarze żydowskie w Polsce; nagrobki
i epitafia, w niniejszym numerze.
Krajewska, op. cit.
L. Dobroszycki, B. Kirshenblatt-Gimblett, Image Before My
Eyes, New York 1977
Z. Efron, D . Kećkemet, Zidovsko groblje u Splitu, Split 1973
Tb 4:10-11, Przp 10:2 i 11:4
M . Lamm, The Jewish Way in Death and Mourning, New
York, 1969
R. Lilientalowa, Święta żydowskie w teraźniejszości i przeszło
ści, Kraków 1914
M . Bałaban, Dzielnica żydowska. Jej dzieje i zabytki, Lwów 1909
Świece wraz z błogosławiącymi je dłońmi widnieją też na
nagrobkach w Falticeni i Piatra Neamt w Rumunii (L. Erdélyi, Régi
zsidó temetök müveszete, Bukareszt 1980)
M . Goldstein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego
na ziemiach polskich, Lwów 1935
A. Levy, Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa, Berlin 1923
Muneles, Vilimkova, op. cit.
Wg współczesnego tłumaczenia słowo cwi oznacza gazelę, ale
na malowidłach synagogalnych itp. temu słowu zawsze odpowiada
wizerunek jelenia.
F. Landsberger, The Origin of the Ritual Implements for the
Sabbath, (w:) Beauty in Holiness, b.m., 1970
Levy, op. cit.
A. Maliniak, Monumentica, (w:) Stary cmentarz żydowski
w Łodzi. Dzieje i zabytki, Łódź 1938
Takie jelenie znane są autorce m.in. z Sandomierza i Warsza
wy, a pośrednio z Siret w Rumunii (C. Manca, Old Mosaic Funeral
Stelas in the North of Moldavia, „Revue Roumaine d'Histoire de
l'Art" t. X V I , 1979) i z Winnicy (obecnie ZSRR), skąd pochodzi
litografia odtwarzająca relief jelenia ( M . Malkin, Sz. Judowin,
Jidiszer Folksornamenten, Witebsk 1920, w jidysz).
Erdélyi, op. cit. (nagrobek z Siret), por. też Manca, op. cit.
0 niedźwiedziach inspirowanych zarówno tradycją żydowską jak
1 folklorem miejscowym por. też R. Wischnitzer, The Architecture of
the European Synagogue, Philadelphia 1964 i Towers of Spice,
Jerozolima 1982.
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
Maliniak, op. cit.
J. D . Eisenstein, Mourner's Manual, New York 1929
L. A. Vega, Het Beth Haim van Ouderkerk, Amsterdam 1975.
Gminę amsterdamską utworzyli Żydzi sefardyjscy, uchodźcy z Po
rtugalii, których kultura pod wieloma względami zatraciła tę
odrębność, którą pielęgnowali Żydzi aszkenazyjscy we wschodniej
Europie.
Levy, op. cit.
Diamant, op. cit.
Talmud Babiloński, traktat Pesachim 49 a (za A . Levy'm)
Eisenstein, op. cit.
Erdelyi, op. cit.
H . Cieśla, Ornament żydowskich kamieni nagrobnych i jego
symbolika (streszczenie referatu), „Sprawozdania Tow. Naukowego
we Lwowie", vol. X V , zesz. 3, 1939
Wischnitzer, op. cit.; R. Bernstein-Wischnitzer, Symbole und
Gestalten der Jüdischen Kunst, Berlin 1935; tejże, From my Archives,
„Journal of Jewish A r t " , vol 6, 1969
Por. M . Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach
Krakowa, Kraków 1935
K. Radwański, Odkrycie renesansowych i barokowych nagro
bków żydowskich na cmentarzu R'emuh w Krakowie, „Biuletyn
Krakowski" t. I I , 1960
Manca, op. cit.
Schiper, Sztuka plastyczna u Żydów
op. cit.
Na ten nagrobek zwrócił mi uwagę p. Andrzej Trzciński,
który proponuje interpretację moździeża jako atrybutu aptekarza.
Bernstein-Wischnitzer, Symbole und Gestalten
op. cit.
Levy, op. cit.
m.in. Manca, op. cit.
O centralnie umieszczonym drzewie jako motywie „adoracji
drzewa życia" wspomina Cieśla, op. cit.
Levy, op. cit.
La Nacion. The Spanish and Portuguese Jews in the Carribean,
(katalog wystawy), Tel Aviv 1981
H . Küntzl, Symbolism in the Art of Jewish Tombstones in
Europe, referat na Kongresie Nauk Judaistycznych, Jerozolima 1985
Levy, op. cit.
Informacja o dacie postawienia nowej płyty uzyskana od p.
Eugeniusza Dudy
Vega, op. cit.
Autorka pomija opis tego wspaniałego grobowca, dzieła
Dawida Friedländera, jako wykraczającego poza ramy typowej
żydowskiej sztuki nagrobnej
To drugie porównanie zaryzykowała Manca, op. cit.
Maliniak, op. cit.
Levy, op. cit.
Manca. op. cit.
Maliniak, op. cit.
Levy, op. cit.
J. Herman, Staronowa synagoga a stary zidovsky hfbitov,
b.m., b.d. i inne prace o cmentarzu w Pradze.
The Ancient Jewish Cemetery of San Nicolo on the Lido in
Venice, Wenecja 1981
The Jewish Cemetery of Worms, Worms 1984; por. też M .
Brocke, Jüdische Friedhöfe. Ein Leitfaden, Duisburg 1986 (skrypt).
J. Białostocki, Symbole i obrazy, t. I , Warszawa 1982
Taki właśnie węzeł znajduje się pod epitafium na utrwalonym
na litografii nagrobku z Żytomierza (Malkin, Judowin, op. cit.)
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
3 7
3 8
3 9
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
4 9
5 0
5 1
5 2
5 3
5 4
5 5
56
5 7
5 8
5 9
6 0
6 1
6 2
6 3
6 4
6 5
6 6
4 7
TABELA: L I T E R Y HEBRAJSKIE WYSTĘPUJĄCE W A R T Y K U Ł A C H
r
1
2
13
p
18
n
8
19
3
pa?
9
5t
g
r
L
IS"
10
1
ID
to
16
s
il
s
me
i
urna
11
łf
P "
Î1
»
N
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5e4bbb12a29570868e76d3b8a1f8910.pdf
c1308b944498cf3eb9e9a10c48f1e91e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:932
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:857
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.233-236
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
К
R
О
N
I
K
A
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ
Od
W
1961 r. działa n a t e r e n i e Ż y r a r d o w a M u z e u m
początkach
zmieniono
statutu
1976 г.,
w
związku
nazwę placówki
z nowym
na Muzeum
Obok
tematyki
m i a s t a Ż y r a r d o w a (i k o o r d y n o w a n i a
r e n i e w o j . s k i e r n i e w i c k i e g o ) , rozpoczęto o r g a n i z o w a n i e
lono, że dział t e n będzie gromadził, zabezpieczał
przede
w s z y s t k i m z t e r e n u samego
Robotniczego.
administracyjnym
kraju,
Okręgowe. Jednocześnie nastąpiła
i c h a r a k t e r u działalności M u z e u m .
r u c h u robotniczego
ŻYRARDOWA
Historii R u c h u
podziałem
Żyrardowa
z. 1
zmiana
obejmującej
historię
tego r o d z a j u badań n a t e
działu etnograficznego.
i opisywał z a b y t k i
Usta
etnograficzne
oraz z jego najbliższych okolic. Z e
względu n a szczególny c h a r a k t e r m i a s t a ( h i s t o r y c z n y , u r b a n i s t y c z n y i społeczno-kulturowy)
postanowiono
w
pierwszych
latach
pracy
działu
etnograficznego
skupić
się n a p r o b l e m a t y c e k u l t u r y robotniczej. B a d a n i a tego r o d z a j u nie były t a m j e s z c z e
prowadzone.
czynkarskim
B r a k jest szczegółowych źródeł, n a w e t
itp. G r o m a d z e n i e
zabytków
opracowań o c h a r a k t e r z e p r z y -
obrazujących
kulturę
czątkowane zostało w r o k u 1975 z i n i c j a t y w y m g r B a r b a r y
nej d y r e k t o r k i M u z e u m .
Na
ogłoszony w
miejscowej
z a b y t k o w y c h przedmiotów mieszkańcy o d p o w i e d z i e l i
robotniczą
zapo
Dzierżanowskiej,
obec
prasie apel o
przekazywanie
s z y b k o i w ciągu k i l k u z a l e d
w i e miesięcy z e b r a n o przeszło 250 eksponatów ( w f o r m i e darów). O b e c n i e w
znajduje
Muzeum
się p o n a d 450 eksponatów, głównie z t e r e n u Żyrardowa. Większość p r z e d
miotów pochodzi z przełomu X I X i X X w. oraz z o k r e s u międzywojennego. D o n a j
c i e k a w s z y c h należy zaliczyć kolekcję s e r w e t e k l n i a n y c h , m.in. h a f t o w a n y c h
p r z e z robotnice, k o m p l e t y b i e l i z n y stołowej, u n i k a l n e e g z e m p l a r z e
bielizny
ręcznie
damskiej
(z początku X X w.) oraz cały szereg przedmiotów wchodzących w skład g o s p o d a r
stwa
domowego. J e s z c z e w
końcu
1975 r. udało się ze z g r o m a d z o n y c h
zabytków
urządzić stałą ekspozycję izby robotniczej, odpowiadającej s w y m c h a r a k t e r e m w n ę
trzom
mieszkalnym
w
domach
„robotniczych"
Żyrardowa
w
okresie
pierwszych
l a t naszego s t u l e c i a (przed r o k i e m 1914). P r z y urządzaniu i z b y p r a c o w n i c y
Muzeum
k o n s u l t o w a l i się z n a j s t a r s z y m i mieszkańcami m i a s t a , co p r z y b r a k u źródeł n a u k o
w y c h pozwoliło n a w i e r n e o d t w o r z e n i e t a k i c h szczegółów, j a k r o z m i e s z c z e n i e sprzę
tów g o s p o d a r s t w a
domowego, właściwie u m e b l o w a n i e i t p . W październiku 1976 r. s z e
r e g eksponatów e t n o g r a f i c z n y c h (m.in. w a r s z t a t t k a c k i d r e w n i a n y , o b r u s y i s e r w e t
ki)
umieszczono
Ogólny
w
nień b a d a w c z y c h
XIX
stałej
program
(lata
został już z a s a d n i c z o
z a l i c z o n o : 1) d a w n e t r a d y c j e
w. n a potrzeby
robotniczych
ekspozycji historycznej „Żyrardów
badań
od
1870 do
współczesności);
wnętrz
3)
i o b y c z a j a c h (2 poł. X I X w. do dziś). O s t a t n i e z a g a d n i e n i e
szeroko. O b e j m u j e
inne formy
ono z w y c z a j e
l a t a c h 1829-1945".
zmiany
mieszkań
w
w
dziedzin k u l t u r y robotniczej
bardzo
i obrzędy r o d z i n n e i doroczne, g r y i z a b a w y
rzyską itp., a także całokształt oficjalnego
w
rodzin
zwyczajach
jest rozumiane
spędzania c z a s u wolnego, s t o s u n k i międzypokoleniowe, etykietę
jest nie tylko dokonanie
zagad
ręcznego t k a c t w a (rozwiniętego
zakładów I n i a r s k i c h ) ; 2) p r z e m i a n y
około
w
określony. D o głównych
oraz
towa
życia k u l t u r a l n e g o m i a s t a . C e l e m badań
miarę pełnego i o b i e k t y w n e g o
(na t l e ogólnego r o z w o j u
opisu
najważniejszych
m i a s t a ) , a l e również c h a r a k
t e r y s t y k a i s t o t n y c h c e c h tej k u l t u r y , pogłębiona a n a l i z a kierunków i efektów z m i a n .
�234
KRONIKA
B a d a n i a n a d o b y c z a j a m i r o b o t n i c z y m i w Żyrardowie rozpoczęto w połowie 1976 r.
po nawiązaniu współpracy między M u z e u m
Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego.
Okręgowym w Żyrardowie a
Podjęte z a g a d n i e n i e b a d a w c z e
Katedrą
„Przemiany
o b y c z a j u i m o d y w środowisku r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " zostało włączone do p r o b
l e m u węzłowego „Polska k u l t u r a n a r o d o w a ,
czaj
i moda
We
j a k o pojęcie k o d u
wstępnym
jej tendencje rozwoju i percepcja. O b y
informacyjnego
etapie badań, trwającym
stosunkach
w
od s i e r p n i a
z r e a l i z o w a n o następujące przedsięwzięcia: 1 — dokonano
ficznych
(pod
dotyczących
(mgr
kątem
historii i k u l t u r y
Andrzej
Stawarz)
nina Hassowa);
ogólnego
zasadniczego
2 —
tematu
przy
Żyrardowa),
międzygrupowych".
1976 do s t y c z n i a 1977 r.
wstępnych p r a c
uwzględnieniu
opracowano
bibliogra
istniejących
bibliografię
i bibliografię zawartości c z a s o p i s m z a l a t a 1946-1976 ( A n t o
przeprowadzono
kwestionariusza
55 w y w i a d ó w , w
sondażowo-problemowego
t y m 50 w y w i a d ó w
„Obyczaj
i moda
w
według
środowi
s k u r o b o t n i c z y m Ż y r a r d o w a " , o p r a c o w a n e g o p r z e z dr. A n d r z e j a Woźniaka
d y te przeprowadziły
studentki Katedry Etnografii U W
końca X I X i początku X X w i e k u " ( o p r a c o w a n i e
kwestionariusza i
Kuczyńska); 3 — n a p o d s t a w i e
wywiadów opracowano
informacji
przeprowadzenie
u z y s k a n y c h drogą
i zgadzają
się uczestniczyć w
dalszych badaniach.
wstępnym etapie badań rozpoczęto także p r a c e zmierzające do z e b r a n i a i
materiałów
oraz 5
robotniczych
kartotekę informatorów obejmującą głównie osoby, które są
najlepszymi informatorami
nia
(wywia
oraz A . S t a w a r z ) ,
w y w i a d ó w według k w e s t i o n a r i u s z a szczegółowego „Wnętrza mieszkań
wywiadów dr A n n a
prac
rozumowaną
(głównie
archiwalnych)
dotyczących
całokształtu
We
opracowa
życia
kultural
nego w Żyrardowie n a przełomie X I X i X X w. ( o p r a c o w u j e m g r B . D z i e r ż a n o w ska).
P l a n pracy badawczej
n a r o k 1977, który będzie stanowił z a s a d n i c z y etap g r o
m a d z e n i a materiałów t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h oraz i c h wstępnego
nia przewiduje:
1 —
kontynuowanie
badań według
p r a w i o n e g o i rozszerzonego
po wstępnym
riusza planuje
mieszkańców (rodzin)
się z b a d a n i e
n i c z y c h " (do badań zostaną w y b r a n e
najmniej
domu
od 30 do 50°/o lokatorów
etapie
badań); według
tego
w wybranych
domach
stanowią
3 —
rozpoczęcie
badań
l u d z i e s t a r s i , mieszkający
„robotniw
badań n a d wnętrzem
szczegółowych
nad ubiorem
w
r o b o t n i c z y m ; 4 — rozpoczęcie a r c h i w a l n y c h poszukiwań o d p o w i e d n i c h
przy
danym
mieszkań
środowisku
źródeł p i s a
n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h . Rozważana j e s t również możliwość p r z e p r o w a d z e n i a
cze w 1977 r. k o n k u r s u o t w a r t e g o n a relację ( w s p o m n i e n i e )
ujmując,
dawnej
kultury
włącznie). P o d s u m o w a n i e
robotniczej
w
Żyrardowie
międzywojennego
s e m i n a r i u m naukowego,
stąpi pod k o n i e c 1977 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U W . P l a n o w a n e
n i z o w a n i e s e s j i poświęconej k u l t u r z e robotniczej
jesz
dotyczącą, ogólnie r z e c z
(do o k r e s u
tego e t a p u badań, w f o r m i e
(po
kwestiona
n i e m n i e j niż t r z y b u d y n k i , w których
od kilkudziesięciu l a t ) ; 2 — k o n t y n u o w a n i e
robotniczych;
opracowywa
ogólnego k w e s t i o n a r i u s z a
Żyrardowa
jest również
w tutejszym
na
zorga
Muzeum
Okręgowym.
Andrzej
Z
X
MIĘDZYNARODOWEJ
KONFERENCJI
EUROPEJSKICH W
W
dniach
13-18 września
ROBOCZEJ
ZABOROWIE
1976 r. odbyła
POD
się X
Stawarz
ETNOCHOREOLOGOW
WARSZAWĄ
Międzynarodowa
Konferencja
R o b o c z a z udziałem etnochoreologów reprezentujących różne k r a j e e u r o p e j s k i e ,
ganizowana
w r a m a c h planu naukowego Instytutu S z t u k i Polskiej Akademii
zor
Nauk
p r z e z Pracownię D o k u m e n t a c j i F o l k l o r u . G ł ó w n y m t e m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł y „ P r o b -
�235
KRONIKA
lemy
klasyfikacji
europejskich
tańców
ludowych
ze szczególnym
uwzględnieniem
tańców k o r o w o d o w y c h i s o l o w y c h " .
Wygłoszono i p r z e d y s k u t o w a n o
częcych
tańców
kolistych
muzyki Ludowej W A N
korowodowych
syfikacja
w Budapeszcie;
tańców
rumuńskich
ludowych
tańców
powiązania
Zasady
klasyfikacji
PAN,
Warszawa;
polskich
korowodowych
Hailing,
tańców
—
węgierskich
dr G . Martin,
kształtowania
się form
dziew
Instytut
bułgarskich
— A. Iliewa, Instytut M u z y k i B A N w Sofii;
— A. Giurchescu, Instytut
i F o l k l o r u w B u k a r e s z c i e ; Tańce korowodowe
nej
Typy
następujące r e f e r a t y :
i ich europejskie
ludowych
akrobatyczny
i solowe
—
taniec
w Polsce
Kla
Etnografii
w kontekście
ogól
d r G r . Dąbrowska, I n s t y t u t S z t u k i
norweski
—
czy
europejski?
—
R. W a r m e , T e a t r O p e r y i B a l e t u w Oslo.
P r z e p r o w a d z o n o również dyskusję n a t e m a t a n a l i z y f o r m a l n e j
n a p o d s t a w i e tez p r z y g o t o w a n y c h
tańców
ludowych
do tego t e m a t u p r z e z d r H . L a u d o w ą i E . K r ó -
schlową z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i C A N , P r a h a .
Grażyna
Dąbrowska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e89f892354b5abfbf6539d0decd25e4e.pdf
709c49257c3882c24b48a96d81a8d26d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:926
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:851
Title
A name given to the resource
Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.133-158
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Woźniak, Andrzej
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
ANDRZEJ
z. 1
WOŻNIAK
MAŁŻEŃSTWA
CHŁOPSKIE
W
XVIII-WIECZNEJ
WSI
PAŃSZCZYŹNIANEJ
Na
przełomową
rolę uwłaszczenia w
uwagę n i e m a l wszystkie
0
przemianach
głównie w
rowych.
opracowania
zachodzących p o d w p ł y w e m
kategoriach ekonomicznych
Przyczyną
odniesienia,
dziejach
o
tego
kulturze
zwracają
uwłaszczenia p i s a n o
i społecznych, r z a d k o
stanu rzeczy bywał
bowiem
w s i polskiej
poświęcone t z w . w s i t r a d y c y j n e j .
wsi
najczęściej
pańszczyźnianej,
brak
w
jednak
zaś
kultu
punktu
porównaniu
z pouwłaszczeniową, w i e m y właściwie n i e w i e l e
Opracowanie,
k t ó r e g o p i e r w s z ą część s t a n o w i n i n i e j s z y
artykuł,
jest
p r ó b ą z w r ó c e n i a u w a g i n a t e r ó ż n i c e m i ę d z y kulturą w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j
1 pouwłaszczeniowej, które wynikają z o d m i e n n e j w o b u okresach s y t u a c j i
społecznej
i
ekonomicznej
chłopa .
2
i uwypuklić zagadnienia najbardziej
tucją
podstawową
dla kultury
Aby
ograniczyć
zakres
istotne, zajmiemy
chłopskiej, jaką j e s t
rozważań
się j e d y n i e i n s t y
rodzina, w
okresie
poprzedzającym stulecie r e f o r m uwłaszczeniowych n a z i e m i a c h p o l s k i c h —
wieku
XVIII,
kiedy
zasady
funkcjonowania
systemu
n i e uległy jeszcze poważniejszym z m i a n o m . T e r e n e m ,
pańszczyźnianego
którego nasze r o z
w a ż a n i a dotyczą, j e s t M a z o w s z e w j e g o p r z e d r o z b i o r o w y c h
dawne
województwa:
Podstawę
r a w s k i e , płockie i
źródłową
pracy
własności
ziemskiej,
ziemskich
na Mazowszu —
1
Por. B.
Polski
niejako
Łódź
Wschodniej
Wielkopolski
materiały
należała
źródła
archiwalne
Kultura
ludowa
XVII
i XVIII
badań
autora
prywatnej
większość
(Archiwum
wieku
na
nad
i XVIII
kulturą
Akt
ziemiach
w. J e s t o n a
ludową
o k r e s i e pańszczyźnianym. Dodać należy, że
p o l s k i c h p r a c z d z i e d z i n y t z w . etnografii
dóbr
Główne
naszej literaturze praca
o k u l t u r z e chłopskiej X V I I
wieloletnich
w
dotyczące
przeważająca
1971. J e s t to właściwie j e d y n a w
w sposób całościowy
podsumowaniem
stanowią
której
Baranowski,
Środkowej,
traktująca
do
granicach, t j .
mazowieckie.
tzw.
większość
h i s t o r y c z n e j n a p i s a n a została p r z e z
auto
r ó w ze s t w o r z o n e g o p r z e z B . B a r a n o w s k i e g o w Łodzi ośrodka.
2
Część d r u g a z a m i e s z c z o n a z o s t a n i e w następnym tomie „Etnografii
Niektóre z p o r u s z a n y c h t u zagadnień były p r z e z a u t o r a
k i m a r t y k u l e Rodzina
nej
XVIII
wieku,
i gospodarstwo
chłopskie
zasygnalizowane
w mazowieckiej
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I : 1974 z. 1, s. 47-55.
wsi
Polskiej".
w
krót
pańszczyźnia
�134
ANDRZEJ
Dawnych
w
Warszawie —
WOŻNIAK
AG AD,
A r c h i w u m Diecezjalne w
Płocku
—
A D P ) d r u k o w a n e i p u b l i k a c j e źródłowe. Źródła dotyczące
królewszczyzn
i
porównawczy.
dóbr d u c h o w n y c h
stanowią p r z e d e w s z y s t k i m
DOBÓR
materiał
MAŁŻONKÓW
W I I połowie X I X w . j e d n y m z najważniejszych momentów w doborze
m a ł ż e ń s t w chłopskich b y ł y s p r a w y
dziny
w
ziemię.
zwyczajowo
System
związane z wyposażeniem n o w e j
dziedziczenia,
ustalony i w
spłacania
rodzeństwa,
ro
i t p . był
znacznej m i e r z e rzutował n a kwestię
doboru
małżonków.
Całkowicie o d m i e n n i e
szczyźnianej
XVIII
kształtowało
w. Zanim
się t o w
jednak
mazowieckiej
zajmiemy
się t y m
w s i pań
zagadnieniem
s z c z e g ó ł o w o , k o n i e c z n e b ę d z i e k r ó t k i e chociażby o m ó w i e n i e s p r a w y c h ł o p
s k i c h p r a w do z i e m i w interesującym nas okresie. N a wstępie należałoby
p r z y t o c z y ć p o w t a r z a j ą c e się o d l a t p r z y n a j m n i e j
cach
w
polskich
okresie
historyków
gospodarki
ostatecznie
stwierdzenie,
kilkudziesięciu w
stosunek
folwarczno-pańszczyźnianej
chłopa
n i e został
jedynie
formą posiadania
stwierdzić,
ziemi
że w
był rodzaj
XVIII
ziemi
dotychczas
w
3
posiadanych
pra
do
wyjaśniony . Szczególnie a k t u a l n e j e s t t o s t w i e r d z e n i e
s u n k u do Mazowsza. N a podstawie
możemy
że
sto
materiałów
źródłowych
w. na Mazowszu
dominującą
bezterminowej
dzierżawy, w
warun
k a c h której chłop n i e posiadał ż a d n y c h p r a w d o u p r a w i a n e j p r z e z s i e b i e
ziemi .
Był o n jedynie
4
jej użytkownikiem i mógł być z niej w
c h w i l i p r z e z p a n a usunięty. Z „ l e p s z y m p r a w e m " ,
n y m , stosunkowo
powszechnym
np. w
każdej
tzw. prawem
zakup-
Małopolsce, n a M a z o w s z u
spoty
k a m y się j e d y n i e w n i e k t ó r y c h w s i a c h dóbr d u c h o w n y c h i k r ó l e w s z c z y z n .
P r a w o z a k u p n e p o z w a l a ł o chłopu n a z a m i a n ę z i e m i , p u s z c z e n i e j e j w n a
jem,
z a s t a w , sprzedaż, p r z e k a z a n i e
Wszystkie
potomstwu
t e działania m o g ł y b y ć d o k o n y w a n e
Według
K.
Tymienieckiego
jeszcze
w
XV
w
całości l u b częściach.
jedynie
w.
za zgodą d w o r u .
związane
z
prawem
n i e m i e c k i m zakupieństwo n a M a z o w s z u było niemalże n i e znane . N o w s z e
s
b a d a n i a S. R u s s o c k i e g o , o p a r t e n a dokładnej a n a l i z i e m a t e r i a ł ó w z dóbr
3
P o r . J . R a f а с z, Czynnik
wodnik
nad
gospodarstwem
wiejskim
W s w o i c h Studiach
4
materiale
źródłowym
w
omawianym
okresie
gruntu
w dobrach
w dawnym
z
terenu
„włościanin
n i e posiadał, a podstawą
przez
kowski,
dziedzica
kościelnych
nad położeniem
na
mu
gospodarczy
N a u k o w y i L i t e r a c k i " , t. X L I V : 1918, s. 833-834;
włościan
całej
w
prawie
XVI
w Polsce
niemal
Polski,
ogromnej
w., W a r s z a w a
XVIII
wsi polskiej
Studia
1962, s. 42.
wieku,
opartych
pisze,
wypadków
X V I - X V I I I wieku,
czasu",
Warszawa
że
własnego
e g z y s t e n c j i był g r u n t
l u b jego zastępcę n a nieokreślony przeciąg
S t u d i o z dziejów
„Prze
J . Rutkowski
większości
jego gospodarczej
wiejskim,
L. Z y t k o w i c z ,
nadany
J.
Rut
1956, s. 170-
171.
5
K.
wiecza,
T y m i e n i e c k i ,
Poznań 1930, s, 14.
Kmieć
wielkopolski
w
zapiskach
sądowych
średnio
�MAŁŻEŃSTWA
kościelnych
stanowiących
CHŁOPSKIE
w
W
warunkach
XVIII
135
WIEKU
mazowieckich
typową
formę
w i e l k i e j własności w y k a z u j ą , że p o d k o n i e c ś r e d n i o w i e c z a K o ś c i ó ł u j e d n o
licał n a M a z o w s z u p o ł o ż e n i e c h ł o p ó w n a l e ż ą c y c h d o r ó ż n y c h ,
c y c h się z w c z e ś n i e j s z y c h
prawo
wa
niemieckie.
zakupne.
prawa
Część c h ł o p ó w
„Są
zakupne
wywodzą
o k r e s ó w k a t e g o r i i , przenosząc i c h m a s o w o n a
również
dane
występowały
w
o b j ę t y c h tą akcją
—
pisze
autor
nabyła także
dalej
—
że
d o b r a c h książęcych, a t a k ż e
niektórych
p r y w a t n y c h " . Jeżeli i d z i e o d o b r a p r y w a t n e , t o a u t o r s t w i e r d z a
istnienie
danych
mówiących
o zezwoleniach
jedynie
książęcych n a l o k a c j ę w s i
szlacheckich n a p r a w i e n i e m i e c k i m . „Nie w i e m y natomiast —
zastrzega—•
czy o b d a r o w a n i s k o r z y s t a l i z p r z y z n a n y c h i m p r a w o r a z czy w e
kich wsiach
były
prawa
pra
chłopskie
z a k u p n e " . S. R u s s o c k i
przyjmuje
6
wszyst
bowiem
K . B u c z k i e m , iż p r a w o n i e m i e c k i e n i e z a w i e r a ł o w s o b i e implicite
za
zaku-
pieństwa .
7
W ciągu w i e k u X V I w m a z o w i e c k i c h
miejsce
stałe i s y s t e m a t y c z n e
dobrach duchownych m a jednak
ograniczanie
W okresie t y m n p . kapituły: warszawska,
wywać,
przekazywać,
chłopskich p r a w
zakupnych.
pułtuska, płocka zakazują
s p r z e d a w a ć i dzielić g r u n t a z a k u p n e
bez
l e n i a p o s e s o r a w s i . W końcu w i e k u X V I i w początkach X V I I , w
z ogólnym regresem gospodarczym
i
prawnej
sytuacji
chłopa,
oraz pogarszaniem
zakazy
takie
stają
się
się
daro
pozwo
związku
ekonomicznej
coraz
bardziej
po
wszechne .
8
Cenne wiadomości
szczyznach
w
wieku
na temat
zakupieństwa w
X V I zawiera
dokładniejsze i n f o r m a c j e
praca
A.
mazowieckich
królew-
Wawrzyńczykowej .
Naj
9
podaje a u t o r k a w stosunku do starostwa
socha-
c z e w s k i e g o , w k t ó r y m w g i n w e n t a r z a z r o k u 1510 n a 13 w s i 9 posiadało
prawo
je
z a k u p n e , n i e posiadały t e g o p r a w a
prawdopodobnie.
Na
i n n y c h terenach,
dwie, a dwie
z których
m n i e j dokładne, A . W a w r z y ń c z y k o w a o d n o t o w u j e
XVI
w. prawa
kiego,
zakupnego
w pojedynczych
osieckiego, łomżyńskiego, w
pozostałe
dane
miały
źródłowe
są
istnienie w I I połowie
wsiach starostwa
kamieniec
okolicach' Płocka i G a r w o l i n a .
Dane
t e są n i e p e ł n e , g d y ż — j a k s t w i e r d z a W a w r z y ń c z y k o w a — źródła z I I p o
ł o w y X V I I w . wspominają o p r a w i e
z a k u p n y m głównie w e w s i a c h
d a w n o p o w s t a ł y c h . Opisując w i n w e n t a r z a c h c z y l u s t r a c j a c h w s i e
wiadomości
tego
m i o t u pozwala
występowało
6
XIII
S.
K.
pomijano .
1 0
n a m zatem
jedynie
na Mazowszu
dosyć
Russocki,
do XVI
7
rodzaju
wieku,
Buczek,
Z
zagadnień
Niezbyt
obfita
n a stwierdzenie,
często,
spornych
literatura
że p r a w o
przynajmniej
wolności
kmiecej
od
na
nie
starsze,
przed
zakupne
początków
Mazowszu
od
„Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 49: 1958 z. 2, s. 272-274.
Uwagi
o prawie
chłopów
do
ziemi
w
Polsce
piastowskiej,
„Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t. L X I V : 1957, s. 91.
8
9
Ż у t к o w i с z, op. cit., s. 45.
A.
Mazowszu
1 0
Wawrzyńczyk,
w XVI
Gospodarstwo
i na początku
Wawrzyńczyk,
XVII
op. cit., s. 194.
chłopskie
wieku,
w
Warszawa
dobrach
królewskich
1962, s. 193-194.
na
�136
ANDRZEJ
XVI
w. w
niektórych
WOŻNIAK
królewszczyznach
i d o b r a c h kościelnych.
r ó w n i e ż p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , ż e m o g l i j e posiadać chłopi w
Istnieje
pojedynczych
w s i a c h p r y w a t n y c h . W w i e k u X V I I następuje j e d n a k o g r a n i c z e n i e
skich p r a w zakupnych w
w
królewszczyznach
chłop
d o b r a c h kościelnych, a p r a w d o p o d o b n i e
i tych dobrach
prywatnych, w
których
także
prawa
te
istniały.
W
s t o s u n k u d o w i e k u X V I I I b r a k j a k i c h k o l w i e k opracowań n a t e n
t e m a t . Ponieważ bardziej szczegółowe s t u d i a n a d t y m z a g a d n i e n i e m
kraczają r a m y n i n i e j s z e j
pracy, przedstawione
ogólne w n i o s k i , j a k i e n a s u w a a n a l i z a X V I I I - w i e c z n y c h
one
w
mianowicie
niektórych
stracja
dóbr
stwierdzić
wsiach mazowieckich
łowickich
klucza skierniewickiego
zamiany
niewątpliwie
z roku
r ó l i łąk, d a w a n i a
Skierniewic,
słusznością
„lub
1 1
. W
dosyć
Pozwalają
zakupieństwa
Tak np. admini
gnieźnieńskiego
w
inwentarzu
1780 z a b r a n i a s p r z e d a ż y , z a s t a w ó w
ich w
posagu
wsi postronnych",
działane"
źródeł.
występowanie
dóbr kościelnych.
arcybiskupstwa
prze
t u zostaną j e d y n i e
za c ó r k a m i
„przedtem
innych wsiach
przez
oraz
„do miasta", t j .
poddanych
dóbr łowickich
nie
administracja
kwestionowała w ogóle p r a w a zakupników d o i c h gruntów, g d y n i e b y l i
o n i w s t a n i e p r z e d s t a w i ć o d p o w i e d n i c h d o k u m e n t ó w . P r z y p u s z c z a ć zresztą
można, ż e w I I p o ł o w i e X V I I I w . , p o d ł u g i m o k r e s i e w o j e n , e p i d e m i i i t p .
wyniszczających wieś mazowiecką, w i e l u zakupników t a k i c h dokumentów
n i e posiadało.
Wiadomości n a t e m a t p r a w z a k u p n y c h w d r u g i m dużym
mazowieckich
w
Księgach
dóbr kościelnych, d o b r a c h b i s k u p ó w płockich,
wójtowskich
i ławniczych
klucza
jabłońskiego
kompleksie
znajdujemy
(Jabłonna p o d
W a r s z a w ą ) . K s i ę g a t a , n i e k o m p l e t n a zresztą, z a w i e r a m . i n . l i c z n e
umowy
dotyczące sprzedaży, d a r o w i z n y , p r z e k a z y w a n i a w p o s a g u gruntów chłop
s k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h p o c h o d z i z l a t 4 0 - t y c h i końca w i e k u X V I I , t r z y
zaś z I p o ł o w y w i e k u X V I I I . U m o w y
zapis
z roku
1747 s t w i e r d z a ,
z l a t 1 7 0 1 i 1 7 3 1 d o t y c z ą sprzedaży,
iż j a k o
f o l w a r k u „rolę ogrodną" niejakiego
rekompensatę
J a n a Bieniesza,
pustą" w i n n y m m i e j s c u nazwaną „ o g r o d n ą "
k u p n e c z y n s z o w e posiadały w s i e
wsie
czynszowe w i n n y c h okolicach
1 3
okolicy
do
m u „łąkę
. B y ć może, że p r a w a
kurpiowskie w
Pułtuska
1773 w y r a ź n i e o t y m n i e
zaoraz
(np. Dzierżanowo, Dzierzążnia,
płacin, S z c z y c ę ) , a l e i n w e n t a r z z r o k u
mina
1 2
za przyłączoną
dwór daje
Po-
wspo
. N i e posiadały t y c h p r a w , o c z y m b ę d z i e j e s z c z e m o w a , w s i e
czy
chłopi, k t ó r y m d w ó r d a w a ł załogę. T a k i c h zaś w s i p a ń s z c z y ź n i a n y c h b y ł o
w
dobrach
wiele
14
i pułtuskiej
bardzo
. N i e w i e l e d a się r ó w n i e ż p o w i e d z i e ć o r o z p o w s z e c h n i e n i u
prawa
zakupnego
1 1
1 2
1 3
!
b i s k u p s t w a płockiego, kapituły
w mazowieckich
płockiej
k r ó l e w s z c z y z n a c h . W z m i a n k i w źródłach, n a
A G A D , A r c h i w u m G o s p o d a r c z e P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 92.
A G A D , A r c h . G o s p . P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 122.
A D P , sygn. 121.
* A D P , sygn. 86 i 121.
�MAŁŻEŃSTWA
CHŁOPSKIE
W
XVIII
137
WIEKU
p o d s t a w i e k t ó r y c h m o ż n a z całą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć w y s t ę p o w a n i e t e g o
p r a w a w o k r e ś l o n y c h w s i a c h , są s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . T a k n p . w
tarzu
kilku
dzierżaw
obejmujących
(przeważnie
z w o j . mazowieckiego)
11 w s i i 2 miasteczka,
inwen
z r o k u 1904,
m o ż n a znaleźć j e d y n i e
pojedyncze
w z m i a n k i , które pośrednio m o g ł y b y świadczyć o występowaniu t a m g o
spodarstw zakupnych
15
.
Bezpośrednich wiadomości o zakupieństwie b r a k także w
lustracjach
w o j . r a w s k i e g o i p ł o c k i e g o z X V I I I w . , choć w y m i e n i a j ą o n e dosyć l i c z n e
gospodarstwa
w y b r a n i e c k i e , posiadające p o ś w i a d c z o n e p r z y w i l e j a m i k r ó
l e w s k i m i d z i e d z i c z n e p r a w a d o z i e m i . Część z w ł ó k w y b r a n i e c k i c h
d o w a ł a się j e d n a k w
n y c h dóbr
Z
1 6
bezpośrednim
użytkowaniu posesorów
poszczegól
.
20 s p r a w
rozpatrywanych
przez
Referendarię
Koronną
w
latach
1 7 6 8 - 1 7 9 4 , a d o t y c z ą c y c h kilkudziesięciu w s i z całego M a z o w s z a ,
w
trzech wypadkach
szym
znaj
prawie
znajdujemy
niewątpliwie wiadomości
d o z i e m i " . Są t o s p r a w y
( w s i e : C z e r n i k , Głębczyca, R y n i a )
1 7
jedynie
o tzw. „lep
kątników z dzierżawy
czernickiej
, w s i holenderskich z Troszyna i T r o -
szynka oraz „holendrów" z K a z u n i a
1S
. W paru innych przypadkach mo
ż e m y t y l k o przypuszczać, ż e c h o d z i o t a k i e p r a w a .
O b r a k u p r a w z a k u p n y c h w poszczególnych królewszczyznach
mazo
w i e c k i c h świadczyłoby n a t o m i a s t przenoszenie chłopów z j e d n e g o gospo
d a r s t w a n a drugie (niekiedy d o i n n e j w s i ) czy posiadanie przez
z a ł o g i . P o d k o n i e c X V I I I w . — w ogłoszonej w r o k u 1 7 9 1
Referendaria
Koronna
przyznała
n a c h (a w i ę c i m a z o w i e c k i c h )
i
z pewnymi
ograniczeniami
chłopom w e w s z y s t k i c h
prawo
chłopów
Ordynacji...,
1 9
królewszczyz
do dziedzicznego posiadania
do z b y w a n i a
jej
2 0
. Trudno jednak
dzieć, w j a k i m s t o p n i u r e f o r m a t a , w z w i ą z k u z w y d a r z e n i a m i
n y m i l a t następnych, została z r e a l i z o w a n a
ziemi
powie
politycz
i j a k i miała w p ł y w n a sytuację
chłopów.
Dominującym
prywatne.
15
Przyjąć
typem
własności
można,
że w
ziemskiej
na Mazowszu
dobrach t y c h w
były
I I połowie
Dzierżawy: Bątków, S o c h o c i n , N o w e Miasto, A G A D ,
Archiwum
dobra
XVIII
w.
Skarbu K o
ronnego L V I G . 7.
16
1971;
L u s t r a c j e województwa
Lustracje
województwa
rawskiego
1789. W y d .
płockiego
Z. K ę d z i e r s k a ,
1565-1789,
wyd.
A.
Warszawa
Sucheni-Grabowska
i S. M . S z a c h e r s k a , W a r s z a w a 1965.
17
Księgi
referendarii
koronnej
z
drugiej
w y d . A . K e c k o w a i W. Pałucki, W a r s z a w a
18
Księgi referendarii...,
19
W
starostwie
załogę, A G A D ,
XVIII
w.,
t. I I , 1781-1794,
I I , s. 22-225, 650-670.
piaseczyńskim
Archiwum
połowy
1957, s. 207-210.
(5
Gospodarcze
wsi
i
miasteczko)
Wilanowskie
większość
(dalej:
chłopów
A r c h . Gosp.
ma
Wil.)
—
A n t e r i o r a 165, 1722 r.
20 O r d y n a c j a
cian
wieku.
wszelkich
Wybór
referendaryi
królewszczyzn,
koronnej
[w:]
o powinnościach, porządku,
Próby
reform
włościańskich
źródeł. W y d a ł S . Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 314-323.
w
opłacie
włoś-
Polsce
XVIII
�138
ANDRZEJ
znajdowało
się p o n a d
7 0 % wszystkich
wództw mazowieckich.
kich
w
n i e zawierają
WOŹNIAK
dymów
wiejskich
trzech
woje
Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e 106 p r y w a t n y c h w s i m a z o w i e c
wiadomości,
n i c h p r a w a zakupnego.
stwierdzić
istnienie
B r a k t a k i c h wiadomości zarówno w
które
pozwoliłyby
pojedyn
c z y c h i n w e n t a r z a c h dóbr o b l a t o w a n y c h w księgach g r o d z k i c h i z i e m s k i c h ,
j a k i w bogatej
d o k u m e n t a c j i w i ę k s z e j własności ( a r c h i w u m
Z a b r a k i e m zakupieństwa w
podworskie).
dobrach p r y w a t n y c h przemawia
s u n k o w o częste p r z e n o s z e n i e c h ł o p ó w z j e d n e g o g o s p o d a r s t w a
czy
powszechnie
kupni
występujący
i rozbudowany
zaś, j a k j u ż w s p o m n i a n o
system
także
sto
n a drugie
załogi. Chłopi
wcześniej, n i e o t r z y m y w a l i
od
za-
dworu
załogi. C i e k a w ą w y p o w i e d ź n a t e n t e m a t z a w i e r a s k a r g a c h ł o p ó w ze w s i
Inwałd z początków X I X w . , której f r a g m e n t p r z y t a c z a J . P u t e k w
swojej
książce o s t o s u n k a c h p o d d a ń c z y c h z z i e m Zatorskiej i o ś w i ę c i m s k i e j . C h ł o
pi
t e j w s i posiadający
szczyznę, w
czasu
dwór
części
prawa
zaś
zakupne
opłacali
o d r a b i a l i t y l k o częściowo
dworowi
czynsz pieniężny.
podnosił c z y n s z e i n i e chciał p r z y j m o w a ć
Z
pań
biegiem
częściowej
s z c z y z n y , żądając o d r a b i a n i a całej l u b p e ł n e g o c z y n s z u w
pań
podwyższonym
w y m i a r z e . Chłopi z a p r o t e s t o w a l i p r z e c i w t e m u mówiąc:
My
całej pańszczyzny n i g d y n i e r o b i l i i n i e możemy także robić, a n i jesteśmy
podług
prawa
do r o b i e n i a
pańszczyzny
obowiązani, bo
mamy
grunty
zakupione,
jesteśmy i c h właścicielami, a z t a k i c h gruntów pańszczyzna się podług p r a w a n i e
należy, bo w t a k i c h t y l k o d o b r a c h
gdzie
są g r u n t y
poddani
muszą całkowitą odrabiać pańszczyznę,
n i e z a k u p n e , d o m i n i k a l n e , gdzie
d o m i sprzęty r o l n i c z e są d o m i n i -
kalną własnością i gdzie d o m i n i u m w s z y s t k o daje p o d d a n e m u ,
n i c n i e daje, w s z y s t k o j e s t naszą własnością
Za
małym rozpowszechnieniem
kowej
Polski
21
prawa
np. anonimowy
projektu
21
stwa,
autor broszury
pod tytułem:
ułożonego
jako
„Zbiór
pańszczyzny
śląsko-polskim,
chłopi
z r.
(tj. w
granicy
i
ucisku
były
się
dystrykcie
pracowitością
gruntami
mocą
poddani,
środ
dziedzicznie
zaś n i e pożąda
własności
gruntów,
budować
chłop w k u p i o n y ,
na
wkupionymi.
i multańskiej, gdzie
go
jest leniwy
dziedzicznej
musiałby
własnym
ma-
na swych
sprawozdania
ziemi
niemal
guber-
śląskiej,
wszystkie
w
Czerwonej
reszcie
kraju
od S a n u
aż do
w
razie
w
niską
szczególnie
bo g d y b y był
d o m swój
gdzie
grunty
c e n a zboża jest z a w s z e
gruntach,
na nowo
poddań
pograniczu
i n i e dąży do majątku,
s a m utrzymywać
kosztem
1776
z dziejów
Natomiast
Rusi
roku
do tejże
dawnym
na
granicy
zapobiegliwością,
okoliczności
konstytucyi
szkice
społecznego
Zatorskim
i
z
patryotycznych"
A . W.), a szczególnie n a całej
wołyńskiej, podolskiej
względnie
sądowych"
K r a k ó w 1959, s. 68; tamże, n a s. 66 f r a g m e n t
Galicji —
owych
obywatelskie
i krnąbrni
form
i n i e m a z b y t u n a zboże, p o d d a n y
cielem
na ziemiach
chłopskiej w I I p o ł o w i e X V I I I w .
Myśli
„Listów
panowie
innych
1791: „...w
odznaczają
chłopskie
praw
też z okoliczności
J . P u t e 'k, Miłościwi
nialnego
zakupnego
z d a w a ł o b y się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż t o , c o p i s a l i n i e k t ó r z y
p u b l i c y ś c i zabierający głos w s p r a w i e
Tak
a t u dominium n a m
.
dobrym
pożaru. D a l e j
właści
stanie
musi
jeżeli s t r a c i bydło robocze, nabyć j e k o s z t e m własnym, n a t o m i a s t
chłop n i e w k u p i o n y w t a k i m r a z i e o t r z y m u j e bydło to od p a n a " .
�MAŁŻEŃSTWA
teryi
i
się... we Wrocławiu
ściągających
ciwko
projektom reform
wszelkim
próbom
upowszechnienie
z niego
kraju
prawa
zarówno
XVIII
139
WIEKU
1780, w y p o w i a d a j ą c się p r z e
Zbiorze
zmian
A.
praw...
systemu
zakupnego,
Zamoyskiego
pańszczyźnianego,
podkreślając
liczne
kwitnącego
dzięki
powszechności
się w ó w c z a s w
tego
prawa
granicach zaboru
posiadali t z w . lepszych
praw
d o z i e m i , n i e m o g l i nią
a w i ę c i w y p o s a ż a ć w nią d z i e c i , t o okaże się, ż e j e d n o z
kryteriów
wieckiej
przed
nej
doboru
XVIII
małżeńskiego
w s i pouwłaszczeniowej
w . n i e odgrywało
kilkunastoma laty
uwagę
austriac
większej
roli.
Na
sażenie w z i e m i ę n o w o
wsi
mazo
t e n zwróciła
autorka
X V I I I w.
jed
Wypo
2 3
powstającego małżeństwa leżało w g e s t i i d w o r u .
go n a gospodarstwie
przydzieleniu
innego,
mazowieckich
dużą ilość n i e o b s a d z o n y c h
rodziców l u b też
c o ze w z g l ę d u n a w y s t ę p u j ą c ą
w
gospodarstw
j a k największej
ilości
i n t e r e s i e właściciela z i e m s k i e g o ,
nowych
większości w s i
c z y chociażby p u
s t y c h ról n i e stanowiło przeważnie większego p r o b l e m u
gospodarstwie
podstawowych
fakt
z n i e l i c z n y c h p r a c o m a ł ż e ń s t w a c h chłopskich w
większości
dysponować,
we
K. Wierzbicka-Michalska,
D w ó r decydował o pozostawieniu
w
Za
podaje
.
2 2
Jeśli p r z y j m i e m y z a t e m , ż e chłopi m a z o w i e c c y w o g r o m n e j
nie
wy
d l a d w o r u , j a k i d l a chłopa k o r z y ś c i .
część M a ł o p o l s k i znajdującej
kiego
w
poważniejszych
pływające
W
roku
zawartych
proponuje
przykład
CHŁOPSKIE
2 4
. Osadzenie n a
gospodarzy
dawało b o w i e m
leżało
więc
z w i ę k s z o n ą ilość d n i
pańszczyźnianych. N i e zawsze n a t o m i a s t z a i n t e r e s o w a n i w t y m b y l i s a m i
chłopi, w ł a ś n i e
2 2
ze w z g l ę d u
„Zaludnienie
nicach
zaboru
kraju
poddanych
polskiego,
austriackiego
c z y n a , to j e s t : z w y c z a j
n a obowiązki
—
A.
wyżej
W.]
pańszczyźniane,
wspomnianego
jedna
[tj. Małopolski
pryncypialna
szczęśliwie w p r o w a d z o n y
którym n i e -
zdaje
okupowania
w
się być
sobie p r z e z
gra
przy
chłopów
g r u n t u pańskiego. Zakupił niegdyś chłop k m i e c e rolę z b u d y n k a m i
też z d o z w o l e n i e m
budowania
winności
l u b płacić będzie, t a k że to o k u p i e n i e
odbywać
się pod kondycją, że z n i e j zwykłe r o b o c i z n y
lub
i po
r o l i do tego m u t y l k o
służy, że j e s t p e w n y ,
iż jego dzieci i d a l s z a potomność posiadać toż m i e j s c e będą
dopóty,
się
póki
dobrze
rządząc
T e n roztropnie wprowadzony
przy prawie
budynki
reform
2 3
poddaństwa
reparuje,
K.
wieku,
A.
Konieczny,
na
Górnym
Śląsku
zadość
czynić
pilnie grunt
i spustoszeniu wszelkiemu
zdołają.
zapobiega".
wyrabia,
Próby
s. 22.
W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
XVIII
dworskim
dobre c z y n i s k u t k i . Chłop b o w i e m
nowe przystawia
włościańskich...,
połowie
powinnościom
i od w i e l u l a t u t r z y m y w a n y z w y c z a j w i e l o r a k i e , choć
Małżeństwa
wśród
chłopów
w
drugiej
„Kultura i Społeczeństwo", t. 3: 1959, n r 1, s. 131; por. także
Ograniczenia
w
swobody
poł. XVIII
wieku
w zawieraniu
i na początku
małżeństw
XIX
wśród
wieku,
[w:]
chłopów
Studia
Śląskie, red. r e d . S . Wysłouch, t. I , O p o l e 1958.
2 4
w
W
Łowickim w
1795 r. —
pów uprawiana
J.
Topolski,
od XVI
do XVIII
całym n i e m a l
1739 r. p u s t k i stanowiły
ok. 6 5 % ogółu gruntów w i e j s k i c h ,
ok. 45°/o, z n a c z n a część t y c h gruntów b y w a ł a w p r a w d z i e
z a opłatą t z w . „składowego", a l e n i e odrabiano
Gospodarstwo
wieku,
Mazowszu.
wiejskie
w dobrach
p r z e z chło
za n i e pańszczyzny.
arcybiskupstwa
gnieźnieńskiego
Poznań 1998, s. 127, 129. P o d o b n a s y t u a c j a panowała n a
�140
ANDRZEJ
jednokrotnie nie byli
w
WOZNIAK
s t a n i e podołać. S y t u a c j ę
takiego nowo
nego n a gospodarstwie małżeństwa p r z e d s t a w i a r e d a g o w a n y
osadzo
przez F. B o -
homolca „Monitor":
P o d d a n y , co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego,
to
odzienie,
które
wysłużył
gruntu przymuszany, a
parobkiem
gruntu
będąc,
zaraz
zwykł
t y l k o n a sobie
bywać
do
osiadania
j e s z c z e od l a t k i l k u n a s t u p u s t o , leżącego i p r z e z
innych poddanych n a czynsz zagonowy
z a s i e w a n e g o , i p r z e z i n n y c h wypłonionego
T a k i e m u , gdy p o s t a w i p a n z i e m i a n i n chałupę i d a woły, r o z u m i e , że zapomożeniu
tego
poddanego
swego już uczynił zadosyć;
więc pociąga
go
do t y c h w s z y s t k i c h
powinności, które z a l e d w i e odbyć może zastarzały i już dobrze zapomożony
gospo
darz.
gruntu
Niechże
j e s z c z e będzie
taka
powinność,
żeby
ten poddany
z tego
p r z e z cały r o k d n i t r z y , a zaś żona jego d n i t r z y od św. W o j c i e c h a do św.
cina
(kiedy
niewolnik
naj skrzętniejsze
c z a s będzie miał
są g o s p o d a r s k i e
roboty)
robił. Z w a ż y ć
Mar
tu, kiedy ten
d l a siebie co zrobić, zwłaszcza gdy t y l k o s a m i
dwoje
w chałupie będą, n i e mogąc wystarczyć c z e l a d z i trzymać .
25
O c z y w i ś c i e ilość n o w y c h g o s p o d a r z y ,
gospodarstwach,
zależała
również
od
których
d w ó r m ó g ł osadzić n a
wielkości
rezerw
pustej
ziemi
i z m i e n i a ł a się w r ó ż n y c h o k r e s a c h , n a w e t w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o
j e d n e g o właściciela. T a k n p . w r o k u 1732 w należącej d o W a l i c k i c h w s i
Ł a z y Regestr
poddanych...
m ó w i o 4 p u s t y c h gospodarstwach, n a których
m o ż n a osadzić „ p a r o b k ó w p o ż e n i o n y c h " ( w i n n y c h w s i a c h k l u c z a ł a z o w
skiego
wykazuje
Regestr
również
puste r o l e )
2 6
.
W'drugim
dóbr W a l i c k i c h , w e w s i J e z i o r a , w r o k u 1798 j e s t m o w a o
kompleksie
opuszczonym
p r z e z z b i e g ł e g o chłopa g o s p o d a r s t w i e , n a k t ó r y m n a l e ż y osadzić
pracują
c e g o w e m ł y n i e p a r o b k a , k t ó r y „ o ż e n i ł się z p o d d a n k ą l a t s z e ś ć " i dać m u
w o ł y w z a ł o g ę . J e d n a k ż e j u ż w r o k u 1800 w d o b r a c h B e l s k ( n a l e ż ą c y c h
2 7
r ó w n i e ż d o W a l i c k i c h ) n i e j a k i K o r c z a k s t a r a się o o b j ę c i e
gospodarstwa
za p o r ę c z e n i e m d w u m i e j s c o w y c h c h ł o p ó w i w ó j t a . Zaręczają o n i m i a n o
w i c i e , że K o r c z a k m o ż e być d o b r y m g o s p o d a r z e m , b o „ m a b r a c i do służby
z d a t n y c h i d z i e c i m u nadrastają"
2 S
. T e n o s t a t n i p r z y p a d e k jest jednakże
z u p e ł n i e o d o s o b n i o n y i n i e mający, p o z a w y j ą t k o w o
runki
mazowieckie
zagospodarowanymi
dobrami
dobrze
jak na wa
Bazylego
Walickiego,
żadnych a n a l o g i i .
T a k w i ę c w s y t u a c j i , w której „ t r z y m a n i e " z i e m i b y ł o d l a chłopa o b o
wiązkiem, p r z y
z a w i e r a n i u małżeństwa najważniejszą
rolę odgrywał
—
j a k pisze K . W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — „osobisty wkład p r a c y , j a k i żeniący
się m ó g ł w ł o ż y ć w g o s p o d a r s t w o , d l a t e g o n i c d z i w n e g o , ż e n a w e t z a m o ż n i
chłopi często w y d a w a l i s w e c ó r k i z a p a r o b k ó w , a n a w e t z a
d ó w " ( t j . l u d z i luźnych, obieżyświatów — A . W . )
Uciążliwe, niesprawiedliwe
powinności
n i t o r " , n r X X V : 1767, c y t . z a Próby reform
25
2 9
poddanych
i tyrania
nad temiż,
włościańskich..., s. 46-47.
A G A D , A r c h i w u m z Małej W s i I B/205, d o b r a Ł a z y w
s o c h a c z e w s k i e j (dalej: A r c h . M . W.).
2S
2 7
„wagabun-
. Pisze o t y m Tomasz
woj. r a w s k i m ziemi
A G A D , A r c h . M . W. I A/58, w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a .
A G A D , A r c h . M . W. I A/35, B e l s k , w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a .
29 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 131.
2 8
„Mo
�MAŁŻEŃSTWA
CHŁOPSKIE
W
Dłuski, p r z e c i w n i k k o d e k s u Z a m o y s k i e g o ,
szurze
Refleksje
nad
projektem
pod
XVIII
141
WIEKU
p o s e ł n a s e j m 1790 r o k u w b r o
tytułem
„Zbiór
praw
sądowych":
„ Ś w i ę t o ś ć m a ł ż e ń s t w a n a l e ż y n a w s p ó l n y m d o t r z y m a n i u w i a r y i miłości,
n i e n a majątku, k t ó r e g o c h ł o p c h y b a z ruchomości, l e c z n i e z r o l i p a ń
skiej
udzielić m o ż e . A
córkę jedynaczkę z w y c z a j n i e
nieosiadłego i t e n w r a z
śmierci w s z y s t k o
Małżeństwa
kiedy
z ojcem
posiada
jednak
w i ą z a ł y się o n e z j e d n o c z e s n y m
ściu . Częściej
spotykamy w
po gospodarzach
zostającej
.
głównie w
przejęciem
wypadkach,
gospodarstwa
po t e
wdów
p a r o b k a m i czy przychodniami. D l a p o
wdowy
siły r o b o c z e j
3 0
źródłach w z m i a n k i o m a ł ż e ń s t w a c h
z miejscowymi
n a gospodarstwie
b r a k u męskiej
źródła
za p a r o b k a
trzyma, a po jego
z p r a w a żony jedynaczki..."
t a k i e odnotowują
3 1
wydają
żony gospodarstwo
obarczonej
m a ł y m i dziećmi
problem
b y ł szczególnie i s t o t n y . G d y n i e była o n a
w s t a n i e wypełniać o b o w i ą z k ó w pańszczyźnianych, d w ó r przeważnie
go
spodarstwo
jej
j e j odbierał. P o n i e w a ż u t r z y m a n i e g o s p o d a r s t w a
było w
s y t u a c j i n i e m a l jedyną możliwością zabezpieczenia b y t u sobie i
starała się j a k n a j p r ę d z e j
dzieciom,
wyjść powtórnie za mąż.
W p o w t ó r n y m ożenku w d ó w z a i n t e r e s o w a n i b y l i również i s a m i w ł a
ściciele z i e m s c y .
Jeśli n i e b y ł o m i ę d z y
miejscowymi
parobkami
kandy
d a t a , k t ó r y z d e c y d o w a ł b y się ożenić ze starszą o d s i e b i e i często mającą
k i l k o r o d z i e c i k o b i e t ą , skłaniano d o m a ł ż e ń s t w a
3 0
T. D ł u s k i ,
wydrukowanym,
Próby
reform
Zbioru
Refleksyje
przez
nad projektem
delegowanych
s. 30-31. W
włościańskich...,
A. Zamoyskiego
praw...
od
proponuje
pod
„przychodniów"
tytułem
„Zbiór
województwa
krytykowanym
zezwolenie
praw
lubelskiego
3 2
. Za-
sądowych"
[w:]
pisane,
p r z e z Dłuskiego por. 10
chłopu n a w y d a w a n i e
córek
z a mąż „według w o l i onegoż" oraz wyposażanie częścią majątku, zastrzegając
n a k , że w w y p a d k u
jedynaczek wydawanych
jed
z a „chłopa nieosiadłego l u b człowieka
w o l n e g o " , człowiek ó w w i n i e n objąć g o s p o d a r s t w o po o j c u żony l u b dać n a
swoje
miejsce
reform
zastępcę,
rolę
i
cały
majątek
obejmie
pozostały",
N a przykład w
należącej
osiadł chałupę po W a l e n t y m
do kapituły płockiej
w s i Górki „Stanisław
(okol.
Płocka),
mój
oskarżony
kradzież
„Po śmierci rodziców
objąwszy
po
rodzicach
m n i e oddał tamże w
bawiłem
o
się. P o t e m
moich
opowiada
w
sądzie
moich pracowity
gospodarstwo,
S z c z y t n i e , n a której
wyszogrodzkim
Wawrzyniec
rozporządzał
Broda
nas i
u pracowitego
na
kronik
3 2
Z.
sądowych,
We
Oskarżeni
Warszawa
wsi Jaszowice
oskarżają.
będąc
—
służyłem. T r z e
służyć u tegoż m ł y
Boską ożeniłem się i g o s p o d a r s t w o po p r a c o w i t y m
Turska,
wuj
służbę
Pawła P y d y n k a
u młynarza w S z c z y t n i e l a t d w i e
ciego r o k u n i e pozwoliła m i j - m ć k a s z t e l a n o w a — p a n i m o j a
wziąłem".
koleje
[...]
n a r z a , a l e m i kazała się żenić z pracowitą Marianną Bykolonką; z a j e j
ordynacyją
niego
ze w s i S z c z y t n o
służbie p r z e z l a t 12 z a p a s t e r z a
służyłem l a t 5 z a p a r o b k a
w s i S z c z y t n a poddanego, p o t e m
i
Kania
K o b u s i e , którego m a córkę z a sobą I r o l i d l a
ustąpił...tylko z pszczół żyje", A D P , s y g n . 86, f. 22, 1779 r. P o d d a n y
swego życia:
Próby
s. 218-219.
włościańskich...,
3 1
„który
rozkazem
Marcinie
Wieś
osiemnastowieczna
w
„Jan
T r a c z y k przychodni
Bykole
mrokach
1960, s. 61.
(star. piaseczyńskie)
się ożenił" obejmując g o s p o d a r s t w o półwłókowe, 1722 г., A G A D ,
z
wdową
A r c h . Gosp. W i l . -
A n t e r i o r a 165. W e w s i Wrońska, z. Z a k r o c z y m s k i e j „Michał K r a w i e c L i t w i n [ p r a w
dopodobnie p r z y c h o d n i
z Wk.
K s . Litewskiego
—
A . W.]
...ożenił
sie z
wdową
�142
ANDRZEJ
WOŻNIAK
z n a c z y ć należy, ż e o i l e m a ł ż e ń s t w a chłopskich c ó r e k c z y w d ó w z l u d ź m i
luźnymi,
„przychodniami",
n i e należały
d o rzadkości,
t o sytuacje
od
w r o t n e , t j . o ż e n e k c h ł o p ó w o s i a d ł y c h z k o b i e t a m i „ p r z y c h o d n i m i " , należał
d o w y j ą t k ó w . Przypuszczać można, że n i e o d g r y w a ł t u większej r o l i b r a k
posagu
czy i n n e względy materialne, lecz raczej p r z y c z y n y
czajowej.
Prawdopodobnie
natury
oby
o p i n i a w i o s k o w a n i e akceptowała t e g o r o d z a j u
k o b i e t ze w z g l ę d u n a i c h n i e u s t a b i l i z o w a n ą p o z y c j ę i b r a k j a k i c h k o l w i e k
g w a r a n c j i i c h „poczciwości"
3 3
.
Jeżeli w i ę c w y p o s a ż e n i e w
przede w s z y s t k i m
nie
odgrywało
ziemię młodej
pary
o d d w o r u , n i e zaś o d r o d z i c ó w ,
większej
roli
przy
małżeńskiej
zależało
a c o za t y m
d o b o r z e współmałżonka,
nasuwa
idzie
się
pytanie, jakie inne k r y t e r i a były wówczas brane p o d uwagę?
W I połowie X I X w., k i e d y m i m o p e w n y c h
z m i a n w sposobie gospo
d a r o w a n i a s a m s y s t e m p a ń s z c z y ź n i a n y n a d a l j e s z c z e f u n k c j o n o w a ł , Ł. G o
ł ę b i o w s k i pisząc, c z y m
się k i e r u j e c h ł o p p r z y
w y b o r z e żony,
stwierdza:
„Oczekuje wieśniak p o żonie: pieniędzy i sprzętów d o m o w y c h
[...]
w i n n a być poważna, s k r o m n a i cicha d z i e w c z y n a , a nade w s z y s t k o
c o w i t a , ż e b y się p o d o b a ć m o g ł a [...] N i e j e d n a będąc n a j a k i m ś
mało je i pije,
i pragnienie
a zapytujących
się u p e w n i a ,
że s y t a ,
d o k u c z a , a ż e b y się o k a z a ł a n i e w i e l e
Po
pra
posiedzeniu
chociaż j e j
wymagająca"
3 4
głód
.
J a k w i d a ć , p o m i j a t u G o ł ę b i o w s k i zupełnie s p r a w ę z i e m i , co j e s t do
datkowym
argumentem
dzeń. Z a g a d n i e n i e
tów domowych,
za p r a w d z i w o ś c i ą
posagu sprowadza
có jest w p r a w d z i e ,
stawie X V I I I - w i e c z n y c h
poprzednich
stwier
j a k m o ż e m y się p r z e k o n a ć n a p o d
materiałów źródłowych, p e w n y m
l e c z ś w i a d c z y jednocześnie, ż e f o r m y
z okresem
naszych
się w y ł ą c z n i e d o p i e n i ę d z y i s p r z ę
uproszczeniem,
wyposażenia córek w
pouwłaszczeniowym n i e były z b y t rozbudowane.
s a g u o m ó w i m y j e s z c z e w sposób b a r d z i e j
porównaniu
Sprawę p o
szczegółowy w i n n y m miejscu.
W y m i e n i a j ą c c e c h y , j a k i m i p o w i n n a się c h a r a k t e r y z o w a ć k a n d y d a t k a n a
żonę, a w i ę c p o w a g ę , skromność — j a k o s z c z e g ó l n i e i s t o t n e —
Gołębiowski pracowitość i n i e w i e l k i e w y m a g a n i a .
podkreśla
Są t o o c z y w i ś c i e c e c h y ,
poddanką Łukaszową i załogę z nią u t r z y m u j e " . A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z y m s k i e
r e l a c j e 36, k. 241, r. 1741. T e n s a m i n w e n t a r z w y m i e n i a inną w d o w ę z a mąż idącą
z 2 małych d z i e c i (k. 238). I n w e n t a r z w s i C z a j k i z. Z a k r o c z y m s k i e j w y m i e n i a chłopa
p r z y c h o d n i e g o , który się ożenił z miejscową poddanką — w d o w ą , a następnie
zbiegł, A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k . 37V, r. 1760, por. również
Dłuskieg o Refleksyje
nad projektem...,
który pisze, że „ w d o w a choćby poszła z a w o l n e g o
chłopa, a n i e miała d z i e c i z p i e r w s z y m mężem, które b y rolę ojcowską dziedziczyły
i powinność o d b y w a l i , tedy t e n j e j powtórny mąż m u s i tę rolę trzymać, bo skąd
by wziął innego poddanego n a tę rolę". Próby reform
włościańskich..., s. 31.
* Księga rewizji
dóbr kapituły płockiej z a w i e r a wzmiankę o t a k i m właśnie
małżeństwie: „Marcin K o b u s m i e s z k a w chałupie s t a r e j , ożenił się z przychodnią..."
(wieś Górki), A D P , sygn. 86, f. 22, r. 1779.
s
L. G o ł ę b i o w s k i ,
s. 220-221.
34
Lud
polski,
jego
zwyczaje,
zabobony,
Warszawa
1930,
�MAŁŻEŃSTWA
które w s p e c y f i c z n y c h
kryteriów
CHŁOPSKIE
W
XVIII
143
WIEKU
w a r u n k a c h g o s p o d a r k i chłopskiej w y s t ę p u j ą w ś r ó d
d o b o r u małżeńskiego
wszędzie, niezależnie o d miejsca,
czasu
i f o r m a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j . J e d n a k ż e f a k t , ż e urastają o n e t u d o
najbardziej istotnych, a stosunkowo niewiele i n n y c h i m towarzyszy,
daje
się b y ć c z y m ś c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a s y t u a c j i chłopa w
wy
systemie
pańszczyźnianym.
N i e w ą t p l i w i e ważną rolę w s p r a w a c h d o b o r u małżeńskiego o d g r y w a ł a
też
kwestia
w i e k u . Ciężkie w a r u n k i
życia
chłopów sprawiały
—
pisze
K. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — ,,że s p r a w a m a ł ż e ń s t w a n a w s i w y ł a n i a ł a się
wówczas,
gdy
i
samodzielnej
trudów
stawie
kandydaci
stawali
się
gospodarki"
3 5
fizycznie
dojrzali
do
małżeństwa
. Według obliczeń a u t o r k i n a p o d
i ziemi
wieluń
s k i e j w końcu X V I I I w . , średnia w i e k u k o b i e t w s t ę p u j ą c y c h w
d a n y c h z ksiąg p a r a f i a l n y c h z h r u b i e s z o w s k i e g o
związki
m a ł ż e ń s k i e w y n o s i ł a 20 l a t , m ę ż c z y z n zaś 25. B a r a n o w s k i pisząc o sąsia
dującej z M a z o w s z e m t z w . W s c h o d n i e j W i e l k o p o l s c e , o b e j m u j ą c e j
z i e m i ę wieluńską, p o d a j e ,
dla dziewczyny
Dotyczy
to
1800-1880
3 e
że z a n a j l e p s z y
uważano w i e k
jednak
okresu
okres do zawarcia
18-20 l a t , d l a mężczyzny
znacznie
późniejszego,
a
również
małżeństwa
zaś 2 0 - 2 4 l a t a .
mianowicie
lat
.
Różnica w i e k u między
małżonkami była więc s t o s u n k o w o
niewielka
i wynosiła około 5 l a t . Oczywiście p r z y małżeństwach powtórnych, a b y ł y
one
wówczas n a w s i zjawiskiem
się
bardzo
c z ę s t y m , r ó ż n i c a t a zwiększała
znacznie.
W
leżących
zawiera
w
ziemi
nurskiej dobrach
Łuniewo,
których
inwentarz
dokładne d a n e o w i e k u p o d d a n y c h , r ó ż n i c a w i e k u m i ę d z y
mał
ż o n k a m i j e s t n i e c o w i ę k s z a i w y n o s i 8 l a t (bez m a ł ż e ń s t w p o w t ó r n y c h ) .
3 7
P o n i e w a ż j e d n a k p r ó b a j e s t w t y m w y p a d k u z b y t mała, a b y m ó w i ć o j a
k i c h k o l w i e k p r a w i d ł o w o ś c i a c h d l a c a ł e g o M a z o w s z a , p r z y j m i e m y , że b l i ż
sza
rzeczywistości
We
jest
średnia
w s i pańszczyźnianej,
podana
podobnie
przez
K.
jak w
Wierzbicka-Michalska.
pouwłaszczeniowej,
rola
u c z u c i a w z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w b y ł a n i e w i e l k a . Chociaż przesadą b y ł o b y
twierdzenie
za H . Biegeleisenem,
iż chłop , , w o ż e n i e n i u się n i e k i e r u j e
się s e r c e m , p r z y w i ą z a n i e m , t y l k o i n t e r e s e m "
3 8
, to j e d n a k p r z y p a d k i mał
ż e ń s t w z miłości b y ł y w ó w c z a s s t o s u n k o w o r z a d k i e
36
W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
3 6
B.
wieku,
nym
Baranowski,
Warszawa
Zycie
kwestie
wsi
między
Wartą
a Pilicą
w
XIX
1969, s. 126.
AGAD,
3 8
H . В i e g e 1 e i s e n, Wesele,
3 9
Być może z t a k i m i właśnie małżeństwami m a m y
G r o d z k i e N u r s k i e r e l a c j e i o b i a t y 73, k. 23-34v, r. 1782.
Księgę
rewizji
dóbr
L w ó w 1928, s. 6.
kapituly
płockiej
do c z y n i e n i a w
przypadku
„Chałupa siódma..., w której j e s z c z e p o m i e s z k a i z n a j d u j e
Marcienie
. M i m o iż
op. cit, s. 136.
codzienne
3 7
przez
3 9
chłopie
d z i a t e k małych
w
roku
mający,
przeszłym
obiedwie
teraz
mieszkający
córki, który
żonę
ze w s i
odnotowa
Czerzniewo:
się w niej po zbiegłym
brat
sobie
jego P a w e ł
dwoje
kupił..."
[podkr.
�144
ANDRZEJ
związane
z ziemią
nie odgrywały
WOŹNIAK
w
mazowieckiej
wsi
pańszczyźnianej
w i ę k s z e j r o l i , t o dobór m a ł ż o n k ó w b y ł , j a k i w I I p o ł o w i e X I X w . , p o d
porządkowany
czelną
sprawom
gospodarczym.
zasadą j e s t w y p o s a ż e n i e
We
młodego
w s i pouwłaszczeniowej
małżeństwa w
ziemię,
być d l a n i e g o w a r s z t a t e m p r a c y , w w a r u n k a c h pańszczyźnianych,
miast chodzi przede
wartościowy
i sprawny
ułatwiającym
w
nato
w s z y s t k i m o t o , a b y n o w a r o d z i n a stanowiła pełno
zespół r o b o c z y ,
który będzie w
stanie
w s z y s t k i m obowiązkom związanym z objęciem gospodarstwa.
w ą t p l i w i e posag,
na
mającą
znacznej
mierze
s t a r t młodemu
sprostać
Czynnikiem
małżeństwu
jest
ale i o n o d g r y w a rolę mniejszą niż w o k r e s i e
nie
pouwła-
szczeniowym.
Omawialiśmy dotychczas t e k r y t e r i a d o b o r u małżeńskiego, które m o ż
n a określić j a k o k r y t e r i a w ł a s n e społeczności w i e j s k i e j , t z n . t a k i e , k t ó r e
zostały p r z e z n i ą s t w o r z o n e
mierze
zaakceptowane.
l u b p r z y n a j m n i e j w większej l u b mniejszej
J a k widać n i e były one a n i z b y t liczne, a n i b a r
dzo z r ó ż n i c o w a n e . J e d n a k ż e z a k r e s
ograniczony
oddziaływania n a w e t t y c h
b y ł s t o s u n k i e m poddaństwa, w
j a k i m c h ł o p się
kryteriów
znajdował,
i istniejącymi podziałami s t a n o w y m i .
N a z a w a r c i e m a ł ż e ń s t w a chłop posiadać musiał z g o d ę d z i e d z i c a . W w i ę
kszości w y p a d k ó w , g d y o b o j e m ł o d z i b y l i p o d d a n y m i j e d n e g o właściciela,
uzyskanie
pan w
takiego
zezwolenia
n i e stanowiło
większego
problemu,
trosce o własne i n t e r e s y gospodarcze dążył, a b y w
zawierano
j a k najwięcej
małżeństw.
Nie
zezwalał
gdyż
jego dobrach
natomiast dwór
na
o ż e n k i w i ą ż ą c e się z p r z e n o s i n a m i p o d d a n y c h d o i n n y c h dóbr.
Mniej
powszechne,
ale w c a l e
nierzadkie,
p o d d a n y c h d o ożenku z w y z n a c z o n y m i
gospodarczymi,
a czasami
wypadki
zmuszania
przez dwór k a n d y d a t a m i . W k o
j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w chłopskich k i e r o w a ł a
bami
były
się s z l a c h t a w ł a s n y m i
zaś p o p r o s t u k a p r y s e m
lub
potrze
fantazją.
Z m u s z a n o d o m a ł ż e ń s t w a n i e t y l k o l u d z i m ł o d y c h , n p . s i e r o t y c z y córki
gospodarzy
Zakazy
będące j e d y n a c z k a m i , l e c z n a w e t w d o w y
dotyczące
zawierania
małżeństw
i wdowców.
z cudzymi
poddanymi
za
w i e r a j ą i n s t r u k c j e i i n s t r u k t a r z e e k o n o m i c z n e dóbr m a z o w i e c k i c h , a n a w e t
n i e k t ó r e i n w e n t a r z e . W Instruktarzu
d l a będącego wówczas w
ekonomicznym...
jego posesji
ks. A . J . Ogińskiego
starostwa guzowskiego
j a k w y n i k a z t e k s t u , d l a dóbr dziedzicznych),
(a także,
n a k a z u j e się a d m i n i s t r a c j i
d ó b r : „ D o z i e r a ć , a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a c ó r k i o s o b l i w i e
d o o b c y c h w ł o ś c i za m ą ż n i e szły..."
leźć w Instrukcji
dla ekonomów
4 0
Podobne zalecenia
folwarcznych
w dobrach
bogate,
możemy
Nieborów
zna
z po-
A . W.] A D P , sygn. 86, f. 6, r. 1762, oraz w i n n y m , k i e d y to o w c z a r z ze w s i S z y m b o r y (z. w y s z o g r o d z k a ) M a r c i n P e c z ożenił się z uprowadzoną p o t a j e m n i e p o d
danką z i n n y c h dóbr. T u r s к a, Oskarżeni oskarżają..., s. 129 (r. 1791).
*> Polskie instruktarze
ekonomiczne
t. 2, W a r s z a w a 1929, s. 277.
z końca XVII
i XVIII
w., w y d . S . P a w l i k ,
�MAŁŻEŃSTWA
czątków X I X w .
4 1
verbis
W
XVIII
145
WIEKU
o r a z w i n w e n t a r z u C z o s n o w a i M a ł o c i e z 1784 r .
Chociaż t e g o r o d z a j u
pressis
CHŁOPSKIE
ograniczenia
znajdujemy
zawierania
przeważnie w
małżeństw wyrażone
źródłach d o t y c z ą c y c h
własności z i e m s k i e j , b y ł y o n e p o w s z e c h n e , i t o n i e t y l k o n a
4 2
ex-
większej
Mazowszu,
co p r o w a d z i ł o d o s w o j e g o r o d z a j u e n d o g a m i i w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h
d o j e d n e g o właściciela. M i m o p o w s z e c h n o ś c i t e g o r o d z a j u z a k a z ó w , w y
pływających z o b a w y
p r z e d utratą s i ł y r o b o c z e j ,
łatwo j e d n a k zauważyć,
że osobiste i n t e r e s y poszczególnych właścicieli z i e m s k i c h przeważały n a d
solidarnością klasową. T e n s a m s z l a c h c i c ,
nym
ożenków
k t ó r y zabraniał s w o i m
d o i n n y c h włości, g o d z i ł się, a n i e k i e d y
nawet
podda
zachęcał
gospodarską j e d y n a c z k ę c z y w d o w ę d o m a ł ż e ń s t w a z p r z y c h o d n i e m ,
t y l k o objął o n gospodarstwo.
byle
Przychodzień t a k i n i e r z a d k o zbiegły z i n
n y c h dóbr, n a w e t jeśli n i e p r z y j m o w a ł o f i c j a l n i e p o d d a ń s t w a , t o p o o b
4 3
jęciu g o s p o d a r s t w a
i t a k wypełniał obowiązki
pańszczyźniane.
S a m a zasada z a w i e r a n i a małżeństw przez p o d d a n y c h w obrębie
n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o w ł a ś c i c i e l a n i e b y ł a zresztą w pełni
Ścisłe j e j p r z e s t r z e g a n i e ,
np. w
d o b r a c h składających
dóbr
realizowana.
się z
jednej-dwu
w s i i z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z 15-20, a często i m n i e j r o d z i n , b y ł o n i e k i e d y
w r ę c z n i e w y k o n a l n e , a t e g o r o d z a j u d r o b n a i średnia własność
była szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n a
dla Mazowsza. Przy
ziemska
tak niewielkiej
p o p u l a c j i mogło n i e k i e d y brakować p o p r o s t u kandydatów w
odpowied
n i m w i e k u d o m a ł ż e ń s t w a . D o d a t k o w y m u t r u d n i e n i e m m o g ł y b y ć często
w
w a r u n k a c h w i e j s k i c h związki pokrewieństwa
w myśl obowiązującego p r a w a kanonicznego
i powinowactwa,
uniemożliwiały
N a l e ż y dodać, ż e l i c z n e z k o l e i k o m p l i k a c j e w
które
małżeństwo.
u s t a l e n i u stosunków p o
k r e w i e ń s t w a w e w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j p o w o d o w a ł a duża l i c z b a d z i e c i
ślubnych
4 4
nie
.
W t e j s y t u a c j i s z l a c h t a z e z w a l a ł a n i e k i e d y n a zamążpójście p o d d a n k i
d o i n n y c h włości n a zasadzie w y m i a n y . Niektóre z i n w e n t a r z y
zawierają
w z m i a n k i o córkach chłopskich w y d a n y c h z a m ą ż d o o k o l i c z n y c h w s i , z a
k t ó r e d z i e d z i c n i e dostał j e s z c z e o d sąsiada „ r e k o m p e n s a t y
4 S
". W
rewizji
Instrukcje
gospodarcze
dla dóbr magnackich
i szlacheckich
z XVII
i XVIII
w.
t. I I , w y d . B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś i T . S o b c z a k , W r o c ł a w 1963, s. 340 ( i n s t r u k c j a
z r. 1811).
41
4 2
A G A D , A r c h . P o t o c k i c h z Jabłonny 113, r. 1784.
O f i c j a l n e przyjęcie poddaństwa zdarzało się r a c z e j w w y p a d k u l u d z i r z e
czywiście w o l n y c h . O d w u w y p a d k a c h „poddania się a k t a m i z a k r o c z y m s k i m i w p o d
d a ń s t w o " w o l n y c h o w c z a r z y ożenionych z p o d d a n k a m i ze w s i Wrońska i Trębki
w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , w s p o m i n a i n w e n t a r z t y c h w s i z 1741 г., A G A D , G r o d z k i e
Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241v i 242v.
4 3
Przykłady trudności, j a k i e p o w o d o w a ł y t a k i e p r z y p a d k i p r z y z a w a r c i u
żeństwa, podaje W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
op. cit., s. 142-143.
4 4
mał
Wieś Trębki, z. z a k r o c z y m s k a , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 242v,
r. 1741 i C z a j k i również w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61,
k. 374v, r. 1970. P o d o b n e przykłady z i n n y c h terenów P o l s k i podaje W i e r z b i c k a M i c h a l s k a , op. cit., s. 126.
4 5
10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
�146
ANDRZEJ
WOZNIAK
zaś dóbr k a p i t u ł y pułtuskiej z n a j d u j e m y
szły za m ą ż „ n a s t r o n ę "
4 6
osobną listę d z i e w e k ,
. Oprócz w y m i a n y
które w y
p r a k t y k o w a n o również
w
n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h zapłatę w g o t ó w c e z a ż o n ę d l a p o d d a n e g o * . W y
7
j ą t k o w y w m a z o w i e c k i c h źródłach j e s t p r z y p a d e k o d n o t o w a n y
w
księdze
r e w i z j i dóbr k a p i t u ł y p ł o c k i e j , k i e d y chłop i m i e n i e m P a w e ł ze w s i C z e r z niewo, s a m „kupił sobie żonę"
Najbardziej
żeństw
4 8
.
jaskrawym przejawem
chłopskich
było niewątpliwie
ingerencji
d w o r u w sprawę
zmuszanie
poddanych
do
mał
ożenku
z w y z n a c z a n y m i przez pana k a n d y d a t a m i . W p r z y p a d k a c h , o których m ó
w i ą źródła m a z o w i e c k i e ,
decyzje d w o r u wynikały z pobudek
n y c h . T a k n p . J a w o r s k a , właścicielka w s i G r o d z i e c z z i e m i
ekonomicz
zakroczymskiej,
w y m i e n i a w i n w e n t a r z u t e j ż e w s i p o d d a n e g o i m i e n i e m J a n z następującą
u w a g ą : „ ż o n a j e g o T e r e s a , z k t ó r ą m g o d r u g i t y d z i e ń j a k ożeniła, z p i e r
wszą zaś żoną d z i e c i m a p i ę c i o r o "
dziedziczka
prawdopodobnie
darstwa i wynikającymi
ności. Z p o d o b n y c h ,
(pod
Bodzanowem)
4 9
. Decyzję o ożenku w d o w c a
w obawie
stąd trudnościami w e g z e k w o w a n i u
j a k się w y d a j e ,
wydała
przyczyn
gospodarską
dziedziczka
córkę
przymusu przy
nych
5 1
fantazji
po o j c u żony
5 0
za
.
bawiącego
a niekiedy
się w
swatanie
po prostu
swoich
było
podda
.
Wieś
4 6
dziedzica
Bykalonkę
z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w m o g ł o zresztą w y
pływać także z p o b u d e k p o z a e k o n o m i c z n y c h ,
wynikiem
zeń p o w i n
w s i Szczytno
Mariannę
m i e j s c o w e g o p a r o b k a i kazała m u objąć g o s p o d a r s t w o
Stosowanie
podjęła
p r z e d p o d u p a d n i ę c i e m jego- g o s p o
Jaszczołty
w
dobrach
kapituły
płockiej,
ADP,
sygn. В
177, к. 148,
г. 1756.
Przykładem
4 7
ziora w
Miłosierdzia. W
do
może być ugoda między M . Wyszyńskim, właścicielem w s i J e
z. c z e r s k i e j (później
swojej
poddanej
Wyszyńskich
własność W a l i c k i c h ) , a przełożoną w a r s z a w s k i c h S S .
myśl tej ugody S S . Miłosierdzia zrzekają
ze w s i J a z g a r z e w ,
chłopa z J e z i o r .
małżeństwa
poddanki
Umowa
z Jazgarzewa
która
zastrzega
pozostają
I A/52, r. 1740. P o d o b n e wiadomości z a w i e r a
a k t przyjęcia
oblatowany
poddaństwa
w
przez
Wyszogrodzie.
wyszła
niejakiego
jednak,
w
się z a sumę 60 zł p r a w
z a mąż
z a należącego
że d z i e c i z
tejże w s i . A G A D ,
Gąsiaka
z Grodkowa,
z
Wilkowych
należy...",
ska,
którą, w i e m
Mateusz
w
Księżych
T u r ska,
dobrze,
służbie
W.
daty)
synach
Gąsiak
Grodkowskiego
że zapłacił n i e b o s z c z y k w.w.j.mć.p. s t a r o s t a z a
w
Grodkowie
z a ugodą
z księżami
cit.,
131; por.
op.
M.
ze w s i R o g u s z y n ,
O s w o i c h pożenionych w R o g u s z y n i e
mówi: „Kacper wziął z a żonę dziewkę dziedziczną j.mć.p. Z y g m u n t a
kroczymski,
Arch.
X V I I I - w i e c z n y (bez dokładnej
Stanisława
do
poprzedniego
s.
urodzony,
wziął
czerwieńskimi,
również
z a żonę
do których
dziewkę
ta
wieś
W i e r z b i c k a - M i c h a l
op. cit., s. 126.
4 8
A D P , s y g n . 86, f. 6, r. 1762.
4 9
A G A D , Grodź. Z a k r o c z . r e i . 61, k. 693-693v, r. 1759.
5 0
T u r s к a, op. cit., s. 41.
51
Baranowski,
Kultura
ludowa...,
s. 326. Wiadomości
a u t o r a odnoszą się do sąsiadującego z M a z o w s z e m
polski
kich —
(m.in.
w o j . łęczyckiego,
rawskiego).
a
także
części
przytaczane
terenu tzw. Wschodniej
jednego
z województw
przez
Wielko
mazowiec
�MAŁŻEŃSTWA
W
CHŁOPSKIE
W XVIII
p u b l i c y s t y c e I I p o ł o w y X V I I I w . zajmującej
sprawa ograniczenia swobody
147
WIEKU
się k w e s t i ą
chłopską
z a w i e r a n i a małżeństw była jedną z najczę
ściej p o r u s z a n y c h . W ś r ó d p r z e c i w n i k ó w t z w . k o n s e n s u m a ł ż e ń s k i e g o m o ż
n a znaleźć n a w e t l u d z i , k t ó r y c h p o g l ą d y n a s p r a w ę p o d d a ń s t w a i p a ń
szczyzny były dalekie o d l i b e r a l n y c h . D o t a k i c h należy n p . występujący
pod pseudonimem ks. T r y n i t a r z a Ignacy G r a b o w s k i autor wydanej w r o k u
1790 b r o s z u r y Dopytanie
się u przodków czułości ku poddanym
autorowi
odpowiedzi,
czyli dodatku do księgi o poddanych
polskich...
w r. 1789
odpowiadające, w k t ó r e j o p o w i a d a się z a u t r z y m a n i e m s t o
wydrukowanej
sunków pańszczyźnianych . W p o l e m i k a c h , j a k i e s p r a w a konsensu
32
p a t r y w a n a w kontekście całości k w e s t i i chłopskiej w ó w c z a s
p u n k t e m odniesienia
b y ł często p r o j e k t Zbioru
A u t o r postulował zniesienie
chłopskich
5 3
konsensu
A.
praw...
z wyjątkiem
wdów
roz
wywoływała,
Zamoyskiego.
i
jedynaczek
.
Z dosyć s z e r o k i e g o g r o n a p u b l i c y s t ó w I I p o ł o w y X V I I I w . d o m a g a j ą
c y c h się c a ł k o w i t e g o
zniesienia
ograniczeń w z a w i e r a n i u małżeństw d o
n a j b a r d z i e j z n a n y c h n a l e ż ą : S. S t a s z i c ,
P . ŚW i t k o w s k i
5 1
ski. W wydanej
5 5
i J . Pawlikow
a n o n i m o w o w r o k u 1788 b r o s z u r c e O poddanych
polskich
J . P a w l i k o w s k i , d o m a g a j ą c się w o l n o ś c i d l a c h ł o p ó w , n a p i e r w s z y m
miej
scu w y m i e n i a sprawę zniesienia k o n s e n s u małżeńskiego: „Najpierwsze w o l
ności p o d d a n y c h
dzicom
wolno
chciałbym mieć p r a w o
n a d dziećmi, j a k ą r o d z i c e
wydawać n a wsie
z wybiorem..."
5 6
cudze
obwarowania
mieć
takiej władzy r o
p o w i n n i , t o jest,
córki i m ł o d y m
a b y i m było
żenić się, g d z i e zechcą
.
Omawiając zasady d o b o r u współmałżonka i różnego r o d z a j u
przeszko
dy, które ograniczały możliwości p o d d a n e g o w t y m w z g l ę d z i e p o m i j a l i
śmy
dotychczas
kwestię małżeństw międzystanowych,
c h e c k i c h i chłopsko-mieszczańskich. N a s u w a
z położeniem społecznym
i sytuacją
małżeństwa
były
szlachty
tego rodzaju
prawną
zawierane.
chłopa
Chociaż w
z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e chłopsko-szlacheckie
dopuszczalne,
t j . chłopsko-szla-
się p y t a n i e , c z y w
związku
pańszczyźnianego
opinii
przeciętnej
uważane były
za n i e
t o j e d n a k z d a r z a ł y się o n e , a l e n i e w ą t p l i w i e dosyć r z a d k o .
Małżeństwa z chłopami zawierała przede w s z y s t k i m d r o b n a szlachta, z a
możnością i p o z i o m e m często n i e w i e l e się o d n i c h różniąca. T a k i e w ł a ś n i e
p r z y p a d k i z n a n e są r ó w n i e ż z t e r e n u M a z o w s z a , g d z i e t a d r o b n a s z l a c h t a
była szczególnie liczna. T a k n p . i n w e n t a r z w s i Humięcino w z i e m i w y -
5 2
Materiały
do dziejów
sejmu
czteroletniego,
opr. J . Woliński,
J . Michalska,
E . R o s t w o r o w s k i , W r o c ł a w 1965, s. 270.
53
Próby
5 4
S.
reform
t. I , W a r s z a w a
5 5
wania
5 6
P.
włościańskich..., s. 218, 219.
Staszic,
Przestrogi
dla Polski,
[w:]
Pisma
filozoficzne
i
społeczne,
lub słusznego
umiarko
1954, s. 289.
Switkowski,
poddaństwa,
Porady
[w:] Próby
J. P a w l i k o w s k i ,
reform
i środki
do zniesienia
włościańskich..., s. 187.
O poddanych
polskich,
Kraków
1788, s. 89.
�148
ANDRZEJ
szogrodzkiej
WOŻNIAK
w y m i e n i a chłopa p r z e z w i s k i e m K r y c h a c o ż e n i o n e g o ze s z l a
chcianką i o d r a b i a j ą c e g o w r a z z n i ą p a ń s z c z y z n ę
5 1
. Chociaż w i ę c , j a k p i
sze J . M a c i s z e w s k i , „szlachcianka poślubiająca chłopa n i e traciła
osobiste
go s z l a c h e c t w a i w d o k u m e n t a c h p r a w n y c h tytułowana była urodzoną a l b o
szlachetną"
58
, t o poza p r a w e m do z a c h o w a n i a wolności osobistej, p r z y w i l e j
t e n n i e w i e l e znaczył. D o w y j ą t k o w y c h należy zaliczyć p r z y p a d e k , w k t ó
r y m p a n u w a l n i a ł chłopa z p o d d a ń s t w a w z w i ą z k u z j e g o
małżeństwem
ze szlachcianką, j a k t o u c z y n i ł A d a m W ą g r o d z k i , p i s a r z g r o d z k i i
ski ziemi zakroczymskiej
skiego .
5 9
w
s t o s u n k u do swego poddanego
ziem
Jana K i e r a l -
M a ł ż e ń s t w a z p o d d a n y m i b y ł y d l a osób p o c h o d z e n i a
szlachec
k i e g o w y r a ź n ą degradacją społeczną, m o ż n a w i ę c przypuszczać, ż e
zawie
r a l i j e przeważnie c i s a m i ludzie, którzy n i e r z a d k o z b r a k u środków do
życia z a s i l a l i rzeszę t z w . „ l u ź n y c h "
z małżeństwami
szy
60
, p o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł a się s p r a w a
chłopsko-mieszczańskimi, chociaż ze w z g l ę d u n a m n i e j
d y s t a n s s p o ł e c z n y d z i e l ą c y c h ł o p ó w o d s t o j ą c y c h najniżej
w
hierar
c h i i s w e g o s t a n u m i e s z c z a n , b y ł y o n e m o ż e z j a w i s k i e m n i e c o częstszym
KOJARZENIE
MAŁŻEŃSTW.
6 1
.
WESELE
S t w i e r d z e n i e , ż e s z l a c h t a starała się, a b y w j e j d o b r a c h chłopi
zawie
r a l i j a k najwięcej małżeństw może brzmieć paradoksalnie, wziąwszy p o d
u w a g ę t o , c o zostało w c z e ś n i e j
powiedziane
o roli
dworu przy
doborze
małżonków. W rzeczywistości j e d n a k b y ł y t o t y l k o różne sposoby
reali
z o w a n i a t e j samej t e n d e n c j i d o ilościowego zwiększania „osiadłości" chłop
s k i c h , którą W . K u l a u w a ż a za j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d l a g o s p o d a r k i f o l
warcznej
6 2
. D w ó r zachęcał p o d d a n y c h d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w n i e t y l k o
z t e g o p o w o d u , ż e d o p i e r o p a r a małżeńska m o g ł a s t w o r z y ć j e d n o s t k ę g o
spodarczą, l e c z r ó w n i e ż
n i e zasadniczej
dlatego,
że posiadanie
rodziny w
pewnej,
m i e r z e , z a p o b i e g a ł o ź b i e g o s t w u i w sposób b a r d z i e j
choć
ścisły
w i ą z a ł o p o d d a n e g o ze społecznością w i e j s k ą .
W
XVIII-wiecznej
w s i mazowieckiej
istniał c a ł y s y s t e m
p o d d a n y c h do z a w i e r a n i a małżeństw, polegający
«
AGAD,
5 8
J. Maciszewski,
5 9
W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
Szlachta
N. A s s o r o d o b r a j ,
przemyśle p o l s k i m epoki
polska
i jej
państwo,
zachęcania
pokrywaniu
G r o d z k i e C i e c h a n o w s k i e r e l a c j e I I , 53, k. 304, X V I I I
6 0
w
na
przez
w. (b.d.).
Warszawa
1968, s. 140.
op. cit., s. 128.
Początki klasy
stanisławowskiej,
robotniczej,
Warszawa
problem
rąk
1966,' s. 48-49.
roboczych
W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
op. cit., s. 129, tamże p r z y p a d e k małżeń
s t w a chłopsko-mieszczańskiego w e w s i B o g a t e w z. c i e c h a n o w s k i e j , A n t o n i N a r z y m s k i , b i s k u p s u f r a g a n pułtuski, dziedzic tej w s i , zobowiązał się dać wolność p o t o m
s t w u z r o d z o n e m u z małżeństwa jego p o d d a n e g o P i o t r a Sadłowskiego, m a j s t r a ś l u
s a r s k i e g o z mieszczanką (s. 130).
6 1
W. K u l a ,
s z a w a 1962, s. 65.
6 2
Teoria
ekonomiczna
ustroju
feudalnego.
Próba
modelu,
War
�MAŁŻEŃSTWA
d w ó r części w y d a t k ó w
CHŁOPSKIE
związanych
W
XVIII
z i c h zawarciem.
sposobu k o j a r z e n i a małżeństw i zwyczajów
można powiedzieć. P r a w d o p o d o b n i e
ograniczeniem
znacznie,
w
kręgu
kandydatów
porównaniu
z
w
N a t e m a t samego
z t y m związanych
związku z o m a w i a n y m
do małżeństwa,
okresem
149
WIEKU
również
pouwłaszczeniowym,
i
niewiele
wcześniej
one
były
uproszczone.
W m a ł y c h , j e d n o - d w u w i o s k o w y c h d o b r a c h p r z y s z l i m a ł ż o n k o w i e z n a l i się
najczęściej o d dzieciństwa. W w i ę k s z y c h m ł o d y p a r o b e k m ó g ł s o b i e u p a
t r z y ć k a n d y d a t k ę n a ż o n ę n a j a r m a r k u , w kościele c z y n a w e s e l u .
n i e wyglądała
sprawa
Podob
z pośrednictwem swatów czy r a j ków, z którego k o
r z y s t a n o znacznie c h y b a rzadziej niż w I I połowie X I X w . N i e w s p o m i n a
o n i c h opisujący z w y c z a j e
w s i mazowieckiej
ł ę b i o w s k i , pisząc, ż e „ m ł o d y M a z u r
Panie ojcze czy w y d a c i e
s a m
z p o c z ą t k ó w X I X w . Ł. G o
się oświadcza o j c u , m ó w i ą c :
za m n i e s w o j ą c ó r k ę M a r y n ę , c z y n i e ? b o o n a
m i się b a r d z o spodobała i z a r o b y ś m a d a l i n a z a p o w i e d z i , a jeśli n i e w y
d a c i e z a m n i e M a r y n y , t o się m u s i m y d r u g i e j p o s t a r a ć "
6 3
. Idąc w t e g o r o
d z a j u o d w i e d z i n y d o d o m u p a n n y , ze s w a t e m c z y bez, m ł o d y
ze sobą w ó d k ę . Z w y c z a j
t o zresztą p o w s z e c h n y
przynosił
nie t y l k o na Mazowszu,
u t r z y m u j ą c y się i o b e c n i e . X V I I I - w i e c z n a ś p i e w k a l u d o w a , p r a w d o p o d o b
nie mazowiecka mówi:
A mój miły M a c i e k
D o Kaśki się zaciekł
N i e postawił f l a s z k i
Nie dali m u K a ś k i .
M
W
niektórych w y p a d k a c h , g d y d w o r o w i
zależało n a c z y i m ś
ożenku
starającemu się o d z i e w c z y n ę d a w a n o z d w o r s k i e j k a r c z m y w ó d k ę n a ó w
n i e z b ę d n y poczęstunek. T a k i w ł a ś n i e w y p a d e k został o d n o t o w a n y w r a
c h u n k a c h k a r c z m y należącej d o W a l i c k i c h S t a r e j W s i : „ A n t o n i e m u
Przy
b y s z o w i n a z a l o t y , a b y się p r ę d z e j o ż e n i ł . G o r z a ł k i k w a r t 3 i p i w a g a r n
cy 6"
6S
. Chodziło niewątpliwie o u t r z y m a n i e w e w s i przez ożenek o w e g o
przybysza
Antoniego.
O pieniądzach pożyczonych
chłopu n a
wspomina inwentarz w s i Trzepowo w ziemi zakroczymskiej
W
czasie o ś w i a d c z y n
rodzicom
narzeczonej,
6 6
zaręczyny
.
c z y l i t z w . „ z a l o t ó w " ',
67
czy też p r z e d zaręczynami, o m a w i a n o r ó w n i e ż sprawę p o s a g u .
Ponieważ
c h ł o p p a ń s z c z y ź n i a n y n i e d y s p o n o w a ł n a o g ó ł ziemią, p o s a g t e n składał
6 3
Gołębiowski,
op. cit., s. 59-60.
6 4
C . H e г n a s,
kalinowym
dowej
«
ze zbiorów
5
6 6
W
polskich
XVIII
lesie.
wieku,
Tom
drugi.
Antologia
polskiej
pieśni
lu
W a r s z a w a 1965, s. 131.
A G A D , A r c h . M . W . I A/36, r. 1778/79.
„TJ Łukasza P a c a pożyczonych n a zaręczyny tynfów 3 g r 5 " , A G A D ,
Grodz
k i e Z a k r o c z . r e i . 77, k. 103v, r. 1764.
6 7
K.
„Iść n a z a l o t y j e s t to samo, co oświadczyć się r o d z i c o m i p a n n i e o rękę".
Kozłowski,
zowsza
Czerskiego,
Lud.
Pieśni,
podania,
baśni, zwyczaje
i przesądy
wraz z tańcami..., W a r s z a w a 1867-74, t. 210.
ludu
z
Ma
�150
ANDRZEJ
WOZNIAK
się p r z e w a ż n i e z p i e n i ę d z y , s p r z ę t ó w i i n w e n t a r z a ż y w e g o
łach ź r ó d ł o w y c h
. W materia
chłop
s k i c h c ó r e k są dosyć skąpe. W s p o m i n a j ą o n e j e d y n i e o d a w a n i u w
posagu
czy najwyżej
paru
zasadniczą część s k ł a d o w ą
Jeszcze w
pierwszej
6 9
wiadomości
6 8
n a t e m a t wyposażenia
jednej
z Mazowsza
s z t u k bydła, s t a n o w i ą c y c h n i e w ą t p l i w i e
jego
.
połowie
X I X w . istniał n a M a z o w s z u
zwyczaj,
ż e „ o j c o w i e łączącej się p a r y p r z e d w e s e l e m p r z y c h o d z i l i d o d z i e d z i c a r a
dzić się j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j
g ł o w y
m a ł ż e ń s t w o " . N a parę d n i p r z e d w e s e l e m
formalnością,
gdyż
o zamierzonym
i prosić
o pozwolenie
było t o j e d y n i e
ożenku
dziedzic
na
zwyczajową
wiedział
już
wcze
śniej i w y r a ż a ł nań z g o d ę , jeśli n i e k o l i d o w a ł o t o z j e g o i n t e r e s a m i . B y ć
może, właśnie p r z y o k a z j i tego oficjalnego
„błogosławieństwa"
uzyskiwa
no o d d w o r u p o m o c materialną n a w y p r a w i e n i e wesela. W y p r a w i a n i e w e
sel przez dwór czy chociażby częściowe i c h f i n a n s o w a n i e b y ł o b o w i e m
XVIII-wiecznej
w s i mazowieckiej
p r a k t y k ą dość p o w s z e c h n ą .
w
Najwięcej
m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h n a t e n t e m a t o d n o s i się d o dóbr p r y w a t n y c h , a l e
pojedyncze-wzmianki
świadczą, że f i n a n s o w a l i chłopskie w e s e l a
również
niektórzy posesorzy dóbr kościelnych i królewszczyzn.
C y t o w a n y w c z e ś n i e j Instruktarz
ekonomiczny...
d l a dóbr d z i e d z i c z n y c h
ks. A . J . Ogińskiego i będącego w j e g o posesji s t a r o s t w a g u z o w s k i e g o n i e
t y l k o określa w p . 9 p a r . X I r o z m i a r y z a p o m ó g u d z i e l a n y c h c h ł o p o m n a
wesela
( w t y m w y p a d k u t y l k o ilość p i w a i w ó d k i ) , l e c z w y j a ś n i a
także,
j a k i e m u c e l o w i mają o n e służyć:
Dozierać, a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a córki o s o b l i w i e bogate, do o b c y c h
włości z a mąż n i e szły, dlatego zachęcać należy i szukać sposobów 'do częstych
ś l u b ó w i w e s e l , n a które n a z n a c z a się w d z i e d z i c z n y c h d o b r a c h gorzałki g a r c y d w a ,
p i w a b e c z e k d w i e w g a r c y trzydzieści sześć, w s t a r o s t w a c h zaś gorzałki g a r n i e c ,
p i w a b e c z k a j e d n a w g a r c y trzydzieści sześć, które z a ordynacyją J . P a n a g u b e r
n a t o r a w y d a n e być p o w i n n y ™.
Szczególnie o b f i t e wiadomości dotyczące zapomóg n a w e s e l a
zawiera
ją i n w e n t a r z e i r a c h u n k i z dóbr B a z y l e g o W a l i c k i e g o . T a k n p . i n w e n t a r z
d ó b r Ł ę c z e s z y c e w y z n a c z a n a chłopskie w e s e l a p o 2 ć w i e r c i żyta, 1 ć w i e r
c i pszenicy, 4 garnce g r o c h u , 2 k w a r t y soli, 2 „ m i r k i " 30-garncowe p i w a ,
2 g a r n c e g o r z a ł k i i 4 zł „ n a m i ę s o "
niędzy d a w a n o n a wesela
w
7 1
. P o d o b n e ilości a l k o h o l u , zboża i p i e
i n n y c h dobrach Walickiego.
Z
rachunków
G o ł ę b i o w s к i, op. cit., s. 220, oraz c y t o w a n a wcześniej b r o s z u r a T . D ł u s s k i e g o z 1780 r. Próby reform włościańskich..., s. 30.
6 8
„Szymon...ożenił się z córką W a w r z e ń c a P a r z e n i e c k i e g o , po n i e j wzioł k r o w ę
w p o s a g u " , w C z e r z n i e w i e (dobrach k a p i t . pułt.), A D P , sygn. 86, k. 58 (post 1780).
Także w s p r a w i e o p o m i a r gruntów g r o m a d h o l e n d e r s k i e j i chłopskiej T r o s z y n a
i T r o s z y n k a można znaleźć wzmiankę o d a w a n i u bydła (bez określenia ilości)
w posagu. A G A D , Księgi m i e j s k i e Gąbina 8 ( D i s s o l u t a r a d z i e c k i e i wójtowskie),
post 1765.
69
70
Polskie
7 1
A G A D , A r c h . M . W . I . A/115, r. 1794.
instruktarze
ekonomiczne...,
s. 277.
�MAŁŻEŃSTWA
wynika wprawdzie,
CHŁOPSKIE
W
XVIII
151
WIEKU
że zapomóg u d z i e l a n o w s z y s t k i m —
c y m się p o r a z p i e r w s z y , j a k i w d o w c o m ,
zarówno żenią
gospodarskim s y n o m i parob
k o m ( n i e k i e d y n a w e t p r z y c h o d n i m ) , ale i c h wysokość n i e była j e d n a k o w a .
Na
przykład
rzemieślnicy
odrabiający
niewielką
o p o ł o w ę m n i e j p i w a i w ó d k i niż s y n o w i e
pańszczyznę
gospodarzy
72
dostawali
. Wartość
wyda
w a n y c h n a j e d n o w e s e l e p r o d u k t ó w w y c e n i a n o n a 30 d o 65 zł. W
w
l a t a c h 1785-1795 w
pomóg
27 o s o b o m .
7 3
d o b r a c h łęczeszyckich u d z i e l o n o
W
sumie
„weselnych"
l a t a c h 1773-1797 w y d a t k i n a w e s e l a
za
chłopskie
są r ó w n i e ż stałą p o z y c j ą w r a c h u n k a c h i n n y c h dóbr W a l i c k i e g o — k l u c z y
małowiejskiego i bełskiego
7 4
. Z n a c z n i e m n i e j dokładne są w i a d o m o ś c i d o
t y c z ą c e f i n a n s o w a n i a w e s e l chłopskich w i n n y c h w s i a c h p r y w a t n y c h i n a
leżącej
d o k a p i t u ł y płockiej w s i G ó r k i . O g r a n i c z a j ą się o n e d o k r ó t k i c h
w z m i a n e k stwierdzających, że dziedzic l u b posesor
j e d n e m u czy k i l k u p o d d a n y m
7 S
w s i „sprawił w e s e l e "
.
I n n ą f o r m ą zachęty d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w b y ł o w y w i e r a n i e
przez
d w ó r n a c i s k u n a proboszczów, a b y n i e p o b i e r a l i o d chłopów z b y t w y s o k i c h
o p ł a t za śluby. I t a k w Instruktarzu
d l a dóbr k s . Ogiń
ekonomicznym...
skiego z n a j d u j e m y w p . 11 p a r . X I zalecenie:
„ W c h r z t a c h , ślubach, p o
grzebach, ażeby p o d d a n i z d z i e r a n i n i e b y l i , m a dopatrzeć J . P a n e k o n o m
wcześnie umówiwszy
się z J . X . p l e b a n e m i p r o b o s z c z e m ,
wyciągali, co i m jest a l o c i o r d i n a r i o p o z w o l o n e m "
7 6
aby to t y l k o
. A n k i e t a z 1785 г.,
n a którą w i n n i b y l i o d p o w i e d z i e ć k o n t r o l u j ą c y w s i e K s i ę s t w a Ł o w i e c k i e g o
l u s t r a t o r z y , z a w i e r a ł a m . i n . p y t a n i e , c z y p o d d a n i „ n i e sarkają
opłatę o d ślubu, c h r z t u i p o g r z e b ó w "
7 7
n a dużą
. R a p o r t y kontrolerów z tego sa
m e g o r o k u z a w i e r a j ą w i a d o m o ś c i o s k a r g a c h z 10 w s i , ż e opłaty, s z c z e g ó l
n i e za śluby i p o g r z e b y ,
są w i c h p a r a f i a c h z b y t w y s o k i e
7 8
, nie wiemy
j e d n a k w j a k i m s t o p n i u s k a r g i t e zostały p r z e z administrację w z i ę t e p o d
u w a g ę . J a k się w y d a j e , m o ż l i w o ś c i k o n t r o l o w a n i a i o g r a n i c z a n i a opłat za
chrzciny
i pogrzeby
miały
jedynie
tak wysoko
j a k p r y m a s M . P o n i a t o w s k i (chociażby z r a c j i
postawione
osobistości,
s w o j e g o urzędu), czy n p .
k s . A . J . Ogiński. W ł a ś c i c i e l e m n i e j s z y c h d ó b r w o l e l i n i e psuć s o b i e s t o -
7 2
7 3
A G A D , A r c h . M . W. I . A/16, r. 1785.
A G A D , A r c h . M. W. I A/115, l a t a 1785-1795.
7 4
A G A D , A r c h . M. W. I A/35, I A/36, I A/37, z l a t 1772-1797.
75
N a przykład wieś G r a b i e koło Gąbina. A G A D ,
radz.
i wójt.)
Oskarżeni
post
1765, w.
oskarżają...,
Szymbory
s. 129 o r a z
wieś
w
Księgi m i e j . Gąbin 8 (dissol.
z, w y s z o g r o d z k i e j ,
kapituły
płockiej
r.
Górki,
1791, T u r s k a ,
której
posesor
sprawił w e s e l e t r z e m chłopom, A D P , sygn. 86, k. 22, r. 1779.
7S
Polskie
instruktarze
77
Supliki
chłopskie
ekonomiczne...,
XVIII
w.
c y t . w y d . , s. 277.
z archiwum
prymasa
Michała
Poniatowskiego,
w y d . J . L e s k i e w i c z , J . M i c h a l s k i , W a r s z a w a 1954.
7 8
Skarżyły
się
ślub 8-10 zł), Supliki
wsie:
Zduny,
Strubienice,
Szymonowice,
Rząśno
(opłata
za
chłopskie..., s. 125-126; M a u r z y c e (7-8 zł), tamże, s. 158; C h r u ś -
lin, L i s i e w i c e , M y s t k o w i c e
Krępa (3-6 zł), tamże, s. 199.
(6-10 zł), tamże,
s. 180; Guźnia
(5-8 zł), tamże,
s. 195;
�152
ANDRZEJ
sunków z m i e j s c o w y m i
WOŹNIAK
proboszczami
j a k i m k o l w i e k wtrącaniem
się
w
s p r a w y i c h dochodów.
W
XIX-wiecznej
w s i mazowieckiej
wesela
odbywały
się
najczęściej
w miesiącach j e s i e n n y c h p r z e d A d w e n t e m i p o B o ż y m N a r o d z e n i u w o k
resie
w
zapustnym
7 9
. Obliczenia
ilości m a ł ż e ń s t w
p o s z c z e g ó l n y c h miesiącach r o k u w
pozwalałyby stwierdzić, że p o d o b n i e
cach z i m o w y c h
chłopskich
p a r a f i i pułtuskiej
było i w
zawieranych
(lata
1781-1791)
wieku XVIII. W
miesią
( s t y c z n i u i l u t y m ) z a w a r t o m i a n o w i c i e o k o ł o 55°/o o g ó l
n e j l i c z b y małżeństw, a w j e s i e n n y c h ( w październiku i l i s t o p a d z i e ) około
30°/o . P r a w i d ł o w o ś ć t a w i ą ż e się z a r ó w n o z c h ł o p s k i m r o k i e m g o s p o
80
d a r c z y m i obrzędowym, j a k k a l e n d a r z e m kościelnym. W
miesiącach j e -
s i e n n o - z i m o w y c h , p o z a k o ń c z e n i u n a j p i l n i e j s z y c h robót, r o d z i n a chłopska
d y s p o n o w a ł a s t o s u n k o w o n a j w i ę k s z ą ilością w o l n e g o c z a s u i k o n i e c z n y c h
do w y p r a w i e n i a wesela,
i
mimo
dworskich
produktów. Okres t e n przedzielony
Boże
Narodzenie
Adwentu,
w
zapomóg,
zasobów
był 4 t y g o d n i a m i
którym
Kościół
gotówki
poprzedzającego
n i e zezwalał
na
śluby.
P o B o ż y m N a r o d z e n i u s z c z e g ó l n i e l i c z n e b y ł y w e s e l a w czasie zapustów.
P ó ź n i e j n a s t ę p o w a ł w y k l u c z a j ą c y w e s e l a długi o k r e s p o s t u , n a s t ę p n i e zaś
czas w i o s e n n y c h r o b ó t p o l o w y c h i p r z e d n ó w e k .
J a k podaje
O. K o l b e r g ,
do l a t m n i e j więcej
40-tych X I X w.
śluby
o d b y w a ł y się z a w s z e w n i e d z i e l ę , p ó ź n i e j r o z p o r z ą d z e n i e m w ł a d z k o ś c i e l
n y c h p r z e n i e s i o n e zostały n a p o n i e d z i a ł e k .
8 1
Materiały
źródłowe
z XVIII
w . n i e zawierają
żadnych
danych, na
p o d s t a w i e których moglibyśmy wnioskować, j a k wyglądały wówczas n a
M a z o w s z u obrzędy weselne.
Niewątpliwie podstawowe
i c h elementy
były
p o d o b n e l u b t a k i e same, j a k w z n a n y c h n a m z l i c z n y c h opisów e t n o g r a f i
cznych weselach
z p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k ó w l a t p o uwłaszczeniu.
Przema
w i a z a t y m n a j s t a r s z y , b o odnoszący się d o p o c z ą t k ó w X I X w . o p i s w e s e
l a c h ł o p s k i e g o n a M a z o w s z u w p r a c y Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o Lud
polski
82
.
Zachodzące w ciągu X I X w . z m i a n y w obrzędowości w e s e l n e j , j a k już
w s p o m n i a n o , n i e miały zasadniczego c h a r a k t e r u . P o d s t a w o w e elementy
j a k n p . rozpleciny,
poważniejszym
błogosławieństwo rodziców, o c z e p i n y
modyfikacjom.
Zmiany
te
polegały
—
—
n i e ulegały
przede
wszystkim,
choć o c z y w i ś c i e n i e w y ł ą c z n i e , n a w y r u g o w a n i u ze z w y c z a j ó w
związa
n y c h z w e s e l e m i z s a m e g o obrzędu w e s e l n e g o t y c h elementów, które p o d
kreślały zależność c h ł o p a o d d w o r u .
Zagadnienie
czeniowej,
p r z e m i a n , j a k i e następowały
w
k u l t u r z e w s i pouwłasz-
n i e z m i e r n i e r z a d k o znajdowało odbicie w
etnograficznej
X I X w . D o wyjątków
zaliczyć
polskiej literaturze
można
mało
dziś
znany
z b i ó r pieśni, p o d a ń i z w y c z a j ó w l u d o w y c h z M a z o w s z a C z e r s k i e g o K . K o 7 9
К o z ł o w s к i, op. cit., s. 211.
8 9
A D P , s y g n . 879, k. 71-87.
Mazowsze,
8 1
O. K o l b e r g ,
1 2
Gołębiowski,
cz. I I I , W a r s z a w a
op. cit., s. 59-63.
1963, s.. 180.
�MAŁŻEŃSTWA
CHŁOPSKIE
W
XVIII
153
WIEKU
złowskiego. Po opisie w e s e l a chłopskiego z l a t 6 0 - t y c h X I X w . w s p o m i n a
a u t o r o n i e k t ó r y c h n i e p r a k t y k o w a n y c h już w ó w c z a s z w y c z a j a c h
z cza
sów pańszczyźnianych i w y p o w i a d a parę n i e z w y k l e i s t o t n y c h u w a g o p r z y
czynach i c h z a n i k u :
„Przed l a t y , k u w i e l k i e m u z a w s z e z m a r t w i e n i u rządców i ekonomów, w e s e l a
nigdy krócej n i e t r w a ł y n a d tydzień — n a j p i l n i e j s z a chociażby była w p o l u r o
bota, jeżeli w e w s i l u b w drugiej było wesele, n i e było co robić, t y l k o o d d a w s z y
się l o s o w i c i e r p l i w i e czekać, póki n i e p r z e j d z i e w e s e l n y tydzień i w ó d k a z głowy
chłopom nie w y s z u m i . P o w e s e l u dopiero następowały gęste i częste r a z y — ale
to w s z y s t k o n a próżno — był to już t a k i z w y c z a j , a z w y c z a j u chłopa, zwłaszcza
t a k i , do którego wchodziła z a b a w a l u b wódka, był p r a w e m świętym, n i e t y k a l n y m ,
którego strzegł j a k o k a w głowie. Dziś i n a c z e j , r z a d k o posłyszeć o w e s e l u , które
by tydzień trwało, a po większej części ograniczają się t e r a z n a trzydniówce.
R a d y k a l n a z m i a n a , j a k i e j od p e w n e g o c z a s u ulegał o d w i e c z n y b y t n a s z y c h w ł o ś
c i a n , n i e mogła pozostać bez ogromnego w p ł y w u n a i c h z w y c z a j e i t r a d y c j e . O s t a
t e c z n i e z e r w a n y został węzeł p a t r i a r c h a l n y , który niegdyś łączył p a n a z chłopkiem,
p i l n o t e m u s t a t n i e m u zakosztować n o w e j s w o b o d y , i a n i chce wiedzieć o z w y c z a
j a c h , j a k i c h się t r z y m a l i ojcowie' względem panów. T a k np. b y w a ł p r z e d l a t y
z w y c z a j , który j e s z c z e p r z e d 1846 r. zapamiętam, że ojcowie łączącej się p a r y ,
p r z e d w e s e l e m , p r z y c h o d z i l i do d z i e d z i c a radzić się, j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y
i prosić o p o z w o l e n i e i błogosławieństwo d l a s w y c h dzieci. P o w e s e l u znów, t r z e
ciego d n i a (we w t o r e k ) z w y k l e oboje państwo młodzi p r z y c h o d z i l i z r a n a do d w o r a ,
przynosząc państwu w ofierze k a w a ł e k c i a s t a pszennego i s e r a . N a z y w a ł o się to
s t o l i n a m i , może j a k o pochodzące ze stołu, to j e s t z w i e c z e r z y spożywanej drugiego
d n i a ( w poniedziałek) — i z a ofiarę tę nowożeńcy h o j n i e b y w a l i w y n a g r a d z a n i
[...]
A l e z w y c z a j t e n już d a w n o poszedł w z a p o m n i e n i e — a t a k s a m o w i e l e t r a d y c j i
i pamiątek, d a w n y c h stosunków, d a w n e g o społeczeństwa" .
83
Mówiliśmy dotychczas
o r o l i , jaką w k w e s t i i k o j a r z e n i a i
zawierania
małżeństw, a t y m s a m y m r ó w n i e ż oddziaływania n a kształtowanie
przy
szłej r o d z i n y chłopskiej, o d g r y w a ł d w ó r . Cała j e g o działalność w t e j d z i e
dzinie
była w y r a z e m
określonej
polityki populacyjnej,
dostosowanej
do
p o t r z e b g o s p o d a r k i f o l w a r c z n e j . C z y j e d n a k o m ó w i o n e s p o s o b y i środki —
przede w s z y s t k i m ekonomiczne — były j e d y n y m i , jakie stosowano?
Pomi
j a l i ś m y t u d o t ą d z u p e ł n i e r o l ę K o ś c i o ł a . N a s u w a się z a t e m p y t a n i e , j a k i e
m i e j s c e w n a u k a c h g ł o s z o n y c h p r z e z K o ś c i ó ł w ś r ó d ludności w i e j s k i e j
zaj
m o w a ł y s p r a w y związane z małżeństwem i rodziną o r a z w j a k i e j m i e r z e
było w
tej dziedzinie
nującej. P y t a n i e
XVII
i wiek
ścioła w
duchowieństwo w y r a z i c i e l e m
t o jest t y m bardziej
X V I I I są o k r e s e m
interesów k l a s y p a
i s t o t n e , że w ł a ś n i e I I p o ł o w a
szczególnie w z m o ż o n e j
środowisku w i e j s k i m . W
działalności
w.
Ko
związku z oddziaływaniem
reformacji
p o s o b o r z e t r y d e n c k i m s p r a w a znajomości r e l i g i i , z a s a d w i a r y
katolickiej
i w y k o n y w a n i a o b o w i ą z k ó w r e l i g i j n y c h n a w s i , stały się s z c z e g ó l n i e a k t u
a l n e . O k a z a ł o się b o w i e m , że w sześć s t u l e c i p o p r z y j ę c i u
lud
polski
wiary"
8 4
jest
nadal
„zaniedbany
moralnie
i
chrześcijaństwa
ciemny
w
sprawach
. Z a c z ę t o w i ę c z j e d n e j s t r o n y kłaść w i ę k s z y n a c i s k n a p r a c ę d u -
8 3
К o z ł o w s к i, op. cit., s. 235-236.
8 4
S . Z a ł ę s к i, Jezuici
w Polsce,
L w ó w 1902, t. I I I , cz. 1, s. 907.
�154
ANDRZEJ
chowieństwa
wych". W
parafialnego,
wieku X V I I
z
WOŻNIAK
drugiej
rozwijać
akcję
t z w . „misji
ludo
szczególnie o ż y w i o n ą działalność m i s y j n ą n a w s i
p r o w a d z i l i jezuici, w X V I I I w . p r y m a t przejęli p i j a r z y . Z i n n y c h zakonów
p r o w a d z ą c y c h akcję m i s y j n ą n a w s i w y m i e n i ć n a l e ż y księży
misjonarzy
o r a z p o l s k i z a k o n m a r i a n ó w , m a j ą c y s w ą siedzibę w P u s z c z y
Korabiewic-
kiej n a Mazowszu.
W
okresie
k o n t r r e f o r m a c j i zaczęto zwracać większą uwagę n a obec
ność p a r a f i a n
kanocnej,
wzorem
n a nabożeństwach,
przestrzeganie
rzymskim
postów
odbywanie
corocznej
i t p . Jednocześnie
szereg n o w y c h
nabożeństw
spowiedzi
Kościół
wiel
wprowadzał
(40-godzinne,
3-dniowe,
różańce, g o r z k i e
ż a l e ) . N a b o ż e ń s t w a s t a w a ł y się c o r a z dłuższe, c o r a z b a r
dziej w y s t a w n e ,
nabierały t e a t r a l n e g o
i
c h a r a k t e r u . T a w ł a ś n i e teatralność
b a r w n o ś ć n a b o ż e ń s t w m i a ł a zachęcać w i e r n y c h
uczestnictwa.
dziej
Jednocześnie
powierzchowny
nętrznych
reguł
ówczesna
religijność
nich
coraz
bar
c h a r a k t e r . S p r o w a d z a ł a się d o z a c h o w y w a n i a
chrześcijańskich
modłów, procesji, p i e l g r z y m e k .
i postów,
Sprawy
udziału
w
8 5
dla k a t o l i c y z m u polskiego
Wziąwszy p o d uwagę ów r o z b u d o w a n y
prob
. W i e l e z t y c h cech, t a k c h a
z
okresu
kontrreformacji,
odnaleźć m o ż n a w r e l i g i j n o ś c i chłopskiej z p r z e ł o m u X I X i X X w .
k a t o l i c y z m u polskiego
zew
nabożeństwach,
moralności, a t y m b a r d z i e j
l e m y d o k t r y n a l n e , schodziły n a d a l s z y p l a n
rakterystycznych
do masowego w
przybierała
rytualizm i
8 6
powierzchowność
X V I I i X V I I I w . , przypuszczać można, że z
g i e m c z a s u m i m o zaleceń S o b o r u T r y d e n c k i e g o ,
sprawy katechizacji
bie
wier
n y c h z a c z ę ł y s t o p n i o w o schodzić w działalności d u c h o w i e ń s t w a n a d a l s z y
plan.
Wprowadzony
wielokrotnie w
po
Soborze T r y d e n c k i m
Polsce w
t z w . Katechizm
rzymski,
ciągu d w u n a s t ę p n y c h s t u l e c i w y d a w a n y ,
w i e r a dosyć s z c z e g ó ł o w e i n s t r u k c j e d l a p l e b a n ó w , d o t y c z ą c e z a k r e s u
dzy
religijnej
nom. W
i zasad m o r a l n y c h , które m i e l i o n i przekazywać
rozdziale
związku małżeńskiego, prokreację
wie
parafia
dotyczącym s a k r a m e n t u małżeństwa szczególnie
kreśla się n i e r o z e r w a l n o ś ć
za
pod
jako
jego
g ł ó w n y c e l , a p r z e d e w s z y s t k i m dominującą p o z y c j ę m ę ż a j a k o g ł o w y r o
dziny
8 7
. G ł ó w n y m obowiązkiem męża jest zabezpieczenie b y t u
ż o n y zaś w y c h o w a n i e
„domowego porządku"
rodzinie,
— p r z e d e w s z y s t k i m r e l i g i j n e — d z i e c i i strzeżenie
8 8
.
S p r a w y z w i ą z a n e ze s t o s u n k a m i w e w n ą t r z r o d z i n y p o r u s z a n e są w
techizmie
n o w a n i u " , z j a k i m m a ł ż o n k o w i e p o w i n n i się odnosić d o s i e b i e
85
XVII
S. C z a r n o w s k i ,
Reakcja
wieku, Dzieła, t. I I , W a r s z a w a
S. C z a r n o w s k i ,
Kultura
t I , W a r s z a w a 1959, s. 88-107.
8 8
katolicka
w Polsce
1956, s. 165.
religijna
Katechizm
według uchwały S. Konsylium
żony..., t. I I , K r a k ó w 1789, s. 649 n.
87
88
Ka
j e d y n i e w f o r m i e o g ó l n i k o w y c h zaleceń o „ s z a c u n k u " c z y „ u s z a
Tamże, s. 667-669.
wiejskiego
w
końcu
ludu
Trydentskiego
XVI
wzajemnie
i
początku
polskiego,
Dzieła,
dla plebanów
uło
�MAŁŻEŃSTWA
CHŁOPSKIE
W
XVIII
i w y r a ź n i e schodzą n a d a l s z y p l a n . W s z y s t k i e
kramencie
małżeństwa
zasady
są, p o d o b n i e
ułatwienia d u c h o w n y m i c h u z a s a d n i e n i a
155
WIEKU
głoszone w r o z d z i a l e o s a
zresztą
poparte
jak w
innych, dla
cytatami z Pisma
św.
i o j c ó w Kościoła. W ą t p i ć j e d n a k n a l e ż y , c z y w i e j s c y p r o b o s z c z e w y k ł a d a j ą
c y s w o i m p a r a f i a n o m o w ą n a u k ę o m a ł ż e ń s t w i e u c i e k a l i się d o
w Katechizmie
l i p o z a p o p u l a r n e w o w y m c z a s i e Nauki
katechizmowe
89
, przeznaczone d l a
„ m a ł y c h d z i a t e k i l u d z i p r o s t y c h " . T e s a m e treści z a s a d n i c z e ,
wierał
Katechizm
zawartej
argumentacji. Prawdopodobnie rzadko wykracza
rzymskim
rzymski,
Nauki
które za
podawały
katechizmowe,
w
formie
u p r o s z c z o n y c h p y t a ń i o d p o w i e d z i , b e z c y t a t ó w z P i s m a św. i o j c ó w K o
ścioła, a l e za t o b a r d z i e j u s z c z e g ó ł o w i o n e i p o p a r t e n i e k i e d y p r z y k ł a d a m i .
Wszystko
j e d n a k , co z n a j d u j e m y
n a t e m a t małżeństwa w
m a c h , t o j e d y n i e zasady p o d s t a w o w e ,
Nauk
obu katechiz
uniwersalne i nawet w
przypadku
n i e przeznaczone wyłącznie d l a o d b i o r c y
katechizmowych
wiejskie
go. P o z a w i e l o k r o t n i e z a l e c a n y m p r z y o k a z j i s t o s u n k u ż o n y d o m ę ż a c z y
dzieci
w
do
rodziców,
posłuszeństwie
n i c h znaleźć c o k o l w i e k ,
omawianego
wobec
wszelkiej
władzy ,
trudno
9 0
co w sposób b e z p o ś r e d n i n a w i ą z y w a ł o b y
w y ż e j s y s t e m u oddziaływania przez dwór n a s p r a w y
do
zwią
zane z małżeństwami p o d d a n y c h .
Nauczanie
zasad w i a r y i m o r a l n o ś c i n i e ograniczało się j e d n a k d o k a
t e c h i z m u . J . S. B y s t r o ń p i s z e w r ę c z , że n a u k ę kościelną s z e r z o n o p r z e d e
w s z y s t k i m p r z e z k a z a n i a i że o n e miały n a j b a r d z i e j
w i e ś . Słuchano i c h chętnie „ z u z n a n i e m i p o d z i w e m ,
istotny wpływ na
zwłaszcza ż e k a z n o
dzieja n i e poprzestawał n a samej nauce w i a r y , ale włączał w kazanie ca
ły szereg
elementów
legendarnych
i nowelistycznych,
świeckich, o p o w i a d a ł o t y m , c o się n a ś w i e c i e d z i e j e "
9 1
czasem
o k a z j ą d o w y t y k a n i a p a r a f i a n o m p r z y w a r i z ł y c h skłonności, w
też — j a k pisze B . B a r a n o w s k i — gromił n i e j e d e n proboszcz
łych „bezżenników"
9 2
zupełnie
. Kazania
bywały
kazaniach
zatwardzia
.
T o g r o m i e n i e z a m b o n y l u d z i , którzy bez i s t o t n y c h p o w o d ó w
pozosta
w a l i w s t a n i e b e z ż e n n y m , b y ł o zresztą n i e t y l k o z g o d n e z i n t e r e s a m i d w o
ru.
Również
w
opinii
społeczności w i o s k o w e j
p a n n a n i e b y l i j e j pełnowartościowymi
stary
członkami
i
kawaler
często
czy
stara
stawali
jię
p r z e d m i o t e m ż a r t ó w i k p i n ze s t r o n y o t o c z e n i a . M a m y t u j e d n a k d o c z y
n i e n i a z p r z y p a d k i e m , k i e d y treści głoszone z a m b o n y
były
wyjątkowo
n i e s k o m p l i k o w a n e i zgodne z u t r w a l o n y m i przez tradycję poglądami l u d
ności w i e j s k i e j , i c h z r o z u m i e n i e
zatem i ewentualna akceptacja
nie na
stręczały s ł u c h a c z o w i p o w a ż n i e j s z y c h trudności. W w i ę k s z o ś c i j e d n a k w y
padków podstawowe
89
Nauki
nawet
katechizmowe
wiedziach...podane,
zasady e t y k i i d o g m a t y k i z a w a r t e
dla łatwiejszego
pojęcia
w krótkich
Berdyczów 1779.
90
Tamże, s. 235-236.
9 1
J . S. B y s t r o ń ,
Kultura
ludowa,
Warszawa
9 2
Baranowski,
Kultura
ludowa...,
s. 320.
1947, s. 132.
pytaniach
w
nauce
i
odpo
�156
ANDRZEJ
k a t e c h i z m u c z y k a z a n i a c h natrafiały
WOZNIAK
w
środowisku w i e j s k i m n a n i e p o
datną g l e b ę . Z a p o r ą d l a n a u k i o d o g m a c i e s t a w a ł się chłopski s e n s u a l i z m
i
niechęć d o a b s t r a k c j i , a k o ś c i e l n y
sprzeczny
z codziennym
w kulturze normami moralnymi
N i e inaczej
wykład
doświadczeniem
prawdopodobnie
9 3
etyki
bywał
społecznym
przeważnie
i ugruntowanymi
.
b y ł o z e f e k t a m i głoszonej p r z e z
n a u k i o małżeństwie. W i e ś przyjmowała
Kościół
z n i e j p r z e d e w s z y s t k i m t o , co
już wcześniej u t r w a l o n e b y ł o w t r a d y c j i . T a k n p . s t w i e r d z e n i e , że zasad
niczym
celem
oczywiste
małżeństwa
jest
prokreacja
było
d l a ludności
wiejskiej
i n i e b u d z i ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , p o d o b n i e zresztą, j a k t o , że
g ł o w ą r o d z i n y j e s t m ę ż c z y z n a , k o b i e t a zaś j e s t p o d d a n a j e g o w o l i . N i e
była już t a k o c z y w i s t a n p . zasada nierozerwalności związku
małżeńskie
go, t a k m o c n o
Trydenckie
p r z e z K o ś c i ó ł podkreślana o d c z a s ó w S o b o r u
go. O t y m , ż e w
w
świadomości
kowo
X V I I w . n i e była o n a jeszcze
chłopskiej
świadczą
dane
zbyt
silnie
l i c z n y c h p r z y p a d k a c h p o r z u c a n i a współmałżonka
W XVIII-wiecznej
jedynym
sposobem
w s i mazowieckiej
zerwania
gdyż przeprowadzenie
utrwalona
źródłowe, mówiące o s t o s u n
i rodziny.
ucieczka o d męża czy żony była
niechcianego
czy nieudanego
procesu unieważniającego
małżeństwa,
b y ł o , ze w z g l ę d u
cho
c i a ż b y n a j e g o k o s z t y , p r a k t y c z n i e d l a chłopa n i e m o ż l i w e .
Wszystkie znane n a m z t e r e n u Mazowsza w y p a d k i opuszczenia
m a ł ż o n k a w i ą ż ą się ze z b i e g o s t w e m .
współ
N a j c z ę ś c i e j , b o w p o n a d 70°/o p r z y
padków, u c i e k a l i o d żon m ę ż o w i e . C h a r a k t e r y s t y c z n e , że w ś r ó d k o b i e t
9 i
w i e j s k i c h opuszczających s w o j e r o d z i n y znaczną część s t a n o w i ł y t e , k t ó
r e uciekały z ż o ł n i e r z a m i
9 S
. N i e zawsze j e d n a k ucieczka
współmałżonka
p o w o d o w a ł a t r w a ł y r o z p a d m a ł ż e ń s t w a . Chociaż ze ź r ó d e ł r z a d k o
dujemy
się, c o b y ł o p o w o d e m
dowia
porzucenia przez poddanego rodziny, t o
n i e k t ó r e w y p a d k i świadczą, ż e p r z y c z y n y t e n i e m i a ł y n i e k i e d y
żadnego
z w i ą z k u ze s t o s u n k a m i p a n u j ą c y m i w r o d z i n i e . Z d a r z a ł o się, ż e p o d d a n y
uciekał z r o d z i n n e j w s i , g d y ż n i e m ó g ł podołać o b o w i ą z k o m p a ń s z c z y ź n i a
nym,
a znalazłszy w i n n e j o k o l i c y l e p s z e w a r u n k i , s p r o w a d z a ł d o s i e b i e r o
dzinę. Z d a r z a ł o się r ó w n i e ż , j a k b y ł o w p r z y p a d k u chłopa ze w s i B . W a
lickiego —
J e z i o r a , ż e p o d d a n y , k t ó r y z b i e g ł ze w s i porzucając
O b s z e r n i e o m a w i a to z a g a d n i e n i e C z . H e r n a s w
s. 95-108), por. także C z a r n o w s k i , Kultura
religijna...
9 3
cytowanej
rodzinę
pracy
{t. I I ,
A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 238, r. 1741, w . N a b o r o w o , pow. z a k r o
c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 16, k. 628, r. 1729, w. K a d ł u b o w o , p o w . w y s z o
g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . I I , 52, k. 202-203, X V I I I w. wieś
Nocpolsk, p o w . w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . П , 52,
k. 38-49, X V I I I w . wieś K o b y l n i k i , pow. w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; A r c h .
M . W. I A/58, r. 1798, w. J e z i o r a , z. c z e r s k a ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 687,
r. 1759, w. S t r z e m b o w o Górne, pow. z a k r o c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241,
w. Trębki, p o w . z a k r o c z y m s k i .
S i
N a przykład d w a p r z y p a d k i u c i e c z k i żon od mężów „z w o j s k i e m
s k i m " , w. B o r y s z e w o , A D P , s y g n . 86, k. 191, r. 1773.
9 5
moskiew
�MAŁŻEŃSTWA
CHŁOPSKIE
W
XVIII
157
WIEKU
w s k u t e k z a t a r g u z dzierżawcą, zamierzał wrócić p o u p ł y w i e j e g o k o n t r a k
t u dzierżawnego
kontakt
9 6
. N i e k t ó r z y ze z b i e g ł y c h p o d d a n y c h , z e r w a w s z y n a stałe
z rodziną,
zawierali
przybranym nazwiskiem.
n o w e z w i ą z k i małżeńskie, p r z e w a ż n i e p o d
Wzmianki
wówczas do w y k r y c i a , z n a j d u j e m y
o
przypadkach
bigamii,
trudnych
w źródłach z t e r e n u M a z o w s z a dosyć
rzadko '.
9 7
s 6
A G A D , A r c h . M . W. I A/58, r. 1798.
9 7
W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
op.
cit.,
z m a z o w i e c k i e j w s i Małocice (z. w a r s z a w s k a ) .
s.
140 p r z y t a c z a
taki
przypadek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86ddaa493fa5961a3958e87a8780cf22.pdf
75e485789812bab966bce174deb1dbcc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3882
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1949
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa - teoria
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3637
Title
A name given to the resource
Historycyzm w sztuce ludowej cz.IV / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.67-72
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dynowski, Witold
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
HISTORYCYZM
C Z E Ś
С
W
SZTUCE
IV.
LUDOWEJ
WITOLD
DYNO W SKI
14
awiązując do poprzednich wypowiedzi wypadnie dodać,
że etnografom często przychodzi się mozolić nad tym, jak
wobec piętrzących się trudności w sposób poprawny od
tworzyć obraz „początków" i przekształceń w k r ę g u ludowej
twórczości artystycznej. Wysiłki te wprawdzie nie zawsze
bywają uwieńczone pełnym rezultatem. Nie zawsze też po
za środowiskiem
etnografów, wysiłki te i ich w y n i k i są
właściwie
rozumiane i przyswajane.
Wystarczy
tutaj
przytoczyć dość szeroko rozpowszechniony zwyczaj swoistego
określania
stosunku poszczególnych
wytworów
kultury
i sztuki ludowej do tła cywilizacyjnego. Często mówi się,
że taki czy inny w y t w ó r „spotyka się", co w gruncie rzeczy
niczego nie określa i bez bliższego sprecyzowania pozbawione
jest głębszego sensu. W określeniu „spotyka się", najczę
ściej streszcza się cała bezradność badacza, zwłaszcza w sto
sunku do metryki w y t w o r u — jego przeszłości i pochodze
nia. Otóż taki czy inny w y t w ó r nie może się tylko „spo
tykać", jest to zbyt daleko posunięte uproszczenie; w y t w ó r
musi być albo zrośnięty z zespołem kulturowym i w t y m
wypadku musi on posiadać właściwe miejsce w szeregu
rozwojowym oraz mniejszą lub większą ilość jemu współ
rzędnych w innych szeregach, bądź też jako zwiastun no
wego u k ł a d u stosunków cywilizacyjnych nawet gwałtownie
odcinając się od przeszłości, zawsze jednak powinien po
zostawać w j a k i m ś logicznym związku z całokształtem prze
mian w zespole. W każdym innym mniej w y r a ź n y m przy
padku w y t w ó r taki istotnie tylko „spotyka się", nie repre
zentując nic po za t y m i nie odzwierciedlając w kulturze
środowiska żadnych istotnych wydarzeń.
Nie ulega wątpliwości, że przy „wypełnianiu ram" za
kreślonych rozwojem historycznym, pewna ilość w y t w o r ó w ,
o których da się powiedzieć niewiele więcej ponad to, że
się „spotykają", mogła trafić do kultury i sztuki ludowej.
Być może w niektórych wypadkach da się stwierdzić, że
R$c.
2. M a l o w i d ł o
na
г o w а n у
d r z e w o r y t
z
s z k l e ,
S ł o w a c j a
p o c z ą t k ó w
XVIII
wg.
V a c l a v i k a .
s t. S ł o w a c j a
w g.
Ryc.
3.
К o l oV a c l a v i h a .
67
�Rye.
4.
P o l i c h r o m o w a n e
o p a r c i e .
ł a w k i .
S ł o w a c j a
wg.
V a c l a v i k a
te luźno występujące wytwory, trafiając na podatny grunt
zdołały tu i owdzie się przyjąć. Być może nawet da się
.stwierdzić, że wytwory te kojarząc się ze zrębem k u l t u r y
środowiska zdołały wejść w pełny jej system i w jakimś
stopniu wzbogacić skarbnice ludowej twórczości artystycz
nej. Błędem atoli było by budować na tych przestankach
jakieś szersze koncepcje, gdyż taki czy inny, luźnie w y s t ę
pujący w y t w ó r , czy też nawet „spotykająca się" pewna ich
ilość nie będą w stanie zastąpić ani ogniw
brakujących
w łańcuchu przemian, ani też nie wypełnią luk powstałych
w procesie przetwarzania. To też zmierzając do ustalenia
związków pomiędzy twórczością historyczną i tradycyjną
oraz dążąc do uwypuklenia przejawów paralelizacji zjawisk
podstawowych (przede wszystkim wypływających z tych
samych k i e r u n k ó w przeobrażeń), w dalszych wywodach
całkowicie odgrodzimy się od wszelkiej
przypadkowości.
Nie będą więc nas interesowały ani w y t w o r y o niepewnej
pozycji w zespołach kulturowych, ani też procesy o m a ł y m
rezonansie i o krótkim, przemijającym żywocie. Dociekania
swe natomiast skierujemy ku zjawiskom typowym, kształ
tującym się na długiej i ciągłej fali historycznej.
Uwagą
tą wkraczamy w k r ą g zagadnień bezpośrednio nas intere
sujących.
Układ stosunków cywilizacyjnych w Europie po usta
bilizowaniu
się
osadnictwa
pod
pewnym
względem
będzie przypominać zjawisko powstałe w w y n i k u połączenia
naczyń
wypełnionych
(wyrównanie
poziomu).
Co
raz wyraźniej bowiem rysuje się obraz, gdzie rozpędzone
koło historii rozmachem swym wiąże i jednoczy bliżej
i dalej położone skupiska ludzkie.
Co więcej, sprzęgnięte
obrotami koła historii dotychczas obce sobie społeczności,
zostają jakby ustawione na równoległych torach, wzdłuż
których w następstwie wzajemnych
oddziaływań poczęły
68
Л у с . 5. Polichromia
szczytu
Słowacja
Vaclavika.
Rye. 7. Fragment polichromii
wg. Vaclavika.
Ryc. 6. Fragment barwnej
wycinanki,
m. Kanovice,
zewnętrznej
ściany budowli,
Okolice Kelniky,
Biskupice,
Słowacja
Słowacja
we.
wg.
Vaclavika
�8
się
formować
sposób na
i narastać
różnorodnym
w a ł y Europę, jakby na
bujnie korona,
gdzie
paralele
etniźmie
cywilizacyjne.
ludów,
które
wielokorzennym pniu
każda
W
ten
skolonizo
rozrosła
uszlachetniony historyczną szczepionką.
cywilizacyjnych
będziemy
świata
się
gałąź i każdy listek został
Poza t y m
z prze
nikaniem światła historycznego w krąg zamkniętych
dów
9
plemiennego,
jako
również łączyli proces dekompozycji
i początki tworzenia się odrębnych poziomów
ukła
skutek,
kulturalnej
cywilizacyjnych
w e w n ą t r z grupy. Z oświetlenia źródłowego wynika bowiem,
że z rytmem przemian historycznych sprzęgały się przede
wszystkim
warstwy
eksponowane,
i w skutek tego zarówno dawka,
ekonomicznie
jak i sposoby działania
szczepionki
historycznej w kulturze tych
inne niż
zespołach
w
kulturowych
najszersze rzesze ludności.
silniejsze
środowisk
przetwarzanych
Podchodząc
od tej
były
przez
strony
do
zagadnienia dekompozycji i punktu zwrotnego w dziele bu
dowania k u l t u r y
skonstruować
i sztuki nie
podziału,
który
możemy
jednak
odseparowałby
poprawnie
kulturę
od dołów społecznych (zastrzeżenie to w całej
góry
rozciągłości
da się zastosować zarówno do wczesnych, jak i późniejszych
czasów historycznych). W dowolnie bowiem wziętym
mencie historycznym nie u s t a w a ł a wymiana treści
mo
kulturo
wych między zespołami już to zacieśniając, już to zluźniając
łączące je węzły, zawsze jednak jednocząc środowisko wspól
nym kierunkiem przeobrażeń. Gdybyśmy stosunek ten
równali do słupka barwnej substancji, wypełniającej
po
prze
źroczyste naczynie, — góra w y p a d a ł a b y bardziej nasycona,
podczas, gdy spód zdradzał by o wiele
pigmentacji.
mniejsze
Warstwy zaś pośrednie, nie
nasilenie
tworząc nigdzie
wyraźnego przejścia, d a w a ł y by całą gamę odcieni, ale, i to
jest właśnie najważniejsze, że tego samego koloru.
Ryc. 8. Fragment
krzyż,
nagrobkowy
Ryc. 11. Fragment
polichromii
pieca
kuchennego
m. Cataja,
Słowacja
wg.
Vaclaviha.
Słowacja
wg. Vaclaviha.
Ryc. 10. Polichromia
ściany
m. Kanovice
polichromii
zewnętrznej
ściany
budowli,
okolice
Kelnihi,
Biskupice,
11
Ryc.
9.
Słowacja
Słowacja
Polichromowany
wg.
Vaclaviha.
wg.
Vaclaviha.
69
�ИСТОРИЧНОСТЬ Н А Р О Д Н О Г О
ИСКУССТВА.
Связь м е ж д у историческим и традиционным творчеством
м о ж е т быть правильно о п р е д е л е н а при условии, если мы
опираемся на характерных, типичных явлениях.
Поэтому
в своих р а с с у ж д е н и я х мы о т м е ж е в ы в а е м с я от всякой слу
чайности: нас не будут и н т е р е с о в а т ь п р о и з в е д е н и я , не
и м е ю щ и е б о л е е устойчивых позиций в культуре отдель
ных групп, ни п р о ц е с с ы с малым р е з о н а н с о м , ни с к о р о
п р е х о д я щ и е п р о ц е с с ы . П о с л е того, как улеглись великие
к о л о н и з а ц и о н н ы е движения, в формировании
цивилизационных о т н о ш е н и й в Е в р о п е мы м о ж е м видеть
зачатки
п р о ц е с с о в , нивелирующих этнические о с о б е н н о с т и о т д е л ь
ных племен. Х о д истории своим размахом связывает и о б ' е диняет как с о с е д с т в у ю щ и е с с о б о й , так и д а л ь ш е о д н о от
другого находящиеся
скопления л ю д е й .
Б о л ь ш е того,
связанные ходом исторических событий о б щ е с т в а , д о этого
ч у ж д ы е с е б е , как бы ставятся на п а р а л л е л ь н ы е
пути,
вдоль которых, в р е з у л ь т а т е взаимно о к а з ы в а е м о г о вли
яния, начали формироваться и нарастать цивилизационные
параллели. Таким о б р а з о м , на р а з н о р о д н о м этнизме на
р о д о в , колонизировавших Европу, как бы на пне с много
численными корнями, б у й н о р а з р о с л о с ь д е р е в о , в котором
каждая ветка и каждый листок о б л а г о р о ж е н исторической
прививкой.
L'HISTORICISME
I I faut p r e n d r e
des
relations
DANS L'ART
POPULAIRE.
les p h e n o m e n e s t y p e s
entre
la
creation
V o i l a p o u r q u o i nous r e t r a n c h o n s
p o u r base si l ' o n v e u t
historique
et
la
construire
creation traditionelle.
dans nos c o n s i d e r a t i o n s
t o u t ce q u i est
a c c i d e n t e l , nous ne nous a r r ć t o n s n i a u x p r o d u c t i o n s d o n t l a p o s i t i o n est
i n c e r t a i n e dans les a r r a n g e m e n t
de c u l t u r e , n i a u x p r o c e s
r e s o n n a n c e et de corn te duree. D a n s l a r r a n g e m e n t
les
en
Europe,
apres 1 ' e x t i n c t i o n des
grands
nous p D u v o n s a p e r c e v o i r les
commencements
des
tribus.
differences
ethniques
des
manquant
des r e l a t i o n s
mouvements
des
proces
de
culturel-
colonisateurs,
de n i v e i l e m e n t
La roue de l ' h i s f o i r e dans se r e v o l u t i o n a c c e l ć r e e , e n t r a i n e et u n i t des g r o u pes h u m a i n s p r o c h e s et l o i n tains. I I у a e n c o r e cela e n p l u s , que le m o u v e ment
r o t a t o i r e de
la roue
de
l'histoire rapproche
des
societes
naguere
etrangeres les unes a u x a u t r e s et les p l a c e sur des v o i e s p o u r a i n s i d i r e parallelles.
C'est
la
que
commence
l'echange
v o i t se f o r m e r et c r o i t r e des p a r a l l e l l e s de
mutuel d'mfluence
et
qu'on
civilisation.
C'est a i n s i que sur l ' e t h n i s m e d i v e r s des p e u p l e s q u i c o l o n i s e r e n t 3'Europe
c o m m e sur
u n t r o n c a u x r a c i n e s m u l t i p l e s , le t e m p s f i t c r o i t r e une e x u b e -
rante
ou
cime
chaque
branche,
cheque
rameau
s'ennoblit
d'une
greffe
historique.
HISTORICISM
I N POPULAR A R T .
A p r o p e r c o n s t r u c t i o n of
c r e a t i o n is p o s s i b l e u n d e r
t a k e n for basis.
the u n i o n b e t w e e n h i s t o r i c a l a n d t r a d i t i o n a l
the c o n d i t i o n t h a t t y p i c a l p h e n o m e n a w i l l be
I n our c o n s i d e r a t i o n s w e e x c e p t a l l a c c i d e n t a l i t i e s , w e s h a l l n o t be i n t e
rested i n p r o d u c t s w h i c h h a v e an u n c e r t a i n p o s i t i o n in t h e c u l t u r a l sets,
nor i n processus w h i c h h a p p e n w i t h o u t r e s o n a n c e a n d are of s h o r t
duration.
I n the a r r a n g e m e n t of c i v i l i s e d r e l a t i o n s i n E u r o p e , after the a b a t i n g of
great c o l o n i s i n g m o v e m e n t s , w e c a n d i s c o v e r the b e g i n n i n g of processus
l e v e l l i n g a l l e t h n i c a l differences.
The accelerated
and unites
r o t a t i o n of the w h e e l of H i s t o r y n o w i n f u l l speed, binds
near
a n d m o r e d i s t a n t g r o u p s of peoples.
Societies a l i e n t o
one a n o t h e r , c a u g h t b y the w h e e l of H i s t o r y seem t o be p l a c e d o n p a r a l
l e l l i n e s a l o n g w h i c h , as a c o n s e q u e n c e of m u t u a l r e a c t i o n s , a
nal
parallel began
to f o r m
a n d to g r o w . I n t h i s m a n n e r ,
civilisatio-
o n the
diversi
f i e d e t h n i c i s m of the peoples w h i c h h a v e c o l o n i s e d E u r o p e , as o n a m a n y
70
Rye.
12.
polichromii
Słowacja
F r a g m e n t
ściany
wg.
Vaclavika.
r o o t e d stem, a n e x u b e r a n t c r o w n has e x p a n d e d w h e r e o n e v e r y b r a n c h , o n
e v e r y leaf a h i s t o r i c a l a n d e n n o b l i n g e l e m e n t has been g r a f t e d .
�Polichromia
pieca
kuchennego.
Słowacja
wg
Vaclaviha.
�D r z e w o r y t
w
M u z e u m
z
o k ł a d k i
k a t a l o g u
w y s t a w y
N a r o d o w y m
w
W a r s z a w i e
c z e c h o s ł o w a c k i e ;
s z t u k i
— m a r z e c
—
k w i e c i e ń
l u d o w e j
19 4 9
r.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d604bf462b3395835138fdba1f3bd02.pdf
1e0e232fc6b847b0cdc4ef9076546c92
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:928
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:853
Title
A name given to the resource
Taniec jako forma przekazu treści kulturowych. Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.173-192
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kowalska, Jolanta
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
JOLANTA
z. 1
KOWALSKA
TANIEC
JAKO
FORMA
PRZEKAZU
UWAGI
Celem niniejszego
TREŚCI
KULTUROWYCH.
WSTĘPNE
artykułu j e s t z a s y g n a l i z o w a n i e
b l e m ó w , n a k t ó r e n a t k n ę ł a m się j u ż w p i e r w s z e j
podstawowych
pro
fazie poszukiwań, d o t y
czącej d e f i n i c j i , t y p o l o g i i i t p . , a p r z e z t o z o r i e n t o w a n i e c z y t e l n i k a w z ł o
żoności z j a w i s k a , k t ó r e m a b y ć p r z e d m i o t e m m o i c h d a l s z y c h
rozważań.
Zawarte
jako pytania
badawcze,
postępowaniu,
niż j a k o
na
t u propozycje
które
odpowiedzi
należy traktować raczej
będę
szukała
w
dalszym
p r ó b ę o s t a t e c z n y c h ustaleń. K t o k o l w i e k zadał s o b i e
trud
nieco
r e f l e k s j i n a d tańcem, p r z y z n a , że t o niełatwy, w y m y k a j ą c y
zacji,
a zarazem
niesłychanie
fascynujący
głębszej
się w e r b a l i
temat. T r u d n y t y m bardziej,
ż e j e g o o c z y w i s t o ś ć i zrozumiałość są p o z o r n e .
Wprowadza
nas w
j e g o powszechność, t y m c z a s e m k a ż d y k r o k p o z a m e c h a n i c z n ą
błąd
rejestrację
i k a ż d a p r ó b a n i e c o b a r d z i e j s y n t e t y c z n e g o ujęcia u ś w i a d a m i a j ą n a m j e g o
wielowarstwowość.
szukamy
wyodrębnić
wiłby
Pierwsza
odpowiedzi
taki
namw
trudność
pojawia
się już w
chwili, gdy
n a p y t a n i e : c o t o j e s t t a n i e c ? i g d y s t a r a m y się
zespół
dalszych
przysługujących
rozważaniach
m u atrybutów,
znalezienie
tego,
który
umożli
c o różni
taniec
o d w s z e l k i c h i n n y c h z a c h o w a ń r u c h o w y c h . D e f i n i c j e tańca n i g d y n i e są
o s t r e i w y c z e r p u j ą c e . N i e i s t n i e j e t a k a , n a którą z g o d z i l i b y się w s z y s c y
j e g o b a d a c z e , n a t y m t e ż e t a p i e p o p e ł n i a się p i e r w s z e b ł ę d y ,
najczęściej
z fascynacji
jednym
z aspektów
tańca,
przy
wynikające
jednoczesnym
p o m i n i ę c i u l u b n i e d o c e n i e n i u w a g i pozostałych.
G d y p r z e g l ą d a się p r ó b y określenia i n t e r e s u j ą c e g o n a s z j a w i s k a ,
nym
zaskoczeniem
podejście n a u k o w e
jest f a k t , że o i l e p r o p o z y c j e
pozostawiają
zawsze pewną
autorów
pew
deklarujących
lukę, o t y l e
uwagi na
t e m a t tańca z a w a r t e w p o e z j i , w dziełach f i l o z o f ó w , w l i t e r a t u r z e p i ę k
nej, j a k również p e w n e
i
muzyce
zawierają
definicyjnym .
1
1
Porównaj:
„ s y n t e z y " tańca, j a k i e o d n a j d u j e m y w
w sobie
prawdę, która
J a k i e są t e g o p r z y c z y n y ?
a)
L u k i a n
z
Samosate,
W
s e m i o l o g i i poezja,
Dialog
„[...] P r z e d e w s z y s t k i m n i e w i e s z p r a w d o p o d o b n i e ,
plastyce
u m y k a suchym ustaleniom
o
tańcu,
malar-
W a r s z a w a 1951.
że t a n i e c n i e j e s t czymś n o w y m ,
lecz j e s t spuścizną przekazaną n a m p r z e z ojców i praojców. C i , którzy znają jego
�174
JOLANTA
KOWALSKA
s i w o , m u z y k a i t a n i e c w ł ą c z a n e są d o k a t e g o r i i p o e t y k , j ę z y k zaś n a u k i ,
określany j a k o k o d l o g i c z n y , p r z e c i w s t a w i a n y j e s t w s z y s t k i m w y ż e j
m i e n i o n y m . Łatwość „mówienia"
zyki
m a swoje
uzasadnienie
w
o tańcu w
języku m a l a r s t w a czy m u
podobieństwie
procesu k o m u n i k o w a n i a ,
j a k i m posługują się p o e t y k i s k i e r o w a n e n a t w o r z e n i e
wywoływanie
doznań, r a c z e j
wy
pewnych
obrazów,
n a c z u c i e niż r o z u m i e n i e . J ę z y k n a u k i n i e
dopuszczający d o w o l n o ś c i skojarzeń, służący r o z u m i e n i u , o k a z u j e się z b y t
mało elastyczny
różnym
d l a u c h w y c e n i a z j a w i s k posługujących
sposobem
komunikowania . Nie
n a rozważania o p i e r w o t n e j
je
nawet
mianem
w chorei
0
bez
2
powodu
się d i a m e t r a l n i e
trafia
j e d n o ś c i tańca, m u z y k i i p o e z j i
muzycznej
prasztuki, a
znajdujące
się
wszak
określające
egzemplifikację
g r e c k i e j c z y w f o r m a c h t a n e c z n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h ,
3
tańcu j a k o
przedjęzykowym
sposobie k o m u n i k o w a n i a , z którego
do
p i e r o w w y n i k u e w o l u c j i r o z w i n ą ł się j ę z y k .
i
Dla
tych trzech
nownik,
jakim
dziedzin wypowiedzi
jest
rola akcentu w
rytmika.
znacznej
próby w y w i e d z e n i a
Faktem
istnieje
dającym
pewien
wiele
wspólny
mia
do myślenia
jest
liczbie języków. T y m właśnie a r g u m e n t u j e
języka
artykułowanego
nego. T r u d n o powiedzieć, w
jakim
z d r a m a t u i tańca
stopniu podobne
się
mimicz
rozważania
są z a
sadne, n i e m n i e j j e d n a k n i e z w y k l e i s t o t n e j e s t zwrócenie u w a g i n a r y t m
1 n a o p a r t e n a n i m powiązania między muzyką, poezją i tańcem. K a n o n i k
Jan
Tabourot,
muzyki
a u t o r dzieła
i bez r y t m u
wyższego twierdzenia
powstanie
z
tą
bieg
nasuwają
że t a n i e c
zależy
od
C o do p i e r w s z e g o członu p o
5
się p e w n e
wątpliwości;
stanie
się o n o
w
której
powstał
r u c h y gwiazd,
wszechświat,
i że źródłem
tańca
stanowisko planet wobec gwiazd
jest
odwieczna
stałych, p r a w i d ł o
ciał n i e b i e s k i c h i ład, h a r m o n i a , c z y to w s z y s t k o n i e j e s t o d b i c i e m k o
smicznego
pratańca?";
b)
M.
w y d a n i a książki L'emtre chant
kroju"
bezmyślny .
od p i e r w s z y c h początków, pouczą n a s , że t a n i e c zjawił się równocześnie
chwilą,
miłość E r o s . A
wy
mówi,
Orchesographie,
byłby
Bejart,
fragment
wywiadu
udzielonego
z
okazji
de la danse. P r z e d r u k w y w i a d u z a m i e s z c z o n y w „ P r z e
n r 1562 z d n i a 6 m a r c a 1975: „[...] D l a m n i e t a n i e c to f o l k l o r
[...]
Taniec
to ważny c z y n n i k społeczny. T a n i e c j e s t wszędzie t a m , gdzie p o t w i e r d z a się jedność
grupy ludzkiej".
2
A.
P.
Warszawa
Dzieje
Wstęp
jako
Z
[...]
gdzie
próbami
struktur
sens
1974, s. 14-16, 18, 20 n. Z o b a c z
Przekazy
i sygnały,
Warszawa
także:
semiotyczny,
1970; M .
Wallis,
„Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1968;
W a r s z a w a 1976.
obserwowane
do owej
1960; U . E c o , Pejzaż
Warszawa
semantycznych,
filozofii,
istotnie
powrotu
Warszawa
do semantyki,
1972; L . J . P r i e t o ,
sztuki
S . L a n g e r , Nowy
3
Semiología,
G i r a u d,
Schaff,
jest
pierwotnej
połączenie
jedności
muzyki,
spotykamy
się
ruchu
i
słowa.
niejednokrotnie
w e współczesnym balecie.
4
P o r ó w n a j i n f o r m a c j e z a w a r t e w omówieniu d w u p r a c poświęconych l i t e r a t u
rze, z a w a r t e w „Ludzie". J . W i o r t, Etnografia
i najnowsze
studia
nad
literaturą,
„ L u d " , t. 3: 1897, z. 3, s. 213-224.
5
J .
Tabourot
1589. I n f o r m a c j a
(zwany
inaczej
za: E . K u r y ł ł o ,
w a pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a
Thoinot-Arbeau),
Taniec
dworski,
1930, s. 106.
[w:]
Orchesographie,
Langes
Taniec,
zbioro
monogr.
�TANIEC
JAKO FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
175
KULTUROWYCH
j e d n a k zrozumiałe, jeżeli pamiętać będziemy, że p r a c a t a w y d a n a w
1589 p o w s t a ł a w e F r a n c j i i d o t y c z y ł a określonej
kultury
c z y w i ś c i e ściśle w i ą ż ą c e j t a n i e c z m u z y k ą , co w p l a n i e b a r d z i e j
a b s o l u t n i e n i e jest obowiązującą
bez r y t m u
w
byłby
r y t m i k a . Jest t o p i e r w s z y
formy
i nieomal
tańca,
narzuca
j ą c y się j e g o a t r y b u t , n i e s t a n o w i ą c y j e d n a k o w y r ó ż n i e n i u g o
wszelkich
wspólna
zachowań
r u c h o w y c h . Jest
aktywności
ruchowej
rze
ogólnym
regułą. I s t o t n y j e s t d r u g i c z ł o n : t a n i e c
b e z m y ś l n y . F a k t e m j e s t , ż e n i e istnieją
których n i e występuje
roku
tanecznej,
jako
t o raczej,
takiej
w
spośród
j a k się w y d a j e ,
cecha
n a j różnorodniej szych
jej
o d m i a n a c h , dążącej s a m o r z u t n i e d o u r y t m i z o w a n i a , c z y t o z g o d n i e z t y m ,
co
twierdzi Avenarius,
g i i , czy też w
w
wyniku
6
celu j a k najmniejszego
zdeterminowania
wydatkowania
ener
o r g a n i z m u p r z e z sieć b i o r y t
m ó w , a z a t e m konieczność d o s t r o j e n i a się d o p e w n e g o o g ó l n e g o układu.
Nasuwa
się p y t a n i e : c o różni r y t m t a n e c z n y
inne zachowania
ruchowe?
od rytmów
C o s p r a w i a , że w i e m y ,
porządkujących
że t o właśnie
w a n i e j e s t t a ń c e m ? O d w o ł u j ą c się d o p r z y k ł a d u z n a s z e j
w
trakcie zabawy
do
tanecznej
tańca, o n a w y r a ż a
mężczyzna
zgodę i
podchodzi
zaczynają
zacho
rzeczywistości:
do k o b i e t y , p r o s i
tańczyć. W
którym
ją
mo
m e n c i e następuje przejście o d k r o k u z w y k ł e g o d o k r o k u t a n e c z n e g o , j e
żeli
n i e j e d n o k r o t n i e będziemy
m i e l i trudności
ze w s k a z a n i e m
przynaj
m n i e j j e d n e j r ó ż n i c y . M ó w i się, że r u c h t a n e c z n y j e s t p o s z e r z o n y , z i n t e n
s y f i k o w a n y w s t o s u n k u d o r u c h u zwykłego, a mówiąc inaczej —
przesad
n y . M ó w i się r ó w n i e ż , ż e j e s t t o r u c h w y r a z i s t y . C ó ż t o z n a c z y ?
Pomocą
znaczenia
w
naszych
rytmu
w
rozważaniach
będą,
rozróżnieniu pomiędzy
z tonem semantycznym,
j a k sądzę,
uwagi
m o w ą i pieśnią w
jakie znajdujemy
w
n e g o p r z e z e ń materiału, a w i ę c g r u p y j ę z y k ó w
przez chwilę. W e r y f i k o w a n a
semantycznym
Stopy .
7
zaprezentowa
buszmeńsko-hotentockich,
a n a l o g i a , n a d którą w a r t o z a s t a n o w i ć
t u h i p o t e z a b r z m i następująco: w
z
tonem
w
t r a k c i e zaś r o z w a ż a ń s t w i e r d z a się, ż e : 1) m o w a
istnieje
związek
pomiędzy
mową
wartościach
jest
wspólne
pieśni
i
pieśnią,
ludów p i e r w o t n y c h
j a k o pieśni. T w o r z y w o d ź w i ę k o w e o
znaczeniowych
się
językach
i
j e s t s a m a w s o b i e c z y m ś w r o d z a j u ś p i e w u , 2) obecność r y t m u
o uznaniu wypowiedzi
temat
językach
artykule Romana
A u t o r zastrzega w p r a w d z i e , że w n i o s k i dotyczą wyłącznie
n a s u w a się t u j e d n a k p e w n a
na
mowie.
stanowi
określonych
Gdy
jednak
w m o w i e podlega ono kształtowaniu s u b i e k t y w n e m u , a w m e l o d i i w y p o
w i e d z i nałożonej n a stały s c h e m a t t o n a l n y p o s z c z e g ó l n y c h w y r a z ó w , o d
zwierciedla
rytm
się
stosunek
zdeterminowany
wiedzi
wypowiadającego
jest
do wypowiedzi,
p r z e z treść, t o w
pieśni
dołącza się c z y n n i k kształtujący, r y t m , m a j ą c y
z a : J . R e y , Taniec,
6
Informacja
7
R . S t o p a, Hotentoci,
jego
rozwój
i formy,
„ L u d " , t. 38: 1948, s. 50-146.
przy
czym
do melodii
wypo
tendencję
do s y -
Warszawa
1958, s. 47.
�176
JOLANTA
KOWALSKA
m e t r u , w odróżnieniu o d r y t m u m o w y p o z b a w i o n e g o
dencji.
A
zatem
(jak mówi
różnica p o m i ę d z y
na
rytmie, przy
wspomniano
—
w zasadzie t e j t e n
się w e
wnioskach
końcowych)
m o w ą i pieśnią w
omawianej
grupie języków
czym
nie chodzi
oba rodzaje
tu o
zasadnicza
jego występowanie,
wypowiedzi
polega
b o •— j a k
u p o r z ą d k o w a n e są r y t m i c z n i e ,
a o jakość r y t m u .
W
ś w i e t l e t e g o , c o zostało t u p o w i e d z i a n e ,
zujące t a n i e c
jako
ruch
poszerzony
czy
stwierdzenie
zintensyfikowany
charaktery
nabiera
kla
rowności. Taniec, p o d o b n i e j a k w i e l e i n n y c h zachowań r u c h o w y c h , u p o
rządkowany jest r y t m i c z n i e , j e d n a k charakteryzująca
go r y t m i k a
będzie
posiadać, w e d l e w s z e l k i e g o p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , cechę i n d y w i d u a l n ą i j a k
się w y d a j e
polegającą
na wzmocnieniu
(zwiększeniu
ekspresji)
rytmiki
czynności n i e b ę d ą c y c h tańcem, a p r z e z t o „ n o b i l i t o w a n i e " i c h d o r a n g i
zachowań
tanecznych.
Będzie
t o bodajże
pierwszy
z
atrybutów
tańca,
n a który, o i l e m i w i a d o m o , n i e zwrócono u w a g i . C z y i w j a k i m s t o p n i u
okaże s i ę
on p r a w d z i w y
i czy
o w a różnica pomiędzy
rytmem
tanecz
n y m a w s z e l k i m i i n n y m i r y t m a m i n i e okaże się o p a r t a n a i n n e j z a s a d z i e ,
p o w i n n y wykazać dalsze rozważania.
T a n i e c , p o d o b n i e j a k pieśń, m o w a , m i m i k a , t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a , j e s t
uzewnętrznieniem
stanów
przecież w i a d o m o ,
że z a r ó w n o o b r a z , j a k pieśń, m i m i k a i t a n i e c ,
owe
psychicznych.
Czy
tylko?
Powszechnie
jest
mogą
s t a n y w y w o ł y w a ć . T a n i e c d l a w p r o w a d z e n i a się w t r a n s , pieśń p a
triotyczna
wywołująca
mogący wyzwolić p e w n e
jący gestem
określony
zespół
reakcji
emocjonalnych,
skojarzenia, taniec udramatyzowany,
obraz
przekazu
całe z e s p o ł y w i e r z e ń , t a n i e c b ę d ą c y u z e w n ę t r z n i e n i e m s t a n u
emocjonalnego
i wywołujący
ten sam l u b podobny
stan u widza.
Ope
rując t y m i t y l k o p r z y k ł a d a m i w i d z i m y , że w y ł a n i a się k o l e j n y p r o b l e m .
Otóż w y w o ł a n i e p e w n e g o s t a n u psychicznego
może być w y n i k i e m dzia
łania j e d n o s t k i n a samą s i e b i e , j a k r ó w n i e ż c z y n n i k ó w , k t ó r e są w
sto
s u n k u d o n i e j z e w n ę t r z n e , p r z y c z y m o w o działanie m o ż e b y ć ś w i a d o m e ,
celowe, j a k również nieświadome.
Przedmiotem
m o j e g o z a i n t e r e s o w a n i a jest t a n i e c r o z u m i a n y j a k o śro
d e k t r a n s m i s j i p e w n y c h treści i t u k o n i e c z n e
nie taniec
coś p r z e k a z u j e ,
a wreszcie
—
jakimi
środkami
jest ustalenie, k i e d y istot
posługuje
się w
t y m celu,
j a k i e g o r o d z a j u treści m o ż e p r z e k a z y w a ć . W t y m p u n k c i e
n i e z w y k l e p o m o c n a o k a z u j e się t e o r i a z n a k u sytuująca t a n i e c
zasadniczo
w rzędzie p o e t y k , n i e wykluczająca j e d n a k możliwości, b y niektóre z f o r m
tańca p o s ł u g i w a ł y się k o d e m z b l i ż o n y m d o l o g i c z n e g o .
Z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę n a z a s y g n a l i z o w a n e
my
t u p r o b l e m y , przejdź
d o p r ó b y u s t a l e n i a d e f i n i c j i , a n a s t ę p n i e z n a l e z i e n i a t y p o l o g i i słusz
nej i operatywnej
d l a interesującego m n i e ujęcia zagadnienia,
co w p o
łączeniu z k r ó t k i m o m ó w i e n i e m l i t e r a t u r y t e m a t u s t a n o w i ć b ę d z i e p u n k t
wyjścia d l a dalszych rozważań.
�TANIEC
J A K O FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
177
KULTUROWYCH
USTALENIA DEFINICYJNE
Zgodnie
z t y m , co p o w i e d z i a n o
w e wstępie, p i e r w s z y m
nasuwającym
się s p o s t r z e ż e n i e m będzie t o , że t a n i e c j e s t r u c h e m . N i e będą t o j e d n a k
ruchy
dowolne,
a jedynie
t e , które są w
szczególny
sposób
uporządko
w a n e , zasadą zaś o w e g o u p o r z ą d k o w a n i a j e s t r y t m . P o w y ż s z e
nie
jest
nicji
podstawowym,
(porównaj
starcza
uwzględnianym
zestawienie
jednak,
by
z
przez
definicji zawarte
zadowalającą
ostrością
większość
w
aneksie
określić
stwierdze
znanych
defi
n r 1), n i e w y
interesujący
nas
p r z e d m i o t . P r z y j m u j ą c b o w i e m t e d w a w s k a ź n i k i m u s i e l i b y ś m y za t a n i e c
uznać t a k i e r u c h y r y t m i c z n e , j a k chód, s i a n i e zboża, p r z ę d z e n i e , s k o k i
czy
gimnastykę.
Podobną
ewentualność
instynktownie odrzucamy,
by
p o z a s t a n o w i e n i u stwierdzić, ż e a n i g i m n a s t y k a , a n i chód j a k o t a k i e n i e
będą tańcem, m o g ą n i m j e d n a k b y ć w p e w n y c h s y t u a c j a c h . Jeżeli n p .
8
n i e przędziemy, a j e d y n i e w y k o n u j e m y
takie zachowanie
r u c h y i m i t u j ą c e tę pracę, j e ż e l i
j e s t c e l o w e , w ł ą c z o n e w p e w i e n zespół z a c h o w a ń z r y -
t u a l i z o w a n y c h , znaczących p r z ę d z e n i e , a l e n i e b ę d ą c y c h n i m , j e ż e l i
przy
t y m z o s t a n i e podkreślona c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a t e j czynności r y t m i k a
—
m a m y d o c z y n i e n i a z t a ń c e m n a ś l a d o w c z y m . I s t n i e j e duża g r u p a t a ń c ó w
tego t y p u .
Popularne
9
jest
przekonanie,
ż e tańce t e r e p r e z e n t u j ą
naj
d a w n i e j s z ą z f o r m , a n i e k t ó r z y a u t o r z y w y w o d z ą g e n e a l o g i ę tańca z p r a
c y , czego d o w o d e m
m a j ą b y ć w ł a ś n i e tańce n a ś l a d o w c z e
można, że d o s f o r m u ł o w a n i a
ceniając
znaczenie r y t m u
podobnej
tezy
n i e zwrócono
1 0
.
Przypuszczać
p r z y c z y n i ł się f a k t ,
dostatecznej
uwagi
na
iż d o
różnicę
w j e g o jakości. B y ć m o ż e z a t e m , zostały p r z e z t a n i e c z a a d a p t o w a n e
ne
r y t m y charakterystyczne
dla pracy,
nie wydaje
s z u k a n i e źródła j e d n e g o z t y c h z j a w i s k w
się j e d n a k
pew
słuszne
d r u g i m . Poza rytmiką,
która
j e łączy, p r a c a n i e p o s i a d a i n n y c h n i e z w y k l e w a ż n y c h a t r y b u t ó w tańca,
o czym dalej.
W a ż n o ś ć p o w y ż s z e g o r o z r ó ż n i e n i a dostrzegł C. S a c h s definiując
j a k o r u c h r y t m i c z n y , n i e wynikający
jego u s t a l e n i e m musielibyśmy
wanie
8
się
zamyślonego
Porównaj
g o, O naturze
s
10
dów
z podniet pracy
j e d n a k za t a n i e c
człowieka,
co j e s t
1 1
się
uznać n p . m i a r o w e k i
oczywistym
błędem.
Dalsze
rozważania n a t e m a t tańca z a w a r t e w a r t y k u l e W. W i t w i с к i e tańca, [w:] Taniec,
s. 12-13.
Np. r o s y j s k i e k o r o w o d y .
J . G 1 u z i ń s к i , Taniec
dzikich,
Lwów
uporządkowanie
i zwyczaj
1927. A u t o r
uważa
ruchów, p o w s t a n i e
taneczny.
Niektóre
za p o d s t a w o w y
zaś r y t m u tanecznego
tańce
atrybut
niejszymi
wydarzeniami
w
życiu
gromady,
a
i zwyczaje
The World
History
te z k o l e i następstwem
12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
of the Dance,
pracy.
połączone z w a ż
czyną w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności).
C. S a c h s ,
lu
tańca r y t m i c z n e
wiąże z r y t m e m
Tańce l u d ó w p i e r w o t n y c h mają być tańcami r o b o c z y m i ( z a w s z e
1 1
taniec
. Posługując
N e w Y o r k 1965, s. 6.
lub
przy
�178
JOLANTA
uściślenie z n a j d u j e m y u J . R e y a
chów
ukształtowanych
12
KOWALSKA
. M ó w i o n , że t a n i e c j e s t harmonią r u
obrazowo,
n i e podporządkowanych
bezpośrednio
p o b u d k o m p r a c y . Dzięki w p r o w a d z e n i u i s t o t n e j cechy, jaką j e s t
przekaz
za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z u , m o ż e m y w y e l i m i n o w a ć w i ę k s z o ś ć w y ż e j
wspo
m n i a n y c h zachowań.
K i l k a słów należy poświęcić jeszcze g i m n a s t y c e i p o p i s o m
nym,
akrobatycz
k t ó r e t a ń c e m n i e są, a l e d z i e l i j e o d n i e g o n i e j e d n o k r o t n i e
nader
n i e w y r a ź n a g r a n i c a . C z y m r ó ż n i się o d a k r o b a t y k i n p . cyfrowany
taniec
o znacznej
wyko
k o m p l i k a c j i kroków, a przez to n i e d l a każdego j a k o
nawcy
dostępny,
mamy
wątpliwości.
wypadku
W
cel,
gimnastyce
Prezentacja
czy
balet
a k a d e m i c k i , co d o którego
Wydaje
dla jakiego
podejmuje
robię t o lepiej
odbywa
l u b gorzej
dla imitacji
wypadku
abstrakcyjnej
niż i n n i " .
Rolą w i d z a
jest w
i
sfery
techniki
zmysłowo,
wyko
dysponuje
rzeczywistości
postrzegalnej
przeżyć
tym wypadku
środków, j a k i m i
czy s y m b o l i z a c j i p e w n e j
przedmiotowej
l u b dotyczącej
samej.
się n a z a s a d z i e : „ s p ó j r z c i e , j a k t o r o b i ę ;
m a n a celu rozszerzenie wachlarza
tańczący
szym
nie
tym
działania.
dla niej
j e d y n i e oglądanie i o c e n a . W tańcu osiągnięcie w y s o k i e j
nawczej
jest w
się t a k i e , a n i e i n n e
c h o d z i l i t y l k o o osiągnięcie sprawności
wyników
taneczności
się, ż e i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m
(w
w
pierw
drugim
wewnętrznych). Dlatego
t a n c e r z - s o l i s t a j e s t n i e t y l k o t y m , k t o okazał się b a r d z i e j
sprawny
też
niż
i n n i , a l e i t y m , k t o s z c z e g ó l n i e s u g e s t y w n i e u m i e p o s ł u g i w a ć się p e w n y m
systemem
znaków. Oczywiście n i e zawsze m u s i być r o z u m i a n y ,
zależeć
t o b ę d z i e o d p r z y j ę t e j k o n w e n c j i k o m u n i k o w a n i a i j e j popularności w d a
nej grupie. Dochodzimy
nienia:
znaku, czyli
pragnąc c z e g o k o l w i e k
rządkowanie
t u do nader ważnego d l a naszego t e m a t u
środka
przekazu,
jakim
ustalać o s t a t e c z n i e ,
t e r m i n o l o g i i , jaką będę
proponuję, b y za z n a k i uznać w s z e l k i e
posługuje
zagad
się t a n i e c .
Nie
a mając j e d y n i e n a c e l u u p o
posługiwała
się w
dalszym
ciągu,
b o d ź c e mające s w o j e g o n a d a w c ę ,
o d b i e r a n e za p o m o c ą z m y s ł ó w , u m o ż l i w i a j ą c e n a w i ą z a n i e k o n t a k t u (a n i e
t y l k o t e , mające n i e j a k o p r o g r a m o w o za z a d a n i e n a w i ą z a n i e go) p r z e z t o ,
że powodują p o w s t a w a n i e
stanu
(ścisła
emocjonalnego.
lub mniej
w świadomości o d b i o r c y p e w n e g o o b r a z u czy
Precyzyjność
ścisła
umowa),
kodu, jakim
powoduje
posługuje
odpowiednio
się
nadawca
mniejszą
lub
większą dowolność kojarzeń p o d w p ł y w e m określonego z n a k u .
P r z y o k a z j i r o z w a ż a ń n a d p r o c e s e m k s z t a ł t o w a n i a się s y s t e m u k o m u
n i k a c j i , w y o d r ę b n i o n o n a p o d s t a w i e k r y t e r i u m bezpośredniości i p o ś r e d niości w y r a ż a n i a treści k o m u n i k o w a n y c h d w i e
podstawowe
grupy
zna
ków: n a t u r a l n y c h ( n a z y w a n y c h inaczej oznakami) oraz u m o w n y c h . Taniec
m o ż e p o s ł u g i w a ć się z a r ó w n o j e d n y m i , j a k i d r u g i m i . N a t u r a l n y m i , g d y
np.
p o d w p ł y w e m radości p o d s k a k u j e m y , o b r a c a m y
cjonalny
12
z n a j d u j e ujście w
R e y , op. cit.
się, g d y s t a n
ruchu. U m o w n y m i , gdy mamy
do
emo
czynienia
�TANIEC
J A K O FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
z k t ó r ą k o l w i e k z f o r m tańca w y k o r z y s t u j ą c ą
rykę
w
ruchów
naszego
taki, a nie inny
ciałaale
także
179
KULTUROWYCH
n i e t y l k o naturalną
proponującą,
moto
b y rozumieć
je
sposób, b y r u c h o m ciała, o c z u , p a l c ó w i i c h k o m b i
n a c j o m odpowiadały p e w n e
określone treści n i e dające w y p r o w a d z i ć się
z n a t u r a l n y c h n a s z y c h zachowań.
Dochodzi
t u jeszcze k w e s t i a r o z u m i e n i a z n a k u , o c z y m
już wcześniej. O c z y w i s t e
j ą c y się s k o m p l i k o w a n y m k o d e m z c a ł y m b o g a c t w e m
bie niesie
, czytelny jest jedynie
14
wspomniano
j e s t пр., że k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i
dla pewnej
k l u c z a n i e będzie w s t a n i e , n a w e t
przy
grupy. Widz
dużej
posługu
treści, j a k i e w s o
n i e "znający
wrażliwości
i
otwartości
n a obce m u z j a w i s k a k u l t u r o w e , pojąć g o i w y c h w y c i ć w s z e l k i e
W
podobnej
sytuacji znajdzie
Polski, w y k o n y w a n e g o
kuleje
1 5
.
Zapewne,
się o b s e r w a t o r
niuanse.
tańca w e s e l n e g o z t e r e n u
przez parę młodych, podczas którego p a n n a młoda
zdecydowanie
pejoratywne
oceny
tańców
towarzy
szących ś w i ę t o m z w i ą z a n y m z p r z e s i l e n i e m w i o s e n n y m c z y n a j d ł u ż s z y m
dniem
w
roku,
w
ustach autorów
formę, j a k również oceny
prymitywnych
widzących
jedynie
i c h zewnętrzną
zamieszczane p r z y opisach tańców t z w . ludów
(prezentowane
przez
podróżników
europejskich)
s w o j e źródło w n i e z r o z u m i e n i u i s t o t n e g o sensu o b s e r w o w a n e g o
Znaki
umowne
komunikacji
konwencji
są, j a k w i d z i m y ,
naturalnymi,
zrozumiałe.
Mają
metodą
n a t o m i a s t tę przewagę n a d
że k o n t e k s t d o j a k i e g o
odnoszą
określony, a p r z e z t o i s t n i e j e w i ę k s z e
że p o d w p ł y w e m
określonego
w a r u n k i e m znajomości
znaku powstanie
sze, j a k i t e o z n a c z n y m
wiedzy,
bowiem
i t a k i e , k t ó r e będą
daleko
prawdopodobieństwo,
wyłącznie
jeden
obraz
posługuje się
zarówno t e n a j p r o s t
s t o p n i u k o m p l i k a c j i , z n a k i będące
c z y t e ż niosące j e d y n i e
n a l n y c h , lecz również
się j e s t
k o d u ) . S k a l a znaków, j a k i m i
taniec, jest s t o s u n k o w o szeroka, o b e j m u j e
pewnej
uniwersalną
( l u b i n a c z e j : zależne o d k o n w e n c j i w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m ) ,
precyzyjniej
(pod
mniej
n i ż z n a k i n a t u r a l n e , p o n i e w a ż t e o s t a t n i e n i e z a l e ż n e są o d
a przez t o powszechniej
znakami
daleko
mają
zjawiska.
informację
bodźcami
przekazem
o stanach
emocjo
wywołującymi p o -
13 Wynikający z naturalnej motoryki ruchów naszego ciała jest np. podskok
z klaśnięciem w dłonie, zrozumiały chyba pod każdą szerokością geograficzną i od
czytywany jako objaw radości. Można by twierdzić, że takie tłumaczenie podob
nego gestu jest również umowne. Jeżeli zgodzimy się na taką interpretację, pa
miętać należy, że jest to zachowanie charakterystyczne dla nas jako gatunku i nie
wynika z ustalenia (jakby to miało miejsce w wypadku znaku umownego), że jeżeli
podskakuję to macie rozumieć, że się cieszę, a z faktu, że określony stan emocjo
nalny, jakim jest radość, znajduje odzwierciedlenie w takim właśnie geście.
Obszerne, wręcz drobiazgowe omówienie tańca Indii przynosi praca
14
В. E n а к s h i, The Dance
in India,
New Delhi 1964.
Zobacz np. informacje na ten temat zawarte w artykule ks. W. S a r n y ,
Obrzędy weselne
w Jaszczwi,
„Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 250-251, oraz w artykule
ks. G o ł ę b i o w s k i e g o , Zwyczaj wykupywania
panny
młodej na loesoiach,
„Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 264-266.
15
�180
JOLANTA
KOWALSKA
w s t a w a n i e w świadomości o d b i o r c y skojarzeń, m o ż l i w y c h dzięki f u n k c j o
nowaniu w
czynienia
każdym
społeczeństwie
z symbolami —
p r z e d s t a w i a n i a treści
pisaniem
pewnym
i
archetypów.
a b s t r a k c y j n y c h , posługując
formom
(zjawiskom,
pomocą zmysłów, d o d a t k o w e ,
abstrakcyjne.
pewnych
Przykładem
się w
przedmiotom)
1 6
jest
, ale również
n a s z y c h , t e r e n a c h , n p . tańce ze s k o k a m i ,,za l e n "
młodej z mężatkami będący w y r a z e m
1 8
bądź
t y m celu
postrzegalnym
niesłychanie
i tańce
za
bogata
spotykane
na
c z y też t a n i e c p a n n y
1 7
p r z y j ę c i a n o w e g o członka o k r e ś l o
p r o p o n u j ę , b y za t a n i e c u w a ż a ć k a ż d y r u c h r y t m i c z
t o mający
swoje
podłoże w
stanach emocjonalnych,
i
b ę d ą c y i c h u z e w n ę t r z n i e n i e m , bądź dążący d o i c h w y w o ł a n i a ,
bezpośrednio
z pracy
okolicznościach,
znakowy,
wtedy
wykony
w a n y w specjalnych, niecodziennych w odczuciu g r u p y i nie
cych
do
przy
.
Podsumowując
ny,
t u do
poza i c h własnym, n a t u r a l n y m , znaczenia
s y m b o l i k i tanecznej
skomplikowana mudra indyjska
nej g r u p y
Mamy
z n a k a m i s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , służącymi
wynikają
niekiedy
symbo
liczny — zgodnie z powyższymi ustaleniami.
Przedstawiony
t u wywód
był konieczny
z u w a g i n a f a k t , że w
n y c h m i d e f i n i c j a c h tańca p o m i j a n o l u b z a l e d w i e s y g n a l i z o w a n o
zawartości
jest
treściowej
tańca,
uzewnętrznieniem
ograniczając
emocji
(patrz
się
do stwierdzeń,
poz. 2, 8, 9, 10 w
zna
kwestię
że
taniec
„Zestawieniu
d e f i n i c j i " ) . P e w n e e l e m e n t y p r o p o n o w a n e g o przeze m n i e r o z u m i e n i a tań
ca z n a j d u j e m y w
d e f i n i c j i R e y a, g d z i e m ó w i się o tańcu j a k o h a r m o n i i
r u c h ó w u k s z t a ł t o w a n y c h o b r a z o w o , m y ś l t a j e d n a k n i e została d a l e j
roz
winięta. P o m i j a n o
jest
również
wyjątkowość
sytuacji, w
jakich
taniec
w y k o n y w a n y , w s k a z u j ą c j e d y n i e n a t o , że j e s t r u c h e m r y t m i c z n y m n i e
16
Najbardziej
e w i d e n t n y m przykładem będzie w s p o m n i a n y już k l a s y c z n y t a n i e c
h i n d u s k i , E n а к s h i , op. cit.
1 7
W t a r n o b r z e s k i m istniał z w y c z a j tańczenia „za l e n z a k o n o p i e " n a śmieciach,
tj. w t y m m i e j s c u n a p r z e c i w d o m u , gdzie g o s p o d y n i p r z e z cały r o k składała śmie
ci j a k o
jeden
nawóz
pod konopie. W
przebrany
podarunki,
za kobietę,
środę popielcową
drugi
a następnie tańczyła
z niedźwiedziem
t y m : „ N a konopie, n a konopie, z e b y
ludu
w Tarnobrzeskim,
Gospodyni
chłopcy
ofiarowywała
„na śmieciach".
Śpiewano
—
im
przy
się rodzieły/zeby n a s e d z i e c i j i m y nago nie
chodzieły!" I n f o r m a c j a z a : K . M á t у a s , Zapust
zwyczajów
c h o d z i l i po d o m a c h
z a niedźwiedzia.
— Popielec
—• Wielka
Noc.
Kilka
„ L u d " , t. 1: 1895, z. 3, s. 82-83. P o d o b n y -cha
r a k t e r m a t a n i e c „na b o n " tańczony w Z y w i e c k i e m , w
ostatni wtorek
karnawału
p r z e z zamężne k o b i e t y , którego c e l e m j e s t z a p e w n i e n i e u r o d z a j u . M . R o m o w i e z,
Tańce
urodzaj
górali
od Żywca,
wspomina
Warszawa
również
1969, s. 78-84. O tańcach mających
V a k a r e l s k i
w
Etnografii
„łazarek" dookoła u l i , żeby się pszczoły roiły i zbierały
r u g a " i „dodola" związane z obrzędami o tej s a m e j
Etnografía
wesele
tańczyła
(swaszka
oczepinami
Są
miód, oraz
zapewnić
to
tańce
tańce „pepe-
nazwie. C h r . V a k a r e l s k i ,
Bułgarii, W r o c ł a w 1965, s. 298-303.
is P r z y k ł a d o w o : w
oczepinach
Bułgarii.
w
z
była
podobny
c z a s i e c y t o w a n e g o już w e s e l a
każdym
mężczyzną
i
ostatnią partnerką p r z e z
sposób tańczyła
w J a s z c z w i p a n n a młoda po
kobietą,
którzy
byli
tańcem z p a n e m
zaproszeni
młodym).
ze w s z y s t k i m i dziewczętami
i
na
Przed
chłopcami.
�TANIEC
JAKO
FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
181
KULTUROWYCH
wynikającym
z podniet pracy. T y l k o
Anthropology
С. W i n n i c k podkreśla p o w i ą z a n i e tańca ze ś w i ę t e m i c e r e
monią
1S
.
By
oddać
stałam, n a l e ż y
sprawiedliwość
definicja zawarta w
a u t o r o m , z których
Dictionary
ustaleń
dodać, że r o z u m i e n i e tańca, j a k i e deklarują
j e s t często z a w ę ż o n e w
s t o s u n k u do tego, j a k i e można b y
w
of
korzy
definicji,
wyprowadzić
z całości i c h p r a c .
W
n i n i e j s z y m .szkicu n i e zostaną u w z g l ę d n i o n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t
p o w i ą z a ń p o m i ę d z y tańcem i z a b a w ą o r a z r ó ż n i c i z w i ą z k ó w tańca l u d z i
z tańcami z w i e r z ą t . O b a t e z a g a d n i e n i a w y m a g a j ą s z e r o k i e g o ' o m ó w i e n i a ,
próby
zaś z a w ę ż e ń
na t y m poziomie
szkic, prowadzić b y m o g ł y j e d y n i e
sygnalizować
ogólności,
jaki
reprezentuje
mój
d o zafałszowań. P r a g n ę t u t y l k o z a
i c h istnienie, bardziej
szczegółowe
uwagi
odkładając
na
czas p ó ź n i e j s z y .
W t e j c h w i l i c h c i a ł a b y m jeszcze n i e c o m i e j s c a p o ś w i ę c i ć k w e s t i i k u l t u r o w o ś c i i naturalności tańca. N i e z w y k l e
chętnie m ó w i się o tańcu l u d z i
j a k o czynności k u l t u r o w e j , zaś o z w i e r z ę c y c h z a c h o w a n i a c h
podobieństwo
d o tańca j a k o o czynności p r z y r o d z o n e j ,
t y m hipotezę, że j e d y n i e
taniec właściwy
20
wykazujących
wysuwając
przy
o w a czynność k u l t u r o w a m o ż e b y ć u z n a n a za
. W k a t e g o r i a c h przyjętej
dzi t u zapewne o opozycję: n a t u r a l n y —
przez nas n o m e n k l a t u r y cho
umowny, przy czym naturalny
o d p o w i a d a ł b y p r z y r o d z o n e m u , u m o w n y zaś k u l t u r o w e m u . Z g a d z a ł o b y się
t o n p . z h i p o t e z a m i p r o p o n u j ą c y m i , b y za w ł a ś c i w e l u d z i o m uznać k o m u
nikowanie
jedyne
oparte
prawdziwe
komunikowanie
n a znakach
przekazujące
nego' r o z u m o w a n i a
sposobami
się n a w e t ,
umownych
(w
t y m w y p a d k u uznane
wskazują
stany emocjonalne
współczesne
2 1
. N a błędność
badania nad
k o m u n i k o w a n i a ( m . i n . k i n e z y k a zajmująca
że
za
z n a k i ) , przenoszących p e w n e poznanie, wiedzę, n i g d y
kod kinezyczny
jest
równorzędny
w
podob
pozajęzykowymi
się g e s t e m ;
uważa
stosunku do
kodu
j ę z y k o w e g o ) . N i e m a m y p o d s t a w , b y sądzić, ż e t a n i e c l u d z i n i e j e s t c z y n
nością p r z y r o d z o n ą
(naturalną), a r a c z e j
przeciwnie,
wiele
wskazuje
t o , że nią j e s t , c o n i e w y k l u c z a w c a l e m o ż l i w o ś c i b y c i a czynnością
na
kul
turową.
W y d a j e się, że p r a w d o p o d o b n a m o ż e okazać się następująca
taniec przejawiający
się j a k o f e n o m e n
hipoteza:
j e s t czynnością naturalną,
wszel
k i e zaś f o r m y , różnorodność o d m i a n i t p . są w y n i k i e m j e g o „ u s p o ł e c z n i e
n i a " , „ u k u l t u r o w i e n i a " . I t a k i e w ł a ś n i e ujęcie i n t e r e s u j ą c e g o m n i e z a g a d
n i e n i a będzie p u n k t e m wyjścia d l a d a l s z y c h rozważań. Interesować
będzie, w j a k i sposób i o i l e t a n i e c m o ż e b y ć o d z w i e r c i e d l e n i e m
s t r u k t u r y , jaką s t a n o w i k u l t u r a i o i l e o w a s t r u k t u r a m o ż e m i e ć
n a k s z t a ł t o w a n i e się i n d y w i d u a l n y c h , i n t u i c y j n y c h z a c h o w a ń
15
2 0
21
С h. W i n n i c k , Dictionary
R e y , op. cit., s. 7-9.
S c h a f f , op. cit., s. 181-182.
of Anthropology,
mnie
szerszej
wpływ
tanecznych.
N e w Y e r s e y 1964, s. 152.
�182
JOLANTA
TANIEC
W
PRACACH
KOWALSKA
BADACZY
POLSKICH I
OBCYCH
.f
Omawiając
pragnąc w
literaturę t e m a t u o g r a n i c z a m
obraz. Celem
wartości,
się d o p o z y c j i
wybranych,
t e n sposób uniknąć rozdrobnień, k t ó r e j e d y n i e
m o i m j e s t z o r i e n t o w a n i e się w
a nie polemika.
D l a większej
zaciemniłyby
zastanym materiale i jego
przejrzystości
pozwalam
sobie
n a w y o d r ę b n i e n i e k i l k u g r u p p r a c , biorąc za k r y t e r i u m t e m a t y k ę , j a k i e j
są p o ś w i ę c o n e i g e n e r a l n e
nia potrzeb mojej
o m ó w i e n i e i c h przydatności
pracy. Więcej
bądź b y ł y m i b a r d z i e j
miejsca
p r z y d a t n e , bądź p r z e z
t w o r z e n i u j a s n y c h sądów. Z a m i e s z c z o n a
z punktu
widze
poświęcam t y m z n i c h ,
które
opozycję pomogły w
wy
t u literatura jest w y b o r e m
zde
t e r m i n o w a n y m n i e t y l k o p o w y ż s z y m i w z g l ę d a m i , ale r ó w n i e ż dostępnoś
cią interesujących
mnie
prac.
Z literatury
obcojęzycznej
uwzględnione
zostały j e d y n i e t e z p o z y c j i , k t ó r e bądź są dostępne w z b i o r a c h p o l s k i c h ,
bądź t e ż n a t e m a t k t ó r y c h z n a l e z i o n o
obszerne
informacje.
O m ó w i e n i e badań n a d t a ń c e m w P o l s c e , w r a z z b i b l i o g r a f i ą
dostatecznie
uwzględnia
jącą p r a c e , j a k i e ukazały się d o r o k u 1966, zamieścił w 5 1 t o m i e „ L u d u "
R. L a n g e .
Ponadto
2 2
zaś każda z p r a c
i s t n i e j e Bibliografia
opisowych
zagadnień
sztuki
o p a t r z o n a jest bibliografią
tanecznej ,
23
uwzględniającą
n i e t y l k o l i t e r a t u r ę d o t y c z ą c ą tańca, a l e r ó w n i e ż m u z y k i , obrzędowości,
a także k w e s t i i r u c h u a m a t o r s k i e g o i t p .
Jeżeli zaś c h o d z i o o b c o j ę z y c z n e z e s t a w i e n i a l i t e r a t u r y n a t e m a t tańca,
warto
na
2 4
zwrócić uwagę n a bibliografię
oraz
Guide
to
a zawierający w y k a z
przygotowaną
zestawiony
zawarte
ogólnych, w
w
K.
Belknap,
liczących
25
przez
Peterma-
artykułów o p u b l i k o w a n y c h w najbardziej
Periodicals
się p e r i o d y k a c h p o ś w i ę c o n y c h t a ń c o w i . P o n a d t o
grafie
przez
S.
Dance
interesujące
są b i b l i o
p r a c a c h p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i tańca i i n n y c h p r a c a c h
t y m przede
wszystkim w
t e m a t zainteresowań tańcem w
dziele
dziedzinie
Sachsa .
leźć m o ż n a w a r t y k u l e G . P. K u r a t h z a m i e s z c z o n y m
..Current Anthropology"
21
Informacje
2 6
na
antropologii k u l t u r o w e j zna
w pierwszym
tomie
.
L i t e r a t u r ę , w której m o ż n a znaleźć i n f o r m a c j e n a t e m a t tańca,
lę — d l a p o t r z e b n i n i e j s z e g o
dzie
o m ó w i e n i a — n a t a k i e o t o g r u p y : 1) p r a c e
p o ś w i ę c o n e o p i s o w i tańca, 2) o b r z ę d o w o ś c i i z w y c z a j o m ,
3) r e l i g i i i m i t o
l o g i i , 4) m u z y c z n y m f o r m o m twórczości, 5) k u l t u r z e l u d y c z n e j , 6) m o n o
g r a f i e g r u p e t n i c z n y c h , 7) p r a c e ź r ó d ł o w e d o h i s t o r i i tańca, 8) p r a c e s y n
tetyczne,
2 2
R.
ogólne, h i s t o r i a tańca, t e o r i a tańca. Z a w a r t e
Lange,
Zarys
badań
nad
tańcem
ludowym
w pracach
w Polsce,
opisy
„ L u d " , t. 51: 1967,
cz. 2, s. 415-451.
23
Bibliografia
24
K . P e t e r m a n, Tanzbibliografia,
zagadnień
23
S. B e l k n a p ,
25
S a c h s , op. cit.
2 7
G . P. K u r a t h ,
Guide
t. 1: 1960, n r 3, s. 233-254.
sztuki
to Dance
Panorama
tanecznej,
Warszawa
1945.
L i p s k 1966-1972.
Periodicals,
of
Dance
G a i n e s v i l l e 1958.
Ethnology,
„Current
Anthropology",
�TANIEC
J A K O FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
183
KULTUROWYCH
interesują m n i e z u w a g i n a : k o n s t r u k c j ę tańca, c e l , d l a j a k i e g o
wykonywany,
wykonawców,
okres
kiedy
jest
wykonywany
jest o n
dany
typ
tańca i p o w i ą z a n i e ze ś w i ę t a m i , t e r e n , n a j a k i m w y s t ę p u j e , i o k r e s
j a k i e g o p r a w o m o c n e są p r z e d s t a w i o n e
Ad
1. P r a c e
poświęcone
opisowi
tańca
zaplanowanych i celowo przeprowadzonych
uzyskane
informacje
di a
informacje.
stanowią
zazwyczaj
wynik
badań t e r e n o w y c h , p r z y
czym
p o s z e r z a n e są o l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u . Jakość p o
d o b n y c h o p r a c o w a ń j e s t b a r d z o różna. M a m y t u p r a c e w z o r o w e , j a k n p .
T a ń c e huculskie
R. H a r a s y m c z u k a
c z y pracę A . G l a p y i A .
2 8
zawierającą o p i s y t a ń c ó w i z a b a w W i e l k o p o l s k i
rzetelnych
opisów f o r m
tanecznych
2 9
z notacją
Kowalskiego
. O b i e prezentują,
kroków,
obok
omówienie
cha
r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w e j t e r e n u i wyrosłej n a j e j podłożu s p e c y f i k i
tań
c ó w . R ó w n o l e g l e ze w s p o m n i a n y m i istnieją p r a c e b a r d z o słabe, u w z g l ę d
niające w p r a w d z i e w o p i s i e t e s a m e e l e m e n t y , a l e mieszające d a n e z r ó ż
n y c h o k r e s ó w , c z y t e ż p o m i j a j ą c e n i e o m a l całą c h a r a k t e r y s t y k ę , a s k u p i a
jące się w y ł ą c z n i e n a o p i s i e k r o k ó w i f i g u r . W
jennym, na fali
działalności mającej
kultury, powstaje
czycieli
i
tańca
Polsce, w
za c e l o c h r o n ę z a b y t k ó w
duża g r u p a p r a c o p i s o w y c h ,
ludowego
d l a instruktorów
w
wyższych
prowadzących
szkołach
różnego
wychowania
rodzaju
kwestionariusza, dla potrzeb
sowaniu najrozmaitszych
wprawdzie
n a obfitość
tość i n f o r m a c y j n ą
w
z
m e t o d z a p i s u tańca. W
drobiazgowych
form
of
Austria,
Academy
naukową
of
3 2
Dances
Dancing
of
Finland
a n d Song,
czy nierówne
jakie
3 1
3 0
opisów p o
znajdujemy
wydawane
pod
a przedstawiające
of Greece,
Dan
auspicjami
niewielką
poświęcone o p i s o w i
Royal
wartość
tańców
poszczególnych g r u p e t n i c z n y c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . Z p r a c a m i
opisowego wiąże
się s z e r o k o d y s k u t o w a n a
np.
czy w pracy n a
, t r a f i a się n a p u b l i k a c j e
j a k m . i n . Dances
jakościowo prace
war
i niepełność.
p r a c y G . P. K u r a t h p o ś w i ę c o n e j t a ń c o m I r o k e z ó w
ces
trafia
j e d n a k znikomą
i wyczerpujących
t e m a t tańca I n d i i a u t o r s t w a B h a v n a n i E n a k s h i
zasto
dotyczącymi tańców d l a
tanecznych,
t y p u popularyzatorsko-informacyjnego,
amatorskie
rezultacie badacz
z u w a g i n a nieporównywalność
charakterystyką
fizycznego
zespoły
na podstawie nie ujed
d a n y c h , przedstawiających
t e r e n u całego świata. O b o k
dla nau
różnych i n s t y t u c j i i p r z y
P o d o b n i e r z e c z się m a z p r a c a m i o p i s o w y m i
łączonych
powo
rodzimej
przeznaczonych
o p r o f i l u l u d o w y m . Materiał do n i c h g r o m a d z o n o
noliconego
okresie
kwestia
notacji
typu
zjawisk r u
c h o w y c h , w t y m i tańca. N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , ż e b a d a c z e d o s z l i w t e j
2 8
R . W. H а г a sу m с z u k, Tańce huculskie,
2 8
A . G 1 a p a, A . K o w a l s k i ,
3 0
G.
P.
Kurath,
" E n a k s h i ,
3 2
Austria,
D.
Iroąuis
Music
Dances
of
L w ó w 1939.
i zabawy
and Dance,
Wielkopolski,
W r o c ł a w 1961.
W a s h i n g t o n 1964.
op. cit.
C r os f i e l d ,
London
Tańce
1948; Y . H e i k e l ,
Greece,
London
1948; К.
А. С о 11 a n, Dances
Bauer,
of Finland,
Dances
of
L o n d o n 1949.
�184
JOLANTA
dziedzinie
do
porozumienia,
KOWALSKA
uznając
za
najbardziej
notacji systemem Labana-Kunsta (kinetografia)
3 3
przydatną
metodę
.
A d 2-3. P r a c e dotyczące obrzędowości i z w y c z a j u
oraz r e l i g i i i m i t o
l o g i i zawierają obszerny materiał n a t e m a t tańców towarzyszących w s z e l
k i m s y t u a c j o m ś V i ą t e c z n y m w ż y c i u społeczności l u d z k i c h , j e d n a k z u w a
g i n a f a k t , że są t o i n f o r m a c j e
pełnością. T r u d n o j e s t
m a r g i n a l n e n a l e ż y l i c z y ć się z i c h n i e -
t u mówić
o graficznych
metodach
zapisu
tańca,
często j e d n a k m o ż n a znaleźć interesujący m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . D o p r a c
t e g o t y p u zaliczyć n a l e ż y d l a t e r e n u P o l s k i
p r a c ę C. B a u d o u i n de C o u r -
3 4
t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w e j , traktującej obrzęd w e s e l n y j a k o w i d o w i s k o , p r a
ce J . S. B y s t r o n i a n a t e m a t
obrzędowości ,
opracowanie
omawiające
j a k również
3 5
G. Dąbrowskiej
obrzędy
i r o d z i n n e r o z u m i a n e j a k o w i d o w i s k o (praca dotyczy
Prace te mogą być n i e z w y k l e
w
n i c h materiał o p i s o w y ,
a
więc
jako
część
przydatne
nie tyle
ile n a aspekt, w
szerszego,
z
nowszych,
i zwyczaje
doroczne
terenu Kurpiów)
z uwagi
na
j a k i m taniec jest
determinującego
go
poszczególnych
Frazera
37
grup
etnicznych,
stanowi
The
.
zawarty
widziany,
układu. D l a t e r e n ó w
pozapolskich o b f i t e źródło i n f o r m a c j i , poza p r a c a m i omawiającymi
dy
3 6
Golden
obrzę
J . G.
Bough
.
A d 4 - 5 . P r a c e d o t y c z ą c e m u z y c z n y c h f o r m twórczości, a t a k ż e k u l t u r y
ludycznej,
stanowią
kolejne
gadnienia.
Podobnie j a k w
źródło
wiedzy
d o interesującego
w y p a d k u prac
informacje
na temat
tańca
najczęściej
znikomej
wartości
m a r g i n a l n y m i , a przez
względem
j e d n a k dalsze dane n a t e m a t z a b a w o w y c h
za
omówionych wyżej, t a k i t u
są i n f o r m a c j a m i
pod
mnie
opisu
formy,
to
przynoszą
a s p e k t ó w tańca o r a z j e g o p o
wiązań z f o r m a m i twórczości m u z y c z n e j .
T u też p r z e d m i o t e m
zaintere
s o w a n i a jest k w e s t i a , czy taniec jest uzależniony o d m u z y k i , czy też j e s t
33
stia
I s t n i e j e k i l k a m e t o d z a p i s u tańca, z a w s z e j e d n a k pozostanie p r o b l e m e m
dokładności podobnej
n o t a c j i oraz
niemożność
zanotowania
tańców
z o w a n y c h , b o w i e m każda z n i c h wiąże się z koniecznością p o w t a r z a n i a
t a n e c z n y c h . Toteż o i l e rozwiązują
towych, lub form
trzeba
tańca t o w a r z y s k i e g o ,
utrwalenia
obszerniejsze
zapisu
i opis ruchów
form
tanecznych
informacje
Labana,
one p r o b l e m
Jossa
i
tanecznych,
w:
I.
na
T u r s k a , Analiza
Leedera,
Warszawa
[w:] Polskie
motywów
n o t a c j i niektórych układów
o t y l e są n i e p r z y d a t n e ,
opartych
kwe
improwi
improwizacji.
ruchu
1963; Z.
tańce ludowe
O
notacji
tanecznego
wg.
Kwaśnicowa,
Mazur,
bale
gdy z a c h o d z i
Warszawa
po
tańca
zasad
Notacja
1953, s. 33-46;
R e y , op. cit., rozdział poświęcony n o t a c j i tańca, s. 138-153.
3 4
nad
C.
Baudouin
obrzędami
3 5
J . S. В у
ż e, Słowiańskie
w Polsce,
5 6
G.
de
weselnymi
Courtenay-Jędrzejewiczowa,
ludu
s t r o ń, Dzieje
obrzędy
polskiego,
obyczajów
Ze
studiów
W i l n o 1929, cz. 1.
w dawnej
rodzinne,
Kraków
Obrzędy
i zwyczaje
Polsce,
1916; t e n ż e ,
Warszawa
1960; t e n -
Zwyczaje
żniwiarskie
K r a k ó w 1916.
Dąbrowska,
doroczne
jako
widowisko,
Warszawa
1971.
37
J . G. F r a z er,
L o n d y n 1932.
The
Golden
Bough.
A S t u d y i n M a g i c a n d R e l i g i o n , t. 1-8,
�TANIEC
zjawiskiem
kim
FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
185
KULTUROWYCH
r ó w n o r z ę d n y m , m o g ą c y m istnieć n i e z a l e ż n i e . P r z e d e
przydatne
logia
JAKO
będą
prace
J . Combarieu ,
J . Wierzyłowskiego ,
muzyki
artykuł
3 9
zależnościach
pomiędzy
a z prac
3 8
muzyką
Z. Kwaśnicowej
i ruchem,
opublikowany
„Kulturze
, praca
ludowych
4 1
, w y b ó r prac A . Chybińskiego dotyczących m u z y k i l u d o w e j
Zofii
Lissa
n a d rolą
kojarzeń
rytmice
w
4 0
rozważania
poświęcona
Psycho
o w.spół-
Fizycznej
i
L. Bielawskiego
wszyst
polskich
polskich
w percepcji
dzieł
pieśni
4 2
muzycz
nych * .
3
J e ż e l i c h o d z i o kulturę ludyczną, n a j w a ż n i e j s z e d l a t e r e n u P o l s k i będą
prace
E. P i a s e c k i e g o ,
ogólnie
4 4
Ad
6. P r a c e
czynkarskiego,
zaś Homo
monograficzne
niemniej
J. Huizingi
ludens
dostarczają
najczęściej
4 S
.
materiału
przy-
j e d n a k n i e należy lekceważyć i c h znaczenia,
są
b o w i e m n i e j e d n o k r o t n i e j e d y n y m i w c a l e p o p r a w n y m , z u w a g i n a nasze
wymagania,
źródłem
i n f o r m a c j i o f o r m a c h tańca, k t ó r e w
cach umknęły u w a d z e badaczy. W p r a w d z i e
to i n f o r m a c j e
danych
należące d o s k r o m n y c h , j e d n a k z n a j d u j e m y
dotyczących
powiązania
form
tanecznych
życia k u l t u r a l n e g o i społecznego g r u p y , p o n a d t o
teriał
datowany
innych pra
p o d względem opisowym
dla pewnego konkretnego
są
t a m mnogość
z różnymi
aspektami
jest to zazwyczaj m a
okresu,
a c o za t y m idzie
stanowić m o ż e c e n n e uzupełnienie l u k w m a t e r i a l e z a w a r t y m w p r a c a c h
opisowych.
nych
do
Podobnym
uzupełnieniem
będą i n f o r m a c j e
historii
tańca
zawarte
a i podstawą
dla weryfikacji da
w p r a c a c h , które nazwałam
( a d 7). P a m i ę t a ć
jednak
należy,
źródłowymi
b y traktować
j e ze
szczególną ostrożnością, ze w z g l ę d u n a z n a c z n e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o t e n
dencyjności
w
opisie
prezentowanej
będą t o m . i n . k r o n i k i :
mara itp.
4 6
,
prace
D l a terenu
Polski
A n o n i m a , Długosza, K a d ł u b k a , H e l m o l d a ,
Thiet-
typu
rzeczywistości.
pamiętnikarskiego
( n p . pamiętniki
i n n e stojące n a p o g r a n i c z u l i t e r a t u r y pamiętnikarskiej
Ł. G ó r n i c k i e g o
Dworzanin
3 3
point
J.
С o m b a r i e a u,
de la vie
J.
Les rapports
de Vexpression,
de la musique
Paryż
1894;
Z. K w a ś n i c o w a ,
t. 6: 1952, z. 40.
41
L.
Bielawski,
А.
С h y b i ń s к i, O polskiej
Rytmika
A. Chybińskiego,
Lissa,
polskich
muzyki
pieśni
muzyce
Z.
Przede wszystkim będzie to: E . P i a s e c k i ,
o Polsce,
kojarzeń
J . H u i z i n g a, Homo
ludens,
46
Anonim tzw. G a l l ,
Kronika
czyli
nika
Słowian,
47
Ł.
Kroniki
'w
t. 3, Warszawa
4 5
niki,
Sławnego
percepcji
son
Paryż 1913.
1970.
„Kultura Fizyczna",
i ruchu,
Kraków
1970.
Wybór prac
etnograficznych,
muzycznych,
Zabawy
Warszawa
i gry ludowe
1954.
w
Polsce,
Warszawa 1975; J . D ł u g o s z ,
Rocz
1931.
polska,
Królestwa
Dworzanin,
dzieł
Warszawa
Warszawa 1974; Kronika
Górnicki,
au
Ses lois,
musique.
t. 2, Warszawa 1961.
4 3
[w:] Wiedza
consideres
ludowych,
ludowej.
44
Rola
et la poésie
La
Warszawa
muzyki,
O współzależności
4 2
[w:] Z prac
tenże,
de la musique,
W i e r s z y ł o w s к i, Psychologia
40
oraz
.
Paryż 1908; t e n ż e , Histoire
evolution,
3 9
4 7
Paska)
i pięknej, j a k n p .
1967.
Warszawa
Polskiego,
Thietmara,
1961;
Poznań 1953.
Warszawa 1950.
Helmolda
Kro
�186
JOLANTA
KOWALSKA
A d 8. D o g r u p y p r a c o g ó l n y c h , s y n t e t y c z n y c h i t e o r e t y c z n y c h
należy
zarówno
prace
poświęcone
ogólnym
rozważaniom
zaliczyć
na temat h i
s t o r i i tańca, j a k r ó w n i e ż p r a c e d o t y c z ą c e j e d y n i e w y c i n k a w i e d z y
cu —
a m i a n o w i c i e b a l e t u . W t y c h o s t a t n i c h zasadnicza
poprzedzona
bywa
krótkim
opisem
rozwoju
form
o tań
część r o z w a ż a ń
tanecznych
od
naj
p r o s t s z y c h , za k t ó r e — j a k j u ż m ó w i ł a m — u w a ż a się tańce l u d ó w p r y
mitywnych,
k u kunsztowi
klasycznego
baletu
europejskiego.
Podobne
r o z w a ż a n i a z u w a g i n a s w ó j e u r o p o c e n t r y z m n i e m o g ą stanowić
poważ
n e g o źródła w i e d z y n a t e m a t tańca.
Najcenniejszym
i n i e mającym
s t o r i i tańca j e s t w s p o m i n a n e
geschichte
of
the
des
Dance),
bodaj
odpowiednika omówieniem h i
już k i l k a k r o t n i e dzieło Sachsa
Tanzes
(w
a n g i e l s k i m tłumaczeniu:
wydane
po raz pierwszy
The
w Berlinie w
Eine
Welt-
World
History
1933 r . A u t o r o w i
t e m u z a w d z i ę c z a m y najpełniejsze j a k d o t e j p o r y z e s t a w i e n i e
informacji
na
czasie, j a k
i
temat
tańca, u w z g l ę d n i a j ą c e
zróżnicowanie
opiera
się
uwzględnia
na
zarówno
j e g o zmienność w
terytorialne. Wprowadzona
dwóch
podstawowych
następujące
kwestie:
przez
grupach
ruchy
(ze
Sachsa
form.
f o r m y i choreografię
wieki
okresy
odznaczające
z
nich
zwróceniem
zgodnych
się j e p r z e k r o c z y ć ) , a d a l e j
oraz muzykę. Omawiając
autor wyróżnił
Pierwsza
szczególnym
u w a g i n a d u a l i s t y c z n y podział r u c h ó w t a n e c z n y c h —
w o ś c i a m i ciała i starającymi
kategoryzacja
z możli
t y p y i tematy,
zmienność tańca
się stosunkową
poprzez
jednolitością
f o r m t a n e c z n y c h , poczynając o d e p o k i k a m i e n i a , a kończąc n a w i e k u X X ,
który n a z y w a
w i e k i e m tanga. O m a w i a charakterystyczne d l a t y c h okre
s ó w p o s t a c i tańca
uwzględniając
wcześniej
już sformułowane
zróżnico
w a n i e zawartości t e m a t y c z n e j tańca.
Zaprezentowane
ca
z
uwagi
l u dzieło s t a n o w i źródło i n f o r m a c j i d l a b a d a c z y
n a wszechstronne
tego, czy będziemy zgadzali
ujęcie
tego
zagadnienia.
tań
Niezależnie
od
się z z a w a r t y m i w n i m u s t a l e n i a m i d e f i n i
c y j n y m i , r o z w a ż a n i a m i n a t e m a t z m i a n f o r m t a n e c z n y c h , p o w i ą z a ń tańca
l u d z i z tańcami z w i e r z ę c y m i i p r ó b a m i r e f l e k s j i n a d istotą tańca,
dziemy
obraz
t u przebogaty
m a t e r i a ł i n f o r m a c y j n y , a także p e w i e n
tańca j a k o z j a w i s k a
k u l t u r o w e g o , co w
powodzi
prac
znaj
generalny
opisowych
i i n n y c h i n f o r m a c j i o b a r d z o różnej jakości stanowić b ę d z i e p e w i e n p u n k t
odniesienia.
Z późniejszych, b a r d z i e j
Phenomenology
ważania
of Dance
traktujące
4 8
taniec
ogólnych prac, w a r t a u w a g i w y d a j e
a u t o r s t w a M . Sheets,
j a k o formę
się
The
zawierająca m . i n . r o z
wychowania,
a zatem,
z
punktu
w i d z e n i a n a s z e g o ujęcia, b a r d z o interesujące.
Ponadto
warto
zwrócić uwagę n a i n n e prace
ogólne, w p r a w d z i e
nie
t a k p e ł n e j a k d z i e ł o Sachsa, a l e p r e z e n t u j ą c e c e n n e u s t a l e n i a d e f i n i c y j n e ,
propozycje
*> M .
podziału
Sheets,
tańców n a kategorie,
Trie Phenomenology
rozważania
of Dance,
dotyczące
W a s h i n g t o n 1971.
zmien-
�TANIEC
JAKO FORMA
ności f o r m t a n e c z n y c h ,
PRZEKAZU
czy pewne
TREŚCI
kompilacje wiedzy
p tańcu p o s z c z e
gólnych epok h i s t o r y c z n y c h . W y m i e n i ć t u należy przede
Maxa
Tanz
Menil,
Taniec,
Histoire
jego
tańcu.
Rozważania
Taniec
i zwyczaj
ryczne
poszukiwania
na
przeobrażeń
tle
de la danse
rozwój
J . R e x a , Historical
tanec)
0
Boehn,
a travers
(tytuł
i formy
w s z y s t k i m : Der
oryginału:
Jaře se divat
Dzikowskiego,
Józefa Gluzińskiego, Choroimania,
o tańcach M a r i a n a G o r z k o w s k i e g o ,
Zofii
społecznych
Nożyńskiej,
czyli
histo
Tańce w
Polsce
dwutomową
Taniec,
m o n o g r a f i ę p o d redakcją M a t e u s z a G l i ń s k i e g o o r a z The Nature
An Anthropological
Literatura
na
a dla terenu Polski:
Stanisława
kulturalno-obyczajowe
taneczny
Felicjana
les ages
Melusine Wood;
Dances
187
KULTUROWYCH
of
Danct.
Roderyka Langego .
Perspective
4 9
z j a k i e j m o ż e korzystać b a d a c z
tańca, n a w e t
ograniczona
z p o w o d ó w , o k t ó r y c h m ó w i o n o n a początku n i n i e j s z e g o rozdziału, p r z e d s i a w i a się i m p o n u j ą c o p o d w z g l ę d e m ilości, n a t o m i a s t j e j w a r t o ś ć w w i e l u
w y p a d k a c h jest niestety
dyskusyjna. D l a potrzeb
m o i c h rozważań
będą
użyteczne p r z e d e w s z y s t k i m prace charakteryzujące t a n i e c w nieco
szer
s z y m aspekcie, w powiązaniu z i n n y m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , oraz
—
m a t e r i a ł o w o — p r a c e dostarczające o p i s ó w f o r m t a n e c z n y c h .
FORMY
I KATEGORIE
TAŃCA
W z n a n y c h o p r a c o w a n i a c h p r z e w a ż a p r z e k o n a n i e o e w o l u c j i tańca o d
f o r m najprostszych k u bardziej
ratury,
s k o m p l i k o w a n y m (patrz omówienie
głównie w p. 8); o d t y c h ,
prymitywny
i nieuporządkowany,
g d z i e składnik r u c h o w y
muzykę
jest
zaś s t a n o w i b e z ł a d n y
k u h a r m o n i i i wyładzeniu z o d d a n i e m p r y m a t u estetycznemu
w a n i u tańca
5 0
dotyczących
w
. T w i e r d z i się r ó w n i e ż , p r z e d e w s z y s t k i m w
baletu i
t y m momencie
scenicznych
staje
form
tanecznych,
się sztuką, g d y z a c z y n a
lite
bardzo
hałas,
oddziały
opracowaniach
że t a n i e c
oddziaływać
dopiero
n a widza
s w ą estetyczną f o r m ą . N i c n i e u p o w a ż n i a n a s d o m ó w i e n i a o e w o l u c j i
5 1
lanca przypisując sobie p r z y w i l e j t w o r z e n i a f o r m n a j d o s k o n a l s z y c h , p r z y
n a j m n i e j w c h w i l i obecnej. N a w e t
formach
tanecznych
1 że podobne
49
M.
twierdzenia
Dzikowski,
1925; F .
O tańcu.
r o k i e m 1939);
historyczne
w Polsce
Tanz,
Nature
Rey,
Gluziński,
oszukiwania
na tle przeobrażeń
of Dance,
o tańcach,
społecznych,
A n Anthropological
op. cit.; I . T u г s к a, Krótki
1961; d e f i n i c j a W i t w i c k i e g o
51
o megalomanii,
T u r s k a, op. cit.
Menil,
Rozważania
z n a n i u " , z. 6, 1963, s. 5-118, Poznań; Taniec,
The
bądź
Der
czyli
Berlin
mogą
znanych
że t a k n i e j e s t
Paryż b.r.; R e y , op. ctí.; M . W o o d , Historical
s z a w a b.r. (przed
Tańce
świadczyć
orientacja w
wniosek,
les Ages,
1964; S .
roimania,
powierzchowna
jako oczywisty
Boehn,
a Travers
dyn
nasunie
Histoire
de
la
Dances,
M.
Warszawa
Gorzkowski,
1869; Z .
Lon
Cho-
Nożyńska,
„Roczniki N a u k o w e W S W F
monogr.
Danse
War
kulturowo-obyczajowe,
op. cit.;
bądź.
z b i o r o w a , op. cit.; R .
w Po
Lange,
P e r s p e c t i v e , L o n d y n 1976.
zarys
historii
tańca
(aneks, n r 1), definicja M u l l e r a
i baletu,
(aneks, n r 4),
Warszawa
�188
JOLANTA
KOWALSKA
o ignorancji wypowiadającego je. Równie skrajna jest teoria W. W u n d t a ,
opozycyjna
w o b e c p o w y ż s z e j , a m ó w i ą c a , że k a ż d a n o w a f o r m a
j e s t uboższa i p r y m i t y w n i e j s z a
ciekawa,
rozwoju
52
ż e ś w i a d c z y , iż a u t o r dostrzegł
rakterystycznego
p e w n e n i e d o s t a t k i tańca
ekonomicznego,
n y c h teorii zawarte
w
stosunku
do f o r m
tanecznych
zagadnienia,
zakładające
etapów r o z w o j o w y c h
k u formom
doskonalszym
mnianej
minus,
ewolucji
tzw.
ludów
z zaprezentowa
jest ziarno p r a w d y , j e d n a k ewolucjonistyczne
mnie
dostrzeżenie
cha
d l a k u l t u r e u r o p e j s k i c h , stojących n a szczycie d r a b i n y
p r y m i t y w n y c h . Zapewne t a k w jednej, j a k i w drugiej
interesującego
taneczna
niż p o p r z e d z a j ą c e . T e o r i a t a j e s t o t y l e
in
rozwiązania,
k u bardziej
które
—
przechodzenie
lub, w
wypadku
prymitywnym,
j a k się w y d a j e
ujęcie
kolejnych
—
wspo
uniemożliwiło
w
sposób t ł u m a c z y i s t n i e n i e r ó ż n o r o d n y c h f o r m t a n e c z n y c h
zadowalający
z uwzględnie
n i e m s p e c y f i k i bagażu k u l t u r o w e g o p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h ,
w z g l ę d u n a t o , n a j a k i m s t o p n i u t z w . r o z w o j u znajdują się w
bez
momencie
obserwacji.
By
t o wyjaśnić,
podejmuje
należy
się t a n i e c
i
powrócić
do
do m o m e n t u
zagadnienia
celu,
dla
tańczący u z e w n ę t r z n i a l u b s t y m u l u j e p e w n e s t a n y e m o c j o n a l n e ,
podejmuje
pewne
abstrakcyjnej.
W
określone
efekcie
działania
uzyskuje
jakiego
j e g o rozpoczęcia. J a k p a m i ę t a m y ,
dla unaocznienia
satysfakcję
a także
rzeczywistości
wynikającą
z
rozładowa
n i a n a d m i e r n i e s k u m u l o w a n y c h e m o c j i l u b nawiązanie k o n t a k t u z człon
kami
grupy
potwierdzenie
(współuczestnictwo
w
tych
samych
czywistością szerszą, pozaludzką. Z z a c h o w a n i a m i
że
stanach
psychicznych,
przynależności), a także nawiązanie k o n t a k t u z pewną r z e
się i s t n i e n i e
zespołu
uświęconych
ruchów.
ostatniego rodzaju
Uświęconych
przez
że p o c h o d z i ć mają o d sił w y ż s z y c h . Z m i a n a l u b b ł ę d n e i c h
może przynieść n i e o b l i c z a l n e
tuje
przychylność
mało m a m y
danych, b y twierdzić
się j e d n a k p r z y p u s z c z e n i e ,
właśnie
jest
miejsce
funkcjonowanie
cokolwiek
z całą pewnością,
Rysują
więzi
za c e l z a p e w n i e n i e
n a rozbudowaną
się w
tańcu
dwie
międzyludzkie,
tendencje
druga
tendencji
powstać mogą różne f o r m y
powtórze
ciągłości i s t n i e n i a świata. T u
symbolikę,
n a mówienie
przeważy w
taneczne.
działania: p i e r w s z a
danej
gestem
werbalnego.
n a k o n t a k t człowieka
r z e c z y w i s t o ś c i ą i określenie się w o b e c n i e j . W
z wymienionych
Zbyt
nasuwa
bóstwa, c z y p o w t ó r z e n i e m p r o c e s u o d b e z
o- s p r a w a c h n i e w y r a ż a l n y c h w d r o d z e k o m u n i k a t u
na
gwaran
przyrody.
że tańce t e będąc n i e j e d n o k r o t n i e
n i e m czynności k r e a c y j n y c h
ładu k u ł a d o w i , mają
odtworzenie
s k u t k i , p r a w i d ł o w e zaś w y k o n a n i e
bóstw i prawidłowe
wią
fakt,
z
skierowana
otaczającą
go
zależności o d t e g o , która
grupie, w
Posługując
danym
się p o w y ż s z y m
okresie,
rozróż
n i e n i e m z d o ł a m y uniknąć p o z o r n e g o p a r a d o k s u , j a k i m w y d a w a ł o się b y ć
5 2
W.
Wundt,
s. 14, 25-30.
Vólkerpsychologie,
Lipsk
1923. I n f o r m a c j a
za:
R e y , op. cit.,
�TANIEC
istnienie
JAKO
bardziej
FORMA
PRZEKAZU
rozbudowanych,
TREŚCI
189
KULTUROWYCH
bogatszych
form
n a niższych
stop
n i a c h r o z w o j u społecznego, p o d c z a s g d y e t a p y w y ż s z e p r z y n i o s ł y
formy
stosunkowo ubogie.
Zgodnie
z teorią e w o l u c j i z a s a d n i c z a
linia rozwoju
przebiegała od n a j p r o s t s z y c h , do których zgodnie
form
tanecznych
z a l i c z a się tańce naśla
dowcze przez grupę tańców r e l i g i j n y c h (obrzędowych) k u współczesnym
formom
tanecznym.
Jest
to
bodajże
najpopularniejsza
z
kategoryzacji
f o r m tanecznych. Wprawdzie
a u t o r z y proponują różne podziały w e w n ą t r z
wymienionych
zasadniczy
grup, jednak
stawą p r z e p r o w a d z e n i a
n i a r o z w o j u społecznego —
wiada
t r z o n pozostaje
t e n sam.
Pod
tegO' podziału j e s t zmienność uzależniona o d s t o p
określonemu s t o p n i o w i tego r o z w o j u
t a k i , a n i e i n n y stopień k u l t u r y ,
t e m u o s t a t n i e m u zaś
w a n e są t a k i e , a n i e i n n e f o r m y t a n e c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n e
odpo
przypisy
rozważania
d l a tego sposobu myślenia z n a j d u j e m y u I . T u r s k i e j :
„ W miarę p o l e p s z a n i a się w a r u n k ó w b y t u człowieka i u d o s k o n a l a n i a
cji
życia społecznego wzbogaciło
organiza
się jego życie wewnętrzne. I m p u l s y w n e
odruchy
c z y m i m i k a , gesty i r u c h y całego ciała j a k o w y r a z stanów p s y c h i c z n y c h i r e a k c j a
n a bodźce wewnętrzne stawały się b a r d z i e j różnorodne, a p r z y t y m b a r d z i e j
w a n e . O d d z i k i c h , n i e p o h a m o w a n y c h w y b u c h ó w złości c z y nagłej radości
opano
powstrzy
m y w a ł y n a k a z y d y s c y p l i n y zbiorowego życia. Świadomie kształtowane o b j a w y
uczuć
znalazły więc ujście w tańcu" '.
53
Oprócz zaprezentowanej
form
tanecznych,
t u , opartej
na teorii ewolucji
istnieją i n n e j e j t y p y . K r y t e r i a , w e d l e
kategoryzacji
których
doko
n u j e się p o r z ą d k o w a n i a materiału, m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y : 1) c h a
r a k t e r y z u j ą c y c h t a n i e c ze w z g l ę d u n a konstrukcję, 2) c e l , d l a j a k i e g o
wykonywany,
można
3) w y k o n a w c ó w . W o b r ę b i e w y m i e n i o n y c h g r u p
bardziej
szczegółowe
wskaźniki,
wszystkie
tańca m o ż n a zamknąć w p r z e d s t a w i o n y m niżej
K r y t e r i u m
główne
Konstrukcja
•
znane
wyróżnić
typologie
schemacie:
Wskaźniki
1) r y t m
2)
tempo
3)
kroki
4)
figury
5) p o z y c j e ciała, w j a k i c h w y k o n u j e się t a n i e c
6)
budowa
(wieloelementowa
tyw powtarzany
7)
Cel
zaś
jest
kierunki ruchu
1) s a t y s f a k c j a
2)
lub ten s a m m o
wielokrotnie)
własna
tańczącego
cel grupowy
3) łączące c e l 1 i 2
Wykonawcy
1) ilość (grupa,
grupa
plus
soliści, s o l i s t a p l u s g r u p a
p l u s g r u p a , p a r y itd.)
2)
"
T u r s к a, op. cit.
płeć
solista, g r u p a
plus
obserwująca,
para
�190
JOLANTA
KOWALSKA
3)
wiek
4)
s t r a t y f i k a c j a społeczna
E w o l u c j a form tanecznych
stopień r o z w o j u
Kryterium
1) r e j o n g e o g r a f i c z n y
2) g r u p a e t n i c z n a
geograficzno-etniczne
Powstaje
pytanie,
czy
podobne
społecznego
kategoryzacje
mogą
być
podstawą
porządkowania materiału d l a p o t r z e b m o j e j p r a c y . Biorąc p o d u w a g ę p y
t a n i a , n a j a k i e p r a g n ę znaleźć o d p o w i e d ź , n a j b a r d z i e j
k r y t e r i u m , systematyzujące rodzaje
podejmuje. Przypomnijmy
tańca w e d l e
przydatne
byłoby
celu dla jakiego
się go
j e d n a k , że t a n i e c i n t e r e s u j e m n i e j a k o k o m u
n i k a t o g r u p i e , o szerszej s t r u k t u r z e , jaką s t a n o w i k u l t u r a , p o p r z e z
gólne z a c h o w a n i a
jednorodności
jej przedstawicieli. W
posiadanych
materiałów,
szcze
t e j s y t u a c j i , pamiętając
uważam
za konieczne
o nie
wprowa
d z e n i e w ł a s n y c h k r y t e r i ó w , w y w o d z ą c j e z w c z e ś n i e j s z e g o u s t a l e n i a , że
t a n i e c j e s t z a w s z e znaczący, u w z g l ę d n i a j ą c naturalność i u m o w n o ś ć
zna
k ó w , j a k i m i się posługuje, o r a z f a k t , że z n a k i u m o w n e są z r o z u m i a ł e p o d
w a r u n k i e m znajomości p r z y j ę t e g o
turalność z n a k ó w b ę d z i e m y
k o d u . Ze względu n a umowność i n a
mówili
o d w u g r u p a c h tańców:
znaczących
i n t e n c j o n a l n i e i znaczących n i e i n t e n c j o n a l n i e , ze w z g l ę d u zaś n a s y s t e m
komunikacji
o
tańcach
rozumianych
w
różnym
stopniu, zgodnie
lub
n i e z g o d n i e z informacją leżącą u źródeł p r z e k a z u .
Zatem, proponowany
przeze m n i e schemat,
wedle
którego
porządko
w a n y b ę d z i e materiał, p r z e d s t a w i a się następująco:
1. T a ń c e znaczące i n t e n c j o n a l n i e —- c e l o w o p r z e k a z u j ą c e p e w n e
treści.
P o s ł u g u j ą się o n e p r z e d e w s z y s t k i m z n a k a m i u m o w n y m i , p o n i e w a ż w w y
p a d k u celowego przekazu i n f o r m a c j i konieczne jest stworzenie
ł e g o d l a całej
grupy, w
obrębie której
owe informacje
zrozumia
mają być
prze
k a z y w a n e , s y s t e m u t r a n s m i s j i . W w y p a d k u tańca będą t o j e d n o s t k i k o d u
kinezycznego.
kod znany
>1) taniec odbierany jest zgodnie
z intencją
tańczącego
p r z e z całą g r u p ę , d l a k t ó r e j o b o w i ą z u j ą c y
j e s t kx>d,
j a k i m p o s ł u g u j e się t a ń c z ą c y ;
2) t a n i e c o d b i e r a n y j e s t z g o d n i e
z intencją
tańczącego
j e d y n i e p r z e z tę część c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r z y
znają-
k o d (pozostali p a t r z p u n k t y 3 i 4);
kod zmieniony/->3)
/
/
/
/
/
/
/
/
kod n i e z n a n y — > 4 )
taniec
odbierany niezgodnie
z intencją
l u b t y l k o częściowo z nią z g o d n i e
tańczącego
ze w z g l ę d u n a :
a — dezaktualizację k o d u , b — wieloznaczność k o d u
wynikającą
z
ków
grupy
t y m samym
przypisywania
с —
nieznajomość
kodu, jakim
czący, p r z y j e d n o c z e s n e j
gdzie gestom
przez
gestom
używanym
różnych
różnych
człon-
znaczeń,
posługuje się t a n -
znajomości i n n y c h k o d ó w ,
przez
tańczącego
przypi-
s u j e się i n n e z n a c z e n i a ;
taniec
odbierany
niezgodnie
z intencją
tańczącego.
�TANIEC
2. T a n i e c
JAKO FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
znaczący n i e i n t e n c j o n a l n i e —
191
KULTUROWYCH
n i e będący c e l o w y m
przeka
z e m . P o s ł u g u j e się z n a k a m i u m o w n y m i i n a t u r a l n y m i . Z p i e r w s z ą z w y
mienionych
ewentualności
mamy
do c z y n i e n i a ,
gdy dla nieintencjonai-
n e g o p r z e k a z u w y k o r z y s t u j e się z n a k i u m o w n e należące do k o d ó w
cjonujących
schemat,
w
obrębie
jak w
danej
wypadku
grupy. Obowiązywać
tańców
znaczących
t u będzie
funk
taki
sam
i n t e n c j o n a l n i e , z t y m że
tańczący n i e o p a t r u j e c e l o w o s w o i c h z a c h o w a ń w z n a c z e n i a , c z y n i t o n i e
świadomie
(nieintencjonalnie)
że zostaną o d c z y t a n e
posługiwania
się
z dużo m n i e j s z y m
zgodnie
znakami
z jego własnym
naturalnymi,
prawdopodobieństwem,
odczuciem.
kod, zgodnie
z
W
wypadku
wcześniejszymi
u s t a l e n i a m i ( p a t r z rozdział p o ś w i ę c o n y d e f i n i c j i tańca), j e s t z a w s z e
zna
n y , a odbiór z a w a r t y c h w k o m u n i k a c i e treści b ę d z i e p o l e g a ł n a w y c h w y
c e n i u , a w n i e k t ó r y c h s y t u a c j a c h n a w ł ą c z e n i u się w s t a n
emocjonalny
tańczącego.
Z a t e m każdą z f o r m t a n e c z n y c h r o z p a t r y w a ć b ę d z i e m y w d w u płasz
czyznach,
uwzględniając
f a k t n a d a n i a i o d b i o r u z n a k u oraz k o m u n i k a
t y w n o ś ć środka t r a n s m i s j i . W e d l e w s z e l k i e g o
z f o r m t a n e c z n y c h p o w i n n a znaleźć s w o j e
Przedstawione
podjęciem dalszej
t u propozycje
prawdopodobieństwa
miejsce
każda
w t y m systemie.
mają c h a r a k t e r w s t ę p n y c h ustaleń p r z e d
pracy. Celem m o i m było zapoznanie
się z zastaną bazą
materiałową oraz t e c h n i k a m i s t o s o w a n y m i do gromadzenia
i analizy i n
teresującego m n i e zagadnienia.
Taniec
tylko
pojmowany
wdzięcznym
jako forma przekazu
i nader
pociągającym
treści k u l t u r o w y c h j e s t n i e
przedmiotem
badań.
Podobne
ujęcie t e g o p i ę k n e g o z j a w i s k a p o z w o l i n a m zastanowić się n a d i s t o t n y m i
j e g o w a r t o ś c i a m i , p r z e r y w a j ą c m a g i c z n y j u ż n i e o m a l krąg
zainteresowań
z e w n ę t r z n ą j e g o formą, k t ó r a w g r u n c i e r z e c z y j e s t j e d y n i e
przekazu,
podobnie
„Tańczcie głową"
dziane
czy
przez
—
Annę
niepochlebne
j a k obraz,
wiele
alfabet
prawdy
Pawłowa.
i
inne
kryje w
Zachwyty
u w a g i p o d adresem
środki
sobie
t o zdanie
n a d pięknem
szpetoty
narzędziem
komunikowania.
innego
wypowie
jednego
obrazu
pozostaną
jałowe,
j e ż e l i n i e z a s t a n o w i m y się. j a k a treść k r y j e się p o z a n i m i .
ANEKS
ZESTAWIENIE
DEFINICJI TAŃCA
1. T a n i e c to: prawidłowe, w y r a z i s t e układy
jako widowisko;
W. W i t w i e k i , O naturze
(WYBÓR)
ruchów
tańca, [w:]
i postaw
Taniec,
ciała
monogr.
działające
zbiorowa
pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a 1930.
2. T a n i e c j e s t sztuką
ques-Delcroze,
wyrażania
Rythmus,
Musie
uczuć r y t m i c z n y m i r u c h a m i
und
Erzeichnung,
ciała; E . J a c -
B a z y l e a 1921.
3. T a n i e c j e s t szczególnym, r y t m i c z n i e uporządkowanym
ruchem wyrazistym;
W. W u n d t, Vólkerpsycřtologíe, L i p s k 1923.
4. T a n i e c to każdy r o d z a j
swą formą; R . M u l l e r ,
czynności c i e l e s n e j zdolnej
Freinfels-Psychologie
der Kunst,
oddziaływać e s t e t y c z n i e
t. 2.
3. T a n i e c to h a r m o n i a r y t m i c z n y c h ruchów ukształtowanych obrazowo, n i e p o d -
�192
JOLANTA
KOWALSKA
porządkowanych bezpośrednim pobudkom pracy; J. R e y , Taniec,
jego
rozwój
i formy, Warszawa 1958. Z tego też źródła zaczerpnięto definicje nr 2-4.
6. Taniec to praca mięśni i ciała o ruchach wybitnie rytmicznych; J. G 1 u z i ń s к i, Taniec
i zwyczaj
taneczny.
dzikich, Lwów 1927.
7. Taniec to wszelkie działania
C. S a c h s ,
The
World
History
of the
Niektóre
tańce
rytmiczne
Dance,
i zwyczaje
taneczne
nie wynikające z podniet
New
York
ludów
pracy;
1965.
8. Taniec jest ruchem całego ciała lub jedynie stóp, w czasie, zgodny z ryt
mem. Jest uniwersalnym środkiem ekspresji ludzkich uczuć, niezależnie od wieku
i narodowości i zasadniczy rodzaj odpoczynku ludów pierwotnych. Może być w y
konywany dla efektów wizualnych lub dla własnej satysfakcji tańczącego;
Ch. W i n n i с к, Dictionary
of Anthropology,
New Yersey 1964, hasło „taniec",
s. 152.
9. Taniec polega na rytmicznym ruchu całego ciała lub jego części, zgodnie
z pewnym schematem działań grupowych lub indywidualnych, będący uzewnętrz
nieniem emocji lub idei; С. H . W e d g w o o d , Enciclopedia
Británica, Chicago 1962,
t. 7, s. 9.
10. Taniec rozumiany jest najczęściej jako forma ekspresji emocji ludów
prymitywnych, związana z ceremonią lub świętem; D. D a v i e s, Dictionary
oj'
Anthropology,
New York 1972, s. 64.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c999db44f42285c94a3d585055de02.pdf
40793e84f0d481f794cc5cd7eabf3441
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:927
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:852
Title
A name given to the resource
Zmiany postaw ludności wiejskiej do ziemi / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.159-172
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
MIROSŁAWA
z. 1
DROZD-PIASECKA
ZMIANY
Założenia
POSTAW
i wyniki
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
ZIEMI
badań wsi południowo-wschodniego
Mazowsza
P r o b l e m a t y k a współczesnych p r z e m i a n t r a d y c y j n e j w s i i j e j
jest podejmowana
etnograficz
n y c h k r a j u . J e d n y m z zagadnień szczegółowych, n a d którymi
prowadzono
wie,
badawcze w
Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w
był proces z m i a n p o s t a w
Celem
badań
było:
lat w
kultury
r ó ż n y c h ośrodkach
ostatnio prace
od k i l k u n a s t u
ludności w i e j s k i e j
1) o d t w o r z e n i e
procesu
w
Warsza
stosunku do ziemi.
zmian
postaw
ludności
w i e j s k i e j w s t o s u n k u do z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y w
'wsiach pd.-wsch. Mazowsza w okresie ostatniego
1 0 0 - l e c i a ; 2)
kilku
odtworze
n i e k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń , k t ó r e są e f e k t e m t y c h p o s t a w w r a z z c z y n n i
k a m i j e determinującymi;
i
stereotypach
nach
i
będących
3) z w e r y f i k o w a n i e
p o d bezpośrednim
u r b a n i z a c j i , które powodują
w
literaturze
wpływem
procesów
industrializacji
głównie z m i a n y s t o s u n k u do ziemi
ł
wartości
popularnego
myślenia poglądu, że z i e m i a t r a c i swą wartość n a t e r e
ekonomiczno-zabezpieczającej,
społecznej
jako
i prestiżowej .
2
Z a p u n k t w y j ś c i a p r z y j ę t o , ż e z i e m i a w chłopskim s y s t e m i e
wartości
p o u w ł a s z c z e n i u (1864 r.) należała d o w a r t o ś c i o r a n d z e n a d r z ę d n e j , c e
n i o n y c h najwyżej.
Była
ogniskową
turowego. T e n agrocentryczny
systemu
ekonomiczno-społeczno-kul-
układ o d n i e s i e n i a d e t e r m i n o w a ł ż y c i e j e d
n o s t k i i całej z b i o r o w o ś c i w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h . Ilustrują g o
przy
toczone poniżej f r a g m e n t y niektórych prac.
J a k zauważa W . G r a b s k i :
1
jej
W
funkcje
s i o w a,
na
rejonie
funkcja
„uprzemysławianym
ujemna
[...]
z i e m i związane
Zawód
przykładzie
rolnika
wybranych
[...]
powstają
a jednocześnie, m i m o
z jej
w
wartością
świadomości
.społeczności
degradacje
ziemi i pojawia
że n i e l i c z n i e , w y d a j ą
profesjonalną".
społecznej
lokalnych
Por. E .
dwóch
Jagiełło-Ły-
pokoleń
i pamiętników,
się
się s i l n i e j s z e
wsi.
Studium
W a r s z a w a 1969,
s. 91.
2
Por. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a ,
powinny
wpływać na tworzenie
Zawód..., s. 7. Oczywiście w tej s y t u a c j i z m i a n y
się n o w y c h
wzorów kariery i
awansu.
�160
MIROSŁAWA
„Obserwacja
sunku
życia w i e j s k i e g o
do w a r s z t a t u s w e j
DROZD-PIASECKA
w s k a z u j e , że r o l n i k m a i n n e n a s t a w i e n i e w s t o
p r a c y niż rzemieślnik l u b f a b r y k a n t ,
że z i e m i a n i e j e s t
t r a k t o w a n a wyłączcznie j a k o w a r s z t a t p r a c y , bo j e s t jednocześnie i siedzibą r o d z i n
ludzkich,
chodu,
czyli,
lecz
że z i e m i a
jest p o t r z e b n a
dla prowadzenia
człowiekowi
pewnego t r y b u
życia
nie tylko jako
i zapewnienia
pokoleniom. D l a wieśniaka g o s p o d a r s t w o rolne to cała a t m o s f e r a
źródło d o
go
przyszłym
jego życia, która
m a d l a niego wartość n i e t y l k o j a k o sposób do życia, a l e j a k o sposób życia" .
3
O
w
swoistym
systemie
agrocentrycznym
u s t r o j u f e u d a l n y m t a k pisze K .
ukształtowanym
„ N a przełomie X I X i X X w i e k u w południowej
źródła
zabezpieczającego
jeszcze
Dobrowolski:
egzystencję
chłopa
była
Małopolsce o c e n a z i e m i j a k o
bardzo
wysoka.
Wynikało
to
m.in. z rentowności z i e m i w o w y m
c z a s i e i istniejącego wówczas p o w s z e c h n i e z n a
czenia
posiadanie
ziemi jako
społeczny
wartości, której
ziemiaństwu
w
wyznaczało
s t r a t y f i k a c j i społecznej
[...]
[...]
dużą
najwyższy
rolę w
szczebel
tych
ocenach
odgrywały długotrwałe p r z y z w y c z a j e n i a p r z e n o s z o n e z p o k o l e n i a n a pokolenie,
pione w t r a d y c y j n y s t y l życia i myślenia w i e j s k i e j
społeczności, słabo
wto
powiązanej
z s z e r s z y m światem" .
4
Jak
zauważa
ważnym
autor,
źródłem
posiadanie
ziemi
zabezpieczającym
było
d l a środowiska
egzystencję
chłopską.
S.
wiejskiego
Czarnowski
n a t o m i a s t s t w i e r d z a wręcz, ż e była t o k u l t u r o w a wartość nadrzędna, w y
znaczająca m i e j s c e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j .
5
„Matka z i e m i a — j a k z a z n a c z a w i n n y m m i e j s c u K . D o b r o w o l s k i
żywą
istotę [...]
życie i życie
ją
[...]
była
świętą. W y m a g a ł a
do niej
wracało
[...]
też o d p o w i e d n i e j
czci. Z
Matka
Trzeba
z i e m i a jest wdzięczna, g d y się
j e j n i e z a n i e d b u j e , g d y ją się s t a r a n n i e u p r a w i a , zgodnie z p r a w e m
się d o b r y m i
wyrastało
O d m a t k i z i e m i zależy życie r o d z i n y .
mieć w szczególnym p o s z a n o w a n i u .
czas o d w z a j e m n i a
— stanowiła
niej
Bożym. W ó w
p l o n a m i , a l e znieważona p r z e z n i e d b a l s t w o
gospo
d a r z y może się mścić" .
6
Ziemia w
odczuciu
chłopskim była z a t e m również i wartością
ną , a o b o w i ą z e k
pracy
ważalną wartością
społeczno-moralną.
7
3
P o r . W.
na niej
System
Grabski,
i szacunek
socjologii
do t e j
pracy
były
wsi, „Roczniki S o c j o l o g i i
sakral
niepod
w s i " , t. 1:
1936, s . 98.
4
5
Trzy
K. D o b r o w o l s k i ,
życiem społecznym
studia
z teorii
kultury
ludowej,
[w:] Studia
nad
i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 112.
Por. S. C z a r n o w s k i ,
Podłoże ruchu
chłopskiego,
[w:] Dzieła,
t. 2, W a r
s z a w a 1956, s. 173, 175, 184.
6
K.
Dobrowolski,
przełomie
XIX
i XX
Tradycyjna
rodzina
w., [w:] Studia
chłopska
nad życiem
w południowej
społecznym
Polsce
i kulturą,
na
Wrocław
1966, s. 224-225.
7
ziemi
Wg badacza
kultury ludowej
z a matkę i świętą
Słowian, K a z i m i e r z a Moszyńskiego,
jest p o w s z e c h n e
n i e t y l k o wśród
uznawanie
ludności p o l s k i e j , a l e
i większej r z e s z y słowiańskiej, co z n a k o m i c i e i l u s t r u j e poniższe s t w i e r d z e n i e : „Bodaj,
że p o w s z e c h n i e j niż matką b y w a z i e m i a u Słowian n a z y w a n a świętą. Zwłaszcza n a
zachodzie Słowiańszczyzny
szyński,
Kultura
ludowa
słyszymy
Słowian,
o świętej
Warszawa
z i e m i n a każdym k r o k u " . К . M o1967, t. I I , cz. 1, s. 511.
�ZMIANY
POSTAW
T e n s y s t e m wartości —
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
161
ZIEMI
z centralnym miejscem ziemi —
utrzymywał
się p r z e d e w s z y s t k i m n a s k u t e k n i s k i e g o p o z i o m u sił w y t w ó r c z y c h w
nictwie,
trwałości
osadniczej,
rol
partriarchalnemu ustrojowi rodziny
oraz
p r a w n e m u i ekonomicznemu u c i s k o w i . Pewne widoczne s y m p t o m y zmian
8
zaczynamy
w n i m obserwować dopiero w okresie międzywojennym,
ulegają z m i a n i e w a r u n k i ż y c i a i b y t u ludności w i e j s k i e j
karłowacenia
odsetka
gospodarstw,
ludności
przeludnienia
bezrolnej,
wsi,
powstawania
cyklicznych kryzysów
znacznego
rolno-przemysłowych
etc.) u l e g a załamaniu p r z e k o n a n i e , ż e z i e m i a j e s t p o d s t a w o w y m
egzystencji
9
gdy
(np. n a skutek
źródłem
.
Agrocentryczny,
pomocniczy
model
nominalny
(inaczej
pojęciowy,
i d e a l n y c z y też k o n c e p t u a l n y ) , s k o n s t r u o w a n o w i ę c n a p o d s t a w i e
prac
1 0
polskich badaczy
m.in.
k u l t u r y chłopskiej z p i e r w s z e j
S. C z a r n o w s k i e g o ,
J . Chałasińskiego
11
W. Grabskiego,
połowy naszego stulecia,
F. B u j a k a , K.
, a także pamiętników J . S ł o m k i
Dobrowolskiego,
oraz
1 2
pamiętników
zainicjowanych i opracowanych przez I n s t y t u t Gospodarstwa
Społeczne
go
Modelowi
agrocentrycznemu
wistości w s i t r a d y c y j n e j
element
—
odpowiadającemu w
końca X I X w . —
strukturotwórczy
w
chłopskiego s y s t e m u
i kulturowego, przeciwstawiono
zasadzie r z e c z y
którym
ziemia
stanowiła
społeczno-ekonomicznego
m o d e l p r o c e s u p r z e m i a n nadrzędnej
do
tąd w a r t o ś c i a k s j o l o g i c z n e j — z i e m i . D o j e g o s k o n s t r u o w a n i a w y k o r z y s t a
n o współczesne o p r a c o w a n i a poświęcone przeobrażeniom t r a d y c y j n e j
tury
wiejskiej,
m.in. K.
Dobrowolskiego,
B . Gałęskiego,
J.
kul
Turskiego,
J . T u r o w s k i e g o , B . Jagiełło-Łysiowej, B . T r y f a n , B . Kopczyński e j - J a w o r -
Trzy
studia...,
8
Dobrowolski,
s
Por. K . D o b r o w o l s k i ,
z posiedzeń
10
Komisji
PAN
s. 80-81.
Studia
nad
w Krakowie,
Uwagi
Por. K . M a ł k o w s k a ,
teorią
zawodów,
1963 г., K r a k ó w
o modelu,
Sprawozdania
[w:]
1964, s. 206-207.
„Etnografia
Polska",
t. 13: 1969,
z. 1, s. 15-16.
и Wykorzystano
limanowskiego,
Dzieła,
m. i n . t a k i e
Kraków
t. 2, W a r s z a w a
tenże,
Reforma
wolski,
rolna
Studia
1956; W.
i materiały,
jak: F . B u j a k ,
Grabski,
a moralno-religijny
nad życiem
ściańskie rozporządzenie
żenia
prace,
1903; S . C z a r n o w s k i ,
ostatniej
woli
II
wojnie
światowej,
J.
Chałasiński,
społecznej
na Podhalu
[w:]
Młode
ludności
Przemiany
pokolenie
Zmiąca,
ruchu
w
spratuie
Wrocław
w XVII
w
powiatu
[w:]
włościańskiej;
1937; K .
Dobro
Wło
1966; t e n ż e ,
i XVIII
nad teorią zawodów,
chłopskiej
wieś
chłopskiego,
wsi, W a r s z a w a
i kulturą,
K r a k ó w 1933; t e n ż e , Studia
świadomości
Materiały
stan
społecznym
Podłoże
w., [w:]
tenże,
południowej
Ludowej,
Studia
Przeobra
Małopolsce
społeczne
w Polsce
chłopów,
t. 1, W a r s z a w a 1938.
po
W a r s z a w a 1965;
1 2
J . S ł o m k a , Pamiętniki
1 8
Niektóre z t y c h zbiorów zostały w z n o w i o n e , a n a w e t uzupełnione w o s t a t n i c h
latach. W
s e r i i Młode P o k o l e n i e
t. 1, W a r s z a w a
i. 3, W a r s z a w a
i rodzina,
włościanina, K r a k ó w 1912.
Wsi Polski Ludowej
1964; T u j e s t mój dom, t. 2, W a r s z a w a
1967; Od
t. 5, W a r s z a w a
chłopa
do rolnika,
1970; Pamiętniki
11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X X I I , z. 1
wydano:
t. 4, W a r s z a w a
emigrantów,
Awans
pokolenia,
1965; W poszukiwaniu
1967;
drogi,
Gospodarstwo
W a r s z a w a 1973.
�162
MIROSŁAWA
skiej
w
i innych
stosunku
1 4
. Autorzy
do ziemi
i
DROZD-PIASECKA
i c h podkreślają
gospodarstwa
zgodnie, że r a d y k a l n e
rolnego
zaszły
dopiero
zmiany
na
skutek
p r z e m i a n ekonomiczno-społecznych, j a k i e nastąpiły p o zakończeniu I I w o j
ny
światowej, postępujących
powstały
n o w e możliwości
procesów
industrializacji i urbanizacji,
wykształcenia,
zatrudnienia,
kariery
gdy
życiowej
etc.
„Znaczniejsze z m i a n y w s y s t e m i e wartości i w poglądach n a ziemię i pracę —
j a k pisze E . Jagiełło-Łysiowa — mogły nastąpić j e d n a k t y l k o w w a r u n k a c h z a s a d
n i c z y c h z m i a n ekonomiczno-społecznych, przełamywania b a r i e r k l a s o w y c h i s p o
łecznej i z o l a c j i w s i , w w a r u n k a c h k o n f r o n t a c j i d a w n e j p r e z a w o d o w e j k u l t u r y chłop
s k i e j z zawodową kulturą miejsko-przemysłową, w w a r u n k a c h u r b a n i z a c j i i i n d u
s t r i a l i z a c j i k r a j u . T a k a całościowa k o n f r o n t a c j a wartości zaczęła występować d o
piero w epoce z m i a n społeczno-ekonomicznych w P o l s c e L u d o w e j " .
15
W
warunkach
współczesnej
w s i , n a której
krystalizują
się n o w e
sy
s t e m y wartości
„ziemia — j a k pisze B . Gałęski — przestała odgrywać dominującą rolę w s y
stemie wartości ludności w i e j s k i e j , chociaż n i e przestała w n i m występować. P o
jawiły się n a t o m i a s t wartości n o w e : u z n a w a n i e k w a l i f i k a c j i i z a w o d u , wykształ
cenia, w y b o r u dróg życiowych i osobistego szczęścia [...] pojawiło się s i l n e p o c z u c i e
e g a l i t a r y z m u obok s i l n e g o k o m p l e k s u chłopskości, poczucie p r a w a do równego
udziału w wartościach społecznych, w dochodach, prestiżu, w wartościach k u l t u
ralnych" .
1G
Obecnie
cem
żenie
J.
obserwujemy
do wzmożonej
do
coraz
częściej,
działalności
uzyskania
że
d l a właściciela
gospodarczej
wysokiego
dochodu
jest
ziemi
bodź
przede wszystkim
pieniężnego.
Ale,
jak
dą
zaznacza
Turowski:
„Od s t a n u , w którym z i e m i a i j e j płody były wspólnym źródłem u t r z y m a n i a
przy
życiu d l a w s z y s t k i c h mieszkańców g r o m a d y , a g o s p o d a r s t w o chłopskie
stawą b y t u rodziny, od u j m o w a n i a
daleka
droga,
w której
uwłaszczenie,
ogólny
do społeczności państwowej i n a r o d o w e j
proces
postęp t e c h n i c z n y , wejście
1 4
t e n stwarzał i pogłębiał, stanowił jego podłoże, było oddziaływanie
P o r . chociażby:
„Wieś
Współczesna",
w Polsce
Na
chłopów
[...] grały dużą rolę [...] c z y n n i k i e m , który
j a k o r y n k u z b y t u i zakupów oraz wyższego środowiska
giełło-Łysiowa,
Ludowej,
podstawie
Problemy
ludzi
cji,
Warszawa
wsi
kujawskiej
Studia
Dobrowolski,
Praca
jako
wartość
17
nad życiem
w
starych
w okresie
od roku
na wsi. Studium
Przemiany
do ziemi.
Przemiany
kulturowej
1 5
J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Praca...,
16
Gałęski,
1 7
T u r o w s k i , Zmiany...,
Przemiany...,
s. 21.
s. 295-296.
s. 98.
społeczne
społeczne
sytuacji
w Polsce
W s i " , t. 3: 1964; Stosunek
pod r e d . B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, Łódź 1974.
E. J a
chłopsko-rolniczym,
wsi a
wsi
miasto.
1800-1946, L u b l i n 1949; B . T r y f a n ,
porównawcze
1971; „Roczniki S o c j o l o g i i
społecznym...;
środowisku
n r 6: (136) 1968; B . G a ł ę s k i ,
miasta
społeczno-kulturalnego" .
W a r s z a w a 1965; J . T u r o w s k i , Zmiany
wsi Nasutów
pod
g o s p o d a r s t w a j a k o źródła dochodów prowadziła
hierarchii
wartości.
i we
Fran
mieszkańców
Praca
zbiór,
�ZMIANY
Obserwacje
POSTAW
LUDNOŚCI
prowadzone
WIEJSKIEJ
współcześnie
w
DO
163
ZIEMI
różnych
krajach
zgodnie
s t w i e r d z a j ą d a l e k o idące z m i a n y s t o s u n k u m i e s z k a ń c ó w w s i d o z i e m i j a k o
podstawy
zabezpieczenia
egzystencji,
a
także
degradację
jej
nad
r z ę d n e g o d o n i e d a w n a m i e j s c a w s y s t e m i e w a r t o ś c i ludności w i e j s k i e j
Badacze k u l t u r y
wiejskiej
podkreślają,
że wartość
1S
.
pozaekonomiczna
z i e m i z n a c z n i e zmalała o d c h w i l i , g d y d o b r o b y t i p o z y c j a r o l n i k a
zostały
o p a r t e w w i ę k s z e j m i e r z e n a p r o d u k c j i i d o c h o d a c h , niż n a f a k c i e s a m e g o
posiadania z i e m i
1 9
.
Z i e m i a n i e j e s t j u ż u w a ż a n a za w y k ł a d n i k p o z y c j i społecznej i b e z
pieczeństwa, l e c z s p r o w a d z o n a
wiązanie
została d o r o l i t o w a r u . N a p r z y k ł a d
do ziemi, jakie żywili
emigranci
europejscy
A m e r y k i P ó ł n o c n e j , zostało zastąpione p o s t a w ą z d e c y d o w a n i e
ną . L i c z b a
rolników uważających
2 0
rośnie r ó w n i e ż w
przy
przybywający
do
ekonomicz
z i e m i ę g ł ó w n i e z a środek p r o d u k c j i
i n n y c h k r a j a c h . Proces t e n można generalnie
określić
j a k o t r a n s f o r m a c j ę polegającą n a r a c j o n a l i z a c j i p o s t a w w o b e c z i e m i .
Z i e m i a j a k o o b i e k t w a r t o ś c i m a c h a r a k t e r w i e l o w y m i a r o w y , pełni w i e
le
funkcji.
Przedmiotem
2 podstawowe
prowadzonych
badań
były
przede
wszystkim
i j e d n o c z e ś n i e ściśle ze sobą p o w i ą z a n e c e c h y t e j wartości,
a mianowicie: ekonomiczna (w rozumieniu warsztatu pracy) i
stępująca z nią f u n k c j a e k o n o m i c z n o - z a b e z p i e c z a j ą c a
współwy-
(czyli p r o d u k c y j n a
w p r o c e s i e w y t w ó r c z y m ) o r a z s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a w r a z z funkcją s p o ł e c z no-prestiżową,
wynikającą
od którego w
przeważającej
z samego f a k t u
mierze
posiadania
uzależniona
(czyli
własności),
była p o z y c j a
jednostki
w r a m a c h społeczności w i o s k o w e j .
P o s t a w y ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y
i
własności
ulegają
zmianie
społeczno-ekonomicznych
przede
struktury
wszystkim pod wpływem
badanej
społeczności,
przemian
oddziaływania
szeroko pojętych procesów i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i (np. przez w z r o s t
wykształcenia, u z y s k a n i e pozarolniczego
wolnej
z a w o d u , możliwości w y b o r u d o
d r o g i życiowej i k a r i e r y , oddziaływania m i a s t a j a k o r y n k u
pracy
i z b y t u itd.). Wpływają n a n i e również a k t y n o r m a t y w n e w postaci prze
pisów i zarządzeń a d m i n i s t r a c j i państwowej.
W
postępowaniu
badawczym
dążono d o o d t w o r z e n i a
procesu
zmian
p o s t a w ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y o r a z
własności n a p r z e s t r z e n i o k o ł o 100 l a t w k i l k u w s i a c h p o ł u d n i o w o - w s c h o d
n i e g o M a z o w s z a o r a z d o w y k r y c i a i s t o t n y c h odrębności b a d a n e j
1 8
N a z j a w i s k o to w E u r o p i e z a c h o d n i e j i P o l s c e zwracał u w a g ę już w
międzywojennym
19
społecz-
C z a r n o w s k i
okresie
w Podłoże..., s. 174-185.
Niektóre z t y c h poglądów zostały z a w a r t e w t. 3: 1964 „Roczników S o c j o l o g i i
W s i " oraz materiałach p o w i e l o n y c h z I Światowego K o n g r e s u S o c j o l o g i i W s i w D i
j o n ( F r a n c j a ) , sierpień 1964 r.
2 0
E . A . W i 1 к e n i n g, Wpływ
n i k i S o c j o l o g i i W s i " , t. 3: 1964.
przemian
w rolnictwie
na cele i wartości,
„Rocz
�164
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
ności w s t o s u n k u d o i n n y c h . Odrębności t e m o g ł y zaistnieć p r z e d e w s z y
s t k i m n a s k u t e k o d m i e n n y c h w a r u n k ó w podłoża h i s t o r y c z n e g o
j ą c y c h m . i n . n a u k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j
(wpływa
badanej
czności — i n n e j , n i ż n p . n a t e r e n i e M a ł o p o l s k i c z y Śląska) o r a z
nych
warunków
zewnętrznych,
wynikających
w s i w bezpośrednim sąsiedztwie s t o l i c y k r a j u
2 1
społe
odmien
z usytuowania
badanych
.
W y c h o d z ą c o d i s t n i e j ą c e g o s t a n u w i e d z y z a ł o ż o n o n a w s t ę p i e , że p o s t ę
pująca i n d u s t r a l i z a c j a i u r b a n i z a c j a , będące g ł ó w n y m m o t o r e m z m i a n n a
w s i , p o w i n n y w p ł y w a ć n a t w o r z e n i e się n o w y c h w z o r ó w k a r i e r y i a w a n
su. D l a t y c h , którzy zdecydowali
się n a e m i g r a c j ę , z i e m i a p o w i n n a m i e ć
w a r t o ś ć malejącą, o d w r o t n i e zaś, d l a j e d n o s t e k z d e c y d o w a n y c h
n a pozo
stanie n a w s i i nastawionych n a rolnictwo — z elementu k u l t u r y
skiej
przekształcała
się w
kultury
profesjonalnej.
chłop
Przed
przy
stąpieniem d o badań t e r e n o w y c h założono p o n a d t o , że n a w ł a ś c i w y
obraz
s t o s u n k u mieszkańców w s i do z i e m i w różnych okresach c z a s o w y c h
rzutu
ją w sposób z a s a d n i c z y
element
t a k i e c z y n n i k i egzo- i endogenne,
j a k historyczne
i współczesne uzależnienia wynikające z s y s t e m u k u l t u r o w e g o oraz
wiązującego
ustawodawstwa
na plan pierwszy
centrycznego
państwowego. C z y n n i k i t e były
zarówno w w y k o r z y s t a n y c h m o d e l o w y c h
obo
wysuwane
ujęciach
stosunku do ziemi, j a k i procesu jego zmian. Zgodnie
agroz tym
założeniem uważano, ż e :
1) n a s t o s u n e k d o z i e m i i g o s p o d a r s t w a
w sposób z a s a d n i c z y
chodowości
jako warsztatu pracy
wpływa
(obok stopnia jego mechanizacji, u t o w a r o w i e n i a , d o
itd.) istnienie (lub brak)
lokalnego
i
pozalokalnego
rynku
p r a c y o r a z j e g o chłonność ( c z y l i r o z m i a r y ) ;
2) n a s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności
wiązujące u s t a w o d a w s t w o
t y w n y c h zależy b o w i e m
decydujący
wpływ m a
państwowe. O d poszczególnych aktów
m . i n . o b r ó t ziemią, spłaty r o d z i n n e
obo
norma
czy
zasady
dziedziczenia;
3) s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y najpełniej o d
z w i e r c i e d l a j ą s p r a w y k o n f l i k t o w e ,,o z i e m i ę " . D l a t e g o t e ż i s t o t n y m ź r ó d
ł e m d o badań t e g o z a g a d n i e n i a są p r o c e s y
sądowe o ziemię oraz
antago
n i z m y zaistniałe n a s k u t e k k o m a s a c j i .
Konsekwencją powyższego s t a n o w i s k a b y ł o wyodrębnienie, a następ
nie zanalizowanie
mocne
i
przy
endogennych.
struktura
k i l k u n a s t u wskaźników przyjętych
charakteryzowaniu
Najważniejsze
wyżej
wymienionych
za n a j b a r d z i e j
czynników
z n i c h t o : s t o s u n k i r o d z i n n e i sąsiedzkie;
gospodarczo-społeczna
gospodarstw;
charakter gospodarki r o l -
n o - h o d o w l a n e j , stopień m e c h a n i z a c j i i u t o w a r o w i e n i a g o s p o d a r s t w
skich, plany inwestycyjne
związane z r o z w o j e m
chłop
rolnictwa i hodowli, m o -
A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
Tradycyjna
społeczność wiejska
przemian
współczesnych.
Studium
wsi Mników
powiatu
krakowskiego,
1968, s. 8.
21
po
egzo-
w
procesie
Warszawa
�ZMIANY
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
165
ZIEMI
ż l i w o ś c i p r a c y i u t r z y m a n i a ludności p o z a w ł a s n y m g o s p o d a r s t w e m ,
s o b y przejęcia z i e m i ( t u zasady dziedziczenia,
spo
spłat i o b r o t u z i e m i ą ) , s t o
sunek d o komasacji i t d .
W k o n s e k w e n c j i p r z y j ę t y c h założeń i w y s u n i ę t y c h h i p o t e z p y t a n i a s t a
w i a n e w czasie p r a c y t e r e n o w e j dotyczyły p r z e d e w s z y s t k i m :
1) z m i a n z a c h o d z ą c y c h w
s t o s u n k u c h ł o p ó w d o z i e m i j a k o własności
i w a r s z t a t u p r a c y , i c h bezpośrednich p r z y c z y n , c z y l i c z y n n i k ó w
determi
n u j ą c y c h określone p o s t a w y , p r z e j a w ó w k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń b ę d ą c y c h
efektem t y c h postaw;
2) r o l i p o d ł o ż a h i s t o r y c z n e g o ,
wencyjnych
administracji
aktów n o r m a t y w n y c h , czynników i n t e r
państwowej,
wyspecjalizowanych
organów
p r a w n y c h o r a z r y n k u p r a c y w k s z t a ł t o w a n i u się p o s t a w ludności w
sto
s u n k u d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y . C h o d z i ł o t u o o k r e ś l e n i e
c h a r a k t e r u zachodzących z m i a n oraz u s t a l e n i e niektórych k o r e l a c j i m i ę
d z y n i m i a p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u r y gospodarczo-społecznej w s i i s t o p
n i a i c h p o w i ą z a n i a ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m ;
3) okoliczności, w j a k i c h w a r t o ś ć z i e m i w z r a s t a i m a l e j e . W o s t a t n i m
p r z y p a d k u chodziło m . i n . o s p r a w d z e n i e
prawdziwości h i p o t e z y o maleją
cej w a r t o ś c i z i e m i w zależności o d z a w o d u i m i e j s c a m i g r a c j i ;
4) w a r t o ś c i p r z y p i s y w a n e j
ziemi
w
s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h , szcze
g ó l n i e w t o k u p r o c e s ó w s ą d o w y c h o r a z w s p o r a c h zaistniałych w
przeprowadzonej
trakcie
komasacji.
W s i e południowo-wschodniego Mazowsza, w
których
przeprowadzono
b a d a n i a , cechują się z a c h o w a w c z o ś c i ą k u l t u r o w ą , u t r z y m y w a n i e m się s z e
r e g u treści t r a d y c y j n y c h w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h
kultury
budownictwo', f o l k l o r ) . Szczegółowe badania etnograficzne
no w e wszystkich gospodarstwach
3 w s i byłego pow. otwockiego
nie w o j . siedleckie): W o l i D u c k i e j , W o l i Karczewskiej,
Wszystkie
wanymi.
( n p . strój,
przeprowadzo
Woli
(obec
Sufczyńskiej.
o n e są b y ł y m i w s i a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i , n i g d y n i e c z y n s z o Uwłaszczone u k a z e m
(folwarcznych).
Badane
wsie
z 1864 r . należały
charakteryzują
d o dóbr
prywatnych
się m a ł y m i l i c z e b n i e
rodzi
n a m i , niską jakością g l e b y i niedostateczną ilością ł ą k i p a s t w i s k , m a ł y m i
r o z m i a r a m i gospodarstw,
n i e w i e l k i m i działkami g r u n t u (gdzie
s t w a 3 - h a , mają p o 2 0 - 4 0 k a w a ł k ó w z i e m i ) ,
gospodar
szachownicą gruntów,
m i t y w n y m i narzędziami p r a c y i z a b u d o w a n i a m i
gospodarczymi,
znaczną
stałą e m i g r a c j ą d o W a r s z a w y
( d o o k . 1954 г.), w y s o k i m o d s e t k i e m
ności
1945 r . k o e g z y s t o w a ł y
chłopo-robotniczej.
Do
na tych
pry
lud
terenach
z gospodarką chłopską d r o b n e f o l w a r k i s z l a c h e c k i e . W 1970 r . n a w n i o s e k
mieszkańców w e w s i a c h t y c h podjęto pierwsze
masacji
gruntów.
Była t o równocześnie
akcja przeprowadzona
w i c h h i s t o r i i próby k o
pierwsza
po wojnie
n a terenie byłego pow. otwockiego
tego
typu
i jedna z nie
l i c z n y c h w całym b y ł y m w o j . w a r s z a w s k i m .
Podstawową
bazę źródłową,
wykorzystaną
w
pracy
badawczej,
sta-
�166
MIROSŁAWA
nowiły
ze
materiały
ku;
w
terenowe zbierane w
spisu powszechnego
materiały
akta
referatu
nież
1970 г.;
latach
materiały
Wydziału
z l a t 1925-1970;
Cywilnego
w
ustalenia
i
dane
źródłowe
i
Sądu
GUS
Gliniance;
Geodezji
i Karnego
„o
materiały
Kołbieli
o b s e r w a c j a uczestnicząca w
toczących się p r o c e s a c h sądowych
niektóre
1963-1973;
GRN
scaleniowego Powiatowego B i u r a
archiwalne
Otwocku
alnie
DROZD-PIASECKA
w
Otwoc
Powiatowego
kilkunastu
aktu
ziemię". W y k o r z y s t a n o
zawarte
w
literaturze
rów
dotyczą
cej t y c h t e r e n ó w .
Najważniejsze
ustalenia wynikające
z analizy zebranych
materiałów
2 2
są n a s t ę p a j ą c e :
1.
Przeprowadzone
podejmujących
Polski
(m.in.
badania
studia
podobną problematykę
K.
Dobrowolskiego
posiadanie t z w . lepszych
pańszczyźnianą
2 2
oraz
ludność
praw
z
w
odniesieniu
Małopolski
do ziemi
chłopską
jest
Całość w y k o n a n y c h p r a c b a d a w c z y c h
od s t r o n y f o r m a l n e j
zagadnienia
po
współczesność
do innych
terenów
równoznaczne
wykazały,
na czynsz
z
że
przez
2 3
efektywniejszą
(szczegółowe p y t a n i a , odpowiedzi,
n a 3 części i n t e g r a l n i e
oraz
z tych
autorów
Podhala)
w formie maszynopisu
zało
podzielonego
ze sobą powiązane. W części I o m ó
związane z ziemią j a k o p o d s t a w o w y m
ogólnych u w a r u n k o w a ń
wynikający
i
prac
l u b przejście
żenia m e t o d y c z n e itd.) i i c h w y n i k i o p r a c o w a n o
wiono
porównawcze
w a r s z t a t e m p r a c y n a tle
h i s t o r y c z n o - e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h od uwłaszczenia
s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o
uwarunkowań.
Zgodnie
z założeniami
warsztatu
przyjętymi
pracy
n a wstępie
p r a c a n a l i z i e p o d d a n o t u : strukturę gospodarczo-społeczną b a d a n y c h w s i ; g o s p o d a r
kę
rolno-hodowlaną
wych
odmian
ze szczególnym
roślinnych,
uwzględnieniem
modernizacji
procesu
i mechanizacji;
wprowadzania
powiązania
no
gospodarcze
z l o k a l n y m i p o z a l o k a l n y m r y n k i e m p r a c y oraz f a k t y i opinie odnośnie do s t o s u n k u
mieszkańców w s i do p o d s t a w o w e g o w a r s z t a t u
szono p r o b l e m y
nawiązując
pracy — ziemi. W
części I I p o r u
związane z ziemią j a k o własnością ( w r a z z genezą tej własności),
do obowiązujących
aktów
normatywnych
i przepisów
szczegółowych,
którym chłop j a k o właściciel z i e m i musiał się podporządkować, a które rzutowały
n a jego s t o s u n e k do z i e m i . P o d d a n o t u a n a l i z i e i omówiono z a g a d n i e n i a
i
w
nieformalnego
stosunku
mieszkańców
obrotu
ziemią,
zasady
do z i e m i wynikające
w s i do
d z i e d z i c z e n i a , spłat
ze sposobu
obowiązującego
objęcia
gospodarstwa
ustawodawstwa
formalnego
i alimentów,
postawy
oraz
spadkowego.
stosunek
Rozważania
z a w a r t e w części I I obejmują również o k r e s od uwłaszczenia p o l a t a 70-te b. s t u
l e c i a . W części I I I omówiono s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o
pracy
i własności w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h .
sądowe
„o ziemię"
oraz
sytuację
Analizie
antagonistyczną,
dzonej k o m a s a c j i . C h r o n o l o g i c z n i e część t a o b e j m u j e
s z y n a c i s k położono w niej
2 3
Począwszy
na wydarzenia
jaka
poddano w
zaistniała
po
od X V w . chłop w e w s i a c h
chłopa musiał o d niego
ostatnie 70-lecie, a l e n a j w i ę k
lokowanych
na prawie
darki
niemieckim
zakupnym.
samowolę p a n a , który chcąc usunąć z z i e m i p r a w o
wykupić p r z e d t e m
towarowo-pieniężnej
zamożniejsi
procesy
przeprowa
współczesne.
mógł otrzymać z a pieniądze t z w . lepsze p r a w o do z i e m i , i n a c z e j z w a n e
Ograniczało ono b a r d z o
warsztatu
niej
„lepsze p r a w o " .
chłopi
mieli
W warunkach
niejednokrotnie
takiego
gospo
możliwość
u w o l n i e n i a się od s t o s u n k u poddańczego, n a d r o d z e w y k u p i e n i a pełnych p r a w w ł a
sności
ziemi. Posiadanie
dzieciom, a n a w e t
n a własność
z i e m i pozwalało
i m n a przekazywanie
n a p r z e d o s t a n i e się do s t a n u s z l a c h e c k i e g o .
jej
�ZMIANY
i bardziej
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
167
ZIEMI
ś w i a d o m ą działalnością gospodarczą ludności t y c h w s i niż
we
w s i a c h , których mieszkańcy p r a w t a k i c h n i e m i e l i czy n i e b y l i oczynszow a n i . Chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b a d a n y c h w s i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o M a
zowsza nie posiadali lepszych p r a w do ziemi, a gospodarstwa i c h n i e były
oczynszowane.
powstałego
Wyposażenie
małżeństwa)
w
ziemię
leżało
w
(szczególnie
gestii
dworu.
w
przypadku
Dopiero
nowo
mocą
ukazu
u w ł a s z c z e n i o w e g o z 2 I I I 1864 r . chłopi b a d a n y c h w s i n a b y l i p r a w o w ł a s
ności d o u p r a w i a n e j z i e m i . O d t e j p o r y m o g l i nią d o w o l n i e
przekazywać
jami
dzieciom,
Kodeksu
zamieniać,
Napoleona.
szczyźnianą l e p s z y c h
Nieposiadanie
sztatu
pracy)
w
jako
źródła
dochodu,
ale
i
Struktura
darstw
z
wszystkim,
warsztatów
pań
gospodarstw
ziemi (czyli
równocześnie
hamuje
war
rozwój
gospodarczej
jeszcze
opóźnia w y k s z t a ł c e n i e się
badanych
z jaką
pracy)
i
kategorią
tra
w s i po
uwłaszczeniu,
ludności
oraz
gospo
i c h samodzielności
ekonomicznej
1 8 6 4 г., w y k a z u j e
istnienie obok
m a m y do c z y n i e n i a w w y n i k u r e f o r m y
n i e z b y t dużych majątków
oceny
przywile
ludność
ziemi.
gospodarczo-społeczna
przede
(inaczej
tutejszą
inicjatywy
kilkadziesiąt l a t p o uwłaszczeniu o r a z
2.
przez
umiejętności
samodzielności
d y c j i posiadania i dziedziczenia
informująca
dysponować:
i t d . , zgodnie
p r a w do ziemi oraz nieoczynszowanie
w p ł y w a nie t y l k o n a ograniczenie
przedsiębiorczości,
sprzedawać
f o l w a r c z n y c h znacznej
ilości d r o b n y c h g o s p o
d a r s t w chłopskich (3-5 h a ) , w ś r ó d k t ó r y c h posiadające ł ą c z n i e p o 10 h a
z i e m i u c h o d z i ł y za b a r d z o b o g a t e . S t a t y s t y c z n e d a n e p o r ó w n a w c z e z k i l
ku
przekrojów
nowych,
czasowych,
świadczą
gospodarstw
o
uzupełnione i n f o r m a c j a m i z w y w i a d ó w
szybko
chłopskich w
pogłębiającym
wzrost
ludności
procesie
odczuwanych w
zbędnej
produkcyjnie.
tere
rozdrobnienia
l a t a c h następnych, pociągających
obok skutków e k o n o m i c z n y c h
towny
się
za sobą
każdym z n i c h —
Bezpośrednią
—
gwał
przyczyną
t e g o s t a n u r z e c z y są działy r o d z i n n e i n i e f o r m a l n y obrót ziemią. P o s t ę
pujący proces r o z d r a b n i a n i a gruntów, c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a z m i a n s t r u k
tury
gospodarczo-społecznej
całego
Mazowsza,
nacisk n a posiadanie ziemi i gospodarstwa
w
pozwala
wnioskować,
że
n a terenie badanych w s i był
c i ą g u o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t duży, a l e z m i e n n y . D y n a m i k a r o z
drabniania
gruntów w y k a z u j e ,
obok
okresów nasilenia, l a t a
wyraźnego
z a h a m o w a n i a tego procesu. N a przykład w y r a ź n y spadek działów gospo
d a r s t w następuje t a m w l a t a c h 1 9 4 4 - 1 9 5 4 , n a t o m i a s t i c h g w a ł t o w n e n a
s i l e n i e (przede w s z y s t k i m przez działy n i e f o r m a l n e ) w l a t a c h 1954-1970.
3. N i s k a jakość g l e b y
(IV—VI
k l a s y ) , b r a k łąk i p a s t w i s k ,
rozdrobnienie gruntów (gospodarstwa
znaczne
3 h a składają się z p o n a d 20 k a
w a ł k ó w ) , a c o się z t y m w i ą ż e p r y m i t y w n e t e c h n i k i i narzędzia
pracy
o r a z n i e w i e l k a w y d a j n o ś ć z h a ( w y n o s z ą c a d l a 4 zbóż 17-21,5 q , a z i e m
n i a k ó w 1 6 0 - 1 9 0 q) z t r u d e m t y l k o p o k r y w a j ą c a p o t r z e b y
we
r o d z i n chłopskich, w p ł y w a j ą
na
omawianym
terenie
samożywienio-
n a f a k t , że p r o d u k c j a r o l n o - h o d o w l a n a
o d uwłaszczenia
po l a t a 70-te
naszego stulecia
�168
ma
charakter
pracy —
w
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wszystkim
ekstensywny.
przede
gospodarstwo
Podstawowy
r o l n e , wykazując znaczne
porównaniu z i n n y m i d z i e l n i c a m i k r a j u ,
warsztat
opóźnienie gospodarcze
nie przejawia
nawet
symp
t o m ó w p r o f e s j o n a l i z a c j i . N a przykład do l a t 7 0 - t y c h w 3 b a d a n y c h w s i a c h
nie było
ani jednego rolnika
specjalizującego
się w
ściśle
określonym
k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . O żadnym z t u t e j s z y c h mieszkań
ców
(właścicieli
gospodarczej
ziemi)
n i e można
powiedzieć,
zmierzał d o profesjonalizacji
kiem pozytywnego
w
swej
stosunku do ziemi i gospodarstwa,
staw skierowanych
„ku
gospodarstwu",
wyposażenie w narzędzia i m a s z y n y
skich, inwestycje
że
działalności
w zawodzie rolnika.
jest
Wskaźni
a t y m samym po
m.in. tempo
mechanizacji,
rolnicze, stan budynków i n w e n t a r
i realne plany inwestycyjne
w
zakresie
r o l n i c t w a czy
h o d o w l i , m o d e r n i z a c j a u p r a w etc. Ś w i a d c z ą o n e r ó w n o c z e ś n i e o
wysokiej
w a r t o ś c i z i e m i . W p r z y p a d k u b a d a n y c h w s i w ciągu o m a w i a n e g o
postęp w z a k r e s i e
modernizacji gospodarstw
w o l n y . L u d n o ś ć ograniczała d o m i n i m u m s w o j e
duszy
n a j a k i e k o l w i e k poważniejsze
raźniejszy postęp w
t y m zakresie
okresu
był n i e w i e l k i i bardzo p o
p o t r z e b y n i e mając
przedsięwzięcia
fun
inwestycyjne.
z a z n a c z y ł się p o I I w o j n i e
Wy
światowej
w l a t a c h 5 0 - t y c h , g d y m i e s z k a ń c y t u t e j s z y c h w s i zaczęli u z y s k i w a ć w i ę k
sze w p ł y w y p i e n i ę ż n e z p r a c y p o z a r o l n i c z e j . W l a t a c h 7 0 - t y c h n a s k u t e k
z n i e s i e n i a o b o w i ą z k o w y c h d o s t a w n a r z e c z państwa, n o w e j
(w zakresie
p o l i t y k i cen
zasad s k u p u ż y w c a ) o r a z w e j ś c i a w ż y c i e u s t a w y o u r e g u l o
w a n i u własności g o s p o d a r s t w ,
interwencyjnych,
c z y l i w w y n i k u oddziaływania
czynników
wzrosło wśród mieszkańców b a d a n y c h w s i
zaintereso
w a n i e przedmiotową ( c z y l i instrumentalną) wartością z i e m i . Z m i a n a s p o
sobu gospodarowania
według o p i n i i zainteresowanych
jest możliwa
jed
n a k dopiero po przeprowadzeniu komasacji.
4. L o k a l n y r y n e k p r a c y n a p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m
tach
1864-1945
czenie p r a w i e
cechują
stosunkowo
w y ł ą c z n i e d o zajęć
niewielkie
sezonowych,
Mazowszu
rozmiary
oraz
wykonywanych
w la
ograni
na
fol
w a r k u , a w y n a g r a d z a n y c h w n a t u r z e i pieniądzach. T y l k o d l a n i e l i c z n e j
g r u p y r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h j e s t o n w z g l ę d n i e stały. O j e g o
powszech
ności i t r w a ł o ś c i z a d e c y d o w a ł o p r z e d e w s z y s t k i m słabe u p r z e m y s ł o w i e n i e
całej
okolicy,
a t y m samym
b r a k możliwości
uzyskania innych
d o d a t k o w y c h , n i e p o c i ą g a j ą c y c h konieczności o p u s z c z e n i a
zajęć
rodzinnej wsi.
R o z w i j a j ą c y się b o w i e m n i e o p o d a l w i e l k o m i e j s k i p r z e m y s ł w a r s z a w s k i —
z b r a k u t r a s i środków d o j a z d o w y c h
— w y m a g a ł m i g r a c j i ze w s i (stałej
l u b sezonowej). Decyzje o opuszczeniu w s i p o d e j m o w a l i
ludzie nie obarczeni
jeszcze rodziną o r a z
c i wszyscy,
z reguły
którzy
tylko
ziemi nie
p o s i a d a l i w c a l e . Chociaż i t a o s t a t n i a g r u p a m i e s z k a ń c ó w w s i w s y t u a c j i ,
g d y m i a ł a j u ż założone w ł a s n e r o d z i n y , starała się r a c z e j o p r a c ę w
rakterze
stałych
robotników
folwarcznych,
a
nie o
pracę
miejskich. Istnienie lokalnego r y n k u pracy, j a k i m były okoliczne
aż
do
1945 г.,
jest
istotnym
czynnikiem
hamującym
cha
robotników
dwory
podejmowanie
�ZMIANY
decyzji
o
dzimych
POSTAW
opuszczeniu
LUDNOŚCI
w s i przez
gospodarstwach,
ale
WIEJSKIEJ
ludność
obarczoną
szereg p o t e n c j a l n y c h wychodźców
DO
16»
ZIEMI
produkcyjnie
własną
zbędną
rodziną,
w
dzięki
ro
czemu
pozostawało n a d a l związanych
z
mią j a k o w a r s z t a t e m p r a c y . P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j
zie
lokalny
r y n e k p r a c y przestał t u istnieć.
5. Bliskość i dostępność p o z a l o k a l n e g o
szawy) były
(czyli
bezpośrednią
bezpowrotne
r y n k u p r a c y (szczególnie
p r z y c z y n ą t e g o , ż e stała m i g r a c j a
opuszczenie
ziemi
jako
War
zarobkowa
warsztatu pracy,
a
nawet
własności), o b s e r w o w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o m a s o w a w i n n y c h d z i e l n i c a c h
k r a j u , rozpoczęła
się t u n a w i ę k s z ą skalę j u ż n a p r z e ł o m i e X I X i
stulecia. Jej nasilenie o b s e r w u j e m y
w i e k u . Została o n a z a h a m o w a n a
nistracyjne ograniczenia
nej.
dopiero w latach 50-tych poprzez
meldunkowe w Warszawie
O d o k . 1954 r . f o r m ą p o w s z e c h n ą
codzienne
dojazdy
czenia
i strefie
egzystencji
z a w o d o w e g o r u c h u ludności
n i e były więc j e d y n y m i możliwościami
d l a mieszkańców
tutejszych
są
we wsi.
zabezpie
w s i , ponieważ
zawsze a l t e r n a t y w a m i g r a c j i do m i a s t a , z której —
nia — w ogromnej
admi
podstołecz-
d o p r a c y p o ł ą c z o n e ze s t a ł y m z a m i e s z k a n i e m
Ziemia i gospodarstwo
XX
w l a t a c h 2 0 - t y c h i 3 0 - t y c h naszego
istniała
j a k wykazały
bada
większości k o r z y s t a n o . Dostęp d o p o z a r o l n i c z y c h
źró
deł u t r z y m a n i a z a d e c y d o w a ł o t y m , ż e s t o s u n k o w o s z y b k o p o u w ł a s z c z e
n i u ilość p o s i a d a n e j
z i e m i przestała d e c y d o w a ć o p o w o d z e n i u
n y m . Dewaluację znaczenia
ziemi jako podstawowego
ekonomicz
źródła
egzystencji
p o w o d o w a ł t u w i ę c o d kilkudziesięciu l a t stały w z r o s t atrakcyjności d u
żego c e n t r u m miejskiego.
S y t u a c j a p r z y m u s o w a , j a k a zaistniała n a t e r y
t o r i u m b a d a n y c h w s i , polegająca n a a d m i n i s t r a c y j n y m z a t r z y m a n i u w i c h
granicach
potencjalnych wychodźców,
ności o d w a r t o ś c i zabezpieczającej
powoduje
dalszy
ciąg
i c h zależ
z i e m i oraz w a r u n k ó w życia w
środo
w i s k u w i e j s k i m ( w z n a c z e n i u środowiska społeczno-bytowego i p r z y r o d
niczego). D l a obecnych mieszkańców ziemia n i e jest j e d y n y m i
nym
środkiem zabezpieczenia
egzystencji,
ale jest m i e j s c e m
wyłącz
zamieszka
n i a i p r z e b y w a n i a n i e o m a l p r z e z całe ż y c i e . W ł a ś n i e t e n j e j w a l o r p o
woduje
i
szereg
daleko
ekonomicznych,
idących
a w
6. C h a r a k t e r
konsekwencji
k u l t u r o w y c h , społecznych
t y m m . i n . j e j znaczenie
tutejszej
rodziny
i
całej
j a k o źródła
społeczności,
konfliktów.
będącej
w s z y s t k i m społecznością otwartą, p o w o d o w a ł b r a k w e w n ę t r z n e j
dacji
(a z a t e m
społeczną)
sprzyjała
oraz
również
i wewnętrznej
silniejszej
więzi
f o r m o w a n i u się
identyfikacji jednostki z
t e r y t o r i a l n e j . Istniejąca
pozytywnych
przede
konsoli
opinii
o
grupą
sytuacja
wsi jako
nie
środowisku
społecznym.
7. Z i e m i a j a k o własność p o s i a d a k i l k a c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , m . i n .
jest
przedmiotem
zakupu,
dziedziczenia,
podziału,
sprzedaży,
prestiżu
i b o g a c t w a . Z c h w i l ą w i ę c , g d y c h ł o p s t a j e się j e j p r a w n y m w ł a ś c i c i e l e m ,
może
w
własność
pełni
korzystać
posiada.
W
ze w s z y s t k i c h w ł a ś c i w o ś c i ,
całkowicie
dowolnej
w
które
t y m zakresie
ziemia
jako
działalności
�170
MIROSŁAWA
jest o n jednak w
znacznym
normatywne
obowiązujące
oraz
DROZD-PIASECKA
stopniu
ograniczony
prawo
p r z e z istniejące
zwyczajowe.
Stosunek
akty
do
ziemi
j a k o własności b y ł w i ę c w a r u n k o w a n y ( i j e s t n a d a l ) o b o w i ą z u j ą c y m p r a
w e m zwyczajowym
jej
i a k t a m i n o r m a t y w n y m i w zakresie posiadania ziemi,
z a k u p u , dziedziczenia,
Równocześnie w
wania
czy
możliwości
zagospodarowania,
zabudowy itd.
zależności o d p e r s p e k t y w y d z i e d z i c z e n i a
niekierowania
gospodarką,
różnicują
się
l u b też k i e r o
postawy
ludności
wiejskiej w stosunku do ziemi jako warsztatu pracy.
8. W e d ł u g
a r c h i w a l n y c h a k t sądowych
oraz i n d y w i d u a l n y c h w y w i a
d ó w t e r e n o w y c h w b a d a n y c h w s i a c h południowo-wschodniego
o d uwłaszczenia d o l a t 5 0 - t y c h X X w . s p r a w y
sporadyczne.
zatargi
pod
Mazowsza
s p o r n e o g r u n t o r n y są
I c h ilość g w a ł t o w n i e w z r a s t a p o 1954 г., g d y nasilają
o siedliska i odszkodowania
zabudowę
miejską
Otwocka
za z i e m i ę
czy
Mińska
przejętą
się
przez
państwo
Mazowieckiego.
Procesy
s ą d o w e o z i e m i ę , k t ó r e są w s k a ź n i k i e m s t o s u n k u d o z i e m i j a k o własności
i
warsztatu pracy
o swoistej
są
równocześnie
obyczajowości
interesującym
i zachowaniach
ludności
źródłem
informacji
wiejskiej.
Wskazują
o n e n a i s t n i e n i e ściśle o k r e ś l o n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a w r o d z a j u s p e c y
ficznego kodeksu honorowego.
Nieprzestrzeganie
jego zasad p r o w a d z i d o
zadrażnienia s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j , a w d a l s z y c h k o n s e k w e n c j a c h
nawet
d o s p r a w s ą d o w y c h c y w i l n y c h , a często i k a r n y c h .
9. W
stwa
sytuacjach konfliktowych postawy
wykazują
zasadniczą
różnicę
między
względem ziemi i
zachowaniem
i
gospodar
działaniami
a d e k l a r a c j a m i w e r b a l n y m i . P r z y t y m i c h f o r m o w a n i e się n i e z a l e ż y o d
t a k i c h c z y n n i k ó w , j a k w i e k , płeć, w y k s z t a ł c e n i e , w y s o k o ś ć d o c h o d u c z y
wielkość posiadanego
emocjonalnych
rządzania,
gospodarstwa,
oraz
posunięć
a tylko w
pozarolniczego.
ale przede w s z y s t k i m o d czynników
administracji
niewielkim stopniu
państwowej
i
kazała następujące zależności: a) p o s t a w y w
k o m a s a c j i n i e są uzależnione
komasacji w y
stosunku do
przeprowadzo
o d płci, w i e k u , w y k s z t a ł c e n i a ,
kawałków g r u n t u , wielkości gospodarstwa, k a t e g o r i i użytków,
uzyskiwanego
za
zatrudnienia
N a przykład analiza 4 p o d s t a w o w y c h g r u p p o s t a w w s y
t u a c j i k o n f l i k t o w e j zaistniałej w w y n i k u p r z e p r o w a d z o n e j
nej
organów
od posiadanego
dochodu
i
płaconych
podatków
przed
i
po
ilości
wysokości
scaleniu;
b ) i s t n i e j e p e w n a n i e w i e l k a zależność m i ę d z y p o s i a d a n y m z a t r u d n i e n i e m
pozarolniczym
w
a neutralną
postawą
stosunku do przeprowadzonego
wieństwem a zajmowaną
same
postawy
(a n a w e t
brakiem
postawą p r z e j a w i a się w
charakteryzują
zainteresowania)
s c a l e n i a ; c) zależność m i ę d z y
linii
j e d y n i e małą d w u - , m a k s i m u m t r z y p o k o -
l e n i o w ą r o d z i n ę , pracującą w j e d n y m g o s p o d a r s t w i e ,
a n i e są o n e i d e n
tyczne z postawami dalszych k r e w n y c h , nawet stryjecznego
d) i s t o t n e znaczenie
pokre
p r o s t e j , t z n . te
rodzeństwa,
d l a zajęcia j e d n e j z o k r e ś l o n y c h p o s t a w w s t o s u n k u
d o k o m a s a c j i o d e g r a ł y n a t o m i a s t c z y n n i k i e m o c j o n a l n e , działalność i n t e r -
�ZMIANY
wencyjna
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
171
ZIEMI
organów a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz k l a s y f i k a c j a g r u n t u z l a t 60-
t y c h naszego stulecia.
10. W
rejonie,
wpływem
o którym
miasta, pojawiła
mówimy,
pozostającym
się s t o s u n k o w o
2 0 - t y c h b. stulecia) degradacja
pod
bezpośrednim
(bo już
w
latach
z i e m i oraz j e j f u n k c j a u j e m n a . U
t y c h , którzy n a z i e m i pozostawali w b r e w
do ziemi i gospodarstwa
wcześnie
części
w ł a s n e j w o l i i chęci, s t o s u n e k
wynikał z b r a k u i n n y c h możliwości
życiowych.
B y ł t o i c h s w o i s t y l o s , chociaż b y l i o n i ś w i a d o m i w y b o r u i n n e j k a r i e r y ,
k t ó r y m k i e r o w a ł o się i c h r o d z e ń s t w o . J e d n o c z e ś n i e o s o b o w o ś ć i m e n t a l
ność t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y p o z o s t a w a l i p r z y p r a c y n a z i e m i , kształto
wała
się n a p o d s t a w i e
poczucia
własności
z i e m i , stanowiącego
do
dziś
i s t o t n y składnik c h ł o p s k i e g o s y s t e m u w a r t o ś c i .
O g ó l n e s t w i e r d z e n i a , j a k i e się nasuwają, są n a s t ę p u j ą c e :
1. Z i e m i a n i e t r a c i w a r t o ś c i a u t o t e l i c z n e j , a t y m b a r d z i e j
wej
(instrumentalnej) w
układach g o s p o d a r c z y c h ,
n y m w a r s z t a t e m zaspokajającym
tomiast
stencji
jące
traci
czy
ziemi,
Zjawisko
darstw,
tę w a r t o ś ć
odmienne
zachodzi
niezależnie
są
kariery. Funkcje
coraz
równocześnie
częściej
we
od i c h struktury
przedmioto
których jest
możliwości
innej
przez
zawody
wszystkich
pozarolnicze.
kategoriach
ekonomiczno-społecznej.
gospo
Wartość
u j e m n a z i e m i jest w i d o c z n a w p o s t a w a c h t y c h w s z y s t k i c h , którzy
zostali z a t r z y m a n i poprzez
egzy
ekonomiczno-zabezpiecza-
własnym aspiracjom życiowym i przekonaniom
rierze
jedy
podstawą u t r z y m a n i a . N a
w ó w c z a s , g d y istnieją
wzory
przejmowane
to
potrzeby —
w
wbrew
o innej „miejskiej" k a
zarządzenie a d m i n i s t r a c y j n e ( l u b i n n e
w y p a d k i losowe) w rodzinnej w s i . Ziemia n i e stanowi d l a n i c h
wartości
o d c z u w a n e j , chociaż często się z d a r z a , ż e j e s t o n a za w a r t o ś ć p r z e z n i c h
u z n a w a n a (ale w y ł ą c z n i e j a k o w a r t o ś ć i n s t r u m e n t a l n a ) . N a t o m i a s t w ż a d
nej s y t u a c j i gospodarczej,
społecznej i k u l t u r o w e j z i e m i a n i e t r a c i
tutaj
s w e j w a r t o ś c i p r e s t i ż o w e j w z n a c z e n i u własności.
2. D o t y c h c z a s o w e
„samą w
sobie"
ujęcia
kładą
zbyt
duży
oraz i r r a c j o n a l n e (emocjonalne)
nacisk
n a wartość
ziemi
p r z y w i ą z a n i e chłopa d o
z i e m i . T e n o s t a t n i p o g l ą d w p r z y p a d k u o m a w i a n y c h w s i został
znacznie
podważony m . i n . przez wyłącznie racjonalne a r g u m e n t y , j a k i e w y s u w a l i
m i e s z k a ń c y z a r ó w n o w p r z y p a d k u w a l k i o s e r w i t u t y , podział
czy
też o b e c n i e
postawach
domość
gospodarstw
o u z y s k a n i e siedliska p o d zabudowę. O i c h r a c j o n a l n y c h
świadczy również powszechna
realizacji
2 odmiennych
modeli
już p o d k o n i e c
X I X w.
kariery życiowej:
świa
prowadzenie
r e n t o w n e g o g o s p o d a r s t w a n i e o b c i ą ż o n e g o spłatami i p o d a t k a m i ( n a w z ó r
dobrze
prosperującego
niewielkiego
f o l w a r k u dworskiego)
l u b migracja
stała d o m i a s t a .
3. W s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h z i e m i a m a g ł ó w n i e z n a c z e n i e
wartości
nadrzędnej
(autotelicznej), p r z y c z y m najwyraźniej
u w i d o c z n i a się w ó w
czas
wartości
prestiżowa
obok
własności.
instrumentalnej jej
wartość
w
sensie
�172
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
4. W o k r e ś l o n y c h s y t u a c j a c h s p o ł e c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h ( n p . p r z y z a
ostrzonych przepisach m e l d u n k o w y c h w dużych miastach), w z r a s t a
t o w n i e wartość z i e m i j a k o m i e j s c a zamieszkania,
gwał
środowiska społecznego,
r e k r e a c j i ( n p . t a k a s y t u a c j a powstała n a t e r e n i e b a d a n y c h w s i n a s k u t e k
zamknięcia a d m i n i s t r a c y j n y c h g r a n i c W a r s z a w y o r a z w w y n i k u
miasta
sytuacji
i
n a dotychczasowe
wpływ
urbanizacji)
miasta
tereny
( i związanych
jest n e g a t y w n y
Dlatego
też
każdej
d o wartości z i e m i i
pociąga
jednocześnie obserwować można g w a ł
j e j wartości i n s t r u m e n t a l n e j , doskonale w i d o c z n y
cesach sądowych „ o ziemię".
ekspansji
nie w
z n i m procesów i n d u s t r i a l i z a c j i
n a stosunek
j e j degradację. W r ę c z p r z e c i w n i e ,
towny wzrost
wiejskie).
w
pro
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0badab8db13de5743a8d1f5aa9e724a6.pdf
d6e1964e6e3aaa81e6123f9635a07ae4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3547
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3324
Title
A name given to the resource
Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich i katolickich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.23-26
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olędzki, Jacek
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Jacek Olędzki
KWITLECHY Z L E Ż A J S K A
P R O Ś B A I DZIĘKCZYNIENIE W KULTACH CHASYDZKICH I KATOLICKICH
M a t e i Lea c ó r k a Frydy
(prosi) szybkiego w y z d r o w i e n i a , b ł o g o s ł a w i e ń s t w a
i szczęścia tych których wykarmiła piersią
S a m u e l - C h a i m syn M a t l i Lei
(prosi) o z d r o w e c i a ł o i d u s z ę i z a p a ł w nauce
ś w i ę t e j Tory
B o r u c h A b r a m syn M a t l i Lei
(prosi) o z d r o w e c i a ł o i d u s z ę i z a p a ł w nauce
świętej Tory
Jak
niesie
wieść
1
gminna, ł a t w o
jest
rozpoznać
dziecko
ż y d o w s k i e i polskie j u ż w pieluszkach. Pierwsze kręci g ł o w ą ,
z d r a d z a j ą c p o w o ł a n i e d o z a j ę ć u m y s ł o w y c h , natomiast polskie
wymachuje r ą c z k a m i , u j a w n i a j ą c — ł a g o d n i e — p r z y s z ł e talenty
2
motoryczne. K o r e s p o n d u j ą z t y m rozpoznaniem oceny z a c h o w a ń
(emocji), pojawiające się w wielu p r z y s ł o w i a c h . Jak chłop zły,
jak Źyd zły, to śpiewa; a pan to chodzi i gwiżdże.
diabła
w uchu, chłop
bije;
T u d z i e ż inne: Pan ma
w sercu (w gardle), a Żyd
3
w stopach.
I tu
zbliżyliśmy się do istoty rzeczy, zlokalizowania cech w o l i t y w n y c h
w poszczególnych częściach ciała ludzkiego. Badaczki f o l k o r y s t k i
w r a ż e n i e , że nie interesują ich podobne d y r d y m a ł y . N a szczęście inne
zasadniczo zdanie mieli na ten temat Eliade l u b van der Leeuw.
Z a r ó w n o w n a j p o t ę ż n i e j s z y c h i tych najskromniejszych k u l t u r a c h
ś w i a t a w y s t ę p u j e c z ę s t o niezwykle wyraziste z r ó ż n i c o w a n i e d o t y c z ą
ce uznawanych i nie uznawanych o r g a n ó w czy części ciała ludzkiego,
j a k o siedliska w a ż n y c h cech osobowych. Wystarczy p o w i e d z i e ć , że
w dawnej kulturze C h i n s ą d z o n o , że n a j w a ż n i e j s z y m o ś r o d k i e m cech
osobowych c z ł o w i e k a jest w ą t r o b a , a ściślej m ó w i ą c sam woreczek
żółciowy, czyli ó w organ, k t ó r y w Europie d o s y ć niefrasobliwie
bywa usuwany przy lada s k a ż e n i u organizmu. D o dzisiaj język
chiński przechowuje z w r o t „ d u ż a w ą t r o b a " , da dan, o z n a c z a j ą c y
c z ł o w i e k a ś m i a ł e g o , o d w a ż n e g o , n i e z a l e ż n e g o . Natomiast „ m a ł a
w ą t r o b a " , to nasz t c h ó r z w znaczeniu charakterologicznym, czyli
człowiek bez serca (!), tak j a k notuje to j ę z y k francuski (sans c o e u r ) .
Zapewne istnieją k r a i n y , w k t ó r y c h w ł a ś n i e c a ł k i e m uboczne organy,
j a k ó w woreczek żółciowy, pięty, czy np. siedzenie, służyć m o g ą
symbolizacji w duchu stereotypu cech osobowych. Wszak t y l k o w
naszych s u b k u l t u r o w y c h zwrotach k r ó l u j ą epitety-etykiety, w r o
dzaju „ c z t e r y l i t e r y " , a t a k ż e h..., k..., p... i c i . . . . Wszelako chyba nie
ma k u l t u r y na świecie, k t ó r a w charakterystyce cech osobowych
wykluczałaby uczuciowość, tkliwość (serdeczność), poświęcenie itd.,
aby na koniec cech tych nie ł ą c z o n o w ł a ś n i e z sercem. Stereotypy
o s ą d ó w w relacjach s w ó j - o b c y , j a k w kawale p r z y t o c z o n y m na
p o c z ą t k u , p o z b a w i a j ą Ż y d ó w u c z u ć t k l i w y c h ( „ ż y d o w s k i e serce
zawsze zimne") na rzecz — oczywiście — k a l k u l a t y w n o ś c i , przebieg
łości i wyrachowania.
6
7
Danuta Tomczyk-Baszkiewicz, Zofia M i t o s e k oraz etnolog W ł a d y s
ław Bartoszewski o d k r y l i w r ę c z n i e p r a w d o p o d o b n ą liczbę paraem i ó w i m i n i f a b u ł (świadczą o t y m trzy i czterocyfrowe sygnatury
N 1776, B 442) z w i ą z a n y c h ściśle z i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniem.
Chłopa grzeją piersi a Żyda pięty
(B 162). Chłopu
w piersi,
Żydowi
w pięty a panu w uszy nigdy nie zimno (B 163). Pan ma ogień w uszach,
chłop w piersiach a Żyd w piętach
zawsze zimne (B 169).
(B 164). Psi nos i żydowskie
serce
4
W kulturze chrześcijańskiej n a t u r ę u c z u ć w o l i t y w n y c h (wolicjonalnych) o k r e ś l a serce. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że t y l k o serce stanowi
siedlisko cech osobowych.
5
Czy w kulturze judaistycznej jest tak
samo? Czy m o ż e inaczej, tak aby r ó w n i e ż np. g ł o w a (rozum), brane
były pod u w a g ę ? Moje konsultacje z naszymi c z o ł o w y m i hebraistami
nie przyniosły w y s t a r c z a j ą c o
obiecujących
efektów.
Odniosłem
T r e ś ć kwitlechów ( p r ó ś b ) s t a n o w i ą c y c h przedmiot uwagi w ninie
jszym zapisie obala c a ł k o w i c i e te k r z y w d z ą c e o s ą d y . O t o wybrane
p r o ś b y s p o ś r ó d ok. 70 k w i t l e c h ó w , p o c h o d z ą c y c h z ohelu (hebr. ohel,
namiot, t u grobowiec-kaplica) cadyka N o ' a m a Elimelecha w Leżajs
k u . O t o Josef syn R i w k i A t i a , k t ó r y do L e ż a j s k a p r z y b y ł z A n t w e r
p i i , prosi o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o i zdrowie (wyleczenie) nie t y l k o dla
siebie, lecz dla dziewięciu i n n y c h jeszcze o s ó b . O t o one: T o w a bat
( c ó r k a ) H i n d a M i l c h a , Joel Simcha, Icchak, R i w k a A t i l , Rea G i l a ,
M o s k ę Elieker, M i r i a m , J a k ó w E l i Jokel. Przybyli z U S A (z
23
�B r o o k l i n u ) D i n a c ó r k a Majanideli i Szmuel C h a i m Raw, syn A c h y ,
z ich m a r t w y c h c z ł o n k ó w (sic!), judaistycznych p r z e d m i o t ó w sakral
p r o s z ą : ona o n a w r ó c e n i e na j u d a i z m , o n o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o dla
nych, synagog, k i r k u t ó w oraz g r o b ó w w o g ó l e .
całej jego r o d z i n y . W y m i e n i o n y c h jest pięć i m i o n (Jechazkel Szargon
u z u p e ł n i a j ą bezcenne m a t e r i a ł y C h . Chajesa czy Iwana F r a n k o .
1 4
Poglądy autorów
1 5
M i m o jednak tych a u t o r y t a t y w n y c h stanowisk p o z o s t a n ę w
A c h , A w r a h a m M i n c h a s M a n e h , Johosza czyli Jezus M i r d a c h i
Elieazar, M i l c h a M a j n i d e l Chana i jej m ą ż C h a i m ) , przy trzech
swych r o z w a ż a n i a c h w y ł ą c z n i e przy p r ó b i e rozumienia aspektu
dopisek „ d l a całej jego r o d z i n y " , a przy d w ó c h ostatnich „ w s z y s t k i e
mirakularnego ohelu Elimelecha, grobie ż y d o w s k i m , z w i ą z a n y m
go najlepszgo dla całej rodziny we wszystkim, zapomnienia o tros
z o s o b ą n i e p r z e c i ę t n ą , u z n a w a n ą przez c h a s y d ó w za świętobliwą czy
kach, powodzenia we wszystkich sprawach, p o m n o ż e n i a spokoju
nawet świętą. P o n a d t o — c o jest dla nas szalenie istotne — zachowa
i licznych d o b r y c h d n i i l a t " . Podobnie p r z y b y ł y z M a r s y l i i Israel
ła się p a m i ę ć , że do c u d o t w ó r c z y c h z d o l n o ś c i Elimelecha o d w o ł y w a l i
Mosze syn Chany Brich prosi o zdrowe ciało i powodzenie we
się nawet n i e k t ó r z y katolicy, kiedy w ciężkich chwilach z a w i o d ł y ich
wszystkich poczynaniach dla siebie i najbliższych, dla Pajgi c ó r k i
wszelkie inne m o c e :
1 6
Frodeli, Chajma D o d a , syna Pajgi, i jej c ó r k i , Frodeli, a t a k ż e dla
Meira
Jechiela syna C h a n y Frodeli,
„ Z a c h o r o w a ł c h ł o p a k w d o m u mieszczańskim, umierający, ciężko
Sary Szefry, c ó r k i Pajgi,
chory, g o r ą c z k a . N o przyszedł do tego cadyka (ktoś z rodziny
i Benjamina, syna M e r i . B y w a j ą kwitlechy na k t ó r y c h (jak z r o d ó w
chorego). —Panie rabin, c h ł o p a k chory, m o ż e by pan uzdrowił. Pyta
A t i a , G a r i n a , Peszadil, Rachil oraz Jota i B i l ) wypisanych z o s t a ł o
się (rabin) j a k jest, co jest, j a k dawno? Z d e c y d o w a ł się, u b r a ł się
8
p o n a d d w a d z i e ś c i a i m i o n ! I rzecz charakterystyczna, samych t y l k o
i poszedł. Wszedł, r o z e b r a ł się. S t a n ą ł przy łożu boleści i patrzy — ten
i m i o n , bez o k r e ś l e n i a intencji.
c h ł o p a k otworzył oczy, (też) patrzy — o d w r ó c i ł się i wyszedł. N a drugi
W kontakcie z t a k ą p r a k t y k ą religijną spotykamy się z n a j w y ż s z ą
m i a r ą s o l i d a r n o ś c i , więzi serdecznej, j a k ą t y l k o chyba Ż y d z i zdolni
dzień c h ł o p a k wstał. Z d r o w y . — Sugestia — zapytuje siebie pan Józef
Depowski i odpowiada — no, jego rzecz, co mnie t a m . "
1 7
byli w y k s z t a ł c i ć w swej s p o ł e c z n o ś c i . Jest to ten n i e z w y k ł y rodzaj
D r u g i z zapisanych przez M a r i a n n ę Ignatowicz c u d ó w Elimele
s o l i d a r n o ś c i , o k t ó r y m m ó w i ć potrafi t y l k o pisarz: „ Ż y d z i z l u d u ,
cha wydaje się o d s ł a n i a ć w pełni m e t o d ę p o s t ę p o w a n i a znakomitego
k t ó r z y , m i m o c a ł e g o k u l t u dla c a d y k ó w , żywią jednak n i e c h ę ć do
mędrca:
tych w y b r a ń c ó w w jedwabiach i aksamitach, w y c z u w a l i
krzy
„ P r z y c h o d z i do Elimelecha ż o n a w p i ą t e k ... (powiada) nic nie
w d ę ( p o d k r . - J O ) w y r z ą d z o n ą j e d n e m u z ich grona (reb. K u n e m u
m a m na j u t r o j e ś ć . N i e wiem co to będzie. — R o b i ł a m u wyrzuty,
i jego nieszczęsnej c ó r c e — JO), to też c h ę t n i e zapraszali go wraz
scenę m u r o b i ł a . O n m ó w i : nic takiego strasznego nie ma, tam
5
z c ó r k ą i p o d e j m o w a l i suto i szczodrze." O t o o d r u c h w s p ó ł c z u c i a
(przecież) g ą s i o r chodzi za d o m e m . W y j d ź , on się nie będzie bronił,
i litości p r z e m i e n i a j ą c y swobodnie p o s t a w ę niechęci w szczególną
złapiesz go, zaniesiesz do rzezaka, będzie co jeść, będzie szabas. I tak
życzliwość, r o z r z u t n ą g o ś c i n n o ś ć . I n n i , najwięksi z p i s z ą c y c h u j m ą tę
z r o b i ł a . P o s z ł a , jest, g ę ś d u ż a . W s p a n i a ł a , t ł u s t a . Ł a p i e gęś — nic.
k w e s t i ę tak o t o : „ - w i d z i pan, j a z Ż y d a m i jestem za pan brat — tak
Niesie j ą — nic. N o i wszyscy (gęś) z j e d l i . "
18
mniej więcej w y g l ą d a ł a jego o d p o w i e d ź (Lechonia — JO) — i ze
Niestety nie ma relacji o dokonaniach Elimelecha, p o c h o d z ą c y c h
mnie spec o d ż y d o l o g i i , t a k i , że m ó g ł b y m t r a k t a t n a p i s a ć . C i co
o d samych c h a s y d ó w . Zapewne w i n n y m z u p e ł n i e świetle ukazywa
Ż y d ó w nie z n a j ą , m y ś l ą że o n i s ą chytrzy, p r z e w r o t n i , wyrafinowani,
łyby one cadyka i jego cuda. Z drugiej jednak strony wczytując się
z i m n i — a dopiero trzeba n a p r a w d ę z n i m i b e c z k ę śledzi zjeść, żeby
w t c h n ą c e autentyzmem opisy chasydyzmu, takie jakie odnajdujemy
wiedzieć, że o n i są n a i w n i . A l e c a ł a rzecz w t y m , że to jest n a i w n o ś ć
w k s i ą ż k a c h Singersa, rodzi się natychmiastowe p o r ó w n a n i e święto
doczepiona
bardziej
b l i w y c h c a d y k ó w z n i e k t ó r y m i postaciami b ł o g o s ł a w i o n y c h i świę
romantyczni o d Szopena) doczepiony d o trzeźwości, o n i są u w a ż a
tych w katolicyzmie. O t ó ż tych pierwszych wydaje się charakteryzo
pan, n a i w n i e n i e n a i w n i ( p o d k r . — JO) i romantycznie trzeź
wać,
wi."
do c h y t r o ś c i a t a k ż e r o m a n t y z m (bo są
1 0
Kim
j a k o b y rzadko p o j a w i a j ą c a
się u drugich, p r z y z i e m n o ś ć
(historia z gęsią), ś w i a d o m a rezygnacja ze wzniosłości, wreszcie tak
b y ł cadyk Elimelech, k t ó r e m u z a w d z i ę c z a m y
fenomen
W i a d o m e są d o k ł a d n i e daty jego narodzin i śmierci, 1717—1787.
u d e r z a j ą c a prostota żelaznej argumentacji w udzielanych radach lub
teatralizacja w d o b r y m znaczeniu w d o p e ł n i a n y c h
w ę d r ó w k i d o jego g r o b u Ż y d ó w z najdalszych stron ś w i a t a ?
11
czynnościach
(wszedł, r o z e b r a ł się, s t a n ą ł , patrzy). Nieraz naturalnie tworzone
N i m p r z y b l i ż o n a zostanie C z y t e l n i k o w i oficjalna wiedza o d o k o n a
opozycje, skontrastowanie
niach ś w i ę t o b l i w e g o m ę ż a , w s p ó ł t w ó r c y chasydyzmu, w a r t o o d w o
p r z e c z ą c y c h ) w udzielanych radach oraz podobne skontrastowanie
ł a ć się d o przechowywanej o n i m p a m i ę c i w ś r ó d
w samym p o s t ę p o w a n i u , m o ż n a łączyć z g ł ę b o k i m
mieszkańców
sądów orzekających
(twierdzących i
poczuciem
L e ż a j s k a . Przed t y m jeszcze k r ó t k a informacja o t y m miasteczku,
h u m o r u , a więc ś w i a d o m i e c e l e b r o w a n ą z a b a w n o ś c i ą . Rabinackim
j a k i m b y ł o ono przed n i e s p e ł n a p ó ł wiekiem. Pod koniec okresu
czy chasydzkim m i s t r z o m s ł o w a , zdaje się, nigdy nie t o w a r z y s z y ł o
m i ę d z y w o j e n n e g o m i e s z k a ł o w n i m 4 tysiące P o l a k ó w i 4 tysiące
to, co z w y k l i ś m y o g ó l n i e o k r e ś l a ć j a k o ponure namaszczenie i ciężką
Ż y d ó w . Ponadto z a m i e s z k i w a ł a Leżajsk bliżej n i e o k r e ś l o n a liczba
p o w a g ę , ó w stan c z ę s t o n a w i e d z a j ą c y p r z y w ó d c ó w , fatalnych dyda
Ukraińców, Rusinów (unitów, greko-katolików, prawosławnych),
k t y k ó w i w s p ó ł c z e s n y c h uzdrowicieli, e n e r g o t e r a p e u t ó w , mesmerys-
O r m i a n , K a r a i m ó w , C y g a n ó w i chyba T a t a r ó w . Leżajsk
tów i in.
słynie
zcudownego s a n k t u a r i u m Najświętszej M a r i i Panny w i m p o n u j ą c e j ,
Przedstawione uwagi, zaledwie z a r y s o w u j ą i to g r u b y m k o n t u
barokowej bazylice oo. B e r n a r d y n ó w — i z niezwykle skromnego
rem niezwykłe, nieprawdopodobnie barwne postaci c a d y k ó w . Przy
ohelu, nie m a j ą c e g o ż a d n y c h w a r t o ś c i stylowych. Ó w ohel o c a l a ł na
b r a k u lepszych ź r ó d e ł nieocenione o k a z u j ą się t u opisy Singersa:
miejscowym kirkucie, prawie d o s z c z ę t n i e zniszczonym. G r o b o w i e c
„ W r e s z c i e p o c z ę t o z w r a c a ć się do reb Borucha, owego „ b a b s k i e
opromienia k u l t c a d y k a - c u d o t w ó r c y Elimelecha. Przed w o j n ą mias
go cadyka".
to p o s i a d a ł o zabytkowe synagogi, c e r k i e w k ę z 1831 r. i p r o ś w i t ę .
specjane amulety m a j ą c e p r z e m ó c z a r a z ę . S p r z e d a w a ł też w worecz
Ż a d n a z tych b u d o w l i nie o c a l a ł a . N a t o m i a s t ohel Elimelecha
kach rozmaite suszone zioła. O d u r o k u m i a ł bursztyn, p o c h o d z ą c y
Reb
B o r u c h p r a c o w a ł c a ł y m i d n i a m i , wypisując
p r z e t r w a ł w o j n ę i jego ocalenie łączy miejscowa l u d n o ś ć z wydarze
od cadyka z Kozienic ( w przypisie: u w a ż a n e g o za c u d o t w ó r c ę
niem c u d o w n y m :
w X V I I I w . — JO), k a w a ł k i osmolonego c u k r u z c z a s ó w pradziada,
„ W czasie wojny N i e m c y chcieli (ten g r ó b ) r o z k o p a ć , ale nic się
nie u d a ł o ; ten co z a c z ą ł k o p a ć — j a t a m nie wierzę, ale — d o z n a ł
przestrachu. Z a c z ą ł u c i e k a ć w lasy, w pola. Z w a r i o w a ł . "
„W
czasie w o j n y
trzech e s e s m a n ó w
grób
p r o r o k a , bo m ó w i o n o , że b y ł o n w z ł o t y m c a ł u n i e pochowany.
R o z k o p a l i g r ó b , ale dostali przestrachu, zlękli się czegoś, zaczęli
uciekać, a potem z w a r i o w a l i . "
opaski i c z a r o d z i e j s k ą oliwę z Safedu. Wszystkie jego c ó r k i (cztery,
niewidome — JO) p o m a g a ł y m u przy p a k o w a n i u ziół, nalewaniu
1 2
z a c z ę ł o niszczyć
sznury wilczych z ę b ó w , czarne „ d i a b e l s k i e paluszki", jedwabne
1 3
A l i n a C a ł a i W ł a d y s ł a w Bartoszewski niezwykle dociekliwie
o l i w y i szyciu opasek.
D o b ó ż n i c y w c i ą ż p r z y b i e g a ł y kobiety, o t w i e r a ł y
drzwiczki
świętych arek z r o d a ł a m i i o c h r y p ł y m i o d nieustannego p ł a c z u
g ł o s a m i w o ł a ł y do świętych z w o j ó w pergaminu: — Litości dla
mojego dziecka, z m i ł o w a n i a dla źrenicy mego oka!
umieszczają przekonania o c u d o w n y m przetwaniu ohelu Elimelecha
Z twarzami p r z e s ł o n i ę t y m i c h u s t k ą , u k r y w a j ą c się przed wzro
w szerszych o wiele mniemaniach o nadprzyrodzonych, czy wprost
k i e m m ę ż c z y z n , s n u ł y się po b ó ż n i c a c h , p o d c h o d z i ł y do m o d l ą c y c h
diabelskich p r z y m i o t a c h samych Ż y d ó w , to z n ó w sił e m a n u j ą c y c h
i płakały:
24
�— Módlcie się, Ż y d z i , za Ł a j ę c ó r k ę C h a n y - D w o j r y ! O d m ó w c i e
psalmy z S y m c h ę Majera, syna F a j g i - H u d e l ! "
Ż y d z i . W t y m też duchu w y j a ś n i a n a jest geneza k w i t l e c h ó w w oficjal
nych opracowaniach j u d a i s t y c z n y c h .
19
21
N i e k t ó r z y cadycy, c h r o n i ą c się w ś r ó d swych w y z n a w c ó w przed
I z n o w u nieodparcie nasuwa się potrzeba sięgnięcia do singerow-
przytłaczającą ich p o p u l a r n o ś c i ą , g o t o w i byli — w e d ł u g Singersa
skich o p i s ó w , aby p r z y w o ł a ć obraz religijnych p r a k t y k chasydzkich,
— nawet p r z e k l ą ć zbyt n a t r ę t n y c h :
w k t ó r y c h w a ż n ą , a nieraz z a s a d n i c z ą rolę o d g r y w a ł y niepozorne
„ A gdy k t ó r a ś bardziej n a t r ę t n a
(niewiasta) d o m a g a ł a
się
natychmiastowego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , cadyk nie cofał się nawet
przed p r z e k l e ń s t w e m .
— D o kroćset d i a b ł ó w ! — w y b u c h a ł . — C z e g ó ś c i e się mnie uczepiły.
Nie możecie p o j e c h a ć gdzie indziej? Wszak nie b r a k c a d y k ó w na
świecie."
20
karteluszki, c z ę s t o — z uwagi na p o t r z e b ę (ze strony wiernego)
zwielokratniania p r o ś b y i uczynienia ich l e k k i m i , tak aby u n i o s ł y się
w podrzucie d ł o n i ą do g ó r y , a n a s t ę p n i e ł a g o d n i e o p a d ł y — tak
m a ł e , że t r u d n o b y ł o skrybie w y p i s a ć na nich o d p o w i e d n i tekst:
„ D z i a ł o się to dwunastego
dnia m i e s i ą c a T a m u z , na
przypada rocznica śmierci starego cadyka nieszawskiego,
który
ojca
obecnego cadyka reb M e ł e c h a . Z j e c h a ł o się wielu w i e r n y c h . N a
Kwitlech znaczy d o s ł o w n i e karteczka. Wszystkie też przejrzane
w ohelu Elimelecha kwitlechy o k a z a ł y się najskromniejszymi karteluszkami, część nawet ś w i s t k a m i papieru n i e d o k ł a d n i e przedartego
cmentarzu, nad grobem cadyka, paliły się setki świec, a Ż y d z i rzucali
tysiące karteczek (z p r o ś b y m i o wstawiennictwo na t a m t y m świecie
— JO). Szamesi siedzieli przy stolikach, pisali k w i t k i i t a r g o w a l i się:
czy wydartego z zeszytu. O d n o s i ł e m w r a ż e n i e , że przybysze z najod
— M i e d z i a k ó w nie w e z m ę , mniej o d k o r o n y nie w e z m ę — m o w y nie
leglejszych stron, j a k też chasydzi miejscowi, z n a j ą c y nasze realia,
ma!
w ostatniej c h w i l i zaopatrywali się w najbardziej d o s t ę p n y papier,
K o b i e t y w chustkach n a s u n i ę t y c h a ż na oczy stały na uboczu, nie
dzienniczek czy zeszyt w k r a t k ę . Nonszalancja albo nie p r z y w i ą z y
m a j ą c odwagi zbliżyć się do grobowca cadyka, gdzie b y ł o t y l u
wanie uwagi do spraw d r u g o r z ę d n y c h ? Inaczej zasadniczo, aniżeli
m ę ż c z y z n . I m s t a ć przystoi z daleka, j a k ż e b r a k o w i
w znanych m i p r a k t y k a c h w o t y w n y c h , przy k t ó r y c h
ogromnego
o j a ł m u ż n ę w drzwiach. Biedni c h ł o p c y sprzedawali z k o s z y k ó w
nieraz znaczenia n a b i e r a j ą w ł a ś n i e d r u g o r z ę d n e cechy przekazu,
świeczki, papier, a nawet placuszki i w ó d k ę . Ż y d z i b o w i e m p o p i j a j ą
przyjmując p o s t a ć k u n s z t o w n ą , nierzadko w s p a n i a ł ą artystycznie.
„ n a z d r o w i e " na c m e n t a r z u . "
błagającemu
22
W przypadku wielu w o t ó w m o ż e m y na pewno m ó w i ć , że obcujemy
P r z y p o m n i j m y co z n a c z ą s ł o w a , hebr. chasid „ p o b o ż n y , bogobo
z dziełami sztuki. N a t o m i a s t nic takiego nie s p o s ó b w y p o w i e d z i e ć ,
j n y " , hebr. cadik „ s p r a w i e d l i w y " . Elimelech n a l e ż a ł do trzeciej j u ż
oglądając najstaranniejsze
generacji c h a s y d ó w . M a j ą c p o w o ł a n i e rabinackie m ó g ł w otoczeniu
nawet p o d w z g l ę d e m pisma kwitlechy.
W y s t ę p o w a ł b y t u j a k i ś p o g ł o s o s t r z e ż e ń i z a k a z ó w przed obrazowa
przekupnych s z a m e s ó w ,
niem? Być m o ż e tak w ł a ś n i e . A l e nie n a l e ż y w y k l u c z y ć , że do tych
Josie
religijnych
wyznań
pisanych, p r z e n i k n ę ł y
bezpośrednie
wzorce
z p o k w i t o w a ń , p r a k t y k kupiecko — h a n d l o w y c h z j a k i c h korzystali
Kaleba,
takich j a k i c h poznajemy na stronicach
z n a j d o w a ć dostatecznie wiele z a c h ę t y , s z c z e g ó l n e g o
rodzaju b o d ź c ó w do rozwijania i doskonalenia oryginalnej, własnej
d o k t r y n y . Zaliczany jest do chasydzkich a s c e t ó w .
N i m osiadł
I I . 1. K w i t l e c h y w ohelu cadyka z Radomska. Fot. M o n i k a
Krajewska, i l . 2. M o n i k a Piwowarska, z c y k l u „ T r a w y " , frottage
z gwaszem
25
�w L e ż a j s k u , wraz z bratem Zusyamem z A n n o p o l a w ę d r o w a ł od wsi
zdrowego ciała duszy
d o wsi, zjednując sobie z w o l e n n i k ó w p o n a d k a h a ł a m i ( g m i n a m i
b ł o g o s ł a w i e ń s t w a szczęścia
ż y d o w s k i m i ) , przypisanymi do r a b i n ó w , uczonych t a l m u d y s t ó w ,
c z ę s t o g a r d z ą c y c h swymi amoracami (hebr. am ha-arec
„nieuk,
p r o s t a k " ) . Była t o kontynuacja p r a k t y k t w ó r c y chasydyzmu Baal
Szem T o w a . Pierwsze dwa s ł o w a t ł u m a c z o n e są j a k o c u d o t w ó r c a , co
jest r ó w n o z n a c z n e z p o j ę c i e m s ł a w n e g o c z ł o w i e k a , a w k o n t e k ś c i e
T o w , Pan
(lub „ p o s i a d a c z " ) dobrego imienia. W e d ł u g
Witolda
2 3
T y l o c h a , m o ż e to nawet z n a c z y ć „ d o b r y c u d o t w ó r c a " . I n i e w ą t p l i wie — ś w i a d c z ą o t y m dzieła cadyka — ideał ten
przyświecał
Pejaga Dejszel c ó r k a Brochy Rojzel
zdrowego ciała duszy
b ł o g o s ł a w i e ń s t w a szczęścia
Chanineja Joat c ó r k a Brochy
zdrowego ciała i duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a
powodzenia w poczynaniach wszystkich
Rachil Brajandel c ó r k a H i n d y
Elimelechowi w s t o p n i o w y m doskonaleniu g ł o s z o n y c h nauk. W ę d
zdrowego ciała duszy
rując o d wsi do wsi, rozwijał właściwe rozumienie ascetyzmu. O t ó ż
spokoju i p r z y j e m n o ś c i
nie w y m a g a ł go o d innych! W y c h o d z i ł z z a ł o ż e n i a , że „ m u s i m y j e ś ć " .
błogosławieństwa
A więc nie m o ż n a w y k l u c z a ć tego istotnego faktu z egzegezy. Hebr.
szczęścia
24
dewekut, „ p r z y l g n i ę c i e , zgłębienie się w B o g u " , w y n i k a j ą c e z dewek u t nakazy d o t y c z ą c e p o w i n n o ś c i doskonalenia życia duchowego,
w e w n ę t r z n e g o , p o t r a f i ł g o d z i ć z w y m o g a m i materialnego bytowa
nia. M ó w i ą c inaczej nie rozdzielał d w ó c h naczelnych kategorii
Ten pacierz m o ż n a by p r z e d ł u ż y ć do k i l k u stron i zawsze będzie
sią p o w t a r z a ł o — „ c i a ł o " przed „ d u s z ą " .
K a ż d ą halachę
( k a ż d e s f o r m u ł o w a n i e prawne w misznie) nieod
egzystencjalnch, b y ć i m i e ć . W i ą z a ł o się z t y m przekonanie, że
parcie kojarzy się z K o r a n e m . W ó w c z a s kiedy czarni muzumanie
p o w i n n o ś c i ą baal szema, cadyka, a więc m ę ż a sprawiedliwego jest
uczyli mnie w j e d n y m z wielu swoich m e c z e t ó w
nie t y l k o piecza nad d u c h o w o ś c i ą powierzonych m u w y z n a w c ó w ,
liturgicznego śpiewu, p o ł ą c z o n e g o z t a ń c e m , l i , l i , l i i i lach. Wydawa
lecz r ó w n i e ż zjednoczenie z ich powszednimi troskami. T a k i m i
ło m i się też, że p o z n a j ę prawa moralne, ostateczne. P o w s t a ł y one na
w ł a ś n i e , j a k i e o d k r y w a m y w leżajskich kwitlechach:
kontynencie s ą s i e d n i m .
w
Dakarze
Pod koniec życia Elimelech wycofał się z p o w i e n n o ś c i wobec
Barach N a t a n syn H i n d y zdrowego ciała
gminy leżajskiej. Poświęcił się r o z m y ś l a n i o m i kontemplacji absolu
duszy p o s t ę p ó w w nauce T o r y
t u , s p o s o b i ą c się do śmierci nie w religijnej ekstazie, lecz w mistycz
Periada Szefrinda c ó r k a H i n d y
n y m d o ś w i a d c z e n i u (hebr. dewekut
zdrowego ciała duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a
w Bogu").
powodzenia we wszystkich sprawach
„przylgnięcie, zgłębienie się
N o ' a m Elimelech w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w Leżajska z a c h o w a ł
A h e r e n C w i syn Jechebeli zdrowego ciała
m i a n o d o d a t k o w e , syna Eleazara L i p m a n a . D ł u g o po jego śmierci,
duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a powodzenia
w t y m ż e miasteczku k o n t y n u o w a ł n a u k i Elimelecha rebe Meilech
w sprawach wszystkich
Weisblum.
Brocha Rojzel c ó r k a H i n d y
Sam
zaś Elimelech p o z o s t a w i ł dzieła takie, j a k
Va-Yikara,
zdrowego ciała duszy spokoju p r z y j e m n o ś c i
n a s t ę p n i e Shelah oraz Va- Yera. D o c z e k a ł się u c z n i ó w , w y z n a w c ó w
b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wszystkim poczynaniom
na świecie, a t a k ż e paru o p r a c o w a ń , w ś r ó d k t ó r y c h zwraca u w a g ę ,
powodzenia
A . H . S. B . Michelson, Ohel Elimelekh,
Rachel D i n a c ó r k a Brachy Rojzel
Elimelekh
mi Lyzansk,
1914, czy B. Landau, R.
1963.
PRZYPISY
1
T ł u m a c z y ł a z jidisz pani dr A l i n a C a ł a .
2
R w i e się d o ł o p a t y — tak to b r z m i d o s ł o w n i e .
3
W . Bartoszewski, Kategoria
ludowej (na przykładzie
żydowskiej
miejscowej szkoły, Józefa Depowskiego, w 1975 r o k u pani M a r i a n
nie Ignatowicz.
,,swój — obcy" w polskiej
mniejszości
etnicznej),
kulturze
Warszawa
1 3
A . C a ł a , Wizerunek Żyda
w polskiej
kulturze ludowej, Instytut
Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, 1987, s. 136
Etnografii
1 4
U n i w e r s y t e t u Warszawskiego pod k i e r u n k i e m Pana prof, d r W i t o l
1 5
T a m ż e s. 143
da D y n o w s k i e g o .
1 6
W . Bartoszewiski, op. cit., s. 109. A l i n a C a ł a nie podziela tego
1980,
4
s. 81—82, 90; praca magisterska w Katedrze
D . T o m c z y k Baszkiewicz, „Zewnętrzne
komparatywne
nad przysłowiem
-macedońskich,
(w:) Ludowość
etnicznym
5
i stereotypy,
badania
1 7
Zapis M a r i a n n y Ignatowicz.
Fokłorystyczne.
1 8
Zapis M a r i a n n y Ignatowicz.
W r o c ł a w 1974;
op. cit.
O. H u g o l i n L a n k a m m e r O F M , Słownik
biblijny,
Katowice
1984, K s i ę g a r n i a Ś W . Jacka, s. 138
6
Wiadomość
zawdzięczam
stwierdzenia.
bułgarsko-
z terenów
dawniej i dziś. Studia
W r o c ł a w 1973; Z . M i t o s e k , Literatura
Bartoszewski,
i wewnętrzne"
T a m ż e , s. 135
1 9
Singers, op. cit., s. 166
2 0
T a m ż e , s. 232
2 1
W . T y l o c h , Judaizm,
K A W , Warszawa 1987, s. 248; „ C a d y k a
u t r z y m y w a l i jego zwolennicy, k t ó r z y odwiedzali go, aby o t r z y m a ć
pani H u
Pei
Fang. Z
chińską
o d niego rady lub specjalne zachwalane ś r o d k i pomocy (hebr.
k o n c e p c j ą uznawania w ą t r o b y j a k o siedliska u c z u ć w o l i t y w n y c h
segullot),
koresponduje znaczenie przyznawane n e r k o m w Starym Testamen
powodzenie i t p . W zamian za to obdarzali go p i e n i ę d z m i (hebr.
cie. N e r k i — siedlisko r a d o ś c i (Prz 23, 15), w o l i i sumienia (Ps 16, 7;
pidjon
26,2), s m u t k u (Ps 73, 21), p o s p o ł u z sercem, duchowe w n ę t r z e
z k r ę g u swych z w o l e n n i k ó w oraz na utrzymywanie swego d o m u .
c z ł o w i e k a (Jr 11,20; 17, 10; 20, 12; A p 2, 23).
P r o w a d z i ł o to nieraz do tego, że n i e k t ó r z y gromadzili
7
G . van der Leeuw, Fenomenologia
8
Tłumaczyła Alina Cała.
9
Izrael Josne Singers, Josie Kalb, P I W , Warszawa 1961, s. 256
religii, Warszawa 1978
" w y k u p " ) , k t ó r e p r z e z n a c z a ł na wspieranie p o t r z e b u j ą c y c h
osobiste
bogactwa i żyli niezwykle z a m o ż n i e . W i ę k s z o ś ć jednak c a d y k ó w żyła
skromnie i w u b ó s t w i e z d o b y w a j ą c sobie uznanie w i e d z ą i świętobli-
1 0
W . Gombrowicz, Wspomnienia polskie,
1 1
Encyklopedia
1 2
W i a d o m o ś ć przekazana przez h i s t o r y k a L e ż a j s k a , d y r e k t o r a
Judaica,
o b e j m u j ą c e spisane na k a r t k a c h m a j ą c e z a p e w n i ć zdrowie,
Warszawa 1987, s. 166
Jerusalem 1972, v o l . 6, s. 661
wością".
2 2
Singers, op. cit., s. 217
2 3
T y l o c h , op. cit, s. 245
2 4
Przekład: Alina Cała.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f34491859cb9c99bea8f443d3503abf2.pdf
4c2cd6eb84500237d51663930d36ac83
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:936
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:859
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
\
ETNOGRAFIA POLSKA
XXII
Zeszyt 2
-1
�POLSKA
INSTYTUT
AKADEMIA
H I S T O R I I
K U L T U R Y
NAUK
M A T E R I A L N E J
ETNOGRAFIA POLSKA
XXII
Zeszyt 2
WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK
ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK
1978
�REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI
SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA
MAŁKOWSKA
CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : JÓZEF B U R S Z T A ,
M A R I A B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A ,
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , D A N U T A M A R K O W S K A ,
ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Świerczewskiego 105
Okładkę projektował Edward Kostka
V)v iihN.
Redaktor Zyta
0ЛЭ6
Kwiecińska
Redaktor techniczny Lidia Samarin
© Copyright
by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich
— Wydawnictwo,
Wrocław
Printed in Poland
Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1978.
Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 21,30, ark. druk. 17,38, ark.
A 23,10. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania
2 I I I 1978. Podpisano do druku 8 I X 1978. Druk ukończono we
wrześniu 1978 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 201/78
_ M-12 — Cena zł 55.—
x
1978
�S P I S TREŚCI
Lech
Mróz
Wprowadzenie
11
CZĘSC I
Lech M r ó z — Badania dystansu etnicznego: Cyganie — Polacy . . . .
Streszczenie w j . angielskim
Ignacy Marek K a m i ń s k i — Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie — Romowie
Streszczenie w j . angielskim
Jadwiga D e p c z y ń s k a — Adaptacja Cyganów do życia w mieście . . .
Streszczenie w j . angielskim
Albert P a w ł o w s k i — Problemy kryminalne w cygańskiej grupie etnicznej
Streszczenie w j . angielskim
Wiktor Edward W e s o ł e k — Działalność Kościoła wśród C y g a n ó w . . .
Streszczenie w j . angielskim
Józef at Z y w e r t — Sytuacja społeczno-ekonomiczna C y g a n ó w zamieszku
jących Zielonogórskie
Streszczenie w j . angielskim
Janina F e n i g s e n - O r ł o w s k a — Cyganie Nowotarszczyzny — sytuacja
współczesna i kierunki przemian
Streszczenie w j . angielskim
15
34
37
52
55
68
69
85
87
97
99
109
111
125
CZĘŚĆ I I
Adam B a r t o s z — Wstęp
127
Adam B a r t o s z — Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów .
131
Streszczenie w j . angielskim
143
Elżbieta D ł u g o s z — Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu . . . .
145
Streszczenie w j . angielskim
152
Marian D ł u g o s z — Mangavipen — zaślubiny cygańskie
.155
Streszczenie w j . angielskim
160
Aleksandra J a k l i ń s k a - D u d a — Cyganie osiadli w opinii górali spiskich
161
Streszczenie w j . angielskim
169
E w a K a f e l — Ogólna charakterystyka pieśni Cyganów z Czarnej Góry .
171
Streszczenie w j . angielskim
174
Andrzej M i r g a — Me som Rom, tumen san gadźe
177
Streszczenie w j . angielskim
183
INFORMACJE O BADANIACH W INNYCH K R A J A C H
E v a D a v i d o v á — Współczesne badania cyganologiczne w
w dziedzinie etnosocjologii
Czechosłowacji
185
�6
S P I S TREŚCI
József V e k e r d i — Badania cyganologiczne na Węgrzech
Walery S a n a r o w — Studia nad Cyganami w Z S R R (1960-1977) . . .
Adam B a r t o s z — Cyganologia w Bułgarii
Lech M r ó z — Jugosłowiańskie badania nad Cyganami
Ignacy Marek K a m i ń s k i — Teoria i pragmatyka współczesnych trendów
cyganologii europejskiej
197
201
205
207
213
RECENZJE
„Journal of the Gypsy Lore Society" i „Etudes Tsiganes" i ich rola w bada
niach nad Cyganami — Lech Mróz
„Lacio Drom" — Bogdana Pilichowska
„Monde Gitan" — Bożena Szymborska
„Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" — Urszula
Janicka-Krzywda
„Mitteilungen zur Zigeunerkunde" — Andrzej Leo
Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Ro
ma", vol. 2, no. 1 1976 — Ludmiła Melchior
Gypsies, Tinkers and other Travellers, F . Rehfisch. Academic Press L o n d o n New York—San Francisco 1975 — Marianna Pawlik
Adam Heymowski, Swedish „Travellers" and Their Ancestry, A Social Isola
te or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 —
Marianna Pawlik
Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and
Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 — Rosen
Stefanów
Inga Gustaffson, Studies of Minority Grup's Efforts to Preserve Its Cultural
Autonomy, I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 — Jerzy
Krzysztof
Fiszer
John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vorlag
Stockholm 1976 — Jerzy Krzysztof
Fiszer
Edith Falque, Voyage et Tradition, Payot Paris 1971 — Kazimierz Zajko .
.
Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner — der Weg eines Volkes in
Deutschland, Koehler and Amelang Leipzig 1968 — Renata Hryń . . .
С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its
Origins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club
Newton Abbot 1973 — Ludmila Melchior
Menyhért Lakatos, Füstos képek, Magveto Budapest 1975 — Tadeusz Olszański
Charles King, Men of the Road, London 1972 — Krystyna Bocek . . . .
Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorn New York
1969 — Małgorzata
Jasiczek
Peter Maas, King of The Gypsies, A Bantam Book New York 1966 — Ry
szard Kantor
William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San
Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , no/ 4 1976 — Adam Bartosz
Bibliografia publikowanych prac cyganologicznych autorów tomu . . . .
229
234
239
241
243
244
247
248
250
253
255
258
261
264
266
268
269
271
273
275
�СОДЕРЖАНИЕ
Лех М р у з - В в е д е н и е
1
ЧАСТЬ I
Лех М р у з — Исследование этнического расстояния: цыгане —поляки
Резюме на английском языке
Игнацы Марек К а м и н ь с к и - Сопряженность по приобщению к культуре: цыгане
ромы
Резюме на английском языке
Ядвига Д е п ч и н ь с к а — Приспособление цыган к городской жизни
Резюме на английском языке
Альберт П а в л о в с к и - Уголовные проблемы в цыганской этнической группе
. . .
Резюме на английском языке
Виктор Эдвард В е с о л е к - Деятельность Церкви среди цыган
Резюме на английском языке
Юзефат Зыверг-Общественно-экономическое положение цыган, проживающих
в зеленогурской области
Резюме на английском языке
нина Фенигсен-Орловска - Цыгане Новотарггкого района - современная обста
новка и пути перемен
Я Резюме на английском языке
15
34
37
25
55
68
69
85
87
97
99
109
111
125
ЧАСТЬ I I
Адам Б а р т о ш - В в е д е н и е
Адам Б а р т о ш - Н е к о т о р ы е элементы традиционного хозяйства цыган
Резюме на английском языке
Эльжбега Д л у г о ш - Пропитание цыган на польском Спише
Резюме на английском языке
Мариан Д л у г о ш — Мангавипен— цыганское бракосочетание
Резюме на английском языке
Александра Я к л и н ь с к а - Д у д а - Оседлые цыгане во мнении спишских гуралей
Резюме на английском языке
Ева К а ф е л ь - Общая характеристика песен цыган с Черной горы
Резюме на английском языке
Анджей М и р г а - Me сом ром, тумен сан гадзе
Резюме на английском языке
. . .
127
131
143
145
152
155
160
161
169
171
174
177
183
ИНФОРМАЦИЯ ОБ ИССЛЕДОВАНИЯХ В ДРУГИХ СТРАНАХ
Ева Д а в и д о в а - Современные исследования по цыганологии в Чехословакии в об
ласти этносоциологии
. . . . .
185
�8
SPIS TREŚCI
Юзсеф В е к е р д и - Цыганологические исследования в Венгрии
Валери С а н а р о в - Исследования по цыганам в СССР (1960-1977)
Адам Б а р т о ш - Цыганология в Болгарии
Лех М р у з - Югославские исследования цыган
Игнацы Марек К а м и н ь с к и - Теория ипрактика современных тенденций европейского
цыгановедения
РЕЦЕНЗИИ
„Journal of Gypsy Lore Society" и „Etiudes Tsiganes" и их роль в исследовании цыган —
Лех Мруз
„Lacio Drom" - Богдана Пилиховска
„Monde Gitan" - Божена Шимборска
„Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" - Уршуля Яницка-Кшивда
„Mitteilungen zur Zigeunerkunde" - Анджей Лео . . .
Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Roma", vol. 2, no 1
1976 - Людмила Мелхиор
Gypsies, Tinkers and other Travellers, F. Rehfisch. Academic Press London - New York San Rrancisco 1975 - Марианна Павлик
Adam Heymowski, Swedish ..Travellers" and their Ancestry, A social Isolate or an Ethnic
Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 - Марианна Павлик . . .
Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and Solutions,
Scottish Development Department, Edinburgh 1971 - Росен Стефанов
Inga Gustaffson, Studies of Minority Grup's Efforts to Preseve Its Cultural Autonomy,
IMFO-Grup University of Stockholm 1973 - Ежи Кшиштоф Фишер
John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vórlag Stockholm
1796 - Ежи Кшиштоф Фишер
Edith Falque, Voyage et Tradition, Payot Paris 1971 - Казимеж Зяйко
Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner - der Weg eines Volkes in Deutschland, Kochler
and Amelang Leipzig 1968 - Рената Хрынъ
С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its Origins, Builders,
Technology and Conservation, Country Book Club Newton Abbot 1973 - Людмила
Мелхиор
Menyhért Lakatos, Füstós képek, Magveto Budapest 1975 - Тадеуш Ольшаньски
. . .
Charles King, Men of the Road, London 1972 - Крыстына Боиек
Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorn New York 1969-Малгожата
Ясичек
Peter Maas, King of the Gypsies, A Bantam Book New York 1966 - Рышард Кантор
William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. VI, no 4 1976 - Адам Бартош . :
Библиография опубликованных цыганологических работ авторов тома
229
234
239
241
243
244
247
248
250
253
255
258
261
264
266
268
269
271
273
275
j
j
\
j
J
}
I
]
]
�T A B L E OF CONTENTS
Lech
Mróz
—
Introduction
.
11
PART I
Lech M r ó z — A Study of Ethnical Distance: Gypsies — Poles .
.
.
.
.
15
Summary in English
Ignacy Marek K a m i ń s k i — The Feedbacks in an Acculturation Process:
Gypsy — Romy. Summary in English
.
34
37
52
Jadwiga D e p c z y ń s k a — Adaptation of Gypsies to Urban Life . . . .
Summary in English
.
Albert P a w ł o w s k i — Criminal Problems of the Gypsy Ethnical Group .
Summary in English
Wiktor Edward W e s o ł e k — Activity of the Church among Gypsies .
.
Summary in English
Józefat Z y w e r t — The Social and Economic Situation of Gypsies Settled
in the Region of Zielona Góra
Summary in English
Janina F e n i g s e n - O r ł o w s k a — Gypsies of the Region of Nowy Targ:
Their Present Situation and the Trends of Change
Summary in English
55
68
69
85
87
97
99
109
Ill
125
PART II
Adam B a r t o s z — Preface
Adam B a r t o s z — Some Elements of the Traditional Gypsy Economy
Summary in English
Elżbieta D ł u g o s z — The Food of Gypsies in the Polish Part of Spisz
Summary in English
Marian D ł u g o s z — Mangavipen — the Gypsy Wedding Ceremony .
Summary in English
Aleksandra J a k l i ń s k a - D u d a — Settled Gypsies as Seen by
.
.
.
.
.
.
127
131
143
145
152
155
160
Spisz
Mountaineers
Summary in English
E w a K a f e l — A General Description of Gypsy Songs from Czarna Góra
Summary in English
Andrzej M i r g a — Me som Rom, turnen san gadjo
Summary in English
161
169
171
174
177
183
I N F O R M A T I O N S ON F O R E I G N R E S E A R C H W O R K S
E v a D a v i d o v á — Contemporary ethnosociological studies on Gypsies
Czechoslovakia
József V e к e r d i — Gypsy studies in Hungary
in
185
197
�10
SPIS TREŚCI
Valeri S a n a r o v — Gypsy studies in the U S S R (1960-1977)
Adam B a r t o s z — Gypsy -studies in Bulgary
Lech M r ó z — Gypsy studies in Yugoslavia
Ignacy Marek K a m i ń s k i — Contemporary trends in European Gypsy
studies, their theories and procedures
201
205
207
213
REVIEWS
„Journal of the Gypsy Lore Society" and „Etudes Tsiganes" and their role
in Gypsy studies — Lech Mróz
„Lacio drom" — Bogdana Pilichowska
„Monde Gitan" — Bożena Szymborska
„Scharotl. Die Zeitung des fahrenden Volkes in der Schweiz" — Urszula Janicka-Krzywda
„Mitteilungen zur Zigeunerkunde" — Andrzej Leo
Ian F . Hancock, Romance vs. Realism: Popular Notions of the Gypsy, „Ro
ma", vol. 2, No 1, 1976 — Ludmila Melchior
Gypsies Tinkers and other Travellers, F . Rehfisch. Academic Press, London —
New York — San Francisco 1975 — Marianna Pawlik
Adam Heymowski, Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isola
te or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 —
Marianna Pawlik
Hugh Gentleman, Susan Swift, Scotland's Travelling People, Problems and
Solutions, Scottish Development Department, Edinburgh 1971 — Rosen
Stefanów
Inga Gustaffson, Studies of a Minority Group's Efforts to Preserve Its C u l
tural Autonomy, I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 — Jerzy Krzy
sztof Fiszer
John Takman, The Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Study, Liber Vdrlag,
Stockholm 1976 — Jerzy Krzysztof
Fiszer
Edith Falque, Voyage et tradition, Payot, Paris 1971 — Kazimierz Zajko .
.
Heinz Mode, Siegfried Wólffling, Zigeuner — der Weg eines Volkes in Deutschland, Koehler und Amelang, Leipzig 1968 — Renata Hryñ . . .
С. H . Ward-Jackson, Denis E . Harvey, The English Gypsy Caravan. Its O r i
gins, Builders, Technology and Conservation, Country Book Club, Newton
Abbot 1973 — Ludmila Melchior
Menyhért Lakatos, Füstós képek, Magveto, Budapest 1975 — Tadeusz Olszański
Charles King, Men of the Road, London 1972 — Krystyna Bocek . . . .
Katherine Esty, The Gypsies, Wanderers in Time, Hawthorne, New York
1969 — Małgorzata
Jasiczek
Peter Maas, King of the Gypsies, A Bantam Book, New York 1966 — Ry
szard Kantor
William Field, Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San
Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , No 4, 1976 — Adam
Bartosz
A Bibliography of Gypsy studies published by the authors contributing to
this volume
229
234
239
241
243
244
247
248
250
253
255
258
261
264
266
268
269
271
273
275
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f82e0fcacbb0d7aad6030cbecf3812.pdf
342b3bf2379b9590998f92aa1e636aa6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:933
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:858
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.237-248
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
С
E
N
Z
J
E
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I , z. 1
FRANCISZEK
Wybór
BUJAK,
pism.
Opracowanie,
przedmowa,
komentarze
H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , P W N , t. 1-2, W a r s z a w a 1976
Franciszek
Bujak
b y l pionierem
polskiej
h i s t o r i i gospodarczej
i polskiej
so-
cjografii, a także j e d n y m z p i e r w s z y c h promotorów badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h w z a
k r e s i e n a u k społecznych. W r o k u 1900 świeżo p r o m o w a n y 2 5 - l e t n i doktor,
chłopski
s y n , przystąpił z i n i c j a t y w y w y b i t n e g o wówczas przywódcy s o c j a l i s t y c z n e g o w G a
l i c j i I . Daszyńskiego do p r a c y n a d monografią
dana
w
następnym r o k u w s e r i i r o z p r a w
znacznym zainteresowaniem
swych rodzinnych Maszkienic.
A k a d e m i i Umiejętności
Wy
spotkała się ze
i u z n a n i e m ze s t r o n y polityków i u c z o n y c h , e k o n o m i
stów i historyków. S a m autor wspominał po l a t a c h , że pisząc ją dojrzał j a k o u c z o
ny i jako obywatel.
Już w
1901 r. wykonał B u j a k
m i a s t e c z k a L i m a n o w a , a nieco później, po p o w r o c i e
nową, zleconą m u monografię
z podróży n a u k o w e j
zagranicę,
napisał i w y d a ł w 1903 r. monografię w s i Żmiąca.
Opracowując
rodziny
te m o n o g r a f i e
chłopskiej
wykazał
c z y c h i społecznych ówczesnej
renie polskim
publikacje
oraz b l i s k o z n i m i związane z a g a d n i e n i e
Bujak
znakomitą orientację w
budżetu
gospodar
G a l i c j i oraz pełną samodzielność badawczą. N a t e
n i e miał poprzedników,
zagraniczne,
problemach
zwłaszcza
n a których
związane
mógłby
ze szkołą
się wzorować.
L a Playa,
które
Poznał
posłużyły
m u z a źródło i n s p i r a c j i . P i e r w s z y podniósł u n a s z a l e t y w y w i a d u t e r e n o w e g o , z w ł a
szcza
zbiorowego, p i e r w s z y
renowe
do całościowego
w t y m monografii
wykorzystał też źródła h i s t o r y c z n e , s t a t y s t y c z n e i t e
opracowania.
Zamiaru
opracowania
dalszych
monografii,
środowisk r o b o t n i c z y c h , n i e zrealizował pochłonięty i n n y m i p r a
c a m i b a d a w c z y m i . J e s z c z e r a z wrócił do badań m o n o g r a f i c z n y c h w 1911 r. (już j a k o
profesor
U J ) , przedstawiając o b r a z z m i a n d o k o n a n y c h w r o d z i n n y c h M a s z k i e n i c a c h
między r o k i e m 1900 a 1911. Było to p i e r w s z e s t u d i u m z m i a n społeczno-gospodarczych
polskiej wsi. Oparte
na danych statystycznych i terenowych
n i e miało
wyraźnych
założeń t e o r e t y c z n y c h , n i e zawierało uogólnień i porównań, podobnie j a k p o p r z e d n i e
monografie,
choć w
przedmowie
autor
przekonująco
uzasadnił
reprezentatywność
M a s z k i e n i c d l a określonego t y p u w s i r o l n i c z o - r o b o t n i c z y c h . C z y n i o n o później
Buja
k o w i z a r z u t y z tego p o w o d u , l e c z przecież m o n o g r a f i e jego zachowały i umocniły
n a w e t z b i e g i e m c z a s u s w ą wartość dzięki r z e t e l n e j i bogatej d o k u m e n t a c j i , jasności
wykładu oraz
wydobyciu
przez autora
spraw
i zagadnień istotnie ważnych. Stały
się c e n n y m źródłem h i s t o r y c z n y m d l a p o z n a n i a życia w s i i m i a s t e c z e k południowej
Małopolski w o k r e s i e w i e l k i c h p r z e m i a n n a początku X X w . W a r t o
że B u j a k
pierwszy
użył
nazwy
o dużym z n a c z e n i u z a r o b k o w a n i a
„wieś
rolniczo-robotnicza"
w
przypomnieć,
odniesieniu
do w s i
n i e r o l n i c z e g o , a więc do M a s z k i e n i c . N o w y c h , z a
m i e r z o n y c h p i e r w o t n i e badań n a d d a l s z y m i z m i a n a m i w M a s z k i e n i c a c h już n i e p r z e
prowadził.
W
1905 r. F r a n c i s z e k B u j a k
podstawie
obszernej
rozprawy
habilitował się w U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim n a
o o s a d n i c t w i e Małopolski i w t y m s a m y m r o k u w y -
�238
RECENZJE
głosił swój p i e r w s z y wykład, przedstawiając z n a c z e n i e i p r o g r a m
czej, której miał się odtąd poświęcić w całej s w e j
nej. B y ł p i e r w s z y m , który t e n p r z e d m i o t w
historii gospodar
pracy badawczej
i organizacyj
Polsce systematycznie wykładał i j e d
n y m z p i e r w s z y c h w E u r o p i e , który opracował z a k r e s zadań i p r o g r a m
badawczy
h i s t o r i i gospodarczej. P o 1918 r. przeniósł się do L w o w a , gdzie zorganizował n a j l e p
szy w
o k r e s i e międzywojennym
ośrodek badań h i s t o r i i gospodarczej
Polski.
W y d a j ą c o b e c n i e o b s z e r n y wybór p i s m F . B u j a k a prof. H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a przypomniała go j a k o h i s t o r y k a i twórcę określonego p r o g r a m u
badań h i s t o
rycznych,
zamieszczono
a także
publikacje
oraz
jako
poświęcone
zagadnieniom
i
organizatora
programom
metodom
wszystkich monografii
badań
i zadaniom
historii
i gospodarczej
d u j e się także o b s z e r n a
rozprawa
kształt historii.
I
społecznych
gospodarczej,
i historycznych
wśród n i c h p r z e d m o w y
do
prac F . Bujaka.
i s t u d i a B u j a k a dotyczące k o n k r e t n y c h z a g a d
nień h i s t o r i i społecznej
— o nowy
nauk
tomie
s o c j o g r a f i c z n y c h , a także pełna bibliografia
T o m I I z a w i e r a niektóre r o z p r a w y
jak
naukowych. W
P o l s k i od X
do X X w . W
tomie I
znaj
prof. Urbańskiej, zatytułowana: Franciszek
Bu
A u t o r k a przedstawiła t a m w 3 k o l e j n y c h rozdziałach
poglądy i dorobek n a u k o w y F . B u j a k a w z a k r e s i e n a u k społecznych i h i s t o r y c z n y c h ,
h i s t o r i i gospodarczej
uczonego,
oraz ogólnej metodologii
historii. Ukazała szerokie horyzonty
który z n a c i s k i e m podkreślał w i e l o s t r o n n e
gospodarczych,
widział
ich nierozerwalny
związek
z n a c z e n i e dziejów
z teraźniejszością
działalności p r a k t y c z n e j , uważał działalność gospodarczą
społeczno-
i
potrzebami
za fundament
życia p o l i
tycznego narodów. P r o p a g o w a ł u p r a w i a n i e h i s t o r i i w powiązaniu z i n n y m i n a u k a m i
społecznymi i n a u k a m i o k u l t u r z e . Wyróżniał się t a l e n t e m o r g a n i z a c y j n y m
t y c z n y m zmysłem
w o b e c niedomagań
s p e c j a l n y c h instytutów b a d a w c z y c h
Rozprawa
0
ta, napisana
całości d o r o b k u
naszej
n a u k i , głosił konieczność
d l a p o t r z e b n a u k h i s t o r y c z n y c h i społecznych.
subtelnie i w n i k l i w i e , jest p i e r w s z y m
F . Bujaka
jako
i kry
utworzenia
historyka i organizatora
głosem w
dyskusji
nauki. Daje
obszerny
przegląd problemów, którymi się on zajmował. L e k t u r a j e j n i e j e s t łatwa d l a c z y
t e l n i k a , który n i e z n a d o b r z e treści p r a c F . B u j a k a , a także p o d s t a w o w y c h
prob
lemów h i s t o r i i gospodarczej.
Niewątpliwie
rację
m a prof. M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a
mięta się r a c z e j mało o p o d s t a w o w y m
stwierdzając,
że dziś p a
d o r o b k u F . B u j a k a , o jego p o s t u l a t a c h w z a
k r e s i e t e o r i i i metod, dlatego p r z y p o m n i e n i e tego d o r o b k u
j e s t sprawą n a d e r
żyteczną i ważną. D o p o s t u l a t u pełnego w y d a n i a o b y d w u tomów Galicji
diów
nad osadnictwem
Małopolski
k l a s y c z n y c h dziś m o n o g r a f i i
po
Stu
oraz
można dodać p o s t u l a t w z n o w i e n i a również j e g o
oraz p r z y p o m n i e n i a p r a c dotyczących k u l t u r y w s i p o l
s k i e j . W 50 l a t po w y d a n i u Zmiącej
podjął b a d a n i a w tej w s i Z . T . W i e r z b i c k i i w
k i l k a l a t później w y d a ł nową, obszerną j e j monografię. N i e m n i e j c e l o w e byłoby o p r a
cowanie
podobnych
monografii
l a t po m o n o g r a f i a c h
W
bogatym
współczesnych
dorobku
w
trudno
ludowa
1 jej
na tle kultury
dziś dostępnym
przedrukowany
zabytków.
nów.
Należał
wydawnictwie
artykuł z 1946 r. Kilka
i powszechnej,
ogłoszone w
i niemal zapomniane.
uwag
Interesował się B u j a k
zagadnienia
do
75
związek z etnografią, w t y m duże s t u d i u m
narodowej
historią
o zamiłowaniu
W
grona
Słownika
starożytności
został
ludowej
i aktualnymi problemami
z z a k r e s u h i s t o r i i e t n i c z n e j , zwłaszcza
redaktorów
1930 r.
tomie I
do tradycji
chłopskiej, l e c z z innego p u n k t u w i d z e n i a niż t e n , którzy p r z y j m o w a l i
Podejmował
w
n a u k o w y m F . B u j a k a możemy odnaleźć p o n a d 20 a r t y k u
łów, przyczynków i r e c e n z j i mających
pt. Kultura
M a s z k i e n i c oraz L i m a n o w e j ,
Bujaka.
kultury
etnografowie.
Prusów
i
słowiańskich.
Litwi
Około
1900 r. nosił się z z a m i a r e m n a p i s a n i a p r a c y o k u l t u r z e ludności góralskiej n a o b s z a
rze K a r p a t . Interesował się organizacją i p r o g r a m a m i muzeów i w y d a w n i c t w
nalnych.
regio
�RECENZJE
Omawiany
wybór
pism
F. Bujaka
niewątpliwie
dobrze
odpowiada
intencjom
w y d a w c y , pożyteczne j e d n a k mogło być uzupełnienie go k i l k o m a r e c e n z j a m i , w któ
rych
t e n u c z o n y dał w y r a z
zagadnień.
Przedrukowane
swemu
dość
polemicznemu stanowisku wobec
l i c z n e (21) p r z e d m o w y
do
książek
omawianych
dotyczą
prac
najbliższych B u j a k o w i , przedstawiają n i e r a z c i e k a w i e w a r u n k i i c h p o w s t a n i a , c h a
rakterystyczne cechy i znaczenie, rzadko jednak
dotykają s p r a w
spornych, d y s k u
syjnych.
Edward
FOLKLOR
R O B O T N I C Z E J ŁODZI.
Pokłosie
konkursu
Pietraszek
(„Literatura
Ludowa",
R. X I I - X V ) , P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , W r o c ł a w 1976, s. 246
W
ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t obserwować możemy w P o l s c e rosnące z a i n
zagadnieniami rodzimej kultury r o b o t n i c z e j . Wśród do
publikacji tego tematu zdecydowaną większość stanowią a r
tykuły
(często pionierskie) o- charakterze p r z y c z y n k a r s k i m . Mają
one bez
sprzeczną wartość poznawczą, nie są j e d n a k w stanie ukazać całokształtu kultu
teresowanie
etnografów
tychczasowych
r y robotniczej, j e j c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , f u n k c j o n o w a n i a
iż w
c h w i l i obecnej
monograficznym,
należałoby
wykorzystując
podjąć
badania
zebrane
i r o z w o j u . W y d a j e się,
o charakterze syntetycznym czy
materiały
i przeprowadzając
dalsze,
głębione b a d a n i a . W y d a j e się także, iż etnografia ze względu n a s t o s o w a n i e
po
specy
f i c z n y c h m e t o d i t e c h n i k b a d a w c z y c h j e s t szczególnie p r e d y s p o n o w a n a
do podjęcia
tej
obok
tematyki. K u l t u r a
wytworów
robotnicza
jest
kulturą
złożoną,
zawierającą
o r y g i n a l n y c h także i inne, o d p o w i e d n i o p r z e t w o r z o n e
a zaczerpnięte z k u l t u r y l u d o w e j ,
mieszczańskiej
i
wielu
zaadaptowane,
czy z tradycji narodowej.
Całość
k u l t u r y robotniczej p o w i n n a stać się p r z e d m i o t e m badań e t n o g r a f i c z n y c h , chociażby
z uwagi
n a s i l n e związki k u l t u r y r o b o t n i c z e j z kulturą ludową w w i e l u
regionach
P o l s k i . W y k a z a ł y to n a przykład p r a c e E . P i e t r a s z k a i b a d a n i a p r o w a d z o n e
od w i e
l u l a t p r z e z Ośrodek Łódzki. W i e l e j e s t j e s z c z e do z r o b i e n i a w tej d z i e d z i n i e badań.
Znacznych
uzupełnień
wymaga
chociażby
materiał opisowy,
do d a l s z y c h badań, rozważań t e o r e t y c z n y c h , b u d o w a n i a
teriał w r a z
z próbą monograficznego
d a n e j n i e d a w n o p r a c y pt. Folklor
Praca
ujęcia
robotniczej
konkursu
został
nazwany
poświęcona
wspomnień
Konkursem
była
zebraniu
zagadnienia znajdujemy
średniego i s t a r s z e g o p o k o l e n i a
torów k o n k u r s u n a z a g a d n i e n i a
mentów k u l t u r y r o b o t n i c z e j
Łodzi w
opisowych
wy
l a t a c h 1972-
Zasadnicza
—
część
autentycznych
robotników łódzkich. Łącznie
zebrano
organiza
i szeroko r o z u m i a n e g o
próby o p i s u n a j b a r d z i e j
Łodzi w
m.in. w
relacji, u k i e r u n k o w a n y c h przez
życia codziennego
można już było dokonać p e w n e j
w
F o l k l o r u Robotniczego.
materiałów
61 opisów oraz 317 pieśni. N a p o d s t a w i e
podstawę
Łodzi.
t a j e s t pokłosiem k o n k u r s u p r z e p r o w a d z o n e g o
1973, który
stanowiący
s y n t e z itp. T e g o t y p u m a
folkloru
charakterystycznych ele
l a t a c h 1900-1930. W
rezultacie
otrzymujemy
książkę z k i l k u w z g l ę d ó w wartościową i interesującą. O j e j wartości d e c y d u j e m . i n .
s z e r o k i z a k r e s t e m a t y c z n y oraz sposób o p r a c o w a n i a i w y k o r z y s t a n i a a u t e n t y c z n y c h ,
u n i k a l n y c h materiałów — r e l a c j i osób od l a t związanych z Łodzią.
Zakres tematyczny pracy
życia robotników
odpoczynku
wych. W
kowej,
i
od
Folklor
spędzenia
czasu
wolnego po zbiór
r o z d z i a l e pt. Mieszkanie
obok
robotniczej
obejmuje różne dziedziny
świąt z i m o w y c h , f o r m
różnorodnych pieśni okolicznościo
Łodzi
opisu mieszkań, zwyczajów w e s e l n y c h ,
materiałów
łódzkich
konkursowych
robotników,
wykorzystano
a u t o r s t w a Elżbiety
Włady-
ponadto
zebrane
wywiady
w r a m a c h p r a c b a d a w c z y c h Działu K u l t u r M i e j s k i c h p r z y M u z e u m
E t n o g r a f i c z n y m w Łodzi. A u t o r k a
daje
krótki r y s r o z w o j u
Archeologiczno-
budownictwa
mieszka-
�240
RECENZJE
niowego w Łodzi w
X I X w. i z a j m u j e
się bliżej t r z e m a wyodrębnionymi
mieszkań: robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h , w y k w a l i f i k o w a n y c h
p y te zostały wyodrębnione n a p o d s t a w i e
typami
i majstrów. T y
wcześniejszych badań a u t o r k i . T y p m i e
szkań majstrów n i e znalazł j e d n a k o d p o w i e d n i e j r e p r e z e n t a c j i w materiałach k o n
k u r s o w y c h , co w
pewnym
stopniu rzutuje
n a kompletność
obrazu
Pozostałe t y p y mieszkań są n a t o m i a s t dobrze r e p r e z e n t o w a n e ,
powiedzi
rodzin
konkursowych
udało
się
r o b o t n i c z y c h , urządzenie
domowego
i mebli,
zabiegi
szczegółowo
wy
warunki
mieszkaniowe
wnętrz, t j . r o z m i e s z c z e n i e sprzętów
gospodarstwa
mające
n a celu
i czystości itp. W y p o w i e d z i te wskazują
odtworzyć
rzeczywistości.
a n a podstawie
utrzymanie
mieszkania w
porządku
ponadto n a znaczną zależność ilości i j a
kości p o s i a d a n y c h sprzętów i m e b l i od dochodów rodziny. Cenną ilustracją
typów
mieszkań są z r e k o n s t r u o w a n e p l a n y wyposażenia wnętrz oraz fotografie np. m e b l i ,
z e g a r a , naczyń i przdmiotów k u c h e n n y c h itp. A u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a podobień
s t w o o p i s y w a n y c h wnętrz z przełomu X I X i X X w. (szczególnie mieszkań
ników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h )
robot
do t r a d y c y j n y c h wnętrz w i e j s k i c h o k o l i c Łodzi. P o
dobieństwo to świadczy niewątpliwie o k o n t y n u o w a n i u t r a d y c j i l u d o w y c h w środo
wisku
robotniczym
mieszkań
jeszcze w
(majstrów)
przypadku
można
początkach
nie znalazł
by
zapewne
naszego
odbicia
w
s t u l e c i a . S z k o d a , że t r z e c i t y p
materiałach
zaobserwować
konkursowych.
wyraźniejsze
odejście
od
W
tym
tradycji
l u d o w y c h w stronę i n n y c h rozwiązań, n p . zbliżonych do s t y l u mieszczańskiego. S ą
dzę,
że włączenie
wyjątkowo
rozdziału
o wnętrzach
do p r a c y
t r a f n y m . T r u d n o b o w i e m badać f o l k l o r
o folklorze
w
było
oderwaniu
posunięciem
od m a t e r i a l n y c h
realiów życia codziennego.
B a r w n y m i chętnie o p i s y w a n y m p r z e z etnografów e l e m e n t e m f o l k l o r u są
czaje
i
obrzędy
rodzinne,
wśród
których
szczególne
miejsce
przypada
małżeństwa. Z w y c z a j a m i i obrzędami w e s e l n y m i łódzkich r o d z i n r o b o t n i c z y c h
muje
się
J a n P.
Dekowski
(część
II —
Wesele).
Podstawę
zwy
zawarciu
omówienia
zaj
stanowi
21 opisów o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m i 9 opisów dotyczących k o n k r e t n y c h w e s e l .
Dzięki
t y m materiałom
przygotowań
Spotykamy
dowym,
do ślubu
w
mamy
od
możność
momentu
tych opisach wiele
które z a p e w n e
wywodzą
prześledzić
skojarzenia
zwyczajów
w s z y s t k i e najważniejsze
małżeństwa
c z y zachowań
się z k u l t u r y l u d o w e j
do
uczty
o c h a r a k t e r z e obrzę
najbliższych
okolic Łodzi
(np. s w a t y , zmówiny, podział ról drużbów i d r u h e n , w i t a n i e młodych p o
powrocie
od ślubu c h l e b e m i solą, z b i e r a n i e n a c z e p e k itp.). Związki f o l k l o r y s t y c z n e j
wy
fazy
weselnej.
opra
w e s e l r o b o t n i c z y c h z w e s e l a m i w i e j s k i m i możemy również zaobserwować (dla
początków X X w.) analizując bogaty z e s t a w pieśni w e s e l n y c h . A u t o r z w r a c a także
u w a g ę n a z m i a n y , j a k i m ulegała obrzędowość w e s e l n a
i zwyczaje
związane z z a
w a r c i e m małżeństwa (np. z a n i e c h a n i e z b i e r a n i a n a c z e p e k tuż po I I w o j n i e
towej,
a n a to m i e j s c e p o j a w i e n i e
się z w y c z a j u
p r a k t y c z n y c h ) . Dzięki w i e l o a s p e k t o w e m u
dawania
prezentów
ujęciu t e m a t u o p r a c o w a n i e
świa
rzeczowych,
J . P. D e k o w -
skiego, m i m o że nie w y c z e r p u j e całości z a g a d n i e n i a , można zaliczyć do n a j l e p s z y c h
w d o t y c h c z a s o w e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j tego t e m a t u .
W
części I I I (Święta)
Irena Lechowa
opisuje
z a k r e s t e m a t y c z n y rozdziału został p o d y k t o w a n y
rym
wyraźnie
odbijają
przeważały
się p r z e d e
relacje
dotyczące świąt
wszystkim indywidualne
przebieg
świąt z i m o w y c h .
tej p o r y
roku. W
materiałach
przeżycia osób reprezentujących
starszą generację łódzkich robotników. T e n b a r d z o osobisty, p r a w i e
s u n e k s t a r s z y c h Łodzian do świąt, p o p a r t y
Taki
materiałem k o n k u r s o w y m , w któ
naj
intymny sto
zresztą dostatecznie f a k t a m i
dokumen
tującymi s a m p r z e b i e g świątecznych wydarzeń, pozwolił a u t o r c e w sposób b a r w n y
i
s y m p a t y c z n y oddać k l i m a t i n i e p o w t a r z a l n y
i zapustów w środowisku
c h a r a k t e r świąt Bożego
Narodzenia
r o b o t n i c z y m Łodzi s p r z e d kilkudziesięciu laty. Nieczęsto
zdarzają się w etnografii tego t y p u opisy. Z w y k l e
mamy
do c z y n i e n i a ze szczegó-
�241
RECENZJE
łową
rejestracją
dość
szybko
faktów
mogą
uzyskanych
znużyć
drogą
bardzo
c z y t e l n i k a . T u jest
drobiazgowych
inaczej. Zebrany
badań,
materiał
które
m a co
p r a w d a niejednakową wartość naukową, a l e jego ogromną zaletą jest to, że p r z y
bliża
nas e m o c j o n a l n i e
do przygotowań
przedświątecznych,
do w i e c z e r z y
wigilij
nej, świętowania, występów Herodów czy z a b a w karnawałowych w z a p u s t y .
zuje
on, j a k b l i s k i e i s w o j s k i e
konkurs
n i e dostarczył
są te święta, j a k i e budzą e m o c j e
materiałów
dla opracowania
całego
Wska
itp. S z k o d a ,
c y k l u świąt
że
dorocz
n y c h . Z konieczności pominięto więc W i e l k a n o c , Z i e l o n e Świątki, W s z y s t k i c h Ś w i ę
tych
i wiele
wynika
i n n y c h . N i e m a też w
to z treści p r a c y ,
c z y m zupełnie n o w y c h
A
klasy
które zaczęto obchodzić w
Królestwa P o l s k i e g o ,
należy
poprzestać
dokonanej
kształtowania
a przynajmniej
się w
środowisku
nie
robotni
świąt, n i e związanych a n i z tradycją ludową, a n i religijną.
w i a d o m o , że i s t o t n y m świętem
1 Maja,
materiale konkursowym,
potwierdzenia
w
Warszawie,
li tylko
robotniczej
latach
Żyrardowie
na klasowej
było i jest Święto P r a c y
1890-1892 w
i właśnie
interpretacji
p r z e z historyków, ale próbować
t r z e c h dużych
w
tego
—
ośrodkach
Łodzi. Sądzę, iż n i e
święta, już
właściwie
wzbogacić naszą wiedzę i zanalizować
to święto w k a t e g o r i a c h k u l t u r o w y c h .
W
części poświęconej
dzania
c z a s u wolnego
nalnymi
wypowiedziami
dłuższe i bardziej
działach
pracy)
część książki
odpoczynkowi
przez
rodziny
uczestników
są
ma
ciekawym
materiałem
charakter bardziej
sposoby
czasu
wolnego,
korzystania
i
K u c h a r s k a opisuje
bogato
konkursu.
d r o b i a z g o w e od w y p o w i e d z i
t e t y c z n y . W y p o w i e d z i podzielono
wyznaczniki
Jadwiga
robotnicze,
Cytowane
faktograficznym.
przyczyńkarski
czynniki
spędzania
tego
W
pierwszej
przez
(nierzadko
sumie
roz
jednak
ta
czy s y n
omówiono
możliwości,
rodziny
spę
orygi
pozostałych
niż m o n o g r a f i c z n y
warunkujące
czasu
formy
artykuł
wypowiedzi
zamieszczonych w
n a d w i e części. W
tj.
ilustrując
dokładnie
zakres
robotnicze,
oraz
warunki
m a t e r i a l n e r o d z i n r o b o t n i c z y c h oraz p r z e s t r z e n n e r a m y w y p o c z y n k u (miejsce). S t o
sunkowo
Szeroki
małe z n a c z e n i e miał n a t o m i a s t poziom wykształcenia r o d z i n r o b o t n i c z y c h .
zakres rozrywek
świadczy
i czynności p o d e j m o w a n y c h
o sporych potrzebach
w i o n o m.in. t a k i e f o r m y
w
r e k r e a c j i i czynnego
czasie w o l n y m
od p r a c y
spędzania tego c z a s u . O m ó
r e k r e a c j i , j a k pogawędki sąsiedzkie, g r y t o w a r z y s k i e i z a
b a w y o c h a r a k t e r z e zręcznościowo-sprawnościowym
(niektóre z n i c h występują
dziś
a
w
subkulturze
młodzieżowej),
gry
sportowe,
styczną d l a d a w n e j Łodzi i noszącą w s z e l k i e
t z w . „fajka".
menty
Impreza
t a odbywała
jarmarczno-cyrkowe
powiedzi
się w
z rozrywkami
imprezę
n a t e m a t początków
r o b o t n i c z y m Łodzi p r z e d kilkudziesięciu l a t y cechował, m i m o
wypoczynkowi,
niepowtarzalny
terowość od z a b a w i gier w gronie
form
r o z r y w k i masowej.
rakter
ele
wy
instytucjonalnie
środowisku
trudnych
warunków
koloryt i charakterystyczna wielo-
rówieśników i w i z y t t o w a r z y s k i c h do różnych
T o zróżnicowanie f o r m
u c z e s t n i c t w a wskazują
była
d l a lunaparków. K i l k a
o r g a n i z o w a n e g o s p o r t u i t u r y s t y k i . Sposób spędzania c z a s u wolnego w
niesprzyjających
jaką
Świątki i łączyła w sobie
typowymi
do
charaktery
cechy r o z r y w k i masowej,
Zielone
konkursowych dostarcza informacji
także
wypoczynku
oraz żywiołowy
n a wagę, jaką n a d a w a n o r e k r e a c j i ciężko
cha
pracują
c y c h robotników i i c h r o d z i n oraz n a umiejętność spędzania c z a s u wolnego.
Wypoczynkowi,
element
folkloru,
rozrywce, zwyczajom
jakim
rozdziale
pt. Pieśni.
wiono
w
Kabat
krótko o m a w i a
teriał.
Joanna
i obrzędom t o w a r z y s z y często t a k istotny
są pieśni. R e p e r t u a r
W
pochodzenie
Grzelakówna
pieśniarski
komentarzu
całego z b i o r u
analizuje
robotniczej
poprzedzającym
oraz próbuje
natomiast
pieśni
zbiór
Łodzi
omó
pieśni E w a
sklasyfikować m a
pod
kątem
pochodzenia
m e l o d i i i od s t r o n y m u z y c z n e j . Z g r o m a d z o n e pieśni ( w p r a c y z a m i e s z c z o n o i c h 81)
potwierdzają
itp.)
fakt
do k u l t u r y
przenikania
robotniczej.
Z
16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
różnorodnych
uwagi
treści
n a ową
(ludowych,
różnorodność
ogólnonarodowych
treści n i e udało
się
�242
RECENZJE
też a u t o r c e sklasyfikować
kryteriów
kie
pieśni
wiska
pieśni według
kryteriów
gatunkowych,
a n a l i z y treści słownej. P o z a s t o s o w a n i u
podzielono
robotniczego
kieliszku,
przeżycia
w a n y m podziale
n a pięć
w
z a s a d n i c z y c h grup,
historii,
miłosne,
Łódź,
jej
nie zastosowano
jednak
się, że np. pieśni związane z z a b a w a m i
miłosnych
mogłyby
być
obejmują:
i
z wiejskiej
według
udział
obyczaje,
środo
zabawy
przeszłości.
względnie jednolitego
wszyst
W
przy
zapropono
kryterium. Wydaje
p r z y k i e l i s z k u oraz mówiące o przeżyciach
z powodzeniem
zaliczone
mieszkańcach i o b y c z a j a c h i tamże dopiero
także z a p i s y n u t o w e
które
mieszkańców
wspomnienia
a tylko
k l a s y f i k a c j i treściowej
pieśni i klasyfikację
do
działu
pieśni
wyodrębnione. W
o Łodzi,
jej
zbiorze z a m i e s z c z o n o
m e l o d i i pod względem i c h pochodzenia.
Są wśród n i c h m e l o d i e p o c h o d z e n i a w i e j s k i e g o , m e l o d i e pieśni
rewolucyjno-patrio-
t y c z n y c h , p o c h o d z e n i a b a l l a d o w e g o , a u t o r s k i e oraz w i e l e m e l o d i i p o l s k i c h i o b c y c h
szlagierów i utworów t a n e c z n y c h o c h a r a k t e r z e m i e j s k i m oraz z n a n y c h p o w s z e c h
nie kolęd. Materiał t e n w s k a z u j e
t u r a robotnicza. U z m y s ł a w i a
n a bogactwo i n s p i r a c j i , z j a k i c h korzystała
kul
on n a m jednocześnie, j a k t r u d n o j e s t badać tę
kul
turę właśnie z u w a g i n a jej złożoność.
Omawiana
praca,
choć
zawiera
wiele
i o b y c z a j a c h robotników, nie w y c z e r p u j e
rzy
zdają
sobie
problemami
sprawę.
kultury
Ponieważ
cennych
autorzy
m i e j s k i e j Łodzi
danych
o życiu
codziennym
całości z a g a d n i e n i a , z czego zresztą
(w
ci zajmują
szczególności
się n a co dzień
auto
różnymi
k u l t u r y robotniczej)
należy
przypuszczać, że b a d a n i a zostaną rozwinięte i niedługo o t r z y m a m y następne p r a c e
będące
z jednej
naukową
strony
kontynuacją
uzupełnieniem
badań
omawianej
etnograficznych
książki, z drugiej
w
—
t y m stosunkowo
w
pełni
nowym
kie
runku.
Folklor
robotniczej
materiałów
minwała
czeni
do
jednak
w
materiałem
zbyt
mało
poświęcono
c z y pogrzebom. W
kontynuację
uczucie
niedosytu. W
do
w
nienaruszonej
spowodowało także s y g n a l i z o w a n e
Bożego
Narodzenia
tego r o d z a j u
świętach
i zapustów.
zwyczaje ludowe
ków
w
Dniu
pewnych
zmian
(wraz
z
podaniem
fów,
można
aby
Omawiana
Ciekawe
i
formie.
zapewna
z
nowym
Ograniczenie
już zawężenie
Stwarza
to
tema
poważne
i m zachowaniach,
dawne
było
być w
uzyskać
badaczy
lokalizuje
nowymi
materiał
w
stopniu
materiał,
pełniej
wytworami
uzyskanie
Organizowanie
większym
pełniejszy
i
i n n y c h ) . Prześledzenie
także
ocen
konkursów
sterowane
reprezentujący
charakteryzujący
ściśle
określonych
tradycje
wian
kontynuacji
jest
chyba z a
poszczególnych
podobnych
przez
zaszły b o w i e m
także w
o k r e s i e po I I w o j n i e
do
etnogra
wszystkie z a
kulturę
robotniczą.
ramach
czasowych.
W d a l s z y c h b a d a n i a c h r a m y te zostaną z a p e w n e poszerzone. I s t o t n e z m i a n y w
t u r z e robotniczej
cie
pierwszej
odnaleźć
się przecież także
wiele
byłoby
motywacji).
powinno
intetresujące
praca
Zielnej
i c h z m i a n i zastępowania
łódzkiego
gadnienia
Boskiej
interesującym.
konkursu
niemniej
( j a k choćby w obrzędach W i e l k a n o c n y c h c z y święceniu
Matki
wzorów,
gadnieniem
powodu
właściwie
zetknięciu
i towarzyszących
choć p r z e n i e s i o n y c h n a i n n y t e r e n , zachowały
i
przecież
można
ograni
tego
się
dziecka, chrzcinom,
zmienionych w
zdeter-
zostali
tematyki. Z
z a c h o w a n i a c h tego r o d z a j u
ludowych,
którzy
ograniczając
ogóle. A
narodzinom
społecznym l u b z a c h o w a n y c h
dorocznych
badaczy,
omawianej
w
opracowania
uczestnikom konkursu,
rodzinnym,
małżeństwa
zwyczajów
materiałem k o n k u r s o w y m
świąt
dano
mocno
obrzędom
zawarcia
wyraźną
tyki
zbyt
i obrzędy towarzyszyły
komunii
środowiskiem
jaką
i z m u s z e n i do zawężenia
i przebiegu
zwyczaje
może być w z o r e m pełnego i r z e c z o w e g o
Dowolność,
tym przypadku
miejsca
wesela
kawe
Łodzi
konkursowych.
światowej.
one w s z y s t k i e s f e r y życia mieszkańców m i a s t i w s i . T e n okres p r z e m i a n
kul
Objęły
powinien
�243
RECENZJE
być także, a może nawet przede wszystkim, uwzględniony w pracach o charakte
rze syntetycznym.
Omawiana praca może spełnić jeszcze jedną rolę pozytywną. Powinna ona
mianowicie pobudzić etnografów i inne osoby zainteresowane kulturą poszczegól
nych grup społeczeństwa do zajęcia się wszystkimi najważniejszymi zagadnie
niami kultury miejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem kultury robotniczej w róż
nych ośrodkach miejsko-przemysłowych. Nie można dopuścić do pogłębiania się
zaniedbań na tym polu badań, chociażby z uwagi na ścisłe, a niedostatecznie zbadane związki kultury robotniczej z kulturą ludową (wiejską), stanowiącą od dawna
przedmiot badań etnografów. Badania etnograficzne powinny iść, jak sądzę, w dwóch
zasadniczych kierunkach: 1) analiza procesu rozwoju kultury robotniczej, ze szcze
gólnym uwzględnieniem jej związków z różnymi warstwami i klasami społecz
nymi oraz 2) analiza wewnętrznego układu różnych elementów tej kultury (wy
tworów, zachowań itp.), ich funkcji, znaczenia społecznego, wzajemnych powiązań
i oddziaływań. Taka wszechstronna analiza kultury robotniczej powinna umożliwić
jej zrozumienie i wyjaśnienie, a także wyeliminowanie ze świadomości społecznej
różnych stereotypowych wyobrażeń. Sprecyzowania wymaga sprawa zastosowania
odpowiednich metod badawczych. Można jednak sądzić, że metody wypracowane
przez etnografię (jak np. metoda funkcjonalno-strukturalna, integralna itp.) oraz
odpowiednie techniki badawcze mogą być bez przeszkód stosowane na tym polu
badań. Istotna trudność polega natomiast na braku ośrodka, który zdecydowałby
się pełnić rolę koordynatora i inicjatora badań ogólnopolskich. Zawsze można
jednak mieć nadzieję, że etnografowie zainteresowani omawianą tematyką podejmą
bardziej zorganizowany trud prowadzenia szeroko zakrojonych badań nad kulturą
robotniczą w Polsce. Badania takie winny być poprzedzone odpowiednimi przy
gotowaniami metodologicznymi, sprecyzowaniem problematyki, szczegółowych za
gadnień itp. Sądzę, iż w badania tego typu powinny włączyć się niektóre pla
cówki muzealne. Muzea bowiem, oprócz prac mających na celu weryfikację i uzu
pełnianie wiedzy o gromadzonych zabytkach, mają często'spore możliwości prowa
dzenia badań naukowych, wyjścia poza ramy opisu wytworów kultury materialnej,
ukazania ich w szerszym kontekście społecznym (np. w obrzędach, zwyczajach,
życiu codziennym). Pozytywnym przykładem łączenia działalności różnego typu
może być Dział Kultur Miejskich Muzeum Archeologiczno-Etnograficznego w Ł o
dzi, prowadzony przez E . Władykową, autorkę jednego z rozdziałów zamieszczo
nych w omawianej pracy. Praca ta wskazuje, jak cenny materiał etnograficzny
może być zebrany w drodze konkursu. Takie konkursy powinny być organizowane
w różnych ośrodkach miejsko-przemysłowych jako uzupełnienie etnograficznych
badań terenowych.
Kultura robotnicza ulega gwałtownym zmianom; dawne zwyczaje i obrzędy
są zastępowane przez nowe zachowania. Rejestracja ginących zachowań powinna
być obowiązkiem etnografa. Z uwagi na szybkie tempo zmian i zanikanie wielu
oryginalnych wytworów, program ogólnopolskich badań etnograficznych nad k u l
turą robotniczą powinien być ustalony jak najszybciej. Sprecyzowanie kierunków
badań, wybór problemów i zagadnień badawczych itp. i ich realizacja w różnych
regionach kraju powinny umożliwić przejście od rejestracji faktów i opracowań
o charakterze monograficznym (w tej chwili na ogół niepełnych) do badań synte
tycznych, które pozwoliłyby określić m.in. miejsce kultury robotniczej w kulturze
ogólnonarodowej, jej oryginalne wartości i cechy charakterystyczne.
Andrzej
Stawarz
�244
RECENZJE
W U C Z ' E N G - E N , Małpi
bunt, Czytelnik, Warszawa 1976
Nie pierwszy to przypadek, że amatorska pasja zbieracka owocuje w postaci
ważnego źródła do badań kultury danego społeczeństwa, a nawet szerzej — do
badań porównawczych.
Historyczny fakt wędrówki mnicha Hiian-tsanga do Indii w celu sprowadzenia
do Chin ksiąg kanonu buddyjskiego stał się dla W u Cz'eng-ena inspiracją do
napisania sturozdziałowej powieści pt. Wędrówka
na Zachód.
Tytuł Małpi
bunt
został jej nadany przez tłumacza (T. Żebrowski) dla uwypuklenia roli, jaką odgry
wa w powieści Król Małp — jedna z najważniejszych postaci mitologii chińskiej.
Dzięki ogromnemu talentowi pisarskiemu Wu Cz'eng-ena, którego twórczość przy
pada na drugą połowę X V I w., jego autentycznej pasji zbierania legend i podań
ludowych oraz dokładnej znajomości mitologii, filozofii i kosmologii buddyjskiej
otrzymujemy dzieło naprawdę znakomite. Powieść Wu Cz'eng-ena dostarcza nam
więcej informacji o kulturze chińskiej niż niejeden traktat naukowy.
Mnich Hüan-tsang rozpoczął swą wędrówkę w roku 629. Wydarzenie to stało
się przedmiotem wielu legend ludowych i rozmaitych opowieści. Mimo pewnych
ubarwień, akcji lud zachował jednak realia historyczne, przekazując relację' o w ę
drówce Mnicha i towarzyszących mu osób z pokolenia na pokolenie. Wu Cz'eng-en
korzystał też na pewno, jak sugeruje tłumacz, z autentycznego źródła historycznego,
jakim jest dziennik Hiian-tsanga noszący tytuł Notatki
z wędrówki
na Zachód
dokonanej
za panowania
wielkiej
dynastii
Tang.
Już same te notatki mogą być
doskonałym źródłem dla badaczy kultury Chin. Hüan-tsang umieścił w nich bo
wiem opisy mijanych miast, wsi w różnych państwach oraz opisy ludzkich zacho
wań, obrzędów, kultury materialnej itp. Ukazując dzieje Króla Małp, który w y
powiedział wojnę Niebu i różnym bóstwom rządzącym światem, Wu Cz'en-en przed
stawił stosunki społeczne panujące w Chinach w okresie feudalizmu. Barwny opis
przygód Króla Małp odsłania jednocześnie prawdziwe oblicze feudalnego świata
z jego ścisłymi podziałami na poddanych i panujących, systemem zależności oso
bistej i materialnej, obowiązujących świadczeń, praw i przywilejów. Stosunki p a
nujące w Niebie są dokładnym odbiciem tego, oo dzieje się na Ziemi. To spo
łeczne, rzec by można, tło powieści blednie jednak w porównaniu z tłem
stricto
kulturowym. Małpi bunt jest prawdziwą skarbnicą ludowej mądrości, filozofii,
ctj-.'á, wierzeń itp. Pełno w tej książce opisów rozmaitych wytworów kultury ma
terialnej, obrzędów itp. Zbieracki talent Wu Cz'eng-ena, doskonała znajomość
wierzeń i podań ludowych, ujawnia się co krok. Na każdej niemal karcie spoty
kamy a to przypowieść (np. o stworzeniu świata i życia na Ziemi), a to przysłowie,
barwny opis obrzędów i zwyczajów itp. Wu Cz'eng-en oprowadza nas po osiemna
stu kręgach piekła, pokazuje Kołowrót Przeistoczeń — ów naczelny atrybut wiary
w reinkarnację duszy, wyjaśnia prawa rządzące podziemiami, a jednocześnie ży
ciem na Ziemi. Zawdzięczamy mu również dość dokładne informacje o odzieży
noszonej w Chinach w okresie, jaki obejmuje powieść, o pożywieniu, używanych
sprzętach, narzędziach pracy, wyposażeniu wnętrz, budownictwie, broni i ubio
rach wojskowych, a także zabawach i grach (łącznie ze wspaniałym traktatem
o zasadach gry w szachy) itp.
Gdy śledzimy dzieje Króla Małp nasuwa się nieodparcie myśl o znacznym
podobieństwie niektórych zachowań bohaterów podań ludowych, niezależnie od
kultury, która tę postać stworzyła. Często w różnych przypowieściach występuje
np. motyw wędrówki, w której samotnemu wędrowcowi pomagają postacie'spot
kane po drodze (niby przypadkowo) w zamian za wyświadczenie jakiejś ważnej
dla nich przysługi. Występuje też pewne podobieństwo magicznych sztuk czarno
księżników, jak choćby zamiana w dowolne zwierzę podczas pojedynku z przeciw-
�245
RECENZJE
nikiem,
zmiana
wielkości
własnej
postaci,
możliwość
stania
się
niewidzialnym,
p r z e n i e s i e n i a n a z n a c z n e odległości w m g n i e n i u o k a i t p . W i e l e zachowań o p i s a n y c h
przez W u
jeden
Cz'eng-ena
aspekt
m a c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y , co p o z w a l a
ludowej
mądrości i wierzeń
n a m poznać
(np. t a k i m z a c h o w a n i e m
jeszcze
jest z a c i s k a n i e
się o b w o d u c z a p k i n a głowie Króla Małp, k i e d y M n i c h chce go zmusić do posłu
szeństwa,
wypowiadając
jednocześnie
Zaklęcie
Zaciskającej
się
Obręczy,
zwane
także P r a w d z i w ą Formułą U s t a l e n i a Dążeń S e r c a ) .
Obficie
z a m i e s z c z o n e przysłowia
wspaniałym źródłem p o z n a n i a
nasuwa
się n i e o d p a r c i e
postępowania
mule
w
przypomina
„trafiła
siłacz
złudzenia
n a kamień";
w
o znacznym
końcu
nasze
„Co
w
takim
przypadku,
e t y k i , moralności, mądrości itp. I t u znów
podobieństwie
k u l t u r a c h , które to n o r m y
„Każdy
np. do
kosa
stwierdzenie
różnych
przysłowia:
są d l a nas, j a k z a w s z e
ludowej
natknie
powiedzenie
się mówi
zawarte
pewnych
są w
się n a silniejszego
„nosił
n a drodze,
wilk
słyszy
norm
zwięzłej
razy
od
for
siebie"
kilka..."
człowiek
w
czy
trawie"
o d p o w i a d a n a s z e m u — „Ściany mają u s z y " i t d .
R z e c b y można, że Małpi
tych,
którzy
kultury.
I c h uznanie
turowych,
nych
interesują
czasem
kulturą
muszą
nawet
jest książką uniwersalną. Z a d o w o l i
bunt
się
chińską
wzbudzić
bardzo
rzetelne
informacje,
drobiazgowe,
itp., które łatwo można wyodrębnić
beletrystyki. Przypadkowy
nieprofesjonalnie,
zachowań
od p i e r w i a s t k a
ona z a p e w n e
j a k i badaczy
opisy
codziennych
i
kul
odświęt
fantastycznego
i czystej
c z y t e l n i k może mieć p e w n e trudności ze z r o z u m i e n i e m
niektórych zachowań bohaterów, zwłaszcza t a m , gdzie p r z e d m i o t
dramatu
spory
i
religijne.
tej
wytworów
Usatysfakcjonuje
go
jednak
zapewne
zwarta
stanowią
bardzo
ciekawa
akcja.
Tłumaczowi T a d e u s z o w i Z e b r o w s k i e m u
należy się szczególne u z n a n i e za umożli
w i e n i e n a m p o z n a n i a tej wspaniałej perły l i t e r a t u r y chińskiej, która jest n i e t y l k o
beletrystyką, ale także, a może n a w e t
Wielka
przede
w s z y s t k i m , źródłem
etnograficznym.
s z k o d a , że to, co otrzymaliśmy, s t a n o w i t y l k o jedną siódmą część
powieści
Wu
Cz'eng-ena.
A l e i t a k mnogość i n f o r m a c j i ,
jakie
wielkiej
otrzymujemy,
jest
imponująca.
Wartość
książki podnoszą
także i l u s t r a c j e p r z e d r u k o w a n e
z oryginalnego
wy
d a n i a chińskiego. Obok c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m a l a r s t w a chińskiego
widocz
ne
się n i e
są t a m wyraźne
wpływy
indyjskie. Wpływ
kultury indyjskiej
wyraża
t y l k o w m a l a r s t w i e C h i n , ale także w mitologii, religii, k o s m o l o g i i itp., co wyraźnie
ukazuje omawiana praca.
Iwona
PHILIP
O.
Press, London
Afryka
NSUGBE,
jest
i
terenie
t y m kontynentem,
terenowego.
prowadzone
były
technik badawczych,
w i s k a godne n a u k o w e j
Warto
bysze
a
Matrilineal
lbo
Oxfor
People,
University
1974, m a p 4, w y k r e s ó w 12, t a b e l 2, bibl., i n d e k s , ss. 136
pole d l a b a d a c z a
jej
Ohajjia,
Kabzińska-Stawarz
jednak
z metropolii;
który
po
M i m o że b a d a n i a
od dłuższego
to j e d n a k
dzień
dzisiejszy
etnograficzne
czasu, przy
stanowi
wdzięczne
i antropologiczne
zastosowaniu
n a dzień
d z i s i e j s z y etnograf
n a jedną
sprawę. B a d a n i a
wielu
znajdzie
tam
zwrócić
w
uwagę
przypadku
b r y t y j s k i c h posiadłości
te p r o w a d z i l i
przy
kolonialnych wyniki ich
]
już
w
okresie
międzywojennym
Zob.: К. J u d e n k o , [w:]
s z a w a 1958, ss. X X I V - X X V .
1
zja
analizy.
służyć miały do p r a k t y c z n e g o — w r a m a c h „indirect r u l e " — z a s t o s o w a n i a .
kolwiek
na
metod
sami
Afrykanie
B. M a l i n o w s k i ,
Szkice
podjęli
z teorii
pracę
kultury,
Jak
naukową
War
�RECENZJE
w zakresie etnografii, choćby Jomo Kenyatta , to jednak na szerszą skalę proces
ten mógł rozwinąć się dopiero w latach sześćdziesiątych, w okresie kiedy Afryka
zrzuciła z siebie jarzmo kolonialnej zależności.
Przykładem prezentacji wyników badań terenowych, prowadzonych we włas
nym kraju już w okresie niepodległości, jest praca Philipa Nsugbe dotycząca
jednej z grup wschodnionigeryjskiego plemienia Ibo. Nigeria, jak słusznie zauwa
żono w innym miejscu, jest „zlepkiem różnych plemion" . Postępuje w nim proces
.szerokiej detrybalizacji , co powoduje załamywanie się dawnych struktur i szero
kie przemiany. Dlatego też opublikowanie wyników badań przez autora należy
uznać za rzecz cenną i słuszną.
Ohaffia Ibo zaliczani są przez badaczy do jednej z grup tego ludu, a miano
wicie tzw. Cross River Ibo, zamieszkujących w południowo-wschodnim obszarze
republiki nigeryjskiej. U wszystkich Ibo dominuje system patrylinealny. System
społeczny Ohaffia stawia ich natomiast w szczególnym kontraście z pozostałymi
grupami Ibo, dominują w nim bowiem elementy matryiinealne. Grupa ta znana
była w okresie przed penetracją europejską z tego, iż mężczyźni zatrudniali się
jako najemni żołnierze. Odróżniało to ją od grup pozostałych, przede wszystkim
od najbliższych sąsiadów z południa, Aro Ibo, odznaczających się niewojowniczą
postawą.
Materiał do pracy zbierany był przez autora bezpośrednio po uzyskaniu nie
podległości przez Nigerię w latach 1960-1962. Do jego uzyskania zastosowano me
todę obserwacji i wywiadu, a także wykorzystano statystyki administracyjne.
W tym czasie autor pracował na obszarze zajmowanym przez Ohaffia jako etno
graf rządowy, a wynikiem jego pracy jest sygnalizowana książka.
Ta niezbyt obszerna publikacja — liczy ona 136 stron — składa się z 10 roz
działów i zakończenia i ma charakter monografii. Rozdział I i I I stanowią część
wstępną; przedstawiają one ogólny obraz warunków życia i podstaw gospodarki
oraz omawiają tradycje pochodzenia tej grupy. Zasadnicze wyniki badań prezen
towane są w rozdziałach od trzeciego do dziewiątego. W nich autor analizuje głów
ne elementy systemu społecznego Ohaffia, jak system pokrewieństwa, instytucję
małżeństwa i zasady dziedziczenia, a także i inne zjawiska społeczno-kulturowe,
związane z wyżej wskazanymi. Główny nacisk kładzie autor na wydobycie tych
cech, które — jego zdaniem — odróżniają badaną grupę od pozostałych grup Ibo.
Rozdział ostatni ma charakter teoretyczny. Autor rozpatruje w nim fakty
przedstawione w zasadniczych partiach pracy, starając się odnieść je do zasad
dali teoretyczną wykładnię tego typu dziedziczenia, głównie do Aberlego.
metrylinealnego dziedziczenia. W tym zakresie nawiązuje on do badaczy, którzy
We wnioskach autor przedstawia niektóre zmiany, jakie zachodzą obecnie
w społeczności Ohaffia. Odnotować należy, że praca zaopatrzona jest w wykresy,
tabele i mapy pogłębiające obraz badanej grupy. Uzupełnia ją indeks i biblio
grafia pozycji dotyczących plemienia Ibo.
Książka nie dostarcza tez, które miałyby ogólniejszy charakter. Ukazując na
tomiast główne różnice pomiędzy tzw. „generał Ibo", będących obok Hausa i Joruba
jednym z największych plemion Nigerii, a społecznością Ohaffia — spełnia ona
2
3
4
Wspomina o tym Andrzej Waligórski w swoim posłowiu do książki B. M al i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967, s. 619.
Zob.: rec. J . M a c i e j e w s k i e j z pracy Fernanda van Laugenhove,
Con
2
3
sciences
et nationales
en Afrique
Noire,
Bruxelles 1960,
„Etnografia Polska", t.
8-'
1964, s. 393.
Rec. A. W o ź n i a k a pracy R. N. Ismagiłowej, Narody
Nigerii
—
etniczeskij
sostaw
i kratkaja
etnograficzeskaja
cřiarakticristifca, Moskwa 1963, „Etnografia
Polska", t. 9: 1965, ss. 620-622.
4
�247
RECENZJE
ważną funkcję. Rozszerza bowiem znajomość etnografii tegoż plemienia, a tym
samym i całej Nigerii. Ukazała się ona w serii Oxford Monographs on Social
Anthropology.
Bogusław
P I T A C R U I S E O ' B R I E N , Whie
Society
in Black
Africa:
The
Zydok
French
of
Senegal,
L o n d o n 1972, ss. 320
Zainteresowanie
F r a n c j i Afryką Zachodnią datuje się od X V I I w. Już w 1659 r.
założono z i n i c j a t y w y
zostaje oficjalnie
Intensywny
XX
a
Compagnie
rozwój
kolonii,
w., k i e d y to D a k a r
zarazem
kolonii
głównym
port
Saint Luis;
w
w
z metropolii.
a
zwłaszcza
jej
stolicy,
1848 r.
w
handlu
skład
Proces
morskiego
Federacji.
przypada
t e n miał
i przemysłu
"Wtedy
też
na
miejsce
jeszcze
w
początek
Zachodniej,
lekkiego
napływa
Senegal
Dakarze.
stał się stolicą F e d e r a c j i F r a n c u s k i e j A f r y k i
centrum
wchodzących
ludność
du Senegal
kolonią francuską, a jego stolicę z l o k a l i z o w a n o
do
dla
niego
latach
ośmiu
masowo
pięćdziesiątych.
Związane to było z napływem byłych mieszkańców I n d o c h i n , po i c h d e k o l o n i z a c j i
w r o k u 1954.
F r a n c u z i s e n e g a l s c y są po dzień d z i s i e j s z y jedną z większych społeczności
pejskich
w niepodległych
utworzeniu
gal
—
państwach A f r y k i . W
roku
1968 •— a Więc w
euro
10 l a t po
Wspólnoty F r a n c u s k i e j , w skład której p r z e z d w a l a t a wchodził
zamieszkiwało
i c h 29 t y s . n a jego terenie,
z czego
Sene
aż 27,5. t y s . w
samej
stolicy r e p u b l i k i .
Podstawą
School
książki
jest o b r a z e m
zaś
była
of E c o n o m i c s . D a j e
autorka
francuskiej
obroniona
w
1969 r.
się ona wyraźnie
obecności w S e n e g a l u
prezentując
studium
socjologiczne
rozprawa
doktorska
podzielić n a d w i e
w
w
London
części.
Pierwsza
okresie k o l o n i a l n y m , w
p o s t a w społecznych
drugiej
i politycznych
m i e j s c o w y c h Francuzów z a j m u j e się c z a s a m i współczesnymi.
Bazą źródłową
wadzonych
w
d l a a n a l i z y s y t u a c j i obecnej
okresie
1966/67 według
wości f r a n c u s k i e j . R e s p o n d e n t a m i
były materiały
kwestionariusza
ankiety
z badań
przepro
z osobami
narodo
było 60 pracowników t e c h n i c z n y c h o r a z 175 osób
z a t r u d n i o n y c h n a różnych s t a n o w i s k a c h
w
sektorze p r y w a t n y m
w Dakarze
i w 5
innych miastach Senegalu.
J a k k o l w i e k p r a c a jest analizą p o s t a w ludności f r a n c u s k i e j , to j e d n a k
wokół którego
W
ona o s c y l u j e ,
są r e l a c j e
pomiędzy
białymi
a ludnością
wątkiem,
miejscową.
t e n sposób a n a l i z a h i s t o r y c z n a łączy się z analizą stosunków w o k r e s i e
współ
czesnym.
U
podstaw
lacyjna,
francuskiej
a jednym
z jej
doktryny
kolonialnej
w
założeń było, iż ludność
Afryce
stała
francuska
k r z e w i c i e l i c y w i l i z a c j i w s t o s u n k u do n i e c y w i l i z o w a n y c h
poliykta
winna
asymi-
spełniać
rolę
Afrykańczyków. Miało to,
w k o n s e k w e n c j i , doprowadzić do pełnego zrównania politycznego, społecznego i k u l
turalnego obu grup.
T a k sformułowana
w Paryżu d o k t r y n a
była j e d n a k
t y k i p o l i t y c z n e j . Większość ludności f r a n c u s k i e j
powściągliwie, a n a w e t
— j a k stwierdza
odmienna
a u t o r k a — z pogardą, co
było rzeczywistością kolonialną i koniecznością z a p e w n i e n i a
nistracji.
Choćby n a w e t
w sferze
prak
odnosiła się do powyższych założeń
uwarunkowane
funkcjonowania
admi
chciała ona postępować t a k , by założenia te były
zreali
zowane, to n i e uznawała j e d n a k tego z a możliwe.
Otóż z j a s n o
nikała
ciągane
jasno
było
sformułowanych
zasada
na
dominacji
indywidualne
ról i s t r u k t u r w
Europejczyków
czy zbiorowe
warunkach
kolonialnych
n a d Afrykańczykami.
stosunki
pomiędzy
T o zaś
jedną
a
wy
roz
drugą
�248
RECENZJE
grupą. Zrównanie w p r a w a c h obu g r u p było p o w i e r z c h o w n e ,
gdyż dotyczyło j e d y n i e
n i e l i c z n y c h Senegalczyków. T y l k o ludność r o d z i m a zamieszkała w e n k l a w a c h
s k i c h uzyskała
do
stosunków
prawa
polityczne
panujących
w
obywateli
całej
kolonii
francuskich. Natomiast
autorka
formułuje
w
miej
odniesieniu
myśl
następującą:
„Zgodne z o c z e k i w a n i e m Francuzów było rządzić, n a t o m i a s t Senegalczyków — być
rządzonymi".
D o p i e r o w okresie współczesnym można obserwować zaczątki z m i a n y s y t u a c j i .
Okres
niepodległości S e n e g a l u
sunków
wzajemnych
sunków
pomiędzy
otworzył
pomiędzy
pozostałym
obiema
w
możliwość kształtowania
grupami.
Senegalu
Widoczne
francuskim
się n o w y c h
to j e s t
personelem
sto
n a bazie
sto
pomocniczym
i t e c h n i c z n y m a afrykańskimi p r a c o w n i k a m i a d m i n i s t r a c j i rządowej c z y też w s p ó l
nej p r a c y w s e k t o r z e p r y w a t n y m . B y ł a b y to próba p r a k t y c z n e g o s p r a w d z e n i a
kolonialnej
logue,
francuskiej
k o n c e p c j i cooperation
lansowanego z kolei przez
S t o s u n e k a u t o r k i do formuły
c z y też j e j o d p o w i e d n i k a
rodzimą ekipę kierowniczą
—
post-
le
dia
Senegalu.
współpracy j e s t s c e p t y c z n y . Z badań s w y c h
ciąga ona w n i o s e k , iż formuła t a jest nieco w y i d e a l i z o w a n a .
S t o s u n k i pełnej
wy
rów
ności występują a k t u a l n i e j e d y n i e w m i e j s c a c h p r a c y , i c h więc podstawą n i e m u s i
być chęć, a r a c z e j obowiązek. N a g r u n c i e p r y w a t n y m
n a t o m i a s t F r a n c u z i stanowią
w g r u n c i e r z e c z y zamkniętą grupę. C o więcej, j a k w y n i k a z badań, n i e akceptują
trwałych stosunków międzyrasowych. K o b i e t y
czyków n i e mają
W
sumie
płynące
mogą
żadnych
prywatnych
więc pracę należy
być
uznać z a ciekawą
skonfrontowane
z w y n i k a m i badań r e l a c j i o d w r o t n e j ,
jach
europejskich
W
f r a n c u s k i e mające
kontaktów
t e n sposób
z wynikami
mężów
ze społecznością
Afrykań
białą.
i pożyteczną. W n i o s k i
badań
t z n . p o s t a w ludności c z a r n e j żyjącej
wzbogacą
z
niej
n a i n n y c h obszarach czy
one wiedzę
w
zakresie
w
kra
aktualnych
stosunków społecznych n a t l e stosunków r a s o w y c h w s k a l i ogólnej.
Bogusław
Zydok
W a r t o nadmienić, iż p r a c e w t y m z a k r e s i e p r o w a d z o n e są m.in. w W i e l k i e j
B r y t a n i i . W t y m s a m y m c z a s i e co i r e c e n z o w a n a p r a c a ukazało się n o w e w y d a n i e
K e n e t h L i t t l e , Negroes
in Britain, I n t e r n a t i o n a l L i b r a r y of Sociology a n d S o c i a l
R e c o n s t r u c t i o n , L o n d o n 1972. A u t o r książki j e s t p r o f e s o r e m u n i w e r s y t e t u w E d y n
b u r g u . J e g o p r a c a ukazała się po. r a z p i e r w s z y w 1947 r. i w y w o ł a ł a ożywioną
dyskusję. J e j i s t o t n y m w k ł a d e m w rozwój w i e d z y o społeczeństwie było to, iż
podjęła o n a p r o b l e m w a r u n k ó w życia w dużym ośrodku m i e j s k i m napływowej
społeczności, odrębnej r a s o w o i k u l t u r o w o . W n o w y m w y d a n i u a u t o r uwzględnił
sugestie prof. R a y m o n d a F i r t h a . Książka składa się z dwóch części. P i e r w s z a (Trie
coloured
people
of Cardiff)
j e s t antropologiczną analizą społeczności powstałej
pod k o n i e c I w o j n y światowej, osiadłej w sąsiedztwie doków C a r d i f f u i t a m też
z a t r u d n i o n e j . W j e j skład w c h o d z i l i p r z e d e w s z y s t k i m M u r z y n i afrykańscy i z A f r y
k i Z a c h o d n i e j , A r a b o w i e i S o m a l i s i . Materiału do a n a l i z y b a d a w c z e j
dostarczyły
b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e w 1940 r. W drugiej części a u t o r o m a w i a h i s t o
r y c z n y i k u l t u r o w y k o n t e k s t stosunków r a s o w y c h w W i e l k i e j B r y t a n i i . P r z e d m o w ę
do drugiego w y d a n i a napisał L e o n a r d B l o o m , który przeprowadził b a d a n i a również
w C a r d i f f i e n a t e n s a m t e m a t w 30 l a t później. S w o j e w n i o s k i , j a k i wcześniejsze
w n i o s k i Y. L i t t l e , r o z p a t r u j e on n a t l e a k t u a l n y c h stosunków r a s o w y c h w społe
czeństwie b r y t y j s k i m .
1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7afbc411fa5e6ceabd83b9d66ce9c7.pdf
0ea595da2110b62caa503296f7dc7870
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4380
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4076
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.121
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E'
С
E
N
Z
J
E
STANISŁAW BŁASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce, Poznań 1975, ss. 218, i i . 97 (W serii Monografie Muzeum
Narodowego w Poznaniu, Tom X I V . )
Książka Błaszczyka o ludowej rzeźbie, grafice i malarstwie
w Wielkopolsce należy, jak sądzę, do najciekawszych i najbardziej
wszechstronnych opracowań poświęconych polskiej sztuce ludowej.
Autor, etnograf, należał do uczniów prof. Frankowskiego,
studiował toż historię sztuki u prof. Szczęsnego Detloffa. Jako
badacz kultury i sztuki ludowej stara się łączyć metody obu
tych dyscyplin. Jego postawa metodologiczna, którą we wstępie
książki jasno precyzuje, najbliższa jest sposobowi widzenia za
gadnień sztuki ludowej przez Ksawerego Piwockiego.
Kontekst historyczny i społeczny, w jakim powstawały dzieła
sztuki ludowej, ich funkcja (w t y m konkretnym przypadku
głównie kultowa) są dla Blaszczyka ważkimi, ale nie dominująoymi elementami determinującymi ich istotę. Określił to nastę
pująco: ,,(•••) sądzę, że właściwe wytłumaczenio funkcji ludowego
dzieła sztuki w obrębie kultury ludowej jest możliwe tylko wtedy,
jeśli formę uzna się za istotny element „funkcjonowania" dzieła
sztuki w owej społeczności, dla której jest przeznaczone, element
warunkujący w ogóle jego istnienie jako dzieła sztuki. Elementy
formy są Wszak — jak to tłumaczy Piwocki — nosicielami
treści psychicznych, dają dziełu jego klimat, jogo nastrój, dooydują o jego wielowarstwowej wymowie, tkwiącej w nim poza
jego ikonograficznymi treściami (s. 13)".
Badania historyczne mają zdaniem Błaszczyka szczególne
znaczenie w przypadku grafiki i malarstwa, jako gałęzi twórczości
już obumarłych. Rzeźbę natomiast badać można także, i przede
wszystkim, właściwą etnografii techniką wywiadów i penetracji
terenowych, co nie zwalnia oczywiście od uwzględnienia w tych
badaniach aspektu historycznego.
W stosunku do zjawisk ludowej plastyki kultowej w Wielko
polsce stawia sobie Błaszczyk dwa konkretne cele:
— stara się zdefiniować i pokazać ludową plastykę w t y m re
gionie jako zjawisko posiadające swe cechy odrębne, powiązano
jednak z całą polską kulturą plastyczną;
— szuka miejsca ludowych rzeźb, rycin i obrazów z Wielko
polski w ogólnopolskiej spuściźnie artystycznej, traktując plas
tykę kultową jako jedną z gałęzi twórczości artystycznej ludu.
Kryteria wartościowania analizowanych dzieł sztuki ustala
autor ,,(...) nie w aspekcie uniwersalnego stylu ludowego, sta
tycznie pojmowanego, niezmiennego, ale jako produktu artysstycznego w swym wyrazie plastycznym zależnego od świato
poglądowych przeobrażeń i zmiennych prądów estetycznych,
od sposobu widzenia i przetwarzania rzeczywistości przez lu
dowych autorów w ich dziełach plastycznych (s. 134)".
Sformułowania ogólne wypowiedziane przez autora na wstępie
i przy okazji podsumowania jego rozważań znajdują pełne rozwi
nięcie i potwierdzenie w konfrontacji z konkretnym materiałem
prezentowanym w kolejnych rozdziałach książki. Wydaje mi się
to szczególnie cenną jej zaletą, t y m cenniejszą, że rzadko w pełni
konsekwentnie stosowaną przez piszących o sztuce ludowej.
Swoboda, z jaką Błaszczyk formułuje sądy syntetyczne
dotyczące wielkopolskiej sztuki ludowej, jest w pełni udokumen
towana jego znajomością materiału. Bazę dla przemyśleń autora
stanowią zarówno skrupulatnie i systematycznie przebadane
źródła historyczne, archiwalne, ikonograficzne, wiadomości
uzyskane z wcześniejszych opracowań fachowych, jak i wszędzie
tam, gdzie to było możliwe, własne badania terenowe, wreszcie
analizy porównawcze samych dzieł sztuki. Błaszczyk omawia
krytycznie i zestawia pełną listę pozycji bibliograficznych i źródłowyoh dotyczących przede wszystkim sztuki ludowej w Wielko
polsce, ale także ważniejszych pozyoji dotyczących zarówno teoretyoznyoh, jak i szczegółowych badań nad polską ludową plastyką
figuralną. Czyni to jego książkę szczególnie użyteczną dla stu
dentów i wszystkich, którzy z dziedziną t ą stykają się po raz
pierwszy.
Badania terenowe na obszarze Wiolkopolski zapoczątkował
Błaszczyk jeszcze w okresie przedwojennym, co w połączeniu
z pracą muzealną (kierował Działem Etnograficznym Muzeum
Narodowego w Poznaniu) pozwoliło mu na wyczerpującą zna
jomość zabytków dochowanych do naszych czasów.
Wyniki kolejnych etapów swych badań publikował autor
sukcesywnie w wielu artykułach i rozprawach (m.in. w „Polskiej
Sztuce Ludowej"). Książka jest więc •— ostateczną na razie —
wersją jego wcześniejszych odkryć i przemyśleń. Znaczenie
wielu z nich wykracza poza ramy skromnych założeń mono
grafii jednego regionu i stanowi ważny wkład do naszej wiedzy
o polskiej sztuce ludowej w ogóle.
Myślę, że nie miałoby sensu próbować hierarchizować war
tości osiągnięć autora — wszystkie są cenne. Chciałbym jednak
przypomnieć kilka „odkryć" czy sformułowań problemów, które
wydają się mi się szczególnie interesujące.
Wśród trzech zasadniczych dziedzin ludowej plastyki f i
guralnej na pierwsze miejsce wysuwa się w Wielkopolsce rzeźba.
Rozprawa, którą Błaszczyk jej poświęcił, jest w polskiej l i
teraturze pierwszym tak pełnym opracowaniem rzeźby ludo
wej określonego regionu. Udało się autorowi pokazać i scharak
teryzować cechy decydujące o odrębności tej gałęzi twórczości
ludowej w Wielkopolsce. Spostrzeżenia jego pozostają nadal ak
tualne, chociaż w świetle ostatnich znalezisk wiadomo, że odkryto
przez Błaszczyka w Wielkopolsce monumentalne słupy i krzyże
przydrożne pokryte płaskorzeźbami występowały też w innych
regionach. Jak można sądzić na podstawie zachowanych zabyt
ków, ten rodzaj rzeźb nie osiągnął jednak w sztuce ludowej
innych ziem tak wysokiego poziomu artystycznego.
W rozdziale o grafice przeprowadził autor interesującą
analizę genezy i dziejów ośrodka pątniczego w Tursku, gdzie
jako cudowny obraz Matki Boskiej zasłynął plebejski druk
odpustowy — mały drzeworyt jarmarczny, i gdzie z kolei za
częto podobne drzeworyty masowo rozpowszechniać wśród
pielgrzymów, jako tanie obrazki dla ludu. Historia Turska ze
względu na polityczne kulisy przyczyn jego rozkwitu jest dość
wyjątkowa, dalsze jego dzieje były już jednak typowe dla kolei
losu wielu miejscowości pielgrzymkowych w Polsce. W sumie
Tursko dało autorowi wyjątkową i w pełni przez niego wyko
rzystaną okazję dla studiów złożoności zjawiska, a także wie
lorakich i różnie przez różne grupy społeczeństwa pojmowanych
funkcji ośrodka pątniczego i drzeworytów dewocyjnych.
Pisząc o malarstwie, znalazł się autor w sytuacji niewdzię
cznej . Odwrotnie niż było to w przypadku rzeźby — której
wysokie walory i znaozenie udało mu się udowodnić — prze
prowadził t u Błaszczyk precyzyjny wywód wskazujący na to,
jak stosunkowo nieliczne były dzieła malarstwa powstałe w
Wielkopolsce i jak znaczna była rola importów z Częstochowy
z jednej, a z Sudetów z drugiej strony. Tym cenniejsze jest
w tej sytuacji odnalezienie grupy poznańskich obrazów z lito
grafiami, a przede wszystkim obrazka na szkle z podłożonym
drzeworytem. Przy tej okazji stawia Błaszczyk pytanie, czy od
miana ta, wysunięta przez Grabowskiego jako typowa dla rdzen
nie polskich obrazów na szkle malowanych, nie była na innych
ziemiach polskich podobnie jak w Wielkopolsce unikalna.
Istotnym osiągnięciem Błaszczyka jest opracowanie raz
jeszoze problemu malarstwa skulskiego w oparciu o już znane
121
�oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta
tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także
stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów
logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich,
z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację).
Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich
istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale
nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków
i zaawansowaniu badań.
Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym
zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora.
Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona
jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze
gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza
cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej,
a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej.
К
R
Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego
książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu
egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu
nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem
papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się
absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj
regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali
nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek
specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież
zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko
niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po
siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze
każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat
kilka.
Anna
N
X-XII
Konkursy i wystawy
4. Х —• w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwarta
została wystawa ozdobnego pieczywa
ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką
scenariusza i komisarzem wystawy była
Teresa Ambrożewicz.
*
5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty
został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz
i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie
ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz
nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego
śmierci, zorganizowany został przez Wy
dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl
cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni
Bękodziola Ludowego i Artystycznogo
w Warszawie oraz Stowarzyszeniem
Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo
wieckim Towarzystwem Kultury.
W konkursie wzięło udział 60 twór
ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury
pod przewodnictwem mgr. Aleksandra
Jackowskiego przyznało nagrody nastę
pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał
Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa,
woj. płockie za pracę .„Michał Wołody
jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I
(po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze
cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za
rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa
z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł)
—• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied
leckie za „Portret Henryka Sienkiewi
cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k.
Głogowa za zestaw prac i Marian Adam
ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za
„ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna
no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45
autorów zakwalifikowano na wystawę
pokonkursową, która do 15.Х miała
miejsce w sali rotundowej siedleckiego
ratusza, a następnie została przeniesiona
do Muzeum Henryka Sienkiewicza w
Woli Okrzejskiej.
*
222
I
Kunczyńslca-Iracka
К
A
1976
8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego
w Białymstoku, z okazji zbliżającego się
Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon
kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce
ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które
przybyli prócz zaproszonych gości i twór
ców przedstawiciele władz partyjnych
i administracyjnych — dokonał dyrek
tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła.
Na wystawie pokazano 105 prac,
rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych.
Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma
rianna Dzieszko z Górnego Stoku za
tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis
ława Czaplińska z Marchelówki za tkani
nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł)
•—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki
za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja
Malewicka z Nowokolna za tkaninę
„Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale
tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2
wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na
grody I nie przyznano. Nagrody I I (po
3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała
z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja
z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra
tunkowa żołnierzy LWP podczas powo
dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał
Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy
cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy".
Ponadto przyznano wyróżnienia.
*
15.Х — w Galerii Sztuki Współ
czesnej BWA w Olsztynie otwarta została
Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej,
zorganizowana przez B W A , Radę d/s
Kultury i Wychowania Socjalistycznego
Socj. Republiki Rumunii oraz Minister
stwo Kultury i Sztuki w Warszawie.
Na wystawie zaprezentowano 75
obrazów.
*
17.X — w Pałacu Sztuki w Krako
wie otwarto I I Międzynarodowe Bien
nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej
imprezie udział wzięło 15 wystawców
z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii,
Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru
munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów
Afryki.
Lalki oceniano w dwu kategoriach:
lalek regionalnych i artystycznych adap
tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro
otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego im. Stanis
ława Wyspiańskiego w Krakowie, na
grodę I I — Fondo Nacional Para el
Fomento de las Artesanías (Meksyk),
nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco
(Hiszpania). W kategorii adaptacji na
grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga
Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo
Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I —
Cernella Bartolemeu (Rumunia).
*
19.X — w Domu Amatorskiej Pracy
Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar
to wystawę malarstwa na szkle Eweliny
Pekso we j .
*
23, 24.X — w Nowym Wiśniczu,
w ramach przeglądu dorobku kultural
nego gmin, odbyła się m.in. wystawa
prac malarskich ludowogo twórcy Maria
na Rojka.
*
24. X — w Muzeum Regionalnym
w Pińczowie otwarta została Wystawa
plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny,
na której zaprezentowano dorobek kon
kursu zorganizowanego przez Wydział
Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach,
Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego „Milenium"
w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel
cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie.
Na wystawie pokazano ok. 140 prac.
*
X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia
w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto
dwie wystawy: „Współczesne pszczelar
stwo polskie" i „Ule figuralne".
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25ae6780d79573c8fb6b490f893f6c63.pdf
bbb583fa77fb93640b14560f23a08fd7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4381
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4077
Title
A name given to the resource
Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.122-124
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta
tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także
stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów
logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich,
z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację).
Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich
istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale
nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków
i zaawansowaniu badań.
Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym
zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora.
Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona
jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze
gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza
cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej,
a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej.
К
R
Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego
książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu
egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu
nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem
papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się
absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj
regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali
nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek
specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież
zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko
niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po
siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze
każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat
kilka.
Anna
N
X-XII
Konkursy i wystawy
4. Х —• w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwarta
została wystawa ozdobnego pieczywa
ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką
scenariusza i komisarzem wystawy była
Teresa Ambrożewicz.
*
5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty
został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz
i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie
ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz
nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego
śmierci, zorganizowany został przez Wy
dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl
cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni
Bękodziola Ludowego i Artystycznogo
w Warszawie oraz Stowarzyszeniem
Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo
wieckim Towarzystwem Kultury.
W konkursie wzięło udział 60 twór
ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury
pod przewodnictwem mgr. Aleksandra
Jackowskiego przyznało nagrody nastę
pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał
Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa,
woj. płockie za pracę .„Michał Wołody
jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I
(po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze
cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za
rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa
z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł)
—• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied
leckie za „Portret Henryka Sienkiewi
cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k.
Głogowa za zestaw prac i Marian Adam
ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za
„ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna
no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45
autorów zakwalifikowano na wystawę
pokonkursową, która do 15.Х miała
miejsce w sali rotundowej siedleckiego
ratusza, a następnie została przeniesiona
do Muzeum Henryka Sienkiewicza w
Woli Okrzejskiej.
*
222
I
Kunczyńslca-Iracka
К
A
1976
8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego
w Białymstoku, z okazji zbliżającego się
Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon
kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce
ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które
przybyli prócz zaproszonych gości i twór
ców przedstawiciele władz partyjnych
i administracyjnych — dokonał dyrek
tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła.
Na wystawie pokazano 105 prac,
rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych.
Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma
rianna Dzieszko z Górnego Stoku za
tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis
ława Czaplińska z Marchelówki za tkani
nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł)
•—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki
za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja
Malewicka z Nowokolna za tkaninę
„Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale
tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2
wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na
grody I nie przyznano. Nagrody I I (po
3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała
z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja
z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra
tunkowa żołnierzy LWP podczas powo
dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał
Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy
cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy".
Ponadto przyznano wyróżnienia.
*
15.Х — w Galerii Sztuki Współ
czesnej BWA w Olsztynie otwarta została
Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej,
zorganizowana przez B W A , Radę d/s
Kultury i Wychowania Socjalistycznego
Socj. Republiki Rumunii oraz Minister
stwo Kultury i Sztuki w Warszawie.
Na wystawie zaprezentowano 75
obrazów.
*
17.X — w Pałacu Sztuki w Krako
wie otwarto I I Międzynarodowe Bien
nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej
imprezie udział wzięło 15 wystawców
z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii,
Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru
munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów
Afryki.
Lalki oceniano w dwu kategoriach:
lalek regionalnych i artystycznych adap
tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro
otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego im. Stanis
ława Wyspiańskiego w Krakowie, na
grodę I I — Fondo Nacional Para el
Fomento de las Artesanías (Meksyk),
nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco
(Hiszpania). W kategorii adaptacji na
grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga
Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo
Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I —
Cernella Bartolemeu (Rumunia).
*
19.X — w Domu Amatorskiej Pracy
Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar
to wystawę malarstwa na szkle Eweliny
Pekso we j .
*
23, 24.X — w Nowym Wiśniczu,
w ramach przeglądu dorobku kultural
nego gmin, odbyła się m.in. wystawa
prac malarskich ludowogo twórcy Maria
na Rojka.
*
24. X — w Muzeum Regionalnym
w Pińczowie otwarta została Wystawa
plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny,
na której zaprezentowano dorobek kon
kursu zorganizowanego przez Wydział
Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach,
Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła
Ludowego i Artystycznego „Milenium"
w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel
cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie.
Na wystawie pokazano ok. 140 prac.
*
X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia
w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto
dwie wystawy: „Współczesne pszczelar
stwo polskie" i „Ule figuralne".
�X — w Woj. Domu Kultury w Lesz
nie odbył się Przegląd rzeźby ludowej
i amatorskiej. W Przeglądzie wzięło
udział 24 autorów, którzy zgłosili w su
mie 130 prac. Po otwarciu wystawy od
było się spotkanie ludowych twórców
z terenu województwa, na którym zroforowany został program rozwoju i po
mocy d l a artystów ludowych.
*
X — w Koszalinie rozstrzygnięty
X I V konkurs rękodzieła ludowego
i twórczości pamiątkarskiej. Na kon
kurs wpłynęły 352 prace 42 autorów.
Najciokawsze prace zakwalifikowano na
w y s t a w ę w Woj. Domu Kultury.
został
*
X — w Muzeum Etnograficznym
w Toruniu czynna była wystawa wyro
bów Spółdzielni Cepeliowskiej „ R z u t " ,
zorganizowana z okazji jej 30-lecia.
*
X — rozstrzygnięty został I I Ogól
nopolski Konkurs Plastyczny zorganizo
wany przez Żarz. Gl. ZZPSZ i Dom Kul
tury Pracowników Służby Zdrowia we
Wrocławiu.
W konkursie udział wzięło 87 auto
rów, którzy nadesłali 399 prac, w t y m
31 grafik, 105 rzoźb i 263 obrazy. Przy
znano 23 nagrody, a najciekawsze praco
zaprozontowano na wystawio w salo
nach wrocławskiogo Muzeum Archoologicznogo.
*
13-15.XI — w Zamościu odbył się
I I Przegląd dorobku kulturalnego Zamojszczyzny. Festiwal zainaugurowany
został występami 5 amatorskich zospolów
tanecznych. Otwarto wystawy prac plas
tyków amatorów oraz W y r o b ó w regio
nalnych.
*
N
15. X I — w Bydgoszczy otwarto
wędrującą po kraju wystawę pn. „Dziec
ko w sztuce ludowej — twórczość ludo
wa dla dziecka", pokłosie konkursu
zorganizowanego przoz Muzeum Etno
graficzne w Toruniu.
*
16. X I — W Muzoum Narodowym
we Wrocławiu otwarto wystawę pn.
„Szopki na Dolnym Śląsku". Pokazano
zarówno eksponaty zabytkowe, jak
i współczosne.
*
19.XI — w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie otwarto
Wystawę sztuki ludowej południowych
regionów Szwecji. Wystawę przygoto
wało muzeum „ K u l t u r e n " w Lund, pre
zentując zbiory z X V I I , X V I I I i X I X
wieku.
*
22.XI — w Muzeum Etnograficz
nym w Krakowie otwarta została wysta
wa poplenerowa prac plastyków ama
torów, zorganizowana przez krakowską
Radę Zw. Zaw. i Muzeum.
*
27.XI — w Legnicy otwarta została
wystawa-przegląd twórczości plastyków
amatorów woj. legnickiego.
jących górników, do której należą m.in.
artyści tak znani, jak: Paweł Wróbel
Ewald Gawlik, Erwin Sówka i in.
*
X I — w Warszawie, w Muzeum
Marii Curie-Skłodowskiej otwarto wys
tawę pn. „Maria Skłodowska-Cuiie w
rzeźbie ludowoj". Na w y s t a w i o pokazano
eksponaty zo zbiorów Muzeum Etno
graficznego w Toruniu, a powstałe z oka
zji konkursu „Wielcy Polacy — ich ży
c i e i dzieła w rzeźbie ludowej".
*
*_
X I — w Klubio Muzyki i Literatury
we Wrocławiu zorganizowano koncort
ludowy z udziałem kapeli ludowej spod
Rawicza,
dudziarza
Krzyżoszczoka,
skrzypka Nawrota i wokalistki ludowoj
Katarzyny Szymczak. Z okazji togo
koncortu otwarto wystawę rzeźb ludo
wych o tematyce muzycznej, przedsta
wiających instrumentalistów ludowych.
*
X I — w Kielcach otwarto wystawę
twórców ludowych regionu świętokrzys
kiego, zorganizowaną w ramach ogólno
polskiego Przeglądu Aktywności Kultu
ralnej Ludzi Pracy: „Człowiok — Praca
— Twórczość". Na wystawie zaprezento
wano wyroby kiolockich spółdzielni m.in.
„Chałupnik" (Iłża), „Tkactwo" (Stop
nica) — któro otrzymały nagrody.
*
X I — w Muzeum Archeologicznym
we Wrocławiu otwarta została wystawa
prac plastyków amatorów z terenu
województwa. W dniu otwarcia wrę
czono nagrody instytucjom szczególnie
zasłużonym na polu opieki nad amator
ską twórczością plastyczną.
*
X I — w Grudziądzu otwarto w y s t a
wę zorganizowaną z okazji przeglądu
aktywności twórczej ludzi pracy przez
Grudziądzkie
Towarzystwo
Kultury
przy współpracy K M P i K .
Na przegląd nadesłano 109 prac,
w t y m 101 malarskich i ponad 36 rzeźb.
Za najlepsze praco przyznano nagrody
i wyróżnienia.
XI
— w Muzoum w Chorzowio
p r z y W s p ó ł p r a c y Muzeum Regionalnego
w Żywcu, zorganizowani wystawę pn.
„Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny".
*
X I •— w Muzeum Okręgowym w
Białymstoku czynna była wystawa p n .
„Strój ludowy na Mazowszu". Na w y s
tawę złożyły się eksponaty zo zbiorów
Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie oraz z zespołów f o l k l o r y s
tycznych.
*
X I — w Zakładowym Domu Kultury
FSM w Tychach o t w a r t a została wysta
wa, na której zaprezentowano dorobok
I I Woj. Przeglądu Plastyki Nieprofesjo
nalnej Woj. Katowickiego p n . „Od
gminy do W o j e w ó d z t w a " , zorganizowa
nego przoz Woj. Ośrodek Kultury, Wy
dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Ka
towicach i Miejskiego w Tychach.
Na
tegoroczny
przegląd
nadosłano
ponad 1300 prac 307 autorów, z c z e g o
190 prac 100 autorów z a k w a l i f i k o w a n o
na wystawę.
*
*
X I — w Będzinie, w s i e d z i b i e Mu
X I — w Muzeum Etnograficznym
w Toruniu pokazano wędrującą po kraju
Wystawę
pokonkursową pn. „Dziecko
w sztuce ludowej. Twórczość ludowa dla
dziecka".
*
zeum Regionalnego odbyła się wystawa
pn. „Sztuka Ludowa Podhala". Poka
zano ponad 250 obiektów, m.in. wyroby
snycorskie, instrumenty muzyczne i stro
je-
*
X I — w sklepie „Cepelii" przy ul.
Puławskiej w Warszawie, gdzie odby
wają się kolejne prezentacje wyrobów
poszczególnych regionów kraju, zgro
madzono t y m razom wyroby z terenu
Podlasia.
X I — w Węgierskim Instytucie
Kultury w Warszawie otwarto wystawę
pn. „Węgierska sztuka naiwna". Poka
zano 41 obrazów i rzeźb siedmiu auto
rów.
X I — w „ E m p i k u " w Koszalinie
czynna była wystawa rosyjskich koronek
opartych na motywach ludowych.
X I — w Dziale Etnograficznym Mu
zeum Pomorza Środkowego w Słupsku
otwarta została pokonkursowa wystawa
twórczości ludowej i pamiątkarskiej woj.
słupskiego.
Na konkurs nadesłano 561 prac 64
autorów. Na wystawę zakwalifikowano
192 prace 45 autorów.
W kategorii twórczości ludowej na
grody I otrzymali: Piotr Sakson z Pobłooia (rzoźba), Katarzyna Kaliszewska
z Siemianic (haft kaszubski) oraz
Albert Spoiser z Motarzyna (plecion
ki). W kategorii pamiątkarstwa na
grody I nie przyznano, nagrody I I
otrzymali: Jacek Janowski ze Słupska
(rzeźba) oraz Maksymilian Bogger z Trzebiolina (malarstwo).
*
*
X I — w Czechosłowackim Ośrodku
Kultury w Warszawie otwarto wystawę
sztuki ludowej regionu wałaskiego na
Morawach. Pokazano kobiece stroje lu
dowe, hafty, ozdoby, rzeźbę, ceramikę
meble i pieczywo obrzędowe.
*
X I — w Katowicach otwarto wys
tawę malarstwa amatorów zrzeszonych
w zespole Zakładowego Domu Kultury
„Wieczorek". Wystawę zorganizowano
z okazji 30-lecia istnienia toj grupy malu
*
*
223
�*
4 . X I — w Muzeum Ziemi P A N w
Warszawie, z okazji Święta Górnika —
Barbórki otwarta została wystawa pn.
„Węgiel jako tworzywo rzeźbiarskie".
Pokazano t u rzeźby górników wykonane
w węglu kamiennym, graficie i łupku
węglowym, pochodzące ze zbiorów W
Rybniku i Zabrzu.
Wśród wystawionych prac znalazły
się rzeźby twórców już znanych, jak:
Eugeniusz Bąk z Szopienic, Maria Chu
doba z Bytomia, Jan Liszek z Zabrza,
Alfred Piątek z kopalni „Rydułtowy"
oraz Paweł Wróbel.
5 - 8 . X I I — w Zamku Książąt Po
morskich w Szczecinie odbył się Prze
gląd twórozości ludowej i plastyków
amatorów. Organizatorami byli Woj.
Klub Plastyków Amatorów i Twórców
Ludowych, Szczecińskie Towarzystwo
Kultury i Sp. Zrzeszenie Wytwórców
Rękodzieła Ludowego i Artystycznego
„ Art-Region", które ufundowało n a
grody w sumie łącznej 70 000 zł. W prze
glądzie wzięło udział 100 autorów, którzy
nadesłali 800 prac, z których 600 za
kwalifikowano na wystawę zorganizo
waną w grudniu w salach Zamku.
Prace oceniano w dwóch grupach:
rękodzieła ludowego i twórczości pamiąt
karskiej. Wśród nadesłanych prac prze
ważała rzeźba i tkanina.
*
X I I — w Salach Wojewódzkiego
Domu Kultury w Opolu zorganizowano
z okazji krajowego zjazdu Stowarzy
szenia Twórców Ludowych wyjątkowo
interesującą wystawę współczesnej twór
ozości ludowej pn. „Kultura ludowa
Śląska Opolskiego". Znalazły się na niej
pisanki, plastyka obrzędowa, wyroby
zo słomy, malowana ceramika, malar
stwo i rzeźba (m.in. St. Majewskiego ze
Sternalio).
*
X I I — w Pałacu Opatów w Oliwie
otwarto wystawę szopki kaszubskiej
i kooiewskiej, przygotowaną przez Dział
Etnografiozny Muzeum Narodowego.
*
X I I — w Bielsku-Białej rozstrzyg
nięty został I Woj. Konkurs na ozdoby
choinkowe, zorganizowany przez Woj.
Dom Kultury w Bielsku-Białej i Muzeum
Regionalne w Żywcu.
Ze względu na wyrównany poziom
prac jury postanowiło nie przyznawać
I nagrody, 2 nagrody I I otrzymały:
Emilia Leśniak i Maria Mieszczak. Ponad
to przyznano 3 nagrody I I I .
*
X I I — w Muzeum Okręgowym w
Wałbrzychu czynna była wystawa malar
stwa Nikifora.
*
18.XII — w Galerii Sztuki Ludowej
„Cepelii" w Nowym Targu otwarta zosta
ła pokonkursowa wystawa pn. „Współ
czesna polska zabawka ludowa". Kon
kurs zorganizowany został przez Sp.
Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Lu
dowego i Artystycznego „Milenium"
w Krakowie, a udział w nim wzięło 75
artystów, którzy nadesłali w sumie 721
prac.
Jury pod przewodnictwem prof. dr.
Romana Reinfussa przyznało nagrody
i wyróżnienia. Prace najlepsze wytypo
wano na międzynarodowy konkurs za
bawek ludowych, który m a s i ę odbyć
w Nowym Targu.
X I I —• w Lublinie rozstrzygnięty
został ogólnopolski konkurs na wyroby
ludowego garncarstwa. Na konkurs na
desłano ok. 200 prac twóroów z 13 ośrod
ków garncar kich. Nagrody I otrzymali:
Jan Gąsior z Medyni Głogowskiej i Lud
wik Wilusz ze Starego Sącza. Nagrody
I I — Stanisław Wanarski z Pawłowa
(Chełmskie), Stanisław Witek z Urzę
dowa — Bęczyna (Lubelskie) i Stanisław
Mosiej z Czarnej Wsi Kościelnej (Biało
stockie). Ponadto przyznano 3 nagrody
I I I i 7 wyróżnień.
*
X I I — w Muzeum Okręgowym Zie
mi Kaliskiej otwarto pokonkursową wys
tawę projektów pamiątek. Na konkurs
zgłoszono 174 praoe 24 twórców ludo
wych i amatorów z całego regionu. Najbogaciej reprezentowana b y ł a rzeźba
i haft, ceramika i W y r o b y ze s ł o m y .
Z twórców ludowych uczestniczących
w konkursie nagrody otrzymali; nagro
dę I — Kunegunda Krzyżaniak Goliny
za snutki, nagrodę I I — Franciszek
Chowański z Ligoty za miniatuiowe
rzeźby drewniane, przedstawiające scenki
i postaci ludowe.
X I I — w Gdańsku rozstrzygnięto
konkurs na prace twórców ludowych,
zorganizowany przez W O K i „Art-Region" w porozumieniu z Minister
stwem Kultury i Sztuki oraz „Cepelią".
W konkursie uczestniczyli przede wszys
tkim rzeźbiarze z Kaszub i Kociewia,
a także plecionkarze i tkaczki. W sumie
zgłoszono ok. 300 prac ponad 50 twór
ców. Nagrody I otrzymali: w dziedzinie
rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy i Jan
Giełdoń z Czarnej Wody, w dziedzinie
plecionkarstwa
—
Bolesław Hinc
z Wdzydz Kiszewskich; w dziedzinie
tkactwa — Bronisława Radtke. Ponadto
nagrody I przyznano Alojzemu Stawo
wemu z Bietowa za naczynia drewniane
i Henrykowi Petke z Sierakowic za W y
roby z rogu. Nagrody I I otrzymali:
w dziedzinie rzeźby — Józef Ciężki
z Kościerzyny, Władysław Lica z Wdzydz
Tucholskich i Edmund Zieliński z Gdyni;
w dziedzinie plecionkarstwa — Albert
Speiser z Matarzyna. Ponadto przyz
nano 5 nagród I I I i 12 wyróżnień.
*
X I I — w Muzeum w Kozienicach
czynna była wystawa obrazująca dawne
i współczesne obyczaje regionu kozieniokiego, a wykonanych przez twórców
ziemi radomskiej.
*
X I I — w Hrubieszowie czynna była
wystawa najlepszych prac nadesłanych
na I Woj. Przegląd Plastyki Amator
skiej na Zamojszczyźnie. W sumie na
przegląd nadesłano 206 prac.
Ludowej, pełniący rolę placówki nie
tylko handlowej, lecz także W y s t a w i e n
niczej. Prezentuje się tu W y r o b y twór
ców ludowych z terenu całego kraju.
*
X I I — w Gdańsku otwarta została
V I Wojewódzka Wystawa Plastyki
Amatorskiej, zorganizowana przez Woj.
Ośrodek Kultury i Woj. Radę Z w. Zaw.
Na wystawie zaprezentowano 167 prac
74 autorów.
*
2 . X I I — na Rynku w Krakowie
odbył się kolejny X X I V konkurs szo
pek organizowany przez Muzeum Histo
ryczne m. Krakowa.
Na tegoroczny konkurs 51 uczestni
ków nadesłało 64 szopki. Jury pod prze
wodnictwem Sławomira Wojaka, dy
rektora Muzeum Historycznego, przy
znało nagrody następujące: w grupio
szopek największych nagrodę I otrzy
mał Zygmunt Grabarski, nagrody I I
Zdzisław Dudzik, Witold Głuch i Jan
Malik, w grupie szopek średnich — Wło
dzimierz Malik, nagrody I I Mieczysław
Marchwiarz, Marek Markowski, Andrzej
Nowicki oraz Roman Sochaoki, w gru
pie szopek najmniejszych —• Maciej
Moszew i Antoni Wołek, nagrody I I
Ryszard Kijak i Bronisław Piącik.
Ponadto przyznano 9 nagród I I I i jedną
I V (łąoznie we wszystkich kategoriach).
Szopki pokazano następnie na wystawie
w Muzeum Historycznym m. Krakowa.
*
X I I — w Nowym Sączu rozstrzyg
nięto konkurs ogłoszony dla ludowych
twórców, plastyków-amatorów i ręko
dzielników. Jury pod przewodnictwem
prof. Włodzimierza Hodysa oceniało
nadesłane praoe w 3 grupach: malar
stwa, rzeźby i rękodzieła artystycznego.
Spośród 91 autorów uczestniczących w
konkursie nagrody I otrzymali: w dzie
dzinie malarstwa na szkle — Ewelina
Pęksowa, w kategorii „twórców zaa
wansowanych" —- Joanna Elster, Sta
nisława Węglarska, Kazimierz Dagnan
z Nowegł Sącza oraz Dionizy Kuliński
z Limanowej. W kategorii „naiwnego
realizmu" — Józef Tworek z Nowego
Sącza, Antonina Juszczak z Zawady
i Piotr K w i t z Limanowej.
W dziedzinie rzeźby nagrody I
otrzymali 4 rzeźbiarze z Paszyna: Józef
Orleoki, Andrzej Drożdż, Wojciech Oleksy
i Stanisław Mika, a w kategorii rzeźby
ceramicznej — Zdzisław Korzon z Gorlic
Za rękodzieło artystyczne nagrody I
otrzymali: Andrzej Gąsienica-Makowski
z Zakopanego i Julian Grybos z Gorlic
Polska sztuka ludowa
za
granicą
X I —• w Leningradzie czynna była
wystawa polskiej sztuki ludowej współ
czesnej. Pokazano t u 300 eksponatów
z dziedziny rzeźby, ceramiki, stroju,
haftu i tkaniny. Przy okazji wystawy
podpisane zostało porozumienie o współ
pracy Państwowego Muzeum Etnogra
ficznego w Warszawie z Państwowym
Muzeum Etnografii Narodów ZSRR.
*
a
124
X I I — w Katowioach, w dotych
czasowym sklepie „Cepelia" powstał
pierwszy w województwie Dom Sztuki
X I I — w Madrycie, na Uniwersy
tecie otwarta została wystawa polskiej
sztuki ludowej, zorganizowana przy
udziale Państwowego Muzeum Etno-
�Inne
graficznego w Warszawie. Na zaprezen
towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy
Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa
nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio
nalne z różnych terenów Polski.
26, 27.XI — w Opolu obradował
I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór
ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz
twórców ludowych także naukowców,
przedstawicieli placówek muzealnych
oraz „Cepelii". Referat wstępny pt.
„Rola i miejsce kultury ludowej w spo
łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił
prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła
się wokół problemów prawidłowego roz
woju twórczości ludowej oraz dalszej
poprawy warunków bytowych i wa
runków pracy ludowych twórców.
Prezesem został wybrany Bronisław
Cukier z Zakopanego. Wybrano również
skład Rady Naukowej, której przewodni
czącym został prof, dr Roman Reinfuss.
Z okazji zjazdu zorganizowano w
Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys
tawę prezentującą dorobek członków
STL oraz wystawę publikacji dotyczą
cych kultury i wystawę-kiermasz malo
wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch
dni wykupiono wszystkie eksponaty.
*
X I I —• w centralnej galerii Sztok
holmu ,,Svea" czynna była wystawa
polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana
przy współudziale BHZ Desa.
*
X I I — w Ośrodku Informacji i K u l
tury w Lipsku czynna była wystawa wy
robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki
Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000
osób. Z okazji wystawy wydano katalog
zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy,
motywy i kolorystykę wyrobów — oraz
barwne ilustraoje.
Wystawie
towarzyszyły
pokazy
zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar
i Holonę Musialik.
S
U
M
M
A
*
R
I
E
S
*
X I — w Koszalinie odbyła się sesja
naukowa na temat „Relikty kultury
jamneńskiej i problemy jej ratowania".
Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz
ta o międzynarodowym znaczeniu kul
tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz
Sienkiewicz o tradycyjnym budownic
twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra
towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce
i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr
Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz
Szadkowski o problemach konserwator
sko-etnograficznych i organizacyjnych
przy realizacji kaszubskiego Parku Etno
graficznego we Wdzydzach.
*
1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob
chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór
czej artystki ludowej i popularyzatorki
folkloru —• Klary Prillowej. Równo
cześnie założony i kierowany przez nią
zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził
20-lecie swej działalności. Z tej okazji
zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół
otrzymali honorowe dyplomy uznania
ministra kultury i sztuki.
Р
Е
З
Ю
М
Е
SUMMARY O F A R T I C L E S
I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES
OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K
DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES
The authoress based her presentation of the problem (which
has by no means been exhausted i n Polish literature on tho
subject) on results of ethnographic research, iconographic sources
and published archive materials.
Speaking about the influences of the national dress and
West European fashions, the authoress tries to establish the
local features of the peasant clothes irrespective of the influences
coming from the clothes of other social groups. The authoress
is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible
to distinguish tho seperate and individual character of the
Polish peasant clothes and their regional differences. A t that
time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska
(Great Poland) there were many mutual influences between
peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns
and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence
is seen of West European styles on -the dress worn by Polish
burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th
centuries. I n Silesia the influences came already modified from
the southern German lands and Moravia. The clothes worn
in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled
Spanish fashions modified into a Dutch version, which was
popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century
the men's peasant costumes were under a strong influence of the
national dress that spread from the manor houses and the neigh
bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed
form in the 19th century began to take shape in many regions
as early as the 17th or 18th century. However, in most villages
of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the
tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins.
I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia
and Pomerania, where the textile industry had its centres and
the supplies of materials were better, the peasants kept alive
the national dress fashion which was disappearing in the olothes
worn by the gentry and burghers.
The rapid development of folk costumes that took place
in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress,
the result of the growing prosperity of the peasants and the
growing importance of clothes as an indicator of the social
and finanical position of their owners.
The men's clothes of those times continued to show the
influence of the national dress as i t had been in past centuries,
and the woman's dress showed traces of various West European
fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia
and Great Poland western influences were very strong and the
most direct.
Recording the existence of a number of problems which
cannot be solved on the basis of the present state of research
the authoress puts forward a number of postulates concerning
research. They concern first of all the chronological listing of
outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish
Republic.
A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK
P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS
Defining the range of his analysis the author takes the most
general definition of painting as the point of departure: painting
= the organization of a defined two-dimensional space by means
of colours, which includes painted presentations such as signs,
ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as
all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult
paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy
the human demand for aesthetic experience i n an easy way as
well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs
of higher order.
The author does not make any radical division between
the two phenomena. Emphasizing the distance between the
125
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48365db01fea9d86827b1543a7f697c3.pdf
2af8b44f008eac7769888a63361f56b5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4376
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa - konkursy
Zalipie - malowane domy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4072
Title
A name given to the resource
Konkurs "malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.95-107
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Komornicka-Rościszewska, Teresa
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Busko
(£)fóQf¿<9VA¿<i U A fayth u C K M * W e i i
4 Üola Jbj>*»**A*
Vi
40®
ł2®
43®
44® 4 5 0
M)
Otoño
31
KípiíHtto
15 JamlaxMm
4? Линеал
@3qbrowabrnowska
«
j&^gr>**^>-
4* J5«#í«tf«
Ш Ice*ta/***4 9 ^ ^
opr. Z F a e r T C - ^ y X
Л
I I . 1. Miejscowości na Powiślu Dąbrowskim, w których występuje zdobienie malarskie wnętrz.
Teresa
Komornicka-Rościszewska
KONKURS „MALOWANA CHATA" NA POWIŚLU DĄBROWSKIM
Dla wszystkich znawców i miłośników sztuki ludowej malo
wane chaty to Zalipie. O Zalipiu i jego malaturach ściennych
często się pisze i mówi, zalipiańskie malowanki są w Polsce sławne,
często reprodukowane, a nawet podrabiane. Może właśnie ta popopularność spowodowała, że etnografowie nie podejmują tego
tematu, że sławna ta wieś nie doczekała się do dziś żadnego
poważniejszego opracowania .
„Malowana Chata" to nazwa omawianego t u trzynastego
już konkursu. Tradycja konkursów starsza jest zresztą niż sama
nazwa, pierwszy konkurs na malowanie domów odbył się bowiem
na Powiślu Dąbrowskim w 1948 r. Następne, które miały miejsce
w 1952 г., a potem co dwa lata i wreszcie co roku, miały zasięg
terytorialny ograniczony tylko do Zalipia z przysiółkami i były
praktycznie zamknięte. Konkurs zakończony w czerwcu 1976 r.
został pomyślany jako nawiązanie do tamtego pierwszego. Łączy
je jednakowy zakres tematyczny i zasięg terytorialny. Tylko
nazwa i numer kolejny świadczą, że jest to rozwinięcie konkursu
dla Zalipia.
Obszerne sprawozdanie, opublikowane w „Polskiej Sztuce
Ludowej" po pierwszym konkursie, omawiało stan zachowania
zwyczaju zdobienia domów malowaniem po I I wojnie światowej .
Wyniki ostatniego konkursu wykazują istnienie nadal tego zwy
1
2
czaju na Powiślu Dąbrowskim, chociaż zaszły oczywiste zmiany
w stopniu i zasięgu jego występowania.
Sława zalipianek sprawiła, że prawie zapomniano, jak
szeroki był kiedyś zasięg malowanych domów. Malowanki, odkryte
na początku naszego stulecia, niemal przypadkiem, następnie
zebrane i opisane przez Władysława Hickla, były jeszcze wówczas
dość nową, ale bardzo rozpowszechnioną na Powiślu formą zdob
nictwa wnętrz . Badania terenowe przeprowadzone w 1948 r.
(przed pierwszym konkursem) również stwierdziły zasięg ich wy
stępowania wyznaczając jako granicę widły Wisły i Dunajca .
Zarówno Hickel w 1905 г., jak i Zdzisław Szewczyk w 1948 r.
przyznawali Zalipiu priorytet w ilości oraz poziomie artystycznym
malowanek ściennych, wymieniali jednak również inne ciekawe
ośrodki .
Trudno dziś stwierdzić, dlaczego tak się stało, że właśnie w
Zalipiu ostał się zwyczaj malowania domów, dlaczego właśnie
w tej miejscowości malowanie przybrało formy szczególnie wybu
jałe (np. pokrywanie polichromią wszystkich przedmiotów, wpro
wadzenie malatur do stroju).
W pierwszych latach powojennych było t u największe sku
pisko malarek. Po konkursie w 1948 r. najzdolniejsze z nich stwo
rzyły zespół, który nazwał się Związkiem Malarek „Wieś Tworzą.
3
4
5
95
�2
ca". Zespól ten stanowił silną grupę, praktycznie zamkniętą,
choć nie kierującą się żadnymi normami prawnymi. Duszą i siłą
tego Związku była zmarła niedawno Felicja Curyłowa. Jako ma
larka w pełni artystycznego rozwoju, 'a przede wszystkim nie
spożyta działaczka,, doskonale rozumiała cel i potrzebę kontynuo
wania starych tradycji'. Umiała utrzymać sprawną i zwartą orga
nizację zespołu jako całości, uświadamiać innym cele działania,
zapewniając równocześnie powodzenie finansowo inicjatywom
podejmowanym przez Związek. Życzliwe zainteresowanie władz,
jakie zdobyły zalipianki dzięki swym talentom, dalo ich wsi tyle
(droga, szkoła, elektryfikacja i in.), że nawet mężczyźni przestali
narzekać na obarczanie ich tradycyjnie „babskimi" obowiązkami,
któro przestały wykonywać malująoe kobiety. Innym wsiom Po
wiśla brakowało takiej dalekowzroczności i dynamiki miejscowych
działaczy, toteż malarki spoza Zalipia rezygnowały powoli z udzia
łu w konkursach, organizowanych co kilka lat przez Ministerstwo
Kultury i Sztuki. W pierwszym konkursie, poprzedzonym bada
niami, wzięło udział około 70malarek z 28wsi. Następny, w 1952r.,
zorganizowany na zasadzie przeglądu kilkuset malowanek w Dą
browie Tarnowskiej, pokazywał już prace prawie wyłącznie zalipianok. Autorka sprawozdania z tego przeglądu-wystawy obli
cza, że malowanki z Zalipia stanowiły około 70% zebranego
materiału . Przeglądając opublikowaną wówczas w „Polskiej
Sztuce Ludowej" listę uczestników konkursu i znając powiązanie
rodzinne malarek, można zauważyć, że spoza kręgu zalipiańskiego
wymienione są tylko cztery malarki z Kłyża. Były to pierwsze
lata działalności owego niezbyt oficjalnego Związku, zwanego
początkowo Spółdzielnią, zgodnie z obyczajem tamtego okresu.
Curyłowa, z właściwą sobie przenikliwością, postarała się, aby
najlepsze młode malarki z Pilczy Żelichowskiej powiększyły grono
zalipianek, najczęściej przez odpowiednio skojarzone małżeństwa.
7
96
Curyłowa też była motorem i w istocie organizatorem wielu dal
szych konkursów, i stąd zamknięty charakter, ograniczenie się,
jedynie do Zalipia i najbliższych przysiółków. Skład zespołu
biorącego udział w konkursie przez ostatnich trzynaście lat zmie
nił się minimalnie. Pojawiły się wprawdzie na konkursach w osta
tnich trzech latach młode malarki, były to jednak zawsze miesz
kanki Zalipia. Jeden był tylko wyjątek — Danuta Szczebak,
z domu Lizak. Opuściła oną swą rodzinną wieś w 1971 r. i zamiesz
kała w ćwikowie, gdzie maluje i zgłasza co roku na konkurs swój
nowy dom. W Ćwikowie malują co prawda i inne kobiety, ale
tylko Szczebakowa z Zalipia uczestniczyła w konkursie.
Konkurs, nazwany „Malowana Chata", organizowany byl
w latach 1963—1975 oficjalnie przez Wydział Kultury Urzędu
Wojewódzkiego w Krakowie. Systematyczność w corocznym
powtarzaniu konkursów, a przede wszystkim uwagi fachowców,
powoływanych przez Wydział do Sądu Konkursowego, poważnie
się przyczyniły do utrzymania i rozwoju tradycji malarskich Za
lipia. Każdy rok przynosił nowe sukcesy, równocześnie zaś rosła
popularność i możliwość sprzedawania tej sztuki w różnych for
mach. Malowanie domów w Zalipiu stało się zajęciem przyno
szącym sławę i stałe dochody.
W 1975 roku, na skutek reorganizacji administracyjnej kraju,
zmieniły się dla Powiśla Dąbrowskiego władze wojewódzkie, rok
przedtem zmarła Felicja Curyłowa. Malarki zalipiańskie z niepokojem oczekiwały nadejścia terminu konkursu, niepewne, czy
w ogóle się odbędzie. Znaleźli się jednak organizatorzy: obok
Wojewódzkiego Wydziału Kultury w Tarnowie sprawami mery-1
torycznymi kolejnego konkursu zajęło się Muzeum Okręgowe 4
Tarnowie i cepeliowskie Spółdzieloze Zrzeszenie Wytwórców
Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, |
od początku swego istnienia opiekujące się twórczością ludowł
:
�97
�na t y m terenie, umożliwiająco zalipiankom zbyt ich wyrobów
w kraju i za granicą.
Nowi organizatorzy znali historię powiślańskiogo malarstwa
i jego dawny szeroki zasięg. Pokusili się więc o próbę objęcia
na nowo takiego terenu jak w pierwszym powojennym konkursie.
Ryzyko wydawało się z początku duże, nie było bowiem pewne,
czy poza pamięcią tradycji malowania domów uda się jeszcze
cokolwiek w terenie znaleźć. Badania ponetracyjne podjęła grupa
w składzie: mgr Adam Bartosz (Muzeum Okręgowe w Tarnowie),
mgr Teresa Komornicka (Zrzeszenie „Milenium") oraz rysownik
i fotograf. Punktem wyjścia dla penetracji była mapa opracowana
w 1948 r. przez Zdzisława Szewczyka, a także jego osobiste
wskazówki.
Już pierwsza godzina penetracji przyniosła pozytywny rozultat, chociaż wydawał się on wtedy przypadkowy. Wiadomo
było, że izbę krakowską w Muzeum Etnograficznym w Krakowie
malowały niegdyś wraz z Felicją Curyłowa kobiety z Kłyża:
Rozalia Zaród i Holena Nawrocka. Te trzy malarki były również
laureatkami pierwszych nagród w 1948 r. i ich wspólny portret
zdobił pierwszą stronę publikacji o t y m konkursie w „Polskiej
Sztuce Ludowej" . Pomimo wieloletniej przerwy w konkursach,
jeszcze dziś nazwisko Rozalii Zaród kojarzą mieszkańcy Kłyża
z malowaniem i haftem. Pracuje ona bowiem nadal dla środowiska,
i już pierwszy napotkany w Kłyżu informator pokazał nam
w swoim domu wiszący w sieni „ d y w a n " haftowany przez Rozalię
Zaród (il. 4). Mimo podeszłego wieku, haftuje znakomicie, również
stroje. Zaproszenie do udziału w tegorocznym konkursie przyjęła
ona z wielką godnością i powagą, jednak widać było wzruszenie,
wywołane faktem, iż dawne sukcesy nie zostały zapomniane.
Nie była jednak pewna, czy zdrowie pozwoli jej na przygotowanie
domu do konkursu. Pokrywanie polichromią ścian zewnętrzych
a także pował wymaga bowiem nie tylko talentu, ale i sprawności
fizycznej. Rozalia Zaród dawała też do zrozumienia, że nie wie,
jak potraktuje „zapapranie" malaturami ścian młodsze pokolenie,
rządzące teraz w obejściu. Tu jednak rozmowa z zięciem, który
akurat parę godzin wcześniej wrócił „z Ameryki", rozwiązała
wszystkio problemy. Młodzi nie stawiali żadnych przeszkód,
przeciwnie — wręcz namawiali panią Rozalię, podając nie tylko
motywy materialne (nagroda, możliwość renty twórczej czy
innych świadczeń), ale i ambicjonalne. Dumni byli przede wszyst
kim z wyróżnienia, jakim było w ich oczach zaproszenie do kon
kursu po wielu latach przerwy. Zarodowa pomogła też w ustale
niu dalszego kierunku penetracji, podając nie tylko bliższe dane
8
0 adresach innych malarek z Kłyża, ale i zwracając uwagę na po
bliską wieś Gorzyce, z której sama pochodziła.
Kłyż był zresztą jedyną wsią, gdzie pierwszą reakcją informa
torów nie było zdanie: „malowanie domów to w Zalipiu". Rów
nież nazwisko Heleny Nawrockiej jako malarki było mieszkańcom
Kłyża znane, chociaż obecnie niewiele już twórczo pracuje. Jej
reakcja na propozycję przystąpienia do konkursu była bardzo
żywiołowa. Niemal płakała wspominając dawne sukcesy i opowia
dając o czasach, kiedy malowała co roku nie tylko własny dom,
ale przede wszystkim upiększała domy sąsiadek za niewielkim
wynagrodzeniem. Mieszka ona obecnie w trudnych warunkach
1 zaledwie może podołać licznym obowiązkom gospodarskim
i rodzinnym, toteż jej udział w konkursie nie przyniósł spodzie
wanych wyników, chociaż wysiłek musiała podjąć ogromny.
Warunki mieszkaniowe wielu malarek, ich ograniczone mo
żliwości techniczne i finansowe, a czasem wieloletnia przerwa w
pracy twórczej, skłoniły organizatorów do niewielkich zmian
w regulaminie konkursu. Dopuszczono więc udział tych osób,
które zdobią swój dom nawet pojedynczo zastosowanymi, ale
tradycyjnymi formami zdobnictwa. Bardzo ciekawy, choć skraj
ny tego przykład — to udział w konkursie sędziwej (ur. 1894)
Wiktorii Sambor z Borusowej. Starowina, żyjąca w niesłychanie
prymitywnych warunkach, zapytana, czy pamięta, jak dawniej
malowano w Borusowej, wyciągnęła z bardzo zniszczonej skrzyni
dwa malowane przez siebie „papióry". Sposób wymalowania,
niewielka gama kolorystyczna złamanych barw, a przede wszys
t k i m kompozycja tych małych kartonów nawiązywały niewątpli
wie do starodawnych malowanek, znanych ze zbiorów Hickla
(por. i l 9, 10). Propozycja wymalowania większoj ilości takich kar
tonów, już nie mówiąc o polichromii ścian, spotkała się ze zdecy
dowanym sprzeciwem staruszki oraz mieszkającej z nią razem
trochę młodszej siostry. Jako przyczynę podawały horrendalną
wprost wartość malowanek, przeliczoną na... dniówki w pracach
polowych, które musiałyby zapłacić, zajmując się malowaniem.
Okazało się również, że nie posiadają środków na zakup potrzeb
nych materiałów ani możliwości ich zdobycia. W tej sytuacji
Muzeum Okręgowe w Tarnowie zakupiło „papióry" po dość wy
górowanych cenach, zastrzegając w zamian ozdobienie izby na
konkurs kilku podobnymi. Malowane ozdoby zawieszane były
zresztą w pośpiechu już w chwili przybycia Sądu Konkursowego,
i trudno się dziwić, ponieważ w tej ogromnie zaniedbanej i pry
mitywnej izbie musiałyby ulec szybkiemu zniszczeniu. Autorka
żądała zresztą natychmiastowego zakupienia wszystkich prac
po uzyskanych wcześniej — wysokich — cenach.
Malowanie „papiórów", „rogówek" (malowanka na kartonie
w kształcie rombu) czy „dywanów" to obecnie najczęściej spoty
kane ślady dawnej świetności powiślańskiego malarstwa. Wiele
kobiet odwiedzanych podczas penetracji miało w swoich domach
takie malowanki niedawno zrobione. Jedna z nich, Maria Misterka z Samocic, ubolewała, że nie może pokazać bardzo pięknego
„ d y w a n u " malowanego w zeszłym roku, bo mąż zimą wyciął z nie
go wkładki do gumiaków! Malarka ta nie wzięła zresztą udziału w
konkursie, widocznie brak szacunku domowników dla jej artys
tycznych talentów był nie do przezwyciężenia.
Silne tradycje zdobnictwa domów malaturami oraz ślady
tych umiejętności połączone z zupełnym brakiem ich właściwego
rozumienia, są zresztą bardzo charakterystyczne dla Samocic.
Ta rozległa wieś położona blisko Wisły jest stosunkowo najbar
dziej zurbanizowana. Tamtejszy ksiądz, ale nie miejscowy — jest
co prawda entuzjastą folkloru, ale nie bardzo rozumie potrzeby
utrzymania tradycji regionu, starając się równocześnie wprowa
dzać inne. Warto t u zacytować wypowiedź Wandy Wojtowicz,
wszechstronnie uzdolnionej malarki, hafciarki i kwiaciarki, która
nie wzięła zresztą udziału w konkursie z powodu ciężkiej choroby.
Opowiadała, że ksiądz ją posłał do Zalipia, żeby tam się uczyła
malować! Malarstwo w Zalipiu nie zaimponowało jej jednak, co
określiła dosadnie: „zalipionki sadzo takie róże jak kocio głowa
wielgie, a wszystkie jednakie". Jest jednak nadzieja, żo wyniki
tegorocznego konkursu, a przede wszystkim wyjaśnienia, których
udzielał Sąd Konkursowy, krytykując pracochłonne, wymyślne,
ale nieludowe ozdoby przygotowane w Samocicach, przyniosą
w przyszłości pożądane owoce.
W Kannej, wsi położonej blisko Samocic, znaleziono w cza
sie penetracji jedyną prawdziwą „malowaną chatę". Dom Heleny
Cieślak był ozdobiony malaturami na ścianach wewnątrz i zew- i
nątrz, prawie tak jak nastawione na odwiedziny turystów domy
zalipianek. Fakt ten trudny był do wytłumaczenia, zwłaszcza że
tak odosobniony . Malarka twierdzi, że maluje tak co roku po
każdym bieleniu, na konkurs zresztą wymalowała później na
nowo prawie cały dom. Malarstwo jej przy zachowaniu tradycyj
nych form świadczy o jej artystycznej inwencji. Zastosowała na
przykład zupełnie nową technikę, naklejając na ścianie kompo
zycje z kwiatów wycinanych, a malowanych uprzednio na karto
nie. Kwiaty te niczym nie ustępują pod względem formy czy
wartości artystycznej polichromii bezpośrednio kładzionej na
ścianę, właściwie nawet trudno zauważyć różnicę. Technika ta
została uznana podczas konkursu za dopuszczalną, nie zmioniającą istoty malarskiej dekoracji ścian. Malarka pokazała zresztą
również znakomite malatury wykonane powszechnie przyjętym
sposobem. Szczególnie interesujący i świadczący o dużym związku
z tradycją jest jej sposób malowania powały w sieni; na każdej
desce kładzie inny, drobny wzór kwiatowy lub zgeometryzowany. Ten rodzaj kompozycji rzadko już można spotkać w Zali9
�Ti. 5. Rozalia Zaród z Kłyża.
pin, gdzie mimo nieprzerwanej kontynuacji form tradycyjnych
malarki wolą szukać nowych rozwiązań, bardziej efektownych.
Większość domów odwiedzanych podczas penetracji nie
nosiła żadnych śladów artystycznych uzdolnień ich mieszkanek.
Wiele malarek wykazujących niegdyś duże zdolności porzuciło
zupełnie dawną twórczość. W niektórych silnych kiedyś ośrod
kach istnieje już tylko tradycja malowania domów. Np. w Zapasterniczu, Siewbodzinie, Woli Żelichowskiej i Pilczy Żelichowskiej
czy Oleśnie prawie każdy starszy mieszkaniec opowiada, że pamię
ta doskonale, jak matki malowały wiosną domy a zwłaszcza
piece, ale czynnych malarek nie ma tam już zupełnie. Nierzadko
zresztą w tych wsiach informatorzy kierowali nas do specjalistek
od gumowego walka czy szablonu, „artystycznie" i nowocześnie
zdobiących obecne Wnętrza domów w tych wsiach. Niestety
również Podlipie odpadło z udziału w tegorocznym konkursie,
pomimo że pierwszy konkurs w 1948 r. tam właśnie był zakończo
ny, a nie w Zalipiu. Mieszka tam obecnie kilka zdolnych malarek,
które jednak z różnych przyczyn nie chciały wrócić w t y m roku
do malowania. Były to jednak przyczyny obiektywne, życiowe,
a nie niechęć. Ze zdecydowaną niechęcią odmówiła natomiast
udziału w konkursie Maria Tabor z ćwikowa. Przebywała ona
wiele lat w Stanach Zjednoczonych i po powrocie zbudowała nową
willę, jak to na Powiślu nazywają „amerykę". Dla tej malarki
myśl, że ten piękny dom mogłaby ozdabiać takimi sposobami jak
niegdyś nędzną w jej pojęciu chałupę rodziców, była utożsamiona
z powrotom do prymitywu. Zaznana w młodości nędza kojarzyła
się jej tak silnie z uprawianym za kawałek chleba malowaniem
u innych, że wyraźnie wstydziła się swoich dawnych umiejętności.
Trudno natomiast zrozumieć, dlaczego poizuciły malowanie
domów tak zdolne malarki, jak np. w Kłyżu — Janina Łata (z
domu Mosio), rodzona siostra znanej twórczyni zalipiańskiej
Marii Wojtyto — czy w Gorzycach Władysława Owca (z domu
Bułat). Jeszcze teraz wydaje się pocztówki z reprodukcjami jej
malowanek. Żyła ona jednak w Gorzycach po zamążpójściu w
pewnym odosobnieniu, pozbawiona odpowiednich bodźców do
malowania. Twierdzi, że „ręka już jej nie słucha" i obawiała się
„wypaść gorzej niż zalipianki", toteż nie wzięła udziału w kon
kursie.
Inne malarki w Gorzycach, miejscowego pochodzenia, mimo
chętnego zgłoszenia się do konkursu, nie reprezentują poziomu
artystycznego, który mógłby być zachętą dla tej znakomitej
niegdyś malarki.
Janina Łata jest natomiast przykładem świadczącym o t y m ,
że we właściwym klimacie możliwy jest powrót do twórczości.
Zapewne wiele zdziałała zachęta siostry, z którą zaczynały w mło
dości malować w Pilczy Żelichowskiej, ale pomogło chyba także
bliskie sąsiedztwo znakomitej Rozalii Zaród. Janina Łata przy
stąpiła do udziału w konkursie. Wykonane przez nią malatury
we wnętrzu wykazywały jeszcze pewną nieporadność, ale poli
chromia zewnętrznych ścian stodoły, stajni i piwnicy przygoto
wana była znakomicie, świadcząc o indywidualności twórczej
autorki i zdolnościach kompozycyjnych. W czasie rozmów prowa
dzonych podczas penetracji trudno było przewidzieć tak doskona
łą realizację.
Dla organizatorów konkursu zgłoszenia bez pokrycia w za
stanych malowankach były ryzykowne. Do chwili rozstrzygnięcia
99
�konkursu nie było wiadomo, czy malarki na powno przygotują się
do niego, i jak. Niektóre nawet zdając sobie sprawę z togo, I
udział w konkursie może im przynieść różnorodne satysfakcje,!
nie zdecydowały się na ten wysiłek. Największym zaskoczoniem
dla organizatorów konkursu była ogromna praca, którą musiała
wykonać Genowefa Kochanek z Kosiarówki w Bolesławiu. Podczaii
penetracji w kwietniu 1976 r. nic nie świadczyło, że w domu tym
mieszka malarka, budynek był stary, zniszczony, wnętrza zagracone. Tymczasem uzyskała ona zasłużoną pierwszą nagrod(
w Konkursie. Nie tylko przygotowała pięknie dom, porządkują.!
go starannie, ale wymalowała masę „dywanów", ozdabiając nim
ściany, a przede wszystkim stworzyła bogatą kompozycję na su
ficie. Rozmach, z jakim malowała sufit, Wychodząc od centrum
k u rogom i pokrywając równocześnie całą powierzchnię, тЦ
równać się z kompozycjami czołowych malarek Zalipia.
Sąd konkursowy miał trudne zadanie. W konkursie wzięli
bowiem udział 60 osób z 12 wsi, w czym z Zalipia było 35 uczes
t n i k ó w . Zróżnicowany był też materiał konkursowy. Najlepsa
malarki Zalipia pokazały, jak co roku, szeroką skalę swych możli
wości, czyniąc to z dużą biegłością i wprawą. Jej brak nie prze
szkadzał zresztą innym malarkom, zwłaszcza z Kłyża, Niwel
czy Bolesławia w równie bogatym ozdobieniu domów-Równo
cześnie zaś trzeba było premiować niespotykane już prawie ш
Zalipiu stare techniki malarskie, jak pryskanie „prośnianką",
„packi" czy ozdabianie każdej deski powały innym ornamentem
Nieliczne nieporozumienia w postaci nieludowych ozdób czy haf
tów oraz malowania nowoczesnymi szablonami (Pawłów, Samo
cice) równoważne były ciekawymi formami zastępowania ma
larstwa ściennego przez inaczej zastosowane tradycyjne toclmit
zdobnicze. Wspomniana wyżej wycinanka Heleny Cieślak z Kai
10
I I . 6, 7. Wiktoria Sambor z Borusowej, gm. Gręboszów — najstarsza uczestniczka konkursu (ur. 1894 r.) i wykonane
przez nią „ząbki" — malowane na papierze.
10
100
��11
nej, pięknie haftowane „ d y w a n y " Rozalii Zaród z Klyża czy
dekoracja bibułkowa Adeli Szczebakowej z Zalipia swym pozio
mem artystycznym zasługiwały na pewno na uznanie.
Zwłaszcza ciekawa była dekoracja kwiatowa Szczebakowej.
Mimo podeszłego wieku (77 lat) była ona jedyną zalipianką debiu
tującą w konkursie. Jest to prawdziwa mistrzyni tradyeyjnych
bibułkowych ozdób, zwłaszcza pająków, zbywanych dotychczas
sąsiadom oraz do cepeliowskiego handlu za pośrednictwem Zrze
szenia „Milenium". Ozdabiając na konkurs swoją izbę w nowym
domu córki, uczyniła to bardzo pomysłowo, wykazując świetne
opanowanie techniki i poczucia kompozacji, bardzo bliskie cha
rakterowi obecnego malarstwa w Zalipiu. Podobnie jak inne
zalipianki mające nowe domy, ozdabiała centrum powały dużym,
bogatym wieńoem, umieszczając w narożnikach mniejsze, płaskie
bukiety nawiązujące do formy bukietów drużbowskich. Górną
krawędź ścian obwiodła stonowaną w kolorze girlandą, a na ca
łej powierzchni ścian umieściła rytmicznie powtarzające się mniej
sze i większe bukiety. Wszystkie kompozycje na ścianach i suficie
były umocowane płasko, jedyną dekorację przestrzenną stanowiły
liczne i różnorodne w formie pająki wykonane z różnych materia
łów.
Malarki zalipiańskie nie bardzo wiedziały, jak ocenić taki
sposób zdobienia wnętrza. Z jednej strony wyrażały dezaproba
tę, którą wywołało zrezygnowanie z tradycyjnej techniki malar
skiej, z drugiej zaś strony inwencja i umiejętności Szczebakowej
budziły ich niekłamany podziw. Nie wiadomo, czy nie pod wpły
wem tej dekoracji, bliska sąsiadka Szczebakowej, Agata Szlosek
(matka Jana, jednego z niewielu malujących malarzy mężczyzn),
ozdobiła swoje wnętrze również kilkunastoma pająkami, ale nie
tak różnorodnymi w formie i materiale.
202
W Zalipiu przyjęły się już od kilku lat, i oceniane były po
zytywnie takie formy adaptacji tradycyjnego malarstwa, jak
malowane wycinanki ażurowe, malowanie farbami pigmentowymi
na płótnie czy malowanie ceramiki. Konkursy na malowanie na
płótnie oraz szkolenie w zakresie stosowania farb pigmentowych,
zorganizowane w 1973 r. przez Zrzeszenie „Milenium", dały
początek nie tylko wprowadzeniu malowanych „dywanów" i
obrusów płóciennych do handlu cepeliowskiego, ale spowodo
wały wprowadzenie ich do użytku własnego mieszkańców Zalipia,
Podobnie zapotrzebowanie handlu pobudziło niegdyś rozwój
ażurowych wycinanek. Malowanie ceramiki, również podykto
wane względami merkantylnymi, Wymaga jeszcze dopracowania
technologii.
Wycinanki malowane, wykonane z kalki technicznej lub
papieru pergaminowego, są obecnie powszechnie stosowane w
Zalipiu. Powstały one jako połączenie malowanek na papierach
i firanek ażurowych, zminiaturyzowanych dla potrzeb cepeliow
skiego handlu. Obecnie mimo ustania popytu w „Cepelii" na te
wycinanki są one w Zalipiu bardzo popularne, umieszczane nie
tylko na oknach i oszklonych drzwiach, ale i na ścianach. Wpływy
handlu cepeliowskiego widoczne są w zalipiańskich domach
również w innych dziedzinach. Obok skrzyń wskrzeszonych dla
handlu w latach sześćdziesiątych i ozdabianych malaturami
podobnymi do polichromii ściennych, również tradycyjny powiilański haft czerwono-czarny odtworzony współcześnie jest kon
tynuowany głównie dzięki stałemu popytowi. Wszystkie formy
adaptacji stworzyły zalipianki przy pomocy pracowników cepe
liowskiego skupu. W ostatnich kilku latach wprowadzono w
„Milenium" również pośrednictwo w nabywaniu usług ma
larskich zalipianek. „Milenium" było zresztą pierwszym klientem
(por. i l . 16).
�П. 11 — 13. Felicja Janeczek, Niwki, gm. Gręboszów
i wykonane przez nią malowidła.
12
W samym Zalipiu od kilku już lat w konkursie uczestniczy
szkoła . Kierownictwo szkoły podstawowej, w osobach Marii
i Tadeusza Wnęków, przywiązując do tradycji regionalnych
wielką wagę, stworzyło silny i ciekawy ośrodek malarstwa dzie
cięcego. Próby takie podejmowano już wcześniej, dopiero jednak
w ostatnich latach można mówić o prawdziwych osiągnięciach
artystycznych i organizacyjnych szkoły . Komisja z satysfakcją
oglądała malatury na budynku szkoły wykonane przez młodzież.
Także i wśród tegorocznych laureatów konkursu wielu jest mło11
12
dych, którzy właśnie ze szkoły wynieśli zamiłowanie i umiejętność
malowania. Nierzadko są to dziewczęta czy chłopcy z domów,
gdzie nie malowano lub nie kontynuowano dawniejszych tradycji
malowania. Przyszłość pokaże, czy zachowają i będą chcieli roz
wijać pobudzone przez szkołę zdolności. Dobre nadzieje rokuje
np. Stanisława Stalica, dziewczyna siedemnastoletnia, która
Wzięła już udział w konkursie cztery razy. Zdobyła w t y m roku
pierwszą nagrodę. Wanda Wojtyto i Wanda Boduch (też siedem
nastolatki!), mające oparcie w malujących rodzinach, są laureatka-
�„packami", które kiedyś podobno były początkiem malowania
we w n ę t r z a c h . Sądząc jednak po materiałaoh z penetracji w 1948
г., nie pokazała w tegorocznym konkursie pełni swoich możliwo
ści.
Te przykłady spontanicznego kontynuowania dawnych
sposobów zdobienia, podejmowane nawet wbrew opinii własnego
środowiska, przy zupełnym odosobnieniu twórców i braku zainte
resowania ze strony terenowych władz kulturalnych, świadczą
0 sile i żywotności tradycji. J u ż w czasie badań poprzedzających
konkurs mogli etnografowie zauważyć pewne ślady starych tra
dycyjnych technik, zarzuconych już w czasie rozwoju ściennych
malatur w Zalipiu. Dla starszych malarek, biorących po wielu
latach znowu udział w konkursie, charakterystyczne było bogate
zdobienie zewnętrznych ścian budynków, zwłaszcza gospodar
czych. Wpływało na to przekazanie rządów w domu młodszemu
pokoleniu, bo o ile synowa czy córka ma wnętrze urządzone
„nowocześnie" i po swojemu, to w budynkach gospodarczych
dekoracja zrealizowana przez stare kobiety w niczym nie narusza
„nowoczesności" domu. Jedna tylko z tej grupy, Rozalia Trela
z Niwek, wymalowała bogato wnętrze, uzyskując drugą nagrodę.
Mieszka ona jednak u siebie, w starym domu z pięknym piecem
starego typu. Piec był przecież tradycyjnie pokryty najbogatszy
m i malaturami i najczęściej odnawianymi, bo najbardziej się
brudził. Brak pieców o starej konstrukcji, z „czeluścią", „kapą"
13
1 „Wojtkiem" (słupek-podpórka „ k a p y " ) , pozwalających rozwinąć
ciekawsze kompozycje, nie przeszkadzał zresztą innym malarkom.
Podobnie jak od dawna stosują to zalipianki, tak i Rozalia Zaród
pokryła w całości polichromią „kaflowiec" W swojej izbie. Taka
adaptacja również świadczy korzystnie o inwencji malarki.
П. 14. Zdobienie bibułką izby, wyk. Adela Szczebakowa
z Zalipia. 1977 r.
mi drugich nagród. Szkoła wychowała również „konkurencję"
dawniej jedynemu malującemu w Zalipiu mężczyźnie, Janowi
Szloskowi. Bartłomiej Ruta czy Józef Rachmaciej są jeszcze
zbyt młodzi (16 lat), żeby można przewidywać, co pokażą w przy
szłości. Niestety powstanie nowej szkoły zbiorczej poza terenem
Zalipia wyrwie w najbliższym czasie dzieci szkolne ze starannie
stworzonego im klimatu tradycji, tak właściwego temu środowisku
i wpływającego na jego dalszy rozwój.
Omawiając wyniki tegorocznego konkursu, w którym ogółem
nagrodzono 67 na 60 uczestników, nie sposób pominąć świetnych
malarek z najbliższych Zalipiu wsi, a zwłaszcza Felicję Janeczek
z Niwek. Ta pogodna kobieta, która mimo kalectwa maluje od lat
młodości, od dłuższego czasu nie brała udziału w konkursie, mimo
żeNiwkisąprzysiółkiemZalipia.Wzruszająeebyło powitaniez nie
którymi członkami Sądu Konkursowego, znanymi jej sprzed lat.
Uznanie członków Sądu dla jej prac było w pełni uzasadnione, po
nieważ dekorac j a budynków gospodarczych Felic j i Janeczek, a z wła szcza piwnicy, toprawdziwy dowód nie tylko zachowania tradycji,
ale i dużych zdolności oraz inwencji (il. 11—13). Spośród malarek
uczestniczących w tegorocznym konkursie ona jedna używała
w staroświecki sposób , ,prośnianki" (maczanej w farbie wiązki
prosa), którą odpowiednio manewrując, uzyskała koliste, orygi
nalne ornamenty wielobarwne, niegdyś bardzo charakterystyczne
dla terenu powiślańskiogo. Niestety, szacunek dla nowego domu
i fakt, że mieszka w „ameryce" siostrzeńca, spowodowały, że
dekorację wnętrza przygotowała już nie tak bogatą. Otrzymała
jednak za całość pierwszą nagrodę. Skłoniła także do udziału
w konkursie swoją siostrzenicę i niegdyś uczennicę, Marię Samel
W Kłyżu, której ładnie malowany dom zdobył trzecią nagrodę.
Józefa Rokita z Ćwikowa zastosowała również dawną techni
kę malowania. Ozdobiła ona zewnętrzne ściany swoich budynków
204
Uroczyste zakończenie Konkursu „Malowana Chata" odbyło
się w dniu 9 czerwca 1976 r. w lokalu Szkoły Podstawowej
w Zalipiu. Rozstrzygnięcie było poprzedzone dwudniowym oglą
daniem przez Sąd Konkursowy zgłoszonych domów. Uczestnikami
tej ważnej dla Zalipia uroczystości byli naturalnie wszyscy laure
aci. Zalipianki czuły się swobodnie, było to dla nich doroczne
święto, natomiast mieszkanki innych wsi czekały stremowane
przed budynkiem, aż do momentu rozpoczęcia uroczystości.
Przyznano 21 nagród pierwszych, 12 drugich, 10 trzecich i 14
czwartych. Zalipianki, oczekujące dla wszystkich swoich miejsc
w czołówce, czuły się trochę pokrzywdzone, ponieważ przy tak
dużej ilości uczestników znalazły się w różnych grupach. W czasie
dyskusji mówiono na temat poszerzenia zasięgu terytorialnego
konkursu i podkreślono konieczność dalszych działań w tym
kierunku.
Poznanie możliwości twórczych wszystkich uczestników
konkursu dało obok wzbogacenia dokumentacji na temat aktual
nego stanu tej dziedziny również szereg korzyści praktycznych —
przede wszystkim dla samych malarek. Będą one teraz otoczone
większą opieką władz i w pełni skorzystają z wszystkich przy
wilejów, należnych twórcom ludowym w Polsce, a dostępnych
dotychczas jedynie zalipiankom. Ponadto władze wojewódzkie,
przy współpracy merytorycznej prężnie działającego Muzeum
Okręgowego w Tarnowie, zamierzają udostępnić toren całego
Powiśla Dąbrowskiego dla turystyki, odpowiednio zorganizowa
nej. Ambitne plany konserwatora wojewódzkiego w Tarnowie
zmierzają do stworzenia w przyszłości żywych skansenówna całym
t y m terenie. Pierwszym krokiem w t y m kierunku ma być wyku
pienie i oddanie do zwiedzania domu po Felicji Curyłowej w Zali
piu, co odwleka się jednak z braku odpowiednich funduszów.
Dokumentacja konkursu stwarza również dodatkową bazę
dla współpracy nowych twórców ze skupem cepeliowskim. Prze
widując te możliwości, Zrzeszenie „Milenium" pokryło z Funduszu
Rozwoju Twórczości Ludowej połowę kosztów konkursu, umożli
wiając t y m samym jego rozszerzenie . „Milenium", obejmując
dotąd swą działalnością skup malowanek, haftów i pająków z Za
lipia, jest jednak nie tylko placówką handlową, lecz również mece
nasem, opiekunem twórczości ludowej; świadectwem tej strony
działalności Zrzeszenia jest właśnie udział w penetracjach tereno
wych, w organizacji i subwencjonowaniu konkursu. Jest to żresz14
�tą inwestycja dalekowzroczna. Dla wielu z nich współpraca z
„Milenium" otwiera możliwość korzystania ze świadczeń Fundu
szu Rozwoju Twórczości Ludowej. Wiadomo przecież, że wspa
niały rozwój Zalipia uzależniony był w dużej mierze od bodźców
finansowych. Wolno więc sądzić, że zwiększenie opieki przyczyni
щ do ożywienia zamierających tradycji na Powiślu.
Organizatorzy, uwzględniając obserwacje zebrane w Czasie
przeprowadzania konkursu w 1976 roku, stoją na stanowisku,
iż przyszłe konkursy muszą być coroczne, otwarte i obejmować
obszar Powiśla, a nie tylko Zalipie. Niezbędne jest też prowadze
nie penetracji poprzedzających konkurs i podjęcie pogłębionych
badań nad historią i zasięgiem tradycji malowanych domów
na Powiślu Dąbrowskim.
Penetracje są zresztą w obecnej sytuacji ważną częścią kon
kursów, aktywizują teren, zapewniają uczestnictwo w konkursie,
prawidłową o nim informację.
W okresie przyspieszonych procesów urbanizacyjnych, do
cierających nawet do zapadłych i najbiedniejszych wiosek Powiśla
Dąbrowskiego, trzeba stworzyć właściwy klimat resztkom
tradycji, które jeszcze nie zaginęły. Odszukanie tych śladów,
zabezpieczenie oraz stworzenie warunków sprzyjających dalszemu
ich rozwojowi — to główne zadanie omawianego t u konkursu.
Najbliższa przyszłość pokaże, jak spełnił on swoją rolę. Sądzę,
że poza wszystkim innym pomógł on uświadomić wszystkim od
osobnionym malarkom, że wnoszą one trwały wkład do polskiej
kultury ludowej, że to, co robią, jest ważne i cenne.
W Y K A Z UCZESTNIKÓW KONKURSU
„MALOWANA CHATA" W 1976 R.
Zalipie
Zofia Bochenek ( I I I nagroda), Bronisława Boduch (I), Elżbieta
Boduch (II), Janina Boduch ( I I I ) , Wanda Boduch ( I I ) , Anna
Borek (II), Kazimiera Borek (I), Maria Chlastawa (I), Rozalia
Ciepiela (IV), Krystyna Curyło (IV), Janina Dymon (IV), Zofia
Dymon (II), Janina Jurek (I), Zofia Janeczek (I), Barbara
Kaezówka (II), Zofia Kaczówka ( I I ) , Janina Lizakowa (I),
Janina Lizakówna (I), Stefania Łączyńska (I), Zofia Majchrowska•Owca (I), Wanda Micek ( I I ) , Felicja Mosio (I), Maria Mosio (I),
Maria Owca (I), Janina Romańska (IV), Bartłomiej Ruta (IV),
Maria Ruta (IV), Maria Sierak (I), Stanisława Stalica (I), Anto
nina Szczebak ( I I I ) , Agata Szlosek ( I I I ) , Jan Szlosek (I), Monika
Szlosek (I), Maria Wojtyto (I), Wanda Wojtyto ( I I ) .
Samocice
Maria Miłoś (wyróżnienie), Zofia Miłoś (wyróżnienie), Anna
Święch (wyróżnienie), Emilia Wesołowska ( I I I ) .
Niwki
Stefania Dorosz ( I I ) , Felicja Janeczek (I), Janina Szczygieł
( I I I ) , Rozalia Trela ( I I ) , Maria Wnęk (IV).
I I . 15. Zdobienie „packami", wyk. Józefa Rokita, Ćwików, gm. Olojno, woj. tarnowskie. 1976 r.
205
�16
17
И. 16, 17. Malowidła zalipianek w lokalu Zrzeszenia „Milenium" w Krakowie oraz w zalipiańskiej szkole
Kłyż
Bolesław (Kosiarówka)
Janina Łata ( I I I ) , Helena Nawrocka ( I I I ) , Maria Samel ( I I I ) ,
Genowefa Kochanek (I).
Rozalia Zaród (I).
Borusowa
Wiktoria Sambor (IV).
Kuzie
Agnieszka Raohmaciej (IV), Józef
Szlosek ( I I I ) .
Rachmaciej
( I I I ) , Adela
Kanna
H
e
l
e
n
a
C i e ś l a k
(
n
)
Ćwików
Otfinów
Józefa Rokita (IV), Danuta Szczebak (I).
Adela Królikowska ( I I ) .
Gorzyce
Pawłów
Stanisława Lupa (IV).
Maria Bednarz (IV), Władysława Sowa (IV).
PRZYPISY
1
Brak nie tylko obszernej monografii Zalipia, ale nawet
popularnych folderów. Informator Turystyczny Zalipie (WOIT
Kraków) był wydany przed kilkunastu laty w nakładzie 5.000
egz. i jest od dawna wyczerpany. Wojewódzki Wydział K u l t u r y
w Tarnowie przygotowuje obecnie folder Zalipie — malowana
wieś z tekstem Zdzisława Szewczyka i zdjęciami Jacka K u bieny.
Z. Szewczyk, Konkurs na malowanki dąbrowskie, „Pol.
Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 11—12, s. 42—46.
W. Hickel, Malowanki ludowe na Powiślu
Dąbrowskim,
„ L u d " , t. 12, 1906, s. 113—121.
Z. Szewczyk, Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiela Dqbrowskiego. Sprawozdanie z badań przeprowadzonych w 1948 r.
dla Ministerstwa Kultury i Sztuki, maszynopis.
Por. W. Hickel, op. cit., oraz Z. Szewczyk, Konkurs...
Rss, Felicja Curylowa (1903—1974),
„Pol. Szt. lud.",
R. 28, 1974, nr 4, s. 252—253.
Z. Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie
kolo Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. 4, I960 nr 7—12, s. 151—155.
2
3
4
5
6
7
8
Zob. „Pol. Szt. lud.", R. 2, 1948, nr 11—12, s. 42.
Wg materiałów Aleksandra Ossowskiego, prowadzącego
badania z ramienia Państwowego Instytutu Badania Sztuki
Ludowej — w 1948 r. nie było w Kannej żadnych śladów malo
wania domów, natomiast we wsi Tonie naklejano na ścianach
pojedyncze bukiety, wycięte z „dywanów".
10 Zalipie (35 osób), Kuzie (3), Ćwików (2), Niwki (5), К
(4), Gorzyce (2), Samocice (4), Bolesław (1), Otfinów (1), Kan
(1), Pawłów (1), Borusowa (1). Por. mapa; por. wykaz uczestni
ków konkursu.
" Rozpoczęcie remontu budynku uniemożliwiło udział
w 1976 r.
K . Pietkiewicz, Les „malowanki" du Powiśle Dąbrows''
„Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej"
t. 1, 1960. Pierwszy konkurs na malowanki dzieci odbył si
w 1965 r.
Piszą o t y m wszyscy cytowani wyżej autorzy.
Pozostałą część kosztów pokrył Wojewódzki Wydz'
K u l t u r y w Tarnowie.
9
1 2
1 3
1 4
Obiekty pochodzą ze zbiorów: W. Hickla — il. 9,10; Muzeum Okręgowego w Tarnowie — il. 7, 8
Орг.: Z. Szewczyk — il. 1. Fot.: W. Dudziak — II. 4, 6—8,13,15; A. Jackowski — il. 14; J . Kubiena — il. 1 (repr.), 16,17; M. Maślinski — il. 9,10; J . Świderskiil. 2, 3, 5, 11, 12
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57b9750d7fbd90ba607f6b0a98202ddf.pdf
4d31c1ae9de7b28db9afa71a33bf6900
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4377
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa
tkanina ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4073
Title
A name given to the resource
Dywan na suficie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.107-114
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Olędzki, Jacek
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I I . 1. Zamek-pałae w Strudze.
Jacek Olędzki
DYWAN NA SUFICIE
„Tu sąsiad sąsiadowi kijem od szczotki wyłupił oko...
Odwiedziłem żonę tego bez oka, aby zapytać co z t y m co krzywdę
zrobił. Mówi m i ona, że we więzieniu. Na to ja, że nie chciałbym
być we więzieniu. A ona m i na to, że ja już jestem we więzieniu...
I może to i ja już i więzień jaki ? Albo pustelnik ? Ale co to za
pustelnik, co do którego ludzie tłumem w a l ą ? "
Są to słowa Waldemara Paciuka, mieszkającego samotnie
w renesansowym zamku-pałacu w Strudze, w województwie
wałbrzyskim.
Do „Belwederu" w Strudze „walił t ł u m " dziennikarzy, f i l
mowców, mieszkańców wsi, urzędników i rzemieślników, fun
kcjonariuszy i kontrahentów. Był Waldemar Paciuk zasypywany
listami z całej Polski. W listach tych pisano: „Szanowny Panie,
nie wiem jak Pan przyjmie ten list, więc dużo nie będę się rozpi
sywał, krótko chciałbym powiedzeć Panu, że proszę Pana o przy
jęcie mnie na współlokatora solidarnie partycypującego w kosztach
Pana szlaohetnej pracy konserwacji pałacu. Jeśli Panu odpowiada
ma oferta będę się bardzo cieszył. Proszę o kilka słów do mnie.
Jestem samotny, bez rodziny, mam 36 lat i dużo strasznych prze
żyć, pragnę spokoju i stabilizacji. Proszę napisać do mnie." Na
listy te adresat nie odpowiadał, bo był zajęty ogromem spraw
i nie zawsze wiedział co ma odpowiedzieć. T y m bardziej, że
piszący byli czytelnikami „Świata Młodych" lub „Nowej Wsi",
a on romantycznym bohaterem relacji tych tygodników, który
już od б lat nie był w kinie, a kiedyś w młodości był scenografem
w teatrach radzieckich, na początku w Brześciu, a potem nawet
w Kaliningradzie.
„Oto moje zdjęcia... Wszystko przeminęło z wiatrem.
Wszystko szybko leci, przemija... To mój Teatr Leninskowo
Komsomola Biełorusi... A to mój piesek Miś... Zastrzyk mu usy
piający dali w 68 roku... A t u cała nasza trójka, mama, siostra i ja.
To z 58 roku, kiedy z ZSRR wróciliśmy. Wszystkie zęby miałem,
a teraz zaczęły się kruszyć jeden po drugim... A to dziadek. Był
popem, umarł w więzieniu. Syna mu rozstrzelali... Moja rodzina
to duchowna. Ten pop to miał dwóch synów i dwie córki. Ocalały
tylko córki, to jest i moja mama. A ich jeden brat poszedł do
Białej Armii, a drugi do Czerwonej. Jeden zginął za młodu, a
drugi rzucił się pod pociąg. Mój ojciec za cara ambulansem po
cztowym jeździł i był Polakiem. Żyje już tylko siostra w Wałbrzy
chu, ma dwoje dzieci i siostra cioteczna w ZSRR, ona niemiec
kiego uczy, a jej syn jest instruktorem lotniczym... A ten co
rzucił się pod pociąg to przez syna rodzonego to zrobił. W 60 roku
życia doszedł do czegoś, wielkim dygnitarzem w ministerstwie
został, a syn bradziaga-żulik po więzieniach, to ojca pociąg rozje
chał. Miał ten syn za dobrze, to się wykoleił... Ojciec był dla niego
za dobry... A to fotografia mego taty. (Mężczyzna w garniturze
z muszką, ostre rysy twarzy, spojrzenie twarde, stanowcze—J.O.).
Mój ojciec ambulansem pocztowym jeździł. Jeździł koniami.
Za Piłsudskiego w kawalerii służył. W 1941 roku umarł. Był młody
jak umarł, miał 50 lat. Matka moja była nauczycielką, a ojciec
urzędnikiem pocztowym i kawalerzystą. Oboje na zapalenie płuc
umarli... Jak ojciec mi umarł, to od tego czasu musiałem pracować.
Miałem dwanaście lat... Pikolakiem pracowałem w kasynie nie
mieckim. W kasynie oficerskim pracowałem... Podłożyli tam raz
bombę. To pamiętam, to był wypadek straszny. Strasznie kasyno
zniszczyli... To jest mój portret, a że w niebieskiej czapce, to co?
(Portret wisi w sali recepcyjnej —J.O.). Z mojej ręki nie było
pobitych ani zastrzelonych... W 1948 roku wstąpiłem do wojska,
do K G B , cztery lata służyłem, w N R D cały czas... Mieliśmy nie
bieskie czapki... Zaraz jak z wojska przyszłem, to od razu do
107
�3
Dramatycznego Teatru w Brześciu przenieśli mnie aż na dwa
lata... Ja byłem kierownikiem dekoracji. Ja to wszystko wymyś
lałem... Z wojska poszłem na scenę jako pracownik techniczny do
ustawiania dekoracji. Ale i wysłali mnie na kurs. Trzy tygodnie
tylko na t y m kursie byłem... Inni po dziesięciu latach nauki
nie wiedzieli tego co ja... Do tego trzeba mieć dryg. Ja dekorowa
łem Annę Kareninę; 21 dekoracji, nawet wagony musiały być na
scenie; dekorowałem Maskaradę, wszystko w pluszach, francuskie
firanki, plusz pozłocisty, błyszczący... A spektakl za spektaklem...
Zawsze wymalowałem elegancko farbami na papierze, a reżyser
zawsze zatwierdził. Moja specjalność to dekoracje, meble, obicia.
Meble z lwami, na łapach, z paszczami... Wszystko było fajnie.
Nadawałem się tam! W Maskaradzie było 10 pokoi, sala balowa,
tam lody zatrute dawali, scena pogrzebowa też była, śliczne schody
kręcone, z tyłu dużo świeczek i ta scena pogrzebowa, czarne firan
k i . A czarnego materiału wtedy nigdzie nie było. Trzeba było
samemu farbować... Ile kolumn, filarów, wszystkiego... Wszys
tko przeszło. Co z tego... I płacili dobrze, 1100 rubli na miesiąc.
To było fajnie, to można było pracować. Ale co robić panie 1!
Nie da rady. 900 zł mam teraz renty... Polityką się nie zajmowa
łem. W Brześciu dwie były otwarte cerkwie. Bo to graniczne
miasto. Ale tam kościoła nie było. To aż do Pińska, 100 k m jeź
dziłem do kościoła. Były takie momenty, że były wyjazdy Teatru
do Pińska... Piękny w Pińsku kościół katolicki... W kościele
tym nie leżałem krzyżem, ale zaszedłem do niego. Trzeba było
zajść do niego i przeżegnać się jak należy..."
Przez cały czas tej opowieści Waldemar Paciuk zabawia
swego pieska — Azę, rozmawia z nim, karmi babką świąteczną,
która nie wyrosła, a których aż trzy napiekł sobie na Wielkanoc,
i mnie częstuje ciastem, tłumacząc się, że za dużo masła „nakładł"
do mąki. A także podkłada drewna do ognia na kominku w sali,
gdzie za stołem siedzimy.
„...Azuniu, no masz piesku mój jedyny. Tylko t y mi zo
stałaś. No jedz, t y mój dobry piesku. Tyś najlepsza..."
Paciuk jest obywatelem Polski Ludowej od 15 lat. Do ojczy
108
zny swej przybył, kiedy miał 30 lat. Z m a t k ą i siostrą zamieszkał
w Wałbrzychu.
„Pracowałem w „Dalgazie", w Gazowni Miejskiej w Wałbrzy
chu. W tej gazowni byłem aparatowym. Regulacja urządzeń po
miarowych, nic specjalnego. Gdyby gaz nie śmierdział wszędzie,
to nawet byłaby to lekka praca... Próbowałem wracać do Polski
przez cztery lata. Jakby nie było do ojczyzny ciągnęło. Jakbyś
wilka nie karmił, to do lasu pędzi. Dali pozwolenie powrotu, to
powróciłem. No i pracowałem w „Dalgazie" normalnie, ale zła
pała mnie choroba i poszłem na rentę... Dwunastnica mi pękła!
Ale jeszcze przedtem poszłem do szpitala, do neurologii... 7 godzin
operacji przeszłem. Jak m i pękła dwunastnica cały czarny byłem.
Podwójną narkozę mi dali, jakbym 100 litrów wódki wypił. 7 dni
trwał kryzys. Ja widać przeziębiłem się na przystankach, a wy
jeżdżałem o 4.45. No i zapalenie nerwów, już miałem wcześniej,
ale nie aż tak! No i blokady m i dawali... Do połowy jesteś znie
czulony... 500 zastrzyków przez 6 miesięcy. Potem piłem to
zastrzyki, aż dziury m i się w kiszkach porobiły. Kazali to pić, to
piłem. Wróciłem z tego leczenia, to na schody wejść nie mogłem.
Kręgosłup m i przebili! Mlecz m i badali."
Aza zlazła z kolan swego pana. Poszła spać do sąsiedniego
pomieszczenia, jedynego zamieszkałego i ocieplonego pośród dwu
dziestu kilku najrozmaitszych komnat „Belwederu" w Strudze.
Ogień wygasł na kominku. Siedzimy nad nie wyrośniętą babką
wielkanocną w przeddzień uroczystości pierwszomajowych. Salę
recepcyjną rozjaśnia lampeczka nocna skonstruowana przez
Paciuka. Czerwony abażur, na ozdobnej podstawie z pomalowa
nego na złoto świecznika. I ta lampa jest ustawiona na dokoracyjnym słupku nakrytym czerwonym pluszem.
„ W Wałbrzychu mieszkaliśmy w bloku. W bloku nie było mi
źle. Ale dziś do żadnego bloku bym się nie przeniósł. Chcę być
sam! W bloku panie nie narzekałem, dzień dobry, do widzenia,
do pracy, z pracy... Ale teraz jest dla mnie nie do pomyślenia,
żeby mieszkać z jakimiś ludźmi. Nie mam czasu. 6 lat już nie byłem
w kinie. A nawet t u w Strudze są podobno dobre filmy."
�Waldemar Paciuk po uzyskaniu renty, mając matkę na
utrzymaniu, znalazł się bez środków do życia. Postanowił wów
czas starać się o objęcie opieki nad zamkiem — pałacem w Krze
szowic Zezwolenie otrzymał od Urzędu Konserwacji Zabytków
we Wrocławiu. Budowlę będącą w ruinie wyremontował. Ale
przed tym przez dwa lata — od 1968 do 1970 r. — mieszkał
w tym zamku i był krzeszowianinem.
,,W Krzeszowie, takiego kościoła jak tam to nigdzie nie ma.
Tam jest kościół św. Józefa. Jakie tam malowidła! To cudo! To
kościół — mauzoleum. Bolko Świdnicki tam leży z żoną i dziećmi.
To bardzo śliczna rzecz ten kościół w Krzeszowie... Ale panie
musiałem stamtąd uciekać. W Krzeszowie mieszkałem bardzo
krótko, półtora roku. Jesienią 68 r. tam przyjechałem. W t y m
pałacu wymalowałem salę przyjęć — na suficie chryzantemy
i winogrona... No, ale ten sufit z trzeciego piętra na drugie upadł.
Cała posadzka nad korytarzem się zawaliła. To ja panie musiałem
stamtąd uciekać. Ludziom nic o t y m nie powiedziałem. Uciekłem.
Nie wiem nawet kto tam teraz mieszka. Nie byłem tam od czte
rech lat... I t u przyszedłem."
Aby zamieszkać w Strudze, Waldemar Paciuk wybierał po
śród 26 oferowanych mu zabytkowych budowli... Na Dolnym
Śląsku zabytków wymagających natychmiastowej opieki jest
więcej niż 1000. Paciuk wybrał budowlę wzniesioną w pol. X V I w .
w Strudze, miejscowości uzdrowiskowej, pięknie położonej pośród
wzgórz i strumieni, w której znajduje się kilkadziesiąt gospodarstw
rolniczych i „chłopo-robotniczych", znakomicie zaopatrzony
sklep GS,PGR — Stacja Hodowlano-Zarodowa, kościół, epitafia
właścicieli strudzkiej rezydencji (od 2. poł. X V I w. do X I X w.),
cmentarz, na nim grób matki Paciuka, pola, łąki, lasy oraz
zamek — pałac, budowla zabytkowa w klasie I I I na Śląsku,
a która byłaby zerową na Podlasiu i Mazowszu. Zamek — pałac
w ciągu tylko dwóch lat stał się instytucją rentowną. Jest on
położony naprzeciwko PGR. Zanim zamek stał się własnością
Waldemara Paciuka był w posiadaniu wspomnianego PGR.
W Strudze znajduje się ponadto posterunek MO.
„Potem była chora matka... Widziałem jak zmarł ojciec i
jak matka... To sekundę trwa... Ale jest straszne... Zacząłem
do kieliszka zaglądać. Ale wódka nic nie daje... Dużo też czytałem,
ale to co mi ktoś przyniósł — chłopak sąsiada przynosi — czasam i
do 4 rano czytałem, bo to mnie ciekawiło. Ostatnia rzecz co czyta
łem to Powrót z oflagu (Mariana Brandysa — J.O.). To mnie
ciekawiło... Ale potem musiałem przerwać, bo byłem przemę
czony i robota od rana... Było m i ciężko panie, ale o samobójstwie
nigdy nie myślałem. Żeby o t y m myśleć, to trzeba mieć coś na
sumieniu, coś złego zrobić!''
Na cmentarzu grób matki Waldemara Paciuka jest jednym
z najskromniejszych. Czarno pomalowany drewniany krzyż
i mogiłka, na której rosną bratki. Obok grobowce solidne, wyko
nane z lastriko... Na każdym fotografia i szczegółowe dane...
Paciuk wie, że grób jego matki jest najskromniejszy. Nie chciałby
jednak, aby się t y m wyróżniał. Nie wie jeszcze jaki wzniesie gro
bowiec. Rozmyśla jednak, aby go wznieść. Zbyt jednak dużo
spraw do załatwienia ma na zamku, aby mógł zrealizować swoje
postanowienie.
„...Jest t u na zamku 8 milionów dachówek, które wszystkie
należy wymienić. A każda dachówka kosztuje więcej niż jeden
złoty... A stropy, a ściany, a oporządzenie... Dziesięć milionów
potrzeba na sam surowiec... Panie, ja t u czas na rozmowy tracę
a Święto 1 Maja nadchodzi... Każdy musi na 1 Maja jakiś czyn
wykonać. Muszę dziedziniec upiększyć i za wieżę się b r a ć ! "
I I . 2. Waldemar Paciuk na balkonie pałacu w Strudze. I I . 3. W. Paciuk ze swoim psem Azą. U . 4. Zegar w sali balowej.
109
�— Jak Pan upiększy dziedziniec ?
„Na czyn majowy zrobiłem już trzy kwietniki na dziedzińcu
i trzy małe fontanny. Ale nie wiem czy zdążę zrobić wszystko jak
zamierzam. Wczoraj z cementu trzy słupki ulepiłem. Na nich po
stawię donice, w których nasturcję pnącą posadziłem. Bo to pa
suje, pnie się i pnie się i kwiaty ma pluszowe. Różnie kwitnie ta
nasturcja pnąca. Kwitnie bordowo, czerwono, żółto i dużo ma
zieleni, liści. Dobrze się wyciąga do góry i do dołu..."
Rozmawiamy dalej o ludziach samotnych i o żonatych.
„ W Rosji nie ożeniłem się, bo byłem w wojsku. I byłem po
wyjściu z wojska za młody... I miałem od początku życie pokrę
cone... Panie, 4 lata służyłem w wojsku! ... Zazdroszczę t y m ,
ale za późno. Samotny człowiek to jest sam... Nawet nie wiem
kim jest naprawdę... W głowie m i się nie mieści. Cholerny to
świat, alo dla mnie przesądzony. I w nim jest tak dla mnie lepiej...
Tak los człowiekiem pokierował i tak musi być... A pewnież,
że tam gdzie są dzieci, rodzina, to lepiej... Szczególnie jak święta
przyjdą. Dla samotnego święta najgorsze. Wtedy człowiek dziwnie
się zachowuje... Ale się już do tego przyzwyczaiłem. Co zrobić."
Paciuk może i ożeniłby się. Ale obserwacja pożycia młodych
małżeństw w Strudze utwierdziła go w przekonaniu, że naznaczony
jest mu los człowieka samotnego. Bowiem w Strudze — jego zda
niem— ci „co się ożenią", zaraz „się kłócą i rozwodzą". Wcześ
niej zaś tak się układał los Paciuka, że nie miał czasu, ani okazji,
aby myśleć o małżeństwie. Kiedy mówi mi o t y m , kładzie dłonie
na stole. Teraz dopiero dostrzegam tatuaż. Na wierzchu prawej
dłoni ma wytatuowane serce przebite szpadą. W środku serca
napis: Za izmienu. Na wierzchu drugiej dłoni — nazwa jednostki
wojskowej i dwa imiona Witia, Sasza. To drugie to zdrobnienie
rosyjskie imienia Aleksander. Paciuk ma takie właśnie drugie
imię. Za izmienu — za zdradę.
„Niewierność to nie na moje myślenie. Takich dwulicznych
to bym rozszarpał... Ja mam t a k ą w sobie mściwość, ale to jest
zła rzecz. I wiem o t y m . . . I to już musi być bardzo duża sprawa,
żeby się mścić. Ja nie wiem jaka, żeby można było się mścić.
To musi być coś bardzo poważnego... Ja mam t u takiego gościa...
Fałszywy, chytry. To takiemu wszelkiemi sprawami popsułbym
mu wszystko... Wyparł m i się w żywe oczy, że to niby ptaki
zjadły przez jeden dzień cztery worki paszy... A 100 zł dawałem
mu na dzień, żeby tych ptaków doglądał. A jak by pan do niego
przyszedł, to łyżki śniegu by nie dał. A do spowiedzi chodzi...
I ja taki sam się stałem. Przychodzili t u wypić, a potem mi zegarki
pokradli. Od takich trzeba się odseparować, bo to taki naród, z
którym się nie da żyć... Ci młodzi co t u są w Strudze, jak się nie
wykoleją, to będą inni niż ich rodzice. Ale ja i t y m młodym nie
ufam. Uczciwy człowiek to wyjątek panie!
...Ludzie są panie rozmaici... Jak dobry dla mnie, to i ja go
lubię... Ale takich jest mało... Na ogół ludzie są niedobrzy. Jakby
mogli skórę by zerwali z człowieka. Ja wielu pomagałem, ale prze
konałem się, że to nie popłaca... I przez nich nie chodzę t u do
kościoła. Muszę chodzić przez nich do kościoła do Wałbrzycha...
Tu są ludzie niedobrzy. Chodzą do kościoła, aby plotkować,
ocyganić, oszukać... I dlatego chodzę aż do Wałbrzycha. A trzeba
się za coś pomodlić... Za umarłych, za ojca, za matkę. O pieniądze
się modlić nie będę przecież, bo ich z nieba i tak nie zrzucą...
Aza do nogi, nie rusz..."
Aza wybiegła z kuchni do salonu. Przez salon przebiegł rudy
kot. Aza wróciła do swego pana. I się łasi.
„Nie wolno Maciusia gonić... Nie nauczyłem jej, zazdrosna
jest... Cały chciałabyś zawojować świat... Pędzi go, ale go nie
ugryzie... Jest t u panie i drugi Maciuś, też rudy, ale to kaleka.
Do komina spadł z 3 piętra. Poszedł, wszedł — był mały — i
upadł. Musiałem ścianę wywalać. W ślepą dziurę wpadł. Panie,
to było trzy lata temu, to była tragedia. Nie wiedziałem gdzie
on, ale go odnalazłem... Moja ukochana Azuniu tylko pana masz...
A była chuda, skóra i kosteczki Szczekać nie miała siły... Jest
bardzo mądra. Jak tylko ją przyniosłem do domu, nie chciała
na schodach, na korytarzu. Od razu się na kanapie położyła...
110
Daj łapkę, daj kochana moja. Pan cię kocha żeś taka mądra...
Mądra jest, tylko po pokojach by chodziła, na kanapie l u b ' otelu by siedziała. Nie jest ona śpic, bo by i służyła... Mądra jest...
Tylko łapki podajesz, podajesz... Za ciężka jest, żeby służyła,
ale czołgać się umie jak żołnierz... Kładź się na brzuchu i czołgaj
się! No czołgaj się, czołgaj!
Pies się nie czołga.
„Zdenerwowana jest, ale dlaczego?... Przed Wielkanocą
poszedłem z nią do lasu na łąkę. Jest tam polanka taka. Z Azunią
poszedłem... Na świeże powietrze... Trzeba stąd wychodzić...
Trzeba się odlenić. Powiedz panu Azuniu, że nie można stale w
takich starych murach siedzieć..."
W czasie tego spaceru Paciuk nazrywał kwiatków i po pow
rocie do zamku włożył je do słoika. Słoik postawił na stoliku
w salonie. W czasie rozmowy ten słoik i babka z zakalcem stoją
przed nami.
„Najbardziej lubię róże, bo najszlachetniejszy, delikatny
kwiat. Bez turocki uszlachetniony, co ma takie duże kiście też
bardzo lubię i pnącą nasturcję... Moja Azuniu, t y jesteś najmil
sza... Ona nie nasika, ona łapki podnosi, żeby pan nie nakrzyczał... No daj kochana łapkę. Moja kochana psinka. Dopuście
do niej nie dam psa! Bo topić bym po t y m nie chciał!"
Aza leży na kolanach swego pana.
„...Wódka nic nie daje, ale pół Strugi napiłem, jak miałem
za co..."
Z czego czerpał Paciuk dochody ? Rozpił „pół Strugi i dopro
wadził zamek — pałac w tejże Strudze do stanu użyteczności?!
I nie tylko użyteczności. Bo „belweder" jest obecnie — za
ledwie po dwóch latach pracy nad nim — budowlą reprezen
tacyjną. Instalacja tylko jednego kontaktu wynosi 60 zł. A tych
kontaktów miał do zainstalowania Waldemar Paciuk więcej niż
100. Oprócz kontaktów i wyłączników należało zainstalować
wodociąg... Należało wyreperować podłogi, zabezpieczyć stropy,
usunąć gruz i wzmacniać ściany. No i myśleć o wymianie 8 mi
lionów dachówek. Otóż pomysł zdobyoia pieniędzy przyszedł sam.
Obserwacja i rozmyślania nad niedochodowośoią Stacji Zarodowej
PGR w Strudze sprawiły, że „pomysł przyszedł sam". Waldemar
Paoiuk założył w pałacu — zamku hodowlę japońskich przepiórek.
Postarał się o Wyhodowanie 3 000 ptaków. Pobudował klatki,
zorganizował i m dostawę ziarna i zbyt jaj. Zatrudniając tylko
jednego pomocnika, potrafił zarabiać dziennie blisko 1000 zł.
Przedsięwzięcie to nie udałoby się, gdyby nie wielkie Paciuka
rozmiłowanie w tej hodowli, zachwyt i podziw dla japońskich
przepiórek:
„To mądre ptaki... Po godzinie jak się urodzi je i pije. Taki
to m ą d r y ptak. A po 40 dniach już jajka niesie. 3 000 przepiórek
japońskich 1 600 znosiło m i jajek. 500 zł kosztowała mnie dla
nich pasza, zarabiałem blisko 1 000 zł. Bo za jedno jajko Delika
tesy dawały 1 zł... Jak jest dużo panie ptaków, to też jest dużo
jajek... 10 dni jedna partia niesie, potem odpoczywa dzień, dwa
i znowu niesie, a kiedy ta pierwsza odpoczywa, to drugą niesie.
To bardzo mądre ptaki... Jak się po 17 dniach wylęgnie małe,
jest jak naparstek, małe pluszowe takie. W pudle od margaryny
zmieścić się ich może 500 sztuk, taka kupa, że można objąć je
dwoma rękami, jak główkę kapusty. Po tygodniu już ich koguty
śpiewają, ale inaczej niż zwykłe koguty, po swojemu śpiewają,
całkiem inaczej... Czerwonego koloru się boją, a najbardzie,
lubią zielony. Jak piały to na kilometr się niosło. Stanął dęba,
jak żołnierz na baczność, cały opierzony i pieje. Jakoś tak śpiewa.
Jak jeden zaśpiewa, to 150 się dołącza, to trudno rozróżnić,
a ko ko kooo, a ko ko kooo... Oczy mają ukośne jak Japończycy.
Kogut opierzony a kura jest cała goła, tylko ma skrzydła z pió
rami, jest goła, inaczej niż kogut biega. Po podłodze biega szybko
jak mysz. Jak jajko zniesie, to nie gdacze. A jak upadnie, to
zdycha, bo taka ciężka jest. Na wolności nie dałyby sobie rady.
Muszą żyć w klatkach. To nie głupie jak kury. Jak jajko zniesie
to nie gdacze, czasem tylko piśnie cicho. Strasznie są nerwowe.
Kogut zarżnięty — bez głowy — a jeszcze chodzi. Bardzo grzeez-
�ne, przywiązują się do gospodarza. Jak swój do klatki podejdzie,
to odchodzą w k ą t , żeby zebrał jajka. A jak obcy to szum, nie
dadzą... Co raz to 500 zł, co raz to 500, to bez przerwy je,
dwa worki dziennie, łącznie 100 kilogramów!!! W książkach pisa
no, że jedno tylko jo 2 dekagramy. Ale to bzdura. Sto lat trzeba
by czekać, żeby jajko zniosła. One stale jedzą! Ale dzięki nim
jednak trochę pożyłem. Jak człowiek w t y m belwederze pożyłem...
Przed belwederom codziennie ze 3 taksówki stały po jajka. Panie
tu bankiety się odbywały... Ale wszystko się skończyło... Panie
tu pili na przemian wódkę i jajka na surowo. Bo takie jajko trzyma
lepiej niż szmalec. Ja ich nie jadłem. Za dużo w nich witamin.
Jedno leczy, drugie nie leczy. Nerwy leczy, serce leczy! Ale
przeważnie te jajka to na płuca dobre. Na surowo bardzo dobre.
Komendant wypił 10 jajek i mógł pić... To trzyma lepiej niż
szmalec... A teraz wszystko się skończyło. Nastała tragedia!
Przyszedł lipiec, o Boże. Panie, mam 10 000 jajek, a zbytu nie ma.
Co robić ? Ja je gotowałem te jajka i mieliłem ze skorupami
i z powrotem dawałem im, żeby żarły".
Ostatecznie Waldemar Paciuk musiał zlikwidować swoją
hodowlę. Wykopał w lesie dół i w t y m dole pochował zarżnięte
przopiórki. Musiał zarżnąć 3 000 ptaków. Wszystko to zrobił w
tajemnicy przed mieszkańcami Strugi. Nie chciał, aby dowiedzia
no się o jego nieszczęściu. Obserwacje przeprowadzone nad dzia
łalnością innego przedsiębiorstwa w najbliższej okolicy (chodzi o
wytwórnię rur kamionkowych w Ziębicach) pozwoliły Paciukowi
odzyskać nadzieję, że ponownie uzyska możliwości opłacenia prac
przy konserwacji zamku — pałacu. Postanowił Paciuk produko
wać rurki cementowe do drenowania pól, rurki, na które jest
ogromne zapotrzebowanie, a których — prawdopodobnie — ze
względu na małe rozmiary („niska masa przerobowa") fabryka
w Ziębicach nie produkuje. Mimo tej nadziei, Waldemar Paciuk
często boleje nad nieszczęściem, jakie go spotkało:
„Z wygodami i m to urządziłem (przepiórkom — J.O.). Ale
to wszystko poszło na szmelc. Ale skoro sklepy nie chcą brać już
tych jajek, jajka nie idą... Tak Azuniu. Tyś moja. Mądry,
grzeczny, dobry piesek."
Po wypiciu herbaty — wodę zagrzaliśmy przywiezioną przeze
mnie grzałką, woda postawiona przy lampce z czerwonym aba
żurem wykipiała — poszliśmy spać. Paciuk oddał mi swoje
łóżko — szorokie, z pierzyną. Spałem w pokoju a on w kuchni
zajmowanej przez lata przez jego matkę. Paciuk spał na łóżku
pod obrazem Świętej Rodziny, na którym św. Józef przedstawiony
jest z toporem na ramieniu. Ja spałem na jego łóżku, nad którym
nie ma żadnego obrazu. Sypialnia Paciuka sąsiaduje z „Salą Ró
żową", która — jak powiada jej konserwator — była „Śmiertną
Komnatą".
*
Drugi dzień w Strudze rozpocząłem od oględzin wspomnianej
„ K o m n a t y " . Puste pomieszczenie, usytuowane na węgle budowli.
111
�Później powie m i jeszcze Paciuk o swoim rozmiłowaniu i ro
zumieniu kolorów. Wybór różowego na tę komnatę był zapewne
też poważnie przemyślany. Bo — jak mówi:
„Żółty kolor na przykład, to rozwodny kolor. On ludzi nie
łączy, a rozdziela, to żydowski kolor. I dlatego u mnie tylko ko
rytarzyk żółtowaty. Kanarkowy zaś i saladyna, znaczy się saladynowy, to razem ze sobą się dobrze mają I tak trzeba dobierać
kolory, żeby nie było rozbieżności. Kanarkowy gzyms i saladyna
na ścianie. To pasuje. Ale już nie pomarańczowa lub czerwona.
To byłby zły gust... Tak, Azuniu, moja t y perełko. Tak, moje ty
kochanie. Moja perełko malutka, ale że czołgać się zapomniałaś ?!
Prawda, panie, t u jeszcze są jadalnie, sale jadalne... Ale to jest
nie do pomyślenia, żeby to jedna osoba to wszystko zrobiła. O Je
zu ! Ale pomału wszystko się zrobi; grunt to nie upadać na duchu.
Bo praca, panie, tylko praca uszlachetnia człowieka. Ja też tylko
takiego uważam człowieka, co ma charakter do pracy i taki mi
pasuje, a nie taki, co by był mądry, choćby najmądrzejszy w so
bie... Trzeba zawsze coś mieć. Starać się A jak nie wychodzi, to
w porę rzucić. O tak!"
Paciuk nie ukończył jeszcze ostatecznie swego dzieła. Tym
samym nie można poznać go w całej krasie. Wyremontowane i wy
malowane sale będzie meblował. J u ż obecnie udało mu się zdobyć
wielki stojący zegar, czerwoną pluszową kanapę oraz duży rozsu
wany stół. Tymi trzema sprzętami musiał umeblować aż trzy naj
bardziej reprezentacyjne sale. Natomiast w Sali Balkonowej po
wiesił dużych rozmiarów obraz własnego pędzla. Nazwał ten obraz
Noc wenecka (il. 6 — 8).
о
Jasne i wesołe. Paciuk wymalował ściany na różowy kolor, sufit
na biało. Na farbie różowej odcisnął wałkiem „srebrny rzucik".
Jest to więc obecnie wnętrze pomalowane na różowo w srebrny
rzucik, pogodne. Niczym nie zdradzające swego pierwotnego
przeznaczenia. I gdyby nie informacje Paciuka, nie domyślibym
się, jaką rolę to pomieszczenie pełniło w wielkiej budowli zamku —
pałacu.
„Tam była sama czerń, już na ścianach namalowana od
ziemi. Tam musieli kłaść umarłych. Jak kto umarł, to tam zanosili.
Tam musiała być śmiertna komnata. Osiem pokoleń t u mieszkało.
Są t u herby (umieszczone na frontonie zamku — J.O.) każdej
nowej młodej, którą wprowadzono do zamku... W tej komnacie
były namalowane trumny, jakieś kotary i anioły... Mało było
widać. Wszystko w strasznym stanie, sufit przeciekał, PGR za
niedbał."
Zapytałem Paciuka, dlaczego tę komnatę pomalował na
różowo ?
„ J a sobie cenię kolory: róż, błękitny-morski, taki chłodnikowaty uspokajający. Ale różowy uwielbiam. I dlatego tam go dałem.
Żeby nie straszyło, bo w takich domach to straszy! No widzi pan,
takie buty z cholewami. Panie, w t y m zamku jest tajne przejście
podziemne 3 kilometry do Książa. Największy zamek na Dolnym
Śląsku — Książ. To przejście jest szerokie, że karetą mogli prze
jechać. Odkryliśmy to, jak zakładaliśmy t u wodę... T u osiem po
koleń mieszkało, a ostatni remont prowadzili w 1803 roku. Taka
data t u jest wycięta na chorągiewce na głównej wieży. A jak t u
przyszłem, to t u było wszystko zniszczono, że lepiej nie mówić.
A było co robić... Powierzchnia 1500 m sześciennych, kondygna
cji 3, czwarty strych, duży jak las. Komnat nie jest dużo, ze dwa
dzieścia, może jest dwadzieścia trzy: Sala Balowa, Rycerska,
Balkonowa, Niebieska albo Kominkowa, Seledynowa (gdzie Aza
śpi — J.O.). Jest i Morski Pokoik na styl pompejański, bo tam są
firany i tam są kostki pod sufitem, musowo się już dobrze prezen
tuje. Te wszystkie sale odremontowałem i wymalowałem. Każdy
musiał inaczej wyglądać, musi w każdym być coś innego... A ten
różowy to prawda, że był trupiarnią. To go na różowo zrobiłem..."
112
„Tam jest duży staw, przy księżycu. Księżyc namalowałem,
ale go nie widać. Księżyc m i się nie zmieścił i musiałem zagiąć, bo
w ramę się nie mieściła. Po t y m stawie jeżdżą sobie na łódkach pan
ny, panienki w takim parku z wieżą zameczka... I ten księżyc jest
podwinięty na drugą stronę w prawym rogu. Są też dwa łabędzie,
zgodna para, no i te samotne trzy Wenecjanki. Jeżdżą sobie na
gondoli... Ramę do obrazu dal m i kierownik z restauracji „Polo
nia" w Wałbrzychu w 1963 r. A w 1965 roku namalowałem do
tych ram obraz (ramy przez ten czas trzymał puste na strychu —
J.O.) jak się zbierałem z Krzeszowa, żeby nim ustroić zamek —
pałac w Strudze. W 1965 r. namalowałem ten obraz na czarnym
płótnie, żeby się ładnie reprezentowało. Taka czarna satyna,
18 zł 50 groszy metr. Kupiłem 1,5 m. Taniocha. Farby też tanie,
po 3,5 zł tubka, to drukarskie. Takie pakowane jak pasta do
zębów. Kredką białą naszkicowałem... Ale to malowanie to głupo
ta. Teraz to mnie się już nawet nie chce, ręka mnie nawet boli.
Tylko jeden obraz namalowałem i jeszcze jakiś, którego nie
pamiętam dobrze. Porwał się w drodze, ale był lepszy."
Zapytałem Paciuka skąd zaczerpnął pomysł do Nocy weneo
kiej. Odpowiedział tak:
„Znikąd, ułożyłem sobie w głowie. Bo ja panie mam to wszys
tko w głowie. Ja cały dywan na suficie namalowałem. Malowałem
leżąc na rusztowaniu, wszystko z głowy, wszystko sobie wyobra
żałem, winogrona, kiście kwiatów, chryzantemy... Na to malowa
nie nikt nie zwraca uwagi. Zrobiłem to dla siebie. A teraz jak tu
malować. Nerwy mam roztrojone. Trzeba myśleć z czego żyć.
Żeby malować, trzeba mieć pieniądze... O, drzwi muszę pomalo
wać."
Z przytoczonych wypowiedzi — jak się wydaje — osobowość
Waldemara Paciuka rysuje się dosyć wyraziście. Osobowość tę
określają najlepiej jego własne poglądy, odczucia, reakcje:
„CZŁOWIEK SAMOTNY TO JEST SAM", „NAWET NIE
W I E M K I M JEST N A P R A W D Ę ?", , ŚWIAT D L A MNIE
PRZESĄDZONY", „ I W N I M JEST T A K D L A M N I E LEPIEJ"
„LOS CZŁOWIEKA P O K I E R O W A Ł " , „TAK MUSI BYĆ",
„CI CO SIĘ OŻENIĄ SIĘ KŁÓCĄ I ROZWODZĄ", „DWTJLICZNYCH TO B Y M ROZSZARPAŁ", „MAM TAKĄ W SOBIE
MŚCIWOŚĆ", „ Ż E B Y MOŻNA S I Ę BYŁO MŚCIĆ, TO MUSI
BYĆ COŚ BARDZO POWAŻNEGO", „NARÓD, Z KTÓBYM
N I E DA S I Ę ŻYĆ", „OD T A K I C H NALEŻY SIĘ ODSEPAROWAĆ", „UCZCIWY CZŁOWIEK TO W Y J Ą T E K " , „NA
��OGÓŁ L U D Z I E SĄ NIEDOBRZY", „POMAGAŁEM , TO N I E
POPŁACA", „ CUDZEGO N I E R U S Z Ę " , „ L E P I E J SWOJE
ODDAM", „MŚCIWOŚĆ TO JEST ZŁA RZECZ", „ N I E DAWA
ŁEM SOBIE W KASZĘ DMUCHAĆ", „ K T O K R Z Y W D Ę
ZROBI, TO N I E PRZEPUSZCZĘ", „ J A K DOBRY D L A
M N I E , TO I JA GO L U B I Ę " , „CHODZĄ DO KOŚCIOŁA T U ,
A B Y OCYGANIĆ, OSZUKAĆ", „O P I E N I Ą D Z E MODLIĆ
SIĘ N I E B Ę D Ę " , „TRZEBA SIĘ POMODLIĆ ZA UMAR
ŁYCH", „GRUNT TO N I E UPADAĆ NA D U C H U " , „ T Y L K O
PRACA USZLACHETNIA CZŁOWIEKA", „ T R Z E B A ZAW
SZE COŚ MIEĆ", „ W P O R Ę RZUCIĆ", „ K T O WYSOKO LA
TA, T E N NISKO SIADA".
Dodać można, że Waldemar Paciuk preferuje wartości
uznano i znano:
„ J a tam lubię muzykę przedwojenną — takie tanga. To
lubię słuchać. A tej dzisiejszej, to w ogóle nie rozróżniam. Jakiś
pisk, krzyk. Zaraz wyłączam." Ponadto: „ J a k to powiedzieć, ja
tam wszystkiego nie zauważam... Ja tam bardzo lubię spokój...
I wolę patrzeć na to co zagospodarowane, na pola, a nie na to co
sobio samo rośnie. Uważam wiosnę. Wiosna ładnie wygląda, do
życia przychodzi. A jesień to mglisto, szaro i niezdrowo. Maj naj
piękniejszy; wtedy kwitną kasztany... Też jest przyjemnie, jak
śnieg pada biało na Sylwestra, jak pada to ładnie, tylko trzeba
mieć węgla dużo. A i mróz na szybach ładnie się prezentuje.
Ale to chwilowo... O wschodzie to słoneczko ładnie wygląda.
A wieczorom to już takie smutne za górą zachodzi."
Powiedzieć toż trzeba, że wszystko co przemija, nie radością,
locz wielkim i głębokim smutkiem napawa Paciuka. Odwołuje się
też do uznanych stwierdzeń „wszystko przeminęło" lub „prze
minęło z wiatrem". „WSZYSTKO BARDZO SZYBKO PRZE
M I J A " . Nie brzmi to toż z łagodzącym uzupelnioniem — „na
szczęście" czy „chwała Bogu", lecz jako tragiczne „niestety".
Ale też ujawnia się w t y m postawa aktywna, twórcza. Albowiem
Paciuk świadom jest, że podlega deterministycznym uwarunko
waniom losu. I dlatego toż tak skwapliwie korzysta z doświad
czenia ludzi, zbiorowości, które doznawały największej goryczy
losu, jego nieubłaganej przewrotności. Postawę i poglądy Paciuka
łączyć można z trwałym dziedzictwem bezwzględnej chłopskiej
etyki. Podbudował i wyostrzył ją Paciuk, znajdując ku temu
obfity „materiał motywacyjny" we własnych doświadczeniach
niezbyt długiego żywota. Środowisko, obok którogo istnieje, ut
wierdza go w najsurowiej i bezwzględnie formułowanych opiniach.
Nie tylko utwierdza, lecz ró%vnież zmusza do swoistej aktywności
społecznej. Bo istotą tego światopoglądu, w jaki uwikłany jest
Paciuk i jego otoczenie, nie jest wprawdzie miłość bliźniego, lecz
baczno nim zatroskanie, na ile i w jakiej mierze można mu ufać,
obawiać się, mieć pewność, że nie zostanie się obmówionym i
przeklętj m, a w najlepszym przypadku wydrwionym. Stąd także
znaczenie przypisywane przez Paciuka działaniu pracy, która
u s z l a c h e t n i a . I znowu nie kryje się w t y m rozumienie
uszlachetniającej roli pracy w kategoriach bezinteresownych
(kształtowania ducha i charakteru człowieka), ile całkiem prag
matycznych, instrumentalnych. Dzięki pracy jednostka wyzwala
się z otępienia, lenistwa, bezczynności rodzącej się pod wpływem
bezwzględnych osądów otoczenia. Tylko rezultaty niezwykle
ciężkiej pracy połączonej z przemyślnością iście diabelską mogą,
i tylko na krótko, przociwstawić się skutecznio złu tkwiącemu
wśród ludzi. Stąd idea odbudowy opuszczonych pałaców, miesz
kania w nioh bez wyrzeczeń.
r
Uzyskany niegdyś przydział do pracy w teatralnym zespole
dekoratorów okazał się w życiu Paciuka faktem przesądzającym
i bodaj najważniejszym. Spowodował ukształtowanie się w Paciu-
ku świadomości artystycznej. Paciuk odkrył w sobie powołanie
artystyczne. Obserwacja umiejętności i wrażliwości otoczenia
utwierdziła go w przekonaniu o swych zdolnościach i powołaniu.
Jakiego formatu musiały być gusta i aspiracje otoczenia, w którym
pracował Paciuk, można domyślić się, słuchając wspomnień
0 sukcesach dekoratorskich w teatrach, i obsorwując kontynuację
tych sukcesów w drobnych tylko przebłyskach czerwonogo pluszu,
dywanów, francuskich firanek itp. którymi zostanie wystrojone
wnętrze zamku w Strudze. Te akcesoria „mieszczańskości" i te
same umiłowania (rzewnych tańców, tanga, spacerów, przyjaźni
z pieskiem i kotkiem) złagodziły i niewątpliwie uszlachetniły
plebejską naturę poglądów i postaw reprezontowanych przez
Paciuka i jego najbliższe otoczenie. Otoczeniu, z którym trzeba
mu liczyć się i z konieczności obcować — nie jest obcy tego rodza
j u melanż wartości. Przeciwnie, jest on uznawany jako czaro
dziejskie spełnienie odwiecznych marzeń. Marzenia te potrafi!
Paciuk ukazać temu otoczeniu jako gotową realizację w porcji
niełatwej do strawienia, odrzucenia czy poddania szyderstwu
1 wzgardzie. Potrafił tej realizacji nadać również estetyczne wy
miary zarówno malując „dywan na suficie", jako też wieszając
obraz tylko jeden, lecz w ramach — jakich mało kto widział;
dostatecznie strojny, dostatecznie frywolny, a zarazom dostojny,
ucieszny, bo w żywych kolorach, jak też pobudzający do poważnej
zadumy pizez swe czarne tło i biel zgodliwej pary łabędzi.
Waldemar Paciuk stał się jednakże twórcą dzielą, które oce
niane będzie nie tylko przez środowisko Strugi. Jedyny konser
wator i mieszkaniec zamku — pałacu włączony został w niezwy
kle odpowiedzialne posłannictwo ochrony najcenniejszych dóbr
kultury narodowej.
Już sam fakt, że Paciuk jest rencistą, osobą samotną, na
kazuje spojrzeć na jego dokonania zarówno z podziwom, jak też i
uznaniem. Może oczywiście ktoś wtrącić, że w ochronie owych
najcenniejszych dóbr kultury liczy się tylko i wyłącznie kompe
tencja, zgodny z „substancją zabytku" program przeciwstawienia
się jego zniszczeniu. Niestety, w sytuacji ogromnego zaniodbania,
w jakiej znajdujo się wiele jeszcze zabytków na Dolnym Śląsku,
nie bez znaczenia stają się paradoksy. Paradoksalnio wprost
niepowołany do konserwacji zabytków konserwator wyręcza upo
ważnioną do konserwacji zabytków służbę konserwatorską.
Ale służbie tej nałoży się pochwała, że przyzwoliła Paciukowi na
podjęcie się prac konserwatorskich. Bo gdyby nie to przyzwolenie,
no i wielki wysiłek samego Waldemara Paciuka, zamek — pałac
w Strudze uległby w najbliższym czasie całkowitemu zniszczeniu.
Paciuk uratował go w sposób taki, w jaki umiał. Najważniejsze,
że uratował. Nie bez znaczenia jest również to, że w „Belwederze"
zrodziła się realizacja dekoratorskiej sztuki naiwnej w wymiarach
pałacowych, jodyny tego rodzaju dokument aspiracji i dążeń
reprezentantów tego nurtu we współczesnej kulturze artystycznej
Polski.
Na zakończenie rozmów z Paciukiem o teraźniejszości,
pojawia się optymistyczny akcent przyszłościowy.
Pytam: co potem?
„A potem — jak skończę — to koniec, swego dokonam.
Komuś się to dostanie... Co t u będzie? Nie wiem. Może muzeum
jako pomnik ? Może to będzie pomnik kultury. Ale jakiej to będzie
pomnik kultury też nie wiem. Chociaż, mam t u pisemko, to zaraz
panu odpowiem. (Wyjmuje paczkę z toaletki z trzema lustrami —
J.O.). To byl taki list jednego pana co pisze książki. To był list
z Siedlec Musiał o mnie gdzieś wyczytać... Ja muszę to pisemko
znaleźć. Masa listów przychodziła..."
Po blisko godzinie podał m i list. Fragment tego listu zamieści
łem na początku niniejszej relacji.
Fot.: Autor
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01e3a6ed751880c02473c239191486eb.pdf
61b0f86be2492bcc6c344b763041cd22
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4375
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Subject
The topic of the resource
malarstwo ludowe
malarstwo nieprofesjonalne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4071
Title
A name given to the resource
Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz.1 ) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.79-94
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksander J a c k o w s k i
WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA (CZ. I)
Najprostsza i najbardziej ogólna definicja malarstwa spro
wadza je do organizacji określonej przestrzeni dwuwymiarowej
przy pomocy kolorów . Odpowiada tej definicji zarówno „błę
kitny" obraz Yves Kleina, jak i niewymyślna dekoracja ścian
chałupy plamami wapna. Sytuację t a k ą przyjmijmy więc za gra
niczną. Od tego momentu możemy mówić o malarstwie.
Układ plam podporządkowany pewnej zasadzie, np. syme
trii czy kontrastu może tworzyć ornament. Przeważnie jednak
ornament, a w kompozycjach figuralnych — wyobrażenia uzys
kane są przy pomocy linii, konturu. Elementarnym budulcom
większości przedstawień malarskich są więc: kolor i linia.
1
Kolor, nawet jeden, skontrastowany z tłem, a w kompo
zycjach rozwiniętych — z innymi kolorami. Linia — „ o s t r a " ,
ciągła, obrysowująca kształt przedstawienia lub „utajona",
którą odczuwamy jako przestrzoń graniczną, wyodrębniającą
pożądaną formę — gdy patrzymy na malaturę z pewnej odle
głości.
To same środki malarskie pozwalają na uzyskanie różnych
zamierzeń. Elementarnego motywu, o charakterze znaczącym
który budzi zamierzone skojarzenia i reakcje emocjonalne
(np. krzyż); dekoracji, która niezależnie od innych funkcji
(reprezentacyjnych, identyfikacyjnych, prestiżowych) przynosi
przede wszystkim satysfakcję estetyczną; przekazu semantyczno-emocjonalnego o różnej nośności informacyjnej, zdolnego
wywoływać różnorodne uczucia.
Motyw elementarny występuje w malarstwie ludowym
W ornamentyce chałupy, mebla, ceramiki. Bywa zarówno se
mantycznie obojętny, jak też znaczący, informujący, symbolicz
ny (il. 1). Dekoracja — w zdobnictwie domów, ścian, przedmio
tów. Przekaz — w obrazach, dawniej niemal wyłącznie religij
nych, alo na tyle nośnych treściowo, że zdolnych zaspokoić
istniejące potrzeby omoejonalno-ludzkie, egzystencjonalne.
Rozpatrując przykłady skrajne, możemy wyróżnić dwa ro
dzaje przedstawień malarskich. Motyw, ornament, dekoracja —
zaspokajające sferę doznań prostych (m.in. estetycznych) oraz
dzieło wielowarstwowe, zdolne budzić i zaspokajać potrzeby
„wyższego rzędu". A więc: na jednym krańcu zadowolenie, od
biór łatwy, jednoznaczny, na drugim zaś — złożone reakcje emo
cjonalne, odbiór angażujący myśl i złożoną sferę potrzeb duchowyoh, odbiór niedookreślony, kształtujący się w procesie twórozej percopcji.
Wielu estetyków i historyków sztuki rozdziela te dwie po
stacie malarstwa, rezerwując nawet sam termin „malarstwo"
dla dzieł, które mają informować, wzruszać, prowadzić dialog
z widzem. Nietrudno zauważyć, że opozycja: sztuka dekora
cyjna — sztuka ekspresywna da się przyrównać do ciągu innych,
podobnych przeciwstawień: sztuka rozrywkowa — sztuka po
ważna, trudna — łatwa, uśmiech —• wzruszenie, prosta — skom
plikowana, ziemia — niebo, codzienność — odświętność, profanum —• sacrum.
Opozycje takie wyznaczają dwa krańce pojęcia malarstwa,
i biorąc pod uwagę, jako kryterium wyróżniające, stopień kompli
kacji, rodzaj działań i rolę w zaspokojeniu ludzkich potrzeb —•
oddzielenie sztuki dekoracyjnej od wyrażającej wydaje się w pełni
uzasadnione. Czym innym jest przecież w sztuce ludowej malo
wanka z Zalipia, czym innym zaś Sąd ostateczny Doroty Lampart,
choć znakomita może być zarówno malowanka, jak i obraz. Róż
ne są tylko skale wartości.
Kiedy więc za podstawę systematyki przyjmujemy tech
nikę i material, opis przedmiotu, a nie funkcjonowanie jego
w strukturze odbioru —• bez wahania stawiamy w jednym ciągu:
pisankę, dekorację pieca i obraz Ukrzyżowania.
Przyjmując jednak inny podział, np. na sfery potrzeb ludz
kich, które zaspokaja sztuka — malowankę powiążemy ze zdob
nictwem wnętrza, a obraz z rzeźbą, kapliczką i woskowymi wo
tami,
i
Po t y m , co dotychczas powiedziałem, czytelnik miałby pra
wo oczekiwać, że radykalnie rozdzielę omawiane t u dwa rodzaje
malarstwa. Nie uczynię jednak tego, choć bliskie m i jest stwier
dzenie prof. Tatarkiewicza: „Sztuką nazywamy jedynie to, co
posiada wymowę transcedentalną, poza pojęciem sztuki pozosstaje to wszystko, co nie przedstawia sobą nic poza przyjemną
rozrywką" . Nie uczynię, ponieważ pomiędzy twórczością o wy
mowie transeedentalnej a łatwą rozrywką mieści się rozległy ob
szar wszelakich działań plastycznych angażujących emocje, za
spokajających różnorodne potrzeby twórców i odbiorców. (W sztu
ce ludowej „wymiar transcedentalny" mają przede wszystkim
rzeźby religijne i samorodne obrazy, stanowiące przejaw indy
widualnej ekspresji twórczej. Zdolne są one budzić we wrażliwym
odbiorcy refleksje filozoficzne, rozszerzać wymiar jego doznań,
nieść katharsis, rozładowanie subiektywnych napięć przez ich
obiektywizację, osadzenie w kręgu trwałych i powszechnych po
jęć moralnych.)
2
Mechaniczny podział na wartości „wyższego rzędu" i prostą
satysfakcję estetyczną, którą może dać wycinanka, haft czy po
prostu porządek w izbie —• nie jest łatwy do przeprowadzenia.
Przede wszystkim dlatego, że w kulturze ludowej nawet dekora
cja mogła być z n a c z ą c a , wiązać się nie tylko z satysfak
cją estetyczną, ale i szerszym kontekstem emocjonalno-skojarzeniowym. Przykładem jest t u chociażby pisanka. Oglądając
dawny, geometryczny jej ornament, można zapytać, czy aby na
pewno mamy t u do czynienia tylko ze zdobnictwem ? Czy żad
nych treści i znaczeń nie przynosił ornament powtarzany przez
pokolenia i nie ulegający większym zmianom ani w doborze mo
tywów, ani w zasadniczej formule kompozycyjnej ? Czy elementy
kultowe, sięgające magicznego podłoża, nie wiązały się jeszcze
do niedawna z pojęciem pisanki, a więc z charakterem jej orna
mentyki, a może i samą ornamentyką? A sam ornament—•
występujący na różnych przedmiotach, czy poza funkcją orga
nizacji przestrzeni i dekorowania nie wiązał się z szerszym kon
tekstem kultury ludowej, z potrzebą identyfikacji jednostki
z grupą, tradycją? Czy nie miał swej warstwy semantycznej,
trudnej dziś do odtworzenia, ale niegdyś żywej ? Niemal zupełny
brak opracowań na ten temat nie świadczy przecież o tym, że
ornament miał tylko sens estetyczny . Analogie np. ze sztuką
naszych wschodnich sąsiadów, lepiej pod t y m względem zbadaną ,
każą być co najmniej ostrożnym w odpowiedzi na to pytanie.
Raczej wolno przypuszczać, że ornament miał w dawnej kulturze
chłopskiej swoją semantyczną interpretację, tylko my już nie
znamy kodów, w obrębie których był on odbierany.
3
4
Czy tylko o nich trudno nam dziś mówić ? Minęło z a 1 e dw i e kilkadziesiąt lat, a już nie możemy zrekonstruować obrazu
świadomości estetycznej dawnej ludności wiejskiej. Więcej wie
my o pojęciach estetycznych kanadyjskich Eskimosów i haitańskich wyznawców Woodu. To, co my — ludzie podwójnie „z zewwnątrz" dawnej ludowej kultury, oddaleni od niej i czasem,
i dystansem kulturowym — odbieramy w kategoriach war
tości estetycznych, mogło przecież zawierać pokaźny ładunek
informacji oraz emocji, wiodąc myśli i odczucia w rejony wiary.
Ornament nie jest więc tylko ozdobą. Dekoracja nie da się
sprowadzić tylko do wyrazu estetycznych potrzeb, pełni bowiem
również funkcje prestiżowe, rekreacyjne, obrzędowe, obyczajo
we. Identyfikuje z grupą lub od niej wyróżnia. Z kolei zaś obraz
nie jest tylko przekazem semantyczno-emocjonalnym, i nie mus-
79
�święte obrazy, a w chwilę potem makatki z łabędziami (np.
Woronika Ratyna, Maria Wiśnios).
Można więc, zajmując się sztuką ludową, przyjąć szeroką
wykładnię pojęcia malarstwa, o d elementarnej dekoracji przed
miotów po obrazy tworzone dla ludu, zgodnie z jego świadomo
ścią estetyczną .
5
W takim ujęciu, należy jednak wyodrębnić różne sfery zna
czeniowe mieszczące się w pojęciu malarstwa. Najogólniej ujmu
jąc, d a d z ą się one sprowadzić do podziału na: zdobnictwo, de
korację, eksprosję, czyli na malatury, malowanki i obrazy.
A.
MALATURY
Funkcja estetyczna jest w nich podporządkowana innym
celom — użytkowym, czego przykładem dekoracja mebla, magiczno-kultowym i obrzędowym, jak np. w dawnej pisance, informacyjno-reklamowym — w szyldach i wywieszkach. Malatury
(wykonywane najczęściej na d e s c e i blasze), w zależności od stop
nia komplikacji, podzielić można na:
a — prosty układ elementów zdobniczych, oparty przeważ
nie na geometrycznej zasadzie porządkującej (np. zdobienie
chałup wapnem, zdobienie garnków i mis, ornamentyka trady
cyjnych pisanek);
b — rozbudowana dekoracja płaszczyzny, oparta na moty%vach roślinno-kwiatowych i prostych wątkach tematycznych, jak
kogutek (np. malatury na meblach, ścianach domostw);
с —- scena ilustracyjna, traktowana przede wszystkim de
koracyjnie, łączona zazwyczaj z obrazem ornamentacyjnym (np.
sceny malowane na drzwiach chat dolnośląskich, figuralne kafle);
d — znak, symbol, scena ilustracyjna, służące
oraz reklamie (np. wywieszki, szyldy).
B. M A L O W A N K I ,
CYJNE
MALOWIDŁA
informaoji
DEKORA
Dominuje w nich funkcja ostotyozna, która łączy się często
z dążeniem do reprezentacji. Użyteczność „gospodarcza", jeśli
występuje, stanowi wartość podrzędną (np. makatka daje przede
wszystkim satysfakcję estetyczną, ale zawieszona nad łóżkiem,
oddziela od chłodnej ściany). W zależności od stopnia komplika
cji przedstawionej tematyki można w tej grupie wydzielić:
a —• malowanki kwiatowe, o konwencjonalnej tematyce
i budowie;
b — kompozycje o charakterze ornamentalno-dekoracyj
nym, złożone z konwencjonalnie ujętych motywów przedsta
wieniowych. Będą to np. makatki z jeleniami u wodopoju ozy
łabędziami, okrany ulicznych fotografów.
Tradycyjne i współczesne zdobienie domu. I I . 1. Chalupa- z Do
maniewic, W o j . skierniewickie, mai. Aniela Wielgus. 1956 г.;
I I . 2. Dom we %vsi Biel, gm. Małkinia, woj. ostrołęckie.
być woale dziełem artystycznym. Produkowany niemal taśmo
wo w ośrodkach kultu, schematyczny w ujęciu tematu i rozwią
zaniu dekoracyjnym, rozbudowanym ponad miarę, zacierał gra
nice wymienionych poprzednio opozycji: estetyczne — emocjo
nalne, dekoracja — treść, sacrum — profanum.
Brak ostrych przedziałów między sforą dekoracji i motywu-znaku a sferą głębszych przeżyć emocjonalnych wiąże się w kul
turze ludowoj równioż z charakterem relacji między twórcą
a odbiorcą, z częstym pokrywaniem się tych ról. Nawet szacunok,
jakim cieszyli się „bogorobowie", nie oznaczał, że tylko im wolno
było podjąć święty temat, żo sfera sztuki zastrzeżona była dla
wybranych. Kultura ludowa nie znała wyodrębnionej kategorii
artystów (znała rzemieślników). Ten sam człowiek mógł (i może)
być zarazem twórcą, i odbiorcą, malować jak w nawiedzeniu
80
Zarówno grupa A, jak i В mają wspólne cechy, a nawet
powtarzające się zarówno w malaturaoh mebli, jak
i w ściennych makatkach (np. bukiet kwiatów w koszyku);
łączy te grupy pierwiastek dekoracyjny, mniejszy stopień an
gażowania wyobraźni i myśli niż w grupie C.
Wzory,
C. O B R A Z Y
O TREŚCIACH
RELIGIJNYCH
W obrazach tych, zwłaszcza dawnych, dominowała funkcja
kultowa. W ocenie odbiorcy wciąż najważniejsza jest treść, którą
obraz przedstawia, dalej — jego czytelność i strojność. Obrazy
religijne, w zależności od ich charakteru i osoby wykonawcy (co
wiąże się ze sobą), podzielić, można na:
a — wykonywane przez rzemieślników dla odbiorcy wiej
skiego ;
b — wykonywano dla siebie, przede wszystkim z chęoi wy
rażenia własnych emocji (np. Maria Wiśnios, Dorota Lampart);
с —• wykonywane w ludowej stylistyce przez „twórców lu
dowych" i amatorów dla odbiorcy miejskiego, na konkursy itd
(np. współczesne malarstwo na szkle).
�В. O B R A Z Y
ŚWIECKIE
Zaliczam tu malarstwo, które nawet nie czerpiąc z dawnej
konwencji stylistycznej i wzorów, zachowuje cechy odrębne od
sztuki wykształconej, od konwencji miejskich amatorów. Znaj
dzie się więc t u :
a — malarstwo „inne", w którym wyczuwalne jest jeszcze
ludowo podglebie (np. Maria Wnęk, Nikifor, Józef Franusiak)
b — obrazy amatorów wiejskich, związane z ich życiem,
pracą i światem przeżyć duchowych (np. Paweł Krzak)
с — współczesne obrazy na szkle.
Tak w grupie C, jak i w D skrajną postacią jest twórczość
0 cechach ekspresji psychopatologicznej.
Proponowany tu podział, który dotyczy w ogóle malarstwa
nazywanego ludowym, spróbujemy sprawdzić i omówić na
materiale współczesnym. Co się zmieniło ? Co zanikło już bez
powrotnie, co zaś jest zjawiskiem reliktowym, podtrzymywa
nym przy życiu planowymi bodźcami; co ma szanse rozwoju —
1 dlaczego ? Jak zmieniły się funkcje tych samych dziedzin (np.
malarstwa na szkle) ? K t o — i dla kogo maluje ? Co jeszcze jest,
a co już nie jest ludowe ?
Zacznijmy od tego ostatniego pytania, trzeba je bowiem po
stawić na wstępie wszelkich rozważań. Granica ludowości zawsze
była płynna, szczególnie zaś trudna do uchwycenia w sferze po
granicznej. W tradycyjnej kulturze ludowej za „ludowe" uważa
no — w zależności od postawy metodologicznej badacza to: —
co lud (tj. warstwa chłopska) tworzył dla siebie; — co akceptował,
co odpowiadało jego upodobaniom estetycznym; — co reprezen
towało jego świadomość artystyczną; — co miało określone ce
chy stylistyczne.
Dla siebie: malował ściany izb i budynków, pisanki, makaty
i ścienne malowanki, obrazy stanowiące przejaw ekspresji osobo
wości lub potrzeb religijnych i prestiżowych, niemożliwych do
zaspokojenia w inny sposób (głównie na skutek nędzy).
Akceptował wytwory rzemiosła małomiasteczkowego, ma
lowane meble stolarskie, ceramikę, obrazy wykonywane w od
pustowych centrach i rozwożone po wsiach, szyldy i ekrany fo
tografów ulicznych.
Za „ludowe" uznawano przeważnie te formy zdobnictwa
i dekoracji malarskiej, które zgodne były z podstawowymi ce
chami regionalnoj tradycji, a więc te, które miały akceptację
środowiska.
Ale w okresie obecnym, po wojnie, słabnie siła i zasięg od
działywania tradycji regionalnej. Powstają formy, które nie znaj
dują potwierdzenia środowiska, które wykraczają poza przyjęty
repertuar wzorów, a przy t y m różnią się od powstałych w kręgu
kultury wykształconej i masowej. Będziemy o nich mówili,
wyrażają bowiem inną świadomość artystyczną, u źródeł której
leżą inne tradycje, pamięć (nawet utajona) sztuki ludowej, inna
skala ocen, inne doświadczenia Wynikłe z charakteru życia
i pracy na wsi, a wreszcie — inny stosunek do przyrody. Co to zna
czy? Człowiek, którego byt zależy od deszczu, mrozu i skwaru,
inaczej patrzy na ziemię, inaczej na deszcz i słońce. Piękno
zbliża się do pożytecznego, skala ocen zależy od tego, co sprzyja
ludzkioj egzystencji, a co może jej zagrażać.
Niegdyś, gdy sztuka ludowa była jeszcze powszechna, twór
czość samorodna wydawała się marginesem nie wpływającym
na charakter regionalnej tradycji. Obecnie, gdy sztuka ludowa
zanikła lub zanika w egzystencji wsi, wypierana przez wzory
ogólnokrajowe, s a m o r o d n i wydają się nam rzeczywis
tymi spadkobiercami ludowej kultury. Otaczamy ich coraz więk
szym zainteresowaniem i szacunkiem. Tym wyższym, im bardziej
sztuczna, mechaniczna i wystylizowana staje się „sztuka cepe
liowska", współczesne pamiątkarstwo „na ludowo".
Gdy przyjmiemy dwa punkty odniesienia — dawną sztukę
ludową i współczesny ruch amatorski inspirowany kulturą wy
kształconą — obrazy Doroty Lampart, Marii Wiśnios, Marii
Wnęk czy Katarzyny Gaweł wydadzą się nam znacznie bliższe
ludowej tradycji. Są to jakby przesunięte w czasie dzieła twór
ców o mentalności i wyobraźni bliższej dawnej kulturze wsi,
tworzone jednak w okresie, gdy nie mają już wokół siebie bez
pośrednich wzorów ludowej sztuki. To ich zmusza do szukania
własnych form wypowiedzi.
W obecnym czasie zmieniają się zrosztą krytoria togo, co
uznaje się za „sztukę ludową". Na plan pierwszy wysuwa się
zgodność z cechami stylistycznymi dawnej sztuki ludowej. Ona
to wyróżnia dzieła, które przeznaczone są dla odbiorcy miejskie
go, dla zagranicy. Bywa zresztą coraz częściej, że takie stylowo
„ludowe" obrazy malują ludzie wykształceni, nie związani już
ze środowiskiem wiejskim.
Innym kryterium ludowości jest powszechność pewnych
form i Wzorów, występujących jedynie poza kręgiem kultury eli
tarnej. Przykładem tego rodzaju sztuki ludowej są dziś makatki,
W których zachowały się jeszcze pewne nawyki estotyczne wy
wodzące się z estetyki ludowej.
Przejdźmy teraz do omówienia poszczególnych form ma
larstwa występującego współcześnie.
Cz. I . Z D O B N I C T W O
(MALATURY)
C e r a m i k a m a l o w a n a . Jest to dziedzina zanikająca. Szybki
upadek ośrodków garncarskich związany jest przede wszystkim
z brakiem dostatecznych bodźców ekonomicznych, z zanikiem
wiejskiego rynku, z brakiem chętnych młodych kontynuatorów
zawodu . Ceramika malowana, produkowana dla odbiorcy miej
skiego (dla „Cepelii"), powiela dawne wzory, upraszcza je, schematyzuje, brak jest kontroli i dopingu środowiska, brak konku
rencji, która by stanowiła bodziec dla indywidualizowania i roz
wijania zdobnictwa. „Cechą charakterystyczną misek wykony
wanych w Łążku po drugiej wojnie światowej jest znaczne upro
szczenie dekoracji" —• pisze w znakomitej monografii tego ośrod
ka Ewa Fryś-Pietraszkowa. „(. . .)Wszystkie miski przeznaczone
dla spółdzielni „Zjednoczenie" musiały być malowane bogato,
z tego względu rozwój ornamentu poszedł głównie w kierunku
awansowania motywów, stanowiących dotychczas element skła
dowy większej kompozycji, do roli samodzielnej ozdoby. Na ogół
zarzucono wykonywanie wzorów bardziej rozwiniętych i praco
chłonnych, takich jak symetryczne wielokwiatowe kwiatony
i rozbudowane rozety. . . Podczas gdy na miskach starszych
ornament pokrywał równomiernie wnętrza, obecnie znaczna
część tła jest na ogół odsłonięta. ". Autorka podkreśla, że stano
wi to odstępstwo od tradycyjnych zasad. Rzadziej spotyka się
„(. . .) malatury o układzie zamkniętym zwartym szlakiem,
a gdy pas złożony z motywów okala brzegi miski, dno bywa albo
w ogóle nie zdobione, albo występuje na nim mały element zdob
niczy. Rozwój motywów asymetrycznych wiąże się zapewne
(jak sądzę) z większą łatwością ich wykonania. Są mniej staranne,
a często i gorzej »wyważone«. Fryś-Pietraszkowa czyni uwagę,
charakterystyczną zresztą również dla produkcji innych ośrod
ków malowanej ceramiki: ,, Sporadycznie spotyka się ponadto
miski bardzo ozdobne, malowane jednak bez tradycyjnych zasad
kompozycji, gdzie bezładne nagromadzenie motywów daje w efek
cie zamiast zamierzonego piękna układ przeładowany i mało
ciekawy" .
6
7
8
Malatura współczesnej ceramiki rzadko kiedy świadczy
o ambicjach artystycznych garncarzy, tylko na konkursy pow
staje ceramika, którą można uznać za przejaw ambicji twórczych.
W Łążku pod wpływem inspiracji przedstawiciela „Cepelii"
wykonano jeden piec złożony z malowanych kafli, opracowano
ich wzory (Łucja i Waleria Startkowe), ale na t y m się skończy
ło .
9
Ceramika malowana, tradycyjna — czy to sieradzka, czy lu
belska, kaszubska czy bolimowska przechodzi podobny proces.
Uproszczenie form, mniejsza staranność wykonania, sporadycz
ne wprowadzenie nowych rozwiązań dekoracyjnych. Indywidu
alne rozwiązania demonstruje jedynie Jan Reczkowski z Nowego
81
�П. 3. Malowane olejno ule w pasiece Franciszka Sochackiego, Mroków, gm. Piaseczno, woj. stołeczne warszawskie, 1955 r.
Targu, człowiek, który wielo w życiu widział i niejedno robił
oraz Stefan Fus z Sokołowa Małopolskiego. Obaj wykraczają
jednak poza dawną definicję twórcy ludowego. Reczkowski, któ
ry na Podhale przyjechał w wieku dojrzałym, świadomie stylilizuje swą ceramikę na miejscową modłę, nie wyzbywając się
zresztą cech indywidualnych, widocznych zwłaszcza w rzeźbie ce
ramicznej. Fus, którego prawidłowioj byłoby nazwać amatorem
pracującym w ludowej stylistyce (manierze?), dostarcza swe pra
co „Cepelii". Trudno uznać je za oryginalny i twórczy wkład. Ory
ginalność jego rozwiązań polega bowiem głównie na groteskowej
ekspresji figur, na schematycznym rozwiązaniu ust, przypomina
jących smoczek.
Naprawdę nowe i ciekawe jest natomiast zdobnictwo fajan
su we Włocławku i porcelitu w Opolu. Zacznijmy od Włocławka:
literatura przedmiotu zwalnia od szczegółowych informacji,
warto jednak zwrócić uwagę na to, k t o i co robi.
K t o ? Robotnice —• twórczynie ludowe. Sądzę, że obecnie,
gdy szafujemy t y m określeniem, gdy oznacza ono coraz mniej
sprecyzowane wartości — wolno je używać w stosunku do włoc
ławskich malarek fajansu. Nie są ze wsi —• ale czy pojęcie ludu
ogranicza się tylko do wsi ? Nie pracują na potrzeby własne i swe
go środowiska, ale uwaga ta dotyczy sytuacji niemal całej współ
czesnej sztuki ludowej. Istotne jest coś innego — robotnice te
mają świadomość artystyczną uformowaną zgodnie z tradycyjną
chłopska estetyką. Nie wyniosły jednak tej świadomości z ro
dzinnego domu, uformowała ją fabryka, ciągłe obcowanie, aż do
umęczenia, z podobnymi rozwiązaniami, motywami, z ornamen
tyką bliską zasadom ludowym. Malowanie fajansu dalo im
dyscyplinę myślenia, umiejętność rozwiązywania (w granicach ich
profesji) nowych problemów dekoracyjnych. Nieustanne powta
rzanie podobnych czy tych samych motywów dało im pewność
ręki, utrwaliło w pamięci i wyobraźni schematy zdobnicze,
nauczyło je myśleć formą, kolorem . Od ręki, i to ze sporą pre
10
11
82
cyzją, dekorują talerz ozy wazon, realizują nowe, własne zamie
rzenia.
Szkołą ich umiejętności jest więc nie dom rodzinny i nie
tradycja, lecz produkcja fabryki, istniejące wzornictwo oparte
na ludowych motywach i zasadach kompozycyjnych. Wzor
nictwo to tylko w części jest ich dziełem, jako że koryguje, a na
wet opracowuje wzory plastyk zatrudniony w fabryce, ale wzory
te ulegają jakby wtórnemu „uludowieniu" w procesie samodziel
nej twórczości malarek na konkursy i wystawy.
Twórczość tych kobiet zaczęła się dopiero po wojnie. Przed
tem były robotnicami, wykonywały wyuczone elementy, zdo
biły według wzorów i patronów. W 1947 r. zainteresowało się
nimi Biuro Nadzoru Estetyki Produkcji przy Ministerstwie Kul
tury i Sztuki. Z inicjatywy Wandy Telakowskiej, dyrektora
Biura, do Włocławka pojechał prof. Antoni Buszek, plastyk, pe
dagog, animator samorodnej twórczości. Miał już za sobą cie
kawe doświadczenia współpracy z grupą robotnic, które umiejęt
nie prowadzone wykonały doskonałe wzory batików, nagrodzo
ne złotymi medalami na Międzynarodowej Wystawie Sztuki De
koracyjnej w Paryżu (1925 г.). Buszek pracował we Włocławku
do 1949 roku z kobietami, które od wielu lat malowały wzory
na fajansie. Początkowo nie rozumiały, czego od nich oczekuje.
Dotychczasowe malowanie nauczyło je tochniki, ale nie dało
żadnego pola do wykazania inwencji. We współpraoy z prof. Buszkiem stworzyły wzory, które dalekie od regionalnych motywów
i dawnych schematów fabrycznych były przecież „ludowe" —
w zasadach kompozycji, stylizacji motywów, w gęstości ornamen
t y k i . Ornament, który przedtem opasywał talerz czy miskę, zos
tał rozbudowany tak, że nie on wyodrębniał się z białego tła, lecz
właśnie tło ujawniało się jako dekoracyjny otok, łączący ornament
kołnierza z dnem miski. Ono zaś zyskało ciemne tło, na którym
rozgrywała się dekoracyjna scena z ptaszkiem siedzącym na ło
dydze rośliny o 3 kwiatach (il. 4).
�Buszek zastał sprawne robotnice, pozostawił uzdolnione,
obdarzone inwencją malarki, które przez wiele lat rozwijały swe
twórczo możliwości (wymienię t u zwłaszcza Genowefę Wodecką,
Salomee Zajkowską, Jadwigę Kielkowską i Helenę Troszczyńską).
Rozwojowi inwencji malarek sprzyjała współpraca w latach
1949, 1961—196 3 z Heleną i Lechem Grześkiewiczami. „Czło
wiek po prostu nie wiedział, co wynaleźć'' — wspomina jedną
z malarek. „Wymyśliłyśmy to tak — mówi druga —• nieraz
się spojrzało na sukienkę czy chusteczkę, czy po prostu gdzieś
eiij widziało coś takiego, no i naśladowało się, żeby to jakoś wy
szło. A róże to już były takie nasze, stałe, tylko do tego żeśmy
jakioś inne kwiatki dorabiały" .
Zetknięcie z inną wyobraźnią plastyczną dało nowe doświad
czenia i bodźce. Wtedy to okrzepł talent wielu malarek, zaryso
wały się ich indywidualne cechy. Pozytywny wpływ na malarki
miało równioż stworzenie w fabryce ośrodka wzorującego, w któ
rym pracowali m.in. Elżbieta Piwek-Białoborska, Jan Sowiński,
a później Wit Płażewski. „ W malarni ludowej powstawały deko
racje oparte na wzorach tradycyjnych — pisze w cytowanej pra
cy Hankowska i dodaje: Coraz częściej niewielkie zamówienia
lub prace na wystawy przemysłowe czy targi powierza się doś
wiadczonym robotnicom bez narzucania określonego wzoru. Do
podobnej sytuacji przyczyniły się walnie organizowane wielo
krotnie konkursy, które były próbą sił i możliwości w samodziel
nej pracy twórczej".
Otóż to! Konkursy stały się siłą napędową współczesnej
twórczości, którą można nazwać — ludową. Robotnicom malar
ni dały szansę samodzielnej wypowiedzi, pozwoliły i m na ekspe
rymentowanie, inną kolorystykę. 1948, 1949, 1956, 1958, 1966,
1973... każdy konkurs ujawniał nowe indywidualności, do grupy
starszych (ostatnio już emerytek) — dołączyły malarki średniego
i młodego pokolenia: Bożena Awarska, Halina Musialik, Kata
rzyna Mirolewicz, Jadwiga Marciniak, Halina Olesińska, Alina
Piwowar, Zofia Syroczyńska, Danuta Ringwelska.
12
Dyrekcja fabryki zgodziła się, aby na konkursy i wystawy
zdobiły wedle swej woli określoną liczbę form ceramicznych,
płacąc za użyty materiał. Nagrody, udział w wystawie, katalog,
reprodukcje —• wszystko to zachęcało do indywidualnych poszu
kiwań. Formuła „Włocławka" i jego sukcesów jest prosta: talent
robotnicy, estetyka działających na nie wzorów (od 1972 r. wy
łącznie o charakterze ludowym), mądre współdziałanie plastyka
zastępującego istniejący w dawnej sztuce ludowej osąd środo
wiska oraz — bodźce w postaci konkursów i wystaw.
Inaczej przedstawia się problem ceramiki opolskiej. We Włoc
ławku nastąpiło bowiem „uludowienie" talentów robotnic, na
tomiast w Opolu nawiązano bezpośrednio do żywych tradycji
pisankarskich, przyciągając do pracy w zakładzie produkcyjnym
tamtejszej Spółdzielni „Cepelii" autentyczne wiejskie twórczy
nie. Możliwe stało się to dzięki dwóm okolicznościom: żywej
jeszcze tradycji kroszonkarstwa (pisanek) i pasji miejscowych
działaczy, którzy podjęli próbę spożytkowania umiejętności
i talentów ludowych twórczyń w dekorowaniu porcelitu i por
celany.
Wydaje się, że właśnie na skutek nacisku germanizacyjnego
sztuka ludowa Opolszczyzny pozostała wartością żywą wówczas,
gdy na innych obszarach kraju proces jej zaniku został znacznie
dalej posunięty. Zachowało się w ludowej kulturze to, co mogło
integrować ludność, podtrzymywać dawne, rodzime tradycje,
obyczaje i obrzędy — zwłaszcza wyrób kroszonek, którymi jesz
cze teraz obdzielają się ludzie na Święta Wielkanocne, na dzień
św. Stanisława. Zwyczaj ten zanika, niemniej wciąż jeszcze star
sze kobiety zdobią jaja, którymi obdarzają rodzinę (zwłaszcza
miejską). Pisanki malowano w domu, dla siebie lub korzystano
z usług specjalistek „kroszonkarek". Niektóre z nich osiągały
prawdziwe mistrzostwo, wyskrobując ornament ostrzem narzę
dzia na zabarwionej uprzednio skorupce jaja. Mimo iż czyniły
to tylko przez dzień lub parę dni w ciągu roku, zdobienie kilku
set jaj (nieraz ponad 400) pozwalało i m na osiągnięcie precyzji
i wykształcenie własnego „stylu" zdobienia .
13
Jeszcze w 1963 r. dzięki konkursom i wystawom znane były
stosunkowo szeroko nazwiska najlepszych pisankarek starszego
pokolenia, takich j a k : Róża Żymełko, Stefania Okoś, Gertruda
Mateja, Hildegarda Wysada, Anna Czurlok. Pochodziły one,
Fajans włocławski: ił. 4. Miska, 0 26,7 cm, mai. Holena Troszczyńska. 1949 г.; i i . 5. Talerz głęboki, 0 24 cm, mai. Salomeą Zajkowską.
Ok. 1949 r. (Oba eksponaty w zbiorach Muz. Kujawskiego We Włocławku).
83
�podobnie jak większość specjalistek-kroszonkarek, z rodzin uzdol
nionych artystycznie, w których zajmowano się haftem, koron
karstwem, miano więc sprawność manualną, w t y m i rysunkową.
Do tych właśnie ludowych twórczyń zwrócił się Jan Matysek,
prezes Opolskiej Spółdzielni „Cepelia", proponując, aby wy
korzystywały swe umiejętności zdobiąc formy porcelitowe, solniczki w kształcie jajek. Pomysł rzucił dr Czesław Kurek, ówczes
ny pracownik Wydziału Kultury w Wojewódzkiej Radzie Na
rodowej, ale trzeba było niewiarogodnego uporu prezesa Matyska, jego wiary w powodzenie eksperymentu, aby projekt stał
się rzeczywistością. Gdyby nie ten człowiek, autochton, rozmi
łowany w ludowej kulturze Opolszczyzny, łączący w sobie idea
lizm z uporem i talentem organizatorskim — nie byłoby dziś
tej ceramiki malowanej, sądzę też, że nie moglibyśmy już mówić
o kroszonkarstwie jako żywej jeszcze dziedzinie twórczości.
W odróżnieniu od „Włocławka", w Opolu nie było wzorów
fabrycznych, i nie robotnice „uludowiono", lecz przyjęto zasadę,
że w Spółdzielni pracują t y l k o ludowe twórczynie. Począt
kowa forma jajka-solniczki nie stawiała problemów kompozy
cyjnych, solniczki zdobiono tak samo jak kroszonki. Każda
z pracownic brała do domu partię porcelitowych form, które de
korowały — wydrapując zdobiny w balsamicznej farbie pokry
wającej porcelit. Trudności były, ale natury technicznej, a nie
artystycznej .
Sytuacja skomplikowała się, gdy trzeba było przejść na
zdobienie innych form. Matysek pisze o t y m : „Pierwsze próby
zdobienia nie wypadły najlopiej. Twórczynie nie potrafiły sobie
poradzić z nowymi formami. Najlepiej wypadły próby zdobienia
filiżanek, kieliszków do jaj i wazoników. Gorsze efekty uzyskano
na talerzach, a wielo było absolutnie nie do przyjęcia. Chałupniczki odstąpiły przy zdobieniu talerzy od swoich tradycyjnych
motywów, jakimi zdobiły jajka, a rysowały duże kwiaty (bukie
ty) naturalnej wielkości. ".
Nie powinno to dziwić. Kroszonkarki znakomicie poruszały
się w obrębie swej wąskiej specjalności, a nagle zażądano od nick
innego myślenia. Odwoływanie się do intuicji nie zdaje się na
wiele przy różnorodności jodnoczośnie występujących wzorca
estetycznych. Zasady gramatyki formy ludowej nie są dziś
przez twórców ludowych odbierane jako naturalno, zgodne
z żywą tradycją, toteż zrozumiałe były trudności z adaptacja,
zdobnictwa kroszonkowego. Potrzebna była pomoc plastyka,
kierownika artystycznego Spółdzielni. „Porady jego •— pisze
14
15
Pisanki: il. 6. Śląska (wł. Muz. Gliwice); i l . 7. Śląska; i l . 8. Zofii Pachulec, Kosarzow Dolny, gm. Krzczonów, woj. lubelskie. 1959 г.;
i l . 9. Gertrudy Dornik, Nasów, Woj. opolskie. 1959 г.; i l . 10. Śląska (wł. Muz. Gliwice); il. 11. Z Zamojszczyzny. 1949 г.; il. 12. Karoliny
84
�dalej Matysok — szybko przyniosły właściwe efekty i nasze
twórczynie poradziły sobie z nowymi formami". W 1968 r. zajmo
wało się malowaniem ceramiki już 26 kobiet. Prezes Matysek
postanowił rozwijać produkcję tylko w granicach możliwości
angażowanych kroszonkarek. Rzadki to i godny wielkiego
uznania przykład troski menadżera o zachowanie, póki można,
autentycznej twórczości ludowej; wiadomo przocież, że mógł
w inny sposób osiągnąć lepszo wyniki finansowe. Ale Matysek
jest nie tylko handlowcom, lecz podobnie jak niezapomniana
prezes Janina Smykowska z Opoczna — działaczem kultury,
oepeliowskim mecenasom z prawdziwego zdarzenia.
W 1968 r. w Opolu obok adaptacji ornamentyki pisankarskiej
podjęto próbę pobudzenia inwencji kroszonkarek, stawiając
przed nimi zadanie nowe —• malowanie farbą ceramiczną na
szkliwie różnych wyrobów z porcelitu a później z porcelany
(ii. 14, 15). Malarki miały kłopoty, musiały dojść do innych rozwią
zań ornamentalnych. Wzorem mogły być motywy pisanek, haft.
Problemy kompozycyjne rozwiązały, jak się wydaje, dość szybko,
ale malowanie precyzyjnych form pędzlom sprawiało im wyraźną
trudność. To było nie „ich" narzędzie. Gdy więc któraś z kobiet
zaproponowała, że będzie zdobić stalówką, wszystkie uczyniły
to samo. „Efekty tej zmiany były nadzwyczajne — pisze dalej
Matysok — motywy naniesione na porcelanę były teraz bardziej
precyzyjno, czyste w rysunku i technicznie o wiele lepsze. Zmniej
szyła się bardzo ilość braków".
Zachętą do pracy były nie tylko bodźce finansowe, ale i ambioyjne, fakt, iż każdo naczynie miało na sobie podpis twórcy
i miejsce jego zamieszkania (zasada często lekceważona w „Ce
pelii"). Dzięki takim zabiegom udało się uniknąć złej strony przej
ścia zo stanu gospodarki wiejskiej do przemysłu, zachować ży
we tradycje rodzimego, wiejskiego podglebia. Warto t u dodać,
że w Spółdzielni na 57 pracowników w 1975 r. było 40 zweryfi
kowanych twórców ludowych, w większości członków STL.
Jeszcze i teraz są w Opolskiem kobiety pamiętające dawne
tradycje, po dziś dzień zdobiące kroszonki. Każdy konkurs orga
nizowany w województwie ujawnia nowe nazwiska. Niektóre
z wyróżnionych na konkursie kobiet podejmują następnie pracę
w Spółdzielni.
P i s a n k a r s t w o . Opole jest przykładem aktywizacji
pisankarek, poprzez wykorzystywanie ich umiejętności w dzie
dzinie pokrewnej ich dawnym zamiłowaniom. Sporadyczne pró
by zastosowania inwencji pisankarek, opartej na tradycyjnych
formach zdobienia, podjął w pięćdziesiątych latach Instytut
Wzornictwa Przemysłowego. Dzięki współpracy plastyka Insty
t u t u z pisankarkami krzczonowskimi i kunowskimi powstały
dobre, interesujące wzory t k a n i n .
16
Pisankarstwo, jako dziedzina twórczości ludowej, zmienia
się. Trzy procesy, zachodzące równolegle, określają charakter
tych zmian. Pierwszy, najważniejszy — obumiera dawny sens
pisanki, joj rola w strukturze zwyczajów, obrzędu, wierzeń.
W niepamięci społecznoj zacierają się dawne funkcje, sięgające
magiczno-kultowego podłoża. Podobnie jak w innych przypad
kach, zanik zwyczaju następuje przez degradację jogo pierwot
nych funkcji. To, co kiedyś było przejawem wiary, magii —•
obecnie staje się zabawą, zwyczajom towarzyskim, wartością
estetyczną.
Pisanka zanika więc tam, gdzio jeszcze kilkanaście lat temu
była atrybutem zwyczajów wielkanocnych. Przestaje być istotną
częścią tych świąt, odrzucona jak wielo innych tradycyjnych
przejawów ludowej kultury.
Ale zanikając w skali kraju, jednocześnie zwiększa obszar
swego występowania. Pojawia się tam, gdzie dawniej nie występo
wała lub pojawiała się rzadko — w Krakowskiem, Wrocławskiem,
Koszalińskiem, Szczecińskiem, na Pomorzu Gdańskim i t d .
Wytłumaczenie tego pozornego paradoksu jest proste — tra
dycję zdobienia jaj przenieśli repatrianci, pisankę zaś sankcjo
nują na nowych obszarach konkursy, ilustracje w pismach, ka
lendarzach ściennych, witryny „cepeliowskich" sklepów.
1 7
Zdobi się więc jajka wielkanocne w rodzinie, dla siebio, zdo
bi też na „upominek", zwłaszcza dla młodych, mieszkających
już w mieście. Zdobią też szczególnie uzdolnione kobiety dla
szorokiej rodziny, dla sąsiadów, na sprzedaż, na konkursy. Pi
sanki wykonywane przez takie specjalistki wciąż zachwycają
precyzją ornamentu, bogactwem i doskonałością tradycyjnej
dekoracji. Dr Zofia Cieśla-Reinfussowa, organizatorka najwięk
szego konkursu na pisankę, jaki miał u nas miejsce (1969 r. Mu
zeum Etnograficzne w Krakowie), słusznie zwróciła mi uwagę
na znakomitą artystkę w tej dziedzinie — Aleksandrę Hryńczuk
z Dolnego Śląska. Doskonało pisankarki — specjalistki są jesz
cze na Opolszczyźnie, na Lubelszczyźnie, w Białostockiem.
Ujawniają swe mistrzostwo na konkursach (niestety ostatnio
coraz rzadszych). Daje się jednak zauważyć tendencja do rezyg
nacji z misternej ornamentyki na rzecz zdobienia prostszego,
większej jaskrawości (kolorkowości) barw.
Tam, gdzie zanika wewnętrzna rywalizacja wśród pisanka
rek, odpada jeden z najważniejszych motywów rozwoju form.
Krzysztoń, Sołonka, gm. Zarzecze, woj. przemyskie. 1959 г.; ił. 13. Śląska (wł. Muz. Gliwice); i l . 14. Typowa „kroszonka" opolska,
wyk. Hildogarda Wysada, Raszowa, gm. Tarnów Opolski, woj. opolskie. 1965 r.
85
�Malowane
meble.
Dziedzina zanikająca szybko
w okresie powojennym". Jeszcze niedawno istniało kilka warsz
tatów pracujących dla wiejskiej klienteli. W tej chwili, jak infor
muje mnie najlepszy znawca zagadnienia, prof, dr Roman Reinfuss, nikt nie wyrabia malowanych mebli. Produkcja dla wsi
była nierentowna, a „Cepelia" — jedyna, która mogła uchronić
meblarstwo ludowe od zagłady —• nie umiała podjąć zagadnienia.
Nie umiała, nie chciała. Nie dostrzegała szansy, jaką stanowi
żywiołowy ruch budowania „drugich domów" na wsi. Inteligen
cja miejska, kupując stare chałupy, stanowi potencjalną klien
telę dla stolarzy, kowali. Przecież setki, a może i tysiące ludzi
chciałoby w swych letnich domkach, często chałupach, mieć
malowane skrzynie, zydle, szafki. Co więcej —• nastawienie na
to rzemiosło (o ile jest to jeszcze możliwe) z zapewnieniom zbytu,
perspektywą — dałoby rzecz najważniejszą, w i ę ź „producenta
sztuki ludowej" ze środowiskiem wiejskim. Czy można jeszcze
coś zrobić w tej chwili ?
Zwracam na to uwagę, ponieważ oczywiste jest, że gdy bę
dzie zapotrzebowanie, „Cepelia" zacznie produkować bardziej
masowo malowane meble. Teraz też m a w swych sklepach i „sa
lonach" pięknie malowane skrzynie. Tyle że malowane przez
plastyków, emerytów, miejskich kopistów, wykonujących na
zamówienie zatwierdzone przez „Cepelię" wzory. Równie dobrze
można by t a k ą produkcję robić na maszynach. Ale to już jest
etap, który należałoby opóźniać. Bo on jest właśnie końcem for
macji autentycznej sztuki ludowej, sztuki — czyli twórczości.
П. 15. Wazon opolski, dwubarwny, o motywach zaczerpniętych
z „kroszonek", mai. Maria Kobyłka, Dębie, gm. Chrząstko wice.
Powielanie znanych i dawno już wypracowanych wzorów likwi
duje satysfakcję, jaką może dać twórczy impuls. Widać to
zwłaszcza w pisankach, które wykonuje się dla „Cepelii", dla
anonimowego miejskiego klienta. Nawet w ciągu ostatnich dwóch
lat widoczne jest rozluźnienie dyscypliny ornamentu, brak sta
ranności, uproszczenie dekoracji.
Satysfakcję twórczą znajdują dziś w zdobieniu pisanek
często nie-specjalistki, kobiety dla których jest to zarazem i za
bawa i szansa artystycznej wypowiedzi. Właśnie w tej grupie
można spotkać najciekawsze i najbardziej samodzielne rozwią
zania malarskie (il. 6—13).
Specjalistki osiągają mistrzostwo, wynikłe z powtarzania
tych samych motywów i zasad kompozycyjnych. Jak jednak wy
tłumaczyć dojrzałość rozwiązań zoo- i antropomorficznych w pi
sankach ozdobionych przez nie-specjalistki 1 Sądzę, że przyczyn
może być kilka. Jedną jest fakt, iż togo typu malatury wykonują
tylko nieliczne kobiety, sprawnie posługujące się rysunkiem
figuralnym. Czasem pisanka wręcz wskazuje na to, że autorka
zajmuje się również innymi formami malarstwa (il. 9). Drugą
przyczyną dojrzałości rysunkowej mogą być umiejętności wynie
sione ze szkoły, z lekcji rysunków. Trzecią — podejmowanie
takich tematów, jak kosz z kwiatami, splecione dłonie (il. 13),
dobrze znanych z laurek, pocztówek, makatek czy też z innych
dziedzin dawnej sztuki ludowej — jak np. kogutek, ptaszek.
Czwartą — łatwość samego zdobienia, a więc brak oporu materia
łu, który np. w rzeźbie prowadzi do uproszczeń i deformacji' .
Zmiana funkcji pisanki sprzyja indywidualnym rozwiąza
niom. Można więo spodziować się, że zanikając jako zwyczaj
powszechny i powiązany ze scenariuszem tradycyjnych świąt,
malowanie pisanek stanie się jedną z form demonstrowania
swych umiejętności przez uzdolnione jednostki, stanie się pre
tekstem dla artystycznej wypowiedzi.
8
86
Procesowi upadku malowanych mebli ludowych towarzy
szy fakt wyrobu pseudo-ludowych mebli oraz miniaturowych
skrzyń — pamiątek w „stylu ludowym". Są to często rzeczy
straszne. Brak systemu kontroli w takich instytucjach, jak BHZ
Desa, PTTK, Jubiler, Veritas —• sprzyja powstawaniu dziwo
lągów, które funkcjonują jako „sztuka ludowa". W 1977 r. po
jawiły się np. zminiaturyzowane skrzynie ludowe, których boki
malowane są na wzór. . . łowickiego pasiaka. Ktoś wymyślił
też malatury w typie wzorów hafciarskich na łyżkach, deseczkach,
tackach z białego drewna. Sztuka ludowa umiera po raz drugi.
Ale jest to śmierć gorsza, smutniejsza. Odarta z aureoli wielkości.
Obok malatur tradycyjnych spotyka się również indywidual
ne formy dekorowania sprzętów i mebli. Jednym z przykła
dów są zdobione malaturami ule Franciszka Sochackiego (il. 3).
Mamy w t y m przypadku d o czynienia z człowiekiem świadomie
nawiązującym do wzornika ludowej ornamentyki, widać to zresz
t ą w stylizacji motywów, w ich indywidualnym traktowaniu.
Świadomie „ n a ludowo" ozdobiono stojące na korytarzach
podniszczone szafy biurowe w opolskiej spółdzielni „Cepelii".
Na ludowo maluje też meble i sprzęty (zwłaszcza podniszczone
lub kuchenne) kilku znanych mi artystów-plastyków.
Zdobi się meble, zdobi — niekoniecznie motywami ludowymi
— altany, domki stawiane w o g r ó d k a c h działkowych, ściany
budynków. Następuje w t y m przypadku przeniesienie potrzeb
artystycznych, przy zmianie ornamentyki, zastosowaniu innych
W z o r ó w estetycznych. Ponieważ cały czas oscylujemy na krawędzi
pojęcia sztuki ludowej — trzeba o tych dekoracjach wspomnieć,
stanowią bowiem zauważalną cechę dzisiejszego „pejzażu" kul
turowego miejskich przedmieść, miasteczek i w s i . Maluje się
W kilku kolorach płoty na wzór pasiaka albo wykorzystując
różnorodne możliwości prostych rozwiązań (il. 2). Maluje —
z własnej potrzeby, ale i z namowy władz lokalnych, dążących
do podniesienia poziomu estetyki zagród, wsi, miasteczek^o.
M a l o w a n e d o m y . Maluje się pojedyncze obiekty, ale
i cale miasteczka, miasta. Budynki, obce architektonicznie naszym
tradycjom, farbuje się jaskrawo—na pistacjowo,różowo, pomarań
czowo, granatowo, tak że stanowią nowy element miejskiego
pejzażu, zatracając swe dawne cechy stylowe. Agresywna kolo
rystyka, tworząca w 1974 r. np. z Mrągowa coś na kształt deko
racji teatralnej, formuje nawyki estetyczne ludności, oswaja
z takimi zestawieniami, które zaczynają później funkcjonować
W doborze kolorystyki ubrania, w malowaniu wnętrz, płotów
i t d . Kształt plastyczny środowiska decyduje o późniejszych pre-
�ferencjach estetycznych ludzi, o ich wspólnych nawykach, upo
dobaniach.
Nowe wzorce estetyczne wspólne znacznej części społecz
ności zarówno wsi, jak i miast — likwidują resztki odrębnej
świadomości estetycznej wsi.
Zdobnictwo chałup, jeszcze w pięćdziesiątych latach spoty
kano w wielu wsiach podczas badań prowadzonych na obszarach
Polski południowej, w Opolskiem, Łowickiem, w Lubelskiem,
Rzeszowskiem , obecnie szybko zanika. Zdobnictwo to miało
dawniej różnorodne funkcje: kultowo-ochronne (np. krzyż,
mający zapownić szczęście domowi — i i . 1), użytkowe (higie
niczne, polegające na wapnowaniu łącz między belkami), este
tyczne, prestiżowo. Obecnie zdobnictwo chałup spotyka się coraz
rzadziej i dominuje czynnik ambicjonalno-estetyczny.
Malowanie domów występuje obecnie w trzech postaciach:
— reliktowej, powtarzającej dawne motywy zdobnicze;
— nowej, odpowiadającej współczesnym gustom, nie związanej
z tradycją regionalną i w ogóle t y m , co przyjęło się uważać za
„ludowe";
— tradycyjnej, ale uprawianej, a nawet rozwijanej na skutek
inspiracji zewnętrznej —• konkursów, mody, zainteresowań t u
rystów.
Postać pierwsza nie będzie t u nas interesowała, nie wnosi
nic nowego do problemu. Jest — jak już powiedzieliśmy •—• re
liktem.
Postać druga tylko częściowo może być uważana za ludową.
Niemniej trzeba ją zasygnalizować. Stanowi wyraz współczes
nych motywacji estetycznych, prestiżowych. Te ostatnie nie wy
magają komentarza. Zdobi się domy, aby wyróżniały się, aby
świadczyły o właścicielu, o jego zamożności, upodobaniach,
szczególnej pozycji, którą ma lub chciałby sobie zapewnić, mię
dzy innymi przez wygląd domu, ornament, a nawet nieszablo
nowo dekorowany parkan.
Sam fakt posłużenia się w celach reprezentacyjno-prestiżowych zdobnictwem dowodzi znaczenia przywiązywanego do
sfery potrzeb estetycznych, choć potrzeby te nie należą przeważ
nie do rozwiniętych czy wysokich. Odpowiadają świadomości
estetycznej, upodobaniom, wzorom środowiskowym (U. 2, 32, 33).
Sztuka ludowa w swej dawnej postaci stylistycznej nie sta
nowi już wzorca, nie odpowiada ambicjom i poczuciu piękna ma
ło wyrobionych artystycznie odbiorców, zwłaszcza wywodzą
cych się z dawnego środowiska wiejskiego. Od oszczędnej, funk
cjonalnej ornamentyki geometrycznej czy roślinnej wolą oni
konwoncjonalne „sceny" (często z łabędziem czy jeleniem) i oz
doby uznane za „nowoczesne" — układanki z kawałków cera
miki, szkieł, kamieni, lusterek, glazurowanych kafli i t p .
1
21
Meble na wysoki połysk, makaty i obrazy w złoconych ra
mach, stoliki-„nerki", ściany malowane w „pikasy", jaskrawe
dywany, „gadżety" lśniące niklem i tandetną elegancją —• oto
zaplecze estetyczne tych tęsknot, które zaspokaja współczesne
dekorowanie domów, willi, ogrodów, budyneczków stawianych
w ogródkach działkowych.
Szczytowym efektem takich potrzeb jest słynna willa Hen
ryka Korty przy u l . Krakowskiej w Łodzi. Właściciel jej, czło
wiek dość zamożny, stworzył ciężką pracą własną i rodziny
„pałac", niezmiernie konsekwentny w swym eklektyzmie, bo
gactwie dekoracji, tralek, złoceń .
Czy przykładów takich jest dużo ? Trudno na to odpowie
dzieć. Sam widziałem w czasie wędrówek po kraju kilkanaście,
znam też kilkadziesiąt z fotografii i relacji innych osób, m.in.
Władysława Hasiora, który skrupulatnie notuje na kolorowych
przezroczach wszystkie przejawy spontanicznej „twórczości"
ludzi . Wspomniane t u malowanie domów rozszerza się, jako
reakcja na szarzyznę otoczenia, jako wyraz rozwarstwiania się
społeczeństwa, chęci pokazania swej zamożności czy „lepszości".
Malowanie domów jest też przedłużeniem dawnych wiejskich
tradycji, ale w zmienionych warunkach, zgodnie z estetycznymi
wzorami funkcjonującymi w środowisku nie uczestniczącym
w „wysokim obiegu kultury".
22
23
H. 16. Dzban opolski, zdobienie wielokolorowe, mai. Maria
Rudzik, Osowiec, gm. Lubiany.
Przejdźmy teraz do wyróżnionej uprzednio grupy trzeciej
— do inspirowanego konkursami malowania domów w duchu
miejscowej tradycji. Spotykamy się z nimi w dwóch miejscach:
na Powiślu Dąbrowskim (zwłaszcza w Zalipiu) i w okolicach
Kowala na Kujawach. Z Zalipiu zdołano powstrzymać naturalny
proces zaniku dawnych form zdobienia budynków jeszcze wtedy,
gdy były one żywe.
Inna była sytuacja na Kujawach. Zachowała się tam już
tylko pamięć o dawnym zdobieniu ścian, znaleziono też w Świątkowicach jeden dom, w którym trzy kobiety dekorowały malaturami swe mieszkania. Były t o : Władysława Włodarzewska oraz
Eleonora i Genowefa Adamskie. Malowały na ścianach wielo
barwne bukiety, motywy roślinne i zoomorficzne —• dla własnej
satysfakcji, mimo iż nikt tego już we wsi nie czynił. Włodarzew
ska malowała od lat (il 24) i przykład jej działał zachęcająco na
mieszkające o b o k — - m a t k ę i córkę—-Adamskie W 1961 r.
Muzeum Kujawskie ogłosiło konkurs na malowane wnętrza.
Wzięło w nim udział 5 osób ze Świątkowie i pobliskich wsi. Z kon
kursu na konkurs rosła liczba uczestników . W 1972 r. było ich
już 15, a w dwa lata później 17. Malowano ściany, zdobiono je
makatkami z papieru, kwiatami z bibuły, sypano piaskiem wzo
ry przed domem. Motywacje artystyczne, które niewątpliwie wy
stąpiły u wielu uczestniczek konkursów, zostały wzmocnione
bodźcami takimi, jak rywalizacja, nagrody, stypendia, klimat
zainteresowania stworzony przez prasę, radio, telewizję, pracow
ników Muzeum. Przykład ten pokazuje jak ważną rolę odgry
wają konkursy w utrzymaniu, a nawet rozwijaniu dawnych pro
cederów artystycznych.
24
Konkursy na Kujawach przywróciły (przynajmniej częścio
wo) na t y m terenie zwyczaj malowania izb oraz sypania piaskiem
wzorów dekoracyjnych ', konkursy na Powiślu Dąbrowskim nie
dały zaginąć żywej jeszcze po wojnie tradycji malowania zewnę
trznych i wewnętrznych ścian domów. Pierwsze rozpoznanie te2
87
�renu przeprowadzono zresztą na t y m Powiślu w 1948 г., a więc
o jedenaście lat wcześniej niż na Kujawach. Miało to swoje zna
czenie, pozwoliło szybciej i skuteczniej przeciwdziałać zanikowi
dawnych form ludowej twórczości. Ekipa Państwowego Insty
t u t u Badania Sztuki Ludowej zarejestrowała wówczas istnienie
w 28 wsiach 70 kobiet, które zdobiły ściany domów, budynków
gospodarczych, a nawet studni i psich bud; kobiet — które wy
konywały kwieciste papierowe „dywany", wycinanki, hafty .
Najwięcej osób malowało domy w Zalipiu, w pierwszym kon
kursie wzięło tam udział 40 kobiet. Następne jedenaście konkur
sów organizowano już tylko w Zalipiu. Zaważyła na t y m dynami
ka tego środowiska, a zwłaszcza indywidualność Felicji Curyłowej, działaczki, społeczniczki, propagatorki ośrodka. To ona;
(w pierwszych latach przeważnie wraz z Felicją Kosiniakową)
reprezentowała „ n a zewnątrz" przy różnych okazjach Zalipie,
w nim samym pełniąc rolę nieetatowego ambasadora resortu Kul
tury (podobnie jak Czesława Konopkówna na Kurpiach). Curyłowa reprezentowała najlepsze wartości dawnego zdobnictwa,
ona też wprowadzała nowe motywy, „z życia", w malowankach,
współpracowała z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego, haf
towała gorsety dla klientów spośród amerykańskiej Polonii,
Dzięki Curyłowej Zalipie zostało wcześniej zelektryfikowane,
dzięki niej powstała Spółdzielnia Przemysłu Artystycznego
„Wieś T w o r z ą c a " . Ona zabiegała o dobór małżeństw (!), tak,
aby ściągnąć z innych wsi najzdolniejszych ludzi do Zalipia ,
Ale oddając sprawiedliwość jej talentom, trzeba dodać, że oso-1
bowość Curyłowej zaciążyła na Zalipiu, na układzie sił, na tym,
że w świadomości powszechnej malarstwo Powiśla Dąbrowskiego
utożsamia się z Zalipiem.
26
27
21
Aż do 1976 r. wszystkie konkursy obejmowały w zasadzie
tylko Zalipie. Przyczyniały się więc do zachowania „malowanych
domów" W Zalipiu, pozostawiając poza kręgiem zainteresowania
żywą jeszcze twórczość zdobniczą w innych wsiach. Dzięki kon
kursom—w Zalipiu zdobi się nie tylko stare domy, ale i nowe, nic
już nie mające wspólnego z dawnym wiejskim budownictwem, Malują zarówno starsze kobiety, które w pewnym okresie prze
stały zdobić ściany swych domów, jak i młode, zachęcone kon
kursem, klimatem rywalizacji, nagrodami. Zaskakująca jest
właśnie liczba młodych, którzy biorą udział w tych konkursach,
W 1950 r. na 40 uczestników więcej niż połowa liczyła mniej niż
30 lat, a tylko 7 osób miało więcej niż 40 lat. W konkursie tym
przeszło połowa uczestników brała udział po raz pierwszy . W do
pływie młodzieży ogromną rolę odegrała miejscowa szkoła.
Niestety, od czasu utworzenia szkół zbiorczych w Zalipiu istnieje
jedynie szkoła podstawowa i młodzież nie uczy się już na kursach
szkolnych malowania.
29
Dzięki konkursom Zalipie wciąż jest barwne, wciąż na wios
nę maluje się część domów. Ostatni, trzynasty konkurs w 1976 г.,
k t ó r y znowu objął szerszy teren Powiśla Dąbrowskiego, dowiódł
że przy opiece można podtrzymać tradycje malarskie równiei
W innych wsiach. Wzięło w nim udział — 60 osób z 12 wsi ( 1948 r.
70 osób z 28 wsi).
W utrzymaniu świetności Zalipia ważną rolę odegrały też
inne czynniki — stabilność regionu, brak w nim inwestycji prze
mysłowych (które by przyspieszyły proces urbanizacji), a także
poczucie roli społecznej, którą Zalipie odgrywa w kraju. Potwier
dzają to liczne głosy prasy, reportaże filmowe i telewizyjne, na
pływ turystów, zamówienia na malowanki i hafty od Polonii,
zwłaszcza, amerykańskiej. Istotna jest świadomość, że Zalipie
jest dzięki malowaniu sławne, że Curyłowa, Kosiniakowa, Kiwiorowa, Wojtyto i inne kobiety malowały stropy w lokalach na
Starym Mieście w Warszawie, dekorowały salon dziecięcy na
dawnym „ B a t o r y m " , projektowały wzory na tkaniny, chusty
i t p . Zalipianki stale zdobią pawilony na różnych „Cepelia
dach" i targach sztuki ludowej, wymalowały ściany w krakow
skiej Spółdzielni „Milenium" oraz kawiarni „ U zalipianek",
warszawskiej restauracji „Zalipie" przy placu Narutowicza,
biorą udział w wystawach sztuki ludowej, reprezentują nie tylko
swą wieś, ale kraj.
3 0
�Malowane budynki w Zalipiu, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie: i i . 17. Obora, mai. Monika Szlosek. 1967 г.; i i . 18. Obora, mai. Jan
Szlosek. 1967 г.; il. 19. Obora, mai. Maria Sierak. 1967 г.; il. 20. Dom, mai. Janina Jurek. 1967 г.; i l . 21. Dom, mai. Felicja Kosiniak.
1957 r.
Sytuacja taka musi oczywiście wpływać na charakter malar
stwa. Istnieje środowisko, opinia grupy (zwłaszcza silna za życia
Curyłowej), ale coraz większą rolę odgrywają bodźce i oceny
zewnętrzne. Zalipianki, przynajmniej niektóre, znają inne wzory
sztuki, oglądają je na licznych imprezach, działają na nie wzory
„drobnomieszczańskie", wystarczy spojrzeć na to, co wieszają
na ścianach, na gipsowe potworki, misie, lalki —• aby zrozumieć,
że niekontrolowany, spontaniczny rozwój ich sztuki prowadziłby
do degeneracji dawnych form, w rejony bliskie temu, co się
określa mianem kiczu. Nie chodzi t u o uprzedzenia Wobec tego,
co nowe. Mówiąc o degeneracji (a przykładów tego jest wiele),
nie mam na myśli twórczości — jako takiej — lecz brak wewnętrz
nej spójności w ramach przyjętej konwencji.
Na straży walorów artystycznych, czystości i logiki form
staje dziś nie środowisko, ale eksperci i mocodawcy ,,z zewnątrz",
jury konkursów, komisje cepeliowskie. Możemy uznać to za celo
we, a nawet konieczne, niemniej jest to i n g e r e n c j a . Skoro
„idą" wycinanki — robi się wycinanki, skoro kupujący cenią
haft naturalistyczny i krzykliwy robi się właśnie taki haft, gdy
oczekiwano od twórczyń w latach 1949-^-1953 nowej tematyki,
powstały malowanki na papierze, niestety o nikłej wartości
artystycznej. Samo zapotrzebowanie na takie malowanki spra
wiło, że dostarczono ich blisko 600 tylko na konkurs w 1950 r .
Ingerencją jest więc zarówno życzenie przypadkowego nabywcy,
jak i etnograficzny puryzm opiekunów ośrodka.
31
Proces zmian w malowaniu jest widoczny, choć hamowany
przez oceny sędziów konkursowych. Pojawiają się nowe motywy,
np. Janina Lizak i Maria Sierak wprowadzają pasy złożone
z okrągłych wieńców, połączonych łukiem girland roślinnych.
Motywy ulegają rozbudowaniu, ornament gęstnieje, wypełnia
niemal całą przestrzeń (il. 30). Motywy geometryczne ustępują
roślinnym. Pojawia się cieniowanie kwiatów, żyłkowanie liści,
ornament dawniej umowny, raczej graficzny — ulega rozwinię
ciu, staje się bliższy naturalizmowi. Wystarczy spojrzeć na malo
wanki współczesne i dawne, reprodukowane w pracach Hickla
i Witkiewicza, aby dostrzec kierunek przemian . Coraz liczniej
występują sceny figuralne, zwłaszcza w malowankach, dawną
symetrię pionową (przeważnie 3 elementów) zastępuje układ,
w którym występuje kwiatowy motyw centralny i biegnące ku
niemu po przekątnych cztery rozbudowane motywy roślinne.
Sukces „malowanej wsi" i chęć pokazania się jak najlepiej
na konkursie sprawiają, że zdobi się wszystko, co można: psio
budy, studnie, wychodki, lampy, klosze, wózki dziecięce.
Nowa sytuacja sprzyja indywidualizacji rozwiązań. Przy
kładem Stefania Łączyńska. Nie zawsze daje sobie radę z cało
ściową kompozycją malarską ścian domu, rozbudowuje niekiedy
ornament ponad miarę, ale ma fragmenty i niekiedy dekoracjo
(np. z 1967 r. — i l . 25), w których chyba dorównuje najlepszej
z powojennych malarek — Felicji Kosiniakowej (il. 21). Na
konkursie W 1976 r. zaskoczyła jury jedna z najstarszych uczest32
89
�90
��W licznej grupie powojennych malarek Zalipia do najbardziej
utalentowanych należą: Felicja Kosiniakowa (wyjechała do
USA), Felicja Curylowa (zm. 1974), Zofia Majchrowska-Owca,
Maria Sierak, Stefania Łąezyńska, Agata Szlosek, Janina Lizak,
Zofia Kaczówka, Maria Wojtyto (il, 17, 19, 21, 23, 25 — 29).
Oglądając ich malowidła widzi się, jak w ramach istniejącego stylu
ośrodka może się przejawiać osobowość twórcza utalentowanych
jednostek.
Nie ustępują malarkom z Zalipia utalentowane kobiety
z pobliskich wsi: Helena Cieślak z Kannej, Genowefa Kochanek
z Bolesławia, Rozalia Zaród z Kłyża, Rozalia Trela z Niwek
oraz malująca wzory najbardziej zbliżono do dawnych, Hicklowskich — Wiktoria Sambor z Borusowej.
Ale Powiśle Dąbrowskie to nie tylko malowane domy i malo
wane ściany. To także malowany mobel (np. u Łączyńskiej),
papierowe „ d y w a n y " , bibułkowe kwiaty, hafty, a w ostatnim
dziesięcioleciu wycinanki i coramika zdobiona olejną ornamentyką
k w i a t o w ą . (Zwłaszcza doskonałe są rozwiązania dekoracyjno
talerzy, filiżanek i półmisków Marii Sierak z Zalipia, Genowefy
Kochanek z Bolesławia i Anieli Majki z Podlipia).
33
27
niczok, Adela Szczobakowa z Zalipia, znana dotychczas ze świet
nych bibułkowych pająków i kwiatów. Skomponowała z nich pełną
dekorację wnętrza, utrzymaną w klimacie zalipiańskiego malowa
nia. Wzbudziło to dyskusje, zastanawiano się, jak ocenić izbę
Szczobakowoj, ozy mieści się w ramach ludowej tradycji. Nie
utrwalono nawet tej dekoracji na kliszy fotograficznej. Tymczagem po roku okazało się, że wzorem Szczebakowej zaczęto
i w innych domach szerzej stosować dekoraoję ścian papierowymi
ozdobami.
Wszystko przenika ten sam styl, i właśnio integralność zdob
nictwa stanowi najbardziej zadziwiającą cechę togo ośrodka.
Wtedy, gdy gdzie indziej zachowują się tylko poszczególne oloment y ludowej kultury artystycznej, wyabstrahowane z całości, nie
związane jedną myślą artystyczną, Zalipie zadziwia swą jednorod
nością. Pokazuje czym była dawniej sztuka ludowa. Wystarczy
spojrzeć na zdjęcie izby Marii Sierak czy Curyłowej, aby zdać sobie
sprawę, że ta sama myśl, te same upodobania decydowały o malaturach ścian, o koronkach, haftach, malowankach na ścianach,
zdobieniu mebli — a także wyborze fabrycznych kap czy deko
racyjnych tkanin (il. 31).
Pozornie te same procesy urbanizacyjne i kulturowe zacho
dzą w' całym kraju i wszędzie spotyka się podobne malowanki. Zalipiańskie malowanki różnią się jednak zdecydowanie od malowanek z innych regionów. Są „graficzne", płaskie, nie sugerują
przestrzeni malarskiej. Występują w nich te same kwiaty, ten
sam rodzaj ich stylizacji i kolorystyki, co w malowidłach na
ścianach (il. 26). Swoboda i rozmach widoczne w sposobie mało-
Zalipie: i l . 27. Wnętrze kuchni, mai. Felicja Curyłowa. 1964 г.; i l . 28. Piec, mai. Zofia Owca. 1976 г.; i l . 29. Piec, mal. F. Curyłowa.
Po 1960 r.
92
�1 0
Romualda Hankowska, Sto lat fajansu włocławskiego,
„Pol. Szt. lud.". R. X X V I I I , 1974, nr 3; Tejże, katalog: I Biennale
fajansu włocławskiego, Włocławek 1973; Tejże, wstęp do katalogu:
I I Biennale Fajansu Włocławskiego, Muzeum Kujawskie, Wło
cławek 1975.
R. Hankowska, Sto lat,.., s. 152: ,,(...) malarka zmuszona
swój wzór wielokrotnie wykonywać, przez częste jogo pTwtarzanie
mogła go ciągle udoskonalać, doprowadzić do technicznej per
fekcji, wypróbować każde pociągnięcie pędzla".
R. Hankowska, op. cit., s. 146.
Halina Jakubowska, Z badań nad pisankarstwem, „Opolski
Rocznik Muzealny", Т. I , 1963, s. 109.
PRZYPISY
Informacje z pracy Jana Matyska, Od kroszonkarstwa do
Cytuję dla przykładu główny człon definicji zamieszczonej
zdobnictwa porcelany. Krótka biografia historyczna Opolskiej
w Słowniku terminologicznym sztuk pięknych pod red. Stefana
Spółdzielni ,,Cepelia", maszynopis pracy wykonany w Studium
Kozakiewicza, wyd. I I , Warszawa 1976: „Malarstwo, dziedzina
Organizacji i Kierownictwa Związku Spółdzielni Rękodzieła
sztuk plastycznych, której istotą jest posługiwanie się linią
Ludowego i Artystycznego „Cepelia" w Warszawie.
i barwą (niekiedy tylko plamą barwną)".
Tamże, s. 36.
Władysław Tatarkiewicz, Definicja
sztuki, „Woprosy
Z pisankarkami pracowały art. pl. Lidia Buczek oraz
Fiłoeofii", Moskwa 1973, nr. 5.
art. pl. Aleksandra Lewińska. (Wanda Telakowska, W kręgu
Witold Hensel, Słowiańszczyzna
wczesno-średniowieczna,
chłopskiej kultury, Warszawa 1970, s. 53, 54).
wyd. I I , Warszawa 1956, s. 113; Jacek Olędzki, Kultura artys
Dziękuję prof. dr. Romanowi Reinfussowi za zwrócenie
tyczna ludności kurpiowskiej, Biblioteka Etnografii Polskiej,
nr 23, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław-Warszawa
m i uwagi na ten fakt.
1971, s. 110, 111.
Jacek Olędzki w cyt. pracy Kultura artystyczna..., za
W. A. Rybaków, Proischożdienie i semantika rombiczeskogo uważa, iż zanik masowego zdobienia pisanek sprzyjał nowym
ornamenta, Moskwa 1972; Tegoż, Makrokosm w mikrokosmie poszukiwaniom figuratywnym. Pozwalało to na duże zaangażo
narodnogo iskusslwa, „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1975, nr wanie twórcze, oryginalne rozwiązania, w których nie spotyka
1(206), nr 3(208); N . Klimowa, Czto oznaczali drewnije obrazy
się jednak deformacji, tak częstej w ludowej rzeźbie (s. 122).
dla krestian w XIX wiekie, „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1974,
O warsztatach stolarskich i dekoracji malarskiej mebli
nr 10(203). Tamże seria artykułów w latach 1973—1975 o seman
informuje szczegółowo monografia Romana Reinfussa, Meblar
tyce ludowej sztuki rosyjskiej.
stwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977.
Podobnie rozpatruje malarstwo Jacek Olędzki w cyt.
Szczególną formą malatur na płotach i ścianach budynków
wyżej pracy, pomija tylko malarską dekorację ceramiki (nie
(zwłaszcza gospodarczych) są karykatury, napisy i rysunki sa
rozwiniętą zresztą na Kurpiach).
tyryczne. Częstsze w okresie międzywojennym, jeszcze w pięć
Świadczy o tym porównanie danych zebranych po wojnie
dziesiątych i sześćdziesiątych latach występowały dość licznie
i opublikowanych w 1957 r. przez Zofię Barbarę Głowę [w:]
zwłaszcza w Rzeszowskiem, Lubelskiem, Opoczyńskiem. Tylko
Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, „Pol. Szt.
pośrednio wiążą się z tematem tych rozważań, stanowiąc raczej
lud.", R. X , 1956, nr 2—6, R. X I , 1957, nr 1, 2 z wyrywkowymi
formę grafiki demonstracyjnej. Informowały, wyszydzały, stano
badaniami prowadzonymi przez muzea regionalne, Ośrodek
wiły przejaw konfliktów indywidualnych, zemsty zawiedzionego
Badawczo-Rozwojowy „Cepelii" oraz przez wydziały kultury
zalotnika na pannie itp. Obok rysunków i malowideł stanowiących
urzędów wojewódzkich. Wiele ośrodków jeszcze czynnych prze
formę osądu, występowały również ilustracjo o charakterze
stawiło się na produkcję nie zdobionych wyrobów użytkowych,
przede wszystkim zabawowym, wyśmiewającym rzeczywiste
zwłaszcza donie.
czy domniemane cechy gospodarza lub karykaturowanej osoby.
Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w
Laiku
Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław 1973,
Spotyka się, w różnych miejscach kraju, malowidła np. na
s. 173, 174.
stajni, przedstawiające konia, rzadziej jeźdźca na koniu. Zda
rzają się też sceny figuralne, związane z okupacją — np .malo
Tamże, s. 175.
widło w Lubzinie, pow. Dębica, reprodukowane przez Franciszka
Tamże, s. 185.
Wania kwiatu, liści łączą się z dość dużą dyscypliną kompozycji.
Zawsze występuje układ symetryczny. Przeważające kolory to
róż, zioloń, biol — występujące na tle surowego płótna lub kre
mowego kartonu. Znakomite są „ d y w a n y " Zofii Owcy z Zalipia
czy Rozalii Zaród z Kłyża, zdobiące ściany pokoju, umieszczone
nad łóżkiem, pod świętymi obrazami i w innych widocznych
miejscach. Mają toż wartość jako odrębna kompozycja, jako
malowanka.
1 1
1 2
1 3
1 4
1
1 5
2
1 6
3
1 7
1 8
4
1 9
5
2 0
6
7
8
9
Zalipie: i l . 30. Fragment pokoju W domu Jana Szloska. 1976 r. i l . 31. Fragment pokoju w domu Marii i Felicji Mosiów. 1976 r.
93
�Kotulę („Pol. Szt. lud.", 1959, nr 1/2, s. 84). Są to jednak
przejawy indywidualne, nio Wynikające z lokalnych tradycji.
O malunkach na płotach i domach pisał m . in. Franciszek
Kotula, Materiały do plastyki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I ,
1959, nr 1/2 oraz Marian Lipski, Rysunki na plotach i budynkach,
„Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 3/4.
Roman Reinfuss, Malowane zręby chałup
wiejskich,
„Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 7/8, s. 200—219; Franciszek
Kotula, Malowane zręby chałup w Szeszowskiem, „Pol. Szt. lud.",
R. V, 1951, nr 1/2, s. 12—18.
„Stworzył dzieło swego życia — coctail różnych stylów —
który jest funkcją jego osobowości. Uczynił to wszystko kosztem
swego czasu i zdrowia" (Karol Badziak, Disneyland w Łodzi,
„Dookoła Świata", nr 7, 15 lutego 1970 г.).
Władysław Hasior zademonstrował wykonane przez siebie
przeźrocza na prelekcji, która miała miejsce 19 stycznia 1977 r.
w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Pre
lekcję tę pt. „Plastyka Polski Powiatowej" powtórzył następnie
w innych miastach, m. in. w Poznaniu.
Romualda Hankowska, Malowane wnętrza izb na Kuja
wach, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 3.
Wzory wysypywane piaskiem są już zjawiskiem o cha
rakterze reliktowym. Tradycję tę podtrzymują konkursy, np.
organizowane w pięćdziesiątych i sześćdziesiątych latach na
tradycyjne Wnętrze, a w latach siedemdziesiątych na sypania
wzorów piaskiem ogłaszane przez Muzeum We Włocławku.
Kujawskie mistrzynie sypania wzorów demonstrowały swoje
umiejętności w czasie „Cepeliad" w Warszawie, przy okazji
różnych uroczystości w Muzeum Włocławskim (w latach, kiedy
kierowała nim R. Hankowska). O wzorach sypanych piaskiem
patrz: Olga Mulkiewicz, Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. Szt.
lud.", R. X I , 1957, nr 4.
Informacje o stanie z 1949 r. i pierwszym konkursie
czerpię ze sprawozdania Zdzisława Szewczyka, Konkurs na
malowanki dąbrowskie, „Pol. Szt. l u d " , R. I I , 1948, nr 11/12.
Kazimierz Pietkiewicz, Les „malowanki"
du Powiśle
Dąbrowskie, „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki
Ludowej w Warszawie", t. 1, 1960, s. 68.
Teresa Komornicka-Rościszewska, Konkurs „Malowana
chata" na Powiślu Dąbrowskim. A r t . drukowany w tym nu
merze.
Zofia Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dą
browie koło Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. I V , I960, nr 7/12,
s. 163.
K . Pietkiewicz, op. cit., s. 60—65.
Z. Cieśla-Reinfussowa, op. cit., s. 151. Ale już w 1973 r.
zgłoszono na konkurs 8.000 prac.
Władysław Hickel, Malowanki ludowe w powiecie dąbrowieckim, „ L u d " , t. X I I , 1906, ss. 1 1 3 - 1 2 1 ; Kazimierz Wit
kiewicz, Malowanki ludowe z okolic Dąbrowy Tarnowskiej, „Prze
mysł, Rzemiosło, Sztuka", 1924, z. 1.
Siwaki malowane olejno w zalipiańskie kwiaty powstały —
jak można przypuszczać — przede wszystkim na skutek poznania
warsztatu pracy robotnie Włocławskich Zakładów Fajansu.
Felicja Curyłowa i Maria Kiwior uczestniczyły bowiem w kur
sach prowadzonych w Zakładach przez Lecha i Helenę Grześkiewiczów (W. Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie.
Warszawa 1954, s. 9).
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
I I . 32. Dom, Drogiszka, gm. Niedzbórz, woj. ciechanowskie.
1969 г.; i l . 33. Malowidło na domu, Strzebin, gm. Koszęcin,
Woj. częstochowskie. 1974 r.
Fot.: S. Deptuszewski — il. 6, 7, 10, 11, 13, 29; J . Świderski — il. 1—5, 8, 9, 12, 14—28, 30—33
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1495c101e55c30fe2029ef26326f5a.pdf
9838d81b115e56f9092a5ed2f3e79f9e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4382
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4078
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.125-127
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Inne
graficznego w Warszawie. Na zaprezen
towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy
Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa
nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio
nalne z różnych terenów Polski.
26, 27.XI — w Opolu obradował
I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór
ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz
twórców ludowych także naukowców,
przedstawicieli placówek muzealnych
oraz „Cepelii". Referat wstępny pt.
„Rola i miejsce kultury ludowej w spo
łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił
prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła
się wokół problemów prawidłowego roz
woju twórczości ludowej oraz dalszej
poprawy warunków bytowych i wa
runków pracy ludowych twórców.
Prezesem został wybrany Bronisław
Cukier z Zakopanego. Wybrano również
skład Rady Naukowej, której przewodni
czącym został prof, dr Roman Reinfuss.
Z okazji zjazdu zorganizowano w
Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys
tawę prezentującą dorobek członków
STL oraz wystawę publikacji dotyczą
cych kultury i wystawę-kiermasz malo
wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch
dni wykupiono wszystkie eksponaty.
*
X I I —• w centralnej galerii Sztok
holmu ,,Svea" czynna była wystawa
polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana
przy współudziale BHZ Desa.
*
X I I — w Ośrodku Informacji i K u l
tury w Lipsku czynna była wystawa wy
robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki
Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000
osób. Z okazji wystawy wydano katalog
zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy,
motywy i kolorystykę wyrobów — oraz
barwne ilustraoje.
Wystawie
towarzyszyły
pokazy
zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar
i Holonę Musialik.
S
U
M
M
A
*
R
I
E
S
*
X I — w Koszalinie odbyła się sesja
naukowa na temat „Relikty kultury
jamneńskiej i problemy jej ratowania".
Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz
ta o międzynarodowym znaczeniu kul
tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz
Sienkiewicz o tradycyjnym budownic
twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra
towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce
i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr
Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz
Szadkowski o problemach konserwator
sko-etnograficznych i organizacyjnych
przy realizacji kaszubskiego Parku Etno
graficznego we Wdzydzach.
*
1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob
chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór
czej artystki ludowej i popularyzatorki
folkloru —• Klary Prillowej. Równo
cześnie założony i kierowany przez nią
zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził
20-lecie swej działalności. Z tej okazji
zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół
otrzymali honorowe dyplomy uznania
ministra kultury i sztuki.
Р
Е
З
Ю
М
Е
SUMMARY O F A R T I C L E S
I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES
OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K
DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES
The authoress based her presentation of the problem (which
has by no means been exhausted i n Polish literature on tho
subject) on results of ethnographic research, iconographic sources
and published archive materials.
Speaking about the influences of the national dress and
West European fashions, the authoress tries to establish the
local features of the peasant clothes irrespective of the influences
coming from the clothes of other social groups. The authoress
is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible
to distinguish tho seperate and individual character of the
Polish peasant clothes and their regional differences. A t that
time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska
(Great Poland) there were many mutual influences between
peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns
and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence
is seen of West European styles on -the dress worn by Polish
burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th
centuries. I n Silesia the influences came already modified from
the southern German lands and Moravia. The clothes worn
in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled
Spanish fashions modified into a Dutch version, which was
popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century
the men's peasant costumes were under a strong influence of the
national dress that spread from the manor houses and the neigh
bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed
form in the 19th century began to take shape in many regions
as early as the 17th or 18th century. However, in most villages
of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the
tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins.
I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia
and Pomerania, where the textile industry had its centres and
the supplies of materials were better, the peasants kept alive
the national dress fashion which was disappearing in the olothes
worn by the gentry and burghers.
The rapid development of folk costumes that took place
in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress,
the result of the growing prosperity of the peasants and the
growing importance of clothes as an indicator of the social
and finanical position of their owners.
The men's clothes of those times continued to show the
influence of the national dress as i t had been in past centuries,
and the woman's dress showed traces of various West European
fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia
and Great Poland western influences were very strong and the
most direct.
Recording the existence of a number of problems which
cannot be solved on the basis of the present state of research
the authoress puts forward a number of postulates concerning
research. They concern first of all the chronological listing of
outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish
Republic.
A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK
P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS
Defining the range of his analysis the author takes the most
general definition of painting as the point of departure: painting
= the organization of a defined two-dimensional space by means
of colours, which includes painted presentations such as signs,
ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as
all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult
paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy
the human demand for aesthetic experience i n an easy way as
well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs
of higher order.
The author does not make any radical division between
the two phenomena. Emphasizing the distance between the
125
�border points he notes at the same time the blurred dividing
line between both categories of folk culture. Ornament, for
instance, apart from its function or organization of space and
decoration of various objects, was connected with a considerably
wider culture context: with a need of an individual for identifi
cation with a group; i t also had its semantic meaning, difficult
to decipher today.
A t the same timo, the process of schematization of typical
religious paintings mass-produced in cult centres, combined
with the widely developed decoration of these paintings, obli
terated the borders of the opposing approaches: aesthetic vs.
emotional, decoration vs. contents, sacrum vs. profanum.
Jackowski discusses folk p intings of three kinds: malalura
(painting) including signs, ornament, simple decoration; malo
wanka (paintings on walls and painted "tapestries" on material
or paper) and obraz (picture). N . B. Because of the limited space
of this article the latter kind will be discussed in the noxt issue of our magazine.
The author makes the distinction between these varioue
kinds of folk paintings on the basis of the sets of formal characte
ristic foatures connected with their particular functions in folk
culture. He analyses the phenomena defined at tho beginning
on the basis of concrete contemporary examples (i. e. in the
times of decomposition of folk culture), and also answers tho
question why some fields of this art wither and others continue
to exist although their function is often different. And so, for
instance, tho traditonal painted ceramic objects are still made
in some old pottory contres but that domain of folk art is quite
definitely on the decline. The decorative forms are being cons
tantly simplified and made with less accuracy than they used
to be. New and interesting, on the other hand, is the painted
decoration on faience made in Włocławek and on the other
earthenware from Opole. I n both cases the paintresses work in
factories which produce things for town buyers but the situation
in each factory is different. The women working in Włocławek
live in tho town and thoir work acquired folk features due to
the conditions that wore created for them. Their aesthetic tastes
have been shaped in accordance with the traditional folk aesthe
tics. The process of the introduction of folk elements into the
work of the Włocławek faience paintresses was started in 1947
when professor A . Buszek, a painter and instructor, came to
work i n the factory. He supervised the development of the
paintresses' talents, directing their work towards the principles
governing the decorating of traditional folk ceramics. Buszek's
followers H . and L . Grześkiewicz and E. Piwek-Bialobrzeska
continued his work, suggesting the right kind of patterns to the
paintresses and replaced the old opinion of social and professional
circles with their own assessment of the paintresses' work.
The development of the individual tastes and the creative
inventiveness of tho paintresses is further promoted by competi
tions, the preparation of painted faience for exhibitions and
the Faience Biennale. On such occasions each of the paintresses
decorates a table service on her own.
I n the Cepelia Cooperative in Opole ceramic objects are
painted by authentic folk artists — the paintrosses of Easter eggs
from the villages of tho Opolo region, who work for the Coope
rative as cottage-workers. Thanks to the wise support given
by tho activists of the Cooperative, particularly by the chair
man of the Cooperativo, Mr. Matysek, as well as by qualified
artists, the paintresses learned to transfer the traditional techni
ques and decorative motifs used for the painting of Easter-eggs
(the custom is still alive in the region) onto the decoration of
ceramic forms made for buyers in the towns.
Another example of survival and development of a traditio
nal domain of folk painting in new conditions of influence from
outside is provided by the painting of cottages in the Powiśle
Dąbrowskie region and the environs of Włocławek in the Kujawy
region.
126
I n the Kujawy region the craft (that was almost extinct)
was revived thanks to competitions. I n pre-compotition surveys
only one painted cottage was found. I n the first competition
in 1961 only 5 people took part. The number of participants
is growing steadily: in 1976 there were already 17 of them.
I n the Powiśle Dąbrowskie region the competitions, organizod
since 1948, have contributed towards the preservation of this
kind of traditional decorative art which still existed then. I n
Zalipie, the village where cottage painting developed the most,
many women paint the cottages and also new houses are decora
ted now. The preservation and flourishing development of the
custom of painting the cottages in Zalipie was possible due to
such factors as the stability of the region, where there is no big
industry, and the fame the paintresses won all over tho country.
Zalipie has its own group of people who examine and assess
the work of the paintresses. Felicja Curylo, one of the most
outstanding of them, was the life and soul of the whole movement
and teacher of many young paintrosses. She played an especially
important role t i l l the very end of her life (d. in 1975).
However, the competitions and tho development of tourism
have changed the situation: judgement is passed by people
from "the outside" — such as ethnographers and folk art connoiseurs and enthusiasts. This promotes individual competition:
new forms appear such as painted furniture, paper cut-outs,
рарэг flowers, straw-ehandaliors and "tapestries" painted on
material or paper.
Teresa
Komornicka-Rościszowska
— "THE
P A I N T E D COTTAGE" COMPETITION I N T H E POWIŚLE
D Ą B R O W S K I E REGION
The authoress discusses the results of a competition for
painting the outside walls of cottages organized in 1976, compa
ring them with the previous competitions and on-the-spot
research. Tho competitions have been organized in the Powiśle
Dąbrowskie region since 1948. So far, 13 of them have beon
held but only the first and the last ones embraced the wholo of
the Powiśle area. The others were restricted to tho village of
Zalipie and the surrounding hamlets. After the 1948 competition
a group of paintresses (men very rarely engage in painting of
the cottages) was set up, called "The Creative Village" and
run by Felicja Curylo (who died not very long ago). She not
only know how to preserve but also now to develop tho traditio
nal painted decoration of cottages, so that Zalipio became fa
mous all over the country and tho kindly interest of the authoris
ties resulted i n an early construction of roads and a school awell as the electrification of the villago. I n 1963—1975 tho
Department of Culture at the Voivodship Office in Cracow
organized annual competitions in Zalipie, which brought not
only popularity to the paintresses but also an opportunity to
sell various painted objects through Cepelia. The development
of the Zalipie painting was supervised by the members of the
Competition jury, who defined its direction in accordance with
the local tradition.
The last competition was organized after the administra
tive reform and was entrusted to tho care of the Regional Museum
in Tarnów and the Millenium Cepelia Association in Cracow.
The interesting results of the on-the-spot survey before the
competition conirmed the fact that the event can and should bo
repeated every year for the wholo of Powiśle bocause tho tradition
of cottage painting has not yet been forgotten in many villages.
Jacek
Olędzki
-
T H E CARPET ON T H E CEILING
Waldemar Paciuk's father was a coachman. When he diod
his boy was 12. He had to earn his living. During the war he
fought i n the ranks of the Red Army. After he had been dis
charged from the army he worked in a theatre workshop painting
props. When he was 30 he returned to Poland with his mother
who was a teacher. He fell i l l and had to have a serious opera
tion. People were getting on his nerves so ho decided to apply
�for permission to have a ruined castle under his care. He got
approval of tho authorities and carried out repairs in the building
for two years. However, when the ceiling fell in he ran away
from the castle. He went to Lower Silesia and was offered 26
historical buildings. He chose the palace in Struga dating back
to mid-16th century. He put a lot of work into i t . A t his own
expense he changed the roof-tiles, put in window-panes in the
whole building and completed general repairs. He got money
from quail-farming, selling the eggs from 3000 quails. Unfortu
nately, businoss began to fall off and Paciuk had to kill the
birds.
He painted several rooms as best as he could, each in a different
colour. Inside a huge frame in tho Ballroom he painted a picture
"Vonetian Night", in his opinion, tho most representative of
all (pict. 6 — 8). Ho is oxtremely honest, hard-working, con
vinced that work enobles and saves man from the evil which
is inhorent in him. He saved tho Struga palace from destruction.
Ho lives there alone and says that he'll loave it when various
institutions move in. Maybo ho'll take caro of yet another palaco.
Tho little palaco in Struga is the only document of that
king of aspirations, tho only example of naivo conservation
art.
РЕЗЮМЕ
И р е н а Т у р н a y — ВЛИЯНИЕ Ш Л Я Х Е Т С К О Й И
МЕЩАНСКОЙ О Д Е Ж Д Ы НА П О Л Ь С К И Й Н А Р О Д
НЫЙ К О С Т Ю М X V I — X I X В В .
Рассматриваемая в статье проблематика до сих пор
мало затрагивалась в польской литературе предмета.
Автор опирается на результаты этнографических ис
следований, на иконографические источники и на
публикуемые архивные материалы.
Касаясь влияния национальных костюмов и за
падноевропейской моды, автор в то же время стара
ется определить отечественные особенности крестьян
ского наряда, независимые от влияния одежды других
общественных слоев.
По мнению автора, у ж е начиная с X V I в. можно
определить своеобразие польского крестьянского наря
да, а также его региональные различия. Можно уста
новить, что в тот период на территории Малой Поль
ши и Великопольши существовала различного рода
взаимозависимость между одеждой крестьян и ж и
телей маленьких городов, а также мелкой шляхты.
В X V I и X V I I вв. в Силезии и Поморье отчетливо
выступает влияние западноевропейской моды на одеж
ду польских мещан, которым в свою очередь под
ражали крестьяне. В Силезию эта мода поступала
через Ю ж н у ю Германию и Чехию, в видоизмененной
там форме. В окрестностях Гданьска и Щецинского
Поморья одежда подвергалась влиянию испанской
моды в голландской версии, распространяемой во всех
прибалтийских странах.
Начиная с X V I I в. мужская крестьянская одежда
на территории Великопольши и Малой Польши под
вергалась сильному влиянию национального костюма
посредством окрестных помещичьих усадеб и городов.
Крестьянский костюм, принявший окончательную
форму в X I X в., начал во многих регионах страны
формироваться у ж е в X V I I в. либо X V I I I вв. Однако
в большинстве деревень Центральной Польши раз
витие одежды тормозила нужда, в которой жили
крепостные крестьяне того времени. В
XVII и XVIII
вв. в Великополыпе, в Силезии и Поморье, где было
сосредоточено текстильное производство и снабжение
тканями было лучше, крестьяне того времени усиленно
подражали образцам национального наряда, выходив
шего уже из употребления в шляхетской и мещанской
среде.
По мнению автора усиленное развитие в X I X в.
национального наряда в Польше объясняется равно
ростом зажиточности крестьян, как и ролью наряда
определителя общественного и материального поло
жения его обладателя.
В мужской одежде того времени все еще наблю
дается влияние национального наряда прошлых сто
летий, в то время как на женской одежде сказывается
влияние различной западноевропейской моды, приня
той в помещичьей среде.
В Силезии и Великополыпе влияние Запада попрежнему было наиболее сильным и сказывалось
непосредственно.
Отметив множество проблем, которые не могут
быть решены при настоящем состоянии исследований,
автор выдвигает ряд исследовательских постулатов.
Они в первую очередь касаются хронологизации вли
яния извне, оказываемого на крестьянскую одежду,
а также проблем регионализации нарядов в отдельных
районах давней Речи Посполитой.
А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — СОВРЕМЕННАЯ
РОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы
НА
Определяя круг своих размышлений, автор счи
тает исходной точкой наиболее общее определение
живописи, как организации с помощью красок опре
деленного двухмерного пространства. Следовательно
охватывает равно живописующие представления в ви
де знака, орнамента, декорации предметов потреби
тельского назначения, как и всякого рода цветные
картинки, полихромию и, наконец, картины мирского
и культурного характера; анализирует картины легко
удовлетворящие эстетическую потребность зрителя, как
и произведения искусства, способные вызывать и удо
влетворять сложную сферу духовных запросов чело
века. Автор не проводит резкой линии раздела между
одними и другими явлениями. Четко отмечая дистан
цию между крайними пограничными точками, он в то
же время не подчеркивает резкости раздела между
этими категориями в народной культуре. Орнамент
наприм. кроме функции организации пространства и
украшения различных предметов, был связан со зна
чительно более широким культурным контекстом; с по
требностью отождествления личности с группой, обла
дал также семантическим слоем, который теперь труд
но воспроизвести. В то же время вопрос схематизации
типичных религиозных изображений, в массовом по
рядке выпускаемых в центрах культа наряду с бо
гатой декоративностью этих картин стирал границы
оппозиции: эстетические
эмоциональные, декор
—
содержание, sacrum —• profanum.
Яцковски делит отдельные области живописи на
три группы: роспись, (знак, орнамент, простая деко
рация), цветные картины (настенные коврики), кар
тины (ввиду объема статьи текст, касающийся картин
будет опубликован в следующих номерах). Определи
телями отдельных видов живописи автор считает ха
рактерные для них комплексы формальных черт,
связанных с определенными функциями в народной
культуре.
Затронутые во вступлении явления автор анали
зирует на основании конкретных современных приме
ров (следовательно в период декомпозии народной
культуры), обосновывая причины, в силу которых
одни области искусства отмирают, а другие продол-
127
�ж а ю т с у щ е с т в о в а т ь , х о т я часто в ы п о л н я ю т у ж е д р у г и е
функции. Примером может служить расписная кера
м и к а из В л о ц л а в к а и О п о л я .
Так наприм. традиционные расписные керамичес
к и е и з д е л и я в ы п о л н я ю т е щ е до с и х пор в
некоторых
прежних гончарных центрах; однако
эта о т р а с л ь
творчества о п р е д е л е н н о б л и з и т с я к к о н ц у . Н а с т у п а е т
упрощение декоративных форм
и выполяются они
менее с т а р а т е л ь н о , ч е м п р е ж д е . З а т о н о в ы м и и н т е
ресным является влоцлавский расписной ф а я н с
и
о п о л ь с к и й п а р ц е л л а н и т . К а к во В л о ц л а в к е т а к и в
Ополе х у д о ж н и ц ы с о т р у д н и ч а ю т с р у б р и к а м и , р а с
с ч и т ы в а ю щ и м и на г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й , но в к а ж
дом и з этих п р е д п р и я т и й с о в е р ш е н н о иное п о л о ж е н и е
вещей.
Р а б о т н и ц ы В л о ц л а в с к о й ф а б р и к и ж и в у т в городе.
И х творчество п р и н я л о „ н а р о д н ы й " х а р а к т е р в с л е д
ствие с о з д а н н ы х д л я н и х у с л о в и й р а б о т ы . И х эстети
ческое сознание с ф о р м и р о в а н о согласно т р а д и ц и о н н о й
народной эстетике. Этот процесс н а ч а л с я среди в л о ц л а в с к и х х у д о ж н и ц в 1947 г., когда
на ф а б р и к у
в ц е л я х и н с т р у к т а ж а п р и е х а л п р о ф е с с о р А. Б у ш е к ,
х у д о ж н и к — п л а с т и к . П р о ф е с с о р стал р а з в и в а т ь х у д о
ж е с т в е н н ы е способности работниц, з н а к о м я и х с п р и н
ципами раскрашивания традиционной народной к е р а
м и к и и п р и б л и ж а я т а к и м образом и х и з д е л и я к этому
виду творчества. П р е е м н и к и п р о ф е с с о р а В у ш к а —
X . и Л. Г ж е с ь к е в и ч и , а т а к ж е Э . П и в е к - Б я л о б ж е с к а
п р о д о л ж а л и его работу, д а в а я м а с т е р и ц а м с о о т в е т с т в у
ющие указания. Влияние их оценки заменяло мастери
цам п р е ж н е е в л и я н и е оценок с р е д ы . Д л я р а з в и т и я
индивидуальных талантов и творческой изобретатель
ности х у д о ж н и ц о ч е н ь б о л ь ш о е з н а ч е н и е имеют к о н
к у р с ы , подготовка работ на в ы с т а в к и
и бьеннале
ф а я н с а . Готовясь к этим м е р о п р и я т и я м , к а ж д а я
из
мастериц с а м о с т о я т е л ь н о и в п о л н е и н д и в и д у а л ь н о р а с
п и с ы в а е т к о м п л е к т посуды.
В опольском кооперативе Цепелии керамику рас
писывают подлинные народные мастерицы — специа
л и с т к и по р а с к р а ш и в а н и ю я и ц , п р о ж и в а ю щ и е в о к р е с т
ных деревнях Ополя и сотрудничающие с коопера
тивом в к а ч е с т в е н а д о м н и ц . Б л а г о д а р я у м е л о м у и з а
ботливому р у к о в о д с т в у д е я т е л е й к о о п е р а т и в а , г л а в н ы м
образом его п р е д с е д а т е л я , М а т ы с к а и х у д о ж н и к о в —
пластиков, мастерицы эти научились переносить тра
диционную т е х н и к у и м о т и в ы росписи, п р и м е н я е м ы е
п р и р а с к р а ш и в а н и и я и ц (обычай этот по сей д а н ь
с о х р а н и л с я в регионе), н а у к р а ш е н и е к е р а м и ч е с к и х
и з д е л и й , п р е д н а з н а ч е н н ы х д л я города.
Другим п р и м е р о м с о х р а н е н и я и р а з в и т и я т р а д и
ционной о т р а с л и н а р о д н о й ж и в о п и с и в н о в ы х у с л о
в и я х под в л и я н и е м и з в н е ж и в о п и с и я в л я ю т с я ф о р м ы
р а с п и с ы в а н и я домов в Т а р н о в с к о м П о в и с л и и и в о к р е
стностях В л о ц л а в к а в К у я в с к о м р а й о н е . В К у я в а х ,
б л а г о д а р я к о н к у р с а м , этот в и д п о ч т и о т м е р ш е г о т в о р
чества о ж и л и с т а л о п я т ь п р и м е н я т ь с я . Во в р е м я
и с с л е д о в а н и й и поисков, с в я з а н н ы х
с подготовкой
к к о н к у р с а м , б ы л о б н а р у ж е н один р а с п и с н о й дом.
В первом к о н к у р с е , к о т о р ы й состоялся в 1961 г., у ч а с т
вовало 5 ч е л о в е к . О д н а к о ч и с л о у ч а с т н и к о в постоянно
растет: в 1976 г. и х б ы л о у ж е 17.
В Домбровском П о в и с л и и к о н к у р с ы с т а л и у с т р а и
в а т ь н а ч и н а я с 1948 г., б л а г о д а р я ч е м у т о г д а ш н и й
о б ы ч а й р а с п и с ы в а н и я домов с о х р а н и л с я до с и х п о р .
В н а с т о я щ е е в р е м я в д е р е в н е З а л и п ь е , где о б ы ч а й
этот особенно силен, р о с п и с ь ю з а н и м а е т с я о ч е н ь много
ж е н щ и н ; р а с п и с ы в а ю т с я т а к ж е н о в ы е дома. Р а з в и т и ю
этого в и д а т в о р ч е с т в а в З а л и п ь е в з н а ч и т е л ь н о й мере
способствовал с т а б и л ь н ы й х а р а к т е р региона, где н е т
крупной промышленности, а т а к ж е широко известная
слава, которой п о л ь з у ю т с я з а л и п с к и е х у д о ж н и ц ы .
Там
существует собственный ц е н т р х у д о ж н и ц , где п р и н и
мают и о ц е н и в а ю т и х р а б о т ы . Особо в а ж н у ю р о л ь
и г р а л а в этой г р у п п е Ф е л и ц и я Ц у р и л о в а (умерла
в 1975 г.), одна и з с а м ы х в ы д а ю щ и х с я х у д о ж н и ц , в д о
х н о в и т е л ь н и ц а всего д в и ж е н и я
и инструктор много
численной м о л о д е ж и .
Однако в связи с конкурсами и развитием туризма
положение изменилось. Работы стали оценивать люди
„ и з в н е " : э т н о г р а ф ы , л ю б и т е л и народного т в о р ч е с т в а .
Это способствует с о р е в н о в а н и ю , и н д и в и д у а л ь н ы м р е
ш е н и я м п р и д е к о р и р о в а н и и и н т е р ь е р о в в целом.
Встречается расписная мебель, выполняются в ы р е з к и
и з бумаги, т а к н а з . „ в ы ц и н а н к и " , и с к у с с т в е н н ы е ц в е т ы ,
пауки, цветные картинки.
Т е р е с а К о м о р н и ц к а - Р о с т и ш е в с к а — КОН
КУРС „РАСПИСНАЯ ХАТА" В ПОВИСЛИИ
ДОМБРОВСКОМ
В статье рассматриваются результаты состоявше
гося в 1976 г. к о н к у р с а , н а к о т о р о м б ы л и п р е д с т а в л е н ы
р а б о т ы п о р о с п и с и в н е ш н и х и в н у т р е н н и х стен д е р е
в е н с к и х изб. А в т о р о п и р а е т с я н а р е з у л ь т а т ы п р е д ы д у
щ и х конкурсов и исследований.
К о н к у р с ы в П о в и с л и и Домбровском у с т р а и в а ю т с я
от 1948 г. До с и х п о р с о с т о я л о с ь 13 к о н к у р с о в , причем
только первый и последний из н и х о х в а т ы в а л и всю
территорию упомянутого района. Остальные ограни
ч и л и с ь д е р е в н е й З а л и п ь е и е ё б л и ж а й ш и м и окрест
ностями. П о с л е к о н к у р с а , с о с т о я в ш е г о с я в 1948 г., в
З а л и п ь е б ы л о р г а н и з о в а н к о л л е к т и в м а с т е р и ц (лишь
в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х избу р а с п и с ы в а е т м у ж ч и
на) п о д н а з в а н и е м „ Т в о р ч е с к а я д е р е в н я " , к о т о р ы м р у
ководила недавно скончавшаяся Фелиция Цурилова.
Она с у м е л а н е т о л ь к о п о д д е р ж а т ь , но и т а к р а з в и т ь
т р а д и ц и о н н о е д е к о р и р о в а н и е домов, что З а л и п ь е про
с л ы л о н а в с ю П о л ь ш у и в ы з в а л о ж и в е й ш и й интерес
о р г а н о в в л а с т и . В р е з у л ь т а т е этого д е р е в н я п р е ж д е
д р у г и х б ы л а э л е к т р и ф и ц и р о в а н а , т а м п р е ж д е , чем в
д р у г и х д е р е в н я х б ы л а о т к р ы т а ш к о л а , б ы л и постро
е н ы дороги.
В 1963—1975 гг. О т д е л к у л ь т у р ы Воеводского у п
равления в Кракове ежегодно организовал в Залипье
конкурсы, благодаря чему х у д о ж н и ц ы не только при
о б р е т а л и п о п у л я р н о с т ь , но п о л у ч а л и т а к ж е в о з м о ж
н о с т ь п р о д а в а т ь ч е р е з посредство Ц е п е л и и р а з л и ч н о г о
р о д а ц в е т н ы е к а р т и н к и . К р о м е того в соответствии с
инструкциями членов ж ю р и конкурсов залипская ж и
вопись развивалась в традиционном духе.
П о с л е д н и й к о н к у р с б ы л о р г а н и з о в а н у ж е после
р е ф о р м ы а д м и н и с т р а т и в н о г о д е л е н и я с т р а н ы . Органи
з а т о р а м и б ы л и О к р у ж н о й м у з е й в Т а р н о в е и цепелиовское объединение „Милениум" в Кракове.
И н т е р е с н ы е р е з у л ь т а т ы п р е д к о н к у р с н ы х исследо
в а н и й , а т а к ж е самого к о н к у р с а с в и д е т е л ь с т в у ю т о том,
что подобное м е р о п р и я т и е с л е д у е т п р о в о д и т ь е ж е г о д
но, о х в а т ы в а я всю т е р р и т о р и ю П о в и с л и я , т а к - к а к во
м н о г и х д е р е в н я х т р а д и ц и я р а с п и с ы в а н и я домов все
еще ж и в а и не забыта.
Яцек
Олендзки
— КОВЁР НА ПОТОЛКЕ
Отец В а л ь д е м а р а П а ц ю к а б ы л к у ч е р о м . Умер,
к о г д а м а л ь ч и к у б ы л о 12 л е т , в в и д у чего П а ц ю к с юных
л е т б ы л в ы н у ж д е н р а б о т а т ь . Во в р е м я в о й н ы он слу
ж и л в р я д а х К р а с н о й А р м и и . П о с л е в о й н ы стал рабо
тать в модельной мастерской театра, где писал рекви
з и т ы . В в о з р а с т е 30 л е т П а ц ю к вместе с м а т е р ь ю , быв
шей
учительницей, вернулся в Польшу.
Тяжело
з а б о л е л и п о д в е р г с я с е р ь е з н о й о п е р а ц и и . П о с л е болез
ни, о н с т а л и з б е г а т ь л ю д е й , о б щ е с т в о к о т о р ы х его
р а з д р а ж а л о . Стал хлопотать о попечительстве над раз
рушенным замком. Получив направление, Пацюк 2
года р е м о н т и р о в а л один и з з а м к о в , но к о г д а там об
р у ш и л с я п о т о л о к — б е ж а л . П о е х а л в Н и ж н ю ю Силезию, где ему п р е д л о ж и л и н а в ы б о р 26 памятников
с т а р и н ы . Он в ы б р а л з а м о к в С т р у г е , построенный
в X V Iв. П р е д с т о я л а о г р о м н а я работа. П а ц ю к на свой
счет п о ч и н и л к р ы ш у , п е р е м е н и в ч е р е п и ц ы , застеклил
и о т р е м о н т и р о в а л все з д а н и е . Д е н ь г и он добывал, за
н и м а я с ь р а з в е д е н и е м п е р е п е л о к и п р о д а ж е й их яиц.
В ы в е л 3000 п е р е п е л о к , но, у в ы , д е л о прогорело и пе
репелок пришлось убить.
П а ц ю к к а к у м е л п о к р а с и л н е с к о л ь к о залов, к а ж
д ы й д р у г и м ц в е т о м : в Б а л ь н о м з а л е повесил в боль
ш о й р а м е н а п и с а н н у ю и м к а р т и н у „ Н о ч ь в Венеции",
к о т о р а я по его м н е н и ю б ы л а самой п о д х о д я щ е й на
этом месте ( и л л . 6—8).
П а ц ю к и с к л ю ч и т е л ь н о честен и трудолюбив. Он
считает, что т р у д о б л а г о р а ж и в а е т , спасает людей от
з л а , к о т о р о е в н и х с у щ е с т в у е т . В о с с т а н о в и в замок-дво
рец, к о т о р ы й о н спас от о к о н ч а т е л ь н о г о разрушения,
П а ц ю к п о с е л и л с я в н е м и ж и в е т т а м один. Он утвер
ж д а е т , что, к о г д а в з а м к е п о м е с т я т с я р а з л и ч н ы е уч
р е ж д е н и я , о н у й д е т оттуда. К т о з н а е т , м о ж е т быть он
начнет отстраивать другой замок?
З а м о к в С т р у г е я в л я е т с я е д и н с т в е н н ы м документом
т а к о г о рода а с п и р а ц и и , е д и н с т в е н н ы м примером наив
ного к о н с е р в а т о р с к о г о и с к у с с т в а .
�W A R U N K I
P R E N U M E R A T Y
Cena prenumeraty rocznej
Cena prenumeraty półrocznej
N A
R O K
1978
zł 120.—
zł 60.—
P r e n u m e r a t ę na k r a j p r z y j m u j ą O d d z i a ł y RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " oraz
u r z ę d y pocztowe i doręczyciele •— w terminach:
— do 25 listopada na styczeń, I k w a r t a ł , I półrocze r o k u n a s t ę p n e g o i na cały rok
następny
— do dnia 10 m i e s i ą c a , p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty na pozostałe okresy
r o k u bieżącego.
Jednostki gospodarki u s p o ł e c z n i o n e j , instytucje i organizacje s p o ł e c z n o - p o l i t y
czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w miejscowych O d d z i a ł a c h RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " .
Z a k ł a d y pracy i instytucje w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów
RSW oraz prenumeratorzy i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz
towych l u b u doręczycieli.
P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 50% droższa od
prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala K o l p o r t a
żu Prasy i W y d a w n i c t w u l . Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto P K O nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej.
S p r z e d a ż n u m e r ó w b i e ż ą c y c h i archiwalnych:
—• w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N , sprze
daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych p ł a t n o ś ć go
t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym.
Adres: OR P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912
I O d d z i a ł Warszawa.
Orders for this periodical from abroad can be placed w i t h „ A r s Polona" K r a k o w
skie P r z e d m i e ś c i e 7 , 00-068 Warszawa, Poland or w i t h
— Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 M ü n c h e n 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland.
— Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great
Britain.
— Licosa Commissionaria Sansoni, V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 Firenze, I t a l y .
PL
Indeks 36 940
ISSN 0032-3721
Z a k ł a d Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo W r o c ł a w , O d d z i a ł w War
szawie 1977. N a k ł a d 2000 egz. Objętość 10,30 ark. w y d . , 8,00 ark. druk. Papier
ilustracyjny k l . I I I 120 g. 61 X 86. Oddano do s k ł a d u 14.V.1977 r. Podpisano
do d r u k u v/ listopadzie 1977 r. W y d r u k o w a n o w grudniu 1977 r. w Zakł. Graf.
„ T a m k a " . Z. 2. 299/77 F-28. Cena 18.— zł.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eb8fd7e18fc89b4be09fb13b7ed69d6.pdf
4f0496e733870b262fcc2b0e788c807b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4384
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1977
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4079
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.129-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXI
•
19 7 7
.
NR
3
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
ZAKŁAD
NARODOWY
-
W A R S Z A W A
IMIENIA
-
K R A K Ó W
OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO
-
POLSKIEJ
G D A Ń S K
AKADEMII
NAUK
�R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.),
Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, E w a Kostyrka (sekr. red.),
Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki,
Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.).
Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze
nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń
ska (ros.).
Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War
szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b40882743bef19ab30f94038b1fff9fd.pdf
048a3f34c9573bac6d730ebd4b52bf21
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3357
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1983
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3146
Title
A name given to the resource
Świąteczne zdobnictwo wnętrz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.95-112
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Ogrodowska, Barbara
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Barbara Ogrodowska
ŚWIĄTECZNE Z D O B N I C T W O WNĘTRZ
Skłonność
wszystkim
potrzeb.
do
upiększania
najbliższego
wnętrza mieszkalnego
Indywidualne
otoczenia,
jest w y r a z o m
odczucie
piękna,
bardzo
przede,
Boże
Narodzenie
różnych
h a r m o n i i , łączy
Najpowszochniej
się
w
Polsce
występującymi
i
najbardziej
z a s p i r a c j a m i s p o ł e c z n y m i (naśladowania i n n y c h ) , chęcią z a m a n i
z n a n y m i a k c e s o r i a m i t y c h świąt, s p o t y k a n y m i zarówno w i z b a c h
festowania
wiejskich
zamożności,
wzbudzania
w s i , w czasie g d y dominowały
pojawiały
się w o k r e s a c h
kreśleniu u r o c z y s t e g o
wspomniane
Obyozaj
czystości
—
wyżej
świątecznych. Służyły
domu
wówczas
wnętrz
ziarno.
pod
zarazem
w okresie świąt i ważnych
byl punktem
d e k o r a c j i mieszkań w i e j s k i c h .
t o „okres niezwykły,
Uroczysty
i
j a k i we
dworach
były
snopy
zboża,
, , N a stół w i g i l i j n y k ł a d z i o n o słomę, p o c z y m
krywano
słoma,
siano
dopiero
przy
3
stół
obrusem
i
zastawiano
potrawy;
stawiano
w kątach s n o p y ż y t a i rozścielano słomę n a podłodze. C z y n i o n o
religijnych, rodzinnych —
zwyczajności".
dawnej
potrzeby.
zdobienia
2
itp. Na
c h a r a k t e r u święta, zaspakajając
d l a późniejszej, trwałej
Święta
podziwu
k u m o chałupy, dekoracje
wyjścia
świąt
wymagał
—
wedle
powszechnego
przekonania
—
czas
na
pamiątkę
w którym Dzieciątko Jezus leżało: stary zwyczaj
chrześcijańskie d o m y , n a B o ż e N a r o d z e n i e
1
który odmienia i dzieli
charakter
uro
żo w s t a j n i Ś w i ę t a P a n n a l e ż a ł a
oprawy
Encyklopedia
w t y m mają
połogiem".
4
podkreślającej niezwykłość, niecodzienność świątecznego o k r e s u -
cą: „Stawianie snopów zboża p o r o g a c h i z b y w której
Jest
do
t o c z a s s z c z e g ó l n e g o n a s i l e n i a d z i a ł a n i a sił
nadprzyrodzo
n y c h , o b w a r o w a n y z a k a z a m i i n a k a z a m i , sprzyjający
magicznym.
wnętrza
Toteż
miały
przedmioty
przede
zaś i c h w a l o r y e s t e t y c z n e
ne.
stanowiące
wszystkim
bogatą
działaniom
świąteczny
treść
wystrój
symboliczną,
można traktować jako zjawisko
wtór
uczty w i g i l i j n e j , dotąd n a p o t y k a n e
w pierwszej
żyta
po
Dobrzyckiej
w
Pęsach
następują
zasiadają
u l u d u było
niegdyś we w s z y s t k i c h w a r s t w a c h powszechnym.
wojewodziny
na
to
żłobu,
p o i z b a c h siać s ł o m ę ,
zamieszcza informację
staropolska
też
U
zwyczajem
pani pod-
Mazowszu,
jeszcze
połowie X I X w . n i e s i a d a n o d o w i g i l i i bez snopów
rogach
komnaty
stołowej
ustawianych. L u d wiejski,
p o u c z c i e w i g i l i j n e j , zo s ł o m y t y c h s n o p ó w k r ę c i m a ł e
powrósła
95
I
�I I . 1 . B u d y n k i m a l o w a n o лл- „ k o ł a o y k i " , z a g r o d a A n n y Z w o l i ń s k i e j , N o s z a c o w i c c , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1 9 8 1 ; i l . 2.
święta, f o t . z p o c z ą t k u X X w .
i лvyЫegłszy d o s a d u o t w i ą z u j c n i e m i d r z e w a o w o c o w e w
k o n a n i u , że będą l e p i e j
rodziły."
prze
S n o p y zboża układano n a różne s p o s o b y : n p . j e d e n okazały
snop żyta
stawiano
Ważnym
i
bardzo
Bożego Narodzenia
5
w kącie i z b y , a l b o
we wszystkich
kątach
zielenią
charakterystycznym
Godnie
atrybutem
b y ł a j o d ł o w a l u b ś w i e r k o w a , a wiąc
o k r y t a , gałązka.
Źródła
interpretują
życia, radości, zapowiedź o d n o w y
ją
jako
i лл-zrostu r o ś l i n .
świąt
trwałą
symbol
Gałązkami
7
u m i e s z c z a n o s n o p y z b ó ż podstaлл oлл*ych: p s z e n i c y , ż y t a , j ę c z m i e
tymi
n i a i олл-sa. P ę k i s ł o m y , t z w . „ d z i a d y " , s t a w i a n o p o d ś c i a n a m i ,
o b r a z y , p r z y b i j a n o d o ścian mieszkań, d o d r z w i d o m ó w i obór.
,
kładziono
z
okolic
ławy
p o d stołem,
ОгуЬолуа
na
których
i
albo
wieszano
Krynicy,
siedzieli
przed
podczas
p o d powałą.
wigilią
W
niektórych
podłodze. Częściej j e d n a k u m i e s z c z a n o t y l k o p o d stołem
mało
obrusem
wiązki
układano
słomy
i woreczek
cienką warstwę
wigilij-
z i a r n a , zaś n a s t o l e
siana. N a obrusie
pod
rozsypy-
луапо z i a r n a z b ó ż , m a k u , g r o c h u i n a n i o s t a w i a n o m i s k i z j e d z e
niom
t y m i ZAviazane b y ł y l i c z n e w r ó ż b y i
zabiegi
magiczne . Z i a r n a p r z y l e p i o n e do d n a m i s k i miały wskazywać n a
1
j a k i e rośliny będzie u r o d z a j ; słoma r z u c a n a p o w i e c z e r z y
powałę
i zaczepiona
o
drzazgi
„tragarza"
miała
pod
spowodoлл-a ó
b u j n y лл-zrost z b o ż a ; олл-ijanie d r z e w e k o w o c o w y c h s ł o m ą ( t a k j a k
podaje
(radomskie,
sądeokie), z a t y k a n o
je
za
Polsce p l d . - z a c h o d n i e j , n a P o d h a l u , Śląsku Cieszyńskim,
Sądecczyźnie i Z i e m i K r a k o w s k i e j , w d n i u лvigilii w i e s z a n o n a d s t o
ł e m „ p o d ł a ź n i c z k i " , zwane
też „ p o d ł a ź n i k a m i " , „ s a d a m i " , „rajs
k i m i " l u b „ b o ż y m i d r z e w k a m i " . B y ł a t o gałąź jodłowa l u b r o z w i
d l o n y c z u b e k świerku, obręcz p r z e t a k a c z y d r u c i a n e koło opleciono
jedliną
a l b o też słomiane t a r c z e l u b d a s z k i z p r z y p i ę t y m i d o n i c h
jodloлл•ymi
gałązkami.
Wszystkie
to
przedmioty
ozdabiano
jabłkami, złoconymi orzechami, w y c i n a n k a m i z opłatków, koloro
(sądeckie, g o r l i c k i e ) .
Ze z w y c z a j a m i
W
słomą
w s i a c h z o k o l i c Ncra*ego S ą c z a s ł o m ę i s i a n o r o z ś c i e l a n o n a c a ł e j
nym
izby
Łemkowie
wyściełali
wieczerzy.
dekorowano
c y t o w a n e wyżej źródło) miało zapewnić u r o d z a j
w y m p a p i e r e m i bibułką. W
umieszczano
rannie
miała
a
duży
kulisty
przygoto\4 ana
T
zapewnić
dzieлл'Cz^tom
środku i nieco niżej niż i n n e o z d o b y
„świat"
i pięknie
domownikom
powodzenie
w
z
opłatka.
przybrana
pomyślność,
miłości
Ta
bardzo
świąteczna
dostatek
i szybkie
sta
ozdoba
i
zgodę,
zamążpójście.
owoców
Z
i c h r o n i ć j c p r z e d s z k o d n i k a m i ; s i a n o i z i a r n o zo s t o ł u w i g i l i j n e g o
czaje.
o r a z r e s z t k i p o t r a A v i калл-alki o p ł a t k a z a n o s z o n e d o s t a j n i i k u r n i k a
właściwości m a g i c z n e : m i a ł y one zapewniać z d r o w i e i płodność,
aby
sproлvadzaó d o d o m u z a l o t n i k ó w i sprzyjać m a ł ż e ń s t w o m . W i z y t a
bydło dobrze
się c h o w a ł o , a k u r y o b f i c i e n i o s ł y .
Zdrowie
6
i u r o d z a j m i a ł o t e ż z a p e w n i ć лл'zajemne о Ь з у р у л У а ш е się
poŚ44'ięconj'm
Wszystkie
agrarnego
w
96
w kościele, w
dniu
Św. S z c z e p a n a
to zabiegi nawiązujące do p i e r w o t n e g o ,
charakteru
nadchodzącym
roku
zimowych
obrzędów,
u r o d z a j , płodność,
owsem,
(20 g r u d n i a ) .
pogańskiego,
гарелл'шо
dostatek
i
miały
zdrowie.
„ p o d ł a ź n i c z k a m i " związane
Zawieszanym
na nich
były liczne wierzenia i
jabłkom i orzechom
zwy
рггур!зулл апо
г
калуакзга w o k r e s i e ś w i ą t e c z n y m b y ł a t r a k t o w a n a j a k o d e k l a r a c j a
z a w a r c i a małżeństwa, zwłaszcza w t e d y , k i e d y próbował
zerwać
z p o d ł a ź n i c z k i j a b ł k o l u b o r z e c h . B r a k p r o t e s t u ze s t r o n y dzioлл'c z y n y oznaczał wzajemność j e j uczuć. Jabłka i o r z e c h y
na
podłaźniczce oraz
resztki wieczerzy
wigilijnej
wiszące
pozostawione
��U . 5. K r z y ż z w y d m u s z e k z d o b i ą c y p o w a ł ę n a d o b r a z a m i ś w i ę t y m i , W i e r z a w i c e k . Leżajska, wł. M a r i i Gęślak, 1057
n a stole t r a k t o w a n o j a k o p o k a r m przeznaczony
łych, w n o c wigilijną
odwiedzających
domy.
d l a dusz
pojawiły
szeroko
i powszechnie
się o n e d o p i e r o
niemieckiego
przyjęte
Prusaków
w X I X
pochodzenia
następnie
spotykane
były
przez
przede
jest
zwyczaj
stosowane
polskie
w
i
upominkiem dla
„nowe
gąski, k u r k i ,
i żyjących
czyli
kręgi,
zwierząt
n a swobodzie,
na
obwodzie
np.
których
k r ó w k i z c i a s t a , a w środku
postać
t o w a n y bywał j a k o s y m b o l życia i płodności, a u s t a w i o n e n a n i m
f i g u r k i zwierzęce j a k o pozostałość m a g i i myśliwskiej i h o d o w l a n e j .
od
„Nowe
dzieci
l a t k a " wieszano
domowego,
cukierkami,
one
Łukasz
pomyślny rozwój
9
u pułapu, z w y k l e
w miejscu poczesnym
jabłuszkami i m n ó s t w e m ś w i e c z e k " ; — pisał o c h o i n k a c h w r. 1830
Gołębiowski.
latka",
Trzech
figurki
ludzką, wyobrażenie p a s t e r z a l u b gospodarze.. K r ą g t e n i n t e r p r e
inteligencję,
w wilię: sosienka z o r z e c h a m i włoskimi, złocistymi,
oraz
umieszczano
mieszczan
miastach. „Przyjęty
Warszawie,
jeleni
Polsce
ewangelickiego,
mieszczaństwo
wszystkim
w
wyznania
z c i a s t a i następnie w y p i e k a n o
h o d o w l a n y c h : krów, k o n i , owiec
zielenią
choinki. W
w . i t o głównie u
i ludności
W a r m i i i M a z u r a c h , w wigilię N o w e g o R o k u l u b święta
Króli, lepiono
Z n a c z n i e młodszą odmianą z d o b i e n i a wnętrz żywą
są b a r d z o
zmar
3
element
świątecznej
w pobliżu
ołtarzyka
i o t a c z a n y m czcią.
Stanowiły
dekoracji
hodowli.
wnętrza
i miały
zapewnić
1 1
N a w s i p i e r w s z e c h o i n k i p o j a w i ł y się w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n
n y m , a upowszechniły
ich
ozdoby:
jabłka, o z d o b y
fabryczne
W
w ostatnim trzydziestoleciu.
specjalnie
n a t e n cel pieczone
z opłatka, kolorowego
wyroby
z dmuchanego
świątecznym
Bożego Narodzenia
p a p i e r u i słomy
szkła i
zdobnictwie
nych
opłatków.
Wykonywano
wspólnoty,
zastąpiły
uwagę zasługują
okresem
je
z
opłatków,
z
życzeniami
które
na
d o chrześcijańskiej
tradycji
znak
świątecznymi
dzielenia
Zwyczaj
i
rozda
w a n i a chlebów o f i a r n y c h .
postać
krążków
lub gwiazd,
układanych z
śliną. W y k o n y w a n o
formy
„światy"
przestrzenne,
geometrycznych,
tzw.
ćwiartek
koła,
z nich
budowane
rzadziej
z
małych
wąskich
również
elementów
występującym
kiem,
„pisania"
pomalowanej
atrybut
świąt.
woskiem,
wyskrobywania
skorupce, oklejania
ozdób
rdzeniem
„rysowankami",
lub
„kraszankami",
na
sitowia,
na
„malo
„owijankami".
Najstarsze p o l s k i e p i s a n k i pochodzą z w y k o p a l i s k p r o w a d z o
n y c h n a O s t r ó w k u w O p o l u i o k o l i c a c h W r o c ł a w i a . D a t u j e się j e
n a X — X I I w . zaś w z m i a n k i o i c h działaniu l e c z n i c z y m i c u d o w
n y c h u z d r o w i e n i a c h przynoszą źródła pisane z X I I w .
1 2
W e d ł u g wierzeń l u d o w y c h j a j k o posiadało n i e z w y k ł e właści
wości
występowanie
i „ ś w i a t y " w okresie świątecznym umieszczane były n a
wzorów
uprzednio
się j e „ p i s a n k a m i " , „ b y c z k a m i " ,
bryły. Podobnie
gwiazdy
jako nieodzowny
tkaniną, kolorową włóczką, l u b w y c i n a n k a m i z p a p i e r u —
zywa
l u b t r ó j k ą c i k ó w z l e p i a n y c h śliną i ł ą c z o n y c h w w y m y ś l n e , b a r w n e
kościelnych
też
Wielkanoc
W zależności o d t e c h n i k i z d o b i e n i a j a j — m a l o w a n i a b a r w n i
prostokątów,
j a k opłatki używane w m i s t e r i a c h
świąt
tych
Polsce
wankami",
pasków opłatka, łączonych
przypisywano
z okresem
powszecłmio
O z d o b y w y k o n y w a n e z białych i k o l o r o w y c h opłatków miały
najczęściej
związanym
w
z białych i b a r w
wraz
funkcjo obrzędowe i magiczne
akcesoriom
n y c h , przede w s z y s t k i m p i s a n k o m do c h w i l i obecnej
oryginalne,
p r z y n o s i l i do d o m ó w s w y c h p a r a f i a n księża łub organiści.
ten nawiązywał
Rozliczne
niektórym
wnętrz związanym z
n a szczególną
Wielkanoc
orzechy,
cynfolii.
s p o t y k a n e wyłącznie n a terenie P o l s k i o z d o b y
chrześcijańskiej
Tradycyjne
ciastka,
i
przeciwdziałania
złym
jaj, zwykle
praktykach magicznych.
mocom.
Tłumaczyć
malowanych,
Stosowano
w
t y m n a t ży
wielu
jo więc w
obrzędach
obrzędach k u
b e l k a c h pułapu, j a k o s a m o d z i e l n a o z d o b a wnętrza, a l b o też j a k o
c z c i z m a r ł y c h , w l e c z n i c t w i e i m a g i i miłosnej, m i a ł y też
element dekoracji podlaźniczki, l u b c h o i n k i . Symbolizowały one
p r z e d o g n i o m i i n n y m i klęskami, sprowadzać u r o d z a j , zapewniać
pojednanie,
bezpieczeństwo
wspólnotę,
braterstwo
i
miłość,
d o m o w i spokój, szczęście, błogosławieństwo
Ważne
funkoje
świąteczne. W
98
obrzędowe
spełniały
też
miały
Boże.
zapewniać
stanowiły
1 0
niektóre
wypieki
Polsce pbi.-wschodniej, n a K u r p i a c h , Podlasiu,
spożywano
pewnić
pasterzom
i
dowód życzliwości
podczas
zdrowie,
trzodzie.
obrzędowej
pomyślność
Dawane
w
i s y m p a t i i . Dzielone
uczty
i
podarunku
i
wielkanocnej
płodność.
chronić
Skorupki
uroczyście
miały
za
pisanek,
�I I . 6. W n ę t r z e i z b y z o k o l i c P o d e g r o d z i a w czs,sie B o ż e g o N a r o d z e n i a , f r a g m e n t w y s t a w y „ Ś w i ą t e c z n e z d o b n i c t w o
w n ę t r z " , P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e , 1 9 8 1 / 1 9 8 2 ; i l . 7. R o d z i n a F r a n c i s z k a P l a t y z G o s t w i c y
k . N o w e g o Sącza, 1941
�И . 8 . W n ę t r z e i z b y , w . S u k ó w k . K i e l c . P r z y g o t o w a n e n a k o n k u r s w 1 9 5 5 г. I I . 9. W n ę t r z e i z b y J u s t y n y
Grzegory, Zlaków B o r o w y k . Ł o w i c z a , zachowujące d a w n y c h a r a k t e r , z o k r e s u p r z e d I I wojną.
�I
�102
�т
�rzucane
do
sadu
i n a podwórze,
p o w o d o w a ć nośność k u r i o b f i t e
miały
zbiory
odstraszać
szkodniki,
owoców. Wierzono
też,
druków k u p o w a n y c h n a t a r g u l u b w mieście. Pojawiają
trwałe
że z a k o p a n e p o d w ę g ł y b u d o w a n e g o d o m u sprowadzą pomyślność,
że r z u c o n e
w płomienie
ugaszą p o ż a r , a o b m y c i e
z n a c z y n i a n a dnie którego spoczywało m a l o w a n e
się w
jajko
wodzie
wodą w Poniedziałek
powały,
Najbardziej
parapetów
o k i e n , później
rozpowszechnioną
ozdobą
wnętrza
ogólnopolskim) b y ł y zawieszano u pułapu p a j ą k i .
się t e ż
stołu.
(o
zasięgu
Niektóre ich
1 5
zapewni
f o r m y , dzisiaj już r z a d k o s p o t y k a n o , w których w y k o r z y s t a n o n p .
wyku
kłosy zbóż, g r o c h , o z d o b y z opłatka, wskazują n a i c h p i e r w o t n e
Dyngu
f u n k c j e o b r z ę d o w e . F o r m y p'>™.;riojszc, w s w e j k o n s t r u k c j i i k s z t a ł
z d r o w i e , urodę i szczęście. P i s a n k i b y ł y też z w y c z a j o w y m
p e m dziewcząt przed o b l e w a n i e m
ozdoby
s o w y . Zanoszono w Niedzielę P r z e w o d n i ą n a c m e n t a r z i składane
cie nawiązujące d o ś w i e c z n i k ó w i żyre,ndoli d w o r s k i c h i kościel
n a mogiłarCli j a k o p o k a r m i o f i a r a d l a z m a r ł y c h m i a ł y za.pownić
n y c h , pełniły już t y l k o f u n k c j e z w y c z a j o w e j
ich przychylność i pomoc.
tychczas
rubieże
przez
ludność
Polski.
Są
też
Zwyczaj
prawosławną
były
mieszkalnych
zamieszkującą
wschodnie
1 3
do
np.
ozdoby
w
przykładom
„maików",
łowickiem
gdzie
sztuki
do
zdobniczej.
dekoracji
oklejano
i to
j a k i Wielkanocy — na parapetach
o k i e n n y c h , n a s t o l i k u z pasyjką, n a w e t n a s k r z y n i a c h w i a n n y c h .
B y ł y też w y k o r z y s t y w a n e
obecnej
kolorowe
jako element
jaja
nocnych
dekoracji pająków.
są p o w s z e c h n ą
stołów świątecznych w okresio
Typową
w
Polsce
b a r a n k i ozdobione
czerwonymi
chorągiewkami
z k r z y ż y k i e m , chrześcijański s y m b o l t y c h świąt. O z w y c z a j u t y m ,
w
r . 1 7 3 9 , pisał k s . N e w e r a n i
prawdziwego
zwyczajnie
„święcą
B a r a n k a Chrystusowego
baranki
przypominające
i jogo t r i u m f
dlatego
toż
chorągiewki n a p i e c z o n y m b a r a n k u stawiają", a także
L a b o u r e r „ m a j ą wszyscy togo d n i a b a r a n k a święconego n a stole,
sucho
pieczonego z p l a c k a m i pełnymi szafranu i r o d z y n k ó w " .
Podstawowym
znaczeniem
jest i c h funkcja, aspekt
w y m i e n i o n y c h wyżej
estetyczny
2 poł. X I X w . p r z y n o s i
1 4
akcesoriów
schodzi n a d r u g i plan.
duże z m i a n y . S t o p n i o w e
z nawleczonymi
na
Formy
po
w s z e c h n i e . C z y s t e ś o i a n y s t a j ą się p o l e m d l a r ó ż n y c h d e k o r a c j i
malowanek,
104
naklejanych
papierowych
ozdób,
obrazów
i
końcu
można
w
zo w z g l ę d u n a z a s a d y
następujących
ich
grupach:
budowy
krystaliczne,
t a r c z o w e i ś w i e c z n i k o w e , r o z w i n ę ł y się w o g r o m n e j i l o ś c i o d m i a n
powstających
wych
przez
rozmaite
Najpopularniejsze
z
zestawianie
i łączenie
podstawo
elementów k o n s t r u k c y j n y c h .
cewek
słomianych,
i łączonych
w
z n i c h , pająki
k r y s t a l i c z n e , składają
się
l u b kawałków
sitowia
na
nawlekanych
konstrukcje przestrzenne
ostrosłupy, często z e s t a w i o n e
przypominające
podstawami, dekorowane
papiero
w y m i k w i a t k a m i , piórkami, w y d m u s z k a m i j a j , nasionami.Pająki
tarczowe
konstruuje
się
z
kwadratów
plecionych
ze
słomy
l u b wełny, rozpiętej n a d r e w n i a n e j r a m i e , układanych piętrowo.
Zdobione
są
bombkami
z
resztek
włóczki,
papierowymi
lub
b i b u ł k o w y m i łańcuchami różnoj k o n s t r u k c j i . Pająki świecznikowe
powstają
przez
połączenie
obręczy z d r u t u
słomy,
owiniętych
bibułką
lub
płótnem
łańcuchami n a n i z a n e g o n a n i t k i g r o c h u , p a p i e r u ,
l u b odpowiednio
strzępionymi
paskami
płótna.
Pewną
o d m i a n ą t y c h o s t a t n i c h są p a j ą k i t z w . p r o m i e n i s t e l u b ł a ń c u c h o
we, których c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem mogą być k u r p i o w
wprowa
potom
młodsze, które
sklasyfikować
skie
„kierce"
lub
gospodarzy,
kuliste,
z piórek, l u b c i e n k i c h słomek
początkowo
najbogatszych
pająki
budowane
girlandy
domach
dekoracji.
rzadkie
lub „światami"
d z a n i e p r z e w o d ó w k o m i n o w y c h p o z w a l a n a b i e l e n i e ścian w a p n e m ,
w
„jeżami",
już
„pierzakami"
nitki
wielka
też
i c h t y p , niezwykło
p a p i e r o w y m i k w i a t k a m i , w b i t y c h w bryłę g l i n y , w o s k u , l u b ciasta.
Do
ozdobą
Wielkanocy.
i dotyczczas powszechną dekoracją stołów
są t e ż
zwane
wnętrz
papierowymi
w y c i n a n k a m i w y d m u s z k i j a j u s t a w i a n o w okresie świąt —
zarówno Bożego Narodzenia
chwili
Najstarszy
były
pisanki ciekawym
Stosowano
t o n p r a k t y k o w a n y jest do
—
oleo
oraz
złożone
z
łowickio
ozdoby
rozchodzących
skręconych s p i r a l n i e pasów
Osobliwością
z ciekawszych
polskiej
form
pułapu,
przypominające
promieniście
bibuły.
sztuki
świątecznej
się
łańcuchów
1 6
ludowej, a przy
dekoracji
wnętrza
tym
jedną
była
wyci-
�папка p a p i e r o w a ,
powstała w
1 poł. X I X
narda Strojnowskiego.
wieku
była
—
to
W
n a t e n okres
ozdoba
2 pol. XlX-go
przypada
bardzo
nach
Polski.
Obecnie
sprzedawany
o
jej
rozwój
znana w
jedynie
jako
wielu
później
z
—
t o ślimacznice, k r a t y , spirale, l i n i e faliste, s t y l i z o w a n e
gicznych
motywach
zdobniczych
spotykanych
w
czonych
ludowy
na pisankach.
Odrębną
rzadziej
Opoczna,
Sporządzano je z b a r w i o n y c h
wach
glansowanyoh,
i
formą
ściernie.
zdobnictwa
niektórych
Łowicza, K r a k o w a ,
Kaszubach
zręby chałup oraz
z
umiesz
1 9
ludowego
W
analo
malaturaoh
ściennych, p o l i c h r o m i a c h m e b l i , w y c i n a n k a c h , w z o r a c h
malatury
kupowanych, gotowych,
motywy
roślinne. O d p o w i e d n i k i t y c h rysunków znaleźć m o ż n a w
regio
wyrób
W y c i n a n k i w y k o n y w a n o z reguły p r z e d Wielkanocą,
domu, a
XX-go
„Cepelii".
także przed B o ż y m N a r o d z e n i o m .
w
Leo
zasięgu t e r y t o r i a l n y m
pająków,
występuje
w sklepach
i n a początku
najbujniejszy
powszechna,
n i e m a l t a k s z e r o k i m j a k zasięg
z p i a s k u również n a podwórzu i dróżce wiodącej d o d o m u . B y ł y
w . a o d k r y t a około
1901 r. w o k o l i c a o h Złakowa p o d Ł o w i c z e m przez m a l a r z a
Dąbrowy
okazji
są
wspomniane
regionach,
świąt
np. w
już
okolicach
Tarnowskiej, na Kuja
wielkanocnyoh
malowano
i c h wewnętrzne' ściany. P o c z ą t k o w o b y ł y t o
b a r w n y c h papierów, p r z y p o m o c y nożyc sprężynowych i następnie
„ z ą b k i " , spirale, szlaczki, gałązki, później s k o m p l i k o w a n e
w
k o m p o z y c j e k w i a t o w e . T a o d m i a n a l u d o w e g o m a l a r s t w a rozwinęła
określonym
zwyczajowo
porządku,
odmiennie
w
różnych
r o g i o n a c h , p r z y k l e j a n o j e d o świeżo w y b i e l o n y c h ścian i d o b e l e k
się n a j b a r d z i e j , b o aż d o c h w i l i o b e c n e j , w o k o l i c a c h
stropowych.
T a r n o w s k i e j , a przede w s z y s t k i m we w s i Zalipie.
W y c i n a n k i , w zależności o d t e c h n i k i w y k o n a n i a , m o g ą
jedno i wielobarwne, symetryczne
być
(cięte z podwójnie, l u b k i l k a
k r o t n i e złożonego p a p i e r u ) i a s y m e t r y c z n e ;
ażurowe b ą d ź płasz
czyznowe. Najczęściej s p o t y k a n e m o t y w y w y c i n a n e k t o s t y l i z o
w a n e w z o r y roślinne ( d r z e w k a , r ó z g i , „ l e l u j a " , b u k i e t y ) , zgeomet r y z o w a n e postacie l u d z i , zwierząt, p t a k i (pojedyncze,
podwójne,
l u b w y c i n a n e w postaci fryzu), oraz f o r m y geometryczne
„kwadraty",
„kółka",
cztero
i
ośmiopromienno
S z c z e g ó l n i e b o g a t ą f o r m ą są ł o w i c k i e „ k o d r y " —
poziomo
bukiety —
kwiatowe.
W
oraz
„tasiemki"
—
(ażurowe
„gwiazdy").
Omówione
świąt,
Najczęściej
były
trwałą
odnawiane
ale
w
zmieniającą
wykonywane
Dąbrowy
okrosach
się
własnoręcznie
ważnych
dekorację
przez
izby.
gospodynie,
p r z o d s t a w i a l y różny p o z i o m , zależnie o d warunków m a t e r i a l n y c h ,
umiejętności, staranności. W i e l e z n i c h m a duże w a l o r y
świadczy
o i n w e n c j i i pomysłowości w
surowców,
stosowanych
Istotne
rozbudowane
pasowe
ozdoby
stanowiąc
bogato
znaczenie
technik,
miało
zakresie
kompozycji
dopasowanie
i
estetyczne,
wykorzystania
i
kolorystyki.
sharmonizowanie
t y c h w s z y s t k i c h okolicznościowych ozdób z architekturą wnętrza
kompozycje
i jego stałym wyposażeniem, sprzętami, o b r a z a m i i t p .
1 7
okresie międzywojennym
w zdobnictwie ludowym
Świąteczna
poja
dekoracja
była
i jest
dotychczas
źródłem r a
w i a j ą się s z t u c z n e k w i a t y w y k o n y w a n e g ł ó w n i e z b a r w n e j , g ł a d
dości, p r z y n o s i satysfakcję g o s p o d y n i , będąo w y r a z e m j e j s t a r a n
k i e j l u b k a r b o w a n e j bibuły, z p a p i e r u , a także z i n n y c h m a t e r i a
ności i umiejętności. L i c z n i w okresie ś w i ą t e c z n y m goście m o g ą
łów: piórek, włóczki, płótna, j e d w a b i u , a o s t a t n i o także z t w o
ocenić z a l e t y g o s p o d y n i , podziwiając piękne wnętrze. O n a s a m a
rzyw
c z u j e się d u m n a w i d z ą c s w ó j d o m p i ę k n i e j s z y m n i ż i n n e .
sztucznych. K w i a t y
przypominająoe
t e układano w
piramidki, wianki
b u k i e t y płaskie, l u b
i tzw. „półwianki",
Służyły
i służą d o dziś d o d e k o r a c j i ścian, r a m o b r a z ó w , a p r z e d e
wszyst
To
właśnio t y m i
Zwolińska
potrzebami powodowana,
84-letnia
z N a s z c z o w i c k / N o w e g o Sącza, p r z e d
Anna
ważniejszymi
k i m ołtarzyków d o m o w y c h . B u k i e t y sztucznych kwiatów ustawia
świętami m a l u j e
się t a k ż e n a s t o l a c h i p a r a p e t a c h o k i e n . U w a g ę z w r a c a j ą i c h w a l o r y
i zewnętrzne ściany d o m u w okrągło, białe t z w . „ k o ł a c y k i " , l u b
dekoracyjne, bogactwo
„placki"
(niegdyś
wydaniu,
w
lub
stylizacja
form
o d m i a n i barw, ciekawe
spotykanych w
naturze.
naśladownictwo
1 8
W y s t r ó j i z b y uzupełniały też często f i r a n k i z
odpowiednio
w y c i n a n e j białej bibuły l u b p a p i e r u , zawieszane w o k n a c h
stosowane
do dekoracji
ikon
i obrazów.
W
okrefie
oraz
Zielonych
powszechnej
własnoręcznie
znak,
że
d o d a t k u biegłe
wszystkie
dom
w
budynki
zamieszkują
gospodarcze
dziewczęta
wykonywaniu tej
na
świątecznej,
n i e g d y ś d e k o r a c j i ) , cieszy się, że j e j d o m j e s t
taki
p i ę k n y , że n i e m a t a k i e g o d r u g i e g o w całej w s i , że z w r a c a u w a g ę
i
jest z daleka
j e s t też d e k o r a o j a ś w i ą t e c z n a : gałązki j o d ł o w e i b a r d z o s k r o m n i e
W
Polsce
centralnej
wysypywano
piaskiem
geometryczne
w z o r y . R y s u n k i t e są i n t e r e s u j ą c ą d z i e d z i n ą l u d o w e g o
zdobnictwa
ozdobiona
Ta
w n ę t r z u n i e z m i e n i ł o się n i c o d
czano
ptaszki.
dzieciństwa.
We
czasu
n a ścianach d r e w n i a n e l u b w y d m u s z k o w e
jej
widoczny.
Świąt i W i e l k a n o c y zawieszano n a n i t k a c h u pułapu, albo umiesz
sama
co
przed
kilkudziesięciu
laty
o h o i n k a , którą g o s p o d y n i p r z y n o s i z l a s u n a miesiąo
p r z e d świętami w o b a w i e p r z e d późniejszą ewentualną złą p o g o
wnętrz i obejść. W
okresie W i e l k a n o c y , czasem także Z i e l o n y c h
dą,
Świąt, p o k r y w a n o
nimi
e l e m e n t a m i d e k o r a c y j n y m i są t y l k o p r z y p i ę t e d o ś c i a n i l u s t r a o j e
całą p o d ł o g ę . N i e k i e d y
sypano
wzory
n i e wyobraża
sobie
bowiem
świąt
bez
choinki.
Nowymi
I I . 2 1 . W i e n i e c z i m o w y , w y k . K a t a r z y n a S i k o r a , P o d e g r o d z i e ; i l . 2 2 . W i a n e k ś w i ę c o n y w d n i u B o ż e g o Ciała, w y k . E l e o n o r a J u r o z y k ,
T o k a r n i a , 1981 r.
105
1
�Pająki
106
к rys i и liczne: i l . 23. w y k . Władysława
G r u d z i ń s k a , w . G r a b o w i e c , w o j . z a m o j s k i e ; i l . 2 4 i 2C>. G e n o w e f a
Jaroszki, woj. radomskie
Czachor.
w.
�Podłaźniczki, w y k . : i l . 27. L u d w i k a , Gitic, w. P o d e g r o d z i e ; i l . 28. Franciszek H e n d z o l , S k o m i e l n a Biała, w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1 9 6 1 ;
i l . 29. J a n Gacek, R a b k a , w o j . nowosądeckie; i l . 30. L u d w i k a Gluc, Podegrodzie
�I I . 31. Pająk
wycięte z tygodników
i laurka
wykonana
z okazji D n i a Kobiet. Wszystko
kulisty, w y k . Kozelia
przez dzieci
t o jest w y r a z e m
szkolne
pieczołowitej
Mosińska, L d z a ń , w o j . sieradzkie
Jako
obecnoj
relikty
dawnej
obyczajowości
niektóre e l e m e n t y
dawnego
przetrwały
świątecznego
do
t r o s k i o d o m r o d z i n n y , p r z e d m i o t a u t e n t y c z n e j , w i e l k i e j miłości
S t a w i a się j e s z c z e n i e k i e d y w o k r e s i e B o ż e g o N a r o d z e n i a
i
z b o ż a w i z b i e ; r o z ś c i e l a się s i a n o p o d o b r u s e m , „ u b i e r a "
d u m y , opierającej
się k p i n o m s ą s i a d ó w , k t ó r z y
uważają za d z i w a c t w o
i objaw
jej starania
świąteczne, przetrwały
zdziecinnienia.
P o d o b n i e t r a k t u j e s w ó j d o m K a t a r z y n a S i k o r a , 1. 7 5 , z P o d e
grodzia, niegdyś j e d n a z najlepszych
we w s i hafciarek i
specja
zwyczaj
Świąt); plecie
Ciała i u m i e s z c z a
t a k i c h właśnie t r a d y c y j n y c h o z d ó b .
zwykle
świątecznego
Pod
wpływem
zdobnictwa
pielęgnują
upowszechniających
m i e j s k i e j z a t r a c a się sens d a w n e j
żenia
wnętrza
d o rzadkości, dzisiaj
i
tradycyjne
stare
dekoracji. Elementy
ozdoby
zanikają,
przedmioty.
wielkanocne,
tataraku
w
się w i a n u s z k i z z i ó ł , ś w i ę c o n e w o k t a w ę
pobliżu
świętych
trwałe i powszechne
kobiety.
także
w
mieście.
Bożegb
j e n a d r z w i a c h , n a d o k n a m i l u b n a ścianach,
tradycje
obrazów.
Zwraca
uwagę
fakt,
że
są t e e l e m e n t y t r a d y c j i , k t ó r e k u l t y w u j e się
Niektóre
z nich,
j a k ubierane
drzewka
czy
kultury
z d o b i o n e j a j a , s t a ł y się p r z e d e w s z y s t k i m ś w i ą t e c z n y m i o z d o b a m i ,
wyposa
tracąc swe s y m b o l i c z n e , m a g i c z n o
się n a w s i w z o r ó w
standardowe, produkowano masowo
108
jedynie
snopy
drzewka
n a podwórkach, l u b u s t a w i a n i e go w w a z o n a c h (w d n i u Z i e l o n y m i
w y o h . Chętnie p o z u j e d o zdjęcia w e własnym m i e s z k a n i u p e ł n y m
t a k i e należą już
wypieki, pisanki
z d o b i e n i a o k i e n b r z o z o w y m i gałęziami, sypanie
l i s t k a w zakresie w y k o n y w a n i a różnego r o d z a j u ozdób c h o i n k o -
Przykłady
niektóro
chwili
zdobnictwa.
wyparte
przez
rozścielane p o d o b r u s e m —
nego, potrzeby
zachowania
znaczenie,
są w y r a z e m
ciągłości
inne —
przywiązania
tradycji.
j a k siano
do
daw
�II.
32. Pająk
krystaliczny,
w y k . Franciszek
P К
i Wanda
1
2
Cytuję za Т . M . Ciołek, J . Olędzki, A . Zadrożyńska
Wy— o świętowaniu
w Polsce,
W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 2 6 6
I r e n a D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny
„ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 1
3
4
s.
J . S t . B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
sens
w dawnej
kolędowania,
Polsce,
Т. I I ,
40
5
szawa
C y t u j ę z a Z . G l o g e r e m , Encyklopedia
1 9 7 4 h a s ł o „ w i l j a " , s. 4 3 7
staropolska,
War
P o r . J . M ą d z i k , Zwyczaje
doroczne
Łemków
(w:)
Nad
rzeką Ropą,
zarys
kultury
ludowej
powiatu
gorlickiego,
Kraków
1 9 6 5 s. 2 7 8 ; t a m ż e : Z . W ó j o i k
Zwyczaje
doroczne
Podgórzem,
s. 2 5 9 — 2 6 0 ; B . S t e l m a c h o w s k a ,
Rok obrzędowy
na
Pomcnzu,
T o r u ń 1 9 3 3 , s. 4 7 . I n f o r m a c j a o o b w i ą z y w a n i u d i z e w e k s ł o m ą ,
6
skierniewickie
Z Y P I S Y
P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
w dawnej
Polsce,
XVI—XVIII
w . , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 3 9 3 , n a s. 4 0 4 c y t . „ d l a
ozdoby p o k o j u a także dla nadania miłego zapachu
rozrzucano
po p o d l o d z o zioła, zwłaszcza w d n i świąteczno"; tenże,
Etno
grafia
Pclslca,
P o z n a ń 1 9 4 7 , s. 2 2 1 — 2 2 4
rzeczysko
Brzozowskie, Sromów, w o j .
i
z a k l i n a n i u u r o d z a j u ; b a d a n i a własne dotyozące obrzędowośoi
d o r o c z n o j i r o d z i n n e j b . p o w i a t u N . Sącz p r o w a d z o n e n a t o i e n i e
g m i n : Grybów, Łącko i Podegrodzie, w latach
1976—1979.
P o r . W . K l i n g e r , Zwyczaje
doroczne
a tradycja
grecko-rzymska,
K r a k ó w 1 9 3 1 , i o z d z i a ł Drzewko
wigilijne,
jego
począ
tek... Boże Narodzenie,
s. 9 5 — 1 0 3 , w y j a ś n i a j ą c y m . i n . s y m b o l i k ę
zielonej gałęzi.
7
T . S e w e r y n , Podlaźniczki,
K r a k ó w 1 9 3 2 , s. 7 — 1 9 . Z a s i ę g
występowania, podstawowe f o r m y , funkoje obrzędowe, zdob
n i c t w o ; b a d a n i a własne j . w .
C y t u j ę z a Ł . G o ł ę b i o w s k i m , Lud
polski,
jego
zwyczaje
i zabobony,
W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 3 1 7
T . S e w e r y n , Podlaźniczki,
s. 2 0 — 2 7 ,
rozdz.
Światy
P o r . J . Olędzki, D o r o c z n e p i e c z y w o obrzędowe, pół
n o c n o - w s c h o d n i e j P o l s k i , „ P o l . S z t . L u d . " , R . X V , 1 9 6 1 n r 1,
s 3 — 3 0 . F o r m y i funkcje obrzędowe w y p i e k ó w świątecznych
w y k o n y w a ł w wigilię N o w e g o R o k u , l u b święza T r z e c h K r ó l i
Por
t e ż T . A m b r o ż o w i c z Polskie
ozdobne
pieczywo
ludowe
cz. I,
„ P o l Szt L u d . " , R
X X X I I , 1978 n r 1
8
9
1 0
1 1
109
I
�U.
33. Pająk
z kłosami z b o ż j , w y s t a w a , w P a ń s t w o w y m M u z e u m
w Warszawie
P o i . Z . G l o g e r , Encyklopedia
Staropolska,
hasło „ p i s a n k i "
20—27
P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
w dawnej
Polsce,
s. 5 9 ; J . S t . B y s t r o ń , Etnografia
Polska,
r o z c l z . Obrzędy
doroczne,
s. 1 7 9 — 1 8 0 ; C z . W i t k o w s k i , Doroczne
polskie
zwyczaje
ludowe,
K ł a k ó w 1 9 6 4 , r o z c l z . Wiosna,
i Pisanki,
s. 4 1 — 4 2 . O p i s f o r m
zdobniczych, barwników i zwyczajów związanych z p i s a n k a m i ,
m . i n . s k ł a d a n i a j a j na, g r o b a c h , o i c i i w ł a ś c i w o ś c i a c h m a g i c z n y c h ,
k o j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w ; F . K r e e k , Pisanki
w Galicji
Lwów 1 SI8;
zestawienie materiału zebranego w r. 1897 s t a r a n e m T o w a r z y s
twa Ludoznawczego, formy
i t e c h n i k i zdobnicze,
zwyczaje
z w i ą z a n e z p i s a n k a m i m . i n . z w y c z a j o b d a r o w y w a n i a się p i s a n
k a m i , składania n a g r o b a c h , z w y c z a j e h o d o w l a n e ,
związana
z n i m i m a g i a m i ł o s n a , s. 3 9 — 4 8 ; C z . P i e t k i e w i c z ,
Wielkanoc
na Białorusi,
o d b i t k a z n r 3 „Ziemia", 1932; funkcje obrzędowe
p i s a n k i związane głównie z obrzędami z a d u s z k o w y m i występu
jącymi w okresie W i e l k a n o c y , przykłady m a g i c z n y c h właści
wości j a j e k , używanych m . i n . do gaszenia pożaru, d l a zacho
wania zdrowia.
1 2
s.
1 3
110
Etnograficznym
C y t u j } z a J . S t . B y s t i ' o n i e m , Dzieje
obyczajów
w
dawnej
s. 59
I ' »r. R . R e i n f u s s , Badania
terenowe
w rejonie
kielecko-sandomierskim,
„ P o l . S z t . L u d . " , R . V I , 1952 n r 1. Część a r t y k u
łu poświęcona, j e s t z d o b n i c t w u w n ę t r z , o m a w i a p o c z ą t k i i r o z w ó j
m e b l a r s t w a i d e k o r a c j i wnętrz oraz najważniejsze f o r m y z d o b n i
c z e : p a j ą k i , w y c i n a n k i , m a l o w i d ł a ś c i e n n e , s. 4 1 — 4 2 .
P o t . T . " S e w e - y n , Podłaźniczki,
s. 2 9 — 7 3 . W
rozdziale
Pająki
przedstawił n e są: zasięg, geneza, t y p o l o g i a
pająków,
g ł ó w n o e l e m e n t y z d o b n i c z e ; Z . B . G ł o w a , Zdobnictwo
wnętrza
Lasowiaków,
„ P o l . S z t . L u d " , R . X I I I , 1 9 5 9 n r 1/2, s. 1 2 — 1 9
Podział i t y p e logię w y c i n a n k i podaję za J . G r a b o w s k i m ,
Wycinanka
ludowa,
W a r s z a w a 1955; p o r . też A . Świątkowska,
Wnętrze chałupy księżackiej XIX
i XX w. „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X ,
1 9 6 6 n r 1 , s. 2 3 — 4 8 , m . i n . c h a r a k t e r y s t y k a g ł ó w n y c h t y p ó w
w y c i n a n k i łowickiej i rozmieszczenia w e wnętrzu; H . Olędzka,
Z badań nad wycinanką
kurpiowską,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I ,
1 9 5 9 n r 3 , s. 1 5 9 — 1 7 8 ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Z wystawy
wy
cinanek
ludowych
w Sieradzu,
„ P o l . S z t . L u d " , R . V I , 1952 n r 1,
1 4
Polsce,
1 5
1 6
1 7
�Ill
�I I . 35. F i r a n k a bibułkowa, Z a l i p i e ; i l . 30. M a l o w a n y piec F e l i c j i Curyłowej, Z a l i p i e 19C0; i l . 37. „ Z ą b k i " p o d
obraz, w y k . M a r i a Owca, Zalipie
9. 5 2 — 5 4 ; A . Ś l e d z i e w s k i , Wycinanki
ludowe
z pow. gar woliń
skiego,
otwockiego,
mińsko-mazowieekiego,
katalog
wystawy
Por. A. Kunczyńska-Iracka,
Ludowe
kwiaty
sztuczna
( u w a g i po warszawskiej w y s t a w i o ) „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X ,
1 9 6 5 n r 3 , s. 1 6 7 — 1 7 2
P o r . O . M u l k i e w i c z , Ozdoby
rysowane
piaskiem,
„Pol.
S z t . L u d . " , R . X I , 1 9 5 7 n r 4 s. 2 1 6 — 2 3 2 . C h a r a k t e r y s t y k a
lysunków p i a s k o w y c h s t o s o w a n y c h w świątecznej
dekoracji
wnętrz m i e s z k a l n y c h i zagród w okresie Zielonych Świąt i W i e l k a
nocy, w Polsce Centralnej
1 B
1 9
Fot.;
112
J . G r a b o w s k i , Polska
sztuka,
ludowa;
formy
i
regiony,
W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 9 ; E . F r a n k o w s k i , Malowanki,
Kraków
1928; t y p y malowanek papierowych stosowanych do dekoracji
ś c i a n w Z a l i p i u , Ć w i k o w i e , W o l i Ż e l i c h o w s k i e j ; S. K r z y s z t o f o w i c z ,
O sztuce ludowej
w Polsce,
W a r s z a w a 1972, rozdz. I I I
Malarstwo,
część p o ś w i ę c o n a m a l o w a n k o m ś c i e n n y m , s. 7 7 — 7 8 ; Z . Ciośla- R e i n f u s s o w a , Wystawa
sztuki
ludowej
w Dąbrowie
k/Tarnowa
„ P o l . S z t . L u d . " , R . I V , 1 9 5 0 n . 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5
2 0
J . C h o d y i m , i l . 9 ; K . C h o j n a c k i , i l . 1, 1 2 , 1 3 , 1 5 — 1 9 , 2 1 , 2 2 ; B . C z a r n e c k i , U . 3 5 , 3 6 ; J . Ś w i l c r s k i , i i . 5, 1 0 , 1 1 , 2 3 — 2 1 . 37
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4d6c634201076a2d17d14aecbd02d16.pdf
8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4216
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3932
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.253
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
•
O
L
I
S
QUARTERLY
N. 4
H
F
PUBLISHED
O
L
K
A
R
T
B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T
Y E A R BOOK X I I I
ri
1959
SUMMMARY OF A R T I C L E S
From
the
editors
On the occasion o f the 15th anniversary of People's
Poland, the articles i n this issue summarize the
development of folk a r t i n this country i n the postwar period.
Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section
at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E
SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF
FOLK A R T .
When i n 1945 w o r k was started to protect folk
art from extinction, i t became clear that despite
existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number
of problems w h i c h called for new solutions. The
absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task
anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded
a number of organizational achievements: at the first
Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t
Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme
conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^
naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt
1
I v d b v the exhibitions competitions and
workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i
Sv
the M i n i s t r y
arranged by
I n the years 1948—49, the n e w approach towards
folk art was f i r m l y established and the Section of
Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils,
maintained close contacts w i t h folk art centres
throughout the country. I t was also then t h a t the
Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was
formed to coordinate the production o f the folk a r t
industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing
field, 1949 saw the appearance of the first volume
of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its
columns to topical folk a r t nroblems A number of
Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success
m this c o u n t r y a n d a b r o a d
I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and
A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were
taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the
M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h
had an adverse effect also on the development of
folk art. Suggestions were made that folk artists should
abandon the old traditions and take up contemporary
themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was
responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic
level of f o l k art. Nevertheless, the general balance
sheet for these years was closed on the credit side.
Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical
research i n various regions conducted m a i n l y b y the
State Institute of A r t and the Polish Ethnographic
Society.
Following the changes which took place i n Poland's
methods of management i n 1956, the existing system
of folk art protection also underwent a radical change.
W i t h the general t r e n d for decentralization, more
powers were delegated to local organs and freedom
of creative a r t was restored, which has not failed to
produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A
was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t
Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety
of its activities and w h i c h can c l a i m credit for
raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv
of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee
is the special fund Placed a C P L I T disposal to
finance creative w o r k
P
A separate problem which arose as early as i n
1945 was that of collecting old and new specimens
of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d
indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces
have been collected and stored at the M i n i s t r y of
Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk
A r t Section, purchased them from exhibitions and
competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers
interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958,
a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m
of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest
was divided between regional museums.
I n summing up the period under review, the
author writes that though i n contemporary conditions
folk a r t "has lost its former position i n its own milieu,
it has found application and a place i n the life of
the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m
foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general
level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art
As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced
influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^
of folk artists
"The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t
did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its
i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts".
253
�Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in
Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N
Y E A R S OF W O R K
Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t
was not u n t i l the formation soon after the w a r of
the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and
coordinated research began to be conducted a l l over
the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t
was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r
a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate
two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section
of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music
History and Theory and1 the Folk Sculpture Section
fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory
of Plastic A r t s ™i
the headouarteVs in Cracow at
Chief oTthe Section
K
e
]
n
f
u
s
s
w
a
s
appointed
The research conducted by the Section embraces
every genre of folk sculpture. I n addition, a sister
section at the State Institute of A r t engages in special
research into folk art which borders on professional
art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e "
painters.
I n the i n i t i a l period, the methods of research were
not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the
historic, social and economic aspects of folk art. The
section developed successfully bibliographic w o r k and
also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal
rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n .
Most important of a l l however was research on
the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place
in the very character of folk art called for the utmost
efforts and such methods of work as w o u l d allow the
collection of as much information as possible w i t h i n
the shortest .period of time. Particular care was paid
to the less k n o w n regions. Thus, research started i n
the most distant districts, covering gradually the
whole country.
I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research
workers and equipment), research was mostly done by
i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then
came group research, including ethnographers, art
historians sketchers and Dhotoeraphers
who did
reconnaissance w o r k followed by research proper
if justified by the discoveries of the advance gnu*
The year 1050 w i t n « 4 d another ^
form of research k n o w n in this country as the "annual camp
^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h
w o S
travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n
some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^
J ^ k e ^ e
ditTonrto
of the area
^ f ^ Z
H ^ l l S n
fill nn
ffal L S m n n i r M '
t
¿ « 1 « nfinformation t £ v
P
n
S
i f <h n W
J
of the colouring.
Descript ons of sculptures in wood and stono and
of paintings are supplemented by photographs.
"The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items.
;
254
including descriptions, drawings, diagrams and 16,000
photographs. The collection is v e r y useful to research
workers, and numerous publications, including essays,
albums and articles, have been based on material
collected by the Section.
The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture
and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d
institutions.
Janina Orynzyna
RY L I F E
FOLK ART I N CONTEMPORA-
A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed
to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today,
at the beginning of the atom era and interplanetary
communication, a hand-made folk art object has lost
nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that
as i t no longer serves the needs of the countryside,
folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead
admirers and a ready market i n the urban milieu.
I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in
raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists
v i s i t i n g this country or exported abroad can be an
excellent means of popularizing the Polish national
style.
I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna
discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk
A r t and Folk Industry, which not only coordinates
the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles.
Aleksander
PRESENT
Jackowski
FOLK ART
PAST A M )
I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t
even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has
been observed since the end of the 19th century.
Continuously rising standards of social consciousness
and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this
process. The isolation from the urban w o r l d impressed
i n the oast the stamp of originality on folk art- at
isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v
i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof
the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are
oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t
tra
.Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene"
Sculpture and painting are particularly affected
by the urbanization process, since deformation and
other means of expression w h i c h were moulded by
generations of folk artists, are no lonqer acceptable
to the contryside, the tastes of which are strongly
•influenced by photography, chromolitography and
mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying
out.
But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often
show much inventiveness and t h e i r products, i f more
of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns.
This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l
considerations and for which there is a demand both
�in town and country. I n contrast, regional costumes
and i n t e r i o r decoration are changing their character
under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their
way into r u r a l homes.
Under these circumstances protection of folk art
to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi
cance. I n summing up the results of State support
for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r
points to such beneficial measures taken by the aut
horities concerned as competitions, exhibitions the
w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases
of folk art products and scholarships, and expresses
the opinion that i n the present situation more forms
of encouragement shauld be evolved. The need arizes
to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^
style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l
d e r i v e d of
^
Timrot
to
sal taiuosine old nattems should hi
abandoned A m o n s Z
m e a s u r e of a ^ k L n c P i f
P
of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying
that the most nnportant problem here is the raising
of the general standards of culture in the c o u n t r y
side.
"The downfall of popular art, Which is already an
accomplished fact, not only uprooted it, but it under
l i n e d the whole system of aesthetic views of the
r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change
in the function folk a r t played i n this milieu'.
Newspapers, books, radio, films and television
have brought the coutryside nearer to towns and to
day we no longer divide art into "educated" and
"popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter
heing m a i n l y of an entertaining character, incapable
of fulfilling the function formerly performed by folk
art. Mass culture reduces the recipients to the role
of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an
expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things
wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa*
PartancjTform of lifof
"
The question arises w h a t support should be given
to fill the gap, w h a t can today become an equivalent
of those values w h i c h i n the past folk art contributed
to the countryside. I t seems that the only way out
of the situation is to broaden support to embrace not
only the few conttimutors o f old trends, but also the
broad movement of amateur artists, encouraging
them to take part in the creation of art and culture.
S
U
r
r
Q
Ewa
Jeczallk
EXHIBITION
GLASS P A I N T I S G
U
n
i
OF
n
g
5
&
M
OLD
SILESIAN
I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification
is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the
period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn
adapted them, leading gradually to the discovery of
Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia".
Following p r e l i m i n a r y research, the authoress
arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings
she had selected from the collections of the W r o c ł a w
Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia
G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958
in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The
exhibits were divided into the following five groups:
11 the oldest Silesian painting on glass, representing
the highest artistic values 2) background decorations
3) thematic division (votive offerings, Silesian images
of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech
nique and 5) painting on ' mirrors.
The article explaining the mode of the exposition,
contains an analysis of the various groups of paintings,
with interesting inferences made by the authoress
from her research. Thus, for example, there is the
observation that "the oldest paintings on glass date
back to a period where this type of painting was not
yet practiced cn mass, as was the case later, i n the
19th centurv when on the occasion of religious re
mission processions iconoeraphic compositions painted
on glass were produced i n series.
A n analysis of the paintings on mirrors leads the
authoress to the conclusion that this type of painting,
which was believed to have been the oldest i n Silesia,
did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y
side was invaded w i t h petty bourgeois fashions.
The few signatures on the serial paintings point
to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre
of remission ceremonies, as the place of their origin,
justifying the assumption that serial Silesian paintings
on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission
places rather than w i t h Silesian glass industry
centres.
Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E
18TH CENTURY
The article discusses three 18th century sculptures
n wood preserved in the parish Church i n the village
of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent
among them — the c i b o r i u m dates back to 1726.
Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k
and supported by a seperately carved figure. M a i n t
ained i n the mature baroque style, it shows a tendency
towards moderation of the contorted forms inherent
in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an
l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek
Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an
ffftitv
s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that
thev were the w o r k of
r a n d V « T M t e t o r
T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k
shows that t h . s c Ł
w a s a W k artist and the
f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on
of his crtftsmanship
pcrtectlon
:
:
o £
n f
With the wealth of preserved Silesian glass p a i n
ting, the establishment o f i t s geneology is a com
plex oroblem, since the painting shows a great v a
riety of artistic forms, thematic material and formal
features.
I n her attempt to trace the origin of this type of
art in Si1es a, the authoress divides the material
under examination into three groups: the paintings
in the first group are classified according to the
technique used by the artist i n drawing, painting and
decorating the w o r k ; a thematic division of paintings
is made in the second group, where the authoress
observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„
;
r a t
s
0
Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY
Studziany Las was u n t i l quite recently an active
pottery centre and its ware was characterized b y the
primitivetiess of its form and technique. The vessels
were made either of red or grey clay w i t h some sand
content to diminish the fatness of the clay. The
earthenware was very simple i n its shape and its dark
brown colour turned into shining black after long
usage. This earthenware was i n great demand be
cause o f its high fire-proof quality.
I n describing the process of production, Miss F r y ś
writes that a s i m i l a r production technique was used
in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno,
255
�r
and as Studziany Las is situated nearby i t could be
inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h
the Byelorussian region. This seems also to be con
firmed by the fact that the first potter who settled
i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called
S o b ó t k a , f r o m near Grodno.
Anna Kunczyńska
— F R O M T H E REPORT O N T H E
E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N
THE L U B L I N AREA
O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an
e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the
L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic
displays. This time too the Museum could c l a i m credit
for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt
selection of the exhibits and their setting, w h i c h
brought into sharp relief the various kinds of folk
art, their artistic centres and the artists themselves
m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n .
A m o n g the new discoveries, the authoress calls
attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of
Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief
of St. Nicolas, could be singled out from among the
works of other sculptors.
I
I
4
�C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I
wydawane przez
P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE
B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego
formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj,
roczna — 96 zł.
P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu,
bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl,
roczna — 72 zł.
PRZEGLĄD
ARTYSTYCZNY, kwartalnik
p o ś w i ę c o n y nowoczesnej
twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra
cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna
36 zł, roczna — 72 zł.
P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku,
100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e
Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł.
M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y
Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł.
około
72 zl.
ilustracji.
nutowe.
PRENUMERATA
Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie
do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez:
Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " .
Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto
PKO nr
1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw
„ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12.
Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y
ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e
i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie,
Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie,
u l . Warecka 10.
SPRZEDAŻ
Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu
bycia:
w kioskach „ R u c h u " ,
w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h .
Sztuki s ą do
na
Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy
u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy
k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r
szawa, ul. Srebrna 12.
Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne.
Zakład Wydawniczy. W-wa,
Podchorążych
Z a r a , «37.
P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g.
N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r .
39.
BI.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98be7f8362994200e7504c6b89905403.pdf
66a30155f5a317eab07a706918965560
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4218
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3933
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe, spisy treści i od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.2-6
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P O L S K A
S Z T U K A
LUDOWA
NR I M
SPIS A R T Y K U Ł Ó W U M I E S Z C Z O N Y C H W R O K U
ARTYKUŁY
Bojarska
Cieśla-Reintussowa
Kostysz
Kotula
Mii/Jer
gliniane z Brzostka
Zolia
Eleonora
Juliusz
Franciszek
Władysław
Skrzynie
Stare g o r s e t y
krakowskie
Konferencja
w sprawie
i twórczych
polskiej
zręby
w
Społeczne
podłoże
chałup
Brzostek — z a p o m n i a n y
ludowa
i narodowa
progu piątego
nr
1—2,
janosikowych
nr 3, str.
r o k u n r 1—2,
w
6
str.
12
sztuce
ludowej
70
str. 3
i przemysłu
polskiej
Polskich nr
artystycznego
w
badaniach
1—2, str. 19
na
s z t u k i l u d o w e j n r 4—5,
wykopaliskowa
n r 6, str.
tle
stosunku
str. 99
polskiej
sztuki
ludowej
163
T w ó r c z o ś ć plastyczna
Maria
str.
o ś r o d e k l u d o w e g o g a r n c a r s t w a n r 6, str. 167
rzemiosła
dziedzictwa
Metoda
67
1—2,
ludowych u b i o r ó w w Karpatach
Zagadnienie
do
naukowo-badawczych
119
Sztuka
Wytwórcy
nr
Rzeszowskiem
motywów
124
37
zagadnień
Malowane
Roman
'/ywirska
aktualnych
str.
garncarstwa
Ksawery
Andrzej
1—2,
krakowskiego
Piwocki
7.aki
nr
Z dziejów
U
177
nr 4—5, str.
p l a s t y k i l u d o w e j n r 3, str.
Reinluss
Aleksander
nr 6, str.
kurpiowskie z pow. ostrołęckiego
nr 4—5, str.
Wojciechowski
nr 6, str. 171
W i e l k o p o l s k i e czepki oczepinowe
Wiesława
Janikowska
O P R A C O W A N I A TEORETYCZNE
Naczynia
Irena
Cichowicz
I
1951
g ó r n i k ó w cz. I , n r
str. 76, cz. I I I , n r 4—5, str.
1—2,
str. 43, cz. I I , n r 3,
134
TŁUMACZENIA Z JĘZYKÓW OBCYCH
Gorbnezewo
N.
O
P.
zagadnieniu
3/1950 —
Niedosziwin
O zagadnieniu
G.
pochodzenia
Janikowska
K.
J a w o r s k a ) n r 3, str.
S P R A W O Z D A N I A , DROBNE
Etnografija
1—2,
str.
WIADOMOŚCI
Blanka
Wystawa
Obrady
etnografów
sztuki
nr
1—2,
ludowej
Zolia
N.
Pietkiewicz
Kazimierz
„ S z m a c i a k i " mazurskie
Roman
B. S a l k o : K o b i e r c e
w
str.
59
Kołbieli
południowego
nr
6, str.
Dagestanu
n r 4—5, str.
180
nr
6, str.
Kursy malowania
o b r a z ó w na szkle
wystawy
sztuki
191
131
I V K o n k u r s c e r a m i k i l u d o w e j w K i e l c a c h n r 4—5, str.
Pokonkursowe
50
6/1950-
82
Z w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w L u b a r t o w i e n r 6, str. 183
Łaszczyńska
Reinhiss
Zofia) n r
Eleonora
A.
Kaczorowska
(Sowietskaja
l u d o w o ś c i w sztuce r a d z i e c k i e j ( I s k u s t w o n r
tłum. z rosyj. W ł a d y s ł a w a
RECENZJE,
odzieży
tłum. z rosyj. Onyszkiewicz
nr
1—2,
ludowej
w
154
str. 60
Augustowie
i
Kolnie
nr 6, str. 186
Z w y s t a w y sztuki ludowej w Zakopanem
n r 3, str.
R u d o l f B e d n a r i k : L u d o v e n a h r o b n i k y na S l o v e n s k u
R.
R.
Jadwiga
Bohdan
Muzeum
C h o r o s i ń s k i Jan:
Konferencja
n r 4—5, str.
Ryszkiewicz
1—2, str. 62
L u d o w e m o t y w y w w y r o b a c h d z i a n y c h n r 1—2, str. 64
Otwarcie
Sohieska
Urbanowicz
78
nr
Andrzej
Bibliografia
Etnograficznego
w Krakowie nr
M e l o d i e taneczne P o w i ś l a n r 1—2,
w Jadwisinie
4—5,
(Aktualne zagadnienia p l a s t y k i
146
Rzemiosła
Artystycznego
cz. I —
str.
159
str. 63
Tkaniny.
ludowej)
�POLSKA
DWUMIESIĘCZNIK
SZTUKA
WYDAWANY
T
R
Od redakcji.
W
PRZEZ
PAŃSTWOWY
E
Ś
INSTYTUT
z u j i ą z k u z d y s k u s j ą nad p r o j e k t e m K o n
Telakowsha
Ludotuej.
— Projektanckie kolektytuy
cze, c h ł o p s k i e i m ł o d z i e ż o m e . Wojciech
robotni
Jastrzębowski
—
Geneza, p r o g r a m i u j y n i k i d z i a ł a l n o ś c i „ W a r s z t a t o m
Kra-
koujskich"
i
„Ładu".
Blanka
pasiak
SYLWETKI
Edyta
Starek
—
Reinfuss
Kaczorowska
— Wełniany
opoczyński.
ARTYSTÓW LUDOWYCH
Ttuórczość
RECENZJE I
Roman
Heleny
Roj-Kozłoujskiej.
SPRAWOZDANIA
— Badania t e r e n o m e ш r e g i o n i e k i e l e c -
ko-sandomierskim.
Andrzej
Żaki
— Pierujsze
prace
k o p a l i s k o t u e P a ń s t m o i r e g o I n s t y t u t u S z t u k i . Zofia
Reinfussowa
ladzu.
— Z ujystaujy
Roman
ш Łukouńe.
kodzieła
kowa
Olga
Reinfuss
Helena
ludoiuego
—
VI
—
Blumówna
ш
tuycinanek ludoujych
Z
tuystaujy
konkurs
Zofia
szopek
шуCieśla-
ш
Sie-
pokonkursoiuej
— Wystaiua
Krakoiuie.
Poujojenny
Gajekowa
SZTUKI
Ć
stytucji Polskiej Rzeczpospolitej
Wanda
LUDOWA
sztuki i rę
Barbara
Kur
krakouiskich.
— X X V I W a l n e Zgromadzenie Polskiego
Totuarzystuia Ludoznaiuczego ш Łodzi.
P A Ń S T W O W Y
ROK VI
I N S T Y T U T
STYCZEŃ - L U T Y 1952
S Z T U K I
NR 1
�... Wynikiem ustroju, opartego na p r z e c i w i e ń s t w a c h społecznych,
b y ł sztuczny i nieosiągalny dla mas ludowych dystans m i ę d z y c z ł o w i e k i e m
ciężkiej pracy fizycznej a c z ł o w i e k i e m nauki, kultury, sztuki. Radość życia
na wysokim poziomie zdobyczy wiedzy, kultury, sztuki była dostępna dla
niewielu wybranych. Inteligencja zawodowa, ludzie nauki, wychowawcy,
artyści, pisarze, muzycy, poeci, malarze, utalentowani wykonawcy dzieł
sztuki i różnorodni p o s ł a n n i c y kultury, o d d z i a ł y w u j ą c y na w y o b r a ź n i ę ,
uczucia, m y ś l i i wzruszenia ludzkie, byli oddzieleni nieprzebytym murem
od wielkich mas narodu, t w o r z ą c y c h w pocie czoła materialne podstawy
ich wiedzy, kultury i sztuki. Jeśli chodzi o dziedzinę p o g l ą d ó w na ś w i a t
i s p o ł e c z e ń s t w o ludzkie, to ustrój oparty na p r z e c i w i e ń s t w a c h b y ł króle
stwem przesądów i wzajemnych niechęci nie tylko u dołu, ale i u góry,
z tym, ż e przesądy u góry b y ł y szkodliwsze i trwalsze mimo pokostu for
malnej wiedzy i formalnej kultury. Znaczne pozostałości tych przesądów
w u m y s ł a c h przedstawicieli nauki, kultury i sztuki trwają, niestety, do dziś
dnia i w y m a g a j ą krytycznego przeciwdziałania. Wolny od przesądów dzia
łacz naukowy i kulturalny, twórca czy wychowawca musi z d a w a ć sobie
przede wszystkim sprawę, ż e podstawowym źródłem jego twórczości jest
ciężka praca robotnika i chłopa, codzienny, mozolny w y s i ł e k ludu pracują
cego, który go ż y w i i karmi, wobec którego jest on moralnie zobowiązany.
O b o w i ą z k i e m twórcy, kształtującego d u c h o w ą dziedzinę życia narodu, jest
w c z u ć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknotę i potrzeby, z ich
w z r u s z e ń i przeżyć czerpać natchnienie t w ó r c z e do w ł a s n e g o w y s i ł k u , k t ó
rego celem g ł ó w n y m i podstawowym winno b y ć podniesienie i uszlachet
nienie poziomu życia tych mas. Twórczość oderwana od tego celu, sztuka
dla sztuki, w y n i k a z pobudek aspołecznych.
Cechą z n a m i e n n ą p r z e ż y w a n e g o przez nas okresu jest to, że nie w y
brane tylko warstwy i nie w y j ą t k o w e tylko postacie, nie indywidualni bo
haterowie, ani elita wytrawnych s m a k o s z ó w wiedzy, sztuki, czy kultury
działają dziś na potężnej scenie dziejowych przemian w życiu narodów.
Cechą z n a m i e n n ą tego okresu jest w ł a ś n i e to, że miliony najprost
szych ludzi w e s z ł y na tę scenę życia publicznego, ż e pragną one stać s i ę
�czynnymi, a nie biernymi tylko jej uczestnikami, że stają się one stop
niowo ś w i a d o m y m i t w ó r c z y m czynnikiem dziejów.
Cóż warta b y ł a b y twórczość artystyczna, cóż warta b y ł a b y sztuka,
wiedza czy literatura, która by nie dostrzegała, nie p o j m o w a ł a , nie czer
pała natchnienia z tych głęboko rewolucyjnych przemian i zjawisk, które
się d o k o n y w u j ą , które n u r t u j ą w u m y s ł a c h , które wstrząsają p o d ś w i a d o
mie p s y c h i k ą m i l i o n ó w prostych ludzi.
Upowszechnienie
i uwspółcześnienie
twórczości
kulturalnej
we
wszystkich jej różnorodnych
przejawach
i dziedzinach — oto zadanie,
które wkłada na barki obecnego pokolenia twórców
i na barki całego na
rodu nowy okres historyczny, okres demokracji
ludowej...
7. przemówienia
Prezydenta
Wrocławiu
16 l i s t o p a d a 3947.
Bolesława
Bieruta
na
otwarciu
radiostacji
we
�W Z W I Ą Z K U Z DYSKUSJĄ
NAD PROJEKTEM K O N S T Y T U C J I
RZECZYPOSPOLITEJ
POLSKIEJ
LUDOWEJ
W uchwalonym przez K o m i s j ę K o n s t y t u c y j n ą w dniu 13 stycznia
1952 r. Projekcie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znajduje
wyraz zdecydowana wola narodu umocnienia ustroju sprawiedliwości
społecznej, urzeczywistnienia nadziei i pragnień p o s t ę p o w y c h bojowni
k ó w o wolność Polski i szczęście jej obywateli. Projekt Konstytucji jest
zarazem ś w i a d e c t w e m dążności narodu do konsekwentnej likwidacji zaco
fania gospodarczego i kulturalnego szerokich mas ludu pracującego. N a
ten temat czytamy w Rozdziale 1, art. 3, p. 2:
Polska
ustanny
Rzeczpospolita
wzrost
przez
sił
likwidację
Ludowa
wytwórczych
zacofania
zapewnia
kraju
przez
rozwój
jego
gospodarczego,
i
nie
uprzemysłowienie,
technicznego
i
kultural
nego.
Upośledzenie
kulturalne klas wyzyskiwanych w p ł y n ę ł o w sposób
d e c y d u j ą c y na treść i formę twórczości artystycznej c h ł o p s t w a i proleta
riatu miejskiego. Stąd też sztuka plebejska miasta i wsi nawet w ó w
czas, gdy zawierała treści postępowe, elementy buntu i walki przeciwko
wyzyskowi, w y r a ż a ł a je częstokroć w naiwnej, uproszczonej i prymitywnej
formie. Owa ograniczoność środków wypowiedzi artystycznej uwarunko
wana była ó w c z e s n y m upośledzeniem klasowym. Rozbicie społeczeństwa
na antagonistyczne klasy powodowało wielotorowość
rozwoju kultury,
w której znajdowały wyraz sprzeczności między sztuką oficjalną, służącą
klasie rządzącej, a twórczością klas uciskanych, wyzyskiwanych, upośle
dzonych. Znosząc wyzysk człowieka przez człowieka i s t w a r z a j ą c podsta
wę zaniku a n t a g o n i z m ó w klasowych — Polska Ludowa kładzie kres owe
mu rozdwojeniu sztuki i kultury, które stanowiło c h a r a k t e r y s t y c z n ą ce
chę społeczeństwa antagonistycznego. Mówi o tym Rozdz. 1, art. 3, p. 4
Projektu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej:
Polska
duje
klasy
Rzeczpospolita
społeczne,
Ludowa
żyjące
z
ogranicza,
wyzysku
wypiera
robotników
i
i
likwi
chłopów.
W walce o nową sztukę polską, socjalistyczną w treści i narodową
w formie, w y r a ż a się ś w i a d o m a dążność do włączenia wszystkich zagad
nień kultury i sztuki w całokształt prac narodu budującego socjalizm.
P o j a w i a j ą się nowe formy organizacyjne życia artystycznego. Doniosłą
rolę spełnia tu ruch spółdzielczy, zrzeszający kolektywy a r t y s t ó w ze śro
dowisk robotniczych i wiejskich. W a ż n e to zjawisko naszego ż y c i a spo
łecznego zyskuje w y r a ź n ą p e r s p e k t y w ę rozwoju w n a s t ę p u j ą c y c h słowach
Projektu Konstytucji (Rozdz. 2, art. 11) :
Polska
ruchu
stronnej
czej,
i
Rzeczpospolita
spółdzielczego
pomocy
jako
w
w
własności
Ludowa
mieście
wypełnianiu
społecznej,
i na
jego
popiera
wsi
oraz
zadań,
zapewnia
rozwój
różnych
udziela
a własności
szczególną
mu
form
wszech
spółdziel
opiekę
ochronę.
Produkcja rękodzielnicza miasta i wsi, prace a r t y s t ó w zrzeszonych
w spółdzielniach z a j m u j ą c y c h się twórczością i w y t w ó r c z o ś c i ą artystycz
ną — usiłują nawiązać do wielowiekowej tradycji folkloru wiejskiego
i
5
�i sztuki plebejskiej miasta, w y k o r z y s t u j ą c te doświadczenia przy reali
zacji zadań stawianych przed współczesną sztuką. W zakresie prac nasze
go pisma leży p r z e w a r t o ś c i o w a n i e i naukowe badanie tradycji folkloru
wiejskiego i plebejskiej sztuki miasta, z wydobyciem p o s t ę p o w e g o nurtu
tych dziedzin naszej wytwórczości. Wzbogaci on kulturę narodową nowy
mi zdobyczami, w y n i k a j ą c y m i również z emocjonalnego stosunku artysty
do sztuki chłopskiej i proletariackiej, z której czerpać on będzie postępo
we treści, unikając przy tym bezdusznego naśladownictwa form. Ten je
dynie w ł a ś c i w y stosunek do tradycji ojczystych okroślił Prezydent Bole
s ł a w Bierut w przemówieniu na otwarciu Roku Chopinowskiego:
...Genialność
naprawdę
wielka
Chopina
wyrasta
jest
wymownym
z tego,
świadectwem,
co ludowe,
i dzięki
temu
utaję
że
twórczość
się
dorobkiem
ogólnoludzkim.
Ale
źródło
i ludowe...
pogłębiał
jej
tury
naszego
twórczych
nowych
niejszym,
narodu
jest
uczuć,
mistrza.
to
wybitnie
charakter
epoki
pobudzić
która
narodowe,
jego
polskie,
twórczości
nasze
nie
—
ojczyste
umniejszał,
lecz
ogólnoludzkie.
nowej
Pragniemy
życia
a przez
jest
i znaczenie
obecnej,
potęgę
form
siły
narodowy
wielkość
Zadaniem
zmierzoną
tej
Swoisty,
do
w
nim
skierować
społecznego,
które
wzbogacić
kulturę
kształtowania
działania
tkwi
w masach
i
tę
dalszego
która
potężną
pozwolą
uczynić
była
rozwoju
ludowych
tę
źródłem
siłę
życie
uczuć
kul
nie
natchnień
na
lepszym
budowę
i
pięk
narodu.
W e j ś c i e nowego i potężnego czynnika — masowego odbiorcy —
k s z t a ł t u j e nowe oblicze sztuki polskiej. W związku z tym w y t w a r z a j ą
się nowe formy organizacji twórczości i odbiorczości sztuki. Prace nad
umasowieniem kultury polegają m.in. t a k ż e na wykrywaniu uzdolnio
nych jednostek w środowisku robotniczo-chłopskim, k t ó r y m gwarantuje
Konstytucja pomoc p a ń s t w a i społeczeństwa. O opiece nad w y r o s ł y m i
z ludu talentami, o popieraniu wszelkich form w y ż y c i a się artystycznego
szerokich rzesz społeczeństwa, a wreszcie o umasowieniu kultury i wy
n i k a j ą c y c h s t ą d możliwościach pełnego rozwoju sztuki polskiej — powiada Rozdz. 7, art. 62 Projektu Konstytucji:
1. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej
prawo do korzystania ze zdobyczy kultury i do twórczego
łu w rozwoju kultury
narodowej.
mają
udzia
2. Prawo to zapewniają
coraz szerzej: rozwój i
udostęp
nienie ludowi p r a c u j ą c e m u miast i wsi wydawnictw
książko
wych i prasy, radia, kin, teatrów,
muzeów
i wystaw,
domów
kultury, klubów, świetlic,
wszechstronne popieranie i pobudza
nie twórczości
kulturalnej
mas ludowych i rozwój
talentów
twórczych.
Projekt Konstytucji, będący wyrazem woli i dążeń narodu pol
skiego^ określa p e r s p e k t y w ę rozwoju kultury i sztuki — wytycza również
zasadnicze linie nauki w służbie s p o ł e c z e ń s t w a budującego socjalizm. Na
kłada on na nas obowiązek gruntownego przemyślenia metod pracy, peł
nej aktywizacji badań naukowych, ogarnięcia nimi całokształtu zjawisk
artystycznych w powiązaniu z dorobkiem twórczości ludowej — a wresz
cie obowiązek j a k n a j p e ł n i e j s z e g o wykorzystania naszej tradycji w pra
cach nad stworzeniem nowej kultury i sztuki polskiej, socjalistycznej
w treści, narodowej w formie.
6
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32bf1f91f482dd00d748c409b3528a7f.pdf
778d10976af39cd84d8968d5f8dee131
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4215
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3931
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.252
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
O
K
Trzydzieste p i ą t e walne zgro
madzenie Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego o d b y ł o się w Olszty
nie w dniach od 13 do 15 w r z e ś n i a
1959 r. Na sesji naukowej Zgroma
dzenia p o ś w i e c o n e j W a r m i i i M a z u
rom wygłoszone zostały n a s t ę p u j ą c e
referaty prof J Gajek
Elementy
k u l t u r y dawnych' P r u s ó w w k u l t u
rze ludowej W a r m i i i Mazur- dr W
Gebk - Michał Kalka symbol
w i l k i o polskość na terenie W a r m U
TMazur mgr W Ogrodz^ński — Te
ka mazurska Oskara Kolberga- dr
T Grygle - Warunki Ż y M a w i e i skiego f u d n o ś c i o o l s k i e i na W a r m i i
n erwszei pnołowie
. MSa uz ur raacc h w pierwszej
ołowie
graficznych
zerachi
Warmii
i Mazur,
mgr
Warrnif
W czerwcu {11—13) o d b y ł a się
w Augustowie konferencja zorgani
zowana przez w o j e w ó d z k i e g o k o n
serwatora z a b y t k ó w w B i a ł y m s t o
ku, p o ś w i ę c o n a ochronie z a b y t k ó w
architektury. M g r F. Klonowski w y
głosił na konferencji referat pt. „ T y
py regionalne budownictwa l u d o
wego woj. b i a ł o s t o c k i e g o " .
*
Muzeum w Radomiu zorganizo
wało
cykl odczytów z dziedziny
etnografii Prelegentami b y l i mgr
A . Dobrowolska z Muzeum w K i e l
cach, m g r J. Czajkowski i mgr J.
Kamocki z Muzeum Etnograficzne
go w K r a k o w i e oraz art. malarz
F. A . Zaremba — kierownik skupu
ceramiki ludowej C P L i A z Kielc.
Muzeum Archeologiczne i Etno
graficzne w Łodzi z o r g a n i z o w a ł o dla
młodzieży szkolnej w y s t a w ę o ś w i a
t o w ą „ S z t u k a ludowa Ł o w i c k i e g o " .
22.VII. otwarte zostało Muzeum
w Bochni. Muzeum p o w s t a ł o z i n i
cjatywy znanego m i ł o ś n i k a k u l t u r y
ludowej, prof. S. Fischera, k t ó r e g o
cenne zbiory s t a ł y się p o d s t a w ą
kolekcji
muzealnej.
Uroczystość
otwarcia z a i n a u g u r o w a ł pokaz zbio
r ó w o r o f St Fischera z dziedziny
polskiej plastyki ludowej.
W lipcu odbyło się uroczyste
otwarcie
Muzeum
Pienińskiego
w Szczawnicy. Muzeum p o w s t a ł o
z inicjatywy p i e n i ń s k i e g o oddziału
Towarzystwa M i ł o ś n i k ó w L u d o w e j
K u l t u r y i Sztuki G ó r a l s k i e j . Ekspo
252
N
naty, wobec z u p e ł n e g o braku
d u s z ó w na zakup, p o c h o d z ą
łącznie z d a r ó w ludności.
K
f u n Sokółce, przy współudziale Minister
w y stwa K u l t u r y i Sztuki.
W salach Muzeum w Białymsto
k u otwarta b y ł a w p a ź d z i e r n i k u wy
stawa sztuki b i a ł o r u s k i e j . Obejmo
w a ł a ona przede wszystkim frag
menty s t r o j u kobiecego (zdobione
haftem koszule i spódnice), hafty
na r ę c z n i k a c h oraz białostockie tka
n i n y wielonicielnicowe
Wystawę
z o r g a n i z o w a ł o Towarzystwo Biało
Muzeum
Ziemi
Szamotulskiej ruskie w B i a ł y m s t o k u . Katalogu
i Prezydium P R N w S z a m o t u ł a c h nie wydano.
zorganizowały wystawę objazdową
*
„ Z a b y t k o w a architektura i dzieła
sztuki Ziemi Szamotulskiej". W y
1 6 maja w sali muzealnej Ra
stawa zorganizowana była z okazji tusza w B i a ł y m s t o k u odbyło się ze
Dni Opieki nad Z a b y t k a m i . O t w a r branie organizacyjne Polskiego To
cie n a s t ą p i ł o we Wronkach 18 maja. warzystwa Ludoznawczego, oddziału
białostockiego. Inicjatorem założenia
oddziału P T L b y ł mgr Z. Ciesiel
W czerwcu Muzeum w Łęczycy ski, p r a c o w n i k n a u k o w y Muzeum
urządziło w y s t a w ę „Łęczycka sztu W s k ł a d z a r z ą d u powołanego na ze
ka ludowa".
b r a n i u weszli poseł Ob Jaźwiński
przedstawiciele Muzeum' w Białym
22 lipca w Muzeum Pomorskim stoku C P L i A i W y d z i a ł u Kultury
w G d a ń s k u otwarta została wysta Prezydium W R N Przedstawiciel^Za
wa pt. „ T r a d y c y j n y s p r z ę t l u d o w y r z ą d u G ł ó w n e g o ' p T L w W a r s z a w ę
Kaszub i dolnego P o w i ś l a " . Ekspo Bolesław- S S c f w z e k a z a ł
K naty pochodziły z ostatnich nabyt dztesiat
tomów
iako
zaczątek
k ó w d z i a ł u etnograficznego. Orga p r z y s z ł e j biWioteki Oddziału
nizatorem wystawy iest d r L M a
l i c k i , kustosz muzeum.
5 w r z e ś n i a odbyło się w Sierpcu
uroczyste otwarcie pracowni wybu
W Muzeum Sztuki w Łodzi eks dowanej przez M i e j s k ą R a d ę Na
ponowana b y ł a w m a j u i czerwcu r o d o w ą dla rzeźbiarza ludowego M .
wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zor Ruszkowskiego.
ganizowana przez dział naukr.woo ś w i a t o w y muzeum. Wystawa była
w y n i k i e m konkursu rozpisanego dla
W y t w ó r n i a F i l m ó w Oświatowych
p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na terenie w o j w Łodzi z a p l a n o w a ł a wykonanie do
łódzkiego. W konkursie wzięli u d z i a ł k o ń c a 1959 r. n a s t ę p u j ą c y c h filmów
przedstawiciele
wszystkich
grup folklorystycznych: Odpust i jar
społecznych i zawodowych.
m a r k w Studziennej, Krakowskie
zwyczaje noworoczne
Wesele ło
wickie Pasterstwo wysokogórskie
Wystawa kaszubskiej sztuki l u i T r y p t y k polski (Obrzędy ludowe).
dowej otwarta była w sierpniu w
Kościerzynie podczas zlotu m ł o d z i e
ży kaszubskiej. Pokazano z a r ó w n o
I n t e r e s u j ą c e informacje o mu
eksponaty zabytkowe jak i w y k o
zeach etnograficznych we Lwowie,
nane współcześnie.
d o t y c z ą c e ich zbiorów, podjętych
*
b a d a ń i w y d r u k o w a n y c h opracowań
Wystawa t k a n i n pow. S o k ó ł k a naukowych podaje Biuletyn Infor
odbyła się w Sokółce w p a ź d z i e r macyjny Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochro
n i k u . Pokazano przede wszystkim ny Z a b y t k ó w (Nr 24, 1959 r., art. B.
w s p ó ł c z e s n e dywany dwuosnowowe Ł o p u s z a ń s k i e g o ) Największe zbio
wykonane przez zespół pod k i e r u n r y posiada we Lwowie Muzeum
kiem prof. P l u t y ń s k i e j i przez zespół Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycz
kobiet p r a c u j ą c y dla skupu C P L i A nego W 1956 r opublikowano na
oraz t k a n i n y zebrane w terenie przez s t ę p u j ą c e prace będące wynikiem
przedstawicieli D o m u K u l t u r y w So¬ b a t ó ń OTowad^mych przez Muzeumkółce Eksmonowano r ó w n i e ż Dłach- U t o a i ń ^ ^ b a ^ o w a Ukraińska
t v w l e S t e l n i c o w e m a t y s ł o m i a ceramTka ludowa wTchodnio-karne i k r a i k i Organizatorami w y s t a olckte Mtvstvczne wyroby udowe
w y b y l ? W y d z i a ł K u l t u r y W R N w z metale^DrewXne nwzy^ia i Z !
B i a ł y m s t o k u i Prezydium PRN w roby ze s ł o m T ^ z w i k l i n Muzeum
Ziemi
Lubawskiej
otwarte zostało 1 8 lipca w baszcie
Bramy Kurzętnickiej
w
Nowym
Mieście. Pokazane eksponaty obej
mują działy
kultury
materialnej
i sztuki ludowej.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d1f0ab2fe6e574fc192cb1632463afb.pdf
9850e9996edb9fcf93e526265a55aa89
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4223
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3938
Title
A name given to the resource
Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.35-62
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
BADANIA
TERENOWE
8
W
REJONIE
i:
KICLCC
O
o
KIELECKO•з
SRtlDOHIEIlZ .
SANDOMIERSKIM
®*>
9,
10,
*^ *
*.
t/7
BUSKO
o
?
o
I
•
Ш
ЛГ
o
ROMAN
REINFUSS
Zgodnie
wych
w
roku
1951
i
Sztuki
kim,
z
zaplanowaną
badania
tury
kolejnością
organizowane
przez Z a k ł a d
Zdobnictwa
obejmując
—
rozległy
Sandomierz
dotychczas
kielecki,
Podobnie
jak
przedziły
systematyczne
w
buski,
roku
w
podziału
map
położony
względem
opatowski
ubiegłym,
w
bliższego
czerwca
gleb,
siedziby
się
mało
1.
Suków
32.
2.
Morawica
33.
Steczkom
Stopnica
sandomierski.
3.
Wola
34.
Stobiec
po
4.
Chałupki
35.
polegające
na
5.
Górki
Iwaniska
Józefów
literatury i sporzą
6.
Pierzchnica
36.
37.
7.
8.
Suchowola
Przededworze
38.
39.
przysz
9.
Holendry
40.
hopatno
Moszyny
przeprowadzono
10.
Sędziejowice
41.
Konary
11.
Chmielnik
Bodzentyn
42.
Bogoria
43.
44.
Mostki
Sztombergi
45.
Dobra
46.
Staszów
Rytwiany
Ożarów
Bidziny
Przybysławice
dawnego
z terenem
wywiad
na
miejscu,
12.
Ekipa
obozowa
w
lowszczyzny.
lessowych
lot.
R.
miejscowości
terenową
obozu,
czterodniowy
Spis
osi
I V — lusie p r z e b a d a n e ,
V — siedziba o b o z u .
etnograficznym
osadnictwa,
zapoznania
I — miasla poujiatome,
I I — miasteczka,
I I I — miasteczka, ш k t ó r y c h
p r z e p r o m a d z o n o шциласгу,
kielec
wzdłuż
itp.).
prac i w y b r a n i a
ciągu
i
akcję
przygotowania
mapy
parafialnego
Celem
łych
(jak
Instytutu
województwie
gromadzeniu w y c i ą g ó w z istniejącej
dzaniu
Architek
1). B a d a n i a o g a r n ę ł y
pod
powiaty:
tereno
obozowym
Państwowego
obszar
(ryc.
opracowane
prac
systemem
Badania Plastyki,
Ludowego
przeprowadzone b y ł y
Kielce
У
wąwozach
Reinfuss.
Opa-
Morawicha
13.
Jeziorko
14.
15.
Słupia
Wola
16.
Bieliny
17.
18.
Daleszyce
47.
48.
Makoszyn
49.
19.
Cisów
50.
51.
20.
Łagów
21.
Gęsice
22.
23.
Nowa
Jachowa
Gojców
Włostów
Sobótka
Korzenna
52.
53.
Klimontów
Janowice
Raków
Rudki
54.
Świątniki
55.
Złota
Ossówha
56.
Szewce
26.
Gnojno
Koprzywnica
27.
28.
57.
58.
Grabki
29.
Szydłów
59.
60.
30.
Grzymała
Tuczępy
61.
62.
24.
25.
31.
Shadla
Małe
RYC. 1. MAPA
SIE TRWANIA
Sulisławice
Wnorów
Osiek
Pliskowoła
Lipnik
MIEJSCOWOŚCI
ZBADANYCH
OBOZU NAUKOWEGO
W
DUŻYM
W 1951 r.
Opracowała
Zofia
Reinfussowa
W
CZA
ŚLADKOW1E
�w
czasie
którego
orientacyjne.
Chmielnik,
mierz,
wykonane
Trasa
Staszów,
Opatów,
zostały
objazdu
Klimontów,
Bogorię,
wstępne
wiodła
z
terenu
objętego
Raków,
nowicie:
planowanymi
obozu
wybrano
Sladków
Duży
Nową
Sando
Słupią,
Sw.
rozległość
badaniami,
dwie
koło
przez
Koprzywnicą,
K r z y ż i z p o w r o t e m do K i e l c . Ze w z g l ą d u na
przyszłego
badania
Kielc
jako
miejscowości,
Chmielnika
i
bazy
a
mia
Jacentów
k o ł o O p a t o w a , gdzie w o b s z e r n y c h b u d y n k a c h
podwor
skich mieściły się szkoły w y p o s a ż o n e w p e ł n e
urządze
nia
internatowe.
Według
planu
20 d n i t r w a n i a o b o z u w y j a z d y
w
czasie
pierwszych
w teren m i a ł y
odbywać
s i ę z b a z y w S l a d k o w i e D u ż y m . Po z a k o ń c z e n i u
dekady
skąd
obóz
miał
łatwiej
byłoby
opatowskim
w
prowadzić
połączonych
grupy
kielecko —
ny
przerzucony
do
osób,
w
w s t o s u n k u do
z przerzucaniem
zespół
pracujący
Inaczej
zespołu
na
w
roku
wiadowców
z
badań
zwężenia
do
zmusiło
w
zagadnienia
W jednym
rzony
zakresie
badania
samej
tylko
w
plastyki
do
roku
wyodrębniono
jako
blem
kultury
materialnej,
niach
na
łącznie
terenie
względu
na
zwracania
i
wideł
kultury
wpływ
na
który
Wisły
oraz
ludowych
z
obrzędami.
został
a
rozsze
mianowicie
poprzednio
i Sanu
okazało
obozu
był
za
niezbędne
niż
do
ze
dotychczas
jego
twórczości
przybyli
pro
bada
traktowany
się
gospodarcze,
ludowej
w
Wydzielenie
silniejszego
tło
rozwój
Uczestnicy
ubiegłego,
materialnej
uwagi
wy
zrezygno
ludowej
związanej
socjograficznymi.
konieczność
na
został
osobne z a g a d n i e n i e b a d a w c z e
z badaniami
gadnień
do
obrzędów
w y p a d k u zakres b a d a ń
stosunku
1950
zespołu
obozu
i
roku
ujęty
literatury
zwyczajów
obozie
i Sanu.
ubiegłym
kierownictwo
ko
teren
zmniejszo
zatrudnionego w
obszarze w i d e ł W i s ł y
nieco niż
w
na
p r z e d m i o t prac b a d a w c z y c h . Z m n i e j s z e n i e
wania
powiecie
trudności
sandomierskim został o 7 osób
czasie b a d a ń
drugiej
Jacentowa,
badania
i sandomierskim. Z powodu
munikacyjnych,
większej
zostać
przemiany
artystycznej.
Sladkowa
Dużego
w d n i u 31 l i p c a , z a ś 1 s i e r p n i a z o r g a n i z o w a n o p i e r w s z e
prace
z
terenowe,
których
udała
twie
poprowadzone
jedna
wyjechała
się pieszo na
bazy. O d
odbywały
się
w
badanie wsi
tego
czasu
regularnie
dwóch
do
co
dnia
18
drugi
.3. Dom
drewniany,
Tuczępy
pou>.
Ftt. St.
Depluszewski
Busko
w
lipca
dzień,
z
5
osób.
uczestnicy
nicy,
W
czasie
badań,
przerw
zarówno
opracowywali
swe
wyjazdy
fotograf
wywiadowcy
na
wyjazdami
jak
i rysow
czysto,
oddając
j e s u k c e s y w n i e do o b o z o w e g o a r c h i w u m . D ł u ż s z y
dniowy)
okres
opracowywania
że
oraz
składająca
między
materiały
zaś
sąsiedz
z tym
zmianę jedna z d w ó c h grup r y s o w n i k ó w
się
ryc.
druga
leżących
brali w nich udział wszyscy wywiadowcy,
na
grupach,
samochodem,
materiałów
(trzy
przyjęty
d l a r y s o w n i k ó w u z a s a d n i o n y b y ł t y m , ż e w czasie j e d
n e g o d n i a w o l n e g o od
tego
materiału
wyjazdów
ilustracyjnego
przerysowanie
byłoby zupełną
boga
niemoż
liwością.
Rytm
trwania
w
wyjazdów
Opatowskie
dwudniowych
ryc.
4.
Nowy
dom
pow.
budowany
w r. 19i7. Wola
Kielce,
Fot. R.
Reinfuss
Morawicha
i
podwojeniu
czasu
bazie.
się
w ostatniej
związku
Sandomierskie
badań
materiału w
W
zmienił
obozu, k i e d y w
terenowych
z długimi
zastosowano
przy
przeznaczonego
czasie t r w a n i a
obozu
dekadzie
wyjazdami
na
system
równoczesnym
opracowywanie
zbadano
ogółem
46
wsi
i przeprowadzono w y w i a d y
w 9 miasteczkach. Zebrane
materiały
jakościowym
pod
przekraczają
względem
rezultaty
osiągnięte
w
i
latach
ilościowym
ubiegłych.
�ryc.
5.
Dawne
Teren, na k t ó r y m
był z a r ó w n o
turalnym
powiecie
ją
żyzne
bokimi
w
lessowe,
sfalowany,
wąwozami.
powiecie
często
Pas
piaszczyste
stanowi
części
W
i
między
na
wschodniej
na
znaleziska
stronach
z
granicznego
osadnictwem
towania
gólnie
lice
się
gęsto
się
od
Bodzentyna.
się
bardzo
przeważna
na
północy
Sandomierza
Z tych
niowe przedproże.
nia
(16
25
osób
w
na
m i ę d z y Sandomierzem
2
wyżej
terena
się
między
licz
obszaru,
obejmujące
Nidy, tereny
biegiem
nad
Koprzywianki
południową
górną
były
część
Czarną
przeważnie
1
l u d n e . W czasie o d X I V do X X w . o s a d n i c t w o
nęło
się
bardzo
znacznie
zwłaszcza
na
kształ
szcze
południu
trzebieniem
obszarach
odwiecznej
E l e m e n t y obce e t n i c z n i e w procesie
k'clccko-sandomierskiego
Przykładem
dry
osadnictwa
(na p o ł u d n i e
od
łączyło
puszczy.
kolonizacji
odgrywały
obcego m o ż e
rolę
regionu
znikomą.
być wieś
Chmielnika) założona
w
przez N i e m c ó w . D o d z i ś w ś r ó d s p o l o n i z o w a n y c h
kańców
tej w s i w y s t ę p u j ą
bez
rozwi
nazwiska takie jak
Holen
r.
1750
miesz
Gotfryd,
oko
lessowe,
cią
Nowej
musiała
z postępującym
do
i środ
obu
okresie
kierunku
Słupi
rekrutować
z
Łysogóry
i ich
połud
X I V , jak wykazały
bada
gęstość
wykazują
Ladenbergera
2
czynienia
bie
zaludnienia
obszary
lessowe
a B o d z e n t y n e m oraz o k o l i c e n a d
(6 — 8 o s ó b
2
na k m ) c i ą g n ą ł się szerokim ł u k i e m od Opatowa
Osiek, P o ł a n i e c , S t o p n i c ę
w
w
terenami
d o l n ą N i d ą . Pas s ł a b s z e g o j u ż o s a d n i c t w a
półwyspem
a
po
do
tereny
największą
km )
la
obszaru-
kolonizujących
obejmującą
W wieku
resztki
tego
wskazują
na
zaś
osadników
Ladenbergera,
—
były
też t e r e n ó w
część
g i e m czasu p u s z c z ę
W
obliczeń
zaledwie 3 — 5 o s ó b na k m , z a ś centrum
rzecza C z a r n e j
kowym
według
Reinfuss
się
tu
polskiego
badanego
Łagowa
R.
prawie
występujące
mamy
i
Fot.
całym
ciągnące
starym.
państwa
zaludnionymi
Wiślicy,
gnące
i
archeologiczne
pasa
Kielc
wykazywały
Busko.
p o ł o ż o n y c h po p o ł u d n i o w e j s t r o n i e Ł y s o g ó r , co
pasmo Ł y s o g ó r ,
lasy
pow.
gorsze,
znaczniejsze
rzekami C z a r n ą i K o p r z y w n i a n k ą . Jak
ne
głę
ka,
Gnojno,
są
gleby
zalesieniu
lesiste
rozległe
bezleśny,
południowo-zachodniej
wspomnianymi
zachodzie
1951
przeważa
prawie
marglowate,
dawnym
r.
poprzerywany
buskim
porozrzucane
o
w
„Piekło"
północno-wschodniej
jest
części
tzw.
jak i k u l
opatowskim
ówdzie
i
lub
świadczące
graniczny
mi
i
kieleckim
obszarze w i d a ć
sów,
części
teren
tu
badania
geograficznym
sandomierskim
gleby
łagodnie
dworskie
prowadzono
pod w z g l ę d e m
niejednolity. W
w
czworaki
i Kije, z
kierunku Szydłowca.
przez
charakterystycznym
Okolice
Chmielni
ryc.
6.
Wycinany
Kielce.
Fot.
nadokiennik,
Stefan
Jeziorko
Deptuszewski.
pow.
�Kalbe, Hanuschke
i t p . K o ń c o w e fazy
twa
na
przypadające
wiek
rozwoju
osadnic
X I X wchodziły
w
zakres
b a d a ń s o c j o g r a f i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h n a obozie
Jadwigę
Berezowską.
uchwycenie
zachodzących
feudalnego
na
po
Czasy
Pamiętają
w s i w okresie
dzień
od
gruntu, jak
kmieci
wsi
i podział
połowników,
chałupników
się
z
łączą
chłopa
się
oraz
stosowany
strony
świadomości
dużą
wyrazistością.
od ilości
posiadających
zagrodniczych,
się
posiada
wiejskiej
liczne
Z okresem
opowiadania
barbarzyński
przez
połowę
wreszcie
na
normal
bezrolnych
pańszczyźnia
ilustrujące
system
ucisk
wymierzania
d w o r y za n a j m n i e j s z e
kar
uchybienie
ze
poddanych.
przez
nich
ziemia została
to
t z w . do
w
najbliższym
W
dziś
(r. 1864) p o s i a d a n a
i m oddana
grunta ,,ukazowe",
sąsiedztwie
„starej
na
własność,
koncentrujące
dostosować
gospodarowania
gruntów,
na
jak
głównie
konfiskatę
Przemysław
cząwszy
rozdawana
wiano
powstawały
mogący
wyjeżdżali
do
parcelację
„kolonie".
Są
założone
rozparcelo
na
pod
wsie
uprawę
Na
i za
carski
plebańskich
była
docho
Prus
wysłużonym
3 morgi.
ziemię
nie
chło
N i e k i e d y na d o b r a c h
zaś
emigracja
podu
się głównie
do
na
roboty
rozpoczęła się,
zarobkowa.
koszta
Średnio
przejazdu
Ameryki,
sezonowe
Powracający
którym
z
po
bów).
(ok.
lub
do
Za
rolnych
na
kopienia
pobycie
poza
oszczędności,
emigracji
roślin
narzędzi
po
rolniczych i budowanie
chłopskiego
posiadania
przemianom. Ilość w i ę k s z y c h
gospodarstwa
ziemi
15 ha)
jest
i
otrzymanych
po
na
parcelacji
oświaty
na
poważ
gospodarstw
małorolne,
się wydatnie
zakupów
uległ
dziś niewielka,
średniorolne
Zagadnienie
wąskie
sprzętu
zbóż
na
wołami
rolny
ziemię
upra
pomocy
radła
(Huta
koło
(nie w y ł ą c z a j ą c
zę
(4 n a j w y ż e j
używano
uprawnych
Pod
koniec
wsiach
sierpów,
niektóre
poważną
6
zboże
1 wojny
zboża
młynki
zaczęto
skutek
w
badanym
r.
chłop
przeważają
ilość
bezrol
przydziałów
1945.
terenie
cza
brony
wykonane
żyźniejszych
roślin
były
zjawiskiem
wsiach zachowała
niesłychanie
powszechnym.
się p a m i ę ć
jak
tajnego
rzadko,
W
nie
naucza
z
s i ę na
pługi
zboża,
wsiach
z
żelazną
w
okresie
k i e r a t o w e , do
całkowicie
przemysłowych
Wśród
rozwojem
kosy, na
nawozy
z
rozpowszechniła
zielone
żelaza,
się
sprzętu
ziemiach
na
uprawa
(buraki cukrowe,
(łubin).
się pługi
gruntach
niektórych
miejscami ty
t o ń ) . W o s t a t n i c h z a ś czasach w z w i ą z k u z p o w s t a n i e m
rolnych i spółdzielni
produkcyjnych nastąpiła
mechanizacja
stosowaniem
żniwiarek
pędem
i
rolnictwa
z
za
młockarni
z
na
m o t o r o w y m itp.
Badania
dzone
tych
traktorów,
w
przez
zakresie
mgr
materiałów
Zofię
architektury
ludowej
Reinfussową
pozwalających
prowa
dostarczyły
na
ustalenie
obfi
rozwoju
b u d o w n i c t w a l u d o w e g o na p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h 150 l a t ,
uchwycenie
chodzi
jego
o cały
zróżnicowania
obszar
objęty
terytorialnego,
badaniami,
w zależności od stanu m a j ą t k o w e g o
Najbardziej p r y m i t y w n y
stanowiła
półziemianka
zanotowana
w
1935
r.
opatowskiego
Na
ścianę
właścicieli.
w less
koło Klimontowa,
terenie
powiatu
frontową,
zaopatrzone
były
do
(ryc.
w
pionowych
jedynie w
I I wojny
drewnianą
światowej
pospolitym schronieniem najuboższej ludności
W
czasie
zawaliska.
badań
w
Ziemianek
ich mieszkańcy
do c h a ł u p
szeregu
ludności
samych
też na
w
pozostałych
żydowskiej
terenach
wsi
zaludnionych
już
nie
wyjechali
ich
poprzenosili się
okupan
na Z i e m i e
p i ę k n e gospodarstwa.
(opatowski, sandomierski)
tradycje istnienia lepianek,
na
spotkano,
p o w y n i s z c z o n e j przez
lub
dość
wiejskiej.
natrafiono
czasie w o j n y
7),
a zbudowa
sandomierskiego
ziemniaki wykopywane
ś c i a n a c h lessowych,
jeśli
społecznego,
przykład chałupy wiejskiej
wkopywana
w Józefowie
c h o d n i e , gdzie o t r z y m a l i
w i e j s k i e rozrzucone
również
kołach.
okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę ł y p o j a w i a ć
gdyż
w
czasem
związku
używać
zastosowano
pod-
pamięć
rzepa.
czyszczenia
młockarnie
się
odgrywała
narzędzia,
powszechnie
piaszczystych
a
na
rozpowszechniają
do
światowej:
w jarzma typu
rolę
w
(przeważ
posługiwano
zachowała
okuć
X I X wieku,
udoskonalone
odkładnicą,
na p o l u
osiami,
t j . bez
Szkoły
był
wieku
popańszczyźnia-
zagony
zaprzęganymi
wielu
ta
analfabetyzm
po
szybkich
stary u k ł a d
przy
kaszę. W pracy
sach z a b o r c z y c h p r z e d s t a w i a ł o s i ę b a r d z o n i e k o r z y s t n i e .
których
XIX
leśnych),
z drzewa
w
p r z e m y s ł u fabrycznego
na
nych zmniejszyła
do
się głównie
i
(powyżej
orano
nie n o ż n y c h )
zużytkowy-
dokupienie gruntu, pokrycie spłat rodzinnych,
doskonalszych
skich
się
że
drogę
mielono w ż a r n a c h lub przerabiano w s t ę p a c h
n o w y c h d o m ó w obszerniejszych i często p i ę k n i e zdobio
nym
lat
krzywogrządzielowego
całkowicie
Ziemię
skibowe),
ubożsi
robót
kilkuletnim
się zebrać poważniejsze
d a w n y stan
zajmował
wykazały,
na
prymitywnymi
lub
wykonanych
nych. N a skutek p o d z i a ł u ziemi, p ó ź n i e j s z y c h
itp.
weszło
d u ż y c h p a ń s t w o w y c h gospodarstw
X I X w.
powrocie p i e n i ą d z e zarobione
zakup
ich
do w s i r o d z i n n y c h p e w n e n o w o ś c i z z a k r e s u
krajem udało
w a l i na
żołnie
Część
g o s p o d a r k i (np. s p r z ę t z b o ż a k o s ą , i n n e f o r m y
ci
naukowych,
Bielin), w z g l ę d n i e p ł u g a z d r e w n i a n ą o d k ł a d n i c ą i bron
to
bądź
wysokie
Dąbrowskiego.
zbóż),
sposobami
ramowatego
drewnianymi
nowe kolonie.
ponieść
kierowali
przynosili
jego
łanów
„bosych"
istniejących,
ćwierćwieczu
200 r u b l i ) ,
głębia
układ
z
roli wysprzedawała
jako zjawisko masowe,
rolni,
materialnej
dziesiątków
włościańskie
wozach
gruntów
część gospodarowała.
ostatnim
ostatnich
wozach
ziemię
wynoszącymi
p r a c o w a ć na
W
od
( n i w o w y , rzadziej
i
chownych
kultury
nego w w i e l u w y p a d k a c h z a c h o w a ł a
fiskowana
pom,
zakładów
i gruntownych przemian. Wieś okresu
d z ą c y c h n i e j e d n o k r o t n i e do 200 m o r g ó w obszaru. S k o n
umiejąc
średnich
Burchard. Badania
gospodarstwo
W
ziemia
za
zawodowych.
0
tzw.
Moszyny
zakupywali chłopi
działkami
pisania.
ś w i a t o w e j , z a ś po I I w o j n i e p o w s t a ł
w s i szereg
o
k ł a d a l i n o w e k o l o n i e . Pod koniec X I X w . r z ą d
rzom
terenie
wiele
o d b y w a s i ę na d u ż ą s k a l ę s p r z e d a ż i w y r ą b l a s ó w .
przeprowadził
na
s i ę do n o w y c h w a r u n
stopniową
dawniej
się
w a n y c h g r u n t a c h w r. 1900. R ó w n o c z e ś n i e z p a r c e l a c j ą
porębach
kończeniu I wojny
W
powstają
wsi
zupełnie nowe,
i
młodzież z d o m ó w
m o ż n i e j s z y c h . S i a t k a s z k ó ł z a g ę ś c i ł a s i ę d o p i e r o po za
garlicowego.
zaczyna
których
przysiółki
są
wsi".
k r ó t k i m czasie po z n i e s i e n i u p a ń s z c z y z n y
d w o r ó w nie m o g ą c
ków
n a u k i czytania
k o p i o n o w 15 s n o p o w e k o p y u k ł a d a n e na k r z y ż , z i a r n o
W czasie u w ł a s z c z e n i a w ł o ś c i a n
bądź
w
społeczności
i komorników.
się do
Zagadnieniem
rysują
wymiar pańszczyzny, wahający
gospodarstw
nym
ustroju
(20 — 30 m o r g ó w z i e m i ) , z a g r o d n i k ó w (10 — 12
morgów),
nych
było
kulturalnych
likwidacji
3 — 6 dni w tygodniu zależnie
nego
badań
i
ograniczającego
dzisiejszy.
niektórych
zarówno
tych
ekonomicznych
pańszczyźniane
mieszkańców
od
Przedmiotem
przemian
przez
nia
Udział w nim brała przeważnie
Na
Za
tych
natrafiono
tj. budynków
na-
�ziemnych
Na
0
o
całym
ścianach
wykonanych
terytorium
budowane
konstrukcji
węgłowej
(dawniej
„ n a r y b i o g o n " ) , j e d y n i e na
formę
młodszą
stępującą
podawano
zresztą
dość
badanego obszaru
szym
budownictwie
z
domy
„na
z
obłap",
konstrukcję
obecnie
na
„słup",
W
się
(np.
domy
w
o
Sladków
wy
zachodniej
(okolice Chmielnika)
spotyka
kamienia
gliny.
drewniane
obszarach lessowych, j a k o
sporadycznie.
części
murowanych
całkowicie
są
now
ścianach
Duży,
Sucho
wola).
Na
całym
kofrontowego
(Bieliny)
łupy
w
obszarze w y s t ę p u j ą
chałupy
(ryc.
u
podnóża
starszym
zdarzają
3),
budownictwie
wąskofrontowe
łup
bez
wąskofrontowych
reliktowy.
(Jedna
nach nosi d a t ę
zionych
jedynie
się
cha
podcienia. Zagęszczenie
cha
w
Bielinach
z chałup
pojedynczo
posiada
charakter
wąskofrontowych
na
badanym
w s k a z u j e na
tego t y p u
Spośród
szeroŁysogór
w
Bieli
r,vc. 7.
Półziemianha
wkopana
iv
Sandomierz.
Pot. R.
rozprze
nikach
wycinankami
większe.
z
1789.) Szereg p o d o b n y c h d o m ó w
rawica, Jeziorko)
strzenienie
typu
musiało
chałup
terenie
to,
(Suków,
iż d a w n i e j
być
o
znale
wiele
szerokofrontowych
Mo
najstarszym
obiektem datowanym była chałupa modrzewiowa z
kowa,
w
zbudowana
r. 1774.
czyłby
według
Znajdujący
za
t y m , ż e nie
włościański.
Drugi
zanotowano
jednym
bardzo c z ę s t o
na
dały
w
chałupy
domu
miał
nierówne
sień
łaciński
to
typ
to
typowa
wiodącym
rozkładu
z
W
(pow.
części
mieszkalną,
miały
z
w
i
na
W
zwartego
bramę
1
z wyjątkiem
wojny
dachem
budynki
(ryc.
W
4),
o
wych
jedynie
zwanych
Na
z
tu
zagrody
słup.
dwuspadowym
jak
gontowym
krokwiowej,
Łysogór,
gdzie stosuje
zaczęły
słomą,
obecnie
„belkami"
też
zdobnictwo
lub
chat w
i
postaci
na
się
ozdobnie
sporządzone
grody
kułackiej
często
stajnię
od
pod
się
domu
jednym
mieszkańców
wielobudynkowy
średniaka,
dachem
typ
za
posiadającego
z
mieszkaniem,
cyrklo
się
(Bieliny).
prymitywne
zbudowanych
wiać
zróżnicowaniem
ostro o d c i n a
tragarzach
zaczęły
coraz
społecznym
deskami.
domach
50
a
Sandomierz.
Od
częściej
lat
domów
w s i . Bardzo
szczyt dachu. Lipnik
pow.
Fot. Stefan
Deptuszewski.
dachy
w
ostatnich
Ozdobny
dachówką
„strzegarzami"
trafiają
8.
architektoniczne
rzeźbionych
zewnętrznych
się
szalowanych
we w n ę t r z u
lub
słomia
się gont.
przyjmować
bocznych
ryc.
ozdobnie
malatury wykonane wapnem. W
ciągu
formami
masywnymi
dachami o konstrukcji
rytych
ścianach
budownictwa
między
czę
gospodarcze
kryte
rozet
zakresu
związek
częścią
i
budownictwie
występuje
z
gospodarcze
przez w y s o k ą ,
mieszkalne
ścianach
starym
jaskrawy
izby,
się
z
niektóre
czworoboku
nakrytą
światowej
dwuspadowe
sposób
się
do
d a w n i e j c z t e r o s p a d o w y m i ( r y c . 3), o p o s z y c i u
nym,
listwami.
zgromadzone
dwie
znajdowała
Bielinach
wiódł
zarówno
kryte są wyłącznie
w
są
zdo
plan
na
daszkiem.
Budynki
ilustrują
kryte
się
gdzie
spotykało
jednym
zamożniejszych
podwórze
wykonaną
ażurowymi
Materiały
domy
szczytowych
posia
o g r o d z e n i a m i w y k o n a n y m i z belek w i ą z a n y c h na
Wjazd
ganeczki. O b y d w a
doniczek
posiadają
drugim
rozkład
Opatów),
większej
pod
się osobno.
kształt
bionych
postaci
sieni.
zbudowaną
znajdowały
wykonane
w
wejściowych
za-
powtarzał
k w a d r a t u przedzielonego
gospodarstwach ś r e d n i a c k i c h
stajnię
drzewa
XVIII
chałupa
izby
wnętrza
obszarze. I n n y
Bidzinach
kształt
1 komora z wejściem
W
dom
wieku
z
drzwiach
dachami dwuspadowymi o ścianach
świad
zwykły
z
i izba, w m n i e j s z e j a l k i e r z , p r z y l e g a j ą c y
sto
Su-
tragarzu
napis
pierwotnie
Była
całym
części.
na
pięknie
przy
pow.
się z sieni, izby mieszkalnej i ko
wejściem
Ten
obok
pochodzący
w Rudkach.
z podwórza.
wyrytej
był
dom,
grodnicza s k ł a d a j ą c a
mory, z
się
daty
kwiatami;
less. Józefów
Reinfuss.
drzwi,
poja
nadokienniki
( r y c . 6), b o g a t o d e k o r o w a n e g a n e c z k i ( r y c . 2) i s z c z y t o
w e ś c i a n y d a c h ó w ( r y c . 8). O z d o b y te w y k o n a n e p r z e z
wiejskich
ciekawy
wiają
cieśli w y k a z u j ą
przykład
dwa
o ścianach
domy
duże
nowszego
w
zróżnicowanie.
budownictwa
Moszynach
szalowanych deskami,
koło
Bardzo
przedsta
Klimontowa
o z d o b i o n e na
naroż-
ryc
9.
Dom
borzec
'/-rodzinny
dla
pow. Sandomierz.
pracowników
Fol. R.
PGR.
Reinfuss.
Sam
�ryc.
i
10.
biedniaka
nie
składającej
wiają
się
ryc.
myślane
izby
5),
od
których
Z
że
jeszcze
pod
przedstawiało
Tuczępach
i
ub.
(pow.
Sando
prowadzonych
wynika,
urządzenie
W
Skadli,
spotkano
pośrodku
chałupy
izby-.
posiadające
jakichkolwiek
W
szeregu
wsi
w p r a w d z i e piece,
urządzeń
woła
ale
w
bieżącym
dym,
stuleciu
ruchoma
ława.
ławie,
zmontowanych
pniaczkach
kich
dziś
Jadano
przy której
lub
ze
na
słupkach
wspólnej
uczestnicy
czworonożnych
się używa
podłodze
czyń
(Plisko-
misy
posiłku
używano
Pot. St.
do
Deptuszewski.
s k o n s t r u o w a n y c h (np. deska
czterech
nóg
osadzonych
na
stałe
w
proste
półki
ziemię
stawiane
na
ławie
lub
na
na
słupach.
Ubrania
szącej
u
krów.
codzienne
powały,
Skrzynie
lub
w
kółka
bez
lub
były
na
terenie zaledwie
z
innych
w
zaopatrzone
lub malowane
rzadziej
znaleziono
dostały
(ubożsi).
podnóżkach
czasem
prawdopodobnie
się
brązowy.
na
s ą to
w
„mazerowanie"
Nowsze
skrzynie zdobione
wyrabiano
w
całym
importy
Sandomierskie,
oraz d o K i e l e c c z y z n y j a k o s k r z y n i e w i a n n e w
z małżeństwami.
związku
przez
Bodzentynie
dzi
zwyczaj
bielenia
( r y c . 10), w
możniejszych
ruchome
się
(czasem
meble,
z o p a r c i a m i , czasem
gospodarzy
takie
jak
„ławy
za
łóżka,
wysuwane"
krzesła
się nie
z a k u p y w a n e na t a r g a c h . M e b l e te r o b i o n e b y ł y
począt
na
Stołów
było
kowo
rych
przez
kredensy
wcho
wyłączeniem
a w końcu
postawionej
czyli
z
do
zasiadali
„szafy"
zaczy
„dymnic"
izbach z w ł a s z c z a
pojawiają
ławy
spania,
wnętrza
tzw.
i Kielcach.
Na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u w n ę t r z e izby
na s i ę z m i e n i a ć . W r a z ze z n i k n i ę c i e m
wi
skrzyniach
„szmacie"
zielony,
kwiaty
które
w
niemalowane
kolor
kilka,
okolic,
w
pojedynczych,
malowanych
„grzędzie"
profilowanych
przeważnie
ornamentu
Skrzyń
na
na
trzymano
zawinięte
drewniane
dwudzielnych
zawieszano
odświętne
wbitych
stołeczkach, takich ja
przy dojeniu
Kielce.
l u b do k r z y ż a k a ) . Do p r z e c h o w y w a n i a
służyły
wbitych
do
spora
niebielone, jedynie
w ziemię, przy ścianie pod oknem z n a j d o w a ł a
na
w
powały
były
czasu do czasu m y t o j e w o d ą . D o spania
prycz
tj.
1910).
izbach k u r n y c h ś c i a n y
niskich
klepi
pozbawione
odprowadzających
jeszcze
1905, Szewce
W
od
istniały
ubo
„dymnice",
t r w a ł y do o s t a t n i c h l a t u b i e g ł e g o w i e k u , a n a w e t
dycznie
ludzi
z c z a s ó w swej m ł o d o ś c i w domach
g i c h zamiast p i e c ó w o t w a r t e o g n i s k a p ł o n ą c e na
sku
izby
kielecko-sandomier-
Busko)
przymocowana
(zamożniejsi)
wnętrza
stulecia
regionu
pow
m a ł o i bardzo p r y m i t y w n i e
ostatnich
Chmielnika-
się dość prymitywnie.
Grzymale
pamiętających
w
koło
Gierowskiej,
terenie
po
Suhów,
pracowników
jakie
i zdobnictwa
koniec
na
„pie
nowocześnie
Samborcu
koło
chałupy
przedsta
nazwę
mieszkania
w
Różyc,
folwarcznej tzw.
Gnojnie
rolnych,
Marii
meblarstwa
włościańskiej
skiego
jasne,
zostały
wywiadów
zakresie
służby
w
( r y c . 9) i Szczecnie
w
Janinę
prócz ubogiej
odbijają
gospodarstw
zbudowane
mierza
nic
noszące
przestronne,
w 1950 przez
i sieni. N a j n ę d z n i e j
mieszkania
(słusznie
państwowych
latach
wykonany
mającego
się z
dawne
„czworaki"
kła"
Pająk
małomiasteczkowych
przeważający
odsetek
centrami w y r o b ó w mebli
16), S t a s z ó w , K i e l c e ,
stolarzy,
stanowili
wśród
Żydzi.
któ
Głównymi
dla wsi b y ł C h m i e l n i k (ryc.
Bodzentyn, mniejszą
rolę
odgry-
�z
oparciami
przed
oraz
40 l a t y
gospodarzy
do
(ryc.
kufry,
a
16),
wyłącznie
zamożniejszych.
przechowywania
żelazem
i
kredensy
występowały
które
w
Zamiast
dawnych
odzieży
rozpowszechniły
okresie
międzywojennym
w
Zdobnictwo,
po
które
rozwinęło
zlikwidowaniu
się
we
chałup
Najstarsze
bardzo
są p a j ą k i
z
nich,
cji
na
krystalicznej,
złożonych
miały
wnętrzu
się
wykonana
w Shadli
J. Skórczyńskiego.
hol.
pow.
St.
Busko.
Ze
Depluszewski.
bułki
O s t r o w i e c i S a n d o m i e r z . Po I w o j n i e
lą
zniknięcia
kordonu
meble w Tarnobrzegu
sławicach). Meble
wych
(wiadomość
stolarzy p o s i a d a ł y
gólnie
dużą
rozmaitość
.I****
С
granicznego,
wykonywane
Sf^
ryc. 12. Papierowa
Jędrycho.
Bidziny
Opatów,
światowej, z chwi
zakupywano
zanotowana w
też
Suli-
przez
małomiasteczko
zwykle formy
o z d o b n e . Szcze
wykazują
ławy
(ryc.
* f „ I
•(Х
У|У
15)
która
na
girland.
klatek
r.
takie
1907
przez
robotników
badanym
wykonanych
bibułkowych
są
konstruk
Bielin pająki
około
czasie 11 w o j n y
łańcuchów
oraz
rol
terenie
światowej,
ze
się z
słomy
Odmianą
są
jed
i
bi
specyficz
nie k i e l e c k ą s ą p a j ą k i p r o m i e n i s t e r o b i o n e z ł a ń c u c h ó w
słomianych
z przewlekanymi
chlarzykami
wały Łagów, Raków, Klimontów, Koprzywnica,
z
dziś
podstawie
promieniste, złożone z r o z c h o d z ą c y c h
nego p u n k t u
ks.
o
słomianych
sezonowych
formą,
się
wypierane
o wspólnej
informacji
dopiero w
lat
pająka
ze
ostrosłupów
z Niemiec
Najnowszą
pająki
terenie typ
powały.
spotyka
30
rozpowszechnione
powracających
przyjęła
przeszło
izby
było
rozpowszech
do z d o b i e n i a
kuliste,
zbudowanego
Według
zostać
nych.
od
tym
z dwóch
kwadratowej.
służące
pająki
rzadko, g d y ż
przez n o w s z y
Wycinanka
kute
również
dymnych
stosunkowo skromne. J e d n ą z najbardziej
nionych ozdób
zbiorów
skrzyń
się
szafy.
chłopskiej
ryc.
jeszcze
mieszkaniach
w
chy
z
harmonijkę.
z
Gęsto
obok
wachlarzykami
n y c h k ó ł b a r w n y c h (ryc.
terenie
małych
powiatu
odstępach
bibułki
siebie
tworzą
n powierzchni powstałej
Na
w
różnokolorowej
umieszczone
jakby
wa-
sprasowanej
łańcu
jednolitą
bryłę
z k i l k u koncentrycznie
ułożo
10).
kieleckiego
w
okolicy
Suko-
wa, Bielin, Jeziorka od c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h
I
nę
koloro-
światową
wykonywane
były
wycinanki
z
woj
/1^
firanka
wykonana
przez
Natalię
pow. Opatów.
Fot. St.
Depluszewski.
ryc. 13. Fragment
wnętrza
izby malowanej
przez
dysławę
Wionczek
(lal 12) w Pliskowoli
pow.
mierz. Fot. St
Depluszewski.
Wła
Sando
�14.
Zdobione
łóżko
wyk.
przez
wego
papieru,
tradycję
w 1920 r. przez
Michała
którymi
zanotowano
Kozera
zdobiono
również
komornika
Sladków
ś c i a n y izb.
w kilku
i buskiego.
kie r e p r e z e n t u j ą
formę dosyć p r y m i t y w n ą .
to t z w . „ c y r k i " ,
wycinanki
grubo
tj. małe
cięte,
krótkie ażurowane
oraz
szarfy
zaczęło
koło
zajmować
kwadratów
motywy
w
(ryc.
11)
posiadają
geometryczne
lub
postaci nieregularnej
bywa
najpierw
czynić
opracowywała
na
obozie
Barbara
Bazie-
kwadratowe
Z
badań
objętym
jej
wynika,
zasięgiem
prac
że
nie
tkactwo
przedstawia
na
terenie
się zbyt
odwróco
p ł ó t n a , a poza t y m d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y jest
w
kolistą
„derek"
czyli
Skadla
starannie
wycinane
często
z
tłem
jak
to
zwykł
Lubelszczyzny,
Ignacy
skrawki
wątek
wyrób
stanowią
we
dużych
paski
których
cięte
wsi
wąskie
w
f a b r y c z n y c h . B a r w n e p a s i a k i w y r a b i a n e s ą do d z i ś j e d y
formie
na
szmaciaków,
kolorowych
tkanin
n i e w c z ę ś c i z a c h o d n i e j , m n i e j w i ę c e j po l i n i ę
wiodącą
z P i e r z c h n i c y przez Ł a g ó w do N o w e j S ł u p i . N a w s c h o
dzie, w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j (po l i n i ę I w a n i s k a — O s i e k )
wyrób
stał
samodziałowych
już
od
zapasek
kilkudziesięciu
w niektórych
lniano-wełnianych
lat
zarzucony,
w s i a c h tego o b s z a r u
noszone s ą
zapaski
l i c a c h O p a t o w a i S a n d o m i e r z a n a ś l a d zapasek
Młodsze
od
wycinanek
kolorowych
bibuły lub papieru
używane
są
wycinanki
jako firanki
o k i e n . Pod k o n i e c o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o
wojny
firanki
takie o a ż u r o w y c h
do
i w czasie
wzorach wybijanych
nych
nie
zapaski
natrafiono.
tkane
Występowały
o
z
wątku
czysto
też w
sporządzanie
papierowych
regionu
Do
wają
i
gniętej
bardziej
tego
dekoracji ścian
z
( r y c . 12)
rodzaju
ręczne
jest
we
bardzo
utalentowane
dekorację
na
roz
wyci-
użytek
znajomych.
gałązki jedliny,
zszywane
firanek
Niektóre
wykonują
sąsiadów
n a u c z y c i e l k i . Dziś
kielecko-sandomierskiego
powszechnione.
nankarki
szkołach
prócz
wycinanek
sztuczne
kwadratowych
różnokolorowymi
używane
by
kwiaty, a także makatki
kawałków
tektury
obcią
szmatkami (Świątniki,
Lipnik).
podobne
do
robienia
girland
na
pająków,
ścianach
rozwieszane
lub wzdłuż
są
w
środkowego
z wąskimi
nika
po
Stare
były
bądź
wsiach jako zjawisko zupełnie
nowe
notowano w y s t ę p o w a n i e na ś c i a n a c h malarstwa
nego
lub patronowego,
tronów
własnej
szych b y ł y
Wionczek
wykonanego
( r y c . 13)
Henryki
Borzyckiej z W o l i
spotkano
wyjątkowo
ubitej
z gliny
Serafin
z Pliskowoli,
Antoniny
kratę
podłodze.
odręcz
przy pomocy
koniec
i
pa
układane
parę
i Osiek
okresu
noszono
dawnych
wymalowaną
W
ludowy w
kilkoma
nalnych
lub
dów
przeprowadzanych
Władysławy
jc
nawet
wapnem
na
w
Ze w z g l ę d u
przeważnie
swej
Chmiel
„siwe", tj.
wyrabiane
i
później
ze
pow.
na
materiału
ograniczyć
jeszcze
starymi
stroje
się
dwie
W
osoby:
świetle
Barbara
od
kieleckim,
brak
z
ubioru w
Bazielich
z e b r a n e g o przez
nie
i
za
wywia
ludźmi,
którzy
ludowe
terenie
orygi
tego
do
sami nosili. Rozmiar zagadnienia
że badaniem
s i ę co
odróżnieniu
widzieli
i
spowo
zajmowały
Krystyna
materiału
lub
trudności
z w i ą z a n e z tego rodzaju zbieraniem m a t e r i a ł ó w
dowały,
są
różnokolorowe,
kielecko-sandomierskim,
gromadzenie
musiało
Łyso
„krakowskimi".
regionie
kresu
wątku
czerwone
od
zapaski
w
wsiami położonymi
zabytków
młodości
Pliskowoli
bądź
te o z m i e n i a j ą c y m
nazywają
„łowickimi"
Ubiór
poza
barw
przegra
o
okolicach
międzywojennego
w i ą z k a m i . Zapaski
lat doborze
w
z patronowych zaś
Jachowej.
czarne,
o wiele barwniejsze, tka s i ę je w pasy
pierw
roboty. Najciekawszymi z tych
malatury
za
w
czarnymi prążkami. Na wschód
Staszów
tańszym
tylko
i droższym
wełniaki
na
lnianej
gatunkach,
wełny
n a l e ż y już do przeszłości.
W kilku
dwóch
niebieskie lub granatowe. W e ł n i a k i młodsze
formie
tragarza.
wełnianym.
wełnia
używane
r y p s o w y m na
l n u z rzadka
nitkami
i pod Kielcami
pod
W W o l i J a c h o w e j ł a ń c u c h y ze s ł o m y i b i b u ł k i ,
jak
gór
w
farbowanego
ich
samodziały
splotem
osnowie.
dzanego p a r o m a
uczyły
Barwne
były
stemplem kupowano w sklepach miejskich, a w y c i n a n i a
wsiach
zo
natomiast
k u p o w a n e na t a r g a c h w K i e l c a c h l u b Ł a g o w i e . W o k o
Dobrzyński.
z białej
bo
białe
wycinkarstwem
podobnie
z
wykonana
w formie
roślinne,
wycinankarz
Ława
kielec
s i a t k i . Przed w y c i n a n i e m w z ó r
narysowany,
znany
15.
gato. N a c a ł y m obszarze w y r a b i a n e s ą (lub b y ł y )
światowej
ich
Tkactwo
rye.
Depluszewski
lich.
Najczęściej
w miejscu złączenia
Wycinanki
Sandomierz,
Stefan
tj. dwie
się kilka dziewcząt
Chmielnika.
pow.
Fot.
młode"
„panny
„ c y r k ą " . W czasie I I w o j n y
Świątniki
Busko.
Podobną
wycinanki
koliste lub
sklejone
nej l i t e r y , , V " z n a k l e j o n ą
pow.
wsiach powiatu
sandomierskiego
były
Dawne
Koronę,
Duży
się
Szczypa.
region kie-
�l e c k o - s a n d o m i e r s k i p r z e d s t a w i a s i ę j a k o obszar p r z e j
ś c i o w y , n a k t ó r y m w y s t ę p u j ą o b o k siebie
elementy
małopolskie i mazowieckie, przesiąkające z północy.
Mężczyźni,
jako
nakrycia
głowy,
szechnie k a p e l u s z ó w
słomianych
(rzadziej)
okrągłych
filcowych,
używali
własnej
z
pow
roboty
szerokimi
lub
krezami,
p ó ź n i e j p r z y j ę ł y s i ę k r ó t s z e , do p o ł o w y ł y d e k , w y p r a
wiane żółto. N a j c z ę ś c i e j wspominane są k o ż u c h y ro
bione w Ć m i e l o w i e , rzadziej w Bogorii lub k u p o w a n e
w Staszowie. M i e s z k a ń c y B i d z i n , w s i l e ż ą c e j w p ó ł n o c
nej c z ę ś c i p o w i a t u o p a t o w s k i e g o , p a m i ę t a j ą
kożuchy
p r z y w o ż o n e przez k u ś n i e r z y s ą d e c k i c h .
wyrabianych w Koniecpolu, względnie o główkach wy
sokich,
ku
Ubiorem
górze
powszechnym
cztery ś w i a t y " )
lorowym
W
na
czerwone
rogatywki
środku,
Sulisławce)
a młodsi
czerwone.
białe magiery
granatowego
z ko
czarnym
przewa
Koło
Sandomierza-
rogatywki
Ubiorem starych
na d r u t a c h ,
Występowały
obszarze za w y j ą t k i e m
„na
obwiedzione
„siwe"
dziane
(czapki
południowo-zachodniej
rogatywki.
Szewce,
kowskiego.
były
części
Ubiór
się, jak K r a k o w s k i m .
p r z e w a ż n i e z sukna
chwastem
barankiem.
żały
zwężających
z
Łysogór
ubiorów
łe,
parte
przeciętym
pionowo
niebieskim).
0 kolistym
szyte
z
i
płaskim
sukna
rzadka
na
pod
obszarze
Mężczyźni nosili
wypuszczone
codzień
koszule
lub
po
nią
stroju
wkładano
stulecia
rozpowszech
i
zimą
płótna.
farbowane
w
buty
z cholewami.
kamizelkę
szyte
bez
stępują
czarnego.
zwana
fabrycznego
sób
(granatowe,
czarne
zdobienia
oraz
skich „potrzeb")
skiego
17),
pomocy
m a z o w i e c k i c h . Po
chy"
Prócz
tańsze
sukman
od
używano
n i c h , szyte
występowały
pasy
gwoździkami
lub
skórzane
blaszkami,
Chmielnika b y ł y podobne
torowie
pasy
obszaru.
dawniej
kobiety
o d z i e n i e w i e r z c h n i e p ł a s z c z e szyte z m a t e r i a ł u
nego.
Nazwy
tołubek,
tych
angiera,
płaszczy
żupan,
c i ó ł k a ) , co w s k a z u j e
jednakowoż
sprowadzić
długa
zwykłą
z
kroju
i ozdób
typów, z których
fabrycznego
podbity
sięgające
(szuba,
sukmana,
sukna,
kożuchem
baranim
tym występowały
„spancery",
żakiety,
futro,
przyja
Pomijając
da
jeden
się
z
je
stanowi
watowana
podszewką, drugi zaś płaszcz
m a n k i e t a m i . Poza
bioder
liczne
na d u ż e z r ó ż n i c o w a n i e .
odmiany
do d w ó c h
sukmana
sukienny,
i
drobne
są
malesanka,
jako
fabrycz
lub
również
kołnierzem
też krótkie,
kaftany
do
itp.
na
tj.
ich,
jak
spo
szmuklerstronie
były
brązo
czerwonego
suto
i z
„burogorszego
pas. N a c a ł y m
wybijane
a
w
do k r a k o w s k i c h
Szewce,
wełniane
niebieskiego,
Świątniki)
„szale"
kupowane
mosiężnymi
Kielc,
(zanotowano
pod
pamiętali
koloru
lub
terenie
okolicach
trzosy j a k i pasy z b r z ę k a d ł a m i ) . Jedynie
zielonego,
Łysogór
Na
krój
powszechnie
mniej
„ b u r y m " . N a sukmany zapinano
(Złota,
nosiły
rejonie
zbadanego
bądź
sukna, w kolorze p o p i e l a t y m , niebieskim, c z a r n y m
mierzem
w
wy
sukna
północnej
( J e z i o r k o , r y c . 18, Ś w i ę t o m a r z a )
we z niebieskim w y ł o g i e m i obszyciami z
sznurka.
występowały
na-
tkactwa,
siebie
z
(podobnie
przy
opisu
raczej do s u k m a n z n a n y c h z O p o c z y ń
i terenów
Łysogór
zapięcia
bądź
(ryc.
od k r a k o w s k i e g o , n a w i ą z u j e
k o l o r o w e zapaski
wiemy z
południowo-zachodniej
terytorium
którą
Elemen
ubodzy
s i ę od
nosili sukmany
brązowe),
płachta,
wykonany
który
różniły
s k r o m n y m i ozdobami. Zamożniejsi
różny
całym
Strojem wierzch
czyli
wełniane
su
tasiem
wierzch
„kamizielą"
B y ł to u b i ó r ,
szare,
względnie
części
gorsety
i w i ą z a n o na p i e r s i a c h .
19), j a k
wy
kupnego
Odzież
tu
na
(ryc.
bia
zapaski,
rękawów
z materiału
i latem. „ K a m i z i e l e "
(białe,
płótna,
odświętnego
były
płótnianka
samodziałowe
ze
przepasywane
p ł a s z c z d ł u g i , co n a j m n i e j do p o ł o w y ł y d e k ,
nosili
białym
płócienne,
krótką
z samodziałowego
„jałówki"
„łoktusa"
ty p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e :
ramienne
podszyta
spodni
niebieskiego,
stanowiła
lub
kolorze
również
z rękawami,
granatowego,
w
(np.
okrągłe
z samodziałowego
Spodnie
wpuszczone
„spancer"
suknem
czapki
( r y c . 18).
wierzchu
do
otoku,
niebieskie m a c i e j ó w k i
koszule
paskiem.
białe,
były
ciągu bieżącego
daszkami
skórzanym
pokrytej
noszone
dnie zw. „ j a ł o w i c e "
całym
skórzanymi
zawściekłych",
lniana
z a r z u c a n o na r a m i o n a
Kra
całym
biała
innych
tam
naszywanymi,
okrągłe
była
i
fabryczne,
zdobione
też
barankowym
samodziaławego
W
s i ę na
niebiesko,
główce
materiały
aksamitne,
k a m i , p o t e m c e k i n a m i czy k o r a l i k a m i .
i ich p ó ł n o c n e g o
wysokim
Poza t y m
1 brązowym.
niły
o
spódnice
nim
Na
„współrozłupanych"
płócienne
przez
do
Dawniej występowały
starzy
były
„czapek
czy
Sandomierza
zbliżony
(Złota,
szeniu
czyli
później
w okolicach
charakter
małopolskich.
kienne
oraz
„wścieklic"
posiadał
samodziałowe,
n ó ż a . Zanotowano też w k i l k u wsiach w i a d o m o ś c i o no
tzw.
kobiecy zwłaszcza
Opatowa
nosili
sprowadzane z
one
i
Sando
informa-
czerwonego,
niegdyś
w
Klimon
towie.
W Śladkowie
dy",
były
to
i Tuczępach
szerokie
płaszcze
nosili m ę ż c z y ź n i
podróżne,
z t y ł u w k a p t u r ( t z w . „ d u d e k " ) do z a r z u c a n i a
Kożuchy
nosili
tylko
najzamożniejsi.
W
„bun
zaopatrzone
na g ł o w ę .
II
połowie
X I X w i e k u b y ł y one d ł u g i e , sute, w y p r a w i a n e na b i a ł o ,
ryc. 16. Kredens
wykonany
przez żydowskiego
stolarza
z Chmielnika
ok. r. 1905 znaleziony
w Gnojno pow.
Busko.
Fot. Stefan
Deptuszewski.
�ubiór
noszony d a w n i e j na
teryzujący
niem
się
w
samodziałowych
„suknie"
północ
stroju
(spódnice
z niebieskimi
wonego
kobiece
zdobiono
i
tam
fartuchy
brązowymi
z
było stosunkowo d o s y ć
białym
kolorowym,
z
koralikowym,
zaś okrycia
męskie
czer
Jak
skromne.
płócienne
(płaskim
kolorowych
jak
lub
oraz
gorsety
naszywkami
i
fartuchy
dziurkowanym)
przystrajano
tasiemek,
dawniej
później
haftem
wierzchnie (sukmany)
zarów
i kobiece obszywano b a r w n y m i
tasiem
sznureczkami.
wynika
z
szeregu
proces zanikania
zgodnie
ubiorów
brzmiących
ludowych
infor
zaczął
na b a d a n y m t e r e n i e m n i e j w i ę c e j z w y b u c h e m I
ś w i a t o w e j , nasilenie jego nie w s z ę d z i e b y ł o
najszybciej
i
na
terenach Opatowskiego
żyznych
W
nie
najgruntowniej
przeciwieństwie
na
podstawie
zdobnictwa
dostarczyły
Na
niesłychanie
posiadało
Jak
17.
Mężczyzna
pow. Opatów.
w czarnej
sukmanie.
Przybysławice
Fot. Stefan
Depluszewski.
bogato
w
wynika
z
żelaznej
i zakłady
zapewne
z
w XIX wieku
Zasięgi poszczególnych
części ubiorów, z a r ó w n o
kobiecych jak i m ę s k i c h , tak się w terenie wzajemnie
p r z e n i k a j ą , że w ł a ś c i w i e t r u d n o jest w y r ó ż n i ć tu j a k i e ś
r e g i o n a l n e t y p y , k t ó r e m o ż n a b y p r z e d s t a w i ć na m a p i e .
Bardziej
zdecydowanie
o d b i e g a od
reszty
jedynie
szeregu
oszczędnie,
przez
używany
czego
starsze
do
przez
Eleonorę
to
że
kopalnie
przeróbki,
wsi
surowiec
ceny,
jeszcze
zachowana
pamięć
o
na
rudy
stosunkowo
jest
nie
tradycji.
pomimo
się
wysokiej
b y ł na
pokolenie
za
wymie
odległych
jej
swej
dowodem
tu
Zdobnictwo
wywiadów,
służące
materiału
można
znajdowały
powodu
głów
ludowego
kielecko-sandomierskim
rozwinięte.
Kielecczyzny
ten
cennego
kulturze ludowej zbyt
terenie
ludowe
badano
dziedziny
miejscu
terenie
jednakowe,
i Sandomierskiego.
opracowywane
na
się
wojny
stroje
który
inne
sporo
żelazne
będące
zaginęły
ubioru,
pierwszym
zdobnictwo
Janikowską,
ryc.
do
tradycji,
bytkowego.
nić
na
sukma
i szamerunkami
spódnice
haftem
wyjątkowo
macji,
używanych
stanikiem),
męskim
wyłogami
Zdobnictwo stroju
kami
ze
charak
zastosowa
sznureczka.
Koszule
no
Łysogór,
dużym
wełniaków,
zeszywane
i zapaski naramienne, a w
nami
od
kobiecym
bardzo
do
„bosych
dziś
wozach",
czy ł o p a t a c h w y k o n a n y c h c a ł k o w i c i e z d r z e w a , w z g l ę d
nie
okutych
żelazem
drewnianych
pługach.
siejszego s p o t y k a
na
się
drewnianych
wami
jedynie
W
domy
XIX w
związku
go i p o j a w i e n i e m s i ę na
drogiego
roby
surowca
żelazne
o k u c i a do
tym
chcąc
zapewnić
starali
się
swoim
dzi
umocowanymi
drewnianymi
zasu
Dopiero pod
się po
jak
to
żelazne,
czy
wyroby
koniec
ciężkie
wówczas
towarom
nabywców
wsiach
dziś
czy
to
dla
i
narzędzia,
jak
zawiasy,
wsi prawie
wiejscy,
wy
którzy
największy
bogatym
wy
możemy
takie jak
małomiasteczkowi
zachęcić
oraz
dnia
r y n k u ł a t w o d o s t ę p n e g o i nie
Przedmioty
wozów,
kowale
z
do
z rozwojem przemysłu
stopniu,
zamki itp., w y k o n y w a l i
łącznie
i
zamków.
rozpowszechniły
w
zaobserwować.
czy
krawędziach,
z drzwiami
kołowrotach
zamiast ż e l a z n y c h
wieku
na
budownictwie
zbyt
zdobieniem.
Z d o b n i c t w o to o b e j m u j e p r a w i e c a ł y w a c h l a r z
wyrobów
k o w a l s k i c h , nie w y ł ą c z a j ą c n a r z ę d z i takich j a k
siekiery,
s i e r p y czy
i c h c z ę ś c i ( p i e r ś c i e n i e do k o s ) .
bione są w y r o b y
B o g a t o zdo
żelazne związane z budownictwem, jak
z a w i a s y , k r a t y do o k i e n s p o t y k a n e w k o m o r a c h i staj
n i a c h oraz w y k ł a d k i ż e l a z n e do d r z w i . N a j c z ę ś c i e j
stępują
zawiasy o kształcie n a w i ą z u j ą c y m
nesansowych
z rozdwojonymi
giętymi,
niekiedy
i
zawiasy
proste
ramionami
zakończonymi
„pasowe"
do
esowato
ptasimi
zdobione
na
form
do
główkami
o k i e n w y r a b i a n e ze
o b r ę c z y do k ó ł w o z o w y c h p o s i a d a j ą
ryc.
lti.
Ubiór męski
hot. St.
z Jeziorka
pow.
Depluszewski.
Kielce
re
wy
powierzchni
ornamentem zwykle geometrycznym, w y t ł a c z a n y m
pomocy stempli. Kraty
wy
najczęściej
przy
starych
kształt
p i o n o w o o s a d z o n y c h p ł a s k i c h sztab z o d g i ę t y m i na
bo-
�ki
półksiężycowatymi
zdarzają
zadziorami
n y c h sztab p r z e c i n a j ą c y c h
kładki
ne
(ryc.
20).
Rzadziej
s i ę k r a t y u ł o ż o n e z d w u l u b czterech
do z a m k ó w
drewniane
żelaznych,
zasuwy
kolistym
które
i zamki
z uchwytu łukowatego
wyrugowały
kłodowe,
się
o przekroju
w d w i e tarcze,
słu
ż ą c e do p r z y m o c o w y w a n i a w y k ł a d k i do d r z w i . W
gór
nej
tarczce,
znajduje
na k o ń c a c h
daw
składają
lub p r o s t o k ą t n e g o
rozklepanego
podob
się pod k ą t e m prostym. W y -
wykonanej
zwykle
w
formie
s i ę r u c h o m a d ź w i g n i a s i u ż ą c a do
zapadki umieszczonej
Szczególnie
na
drugiej stronie
bogate
zdobnictwo
ozdobnej,
podnoszenia
drzwi.
w
żelazie
wystę
p u j e na o k u c i a c h w o z ó w , i to z a r ó w n o w w o z a c h star
s z y c h , z d y s z l a m i o s a d z o n y m i na s t a ł e , j a k i n o w s z y c h ,
z
dyszlami
mocy
„wsuwanymi",
żelaznych
spinek.
przymocowanymi przy
Ozdobne
poszczególnych
okuć,
blach
i zakończeń
bocznych
czepiania
uprzęży
nie
pokryte są
okuć
są
również
zwłaszcza pierścieni
przybiera
na
d y s z l a , gdzie
kształt
ornamentem
śnicach,
hak
pieska.
do
przy
pomocy
czerpniętych
pewien
od
wpływ
stempli.
przeważnie
kowala
na
Według
z Janowic
rozwój
geome
rzy
koło
ozdób
większy
tek
wozy
zdobnictwie
gotowymi
sprowadzane
„zza
rozwój zdobnictwa w o z ó w
okresu m i ę d z y w o j e n n e g o .
odbiorcy wolą
wozami, któ
do
rdza
przypada
Niektórzy
je
Naj
na
Od I I wojny
okucia pozbawione ozdób
szybciej
wyko
Wisły".
począ
światowej
tłumacząc
t y m , że okucia zdobione są m n i e j odporne
gdyż
za
Klimontowa
k o w a l o m dostarczali niekiedy jako w z ó r
nania
wyko
informacji
ornamentyki w
wozów mieli kupcy handlujący
za
Powierzch
trycznym, o układzie pasowym lub o ś r o d k o w y m
nanym
po
kształty
na
to
wilgoć,
przeżera.
kowale wiejscy wykonywali
ryc. 19. Kobiety
w zapaskach
rej zapaski, po prawej
nowszy.
po lewej stronie typ sta
Suków
pow.
Kielce.
Fot. Stefan
Devtuszewski
kute z że
laza k r z y ż e o f o r m a c h n i e k i e d y bardzo b o g a t y c h . K r z y
ż e te, p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k u o b e c n e g o s t u l e c i a i o k r e s u
Najprawdopodobniej
międzywojennego,
lub
c i ą po w s p o m n i a n e j
Eleonorę
Ja
istniał
obszarze o b j ę t y m
ba
c h n i c y jeszcze p r z e d I w o j n ą
na
cmentarzach
Drugim
nikowską
daniami
spotyka
się dziś
przy
drogach
wiejskich.
działem
było
istniał
Ośrodkami
opracowanym
przez
garncarstwo.
Na
jeden
większy
tylko
ośrodek
garncar
ski, a mianowicie C h a ł u p k i . Tradycja miejscowa
że
rzemiosło
bardzo
garncarskie
dawna.
tamtejsi
W
datuje
się w
czasach p a ń s z c z y ź n i a n y c h
zobowiązani
byli
do
głosi,
Chałupkach
od
garncarze
oddawania
określonej
nawet
„stare piecysko"
wyżej
dziś już z a m a r ł y m i
cech
garncarzy,
wała
ulicę
osobną
lewą
których
żółtą
ilości w y r o b ó w
w f o r m i e d a n i n y na rzecz d w o r u . W e
d a w n y c h p i e c ó w znajduje
Geograficznego
istniała
ne
pracuje
garncarzu
w
Chałupkach
tam
„fabryka
20 g a r n c a r z y
w
X I X wieku
garncarska".
Obecnie
(w t y m jedna kobieta), z k t ó r y c h
zorganizowanych
jest w
spółdzielni.
Wyrabiają
u ż y t k o w e n a c z y n i a p o z b a w i o n e o z d ó b oraz f l a k o n y ,
zoniki.
jak
Dawniej wyrabiali
skarbonki,
również
kropielniczki
między wojennym
jeden
z
galanterię
oraz
świątki.
garncarzy
glinianą,
okresie
wyrabiał
talerze
g l i n i a n y c h w y k o n a n y c h przez s z t u k a t o r a z K i e l c .
wyrobem
artystycznej
się w C h a ł u p k a c h
pozbawione
Na
terenie
w y k o p na
dług
ceramiki
Głuszek,
inspiracji
Chałupek
ludności
wyniku
o pięknych
miał
uzyskano
miasta.
obrazu,
ligurę
barana,
stii miejscowego
na
kościoła
Stare
istniał
tradycje
cech
około
50
dwóch
członków.
garncarzy,
liczący
Obecnie
Garncarz
na
przez
z których
kim.
skorup
wdowy
kilka
jak
W
po
naczyń
przed
ramkę
do
drzwiach zakry
p r z y b i t a jest
garncarskie
garncarski
p i e c y s k a " , gdzie w e
ilość
po
koło
bogato
zdobio
pierzchnickiego
garn
carza.
się tu niedawno
znaczną
skarbonkę.
kropielnica wykonana
niósł
garn
U
galanterii glinianej,
przestał pracować, drugi
n i e g d y ś piec
roślinnym.
A r m a ń s k i m znaleziono
sondażowy
stać
śmietniskach
w y k o n a n y c h przez j e j m ę ż a , a o p r ó c z tego p a r ę
z zakresu
Wy
piękną
diujący
przez
ten
Łagów,
w
Łagowie
z a ś , Z y g m u n t U s t i a n i u k , prze
wędrujący
miesiące
w
w
po
woj. białostoc
świecie,
poznańskiej
Sztuk Plastycznych, nie m o ż e b y ć u w a ż a n y
pełni
się
choroby
ludowego, a
tym mniej
za
za
stu
Szkole
garnca
zdobio
rza
ornamentem
geome
miejscowego r z e m i o s ł a ł a g o w s k i e g o . W y r a b i a on, p r ó c z
p o z b a w i o n y m cech l u d o w y c h .
ceramiki u ż y t k o w e j w y k o n y w a n e j na potrzeby wsi, k i o -
oraz
w
gdzie
znajduje
jeden z p o w o d u
z Siemiatycz
dużo
cztery
posiada
pod koniec X I X w i e k u
ułamki kafli
polewach
lub roślinnym,
z
zajmuje
Jakubie
okre
się niekiedy skorupy zdobio
ornamentem
miotów
form
Obec
prace nie są
przeprowadzono
n y c h na p o w i e r z c h n i w y t ł a c z a n y m
trycznym
ludowej
którego
płynącej
obszarze t z w . „ s t a r e g o
informacji
carski. W
czyń
śladów
Józef
wa
W
ozdobione w z o r a m i plastycznymi w y g n i a t a n y m i z
nie
15
proste
malowanym
kil
zamieszki
całkowicie.
polewaną
W
Pierz
Pod k o n i e c
zamarł
lub b r ą z o w ą .
(gdzie
W
pracowało
większość
użytkową,
dług
Słownika
światową
ośrodek
tam ceramikę
zieloną,
pozostałoś
s ą Daleszyce
zwaną „Kleparz".
międzywojennego
rabiano
jest
garncarskiej".
garncarski) i Pierzchnica.
kudziesięciu
su
„fabryce
reprezentanta
�Rzeźby
w
terenie
spotyka
się w
kapliczkach
lub
na k r z y ż a c h . S ą to w i ę c r z e ź b y t r e ś c i r e l i g i j n e j (Św. Jan,
C h r y s t u s n a k r z y ż u , C h r y s t u s z w i ą z a n y , j e d e n raz
Pie
ta) p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w
ni
rzeźbiarskich
lów
wykazujące
silne
historycznych, zwłaszcza
wiejskich
no
(zmarłych
odszukać,
i żyjących),
wykonywało
nawiązania
baroku. K i l k u
których
głównie
do
sty
rzeźbiarzy
prace
zdoła
krucyfiksy,
naśla
d u j ą c e te, k t ó r e w i d u j e s i ę w k o ś c i o ł a c h .
W dziedzinie malarstwa sprawa przedstawia się od
miennie.
Na
chorągwiach
kaplicach znaleziono
charakterze.
gijnej
matyce
ryc.
20.
Krata
w okienku
Kielce.
Fot. B.
od komory,
Suków
Bazielichóuma.
kwiaty
zdobione
o motywach roślinnych
lerze z d o b i o n e
stawie
truje
lub z w i e r z ę c y c h
nalepiankami
dostarczanych
się w naczynia
z Kielc. Ludność
g l i n i a n e na
miejscowych
targach,
przyjeżdżają
też
pod
zaopa
gdzie
prócz
garncarze
z
Tuczęp,
dzo
Zagadnienie
z ludową
zowską
zarysowało
miętali
rózgi
oryginalnych
okazów
z
dawna uległy
udało
z
się
przedmioty
już zmianom
chodzenia
z
piórek,
Bere-
odszukać,
te
są
względnie
w
kolor,
części
jajka
jedynie
wschodniej
v/ proste
wzory
scenę
przez
z Gro-
rodzajową,
Stanisławę
został
przez
te
wykonany
drugi
Jakubczyk
autorkę
„Mani
materiałów
w
terenie
i
opracowywanie
i
czasu,
nie
wyczerpywało
bar
cało
zania
W
kontaktu
wygłoszony
sztuce
miejscowym
odczyt
ludowej,
społeczeństwem
wystawę
świetlaniem
uczestnicy
i zadaniach
sierpnia
zebranych
przeźroczy
oraz
publiczności
już
Chmiel
informujący
pracy
urządzono
materiałów
obozu w k r ó t k i c h
zebranej
w
z przeźroczami
celu
ostatnich z a ś dniach
niku
nie
z
pierwszych dniach t r w a n i a obozu z o s t a ł
obozowej.
w
Chmiel
połączoną
odczytem,
słowach
na
z wy
którym
z r e f e r o w a l i licz
najważniejsze
wyniki
swej
pracy.
gdyż
związane,
zaniechano
Bardzo s z c z u p ł e m a t e r i a ł y zebrano z zakresu
jeden
(olejny),
reli
o
od
ich
szopką).
karstwa. Przeważnie
na
pa
szopki
badane przez J a d w i g ę
nie
którymi
Bere
blado. Informatorzy
wykonywane
obrzędowością
zwyczaje,
(np.
się dosyć
weselne
związanej
badane przez J a d w i g ę
treści
obrazy
kształtu działalności obozowego zespołu. W celu n a w i ą
o
sztuki zdobniczej i p l a s t y k i
obrzędowością
z ludową
badaniami spotyka się czę
lubelską.
akwarelą
wiele wysiłku
niku
ceramikę
wiejską
zatytułowany
Zbieranie
niej połaci terenu o b j ę t e g o
domach
jeden
dwa
i c h w czasie p o b y t u w bazie, m i m o ż e p o c h ł a n i a ł o
w
w
obrazów
t e ż na
i w
ludowym
festacja".
m i e j s c o w o ś c i s ą s i e d n i c h (np. z C h a ł u p e k ) . W e w s c h o d
sto
przedstawia
malowany
(np. w ę ż e ) , ta
r y t y m i m o t y w a m i w y k o n y w a n e na
wzorów
garncarzy
plastycznymi
wspomnianych
napotkano
świeckiej, z których
chocic,
z
na
wiejskich
o zdecydowanie
przez n i e ż y j ą c e g o j u ż M i e c z y s ł a w a Szczepaniaka
pow.
zaś,
sze
Prócz
w domach
w kościołach
obrazy
pisan-
wielkanocne barwione
w
kilku
wspominają
(np. k r o p k i )
wsiach
o
były
rozsianych
malowaniu
wykonane
jajek
przy
pomocy
malarstwa,
rzeźby,
techniki woskowej.
Materiały
a
także
man
dotyczące
kapliczek
Reinfuss.
ludowego
i krzyży
Wśród
przydrożnych
kapliczek
wyróżnić
zbierał
Ro
dadzą
się
t r z y t y p y . P i e r w s z y s t a n o w i ą k a p l i c z k i d r e w n i a n e w po
staci
domków
n a k r y t y c h dachem
ostrosłupa
(częste
wspartego
na
między
w
okolicy
czterech
słupami
słupach,
wypełnia
g i t y p , to m a ł e k a p l i c z k i
na k t ó r e j
niski
o podstawie
rzeźbionymi
na n a r o ż n i k a c h ,
typ
wysokie,
występuje
sztachetowy,
trycznymi,
męki.
roślinnymi
kolum
ozdobnie
wyko
nakryta krzyżowym
krótkich
ramionach
bywają
dasz
szczycie ( r y c . 10).
Krzyże
pokryte
Ten
przydrożne,
na
z
baroko
całej
po
m o t y w a m i zdob
(doniczka z k w i a t a m i ) lub
obok k t ó r y c h
drze
kwadratowej z kolumienkami
w i e r z c h n i r y t y m i , rzadziej w y p u k ł y m i
niczymi:
dru
p r z y b i j a n e na
najczęściej.
o stosunkowo
zakończeniami
daszka
s ł u p o w e w postaci
z d r e w n i a n ą „ l a t a r n i ą " na
ostatni
wymi
płot
niskiego
lub
czym przestrzeń
umieszczona jest bardzo
n a n a szafka
kiem
przy
szafkowe
w a c h , t r z e c i z a ś to k a p l i c z k i
ny,
o kształcie
św. Krzyża)
spotyka się również
geome
symbole
ryc. 21. Kapliczka
słupowa,
Fot.
St.
Sładków
Duży
Deptuszewshi.
pow.
Busko.
�P i s z ą c o obozie t r u d n o nie p o d k r e ś l i ć b o d a j w
iv
słowach
dużej
życzliwości
okazanej w stosunku
o b o z u z a r ó w n o przez W ł a d z e W o j e w ó d z k i e
a
zwłaszcza
Dyrekcję
dała
Wydział
Okręgową
bezpłatnie
do
Kultury
i Sztuki
w
użytku
obozu
budynek
do
Kielcach,
W.R.N.
Szkolenia Zawodowego,
pa-
która
cami
podworski
a
którzy
Kończąc
nie
z
wdzięcznością
pełnej
święcenia
postawy
Handlowe),
Władze
jących
bardzo
jak
w
też
przez
wszystkie
Chmielniku.
lokalne
Zwłaszcza
zasługuje
na
p o d k r e ś l e n i e p e ł n e zrozumienia i życzliwości ustosunko
wanie
w
się
Dyrekcji
Chmielniku,
która
Związku
pewnić
obozowi
terminowe
dobrze
układały
się r ó w n i e ż
danych
miejscowości,
Samopomocy
wkładała
a
w
Chłopskiej
wiele wysiiku,
dostawy
stosunki
aby
żywności.
Bardzo
z ludnością
szczególności
z
za
ba
mieszkań
' Tadeusz L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i na po
czątku panowania Kazimierza Wielkiego, L w ó w
1930.
2
W i a d o m o ś c i o w y s t ę p o w a n i u pod koniec X I X
w i e k u izb z o t w a r t y m o g n i s k i e m p ł o n ą c y m na ś r o d k u
ubitej z gliny podłogi n o t o w a ł e m z wypowiedzi starych
ludzi r ó w n i e ż w K r a k o w s k i e m (okolice Bochni, D ą b r o
w y T a r n o w s k i e j ) , co c z y n i p o w y ż s z e r e l a c j e z K i e l e c
k i e g o z n a c z n i e p r a w d o p o d o b n i e j s z y m i . Z a p e w n e cho
dzi t u o s p o r a d y c z n e w y p a d k i z w i ą z a n e z w y j ą t k o
w
jak
i w
w życie
wy
z obozu
bazie
oraz
katurami
a
Ci
dawali
w
obozowe
w
regio
podkreślić
obowiązku
warunkach:
ostatni
i
godny
pracu
Stefana
Deptu-
w
naśladowania
wolnych
mnóstwo
humoru
przepełnioną
od
po
zaś
zarówno
chwilach
redagując
gazetkę
nie
i M a r i a n a Lecha ( k i e r o w c y )
4
obo
organizowane
odbytego
trudno
zrozumienia
ciężkich
rysowników .
pracowitości,
ogniskach
na
uczestników, zwłaszcza
s z e w s k i e g o (fotografa)
grupy
w
sportowe.
kielecko-sandomierskim
Liceum
Instytucje
udział
przychodziła
sprawozdanie
w Ś l a d o w i e D u ż y m (gdzie m i e ś c i ł o s i ę o s t a t n i o
i
brali
młodzież
w obozie z a b a w y i g r y
oraz
od
Sladkowa,
zowych,
przykład
zajęć
organizując
znakomitymi
oraz
terenie
wnosili
zaba
kary
ścienną.
wym
ubóstwem mieszkańców
domu. M o ż e
przyszłe
b a d a n i a w y j a ś n i ą k i e d y ś , czy z j a w i s k o to p o s i a d a j a
k i e ś odleglejsze n a w i ą z a n i a .
N a obozie w 1951 r. z a t r u d n i e n i b y l i w c h a r a k
terze r y s o w n i k ó w n a s t ę p u j ą c y s t u d e n c i A.S.P. w K r a
k o w i e : C z a r n e c k a M a r i a , L e l i c i ń s k a K r y s t y n a , Pisar
c z y k B a r b a r a , Smaga Tadeusz, S z y m c z y k A n n a , W e n h r y n o w i c z T y r s , W i g l u s z Z y g m u n t oraz Z i o m e k M a r i a ,
a t a k ż e absolwenci Liceum Plastycznego w K r a k o w i e :
Bartecka A l i n a i Data Maria.
:l
�PIERWSZE
PRACE
WYKOPALISKOWE
PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU
( B A D A N I A NA STARYCH
SZTUKI
CMENTARZACH W DĘBNIE I SZAFLARACH,
POW. N . TARG).
ANDRZEJ
P.
I . S. podjął
Rezultaty
tu
prace
eksperymentalne
ich omawiane
w niniejszym
w
zakresie
artykule
ściślejsze
badań
systemem
wykopaliskowym.
opracowanie
i wykorzystanie
stosowanej
w
dawnych
garncar
metody.
Uwagi
Jest n i e w ą t p l i w i e
wstępne.
zasługą
postulat
zastosowania
daniach
etnograficznych
zacji.
W
krótkim
metody
1
dowego,
Państw.
Sztuki, że
wykopaliskowej
doczekał
artykule
Inst.
się
w
wreszcie
ba
sprawozdawczym
1951 w y p r a w y w y k o p a l i s k o w e j na
trudno
W
długim
rozwiązania
miejsce
szeregu
na
prof.
Wł.
domagających
wykopaliskowej,
w
„zamó
archeologa
studium
o
metalo
w y c h spinkach góralskich-. Nie w c h o d z ą c tu w k r ą g
sadniczych
owe
problemów
wspomnianego
„zamówienie"
przytoczyć
studium,
in
się
niepoślednie
przez z n a n e g o
A n t o n i e w i c z a
za
godzi
extenso.
„ W p o s z u k i w a n i a c h za p r o t o t y p a m i m e t a l o w y c h
spinek
jeżeli
góralskich natrafiamy
na znaczne t r u d n o ś c i ,
c h o d z i o czasy h i s t o r y c z n e .
Nie mamy
mia
nowicie ż a d n y c h danych faktycznych, aby m ó c nie
chybnie
wśród
W
stwierdzić
użytek
opisanych
zachodnio-karpackich
górali
form
spinek
przed
X I X w.
związku z t y m brakiem w y s u w a się d u ż a
trzeba
na
zbadania
Podhalu,
starych
bowiem, że
po
cmentarzy
co r ó w n i e ż d l a a n t r o p o l o g i i dostar
czy w i e l e c e n n e g o m a t e r i a ł u
do
dziś
dnia
naukowego.
grzebią
Wiadomo
zmarłych
górali
w p e ł n y m i c h s t r o j u i z n i e o d ł ą c z n ą f a j k ą , a czasem
i c i u p a g ą . T a k b y ł o — w o l n o m n i e m a ć — od
dawnych c z a s ó w i dzięki temu m o ż n a
dzieję
o d s ł o n i ę c i a
z a b y t k ó w
spinek.
dania
w
m e t a l o w y c h ,
N i m jednak
naukowe
na
uda
a
bardzo
mieć
starych
na
grobach
z w ł a s z c.z-a
się p r z e p r o w a d z i ć
dawnych
cmentarzach
ba
góral
skich — przed czym p i ę t r z ą
się n i e z w y k ł e
do
po
konania
jeszcze b ę d z i e m y
po
trudności
zbawieni
okazów
—
długo
spinek,
analogicznych
np.
do
miejscach
zaopatrzonych
kładną
metrykę
przez
pracowni
przekazy
piśmienne
w
do
chronologiczną.
W y b ó r p a d ł j e d n a k na o b i e k t t r u d n i e j s z y —
cmen
tarze — n i e t y l k o ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć w i e l o s t r o n
n e g o w y p r ó b o w a n i a p r z y d a t n o ś c i j e d n e j z m e t o d arche
o l o g i c z n y c h , ale t e ż z u w a g i na w a ż k o ś ć
naukowej.
od p r z e s z ł o 20 lat w y r a ź n e
wienie badawcze" w y s u n i ę t e
jed
elementy.
zagadnień,
drodze
zajmowało
w r.
Podhale, w a r t o
nak n a s z k i c o w a ć ich n a j w a ż n i e j s z e
skich,
reali
p r z e d s t a w i a ć w pełni preliminaria zorganizowanej
się
etnograficznych
pozwoląna
ZAKI
Tu
bowiem
„eksponatowym",
zytwnymi
kację
w
rezultaty
sensie
ciekawych
cza
nawet
problematyki
negatywne,
w
wykopalisk mogły
ściśle
naukowym:
przypuszczeń
Wł.
przez
mijam
już
korzyści
Wykopaliska
na
umożliwiały
logicznego
mej
Antoniewi
dla
rozwiązań
natury
dawnych
wreszcie
zagadnienia
cmentarzach
podhalańskich
materiału
zbadania
sztucznie
(po
techniczno-szkoleniowej).
pozyskanie
rzetelnego
nordyckości
ców
i
tworzonego
antropo
kontroli
przez
rzeko
hitlerow
„Goralenvolku".
Jako
stary,
nie,
obiekt
pierwszych
nieużywany
nad
próbnych
cmentarz
Dunajcem
badań
przykościelny
(pow. N o w y
parafii
ogólnym
partii
(dziś parafia
Targ), w s i
zorientowaniu
się w
Nowotarszczyzny,
czynnikami
Maniowy,
kościelnymi,
ł o w i e l i p c a 1951 r. do
D ę b n a
A. Żaki —
archeolog
—
pomocnicza
pracownicy
fizyczni
siła
w
historii
sprawy
krót
w
po
ekipa badawcza w skła
(kierownik
naukowa
ilości
tej
badań
i
wyjechała
dr P. S i k o r a — a n t r o p o l o g , B. K o ł ł ą t a j
Kraus
fun
1216). Po
konserwatorskimi
technicznych,
d z i e : dr
starą
problemach
kich przygotowaniach
Dęb
pochodzą
erekcja
uzgodnieniu
obrano
w
cej z w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a , p o s i a d a j ą c e j
dację
na
po-
weryfi
i możliwość wytyczenia, przynajmniej w pewnym
stopniu, k i e r u n k u dalszych
z
sensie
być
2 — 5
i
ekspedycji),
— kreślarz, A.
administracyjna,
angażowani
byli
miejscu.
góral
skich z c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , p o c h o d z ą c y c h z okre
su p r z e d w . X I X i z c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . "
(Str. 62.
P o d k r e ś l . A . Ż.).
Podczas
racji
na
rozważań
realizacyjnych
cmentarzach
podhalańskich
archeologiczne
wach:
należało
nie r y s o w a ł o
bowiem
nienaruszonych
się z
grobów
z
problematyczne
b y ł o też natrafienie
żenie
zmarłych,
z
grobowe
wcale
niedrugorzędną
ków. , O wiele łatwiej
taty
eksplo
rokowanie
sprawą
na
faktem
bar
częstego
i związanego z tym
doby
średniowiecza;
na b o g a t e
co z n o w u
osiągalne
r o k o w a ł y eksploracje
tzw.
się w zbyt r ó ż o w y c h
liczyć
w t ó r n e g o przekopywania cmentarzy
braku
projektu
łączy
datowania
wyposa
się
i efektowniejsze
stanowiskach
ściśle
pochów
typu
rezul
osa
ryc
I.
Sprzączka
od paska
Fot. R.
do spodni,
Reinfuss.
Dębno,
grób nr 7.
�Prace
Już
pierwszy
wyjaśnił
dzień
wiele kwestii
kopaliskowych)
podstawie
w
D ę b n i e
pobytu
i pracy
w
D ę b n i e
naukowych i technicznych (wy
przeważnie
w
sensie n e g a t y w n y m .
przeprowadzonych
wywiadów
z
Na
ludnością
z d o ł a n o ustalić, że cmentarz p r z y k o ś c i e l n y b y ł w u ż y c i u
jeszcze w p i e r w s z e j
sze
nagrobki
na
połowie
nowym
ubiegłego
X I X wieku).
nie,
na
ż e ze w z g l ę d u
w
obserwacji
terenu
obok
spadku
badań
drewnianego
potoczek
o
na
okazało
ogrodzenia
brzegach
pas,
syna.
z
się
l u d n o ś c i nie
zmarłych;
z ojca
(najstar
pochodzą
Okazało
ubóstwo
bogatego w y p o s a ż a n i a
przechodzą
wieku
cmentarzu
dziewięćdziesiątych
czaju
n i ż e j 80). N a g ł ę b o k o ś c i 130 c m u k a z a ł s i ę calec w p o
s t a c i p i a s k u b a r w y ż ó ł t o p o p i e l a t e j , n a 150,5 c m z a ś
woda stała.
ma
się wreszcie,
cmentarnego
w y n i e s i o n y c h nad
że
tuż
przepływa
poziom
dań
i
W
niczone
przy
wody
w
wykopach
trumny
dzo
wznosi
się
relacji
kościelnego
Wedle
grobowych pojawia
„kąpią
trudności
kościelnego)
górę.
się woda,
się". Zachodziła
eksploracyjnych
niewielkimi
zatem
rozmiarami
w
której
obawa
spotęgowanych
cmentarza,
n i e m na n i m p a r u n a g r o b k ó w
mniej-
tudzież
bar
istnie
kamiennych z niewiado
mego czasu, k t ó r y c h nie m o ż n a b y ł o
usuwać.
w
tym
były
warunkami
sprawdzenia
ności dyktowała
rozpoczęciem
wielkiego
grafii
relacji
S, na
lud
p o t r z e b ę w y k o p a n i a na w s t ę p i e ,
większych
sondażu
stanowiska
prac
celem
przed
w y k o p a l i s k o w y c h , nie
zorientowania
i możliwościach
się w
eksploracji
straty
archeolo
gicznej.
W
partia w ą z i u t k i e g o
u
zanikał
już w
Nie
gi
na
szy
próbny
najmniej
wykop
zadrzewionej
sondażowy
o
dotykający
ściany
jego
dobudówki.
ciach p o m i a r o w y c h i zdjęciu
cej
prawie
badania
jów
cały
cmentarz,
nawarstwień
poziomych
póżnjej
wanie)
metodą
góry
zmian
darni ukazał
ścian
się piasek
zawierający
i na
liczne
otoczaki,
przyrodniczy warstwy
głębszych
najmniejszych
śladów
granic
(styku z calcem, c z y l i z i e m i ą
wieka).
Przy
pogłębianiu
po raz d r o b n e ,
luźne
skrawka
11 cm),
wkopu
uwagę
wykopu
fragmenty
pojawiały
kości
z jednej
fazy
wany.
o d l e g ł o ś ć jednego
ca
Liczne
odległości
utrudniającą
grubsze
kilku
preparowanie
cie na g ł ę b o k o ś c i
wierzchni
i
cieńsze
metrów
ogół kiepski,
cyjne
nie
cmentarza
natrafiono
w
zniszczony
wprawdzie
w
układzie
pierwotnym
szkielet
40-letniego
(grób
1). Z m a r ł y
chodowi. Żadnego
W
nieco,
lecz
przeszkodziły
bów
w
(grób
drobnych
tzw.
127 c m , B a d a n i e
Wresz
po
wykopu
jednym
4). Z
szkieletów
wykazało
ich krótkogłowość
i
po
ostat
prawidło
tylko
resztek
znalezione
b y ł na
gdzieniegdzie
(grób
zmarłych,
nawet
wy
gro
na
paciorki
stwierdzono: w
zapewne
różańca
grobie
obręczy z drutu
będące
materiału
brak
8 zbadanych
pozostałością
w e ł n i a n e g o (ze spodni)
drobne
z odciskiem
s k r ę t u drucika m o s i ę ż n e g o w z g l ę d n i e miedzianego
lona patyna),
znalezione
zielono wraz z k a w a ł e c z k i e m
ułamkiem
okolicy
miednicy. Na
gwoździ
naczynia
(średniowieczne?),
(zie
przy p r a w y m podudziu
ł e g o , oraz s p r z ą c z k ę p o s p o l i t ą t y p u o k i e n n e g o ,
waną
skóry
wtórnym
z
innego
spatyno
złożu,
poza
jednym
zielonkawą
nie
zmar
( r y c . 1) zna
o d t r u m i e n oraz
gliniastego
niczego
4
żelaznego
czółka w z g l ę d n i e tzw. h o m y ł k i , w grobie 7 zaś
skrawki
7),
odzienia. Uderza
natrafiono
odzieży
przy głowie,
się
czarnych
P r a c e
w
polewą
znaleziono.
S z a f l a r a c h .
ani
Ułożony
przed p o d j ę c i e m
dodatkowych
eksploracji
ku
niewyczerpania
wań
w
około
terenowe
za
badań
przewidywał
Szaflary
śladów
plan
paliskowych
Dębnie
wspomnianej
ją w
nad
obrębie
Białym
E
wyko
XIII
dwie
i Ludzimierz w
wieku
cmentarza
Dunajcem,
i
parafialne:
na
kościół
w
założony został w miejscu dawnego
i
(wskaźnik
po
owalnym
latach
niezbyt w y n i o s ł y m
projektu
Szaflarach
najpóźniej
drewniany
istniejący kościół
obu
Trudności
Przeprowadzono
pochodzącej
głę
w
realizację
przykościelnego
posiadającej
wypad
miejscowości
2) na
rozbudowywany
w
zaintereso
eksploracji.
wsi
wyko
Jako obiekty
pow. nowotarskim.
pozwalały
dodatkowej
prac
przeprowadzenia
archeologicznych
kredytów.
grę wchodziły
w
możliwość
czaszek
antropologiczne
momenty.
szkieletów
Spośród
(dorosła kobieta) fragmenty
leżący
wyprosto
w partii
(grób
drugiego
grobowego
osobistego.
z
d r u g i m szkielecie nienaruszonym
od
skrawków
w X I V w . (1340). O b e c n i e
bokości
uwa
nale
oczywiście
zachowaniu
t r u m n y n i e d o s t r z e ż o n o . R e s z t k i t r u m n y u k a z a ł y s i ę na
pu
z
artykułu,
Świadczy o t y m jednakowa
10), w ł o s ó w
tomiast przy o d s ł o n i ę t y m
częściowo
grobów
raz
sieć
E, g ł o w ą k u
grobowego
poziomych
ściany.
j e d n a k ż e pozornie złe w a r u n k i konserwa
wyposażenia
posażenia
wska
mężczyzny
leżał w pozycji
wyposażenia
zupełny
czło
gęstą
partii
w a n e j , na w z n a k , z o r i e n t o w a n y W —
( m a k s i m u m sze
charakter
pochówkowej,
trumien (grób
czy nawet
rosnących
tworzyły
i czytelność warstw.
pierwszy,
na
uwidoczniła
rzutach
E, z g ł o w ą k u W . Stan z a c h o w a n i a
fragmentami
120 — 130 c m p o n i ż e j dzisiejszej
na
jak
przekopy
korzenie
drzew
tam
w o ś ć u k ł a d u . O r i e n t a c j a , j a k w w y k o p i e I , na o s i W —
w
;;ię
w
25 c m o d
szkieletu
lezioną
ludzkich,
ogra
jedynie
j e d y n i e na n a j w a ż n i e j s z e
paroma
przez
wyznaczo
Przede w s z y s t k i m s t w i e r d z o n o , ż e o d s ł o n i ę t e g r o b y
wyko
grobowego
nienaruszoną
calca
który
odległości
dostrze
poziomach
z u j ą c e , ż e t e r e n b y ł co n a j m n i e j p a r o k r o t n i e
w
wyko
rzeczny
pu. N a przekrojach p o z i o m y c h i p i o n o w y c h nie
żono
20,
plantowanie i preparo
g r a n i t o w e : ten s k ł a d
wykazał
przekro
I
45 c m w p i o n i e ,
w d a j ą c s i ę w s z c z e g ó ł o w y opis
ży z w r ó c i ć
starannego
najpierw
i pionowych (odczytywanie profili
szarobrunatnej,
czynnoś
porastają
zagęszczonych
mechaniczne,
10, i p a r o c e n t y m e t r o w e ,
przeważnie
nie
Po
warstwy darni
p r z y s t ą p i o n o do
(warstwy
pu). T u ż p o d w a r s t w ą
barwy
p o w i e r z c h n i 4 X 1,20
(E — W ) k o ś c i o ł a i pra
m, r ó w n o l e g ł y do o s i p o d ł u ż n e j
wie
wytyczono pierw
wykopu
nieczytelne;
ogólnosprawozdawczy
śladów
partii
kryterium
r o z m i a r y ( 3 X 4 m)
zupełnie
przestrzeni
rokości
chodzą
miejscowej
ba
obrazu
terenowymi. Odsłonięto
niej w dziejach cmentarza.
Konieczność
pełniejszego
względzie
sąsiedztwie
wykop I I , którego
poprzednich,
dużych
jeszcze
tylko
8 dalszych g r o b ó w , k t ó r y c h w k o p y były, podobnie
się
samo w
(i n i e
poszerzenie p r z e s t r z e n n e
uzyskania
ważnego
bezpośrednim
no zatem
cmentarza
(dziedzińca
Dębna
na
mierze
ilościowego.
ścianie
tyleż
i w znacznej
badawcze
k o n i e c z n e dla
szczególnie
wykop dał odpowiedź
zagadnień
perspektywy
było
z a l e d w i e o k i l k a d z i e s i ą t c e n t y m e t r ó w , a p o z i o m samego
więcej
próbny
wysuniętych
odsłonił
itp.
pobieżnych
zasadzie, t e n
Dębna). Niemniej jednak
zwy
spinki
Z
lat
następ
W
większość
już
murowany
z końcem XVIII w.
1908 — 1916. S t o i
wzniesieniu, po
on
na
krawędzi
�Z
zabytków
żenia
towarzyszących,
osobistego
chowało.
osoby
I tak
zmarłych
w
dorosłej)
grobie
mi
ściślej
6 (część
znaleziono
(spodni) z m a l u t k i m i
a
z
niewiele się w
odsłoniętego
resztki
kolistymi
wyposa
grobach
tkaniny
haftkami
za
grobu
wełnianej
spatynowany
z i e l o n o , w g r o b i e 26 z a ś (dziecko) d r o b n i u t k i e pa
ciorki
w
białe
dwóch
koronki
i czerwone;
skupiskach,
(ryc. 2
nich znalazły
Na
efekt
czaszek
bach
moneta
więc
tkwiła
austriacka
ustalić
partii
wyniki
badań
przy
(sk. 1)
miedzia
z końca
XVIII
t e r m i n u s post
quem
cmentarza.
badań
archeologicznych
antropologicznych:
główny
złoża
p o w r o t e m do
krótkogłowość
dół) tak
jak
i
w
gro
materiale
(starszym).
badań
wykopów
terenowi
drobne
o d 81 w
(najmłodszych)
zakończeniu
wracając
gdyż
b y ł y podobne j a k w D ę b n i e . Podobny też
nienaruszonych
Po
czepca,
zwierzęcej, w której
(wskaźnik
z wtórnego
z
złożu,
strzępy
ludzkie b a r w y ciemnej
badanej
ogół
w Szaflarach
gląd,
drobne
(sk. 3), p o z w a l a j ą c a
przekopywania
z
wtórnym
na
i 3), z a p e w n e
oraz k a w a ł s k ó r y
był
na
się włosy
na, s i l n i e zniszczona
wieku
luźnie,
natrafiono
materiał
obydwu
znaleziska
kostny
i przysypano
cmentarzy
(moneta,
i
przy
pierwotny wy
ceramika,
z a b r a n o do M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w
W y n i k i
złożono
ziemią,
koronka)
Krakowie.
w n i o s k i .
U j m u j ą c s u m a r y c z n i e r e z u l t a t y p r z e d s t a w i o n y c h prac
ryc. 2. Fragment
wykopaliskowych
koronki
znalezionej
m czasie
badań
na cmentarzu
w Szaflarach.
Fot. R.
Rein fuss.
wykopaliskowych
rycznych
biegnie
ustalić
od k i e d y
cmentarzu
znajdują
mur
cmentarny.
zaprzestano
przykościelnym.
Trudno
grzebania
W
z m a r ł e g o nie
ludowej,
dzony
przy retrogresywnym ustalaniu
rodów
szaflarskich,
pełnie
dowodzić,
łożono przed
przy
cmentarz
zdaje s i ę j e d n a k
że n o w y
cmentarz
genealogii
końcu XVIII
w.
paru
wskazywać
w
za
potwier
Przedtem
w
a
za
więc
użyciu
był
przykościelny.
zdjęciu
paru
warstw
że sytuacja
nie
niekorzystna jak
niewidoczne,
mechanicznych
ziemi
okazało
s t r a t y g r a f i c z n a jest t u p o d o b n a
w
Dębnie;
a bezładnie
ślady
rozsypane
w
i rów
wkopów
były
brunatnej,
gli
(stosunkowo
w i e l e czaszek), g w o ź d z i
od
nych świadczyły
o p r z e k o p y w a n i u cmentarza.
szone p o c h ó w k i p o j a w i ł y
głębokości
17—21,
jący
był
N — S ; to
zgrupowanie
dzisiejszej
ostatnie
przypuszczenie, że m o ż e
lub
odchylenia
wręcz
dużej
Nienaru
powierzchni.
częściowo
26 po
pierwotnym układzie).
pewne
orientacji W — E , a
23—25)
osi
od
całości
w
glinia
s i ę s t o s u n k o w o p ł y t k o , bo na
cm
w
(szkieletów
wykazywał
sadniczej
dzież
—< 90
odsłonięto
chówków
zwłok
70
co
i
najmniej
histo
co
starych cmentarzy w
parokrotnie
najstarsze
późnego
ne.
groby,
nastę
średniowiecza,
Dębnie
używane
przekopywane.
W
pochodzące
wczesnego
zostały
stratygraficznego
z
całkowicie
A r c h e o l o g i c z n y m o d b i c i e m tego
starszego u k ł a d u
jest
konse
zniszczo
zatarcie
cmentarzy,
2.
Odsłonięte
groby z nienaruszonymi
(w i l o ś c i 10 w D ę b n i e , 25 w Szaflarach)
nią, najmłodszą
na,
głównie
fazę p o c h ó w k o w ą ,
na
podstawie
naj
przemie
szanie w a r s t w , b r a k z n a l e z i s k ś r e d n i o w i e c z n y c h
i n situ.
szkieletami
s t a n o w i ą ostat
którą datować
materiałów
moż
faktycznych
3.
w
o d zdaje
pewnej
przeciwny,
odchylenie
ilości
partii
tj.
od
szkieletów
to b y ć ś l a d
s ó w j a k i e j ś e p i d e m i i p a n u j ą c e j w tej c z ę ś c i
wszystkich
mioty
jek
lub
przy
4.
wani
na
ściach,
wzlędem
Podhala.
szkieletów
W—E,
głową
piersiach
antropologicznym zmarli,
reprezentują
w
typ
wymienionych
krótkogłowy
pocho
miejscowo
o
wskaźniku
g ł ó w n y m p o n i ż e j 80 d l a D ę b n a i p o n i ż e j 81 d l a Szaflar.
Odkryte w niektórych
grobach w ł o s y posiadają
barwę
ciemną.
Jak
z powyższego
jemy
z cza
Orientacja
cmentarzach
(groby
tu
uderza
boku.
Pod
niu głównych
nasuwają
grobach
k u W , p o z y c j a w y p r o s t o w a n a , r ę c e na ł o n i e ,
Układ
normy
zbadanych
m e t a l o w e ; b r a k z u p e ł n y z d o b i o n y c h s p i n e k i fa
góralskich.
s i ę za
odpowiada
pochówku
We
u b ó s t w o w w y p o s a ż e n i u z m a r ł y c h s z c z e g ó l n i e w przed
trumien
i parę niecharakterystycznych u ł a m k ó w naczyń
Ogółem
i
stronie
niastej ziemi z otoczakami liczne fragmenty k o ś c i ludz
kich
danych
stwierdzamy,
(moneta, s t r ó j ) na s c h y ł e k w i e k u X V I I I i p o c z ą t e k X I X .
w północnej
w w y k o p i e o p o w i e r z c h n i 15 m . J u ż
się,
Pola p o c h ó w k o w e
kwencji
2
cmentarza,
uwzględnieniu
i Szaflarach b y ł y do X I X s t u l e c i u i n t e n s y w n i e
i zu
Szaflarach
w z n i e s i e n i e m obecnego k o ś c i o ł a ,
Prace w y k o p a l i s k o w e p o d j ę t o
po
na
parafialnym
s i ę w p r a w d z i e „ L i b r i m o r t u o r u m " o d r. 1676,
w i e r a j ą . B e z p o ś r e d n i przekaz t r a d y c j i
tegoż
odrazu
zmarłych
archiwum
lecz a d n o t a c j i o m i e j s c u p o g r z e b a n i a
gdzieś
było
przy
antropologicznych
puje:
1.
którego
i
o d p o w i e d z i na
pracy prof. W ł .
góralskich.
widać,
wyników
już w
samym
problemy
poruszane
w
A n t o n i e w i c z a
Niektóre
zestawie
prac w y k o p a l i s k o w y c h znajdu
kwestie w y m a g a j ą
j e d n a k dalsze
go r o z w a ż e n i a . T r u d n o j e s t d z i ś r o z s t r z y g a ć
nie,
czy r z e c z y w i ś c i e
zupełny
brak
ciekawej
o spinkach
spinek
definityw
w
grobach
s p o w o d o w a n y j e s t t y m , ż e i c h do w . X V I I I w tej o k o l i -
�ć y w c a l e l u b p r a w i e w c a l e n i e u ż y w a n o , czy t e ź n a l e
ży
tłumaczyć
ubóstwem
to w z g l ę d a m i
natury
l u d n o ś c i , dla k t ó r e j
ekonomicznej,
spinki
były
zbyt
o z d o b ą stroju, by ją p o ś w i ę c a ć ziemi. W k a ż d y m
ów
stwierdzony
bach D ę b n a
i Szaflar
się w z g l ę d n i e
by
i
archeologicznie
każe
brak
tezę wczesnego
rozpowszechnienia
przyjmować
z
dużą
w i e l e do m y ś l e n i a
spinek
dozą
dający
razie
w
gro
pojawienia
na Podhalu
rezerwy.
tzn
cenną
tej
ozdo
Godny
uwagi
jest p r z y t y m t a k ż e
znalezisk spinek nawet na w t ó r n y m złożu we
brak
wkopach
grobowych.
W ś r ó d dalszych w a ż n y c h kwestii
na c z o ł o
s i ę przede w s z y s t k i m p y t a n i e , c z y z j a w i s k a
wane
w
rych,
średniowiecznych
Dębnie
typowe
i
i Szaflarach,
dla c a ł e g o
Polski. W y d a j e
odpowiedź
regionu
było
małe,
a
zakaz
najwcześniej
wyjątku)
bowiem
objął
rzecz
przy
w
przerwanie
zniszczeniu
z cmentarzem
wypadek
dzieć,
tarza
których
pól
powszechne,
stosunkowo
przy
kościołach
okazuje
kościoła
możliwości
już w
i
nie
bez
właś
pola
natrafienia
jedynie
w
tych
średniowieczu
na
cmentarnego
(np.
przeniesieniu
jest
go
w
tej
chwili
m a t e r i a ł y historyczne nie dają nam
informacji.
doprowadziłby
w
Jeżeli
do
jakiś
wraz
taki
stanowiska
w
nego
materiałów,
które
zazwyczaj
i w przenośni
za
„pogrzebane".
w
dwu
drogą
są w y n i k i
uzyskane
stwierdzają
Fragment
koronki
ok.
Szaflary.
Fot. R.
6-krotnie
Reinfuss.
powiększony.
cmen
właśnie
rowców,
ale
o zbyt
dobrze
o wypełnienie
ściach
o
ocenionej
luki
składzie
w
wartości
dotychczasowych
rasowym
dawnych
naukowej,
wiadomo
mieszkańców
Podhala.
kwestią
pologiczne
dosłownie
3.
tej
uwagę.
tych
ryc.
powie
szczęśliwy
odkrycia takiego
k i e r u n k u tego
Ostatnią godną wzmianki
elementów
odsłonięcia
badanych
brak e l e m e n t ó w d ł u g o g ł o w y c h
ności
błędu
na nowe miejsce). Czy na Podhalu
należałoby
zwrócić
chyba
były
istnieją
używalności
żadnych
przypadek
może
austriackiego, a w i ę c
biorąc,
zachodzi,trudno
gdyż
sprawie
za
a
dawna
zresztą
średniowieczne
miejscowościach,
stąpiło
się
sta
Podhale.
Teoretycznie
pochówki
od
zmarłych
b. zaboru
nie m. i n . t a k ż e
na
(jak
brak
uważać
Przekopywanie
przykościelne
grzebania
tereny
większego
twierdząco.
w s z ę d z i e też cmentarze
można
podhalańskiego,
s i ę , ż e bez
wypadnie
cmentarnych
a szczególnie
pochówków,
wysuwa
zaobserwo
wsiach
antro
raczej
ogólnie
znaczenie
pierwszych
prac
wykopaliskowych w Dębnie
uważane
są
dzić
należy,
te
wstępie
Badania
podhalańskich
( n o r d y c k i c h ) , p r z y obec
krótkogłowych,
Oceniając
archeologicz
dynarskich.
Nie chodzi tu o zbijanie rasistowskich koncepcji hitle-
że spełniły
artykułu,
dały
one
próbnych
i Szaflarach
zadanie
odpowiedź
na
stwier
określone
problemy
szone przez p r o f . W ł . A n t o n i e w i c z a i p r z y n i o s ł y
wskazania
i
przeciwskazania
archeologiczne
s z y c h prac, p r o w a d z o n y c h n o w ą
w
dziedzinie b a d a ń
nad
polską
metodą
sztuką
do
na
poru
pewne
dal
heurystyczną,
ludową.
PRZYPISY
1.
2 а к i A., Metoda w y k o p a l i s k o w a w badaniach
nad p o l s k ą s z t u k ą
l u d o w ą . P o l . Szt. L u d . V I , 1951, str. 163
2.
A n t o n i e w i c z
góralskie. Kraków
1928.
Wł., Metalowe
spinki
�S z t u k ą l u d o w ą Sieradzkiego niewiele się dotychczas
Z
WYSTAWY
zajmowano,
nych
pod
gdyż
Opoczyńskie
WYCINANEK
LUDOWYCH
ludność
siedlona,
domy
Ażeby
W
SIERADZU
Sieradzu
CIESLA-REWFUSSOWA
sztuki
zorganizowany
pola
w
udało
odszukać
umiejących
je
Pomimo
wykonywać
udział zaledwie
r,yc. / .
ryc. 2.
Wycinanka
Wycinanka
sieradzka,
sieradzka,
wykonała
wykonała
Marianna
Majewska
z Monie om. Bogumiłów.
Józef a^Chaładej
z Monie tjm. Bogumiłów,
ryc.
3.
Wycinanka
sieradzka,
wykonała
Józefa
ryc.
4.
Wycinanka
sieradzka,
ivykonaia
Józefa
Dominiak
KolasazZapusty
z
Bogumiłowa.
Małej
i
Fot.
gm.Charłupia
tym
terenie.
i ożywić,
jeszcze
rozdano
i pomocy,
7 artystek
po
St.
Depta
Fot. Sl.
naj
badań
13
kobiet
potrzebny
papieru
glansowa-
konkursie
przysyłając
Mała.
na
im
w
Vol. St.
lot.
St.
zo
i P.R.N.
wstępnych
różnokolorowego
zachęty
po
proces
1951 r. k o n k u r s
czasie
wy
na
i W.R.N. w Łodzi
terenowych
nego.
na
czy
czasie
częściowo
zamienione
ludowej
W
m a t e r i a ł w postaci
badaczy. W
podtrzymać
wycinanki.
się
atrakcyj
Łowickie
przyspieszyły
artystyczną
Kultury
tak
jak
została
a
wojenne
zanikania
twórczość
piękniejsze
ZOFIA
Sieradzkiego
s t a ł przez W y d z i a ł
w
uwagę
zniszczone,
Zniszczenia
stępującego
regionów
etnograficznym
koncentrowało
okupacji
ligon.
sąsiedztwo
względem
na
wzięło
konkurs
Depluszewski.
Depluszewski.
szewski.
Depluszewski.
227
�wycinanek,
z
zakwalifikował
l,p
Imię
których
na
sąd
konkursowy
konkursową
około
i'nazuiisko
Udział
i
jego
1.
Józefa
Kolasa
Józefa
Józefa
Dominiak
Chaładej
Monice,
gm.
Józefa
Balcerzak
Monice,
Ilość
Muła
w
następujące
nagroda
kuiota
I
250
zł
72
II
200
„
Bogumiłóuj
18
III
180
„
gm.
Bogumiłów
18
gm.
Bogumiłom
III
IV
IV
180
150
,,
.,
150
„
pocieszrnia
100
,,
1.210
.,
M a r i a n n a Majeujska
Monice,
(>.
Marianna
' •
Mariana
D z i g o r z e u i , gm. C l i a r l u p i a
Mcnice, gm. B o g u m i ł o m
ia
Mała
31
1<)
227
Otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 7 października
ub. r. w
muzeum w
Sieradzu, k t ó r e
na
ten
ryc.
5.
Wycinanka
sieradzka
wykonała,
Józefa
ryc.
6.
Wycinanka
sieradzka
wykonała,
Józefa
ryc.
7.
Wycinanha-naklejanka
ryc.
#.
Wycinanka
sieradzka,
sieradzka,
wykonała,
konkursie
zestawienie:
51
5.
Slipek
wycinankarek
przedstawia
nadesłanych
iliyciuanek
Z a p u s t a M a ł a , gra. C h a i ł u p i a
B o g u m i ł o m , gni. B o g u m i ł o m
Witczak
poszczególnych
wynik
iuieś i gmina
2.
3.
4.
150
wystawę.
cel
jedną
ze
nanek, k t ó r e
Dominiak
z Bogurniłowa.
Kolasa
tzw „Mazury",
Józefa
piio
odstą-
z Zapusty
wyh.
Chaładej
Józefa
z Monie
Małej
swych
znalazły
Fol.
gm.
Dominiak
gm.
sal
wystawowych.
s i ę na
Sl.
Charłupia
się
wyciwy-
Deptuszewski.
Mała
z Bogurniłowa.
Bogumiłów,
Wśród
wystawie, dadzą
Fot.
Fol.
Fot.
St.
Z.
St.
Reinfussowa.
Deptuszewski
Deptuszewski.
�I
¥
tttłtt
r y c . 9.
Wycinanka
różnić dwa
drugi
9)
zwane
są w
ośrodkowym. Wśród
motyw,
(ryc.
występowały
męskich
przez
lub
lud
formie
wykonała
o
szeregi
lub
form
jak
postaci
„chłopoki",
górą
typu
jednej
ośrodkowego
z
wycinankarek
klejanek
łek
to
wykonanych
nalepionych
mniejszego.
wycinanki
na
Z
tzw.
z
być
siebie
„kwiatki"
od
dla
według
kolorowych
tego
za
informacji
postaci
na-
papierowych
w
kó
największego
rozwinąć
się
ko
wycina
do
miały
coraz
najstarsze
koliste jednobarwne, k t ó r e p o c z ą t k o w o
grubo cięte, skromnie a ż u r o w a n e , o prostej
opartej na
go
złożeniu
zróżnicowanie
były
kompozycji
elementach geometrycznych. W y c i n a n k i
rodzaju
wojennym
zostały
opublikowane
przez J .
w
Kamińskiego
okresie
(pt.
te
między
„Wycinanki
sie
Wśród
materiałów nadesłanych
starszych w y c i n a n e k
przez
(gm.
nawiązują
W
i
dalszym
Sieradzkiem
n i e k t ó r e prace w y k o n a
Józefę
swym
„cackami"
„udrobniać
się"
były
„księżycowe
tzw.
ozdobione
na
Wycinanki
Chaładej
dwa
rozwoju
lub
wycinanek
można
by
nazwać
gęsto
czyli,
jak
tego r o d z a j u
obok
Prócz
w
nich
w
sposób
elementy r o z c h o d z ą się tu
nanki
(ryc.
występuje
wyraźnie
gdyż
jeden
poszczególne
ś r o d k a do
zaś, bardziej
brzegu
wyci
rozbudowanym,
wyodrębniona
są
części
narożnikowe
Osobną
zwane
tu
część
środkowa
różnego
koncentrycznie
na
nadesłała
technikę,
wycinanki-naklejanki,
robione
w
koloru
i
siebie
jedna
z Bogumiłowa.
1).
stanowią
„mazury",
wycinanek
kurs
(ryc.
grupę
ten
( r y c . 7).
tylko
„mazurów"
na
sposób,
wielkości
autorka,
nie
kilka
się
na
Józefa
znające
konkurs
że
nakleja
„Mazury"
Inne wycinankarki,
kon
Dominiak
również
dały
wśród
na
kolistej,
umieszczo
„księżycami".
konkurs
( r y c . 2). W
wycinanki
typu
roślinne
Józefa
okresie
np.
Wycinanki
z
innych
stwa
do
stosowane
są
razie
„mlecze"
wyko
gdyż
życowe"
(ryc.
metryczne
sieradzka
traca elementy geometryczne na
z
wowym
motywów
często
bardziej
rzecz k o m p o z y c j i
roślinnych.
występowały
coraz
W
materiale
wycinanki
z zaznaczonymi ż y ł k o w a n i a m i
z
(ryc.
s ó w , drzew iglastych, n i e k i e d y w ten s p o s ó b
rogach
chołkami
ku
wycinanki
środkowi,
drzewka
o
wiącego
centrum
podstawie
i motywy
3, 4),
wychodzącej
nimi
z
kło
ułożonych,
są
wierz
znajdują
kwadratu
się
stano
wycinanki.
Obok motywów
się obecnie
między
zło
wysta
motywami
drzewka zwrócone
zaś
za
w
geometrycznych i roślinnych
wycinankach
z w i e r z ę c e , j a k np.
sieradzkich
l i s k i czy p i e s k i
spo
również
biegnące
Polski
2),
o
żeby
zestawione
z
odpowiedniki
my
formy
podobień
jak
„ko
koliste „cacuszka
księ
kwadratowe
zaznaczonym
takie
kompozycje
środku
tu
wycinanek
i
"zyńskich
tylko
pozycyjnych
nowiły
ryc.
(silnie
tradycyjną
się
coraz r z a d z i e j ,
wystawa
wyklejane
dekorację
być
przyczynią
ozdoby
tego
może,
się
że
do
są
ze
sobą
o
motywach
for
opo-
założeniach
ś c i a n a c h i tragarzach
Obecnie
opo
do f o r m
zaakcentowany środek
podobnie jak
dawniej
powały.
sieradzka
4) n a w i ą z u j e
w najogólniejszych
Naklejano je na
deski
3 lub
znajdują
widoczne
porównujemy
starsze. N o w s z a w y c i n a n k a
geo
narożach
regionu
podobieństwa
wtedy, gdy
(np.
i
wśród
Wskazane
roślinnych
że
wycinankami
najwięcej
( r y c . 1), czy w r e s z c i e w i e l o k o l o r o w e „ m a z u r y "
ścisłe
„źgało"
i z tego p o w o d u ,
wykazują
czy
silnie
ich
czerwonej,
jest bardzo d u ż o roboty.
z o k i " o u k ł a d z i e p a s o w y m czy
Wycinanki
wycinanka
mocnych,
opoczyńskich. Zarówno
jednak głównie
kwadrato
tak
zanikają
sieradzkie
stron
i
przyrodzie.
Dzisiejsza
ale
„mazury"
czyńskiego.
t r a k t o w a n e na
abstrakcyjny,
oczy. Dziś
ośrodkowego
koliste
geometrycznych
motywy
bardziej
siebie
wycinanek
siebie
motywów
również
zaczynają
formie
mówią,
wykonała
niebieskiej,
zwane
w
obok
tu
zdaniem utrzymane w barwach ostrych, np.
zielonej,
tę
twierdząc,
ż e dzisiejsze p a p i e r y s i ę do tego c e l u n i e n a d a j ą ,
wycinanki
nabierające
tyka
występują
i brzeżna, a w k w a d r a t o w y c h specjalnie zaakcentowane
przy ich w y k o n y w a n i u
f o r m b a r d z i e j z b l i ż o n y c h do s p o t y k a n y c h w
na
ośrodkowego
od
5), w d r u g i m
Bogu
n a n e przez J ó z e f ę C h a ł a d e j ( r y c . 8), p ó ź n i e j
że
typu
promienistym,
z
„cacuszkami"
z M o n i e (gm. B o g u m i ł ó w )
występują
listków
Depluszewski.
zasadnicze u k ł a d y k o m p o z y c y j n e , z k t ó r y c h
w
Dominiak
cacuszka"
obwodzie
międzywojennym
żonych
St.
po o b w o d z i e w y c i n a n k i , czy p t a s z k i , czego p r z y k ł a
d e m j e s t i n t e r e s u j ą c a w y c i n a n k a w y k o n a n a przez l a u
reatkę
konkursu Józefę
K o l a s ę . Ta
sama a r t y s t k a
wplata
chętnie
w
swe
wycinankowe
kompozycje
p o s t a c i e l u d z k i e w f o r m i e b a w i ą c y c h s i ę d z i e c i ( r y c . 6).
Monie
( s u b t e l n i e ć ) . Przez p e w i e n czas m o d n e
nymi kółeczkami,
we.
n a k o n k u r s , do t y c h
M a r i a n n ę Slipek i J ó z e f ę Balcerzak z
Bogumiłów)
miłowa.
w
Fot.
m a j ą za m a ł o „ r a ź n e " k o l o r y . „ M a z u r y " m u s z ą b y ć
radzkie").
ne
z Bogumiłowa.
Wśród
powstają
Spotyka się tu formy
miały
Dominiak
w o k ó ł izbę.
liste i k w a d r a t o w e . Punktem w y j ś c i o w y m
nek
takie,
naklejone
szesnastokrotnym
daleko w i ę k s z e
i tematów.
jako
ludzkich
ośrodkowych,
cych przy ośmio- względnie
papieru, w y k a z u j ą
układzie
Wycinanki
obiegających
motywach
o
Józefa
pierwszych,
kobiecych.
„kozoki"
fryzów
Wycinanki
równo
„kozoki",
typy: jeden s t a n o w i ą w y c i n a n k i
pasowym,
jedyny
sieradzka
kom
i rogi).
„mazury"
izby
sta
sieradzkiej.
podtrzymujących
rodzaju
spotyka
urządzony
konkurs
utrzymania
dawnego
zwyczaju.
U c z e s t n i c z k o m k o n k u r s u z o s t a ł r o z d a n y szereg
gród
z funduszów
Charakter
raczej
Wydziału
symboliczny
Kultury
na
Łodzi.
nagroda
ustalona
w wysokości
100 zł przez Z a r z ą d W o j e w ó d z k i
Związku
Samopomocy
Chłopskiej
nagrodę
w
miała
W.R.N. w
Łodzi, k t ó r ą
to
p r z y z n a n o J ó z e f i e C h a ł a d e j za j e j w y b i t n ą p o m o c p r z y
organizowaniu konkursu.
�Z W Y S T A W Y POKONKURSOWEJ W ŁUKOWIE
ROMAN
Dnia
kowie
14 p a ź d z i e r n i k a
pokonkursowa
Wydział
Kultury
wyroby
ludowego
kowskiego,
W
W.R.N.
w
zorganizowana
Lublinie.
Wystawa
rzemiosła artystycznego
głównie
tkaniny
i
(naramienne
stroju
kobiecego,
rypsowym
i
wykonane
na
białej
lnianej osnowie. W ś r ó d
wyraźnie
dwa
typy:
charakteryzowały
z
objęła
się
noszone
były
jako
młodszy.
(ryc.
doskonały
wykonany
pod
łóżka.
Wśród
względem
około
Adamczykową
r.
z
kilimów
używa
wyróżniał
kolorystycznym
1880
przez
Wojcieszkowa.
stary
nieżyjącą
już
Zeszyty
on
tzw.
czarno
bardzo
Typ
1)
na
splo
na
zapasek w y r ó ż n i a ł y s i ę
wąskie
okaz
nakrycia
część
tkanego
farbowanej
i
jako
tkaczkę
pasiaka
lub
starszy
paski
ne
ceramikę.
fartuszki)
z d w ó c h p ł a t k ó w p a s i a k a l u b rzadziej k r a c i a k a
przez
p o w i a t u łu
dziale t k a n i n obficie reprezentowane
zapaski
tom
1951 r. o t w a r t a z o s t a ł a w Ł u
wystawa
REINFUSS
starszy
w
barwach
raczej s p o k o j n y c h c i e m n y c h (czarny, c z e r w o n y , c i e m n o
zielony,
szymi
intensywny
akcentami
prążków.
z
niebieski)
w
Kolejność
postaci
następujących
drobnymi odmianami
trudne
nych
do
uchwycenia
jako
przerywanych
pasków
fartuchy
czy
po
sobie
zachowana,
raporty.
kilkanaście
biegnie poziomo w y r ó ż n i a j ą c a
barw
tworząc
sem
środek
w
stosunku
wiązki
jest
długie,
W
zapaskach
używa
cm
od kraju
dolnego
s i ę k o l o r y s t y c z n i e szero-
kci na 10 — 15 c m w i ą z k a b a r w n y c h p a s k ó w
symetrycznie
jaśniej
wąziutkich
do
paska
ułożonych
środkowego.
zaakcentowany
jest
Cza
jasnym
prąż
k i e m p o w s t a ł y m przez p r z e w l e c z e n i e i g l i c ą g r u b e j
nitki
( r y c . 2). T a k i e same p r ą ż k i p r z e w l e k a n e s ą t e ż w k i l k u
centymetrowych
części
Odmienny
ramienne
tła
odstępach
o
wyraz plastyczny
szerokich
rozdzielonego
nych
między
paskami
pozostałej
pasiaka.
wiązkami
asymetrycznie.
zapaska
niec):
mniej
wykonana
posiadają
więcej
pasków
Przykładem
przez
tło jej s t a n o w i ą
Adelę
zapaski
6
cm
barwnych
ułożo
takiej
tkaniny
Jabłońską
(wieś
pasy p o m a r a ń c z o w e
na
pasach
jest
Jele-
szerokości
o k o ł o 6 c m , w i ą z k i z a ś s z e r o k i e na m n i e j w i ę c e j 12 c m
złożone były z powtarzających
go,
czerwonego,
się kolorów:
amarantowego,
zielonego, przy czym widoczna b y ł a
powania
barw
różowy
ciemny
Najnowsze
zapaski,
pasy prawie jednakowe,
mane
w
żywych
pewnej
Od
jasny
żółtego,
tendencja
o d c i e n i a m i (np. c z e r w o n y ,
i różowy
niebieskie
różowego,
obok
do
siebie).
tzw. „krakowskie",
szerokości
barwach,
co
około
nadaje
posiadają
4 cm, utrzy
zapasce
cechy
jaskrawości.
zapasek
rypsowych odbiegał
techniką
wyrobu
f a r t u c h w y k o n a n y o k o ł o r. 1900 przez M a r i a n n ę
z
gru
amarantowy,
Wojcieszkowa.
Tkany
on
b y ł splotem
Świder
płótna
przy
i
z a s t o s o w a n i u l n u i w e ł n y z a r ó w n o w w ą t k u j a k i osno
wie.
Kolory
przeważały
ciemne:
czarny,
czerwony,
z i e l o n y , p o p r z e g r a d z a n e o d czasu do czasu s u b t e l n y m i
prążkami
W
barwy
białej
lub
żółtej.
d z i a l e t k a c t w a p r ó c z zapasek w y s t a w i o n e
tzw, „ k i l i m y " , t j . d u ż e p r o s t o k ą t n e
płachty
były
zeszywane
ryc. ] .
Jeleniec
Fragment
pasiaka
pow. Łuków.
ryc. 2. Fragment
Adelę Jabłońską,
pasiaka
Jeleniec
wykonany
wełnianego
pow. Łuków.
przez
Adelę
Fol. R.
Jabłońską,
Reinfuss.
wykonanego
Fol. R.
przez
Reinfuss
�ryc.
był
z
3.
Schemat
dwóch
wym
w
około
3
płatów
pasy
cm,
w
prążkami
gładzonych
na
pasiaka tkanego
mniej
więcej
kolorach:
towym, niebieskim
mi
zdobień
splotem
jednakowej
żółtym,
i zielonym
koloru
siwakach
wykonanych
przez
rys. Anna
Szymczyk.
fioletowym,
rozdzielonych
żółtego
i
rządko
szerokości
grana
wąziutki
czerwonego.
Nowsze
dem
może
należał kilim
cieszkowa
wykonany
utrzymany
ciemno zielonym,
szej
produkcji
posiadają
też
w
stosunku
wiązki
do
przez
w
Pelagię
powtarzających
Kulpę
się
z
szerokich
pasów
składające
układanych
paska
się
w
biegnącego
Woj-
najnow
jednobarwnych
z wąskich
sposób
grupy
kolorach
bordo i granatowym. K i l i m y
obok
różnobarwnych,
10 — 12 c m . D o tej
pasów
wego
Przykła-
tła
być
tkanina
rozdzielone
wiązkami
z
wykonana
barwnymi
Łukowa.
przez
Kazimierę
15 cm pasy b r ą z o
symetrycznie
komponowanymi
dochodzącymi
do
20
cm
szero
kości.
W kilimach, podobnie jak i w n i e k t ó r y c h nowszych
z a p a s k a c h , w i d o c z n e j e s t d ą ż e n i e do
barwnych
w
tworzyły
ten
łagodne
o d c i e n i te^,o
sposób,
by
w
przejścia
samego
układania
niektórych
powstające
koloru
wiązek
partiach
z
różnych
(np. j a s n y r ó ż o w y ,
ciem
ny r ó ż o w y , czerwony, bordo).
symetryczny
pośrodku.
tu
Jaroszewicza
S i e r o c i ń s k ą , p o s i a d a j ą c a s z e r o k i e na
k i l i m y b y ł y raczej m n i e j b a r w n e , t k a n e w pasy znacz
nie szersze, w a h a j ą c e s i ę od
Kazimierza
Mniej
licznie
na
wystawie
ny
w
r.
1949
tło
białymi
Z tkanin
wetę
pasiastych
reprezentowane
kraciaste. Jeden w ś r ó d
przez
posiadał żółte
żonych
od
kilimy
Stefanię
w
kratę
Popek
z
z
tka
Wojcieszkowa,
czarnych
pasów
obrze
prążkami.
p r z e t y k a n y c h pokazano na
lnianą
były
nich,
w
żółty
deseń
w y s t a w i e ser
wykonaną
przez
Adelę
Jabłońską.
Niektóre
v/
tkaniny
związku
z Jeleńca
(tzw.
Na
samodziałowe
kobiecym
składał
z
roślinnym,
szarfami
z
kolorowych
Spódnica
koszuli,
elipsowatymi
p r z o d z i e g o r s e t u po
z
Strój
obu
była
z
czepeczka
białym
czarnego
rzadkimi
gor
kaletkami.
stronach z a p i ę c i a wyszyte
szklanych
zrobiona
były
pochodzący
zahaftowanymi
płóciennej
aksamitnego
były
wystawione
ubiorem.
się z tiulowego w ą s k i e g o
półczepka)
haftem
setu
z
koralików
wełniaka
dwa
motyle.
w pionowe
pasy,
a fartuch w poprzeczne. U b i ó r k o b i e c y z W o j c i e s z k o w a
składał
w
lonej
w
ny
się
drobną
z
ornamentem
Jaroszewicza
Reinfuss.
z
gładzo
Łuko
czarną
i
tkaną
osnowie
wątkiem
z
lnu
nakrywał
rypsu
drobne
w
w
drobne
natowego
tle
na
spódnicy
z
pionowe
czerwonym,
tkanej
cienkiej
na
W
spódnica
koloru
tkana
zie
samodziałowej,
baweł
czarno.
pasiastego
paski.
uwagę
głowę
tle, w e ł n i a n e j
z czerwonej
poprzeczne
paseczki
chustki
białym
farbowanego
fartuch
zwracała
na
na
kraciastej
spódnicy
kobiecym
ryc. 4. Naczynie
gliniane
siwe
nym wykonane
przez Kazimierza
wa. Fot. R.
samodziałowej
bluzki
kratkę
na
z
kratkę
Przód
wełnianego
innym
ubiorze
samodziałowa
zielonego
splotem
i
gra
rypso-
�ryc.
5.
Schemat
wym
o
zdobień
wątku
wełnianej
z
fabrycznej
Koła
Młodzieżowego
dług
starego w z o r u
z r.
poprzednio
polewanych
cienkiej
osnowie. S p ó d n i c a
spół
niana
na naczyniach
wełenki
w
w
1875,
Woli
Drugim
stawie
w
stanęło
jak
i wspom
czerwona
spódnica
z
samodziały
Kurpianek.
r e p r e z e n t o w a n y m d z i a ł e m na
było
Glinnego
Wyroby
garncarstwo.
garncarzy,
a
Matysiak
gm.
Kazimierza
Do
częściowo
naczynia
czerwony. W ś r ó d
naczyń
zdobione
z
naczyń
były
dzielą
gliny
wzorem
powierzchnię
pokrywają
się
(ryc.
na
o
czerwony
motywach
Wśród
cza, p o s i a d a j ą c e
o
rytą
jako
szeroki
linią
też
8).
geome
Niektóre
z
pasek
pobiałki
zyzgzakowatą.
Gatunek
rodzaj
szkliwa
nieco
lepszy
Jaroszewicza.
na
przez
niemal
bądź
po
z gliny
wypa
wzorami
białej
sposób
małych
dla
dzieci.
roślinnych
6 i 7),
pokry
paska w
pobliżu
naczyń
znajdo
wyginanych
naczyniek
Wyroby
brze
ryc. 6. Garnuszek
polewany
przez Kazin ierza Jaroszewicza
i. glazurowany
z Łukowa.
Fot
R.
wykonany
Hcinfuss.
przezna
Jaroszewi
dekorację świadczącą o uzdolnieniach
autora,
raczej m i e r n e .
ten
o faliście
ilość
zabawki
plastycznych
wąskiego
w
doniczki
i znaczna
na
są
(ptaszki) (ryc.
zdobionych
garnki,
gach, m i s y
czonych
ozdobę
(ryc.
zdecydowanie
geometrycznych,
( r y c . 5) l u b z w i e r z ę c y c h
w a ł y się
nim
gliny,
pobiałką
Powierzch
Rzadziej n a
wykonane
zdobione
wane glazurą, z w y j ą t k i e m
dna.
b i e g n ą c ą na
używanej
jako
mniejsze
znajdowały
Całą
się o r n a m e n t
Jaroszewicza
kolor
polewy
z
posiadały
brzuśca,
3).
Naczynia
lanej
wykonanym
część
również ornamentem
oraz
kompozycje
w układzie poziomym, bądź pionowym.
loślinny
trycznym
nich
górną
Stęp
powstałym
( r y c . 3) i r y t e m .
wierzchni s i w a k ó w widuje
zdobione były
Szymczyk
wypalanej
siwych
miejscowe w y g ł a d z e n i e
naczynia
równolegle
naczyńka
rys. Anna
Kazimierz
i Jan
się dzbanki, g a r n k i z uchem, misy, doniczki.
nie
gających
z Łukowa,
Wojcieszków).
Jaroszewicza
glazurowane
kolor
Jaroszewicza
wy
d w i e g r u p y : n i e p o l e w a n e n a c z y n i a s i w e ( r y c . 4)
na
Kazimierza
konkursu
mianowicie:
oraz Jan
(Glinne,
przez
niż w w y r o b a c h
bogaciej
Jaroszewicz z Ł u k o w a
niak
we
Łukowie
trzech
ba
Osowińskiej
podobnie
bawełniana
stroju
na
ta, s k o p i o w a n a p r z e z ze
w czarną kratkę, przypomina żywo niektóre
używane
wykonanych
pod
względem
Wykonane
szorstkiej, n i e r ó w n e j
s ą one
powierzchni,
cienką o słabym, matowym
technicznym
z gliny
są
piaszczystej
glazurę
posiadają
połysku.
N a c z y n i a Jana M a t u s i a k a ( r y c . 8) r o b i o n e s ą z g l i
ny
wypalanej
(jasnej
które
w
lub
z
na
kolor
ciemnej)
naczyń
nierówną
plamy
o
zacierających
Wśród
należy
brzuśca,
niskie
bez
Г
naczyń
mienić
zazwyczaj
naczynia
pękate
o
garnki
Nie
polewą
się
kontu
i górną
ze
uchem.
przez
pięknie
oraz m a ł e
zieloną
wnętrze
z
wykonanych
dzbany
ucha, doniczki
wraz
brązowej
bladozielonej.
są
żółto-brązowe
część
o polewie
pokryte
rach. Glazura p o k r y w a
wnętrzną
czerwony
względnie
z
Matusiaka
zarysowanej
uchami
dzbanuszki
i
wy
linii
smuklejsze
i
naczyńka
w y r a b i a n e j a k o z a b a w k i dla d z i e c i . N a c z y n i a swe
zdobi
on g ł ó w n i e
obie
rytem w postaci k i l k u
linii prostych
ryc.
7.
Miska polewana
i glazurowana.
Jaroszewicz,
Łuków.
Fol. R.
Wyk.
Kazimierz
Reinfuss.
�ryc.
в. Schemat
Rys.
Anna
Szymczyk
zdobień
stosowanych
na naczyniach
gm.
W y r o b y trzeciego z w y m i e n i o n y c h na w s t ę p i e
carzy, Jana S t ę p n i a k a
r ó w n o pod
względem
do
Matusiaka.
naczyń
na k o l o r c z e r w o n y
oraz
wewnątrz
( r y c . 9), z b l i ż o n e
formy
wypala
i pokrywa w górnej
polewą w
kolorze
garn
s ą bardzo
j a k i sposobu
Stępniak
polewanych
przez
Jana
Matusiaha
z
Glinnego,
Wojcieszków.
za
wykonania
Na
konkurs
sze
smuklejsze
z uchami
swe
wyroby
lub
części
brzuśca
ła
jasnobrązowym
lub
j a s n o z i e l o n y m . G l a z u r a jest c i e n k a , o m a t o w y m p o ł y s k u .
wykonał
i bez.
przysłał
misy
oraz
Trzeci dział
wie
swe
pobiałką
zdobi
pisanki
Stępniak
rytymi
dooko
niepolewane
dzbankowate
Prócz
bez
zgromadzonych
czarnym
lub
czerwonym
siwe,
ucha.
na
techniką
wysta
woskową
przez S e w e r y n ę Ś w i d e r . P i s a n k i te o z d o b i o n e
brązowym,
naczyń
naczynia
naczynia
wykonane
(wyż
garnki
biegnącymi
nasady szyjki.
też
eksponatów
stanowiły
dzbanków
brzuścach),
paskami
nieco p o n i ż e j
czerwonych
garnki,
o szerokich
Naczynia
malowanymi
brzuśca,
o n d w a rodzaje
i niższe
s ą na
wzorem
tle
białym
0 m o t y w a c h g e o m e t r y c z n y c h , r z a d z i e j r o ś l i n n y c h ( r y c . 10).
Kompozycja
tego w z o r u
opiera
się najczęściej
na
po
dziale p o ł u d n i k o w y m , p r z e d z i e l o n y m c z ę s t o p o z i o m ą l i
nią
biegnącą
w
miejscu
D a l e k o rzadszy jest
największej
podział
bryły
szerokości
na
n i ą p r z e c h o d z ą c ą przez b i e g u n y i w y p e ł n i e n i e
łówek
oddzielnymi motywami
Wystawę
w
Łukowie,
eksponatów i zawężenia
wie
miejscowości,
mimo
niewielkiej
względem
organizacji
ka praca
akcji
należy
dzi
za
takiin
terenie
się tam
i urządzić
wych
od
strony
Wszel
trudna
konkurs
reprezentujących
rzemiosła
i
nosi
wysiłkom
wystawę zawierającą
eksponatów
ludowego
opracowany
artystycznego.
jest
zorganizować
zaled
przedsięwzięcie
nieujęty
p i o n i e r s k i e j . Fakt, że d z i ę k i
udało
wej
etnograficznym,
ludowego rękodzieła
na
po
ilości
do p a r u
udane. Podlasie s t a n o w i t e r e n b a r d z o s ł a b o
pod
tych
roślinnymi.
terytorialnego
uważać
jajka.
dwie polowy l i
sztuki
sporo
jest
ludo
wartościo
tamtejsze
artystycznego,
cechy
grupy lu
tradycje
dużą
za
s ł u g ą z a r ó w n o c z y n n i k ó w , k t ó r e o r g a n i z o w a ł y to przed
sięwzięcie
z
ramienia
Ministerstwa
1 W.R.N. w Lublinie, jak
zek
zrealizowania
i osób
akcji
na
Kultury
które
bezpośrednio
w
i
spadł
Sztuki
obowią
terenie.
W z w i ą z k u z k o n k u r s e m r o z d z i e l o n o m i ę d z y uczest
rvc 9. Dzban
Jana
Stępniaka
58
rys.
częściowo
glazurowany,
wykonany
z Glinnego
gm.
Wojcieszków.
R.
Reinfuss.
10. Pisanki
wykonane
przez
Sewerynę
przez
Fol.
ników
oraz
Świder
szereg
nagród
pieniężnych
udzielonych
przez
Dep. P o l i t y k i K u l t u r a l n e j M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki
Powiatową Radę
z Wojcieszkowa
pow.
Narodową
Łuków.
Anna
w
Łukowie.
Szewczyk
�WYSTAWA
SZTUKI
I RĘKODZIEŁA
LUDOWEGO
HELENA
W y s t a w a Sztuki i Rękodzieła Ludowego,
w
krakowskim
Pałacu
staraniem W y d z i a ł u
nić
miała ściśle
kreślenie
jej
dawnego
we
zadanie,
sztuki
dorobku
wystawy
z
nej
wypożyczone
(Muzeum
objazdowej
ry
zorganizowanej
przez
uzupełnionej
licznymi
i Sztuki,
cymi
z
konkursów
W.R.N.
w
czyzny.
Jednym
sztuki
Krakowie,
z
oraz
okazami
Kultu
pochodzą
wystawy
było również
dzisiejszego
życia
czy
to
i
Żywiec
ludowej
przez
w
czy
też
projektowaniu
rowie
wystawy
hafciarstwa,
galanterii
wzorów
na
sztuki
Wystawa
do
przemysłu.
ludowej
obejmowała
krakowskiego,
ludowe,
zakresu:
znajdują
zastosowanie
artystycznym.
zasadniczo
którym
W
ramach
hafty,
wyroby
szkle i r z e ź b a
Rewelację
malowanki
eksponaty
z
kolei
te
z
w
wystawy
z
skoncentrowano
Powiśla
mieszkalnych
tkaniny
ceramika,
obrazy
stanowiła
sala
Dąbrowskiego.
zawierająca
W
przez
kobiety
okolicy
wiejskie.
o tematyce g ł ó w n i e roślinnej, p i ę k n e
racyjności
i
baczniejszą
i Ży
się
drzewie.
wystawy
z
znalazły
drzewa,
bogactwie
w
kolorystycznym
uwagę. Dostarczyć
one
swej
mogą, jako
upodobaniom,
przemysłu
tekstylnego. Pierwsze p r ó b y
rodzaju podjął już Instytut Wzornictwa
w
Warszawie.
Na
wystawie
malowane
ręcznie
wiśla
drukowane
lub
ponowanych.
przez
Wypadły
znalazły
kobiety
według
one
na
p o k a z a n o w r. 1948
na
bliskie
dla
się
nader
w
zakresie
tylko
rzeźba
pełna,
wykonana
pow. Żywiec.
Fot. St.
jedwabie
Po
kom
pomyślnie.
rękodzieła
przez
aktualnych
przez
Jó
Deptuszewski.
stać
swe
założeń,
wzorem
artystycznego
elementy
ale
zbliżona
dekoracyjne,
może
doskonałości
się
jest
zdobnicze
nie
do
niejednokrotnie
wykonania
i
opracowania
materiału.
tego
Przemysłowego
Dąbrowskiego
ogół
na
deko
wzorów
w z o r ó w przez n i e
Sztuka ludowa polska, k t ó r e j
plastyczną
z
ryc. 1. „Żniwiarka",
zefa Hulke z Łękawicy
wnętrza
zasługują
wiele
tej
Malowanki
naszym estetycznym
zwłaszcza
ca
województwa
z a c h o w a ł s i ę po d z i ś d z i e ń z w y c z a j m a l o w a n i a
izb
tzw.
elementy
t e r e n y Podhala, P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o
wiecczyzny.
na
w
z
wreszcie
ł e j P o l s k i ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m
u w a g ę na
Organizato
pokazali, w j a k i s p o s ó b
przemyśle
rodzaje
ludowych
przykładach
czy
po
przestawie
artystów
skórzanych
drewnianej,
współczesnym
udział
szeregu
wyrobów
tradycyjnej
we
przez
pod
z
nie t r a d y c y j n e g o r ę k o d z i e ł a l u d o w e g o na n o w e
produkcji,
przez
celów
trzebami
za
produkcja
mu
urządzanych
sztuki
nasze
wystawy
Ministerstwo
Podhala
związania
nowe
ludowa
najnowszej,
skład
terenach
możliwości
na
że
Przemysłu
na
kreślenie
obecnie
bowiem,
daw
Działu
ludowej
się
swoich
i
w
odpowiada
Okazuje
Organi
dla
krakowskich
Narodowego)
pytanie.
pod
z
postaci e k s p o n a t ó w w c h o d z ą c y c h
krakowskiej,
speł
się eksponaty
Etnograficznego
Artystycznego Muzeum
w
dzisiejszą.
złożyły
r.
zestawienie
odpowiedni
który
zeów
1951
było
przez
produkcją
zebrali
ludowej
którym
ludowej
z a ł o ż e ń m a t e r i a ł , na
sztuki
urządzona
wrześniu
Kultury W.R.N. w Krakowie,
określone
żywotności
zatorowie
Sztuki
BLUMÓWNA
Jeśli
dawnych
jednak
produkcji,
nie
istotnych
różnorodnej
wspaniałą
twórczość
wym
pamiętnej
wystawie
też
w
dodatni
określenie
stosunku
jako
zalecać jakichś
wzorów
praw
gdyż doprowadziłoby
cech
swoim
nakazie p a m i ę t a l i
jej
o
ludowych,
można
nych i jednolitvch,
zumienia
chodzi
wytworów
wynik.
wytwórczości
charakterze.
O
niezmien
to do
niezro
ludowej
tym
do
nowej
tak
podstawo
organizatorowie wystawy,
stąd
�VI P O W O J E N N Y KONKURS SZOPEK K R A K O W S K I C H
ZOFIA
ryc
I.
Szopka
wykonana
Morysa.
Dnia
czajem,
Fol.
22 g r u d n i a
Miasta
szopek
W
b. r o k u
nany.
Wśród
z rokiem
34).
Dyrekcję
szósty
Fot.
wykonana
zwy
Muzeum
Hi
powojenny
ubiegłym
kon
wystawionego
ujęciem.
w
więk
do k o n k u r s u szopek (w ub.
Jedynie dwie
innym
notujemy
P o z i o m p r a c j e s t na
szopek p r z e w a ż a ł y ,
pięciowieżowe.
reszty
przez
Krakowa,
porównaniu
26, w
ud
Dudzika.
3. Szopka
krakowskich.
szą ilość z g ł o s z o n y c h
i
Zdzisława
ryc.
1951 r. o d b y ł s i ę d o r o c z n y m
zorganizowany
storycznego
kurs
prziz
R. Reinfuss.
roku
jak
ogół
roku
wyrów
corocznie,
trój-
szopki w y r ó ż n i a ł y
Jedna s t a n o w i ł a
zeszłym
„modelu"
ryc.
Antoniego
nowiąca
szopki
F.
jedno
pięć
wież,
z
p o m a l o w a n e j na
sklepieniu
części
z Barbakanu.
tektury
pod
Połączenie
Krakowa
częścią
środkową
względem
lakteru szopki
w
ciepłym
c z e r w o n o , z a ś na
środkowej
trzy
elementów
z
w
rezultacie
krakowskiej.
Druga
niższą
mi znajdowały
kopuł
nakrytą
wspartych
na
umieszczoną
zostały
schodki.
i
wyklejona
kopułą.
czterech
w
Podstawę
w
filarach.
części
zaś
w
wieża
w
Przed
stożkowatymi
lub
wśród
Pozostałe
szopki
kle, szopki ś r e d n i e j
duża
nie
roku.
odbiegały
w
Najliczniejsze
wielkości,
wykonanych
p i ę c i o w i e ż o w a , ze
szopkarzy,
Morysa,
jak
Antoniego
Zdzisława
Wojciechow
Władysława
Turskiego,
innych.
dwie
nagrody
otrzymali:
Morys
(ryc.
Zdzisław
2). D u d z i k
konkursie szopkę zeszłoroczną,
którą
j e j d u ż o b a r w n o ś c i , poza t y m
wadził
do
fragmenty
kowa
stapiając
szopki
je
znalazły
sposób,
zaś
się
Ściany
że
w
jego
wieżami
z
wykusze
szopki
i
mur
podparte
są
w
szopce
autora, k t ó r y
w
wypełnienie
są
ciosów,
„kamiennymi"
1949
roku
w
u
tyl
menty
(np.
wykusze
i przypory)
przedstawień
ku
z a p o ż y c z a ć i i n n i szopkarze.
ten
dołu
sumiennych
stworzył nową
for
ją i udosko
nala, p r z y c z y m n i e k t ó r e z a s t o s o w a n e przez n i e g o
i jedna
wa
przyporami.
bardzo
m ę i o d tego czasu k o n s e k w e n t n i e r o z w i j a
mo
naro
z murów
oklejone
dużych
Kra
całość
a środkową
przeniesione
no
wpro
krakowskich. Na
wieże
z
na
starego
jest
Du
przed
harmonijną
bocznymi
Sukiennic
naśladują
narożniki
architektury
umiejętnie
pomysłowe
przestrzeni m i ę d z y
welskich.
kon
spotkaliśmy
studiów
małych
Tarnowskim,
konkursu
zwy
kilka
daszkami
nie b r a l i u d z i a ł u w
Ludwika,
i
wziętym
lub
barokową
są
i Franciszkiem
tych,
poza t y m
do
są
od
przez m ł o d z i e ż )
sceną
kryte
nakryte
były, jak
typie
trzy
przeważnie
wo o k l e i ł n a d a j ą c
Bardzo
sta
1948
wielkości
po
posiadają
środkowe
Mitką
Zygmunta
s t a w i ! na
żach
żółtym
mają
a
( r y c . 1) i W a c ł a w
szeroką
kolorze
średniej
boczne
a
roku
Szopki
uczestników
Rutę
w
dwupiętrowe
wybitniejszych
Pierwsze
dzik
Reinfuss.
konkursu
Szopka D u d z i k a j e s t w y n i k i e m
o g l ą d a m y co
(przeważnie
skiego,
tywem
„posadz
z
trójwieżowe
Wacława
Tadeusza
Wacława
R.
ostrosłupowymi.
Stefanem
kursie,
przez
Fot.
którzy już i w zeszłym roku
postaci
zbudowane
pokrywała
szachownicę
część
Przed
środkowej
szopki
dwie
brązowym.
które
ko
utrzymana
zakończeniach,
płaską
cha-
posiadała
się dwie niskie p r z y b u d ó w k i
wnękę
ka"
jednolitą,
szopka
kolorycie,
wieże narożne o iglicowatych
środkową,
całość
pozbawioną
których
szopki
archi
zaprojektowaną
architektonicznym
żóltobrązowym
wzięte
zabytkowej
nowocześnie
dały
łukowatym
wieżyczki
lub
kopułą. Małe
Dudzika,
z dykty
znanej
zakończenia gotyckie,
wszystkich
wykonane
wykonana
Solowskiego.
1 — 4)
Poza
KURKOWA
d o s t a r c z o n a przez R y s z a r d a K i j a k a ,
(ryc.
s c e n o g r a f i c z n e g o , z t y m ż e a u t o r d o d a ł po b o k a c h d w i e
zakończeniach
Szopka
przeróbkę
wieże mariackie
o gotyckich
2.
Wojciechowskiego.
kiełkowych,
się
przeróbkę
piętrowego
R. Reinfuss.
przez
BARBARA
zaczynają
od
ele
niego
�at
D r u g ą z d w ó c h p i e r w s z y c h n a g r ó d o t r z y m a ł laure-.
skonalenia s w y c h prac,
zeszłorocznego
przyszłość.
konkursu, W a c ł a w
Morys.
Szopka
jego { r y c . 2) ś r e d n i e j w i e l k o ś c i , posiada trzy w y s m u k ł e
wieże
(boczne
kończona
w
charakterze gotyckim,
barokową
kopułą),
środkowa
przestrzeń
między
jest nieco pusta, mimo ż e autor stara s i ę j ą
dwoma
czworobocznymi
siada
galeryjkę
Pewną
z
szeregiem
nowością
wprowadzenie
wieżyczkami.
(przyjętą
Na
tychczasowej
zapełnić
Dudzika)
„ezenekierowskiego",
w
jest
szopkarstwie
sów
wykuszy.
mające
dycji
D r u g a nagroda z o s t a ł a p r z y z n a n a A n t o n i e m u
Woj
wieżach.
ciem
Mimo
wprowadzenia
nie
robi w r a ż e n i a
posiada
silnie
poziomy,
ne
i
dość
elementów
przeładowanej.
zaznaczony
nad
drugą
nadają
całość
daszkami
wnęki
całości
udało
podział
na
wyróżnienie
zasługuje
gotyckie,
zamierających
wypowiedzenia
się
tra
niewątpli
plastycznym
i twórczość wiązać z ży
Szopkarstwo
krakowskie
stanę
się znaleść
zastosowanie
Byłoby
to
odpowiadające
możliwe
przy d a l s z y m
nowym
zeświec
c z e n i u szopki, k t ó r a przerobiona na k u k i e ł k o w y teatrzyk
szopka
wy
ośmiopromienna
wypełnia
gotycka
gwiazda.
któ
i
przedszkolach
się rozpowszechnić
dając
wiele
w
radości
świetli
dzieciom,
a autorom z a p e w n i a j ą c zbyt dla i c h prac.
umiesz
Miejsce
ściana szczytowa
typ szopki m ó g ł b y
cach
zaś środ
k o w a barokowe. N a s z c z y c i e ś r o d k o w e j w i e ż y
jest
O r g a n i z o w a n i e konkur
dostosowany do w y s t a w i a n i a b a j e k dla dzieci spotka
T u r s k i e g o (ryc. 6) z trzema w i e ż a m i ,
r y c h boczne p o s i a d a j ą z a k o ń c z e n i a
wieżami
tzw.
powstania
ł a b y s i ę n i e w ą t p l i w i e z ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m . T a k i no
innych
Władysława
czona
do typu
możliwość
podtrzymanie
aktualizować.
do
lekkość
smukłość.
Wśród
form n o w y c h .
zarazem t ę t r a d y c j ę
potrzebom.
umieszczo
pewną
i
stano
od
nagradzaniu
nawiązujących
krępuje
możności
od
na
ł o b y na gruncie o wiele mocniejszym, gdyby dla szopki
A r c h i t e k t u r a szopki
wąskimi
z a ś trzy, coraz to w ę ż s z e
jedna
różnorodnych
dekoracyjnych
na
w i e i s t n i e j ą c y m w ś r ó d szopkarzy talentom
powinno
skomplikowanych
jest j e d n a k ż e
k t ó r e musi o d s t ą p i ć
polegającej
co
na celu
i danie
c i e c h o w s k i e m u (ryc. 3) z a s z o p k ę d w u p i ę t r o w ą o trzech
i
polityki
przede w s z y s t k i m szopek
po
kolumienek.
szopek
ta u z a l e ż n i o n a
w i s k a j u r y konkursowego,
nimi
piętrze
drobnych
z
Przyszłość
za
co stanowi d o b r ą p r o g n o z ę
Podobno p e w n a a k c j a
między
z
kierowania
cztero
szopkarstwem
w c e l u takiego w ł a ś n i e
została
przez
po
orga
ma oknami, p o d c i ą g n i ę t a do w y s o k o ś c i
kopuły. W na
nizatorów
rożach
D u d z i k a przy
domieni w ostatniej c h w i l i o n o w y c h w y t y c z n y c h kon
była
kursu
nie
zmian
w gotowych
Turski
wprowadza
pory. S z o p k a
Turskiego
za
z
wzorem
roku
1951
znacznie
lepsza od tej, k t ó r ą p r z e d s t a w i ł w r o k u poprzednim.
Należało
by
jeszcze w s p o m n i e ć
o pojawieniu
przy
się
piętrowej,
kowych
sława
p ł a s k i e j , z trzema n i s k i m i w i e ż a m i
kopułach
wykonanej
przez
Tegoroczny
technice
w
ce,
dwu
koncepcji
które
Szopka
lipanowicza.
wykonana
przez
do
Zygmunta
Fot . R. Reinfuss.
ryc.
mało
wykazał
wytworzenie
właśnie
modelem
nowego
teatrzyku k u k i e ł k o
byłaby
szopka ż ó ł t o b r ą z o w a
moim
zdaniem
(ryc. 4). D z i ę
rzutowi poziomemu
posiada
świad
ż y s e r o w i d u ż e m o ż l i w o ś c i w operowaniu lalkami, drob
ciągłego
Ludwika,
6.
żadnych
konkursowy
ona bardzo dobre w a r u n k i „ k o m u n i k a c y j n e " d a j ą c e re
wież)
zmierzający
sąd
ani
ne
i wysiłek
zadatki n a
k i swemu rozbudowanemu
żad
wować
}c- 4.
posiadają
wego. T a k i m
c z ą one, ż e u p e w n e j grupy szopkarzy daje s i ę zaobser
rozwój
a
zbyt
Mieczy
szopek,
w y k o n a n i a c z y zdobienia, niemniej
również
typu szopki w postaci ś w i e c k i e g o
d a ł nam w p r a w d z i e
ogólnej
wprowadzenia
już szopkach,
rozdawaniu n a g r ó d
wspomniana w y ż e j
k o n k u r s nie
ani
możliwości
o baro
Lipanowicza.
nych rewelacji
w
(ryc. 5)
mieli
j e d n a k szopkarze z a w i a
starania, by w y ł o w i ć z dostarczonego m a t e r i a ł u te pra
na k o n k u r s i e szopki bardzo typowej dla o k r e s u przed
wojennego i p i e r w s z y c h k o n k u s ó w p o w o j e n n y c h ,
k o n k u r s u . Niestety
podjęta
Szopka
do
bot.
R.
zaś
Reinjuss.
wykonana
przeróbki
nadałyby
przez
ryc.
architektoniczne
całości
5.
Władysława
(np.
c h a r a k t e r bardziej
Szopka
wykonana
Turskiego.
przez
zakończenia
świecki.
Mieczysława
Fot. R. Reinfuss.
61
�X X V I W A L N E ZGROMADZENIE POLSKIEGO
T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O W ŁODZI
rozmaitych
schematu.
W dniach 24—25 listopada 1951 r. o d b y ł o s i ę w auli
uniwersytetu
łódzkiego
XXVI
Polskiego T o w a r z y s t w a
ło udział o k o ł o
80
Walne
Ludoznawczego, w k t ó r y m w z i ę
etnografów
z c a ł e j Polski.
obrad, obok dorocznych s p r a w o z d a ń ,
kół
zagadnienia
Zgromadzenie
etnografii
Tematy
skupiały się
historycznej
i
wo
badań
tere
przez
prof.
nowych.
W
p i e r w s z y m dniu z o s t a ł
wygłoszony
Bogdana B a r a n o w s k i e g o odczyt i n a u g u r a c y j n y
dokumentów
ficznych",
i
historycznych w
w
którym
dokumentów
teczności
dla
„O
prelegent
dał
przegląd
źródeł
h i s t o r y c z n y c h z punktu w i d z e n i a
etnografii. W
Jażdżewski wygłosił
drugim dniu prof.
p r e l e k c j ę pt.
uży
Konrad
„Wykopaliska
gdań
skie j a k o ź r ó d ł o poznania kultury materialnej —
czynek
do
roli
p o s z u k i w a n i a c h etnogra
badań
etnograficznych
nad
typów
i
przyjęcia
jakiegoś
wspólnego
W
części
sprawozdawczej
został
zanalizowany
i poddany k r y t y c e dorobek Polskiego T o w a r z y s t w a L u
doznawczego* za rok 1950/1951 b ę d ą c y c z ę ś c i ą 6-letniego
planu naukowego. O b e j m u j e on p o d j ę c i e prac biblio
graficznych i i n d e k s o w y c h , k t ó r e s t a n ą s i ę p o d s t a w ą
p r z y s z ł e j E n c y k l o p e d i i Etnografii
i Polskiego A t l a s u
Etnograficznego, k o n t y n u o w a n i e w y d a w n i c t w T o w a r z y
stwa: „Ludu", „Prac Etnograficznych", „ A t l a s u Pol
s k i c h S t r o j ó w L u d o w y c h " ( k t ó r y c h w y s z ł y już 4 zeszy
ty), „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" i
Archiwum
etnoaraficzneao" prowadzenie b a d a ń t e r e n o w v c h i a k o
okres w s t e n n v do o n r a c o w a n i a monoarafii r e a i o n a l n v c h
w ramach r e e d v c i i d z i e ł K o l b e r a a N a osobna u w a o e
Przy
•>a ł„«ri łv s n r a v L d a n i a Sekrii MetodoloeiezLi i P o
™drnrtw
S e V H r ń e r w . ™ miała d w
role n o a ł e L n i e
4
monografiami
wa
a
a
a
regionalnymi". Poza tym prelegent z a z n a j o m i ł uczestni
n?5u»rb
nych.
przSowanir
Podczas
zwiedzania
specjalnej
wystawy
zaape
l o w a ł do z e b r a n y c h o pomoc w oznaczaniu olbrzymich
m a t e r i a ł ó w , co z p o w o d u i c h z n i s z c z e n i a i f r a g m e n t a
ryczności
nastręcza
prof. J a ż d ż e w s k i
z
etnografią,
wielkie
podkreślił
ponieważ
trudności.
ścisły
W
prelekcji
związek
przedmiot
archeologii
ich
badań
jest
wspólny.
Postawione
przez
obu
prelegentów
zagadnienie
rozszerzenia b a d a ń etnograficznych w oparciu o doku
menty historyczne w y w o ł a ł y
w y p o w i a d a l i się
żywą
dyskusję, w
Adamska,
której
profesorowie: G a j e k , Reinfuss,
ka, Seweryn, Antoniewicz, Czekanowski,
Burszta,
Baranowski,
Szczot
Frankowska,
Jażdżewski
i
Szcze
pański.
Zagadnieniu etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h po
ś w i ę c o n y b y ł referat prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m skiej pt. „ B a d a n i a terenowe do monografii regional
n y c h w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e ń o ś r o d k a ł ó d z k i e g o " oraz
p r e l e k c j a dr J a n i n y
Krajewskiej
poprzedzająca
wy
ś w i e t l e n i e filmu etnograficznego p o ś w i ę c o n e g o o b r ó b c e
garncarskiej w Medyni G ł o g o w s k i e j . Cennym uzupeł
nieniem obu prelekcji b y ł a w y s t a w a prac, kwestiona
riuszy, r y s u n k ó w i p o m o c n i c z y c h s z k i c ó w u c z e s t n i k ó w
badań
oraz
świeżo
wydany
tom
VIII
i
IX
„Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" z a w i e r a j ą c y prace
o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . W d y s k u s j i nad badaniami terenow v m i poruszone zostaiv n a i w a ż n i e i s z e momentv ł ą c z a ce Sie z tvm nroblemem m anowirie- cel i o m a n i z a c i a
b a d a ń technika n r a c v kwestionariusze o k o l e n i e kadr
i u c z e s t n i k ó w b a d a ń w v n a „ * i P i'tn
Wv^ninnn
badania i n w e n t a r v ^ v i n e
JLrtJ n
| 1 п Т ь , Г
nhLwvrh
nheirnuiare JL™
„h.
I T
Г
m
m
Л
~
Y
h
a r i
^LL"
:
ń
J J ,JLb
ni
a
r „ 7 . °
b
s
z
a
r
'
V ? , ! Г
Z T I Z ! 3 T h u t o ™ 3 h
62
ZTJ
k ó w zjazdu z w y n i k a m i g d a ń s k i c h b a d a ń archeologicz
o
b
o
l
c
z
a
s
a
d
m
'
opracowaniu
у
1
W
Y
™
a
g
a
j
ą
c
y
c
h
,
r o w
;
mez p o s z u k i w a ń n i s t o r y c z n y c n . Ze w z g l ę d u na w a ż n o r
. a k t u a l n o ś ć problemu kwestionariuszy do badan tere
n o w y c h postanowiono z w o a c w c i ą g u stycznia 952 r.
p s o b n ą k o n f e r e n c j ę s p e c j a l i s t ó w w celu ujednolicenia
«vl«!
ZnnrL
L i w
r«J
^wM^^v^Tdob^^^^ov^.
Sprawa kwestionariuszy roboczych w y w o ł a ł a ż y w ą
d y s k u s j ę , w k t ó r e j stwierdzono, ż e p o s z c z e g ó l n e o ś r o d
ki p o s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i kwestionariuszami, co utrud
nia ujednolicenie a k c j i b a d a w c z e j .
W
c z ę ś c i sprawozdawczo-informacyjnej
delegaci
P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki przedstawili działalność
Instytutu w z a k r e s i e b a d a ń sztuki ludowej, a miano
w i c i e dyr. T a d e u s z Z y g l e r z r e f e r o w a ł dorobek S e k c j i
Badania F o l k l o r u M u z y c z n e g o i M u z y k i L u d o w e j — dr
Roman Reinfuss p r z e d s t a w i ł prace Z a k ł a d u
Badania
Plastyki i Z d o b n i c t w a Ludowego. Prelegent s t w i e r d z i ł ,
ż e s z ł a ona w trzech k i e r u n k a c h : o b e j m o w a ł a prace te
renowe, opracowanie n a g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w oraz
a k c i e w v d a w n i c z a w oparciu o czasopismo
Polska
Sztuka Ludowa". Ponadto przygotowano do""cTruku p r a c ę
monoaraficzna o sztuce ludowei O D o c z v n s k i e a o oma¬
w i a j ą c ą w y n i k i b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r 1949 W dy¬
s k u s j i nad obu sprawozdaniami p o d k r e ś l o n o w a ż n o ś ć
P a ń « t w n w p n n Tn4tvtutu Sztuki oraz
omówiona
! | ^ п . Г З « п
r l a v r t w ,
L u d o z n a w c z e a o do
р а Т Г 1 0 п 1 l ^ J l ^ Z i J i
n r ™ rzvm o o d k r e ś l o n o
n
W drugim dniu obrad dyr. Zofia S z y d ł o w s k a zazna
j o m i ł a o b e c n y c h z pracami C e n t r a l i P r z e m y s ł u Ludo
wego i A r t y s t y c z n e g o . W d ł u ż s z y m p r z e m ó w i e n i u prele
gentka s t w i e r d z i ł a , ż e c e l e m C . P . L . i A . jest popieranie
ludowego p r z e m y s ł u artystycznego, organizowanie pro
d u k c j i i w p r o w a d z e n i e j e j do miasta,; n a
koniec
z a a p e l o w a ł a " ~ o w i ę k s z e zainteresowanie i w s p ó ł p r a c ę
e t n o g r a f ó w z tą i n s t y t u c j ą . W odpowiedzi Z a r z ą d Pol
skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego p o s t a n o w i ł odbyć
o s o b n ą k o n f e r e n c j ę z k i e r o w n i c t w e m C . P . L . i A . co do
o m ó w i e n i a form w s p ó ł p r a c y .
Do w a ż n y c h p o s t a n o w i e ń X X V I W a l n e g o Zgroma
dzenia n a l e ż y u c h w a ł a o przeniesieniu siedziby Pol
skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego z L u b l i n a do Poz
nania.
O. G .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e61c9492ebf2bcf681ae452e9548c504.pdf
8eb78f1a81ebc637d51b0aea31b7570d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4225
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1952
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3939
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.63-64
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
POLSKA
DWUMIESIĘCZNIK
SZTUKA
WYDAWANY
T
LUDOWA
PRZEZ PAŃSTWOWY
R
E
Ś
INSTYTUT
SZTUKI
Ć
ZAGADNIENIA TEORETYCZNE
Roman Reinfuss. Z zagadnień sztuki ludowej. Kazi
mierz Pietkiewicz. Społeczna rola artysty ludowego.
MATERIAŁY I OPRACOWANIA
Janina Kamińska. Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I i X I I I wieku w Gdańsku. Adam Nahlik.
Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty
stycznym. Franciszek Kotula. Ze studiów nad zdobnic
twem kowalskim w okolicach Rzeszowa.
Andrzej
Wajda. Wincenty Kitowski — Iłżecki artysta ceramik.
DZIAŁ INFORMACYJNY
Maria Żywirska. Wystawa sztuki ludowej w Katowi
cach. Zofia Cieśla - Reinfussowa. Wystawa sztuki l u
dowej województwa lubelskiego. Eleonora Janikowska.
Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu no
wosądeckiego. Jerzy Łoziński. Katalog zabytków sztu
ki w Polsce. Władysław Muller. Zagadnienie budow
nictwa ludowego i sztuki ludowej w Katalogu zabyt
ków sztuki w Polsce. Sprawozdania z czasopism.
P
A
N
ROK VI
S
T
W O W Y
I
N
S
T
Y
M A R Z E C - KWIECIEŃ
T
U
1952
T
S Z T U K I
NR 2
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe9ad3d5935101db284cbd4c6cc2dc84.pdf
066e7e2d45feb9bd42015979a4f93f47
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5839
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5435
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką wełny/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.129 (mapa nr 18)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
18. Współdziałanie społeczne przy pracach
związanych z obróbką wełny
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła,J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związanych
z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny,
przędzy, tkanie)?
Objaśnienie znaków: 1 — pomoc występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9306d4450bc35e350b41be24cc3f0268.pdf
d709b2bb9622fca7957d34d76325e405
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5838
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5434
Title
A name given to the resource
Występowanie "prządek"/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.124 (mapa nr 17)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
17. W y s t ę p o w a n i e „prządek"
Oprac. A n n a Drożdż
Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach związanych
z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędzenie)?
Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace08abcf15de70284424cf58b7840d2.pdf
d2607b8db42060c6fdb4932810d0ceef
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:518
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:473
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.407-460
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
SOWIETSKAJA
C
E
ETNOGRAFIJA,
N
Z
J
E
1960
P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a kolejnego rocznika czasopisma „Sowietskaja Etnografija", za rok i960, trzeba s t w i e r d z i ć od razu, że n a l e ż y on do najciekawszych
powojennych roczników. Nie t y l k o z powodu dużego — j a k zwykle — bogactwa
a r t y k u ł ó w , m a t e r i a ł ó w i s p r a w o z d a ń w n i m zawartych, ale przede wszystkim ze
w z g l ę d u na znaczną ilość rozpraw teoretycznych lub m a j ą c y c h w y r a ź n i e j zaznaczo
ny aspekt teoretyczny oraz metodologiczny.
W ś r ó d tych a r t y k u ł ó w na pierwsze miejsce w y b i j a się referat S. P. T o ł s t o w a
o podstawowych problemach teoretycznych współczesnej etnografii radzieckiej , w y
głoszony na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie E t n o g r a f ó w i A n t r o p o l o g ó w w P a r y ż u
(lato 1960). Ze w z g l ę d u na szczególną doniosłość poruszonych w n i m z a g a d n i e ń za
sługuje on na bardziej obszerne o m ó w i e n i e . Autor zaczyna r o z w a ż a n i a od sprecyzo
wania zakresu etnografii i stwierdza, że w nauce radzieckiej, podobnie jak w przed
rewolucyjnej nauce rosyjskiej, termin „etnografia" m i a ł inne, szersze znaczenie niż
w nauce zachodniej. Na Zachodzie etnografia jest tylko w ą s k o pojętą, o p i s o w ą
dyscypliną w ramach etnologii lub antropologii społecznej w z g l ę d n i e kulturowej,
natomiast w Z w i ą z k u Radzieckim termin „etnografia" oznacza „cały zespół nauk bada
j ą c y c h specyficzne właściwości k u l t u r y i życia n a r o d ó w tak europejskich, jak i nie
europejskich" (s. 10). Autor podkreśla, żc etnografii radzieckiej, j a k i przedrewolu
cyjnej etnografii rosyjskiej obcy jest podział n a r o d ó w na „ k u l t u r a l n e " i „ n a t u
ralne", na „historyczne" i „niehistoryczne". Dalej autor w y r a ż a zdanie, iż na Zacho
dzie terminy „etnografia" i „etnologia", podobnie jak termin „antropologia społeczna",
u ż y w a n e są t y l k o w odniesieniu do l u d ó w nieeuropejskich, o n i s k i m rozwoju k u l
tury, w odniesieniu zaś do l u d ó w europejskich u ż y w a n e są inne, odpowiednie ter
miny, j a k w krajach anglosaskich „folk-lore", niemieckich „ V o l k s k u n d e " , r o m a ń s k i c h
„les traditions populaires" i t p .
j
Wypada t u zaznaczyć, że w y s u w a j ą c takie twierdzenie autor nie bierze pod
u w a g ę rozwijających się od dość dawna b a d a ń antropologicznych nad s p o ł e c z e ń s t w a
m i cywilizowanymi, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, a t a k ż e w Europie (np.
przedmiotem b a d a ń paryskiego Institut de l'Ethnologie Sociale jest współczesne
społeczeństwo francuskie, i to wielkomiejskie, m . i n . Paryż), choć na i n n y m miejscu
wspomina o nich. Podobnie przedwojenna etnografia polska, pozostająca pod w p ł y
wem etnografii zachodniej, odnosiła n a j w y r a ź n i e j zakres tej nauki do tzw. k u l t u r
ludowych n a r o d ó w europejskich. W ogóle u ż y w a n i e o k r e ś l o n y c h t e r m i n ó w w od
niesieniu do zakresu z a g a d n i e ń obejmowanych przez etnografię jest niejednolite, za
leżne od r ó ż n y c h p r z e s ł a n e k i wykazuje w i d o c z n ą z m i e n n o ś ć w swej h i s t o r i i .
Z a s t a n a w i a j ą c się z kolei nad przyczynami wspomnianych różnic terminologicz
nych między Z w i ą z k i e m Radzieckim a Zachodem, autor stwierdza, że źródło ich
leży w t y m , iż uczeni rosyjscy nigdy nie t r a k t o w a l i l u d ó w zamieszkujących teren
1
S. T o ł s t o w , Osnownyje
tieorieticzeskije
etnografii, SE, nr 6: 1960, s. 10—21.
problemy
sowriemionnoj
sowietskoj
�416
RECENZJE
p a ń s t w a rosyjskiego jako ludy kolonialne i że związek m i ę d z y badaniem opisowym
i teoretycznym był w etnografii rosyjskiej, a zwłaszcza obecnie w etnografii radziec
kiej, silniejszy niż na Zachodzie. Sam podział nauk na teoretyczne i opisowe, poza
pewnymi w y j ą t k a m i (nauki filozoficzne, fizyka teoretyczna, matematyka), nie jest
do przyjęcia dla nauki radzieckiej.
Ten punkt widzenia rzutuje r ó w n i e ż na ujmowanie etnografii, k t ó r a jest w nauce
radzieckiej traktowana jako „ d y s c y p l i n a b a d a j ą c a wszechstronnie kulturowo-bytowe
cechy r ó ż n y c h n a r o d ó w lub grup etnograficznych w e w n ą t r z takiego czy innego naro
du i r o z p a t r u j ą c a k a ż d e zjawisko w jego rozwoju historycznym" (s. 12). S. P. Tołstow
stwierdza dalej, że uczeni radzieccy u j m u j ą etnografię jako n a u k ę p o g r a n i c z n ą ,
stojącą m i ę d z y zespołem dyscyplin historycznych a zespołem dyscyplin geograficz
nych. Tak jak geografia gospodarcza stanowi pomost m i ę d z y geografią a e k o n o m i ą ,
tak etnografia stanowi pomost między geografią a historią. G ł ó w n ą m e t o d ę etnografii
stanowi „ o b s e r w a c j a bezpośrednia''. Częścią s k ł a d o w ą etnografii jest etnografia histo
ryczna, k t ó r a w y r ó ż n i a sic t y l k o tym, że opiera się na ź r ó d ł a c h w ł a ś c i w y c h historii.
A u t o r p o d k r e ś l a szczególnie w a ż n e znaczenie k r z y ż o w a n i a b a d a ń terenowych z w y
korzystywaniem źródeł archiwalnych. Gałęzią etnografii jest też paleoetnografia,
k t ó r a łączy się ściśle z archeologią i przez wykorzystanie źródeł archeologicznych
dąży do rekonstrukcji etnograficznych. Geografia etniczna jest częścią etnografii
stojącą bardzo blisko geografii. P o g r a n i c z n ą gałąź między etnografią a literaturo
znawstwem stanowi folklorystyka, rozumiana bardziej w ą s k o niż na Zachodzie, jako
nauka o ustnej twórczości ludowej. Wreszcie pograniczne stanowisko między etno
grafią a biologią zajmuje antropologia, k t ó r a dzieli się jeszcze na szereg dyscyplin
specjalnych (antropologie etniczna, paleoantropologia itd.).
N a s t ę p n i e autor przedstawia obraz działalności etnografii radzieckiej i stwier
dza, że współczesne badania radzieckich e t n o g r a f ó w k o n c e n t r u j ą się na 3 podstawo
wych problemach: „1. badanie przebiegających w p r z y ś p i e s z o n y m tempie p r o c e s ó w
w życiu i kulturze licznych n a r o d ó w ZSRR, k t ó r e jeszcze niedawno stały na zupeł
nie r ó ż n y c h stopniach rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego; 2. badanie
treści narodowych i narodowych cech k u l t u r y i życia ludności globu ziemskiego;
3. badanie p r o c e s ó w rozwoju historycznego n a r o d ó w , k t ó r e w niedawnej przeszłości
nie m i a ł y swego p i ś m i e n n i c t w a i z a c h o w a ł y liczne p r z e ż y t k i dawnych e t a p ó w rozwo
j u l u d z k o ś c i " (s. 14). Z kolei daje autor bliższą c h a r a k t e r y s t y k ę prac e t n o g r a f ó w ra
dzieckich w zakresie trzech wymienionych p r o b l e m ó w badawczych. W jej ramach
szczególnie i n t e r e s u j ą c e są r o z w a ż a n i a autora o konieczności dążenia do m o ż l i w i e
najbardziej d o k ł a d n e g o ustalania chronologii badanych w y d a r z e ń i zjawisk, zwłasz
cza chronologii b e z w z g l ę d n e j . A u t o r przedstawia dalej w a ż k i e dowody ważności
śledzenia p r z e o b r a ż e ń poszczególnych l u d ó w na tle zmian w a r u n k ó w ich bytu,
p o d d a j ą c ostrej krytyce koncepcję u w a r u n k o w a ń rasowych oraz t r w a ł y c h w z o r ó w
k u l t u r y . Rzecz ciekawa, że badania nad współczesną k u l t u r ą i życiem radzieckiego
c h ł o p s t w a kołchozowego i klasy robotniczej zostały w referacie Tołstowa u s u n i ę t e
na plan dalszy, gdy tymczasem jeszcze tak niedawno były one wymieniane jako
jedne z czołowych p r o b l e m ó w badawczych radzieckiej etnografii . W zakończeniu
powyższych uwag należy jeszcze raz podkreślić, że a r t y k u ł S. P. T o ł s t o w a należy do
najciekawszych, najbardziej w a ż k i c h teoretycznie i programowo rozpraw, jakie się
u k a z a ł y ostatnio w literaturze etnograficznej.
Do z a g a d n i e ń programowych oraz teoretycznych etnografii radzieckiej n a w i ą z u j e
t a k ż e T. A . Ż d a n k o w artykule o aktualnych problemach p o l i t y k i narodowej w związ2
2
P o r ó w n a j rec. E. P i e t r a s z e k . „Sowietskaja
grafia Polska", t. 4: 1960, s. 410—419.
Etnografija"
1946—1959, „ E t n o
�RECENZJE
417
ku z u c h w a ł a m i X X I Zjazdu K P Z R
Autor podkreśla, że problem narodowy jest
w ZSRR przedmiotem b a d a ń r ó ż n y c h nauk, w ś r ó d nich etnografii, k t ó r ej zaintereso
wania k o n c e n t r u j ą się na zagadnieniach konsolidacji n a r o d ó w socjalistycznych oraz
na drogach rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i i grup etnograficznych w okresie budowa
nia komunizmu. Autor p o d k r e ś l a w a ż n o ś ć b a d a ń nad p r z e o b r a ż e n i a m i z a r ó w n o do
k o n u j ą c y m i się w dziedzinie gospodarki i p o l i t y k i , jak też w dziedzinie k u l t u r y du
chowej oraz „ u k ł a d u psychicznego" poszczególnych n a r o d o w o ś c i (s. 20). Problem
rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i w Z w i ą z k u Radzieckim jest przedmiotem paru innych
a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorzy d ą ż ą też do teoretycznego podbudowania swych w y
wodów.
Doniosłe zagadnienia metodologiczne p o r u s z a j ą autorzy k i l k u a r t y k u ł ó w dotyczą
cych folkloru. Najważniejszy z nich to W. K . Sokołowej Folklor jako źródło hisforyczno-etnograficzne'.
A u t o r k a stwierdza istnienie niekorzystnej sytuacji w y r a ż a j ą
cej się rozdziałem w nauce radzieckiej b a d a ń folklorystycznych od etnograficznych,
chociaż folklor jest jednym z ważniejszych d z i a ł ó w k u l t u r y ludowej i ź r ó d ł e m
dla b a d a ń historyczno-etnograficznych. Autorka omawia cechy folkloru na różnych
etapach rozwoju historycznego oraz jego walory poznawcze dla rekonstrukcji minio
nych zjawisk. Stwierdza również, że ostatnio sytuacja na omawianym odcinku
poprawia się, czego dowodem s ą nowe prace w y k o r z y s t u j ą c e folklor do b a d a ń histo
ryczno-etnograficznych. Niejako k o n t y n u a c j ą a r t y k u ł u Sokołowej jest rozprawa
B . I . P u t i ł o w a o obecnych zadaniach w zakresie b a d a ń nad folklorem rosyjskim '.
Autor p o d k r e ś l a w n i m podstawowe znaczenie b a d a ń nad folklorem dla poznania
p o c z ą t k ó w i źródeł sztuki, j a k też znaczenie h i s t o r y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h b a d a ń
nad folklorem i jego formami. W t y m samym numerze opublikowanych jest jeszcze
k i l k a a r t y k u ł ó w dotyczących konkretnych b a d a ń nad folklorem, k t ó r y c h autorzy
o p i e r a j ą się na przedstawionych w y ż e j z a ł o ż e n i a c h metodologicznych. Na szczególną
u w a g ę w ś r ó d nich zasługuje rozprawa W. P. A n i k i n a o badaniach nad e p o k ą po
wstania p r z y s ł ó w , p r z y p c w i e ś c i i zagadek oraz N . Poliszczuka o p i e ś n i a c h g ó r n i
czych jako materiale s ł u ż ą c y m do poznania w a r u n k ó w życia robotniczego '.
r
(;
Z innych prac w y m i e n i ć n a l e ż a ł o b y interesujący, o szerszych aspektach teoretycz
nych a r t y k u ł A . S. O r ł o w e j . p o ś w i ę c o n y miejscu i r o l i tradycyjnych a u t o r y t e t ó w
w społeczeństwie a f r y k a ń s k i m . Został on ogłoszony jako a r t y k u ł dyskusyjny.
A u t o r k a analizuje zagadnienie na tle klasowego z r ó ż n i c o w a n i a s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń
skich i w p ł y w ó w europejskich. Z a g a d n i e ń etnografii polskiej dotyczy k r ó t k i a r t y k u ł
W. A . J ó z w i e n k o o w s p ó ł p r a c y polskich i u k r a i ń s k i c h folklorystów pod koniec
X I X w . A u t o r omawia zwłaszcza w s p ó ł p r a c ę I . F r a n k i z Towarzystwem L u d o
znawczym we L w o w i e .
8
0
:l
T. A. Ż d a n k o, Leninskaja
nacjonalnaja
politika
na nowom
istoriczeskom
etapie, SE, nr 2: 1960, s. 7—20.
''' W. K. S o k o ł o w a . Folklor kak istoriko-etnograficzeskij
istocznik, SE, nr 4:
1960. s. 11—16.
B. I . P u t i ł o w, Ob oczeriednych
zadaczach izuczenija
istorii russkogo
fol
kloru, SE, nr 4: 1960, s. 17—28.
' ' W . P. A n i k i n, Ob istoriczeskom
priuroczenii
posłowie, pogoworok i zagadek,
SE, n r 4: 1960, s. 53—63.
N. P o l i s z c z u k , Priiskowyje
i szachtiorskije
bytowyje
pieśni kak
matierial
dla izuczenija polożenija
i by ta roboczych,
SE, nr 6: 1960, s. 92—105.
A . S. O r ł o w a, O miestie i roli tradicjonnych
włastiej afrikanskogo
obszczestwa
w prov>łom i nastojaszezrm,
SE. nr 6: 1960, s. 92—105.
W. A . J ó z w i e n k o , Iz istorii ukraińsko-polskich
folkloristiczeskich
swiaziej
końca XIX wieka, SE. nr 4: 1960, s. 156—158.
5
7
8
9
Etnografia
Polska,
t. V I
27
�418
RECENZJE
Na koniec k i l k a ogólniejszych informacji i uwag o omawianym roczniku „Sowietskiej Etnografiji". P o d k r e ś l i ć należy z uznaniem wprowadzenie w szerszym n i ż
d o t ą d zakresie grupowania w j e d n y m numerze a r t y k u ł ó w dotyczących pokrewnych
t e m a t ó w lub z tej samej dziedziny etnografii. I tak nr 3 jest p o ś w i ę c o n y w większej
części etnografii k r a j ó w n a d b a ł t y c k i c h , nr 4 zagadnieniom folkloru, a nr 6 proble
mom k r a j ó w a f r y k a ń s k i c h . Wydaje się też, że poziom prac zamieszczonych w oma
w i a n y m roczniku „Sowietskiej Etnografiji" jest wyższy niż w latach poprzednich.
Ś w i a d c z y to, że wysiłki redakcji, zmierzające do nadania temu czasopismu należycie
wysokiej rangi, są realizowane z powodzeniem. Z drobniejszych spraw w y t k n ą ć
niestety trzeba przepuszczanie dość licznych b ł ę d ó w w obcojęzycznych cytatach
(m. i n . nr 4, s. 156—158; nr 6, s. 15).
Czasopismo z a c h o w a ł o swój tradycyjny u k ł a d z a g a d n i e ń . M i m o konsekwentnego
wymieniania w t y t u ł a c h działów antropologii w omawianym roczniku nie u k a z a ł a
się ż a d n a rozprawa z jej zakresu. W ż a d n y m z a r t y k u ł ó w nie została też poruszona
współczesna problematyka c h ł o p s t w a kołchozowego lub klasy robotniczej. W po
szczególnych działach ogłoszono n a s t ę p u j ą c ą ilość pozycji: a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 7,
z z a g a d n i e ń etnografii ogólnej i antropologii — 4, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii
1 antropologii ZSRR — 17, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii k r a j ó w obcych — 14,
z z a g a d n i e ń etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej — 7, z historii
etnografii — 1, a r t y k u ł ó w dyskusyjnych — 1, w dziale „ N a r o d y ś w i a t a " — 6, sprawo
z d a ń —• 23 (w t y m 5 dotyczących k r a j ó w obcych), w kronice — 25, personalia — 1,
recenzji i a r t y k u ł ó w recenzyjnych — 38 (w t y m 21 pozycji odnoszących się do ZSRR,
2 do Czechosłowacji, 1 do Węgier, 8 do A z j i poza ZSRR, 1 do A f r y k i , 2 do A m e r y k i ,
3 do A u s t r a l i i i Oceanii); obcych prac o m ó w i o n o 10 (polskich pozycji w ś r ó d nich
nie ma). W ś r ó d a u t o r ó w p r z e w a ż a j ą nadal zdecydowanie etnografowie z Moskwy,
k t ó r z y opracowali 66 spośród 137 wszystkich zamieszczonych w sześciu numerach
pozycji. N a s t ę p n i e idą autorzy z Leningradu — 34 pozycje, z innych o ś r o d k ó w — 31
oraz autorzy zagraniczni — 6 pozycji (Bułgaria 2, Anglia, Ghana, Korea, Vietnam).
Wszystkie podstawowe a r t y k u ł y zaopatrzone są w k r ó t k i e streszczenia angielskie,
spis treści zaś p o w t ó r z o n y jest po francusku.
S k ł a d redakcji uległ w 1960 r. p e w n y m zmianom. Ustąpili z jej s k ł a d u G. G.
Stratanowicz i S. A . Tokariew, weszli zaś nowi członkowie: Ł. F. Monogarowa
i A . I . Perszic jako zastępcy redaktora naczelnego oraz Ł. N . Terentiewa i N . N .
Czeboksarow. N a k ł a d czasopisma u t r z y m a ł się bez zmian w wysokości 1900 egzem
plarzy, a objętość poszczególnych n u m e r ó w w granicach 168—216 stron.
Edward
CESKOSLOVENSKA
ETHNOGRAFIE,
R. 8:
Pietraszek
1960
x
Omawiany rocznik „ C e s k o s l o v e n s k a Ethnografie" , w y d a w a n y w Pradze przy
nie zmienionym składzie Rady Redakcyjnej , zbiegł się z p i ę t n a s t ą rocznicą istnienia
demokratycznego p a ń s t w a czechosłowackiego. Rocznica ta stała się o k a z j ą do pod
sumowania dotychczasowej działalności etnograficznej w Czechosłowacji, j a k też
wytyczenia dalszych p l a n ó w naukowych. Trzy a r t y k u ł y umieszczone w kolejnych
2
1
Por. recenzję: Z. S z r o m b a , Ceskoslouenskd
Ethnografie,
R. 1—7: 1953—1959,
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 4: 1961, s. 360—366. Należy zwrócić u w a g ę , że od 1958 r.
uległa zmianie w Czechosłowacji pisownia słowa etnografia.
S z r o m b a . op. cit., s. 361.
2
�419
RECENZJE
numerach „ C E " miały służyć temu celowi. Pierwszy z nich, O. Nahodila i A . Robka,
Patndct let ćeskoslovenske
etnografie ,
d a ł ogólny przegląd teoretycznych z a g a d n i e ń
stojących przed obecną e t n o g r a f i ą czechosłowacką, z a k ł a d a j ą c , że do szeregu teorii
dających się zastosować przy opracowaniu m a t e r i a ł u czeskiego i słowackiego dochodzi
się przez w n i k l i w e studia z zakresu historii społeczeństw pierwotnych oraz innych
plemion i n a r o d o w o ś c i pozaeuropejskich. Badania etnograficzne w dziedzinie historii
społeczeństw pierwotnych, k t ó r y m poświęca się obecnie wiele uwagi, mogą b y ć
pomocne przy opracowywaniu m a t e r i a ł u z w ł a s n e g o kraju. Teoretyczne założenia
w dziedzinie etnografii Czechów i S ł o w a k ó w przede wszystkim dotyczą prac nad
syntezą historii k u l t u r y ludu czechosłowackiego. W ś r ó d zadań stojących przed w s p ó ł
czesną etnografią w y ł a n i a się problematyka etnografii s ł o w i a ń s k i e j , badanie w s i
spółdzielczych, k u l t u r y klasy robotniczej, j a k też ludności polskiej i u k r a i ń s k i e j
mieszkającej na terenie Czechosłowacji oraz r e p a t r i a n t ó w z Wołynia i R u m u n i i .
Te szerokie założenia czechosłowackiej etnografii są obecnie m o ż l i w e do zrealizowa
nia dzięki istnieniu odpowiednich p l a c ó w e k naukowych, a zwłaszcza TJstavu Pro
Etnografie a Folkloristiku CSAV w Pradze, z o d d z i a ł e m w Brnie i Slezskem Ustave
w Opawie, Narodopisneho Ustavu SAV w B r a t y s ł a w i e , z o d d z i a ł e m w Koszycach,
jak też dzięki katedrom uniwersyteckim w Pradze, Brnie i B r a t y s ł a w i e .
W o m a w i a n y m p i ę t n a s t o l e c i u w z r o s ł a znacznie opieka nad muzealnictwem
etnograficznym, k t ó r e może poszczycić się p o w a ż n y m i osiągnięciami. Temu w ł a ś n i e
zagadnieniu poświęcony był w omawianym roczniku „CE" a r t y k u ł L . Kunza , dający
przegląd etnograficznej działalności m u z e ó w czechosłowackich. Trzy centralne muzea
w Pradze, Brnie i M a r t i n i e liczą obecnie ponad cztery m i l i o n y e k s p o n a t ó w , w 250
powiatowych i w o j e w ó d z k i c h muzeach krajoznawczych Czech i M o r a w zbiory sięgają
400 000 p r z e d m i o t ó w , a wraz ze zbiorami s ł o w a c k i m i dochodzą do liczby 800 000
e k s p o n a t ó w . Częste są r ó w n i e ż na terenie Czechosłowacji muzea powiatowe, gdzie
obok z b i o r ó w historycznych i przyrodniczych eksponaty etnograficzne w a h a j ą się
w granicach 5000 do 20 000 p r z e d m i o t ó w . N i e k t ó r e z nich, jak np. w Pilznie, D o m a ż l i cach, V y ś k o w i e , U h e r s k i m H r a d i ś t i , są w ł a ś c i w i e o d r ę b n y m i muzeami etnograficz
n y m i . W muzealnictwie duży nacisk położony jest na akcję p o p u l a r y z a t o r s k ą ,
w k t ó r e j ramach wydawane są bogato ilustrowane prace z zakresu sztuki ludowej,
jednotematyczne publikacje, czasopisma muzealne.
Trzeci z wyżej wspomnianych a r t y k u ł ó w dotyczył folklorystyki . H i s t o r i ę zainte
r e s o w a ń folklorystycznych w Czechosłowacji m o ż n a by ująć w trzy etapy: 1. okres
tzw. czeskiego odrodzenia z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X w . i z w i ą z a n y z n i m
początek z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t y k ą ; 2. dziewięćdziesiąte lata X I X w. i przypada
jąca na nie Wystawa Etnograficzna w Pradze; 3. czasy obecne zyskujące sobie miano
„trzeciego renesansu folkloru", k t ó r y odnosi się do okresu po 1953 r., kiedy została
z w o ł a n a I O g ó l n o p a ń s t w o w a Konferencja Folklorystyczna i folklorystyka w y o d r ę b n i ł a
się jako samodzielna nauka. Reorganizacja w y d z i a ł u filozoficznego uniwersytetu
w Pradze w 1958 r. s p o w o d o w a ł a utworzenie o d d z i a ł u etnografii i folklorystyki,
przyczyniając się po raz pierwszy w historii tej nauki do wychowania m ł o d y c h
kadr specjalistów.
W r a c a j ą c do o m ó w i e n i a ostatniego rocznika i jego w e w n ę t r z n e g o podziału, należy
podkreślić, że u k ł a d zagadnień został ograniczony t y l k o do k i l k u działów. P r z y j m u j ą c
3
4
5
„CE", R. 8: 1960 nr 2. s. 111—118.
' ' L . K u n z , Patndct let narodopisneho
nr 3, s. 227—230.
•' J. J e c h . Folkloristika
v socialistickem
s. 339—345.
musejnictvi
v CSSR,
Ceskoslovensku,
„CE" R
8' 1960
„CE", R 8- 1960 nr 4
�420
RECENZJE
jednak, że objętość całego rocznika liczy 434 strony, nie m o ż n a w y m a g a ć , by r ó w n o
miernie zostały potraktowane wszystkie zagadnienia n u r t u j ą c e etnografię czecho
słowacką. Liczba a r t y k u ł ó w ogłoszonych w poszczególnych działach omawia
nego rocznika ,,CE'
przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 4,
z z a g a d n i e ń teoretycznych — 1, czechosłowackiej etnografii — 6, obcej etnografii — 3,
historii nauki — 1, m a t e r i a ł ó w — 4, p r z e g l ą d u etnograficznych prac zagranicz
nych — 1, dyskusji — 7, k r o n i k i — 2, k r y t y k i bibliografii — 10 oraz drobnych
wiadomości — 3t>.
Zagadnieniom teoretycznym poświęcony jest obszerny a r t y k u ł O. Nahodila.
Matefsk-j
kulty'',
którego d r u k ciągnął się od pierwszego numeru z 1959 r. do
ostatniego z omawianego rocznika. A r t y k u ł ten, oparty na bogatej literaturze, uka
zuje odbicie matriarchatu w kultach religijnych, j a k t e ż zależność religii od rozwoju
społecznego. Siedząc k u l t y z w i ą z a n e z e p o k ą matriarchatu m o ż n a w y k a z a ć , j a k
bardzo ż y w o t n e są jeszcze we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie pierwotne w y o b r a ż e n i a
religijne.
Za podstawowe zadania etnografii — wielokrotnie p o d k r e ś l a n e na ł a m a c h
,CE'" — zostało uznane badanie k u l t u r y ludu czechosłowackiego. Temu też należy
przypisać, że większość miejsca w omawianyrn roczniku została poświęcona w ł a ś n i e
wspomnianemu zagadnieniu, o b e j m u j ą c e m u ponadto tylko k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , a tery
torialnie niemal wyłącznie W y ż y n ę C z e s k o - M o r a w s k ą i Morawy.
Z tzw. Vyskovska (część Moraw) m a m y bardzo i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł V. Buriana
0 ludowych osiedlach i budynkach . A r t y k u ł oparty jest na materiale terenowym,
literaturze, ź r ó d ł a c h ikonograficznych i archiwalnych, a zwłaszcza mapach katastral
nych z lat 1826—1833 i 1.843—1845. Na podstawie rozwoju u k ł a d u w n ę t r z a domu,
zdobnictwa i m a t e r i a ł u * budowlanego przebadanych 11 633 o b i e k t ó w autor w y k a z a ł
związek tutejszego budownictwa z terenem sąsiedniej Hany, czego g ł ó w n y m dowodem
jest w y s t ę p o w a n i e na terenie Vy*kovska tzw. zudru, czyli rodzaju ganku. A r t y k u ł
zamyka 14 tablic, p o d a j ą c y c h m. i n . wykaz wszystkich b u d y n k ó w w y s t ę p u j ą c y c h
na o m a w i a n y m terenie w latach 1826- 1833, spis d o m ó w z źudrami,
ich rozmiary
1 usytuowanie w latach 1826—1833 oraz 1945—1958, podział chlewów, stodół i szop
w e d ł u g m a t e r i a ł u budowlanego itp.
Drugi a r t y k u ł z budownictwa dotyczył r ó w n i e ż terenu Moraw, a ściślej pograni
cza M o r a w i S ł o w a c j i . Jest to dopiero pierwsza część szerzej zakrojonego a r t y k u ł u ,
opartego na materiale terenowym, k t ó r a po k r ó t k i m w s t ę p i e geograficzno-ekonomiczn y m omawia społeczne rozwarstwienie budownictwa i rozwój poszczególnych części
domu mieszkalnego.
Do nowatorskich prac w dziedzinie czechosłowackiego rzemiosła ludowego n a l e ż y
a r t y k u ł V. P r a ż a k a o technologii w y r o b ó w garncarskich . W ś r ó d a r t y k u ł ó w z a j m u j ą
cych się r z e m i o s ł e m l u d o w y m daje się wciąż z a u w a ż y ć brak prac, k t ó r e u j m o w a ł y b y
to zagadnienie od strony techniki, a nie tylko ornamentu i kształtu w y r o b ó w .
Omawiany a r t y k u ł ma w ł a ś n i e na celu w pewnym stopniu zapełnienie tej l u k i przez
ukazanie wszechstronnego
rozwoju
w poszczególnych okresach historycznych,
z u w z g l ę d n i e n i e m organizacji pracy, c e c h ó w i t p . jednego ośrodka garncarskiego
w K u n ś t a c i e , w najbardziej wschodniej części W y ż y n y Czesko-Moraw skiej. Do;
7
,s
9
r
u
„CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 3—20; nr 2, s. 119—138; nr 3, s. 231—252; nr 4,
s. 346—370.
V . B u r i a n , Vesnickd sidła a lidovś stavby na Vyśkovsku.
.,CE", R. 8: 1960
nr 1, s. 21—68.
" S. S v e c o v a, LSudoue staviteVstvo v obci Kostice, R. 8: 1960 nr 3, s. 273—294.
V. P r a ż a k. Technologie hrnćirske
vyroby v Kunśtdte,
„CE", R. 8: 1960 n r 4,
s. 371—383.
7
;t
�421
RECENZJE
tychczas u k a z a ł się tylko w s t ę p do tej obszernej pracy, jak też o m ó w i o n e zostały
geologiczne podstawy k u n ś t a c k i e g o garncarstwa.
Słabo r ó w n i e ż opracowane jest w etnografii czechosłowackiej zagadnienie za
p r z ę g u b y d ł a , k t ó r y m zajmuje się w o m a w i a n y m roczniku „CE" J. K r a m a f i k .
O p i e r a j ą c się na systematyce jarzm, podanej przez niemieckiego uczonego W. Jaco
beita, jednego z najlepszych specjalistów w tej dziedzinie, autor a r t y k u ł u odnosi
do terenu Czechosłowacji w y o d r ę b n i o n e przez Jacobeita dwa podstawowe typy
jarzm, bliżej z a j m u j ą c się obszarem Posumavi, zamieszkiwanym do 1945 r. przez
o s a d n i k ó w niemieckich. W y s t ę p u j ą c e na t y m obszarze tzw. jarzmo szyjowe, charakte
rystyczne dla k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , przeszło na teren Posumavi prawdopodobnie
w średniowieczu, r o z p r z e s t r z e n i a j ą c się z biegiem lat. Autor podkreśla, że Czechy
były zawsze terenem przejściowym między k u l t u r ą s ł o w i a ń s k ą a g e r m a ń s k ą , na
k t ó r y p r z e n i k a ł y różne p r ą d y kulturowe, t y m samym t a k ż e w dziedzinie zaprzęgu
bydła.
1 0
Dowodem utrzymani:; się we współczesności tradycyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y
i sposobów życia ludu pod w p ł y w e m o k r e ś l o n y c h w a r u n k ó w ekonomicznych i k u l t u
ralnych jest a r t y k u ł J. Stankovej o tkaninach ludowych terenu Z d ' a r s k o " , położo
nego na Wyżynie Czcsko-Morawskiej, gdzie tradycyjne tkaniny ludowe, wykonywane
prostymi sposobami domowymi, s t a n o w i ą p r z e w a ż a j ą c ą część m a t e r i a ł ó w z u ż y t k o w y w a n y c h we w n ę t r z u domów, jak też w ubiorze.
Dla e t n o g r a f ó w zajmujących się zagadnieniem osadnictwa i rolnictwa duże zna
czenie posiada a r t y k u ł historyka L . U l ć a k a o u k ł a d a c h gruntowych, rodzajach gleb
i z w i ą z a n y c h z n i m i typach osiedli aż do X V I w.
Wszystkie w yżej o m ó w i o n e a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej
nie
tylko p r z e w a ż a j ą ilościowo w recenzowanym roczniku, ale także c h a r a k t e r y z u j ą się
na ogół dojrzałą formą, p o w a ż n ą objętością i szerokim zakresem omawianych
tematów.
Pobieżniej zostały potraktowane pozostałe działy „CE". Godny p o d k r e ś l e n i a jest
c y k l a r t y k u ł ó w z etnografii egzotycznej, o m a w i a j ą c y c h zbiory muzeum Naprstkova
w Pradze. Z terenu Nowej Gwinei zamieszczono a r t y k u ł o tarczach
oraz maskach
tanecznych, u ż y w a n y c h w n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h inicjacji . Trzeci a r t y k u ł poświęcony
został jorubskim okpö-Ifa,
czyli schowkom na szesnaście ziaren palmy, służących
do celów w r ó ż b i a r s k i c h
W dziale „Historii n a u k i " u k a z a ł się natomiast odczyt
C. L o u k o t k i wygłoszony w Instytucie ,,Bandeirantes" na uniwersytecie w K u r y t y b i e
na temat udziału Czechów w poznawaniu Brazylii .
12
r
1 3
Vi
,5
,7
](1
J. K r a m a f i k , Zdpfah skotu v Posumavi, „CE", R. 8: 1960 nr 3, s. 253—272.
J. S t a n k o v ä . Lidovi
tkaniny v tradicnim odevu a interieru,
„CE", R. 8:
i960 nr 4, s. 384—413.
U U l ć a k , K vyvoji
pluilny
do końce 16. stoleti, „CE", R. 0: 1960 nr 2,
s. 139—167.
R ó w n i e ż w dziale „ M a t e r i a ł y " drukowane są a r t y k u ł y z zakresu etnografii
czechosłowackiej, jak np. J. K r a m a f i k , Nekolik poznämek
k ćldnku prof. K. Chotka „Stare spüsoby präce v ceskoslovenskem
zemedslstvi.
Zatva srpem", „CE", R. 8:
1960 nr 1, s. 87—91; S. S v e c o v ä , Abergläubische
Vorstellungen
und
Praktiken
im Volksbauwesen
in der Slowakei, „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 197—207.
M . S t u c h l i k , Stlty z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea vseobecneho ndrodopisu v Praze, „ĆE", R. 8: 1960 nr 3, s. 295—311.
M . S t u c h l i k , Tanecni masky z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova
musea,
„CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 69—81.
L . H o l y , Jorubsk?
okpö-Ifa
ve sbirkdch Naprstkova
musea, „CE", R 8" 1960
nr 2, s. 168—183.
C. L o u k o t k a , Cim pfispeli
Cesi k poznani Brazilie,
„CE", R. 8: 1960
nr 1, s. 82—86.
n
Vi
Vi
14
1 5
lłl
u
�422
RECENZJE
W „ Ć E " dobrze reprezentowany jest dział recenzji, w k t ó r y m o m ó w i o n o r ó w n i e ż
dwie prace polskie: książkę H . Noconia o p a ń s t w i e I n k ó w
oraz Zeszyt
próbny
Polskiego
atlasu etnograficznego
. Druga recenzja podaje k r ó t k ą h i s t o r i ę prac
atlasowych w Polsce oraz d o k ł a d n ą t r e ś ć Zeszytu próbnego. W omawianym roczniku
„ C E " mamy t a k ż e dwie m a ł e wzmianki o pracy J. K r z y ż a n o w s k i e g o Mądrej
głowie
dość dwie słowie (nr 2) oraz Z. Poniatowskiego Wstęp do religioznawstwa
(nr 2).
Jeżeli j e s t e ś m y już przy tematyce polskiej poruszonej w ó s m y m roczniku „CE",
w a r t o w s p o m n i e ć o artykule I . Tłoczka, Przegląd
badań nad architekturą
ludową
w Polsce w latach 1945—1959 , umieszczonym w osobnym dziale „ P r z e g l ą d etno
graficznych prac zagranicznych", k t ó r y zmierza do zapoznania czytelnika „ C E " z pra
cami zagranicznych uczonych. Należy podkreślić, że na 7 a r t y k u ł ó w , k t ó r e dotychczas
u k a z a ł y się w t y m dziale w c a ł y m czasopiśmie, w y c h o d z ą c y m od 1953 r., trzy z nich
pochodzą od uczonych polskich.
1 8
19
2n
Omawiany rocznik ,,CE" poza „ K r o n i k ą " i „ D y s k u s j a m i " , w k t ó r y c h w y w i ą z a ł a
się ciągnąca się przez trzy numery polemika między A. Robkiem a V. K a r b u s i c k i m
na temat pracy Kladensko,
posiada jeszcze jeden dział, z a m y k a j ą c y k a ż d y numer
czasopisma, „ Z p r a v y " , czyli drobne notatki. Można je podzielić na dotyczące b a d a ń
terenowych (5), konferencji (3), m u z e ó w i towarzystw (1), publikacji (21), poszczegól
nych uczonych czechosłowackich (5) oraz „ r ó ż n e " (1), gdzie J. V. Horak komunikuje
o znaczeniu, jakie mogą m i e ć dla etnografii n i e k t ó r e mapy administracyjne i histo
ryczne w y c h o d z ą c e obecnie w Czechosłowacji (nr 1).
Cały rocznik „ C E " jest bogato ilustrowany, nie brak też w i e l u kolorowych
ilustracji podnoszących w a r t o ś ć czasopisma. Streszczenia w j ę z y k u niemieckim po
s i a d a j ą tylko n i e k t ó r e a r t y k u ł y z działu etnografii czechosłowackiej, natomiast spis
treści drukowany jest w j ę z y k u angielskim i rosyjskim.
Zofio
S L O V E N S K Y NARODOPIS,
Szromba
R. 8: 1960
Slovensky Narodopis, organ Słowackiej Akademii Nauk, wyszedł w 1960 r. jako
k w a r t a l n i k . Cztery zeszyty tego pisma, z a w i e r a j ą c e w sumie 670 stron, przygotowy
wane są przez r a d ę r e d a k c y j n ą , w k t ó r e j skład w c h o d z ą n a s t ę p u j ą c y etnografowie:
Rudolf Bednarik, Sona Burlasova, Emilia Horvatnova, Sona K o v a ć e v i ć o v a , M i c h a ł
Markus, A n d r e j M e l i c h e r ć i k , Jan M j a r t a n , Jan Podolak. Redaktorem naczelnym jest
B o ż e n a Filova.
Oceniając charakter tego periodyku, w y c h o d z ą c e g o na Słowacji już od roku 1953,
trudno nie z a u w a ż y ć d u ż y c h zmian, jakie n a s t ą p i ł y w 1960 r. Przede wszystkim ude
r z a j ą c a jest nowa, cenna tendencja nadawania k a ż d e m u zeszytowi określonego
profilu, w y r a ż a j ą c e g o się przede wszystkim w jednolitej tematyce. Zeszyt pierwszy
poświęcony jest głównie tematom z w i ą z a n y m z r ó ż n y m i typami gospodarki, jak
uprawa winorośli i rolnictwo. Natomiast w zeszycie drugim znajdujemy sporo
m a t e r i a ł u i n f o r m u j ą c e g o o zmianach, jakie n a s t ą p i ł y w p i ę t n a s t o l e c i u powojennym
w zakresie k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej w różnych regionach Słowacji.
Numer ten zawiera poza t y m a r t y k u ł y z zakresu pasterstwa, k t ó r e poza ciekawymi
18
1 9
C. L o u k o t k a , Polska, kniha o fisi Inku, „CE", R. 8: 1960 n r 1, s. 99—100.
D. K r a n d ż a l o v , Polski atlas etnograficzny,
„CE", R. 8: 1960 n r 3, s. 324—
328.
2U
„CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 184—196.
�423
RECENZJE
uwagami o charakterze syntetycznym dają skrupulatnie zinwentaryzowany m a t e r i a ł
opisowy.
Zeszyt trzeci p o ś w i ę c o n y jest wyłącznie budownictwu, k t ó r e g o ciekawe formy
z r ó ż n y c h części Słowacji omawia czterech a u t o r ó w .
W ostatnim zeszycie znajdujemy prace dotyczące r ó ż n y c h t e m a t ó w z zakresu
k u l t u r y duchowej. Są t u o m ó w i e n i a jarmarcznych pieśni, uwagi krytyczne nad
motywami zawartymi w znanej pieśni ludowej „ W y d a ł a matka" oraz np. szczegó
łowe o m ó w i e n i a p r z e k a z ó w tradycji ustnej dotyczącej legendarnej postaci M i c h a ł a
Vdovca.
W omawianym roczniku obserwuje się t e n d e n c j ę do zamieszczania d u ż y c h arty
k u ł ó w , w k t ó r y c h autorzy m a j ą możność podania z a r ó w n o uwag uogólniających, jak
i m a t e r i a ł u opisowego.
Wszystkie większe i mniejsze rozprawki u p o r z ą d k o w a n e są w e d ł u g stałego, nie
zmiennego u k ł a d u w e w n ę t r z n e g o , przyjętego w c a ł y m roczniku 1960. K a ż d y zeszyt
o t w i e r a j ą „ A r t y k u ł y " , po nich n a s t ę p u j e dział „ M a t e r i a ł y i archiwa" lub „Rozhlady" . Zeszyt jest z a m k n i ę t y „ R e c e n z j a m i " , k t ó r y c h wciąż jeszcze jest w „ S N "
dość m a ł o . Uderza szczególnie niewielka stosunkowo liczba recenzowanych prac
p o z a s ł o w a c k i c h i czeskich.
Tak j a k w latach poprzednich, „SN" w 1960 r. zamieszcza głównie a r t y k u ł y
o m a w i a j ą c e poszczególne, konkretne tematy z zakresu k u l t u r y ludowej, nieliczne są
natomiast rozprawy z zakresu metodologii. S t ą d też z zainteresowaniem czyta się
p r a c ę B. Filovej p o ś w i ę c o n ą zagadnieniom metodycznym e t n o g r a f i i . W tej stosun
kowo niewielkiej pracy autorka częściowo porusza k i l k a w ę z ł o w y c h p r o b l e m ó w ,
k t ó r e n i e w ą t p l i w i e są przedmiotem dyskusji w ś r o d o w i s k u n a u k o w y m nie tylko
s ł o w a c k i m . Interesuje ją przede wszystkim sprawa przedmiotu b a d a ń etnografii oraz
w i ą ż ą c a się z t y m potrzeba wypracowania nowych metod pracy przy badaniach nad
ś r o d o w i s k i e m robotniczym. A u t o r k a zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na zmiany, jakie na
stąpiły —• zwłaszcza w piętnastoleciu powojennym — w t r a k t o w a n i u pojęcia ^ u d " ,
k t ó r e tradycyjnie łączono ze ś r o d o w i s k i e m chłopskim, s t a n o w i ą c y m g ł ó w n y przed
miot b a d a ń etnografii.
i
2
R o z p r a w ę swoją kończy B. Filova stwierdzeniem, że zainteresowania etnografa
idą obecnie w k i e r u n k u badania i o b j a ś n i e n i a tradycyjnych treści we współczesnej
kulturze oraz śledzenia nowo p o w s t a ł y c h form.
W ś r ó d a r t y k u ł ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h m a t e r i a ł odnoszący się do gospodarki sło
wackiej znajduje się praca E. Kahounovej, m ó w i ą c a o uprawie winorośli na terenie
M a ł y c h K a r p a t . A u t o r k a zajmuje się przede wszystkim kilkoma miejscowościami
z tego terenu: B r a t y s ł a w a , Raca, Sw. Jerzy, Myślenice, Pezinok, H l i n i k , Modra, po
r ó w n u j ą c z m a t e r i a ł e m z terenu Hor, O r e ś a n y , okolic Grobu, Seredi, Trnavy. Oma
wiana praca porusza dwa zasadnicze zagadnienia: organizację gospodarczo-społeczną
uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli w r ó ż n y c h okresach historycznych oraz proces
technologiczny i n a r z ę d z i a pracy z w i ą z a n e z tą gałęzią gospodarki.
3
1
W „ R o z h l a d a c h " zamieszczone są a r t y k u ł y o r ó ż n o r a k i e j tematyce, jak np.
poruszające zagadnienia skansenu w Norwegii, i n f o r m u j ą c e o postępie prac grupy
n a u k o w c ó w z a j m u j ą c y c h się problemami ateizmu, czy wreszcie referujące w s p ó ł
p r a c ę p o m i ę d z y etnografami polskimi i s ł o w a c k i m i na tle b a d a ń nad k u l t u r ą paster
s k ą w Karpatach. Zamieszcza się tam r ó w n i e ż wspomnienia p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m
badaczom k u l t u r y ludowej.
B. F i 1 o v a, K niektórym
aktualnym
metodologickym
otdzkom
ndrodopisnej
vedy, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 177—188.
E. K a h o u n o v a . V i n o ł i r a d m c t t ; o Maluch Karpat,
„SN", R. 8: 1960 n r 1,
s. 3—72.
J
3
�424
RECENZJE
Uprawa winnej latorośli znana w Małych Karpatach od dawna jest dla tej
części Słowacji c h a r a k t e r y s t y c z n ą f o r m ą gospodarki. E. Kahouno</a przedstawia
i analizuje wszelkie przekazy źródłowe, na k t ó r y c h podstawie m o ż n a o d t w o r z y ć
przebieg rozwoju w i n n i c t w a od czasów najdawniejszych poprzez feudalizm, kapita
lizm do współczesności. W obszernej części pracy odnoszącej się do okresu feudalizmu
znajdujemy sporo m a t e r i a ł u orientującego w organizacji uprawy i p r z e r ó b k i winnej
latorośli, k t ó r a wieloma cechami przypomina organizację cechową, orientuje też
w organizacji zbytu oraz w stosunkach p a n u j ą c y c h między w i e l k ą własnością ziem
ską a c h ł o p a m i . Niestety o wiele pobieżniej potraktowany został okres kapitalizmu.
Z dość lakonicznego opisu dowiadujemy się o znacznych zmianach, j a k i m uległ
w t y m okresie teren M a ł y c h Karpat: praca w w i e l k i c h winnicach coraz częściej
opiera się teraz na najemnej sile roboczej, co zasadniczo zmienia stosunki pomiędzy
poszczególnymi grupami społecznymi. N a s t ę p u j e zmiana daniny na podatek. K a p i
talizm przynosi ze sobą w z m o ż o n ą dążność do spieniężania otrzymanych plonów,,
a więc poszukiwanie nowych r y n k ó w zbytu. Niestety bardzo pobieżnie omówiono
w i ą ż ą c e się z tym, a tak w a ż n e dla tego okresu prawo konkurencji, k t ó r e — jak
się wydaje — p o w a ż n i e zaciążyło na organizacji zbytu w Małych Karpatach.
Okres powojenny r ó w n i e ż potraktowany został dość pobieżnie. Dużo uwagi po
święcono zmianom w n a r z ę d z i a c h , natomiast niewiele m a t e r i a ł u znajdujemy o d n o ś n i e
do .różnych sposobów organizacji pracy, szczególnie w gospodarstwach i n d y w i d u a l
nych.
Zagadnieniom z w i ą z a n y m z rolnictwem poświęcone są w „SN" 3 a r t y k u ł y .
Praca V. Urbancovej jest przyczynkiem i n t e r e s u j ą c y m dla n a u k o w c ó w szeregu dys
cyplin, z a j m u j ą c y c h się historią narzędzi rolniczych, i ma n i e w ą t p l i w i e znaczenie
nie t y l k o dla nauki słowackiej '\ Na podstawie m a t e r i a ł ó w muzealnych przedstawia
autorka n a r z ę d z i a orne u ż y w a n e na terenie Słowacji do w i e k u X I X i X X . W y r ó ż n i a
5 t y p ó w narzędzi do o b r ó b k i ziemi, a mianowicie r a d ł a bezpłozowe i płozowe, pługi
c z w ó r d z i e l n e i trójdzielne z k r z y w y m i lub prostymi grządzielami oraz pługi z że
lazną o d k ł a d n i c ą pochodzenia kowalskiego lub fabrycznego. U ż y w a n e one były
obok siebie przez całe stulecie. V. Urbancova u w a ż a , że najstarsze typologicznie
jest r a d ł o bezpłozowe, k t ó r e p r z e t r w a ł o do naszych czasów jako n a r z ę d z i e służące
do obradlania z i e m n i a k ó w . N a s t ę p n i e analizuje, na jakiej drodze n a s t ę p o w a ł y zmiany
konstrukcji w r a d ł a c h i w pługach, oraz porusza istotne zagadnienie zapożyczeń
nowych form narzędzi rolniczych. Na marginesie tych r o z w a ż a ń wysuwa postulat,
aby badania nad ewentualnymi zapożyczeniami w n a r z ę d z i a c h ornych poprzedzić
szczegółowymi badaniami nad formami rodzimymi.
R o z w a ż a n i a swoje k o ń c z y autorka słuszną uwaga., ze m a t e r i a ł etnograficzny
dotyczący n a r z ę d z i rolniczych nie może b y ć t r a k t o w a n y jako w y s t a r c z a j ą c y i w y
maga pomocniczych b a d a ń archeologicznych i historycznych. Etnografia może b y ć
t y l k o j e d n ą z dyscyplin, k t ó r a dołączy swoje w y n i k i do r o z w i ą z a n i a zagadnienia
pochodzenia i rozwoju n a r z ę d z i rolniczych.
S p r a w ę przetrwania pewnych archaicznych form uprawy ziemi w n i e k t ó r y c h
regionach Słowacji porusza ta sama autorka w drugim numerze „ S N " . W k i l k u
miejscowościach, jak Myjava, Krajna, Brezowa, p r z e t r w a ł do naszych czasów t r ó j polowy system uprawy ziemi. Co ciekawsze, system ten wykazuje t r w a ł o ś ć raczej
5
V. U r b a n c o v a, K vyvoju slovenskeho orneho ndradia na zdklade
z muzealnych zbierok, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 73—120.
V. U r b a n c o v a , Prićiny pretrvania
archaickych
pol'nohospoddrskych
v niektórych
oblastiach Slovenska,
„SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 255—267.
s
materiału
foriem
�42.1
RECENZJE
w dużych gospodarstwach rolnych, a zanika w m a ł y c h , gdzie posiadanie niewielkiej
ilości ziemi uprawnej nie pozwala na jej ugorowanie.
Na Liptowie w miejscowości Huta p r z e t r w a ł a do czasów współczesnych ręczna
uprawa ziemi. Ciekawe to zjawisko w y w o ł a n e zostało specyficzną s y t u a c j ą ekonomiczno-historyczną. W Hucie prowadzenie gospodarstw rolnych należało do kobiet,
natomiast mężczyźni zarobkowali jako robotnicy w pobliskich hutach szkła. Zwyczaj
uprawy ziemi motykami zaczął z a n i k a ć około 1930 r., gdy wysokie zarobki robotni
k ó w H u t y pozwoliły na najem oraczy z terenu Orawy.
Podane przez U r t a n c o v ą wypadki przetrwania archaicznych f o r m uprawy
w rolnictwie są p r z y k ł a d e m dużego w p ł y w u lokalnych s t o s u n k ó w ekonomicznych
i historycznych na k s z t a ł t o w a n i e się gospodarki wsi.
Czysto m a t e r i a ł o w ą p r a c ą jest a r t y k u ł J. N i ż n a n s k i e g o m ó w i ą c y o sposobach
ugorowej i p ó ł u g o r o w e j uprawy ziemi w Bresto/anach . Praca szczegółowo i syste
matycznie przedstawia rośliny uprawiane i sposoby uprawy z w i ą z a n e z t y m syste
mem gospodarki w badanej wsi.
„Sloyensky Narodopis" zamieszcza w 1960 r. dwa a r t y k u ł y poświęcone n i e k t ó
r y m zagadnieniom gospodarki hodowlano-pasterskiej, tak charakterystycznej dla
Słowacji. W jednym z nich J. Stika m ó w i o pochodzeniu i sposobach szałaśniczego
wypasu na terenach zachodniej i północno-zachodniej Słowacji '. D o k ł a d n i e omawia
organizację s z a ł a ś n i c t w a , budownictwo z w i ą z a n e z t y m typem hodowli, g o s p o d a r k ę
mleczną, zwyczaje p a n u j ą c e na hali oraz nieszałaśnicze formy chowania dobytku
zwierzęcego w górach. Przedstawione w tej pracy w y n i k i b a d a ń p o z w a l a j ą na
stwierdzenie wielu analogii z terenami M o r a w i Śląska, zwłaszcza Cieszyńskiego.
T ł u m a c z y ć to m o ż n a podobnymi na obu terenach stosunkami historycznymi, eko
nomicznymi oraz wzajemnym o d d z i a ł y w a n i e m politycznym i gospodarczym.
Na terenie Horehronia, jednej z p r o w i n c j i s ł o w a c k i e j , spotyka się w paster
stwie 3 różne sposoby zimowania owiec: zimowanie w pomieszczeniach, k t ó r e są
częścią z a b u d o w a ń gospodarczych w o b r ę b i e wsi, zimowanie owiec w otwartych
ogrodzeniach (tzw. mraznicach) w g ó r a c h oraz zimowanie w polnych, z a m k n i ę t y c h
pomieszczeniach. Zimowanie w ..mraznicach" jest sposobem najstarszym, prawdopo
dobnie znanym dawniej w całych Karpatach. Temat ten rozpracowuje w „SN'
J. P o d o l a k w a r t y k u l e Tradićn? sposoby zimovania dobytka na
Horehroni".
Zeszyt trzeci „SN" poświęcony został budownictwu. J. Mjartan w słowie w s t ę p
nym, p o p r z e d z a j ą c y m cykl a r t y k u ł ó w z w i ą z a n y c h z t y m tematem, daje k i l k a istot
nych uwag, k t ó r e w p e w n y m sensie mogą być potraktowane jako podsumowanie
w n i o s k ó w tego cyklu. Zmiany zachodzące w okresie socjalizacji wsi, n a s t ę p u j ą
w szczególnie szybkim tempie w kulturze materialnej: budownictwie, odzieży,
u r z ą d z e n i u w n ę t r z a . Ruch budowlany przyczynia się do szybkiego zaniku cennych
z a b y t k ó w tradycyjnej architektury. Stąd konieczność jak najszybszego opracowa
nia budownictwa ludowego. Konieczność ta w y p ł y w a nie t y l k o z potrzeby zinwen
taryzowania ginących obiektów, ale t a k ż e wypracowania w z o r c ó w dla nowego bu
downictwa wiejskiego, k t ó r e s p e ł n i a j ą c w a r u n k i stawiane przez n o w o c z e s n ą archi
t e k t u r ę b a z o w a ł o b y na tradycjach regionalnych. Potrzeba wypracowania takich
w z o r ó w jest o tyle pilna, że nowo p o w s t a j ą c e budownictwo wiejskie sięga po po
mysły do architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , na skutek czego p o w s t a j ą zabudowa,;
'' J. R. N i ż n a n s k y , Priprava
a osev uhoroveho a pouhoroveho
pol'a v Brestoimnoch, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 121—152.
' J . S t i k a , Salasnictvi
v porażske
a kysucke
oblosti, „SN", R. 8: 1960 n r 2,
s. 323—370.
J. P o d o l a k , Tradióne sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „SN", R. 8~
1960 nr 2, s. 268—322.
8
�426
RECENZJE
nia u d e r z a j ą c e b r z y d o t ą i niejednokrotnie nie spełniające t a k ż e w a r u n k ó w posta
wionych przez inwestora.
Na marginesie tych podstawowych p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z n o w ą s y t u a c j ą
e k o n o m i c z n ą wsi powstaje pytanie, co należałoby zrobić z opuszczonymi budynkami
tradycyjnymi. Przeniesienie ich do s k a n s e n ó w jest n i e m o ż l i w e chociażby ze w z g l ę d u
na t r u d n o ś c i organizacyjne i finansowe. Pozostaje wykonanie d o k ł a d n e j inwentary
zacji. Sprawy te porusza w swoim artykule V. P r a ż a k . Po tych pracach, o m a w i a j ą
cych aktualne zagadnienia z w i ą z a n e z budownictwem wiejskim, n a s t ę p u j e k i l k a
a r t y k u ł ó w poświęconych b u d o w n i c t w u różnych r e g i o n ó w Słowacji. Są to prace
o charakterze opisowym, p o d k r e ś l a j ą c e cechy regionalne .
Bogaty i r ó ż n o r o d n y folklor s ł o w a c k i budzi zrozumiałe zainteresowanie w i e l u
e t n o g r a f ó w . W „SN" jeden z n u m e r ó w poświęcony jest w y n i k o m b a d a ń nad pieśnią,
l i t e r a t u r ą , t a ń c e m r ó ż n y c h grup etnicznych Słowacji.
L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a zwraca u w a g ę na rzadko poruszany w literaturze te
mat znaczenia i treści pieśni jarmarcznych, k t ó r e przez długi okres były j e d n ą
z tych form literackich, k t ó r e silnie z a w a ż y ł y na charakterze twórczości ludowej .
A u t o r k a słusznie stwierdza, że przy badaniach twórczości ludowej w y r a ż a j ą c e j się
w pieśniach zbójnickich, weselnych itp. nie m o ż n a p o m i j a ć pieśni jarmarcznej, czy
też pieśni p o w s t a j ą c e j w ś r o d o w i s k u robotniczym. Ich poznanie jest nieodzowne do
zrozumienia całokształtu twórczości artystycznej ludu słowackiego.
J e d n ą z najstarszych pieśni, z n a n ą z różnych t e r e n ó w Słowacji, do k t ó r e j
analogii m o ż n a s z u k a ć w zachodniej Europie, jest pieśń „ V y d a l a mati, vydala
ceru..." Z. Horalkova z a n o t o w a ł a ją we wsi Jawornik na H o r n a c k u . Pieśń ta od
dawna i n t e r e s o w a ł a takich badaczy, j a k J. Horak, F. Kolessa, A . Melichercik. W y
suwano nawet hipotezę, ze była ona znana już w czasach przedfeudalnych.
Dzięki zastosowanej metodzie notowania wersji tej p i e ś n i u r o z m ó w c ó w w r ó ż
n y m w i e k u zdołała autorka z a n o t o w a ć zmiany zachodzące w czasie, r z u c a j ą c ś w i a t ł o
na proces deformacji w twórczości ludowej.
L u d gemerski posiada w swoich legendach postać bohatera Michała Vdovca,
k t ó r y podobnie j a k Janosik w y s t ę p o w a ł w obronie u c i ś n n i o n y c h . V. Ga3parikova
omawia szczegółowo tę legendę, k t ó r ą u w a ż a za jeden z w y r a z ó w protestu ludu na
ucisk feudalny
Zagadnieniem t a ń c a na terenie Słowacji z a j m u j ą się dwie a u t o r k i : Z. Jelinkova
i Z. Rokesova , k t ó r a p o ś w i ę c a swój a r t y k u ł k i l k u zespołom t a ń c a Sło
wacji, t j . ludowemu zespołowi Lućnica, wojskowemu zespołowi artystycznemu,
9
10
11
l2
r
1 4
!l
,5
V. P r a ż a k , Nejnalehavejśi
ukoi dneska-celostdtni
pruzkum nasi Udovś
archi
tektury, .,SN", R. 8: 1960 n r 3, s. 389—399.
J. M j a r t a n, Novśie prispevky
k vyskumu
juhoslovenskeho
domu, „SN"
R. 8: 1960 nr 3, s. 400—431; S. M r u ś k o v i ć, Prispevok
k studiu Vudovych
pol'nohospoddrskych
stavieb na Zdhori, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 431^167; S. S v e c o v a ,
Stavby s pristennymi
stipmi na zdpadnom Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 468—
493: J. V. S c h e y b a l , K nekterym. oldzkdm pastroveho stavitelstvi
na
Slovansku,
„SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 494—501.
L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a , Jarmaćnd
pieseń v nasej ndrodnej
kul
turę, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 529—553.
Z. H o r a 1 k o v a, Prispevky
k motivickemu
a strofickemu
rozboru
pisni
vydala mati, vydala ceru, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 591—627.
V. G a ś p a r i k o v a , Obraz zbójnika
Michała
Vdovca
vo folklórnej
tvorbe
gemerskeho l'udu, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 554—590.
Z. J e l i n k o v a , Zprdva
o pruzkumu
chorovodu na Slovensku,
„SN", R 8:
1960 m* 4, s. 641—651.
Z. B o k e s o v a, K otdzkam vyvoja profesiondlnych
suborov Vudovych
pieśni
a tancov na Slovensku,
„SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 227—239
10
11
1 2
1J
Vi
10
�427
RECENZJE
u k r a i ń s k i e m u zespołowi pieśni i t a ń c a przy teatrze w Preszowie oraz młodzieżo
wemu zespołowi w B r a t y s ł a w i e .
Instytut folklorystyczny w Bukareszcie o r g a n i z o w a ł badania nad folklorem d w u
wsi w R u m u n i i : Nova H u t a i B o d a n o ś . W ramach tych b a d a ń S. B u r l a s o v á b a d a j ą c a
S ł o w a k ó w tam m i e s z k a j ą c y c h stwierdziła, że mimo oderwania od rodzimego ś r o d o
wiska folklor s ł o w a c k i jest w R u m u n i i żywy . Ciekawe by byjo szczegółowe przeba
danie podłoża tego zjawiska i dziedzin, w k t ó r y c h słowaccy emigranci w Rumunii
w y k a z u j ą w i ę k s z ą zdolność a d a p t a c y j n ą w n o w y m środowisku.
E. H o r v á t h o v á w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m n i e k t ó r y m historyczno-etnograficznym
problemom z w i ą z a n y m z g r u p ą C y g a n ó w daje wiele ciekawych u w a g . Przede
wszystkim omawia istniejące w ś r ó d C y g a n ó w grupy o r ó ż n y m pochodzeniu, a n a s t ę p
nie wielorakie ugrupowania zawodowe r z e m i e ś l n i k ó w , r o b o t n i k ó w , m u z y k ó w wiejs
kich, handlarzy. R ó ż n o r o d n o ś ć zajęć w p ł y w a na powstawanie pewnych o d r ę b n o ś c i
k u l t u r o w y c h i obyczajowych. A u t o r k ę interesuje przede wszystkim sprawa przysto
sowania się C y g a n ó w do społeczeństwa. CSRS po roku 1945, kiedy w ł a ś c i w y stosunek
do mniejszości narodowych stał się t r o s k ą o g ó l n o p a ń s t w o w ą . W ramach tej p o l i t y k i
rozpoczęto w ś r ó d C y g a n ó w akcję l i k w i d o w a n i a analfabetyzmu i u d o s t ę p n i a n i a ogól
nonarodowych zdobyczy kulturalnych.
„Slovensky N á r o d o p i s " cechuje starannie opra-cowana szata graficzna. Fotografie
i rysunki objaśniają tekst, k t ó r y staje się przez to w a r t o ś c i o w y m m a t e r i a ł e m dla
c z y t e l n i k ó w spoza Słowacji. W 1960 r. po raz pierwszy wprowadzono kolorową,
estetyczną o k ł a d k ę pisma, na k t ó r e j zamieszcza się reprodukcje w y t w o r ó w k u l t u r y
ludowej.
Anna
Zambrzycka-Kunachowicz
16
1 1
A C T A A R C H A E O L O G I C A C A R P A T H I C A , T. 1: 1960 z. 2
1
Recenzując pierwszy zeszyt „Acta Archaeologica C a r p a t h i c a "
zreferowałam
między i n n y m i program, z j a k i m na w s t ę p i e w y s t ą p i ł a Redakcja czasopisma. Zanim
przystąpię do o m ó w i e n i a zeszytu drugiego tego czasopisma, p r a g n ę podkreślić, że
realizuje on w pełni w y s u n i ę t e poprzednio postulaty. Pismo coraz w y r a ź n i e j przy
biera charakter organu o g ó l n o k a r p a c k i e g o , z a r ó w n o jeśli chodzi o t e m a t y k ę a r t y
kułów, jak i w s p ó ł p r a c ę uczonych r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . W dziale „ A r t y k u ł ó w "
spotykamy obok autora z Polski także Rumuna i W ę g r a ; „Rejestr nowych stanowisk"
przynosi zestawienie o d k r y ć dokonanych w 1957 r. na terenie Czechosłowacji, Węgier
i Polski (te ostatnie są tylko u z u p e ł n i e n i e m rejestru umieszczonego w zeszycie
poprzednim); wreszcie w dziale „Recenzji" omawiane są prace r u m u ń s k i e , s ł o w a c k a
i polska.
Dla problematyki Karpat jako całości n i e w ą t p l i w i e najciekawsze są a r t y k u ł y
p o r u s z a j ą c e zagadnienia o g ó l n o k a r p a c k i e . Do takich n a l e ż ą a r t y k u ł y J. K o z ł o w
s k i e g o i T. L e w i c k i e g o . Pierwszy z nich, W sprawie tzw. kultury łowców
nie
dźwiedzia
jaskiniowego
(s. 243—260), z n i e z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w (to, że inspirowany
był przez a r t y k u ł Malinowskiej w „ W i e r c h a c h " , nie odbiera m u w a r t o ś c i a r t y k u ł u )
umieszczony został w dziale „Dyskusji i polemik"; daje bowiem niezwykle ciekawe,
1,1
S. B u r 1 a s o v a, K otdzkam hudobneho
folkloru
Slovdkov
v
Rumuńsku,
„SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 628—640.
E. H o r v a t h c v a, Niektóre
historicko-etnograficke
problemy
pri
rieśeni
ciganskej otdzky po r. 1945, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 240—254.
A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Acta
Archaeologica
Carpathica,
t. 1, z. 1,
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961, s. 395—398.
1 1
1
�•428
RECEN'ZJE
oparte na polskim materiale wykopaliskowym i wyczerpująco zestawionej literaturze
ś w i a t o w e j o m ó w i e n i e „ k u l t u r y łowców n i e d ź w i e d z i a jaskiniowego". Jednym z najbar
dziej znanych w Polsce stanowisk tej „ k u l t u r y miała być grota Magury w Tatrach,
gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przeprowadzono badania archeologiczne.
Tzw. k u l t u r a łowców niedźwiedzia jaskiniowego rozwijała się rzekomo w paleo
licie; cechowały ją prymitywne n a r z ę d z i a kamienne, bardzo liczne n a r z ę d z i a kościa
ne o k s z t a ł t a c h obłych i niejasnym przeznaczeniu (na ogół u w a ż a n o je za gładziki),
wreszcie w y j ą t k o w a rola, j a k ą w tej „ k u l t u r z e " o d g r y w a ł n i e d ź w i e d ź jaskiniowy.
Roli tej dopatrywano się w olbrzymich ilościach kości n i e d ź w i e d z i a zalegających
namulisko grot górskich, k t ó r e rzekomo zamieszkiwali ludzie tej kultury, oraz
w o d k r y w a n y m tam celowym p o c h ó w k u czaszek niedźwiedzia, co miało świadczyć
o kulcie, j a k i m otaczano to zwierzę.
Przytoczone przez Kozłowskiego liczne dowody, zaczerpnięte z całej Europy,
gdzie obok Karpat miała w y s t ę p o w a ć „ k u l t u r a niedźwiedzia jaskiniowego", ś w i a d
czą, że ..kultura" taka nigdy nie istniała. Wiele grot, rzekomych jej stanowisk
(między i n n y m i grota Magury), okazało się nigdy przez człowieka nie zamieszkany
m i (brak śladu ognisk i pewnych w y r o b ó w ręki ludzkiej); wyroby kamienne tej
„ k u l t u r y " zakwalifikowano do różnych o k r e s ó w i k u l t u r paleolitycznych; „ w y r o b y "
kościane — jak stwierdzono — p o w s t a ł y na drodze erozji, a p r z y k ł a d } ' „ p o c h ó w k u "
czaszek niedźwiedzia były albo naturalnym zapchaniem przez erozja kości tych
z w i e r z ą t we w n ę k i b r z e g ó w jaskini, albo są co najmniej niepewne, gdyż ich doku
mentacja okazała się tendencyjna; wreszcie udowodniono, że niedźwiedź nie grał
istotnej roli w gospodarce l u d ó w paleolitu, a wielkie ilości jego kości w grotach
górskich, nawet tych n i e w ą t p l i w i e zamieszkanych przez człowieka, ś w i a d c z ą t y l k o ,
że przez tysiące lat n i e d ź w i e d z i e chroniły się do jaskiń, by tu zakończyć życie.
Sprawa „ k u l t u r y ł o w c ó w niedźwiedzia jaskiniowego" ma bardzo istotne znacze
nie dla zagadnienia K a r p a t i dlatego wszelkie dyskusje na ten temat m u s z ą żywo
i n t e r e s o w a ć każdego, kto zajmuje się historią osadnictwa gór. Co prawda Karpaty
nie były zamieszkane przez „łowców niedźwiedzia", a w wysokich jaskiniach ta
t r z a ń s k i c h nie chronił się człowiek paleolitu, j e d n a k ż e j u ż w tych odległych czasach
nie s t a n o w i ł y one bariery nie do przebycia. Dowodzi tego a r t y k u ł L . V e r t e s a .
Surowiec
krzemienny
pochodzenia
polskiego
w węgierskim
paleolicie
i
mezolicie
(s. 167—169). Okazuje s:ę, że n a r z ę d z i a z polskiego krzemienia ś w i o c i e c h o w s k i e g o zna
leziono na terenie Węgier, o 400 k m od miejsca jego wydobywania. Ludzie, którzy
przenieśli go na t a k ą odległość, musieli p r z e w ę d r o w a ć przez Karpaty.
Do czasów z pogranicza prehistorii i historii odnosi się a r t y k u ł T. L e w i c
k i e g o Karpaty w opisach geografów
arabskich
i perskich
IX—Xl
w, (s. 191—201).
Dowiadujemy się, że w t y m czasie istniał w i e l k i szlak handlowy u ż y w a n y przez
k u p c ó w arabskich, a wiodący z północnej A f r y k i przez H i s z p a n i ę i Italię, n a s t ę p n i e
przez całą E u r o p ę ś r o d k o w ą i w s c h o d n i ą do Chazarii, na północny Kaukaz, do ujścia
Wołgi i nad Morze Kaspijskie. Warianty tego gigantycznego szlaku przecinały K a r
paty na trasach: Praga — K r a k ó w — K i j ó w oraz p ó ł n o c n e W ę g r y — Słowacja —
K a r p a t y — Kijów. Zainteresowanie, j a k i m Arabowie darzyli w n ę t r z e Europy, w i ą ż e
się ponadto z ich ś m i a ł y m i planami połączenia d r o g ą l ą d o w ą Syrii z posiadłościami
arabskimi w Hiszpanii (z o m i n i ę c i e m m ó r z penetrowanych przez Bizancjum). S t ą d
mnogość relacji k u p c ó w i specjalnych w y s ł a n n i k ó w o krajach, m i ę d z y i n n y m i t a k ż e
karpackich, jak dzisiejsza Polska, Czechosłowacja i Ukraina. W relacjach tych
w y s t ę p u j ą Karpaty b ą d ź j a k o nie nazwane góry, dające się z p e w n o ś c i ą zidentyfi
k o w a ć z Karpatami, bądź zwane „ G ó r a m i K r a k o w s k i m i " , wreszcie pod s w ą dzisiej
szą n a z w ą Karpat (oczywiście zniekształconą przez t r a n s k r y p c j ę i błędy kopistów).
1
�RECENZJE
420
Karpaty w y s t ę p u j ą również na ówczesnych mapach arabskich, zresztą jako zupełnie
fantastyczne g ó r o t w o r y ; np. w dziele geografa Ibn Hawqala łączą się w jeden ł a ń
cuch górski z jednej strony z Kaukazem, z drugiej z A l p a m i i Pirenejami.
Najstarsze wzmianki o Karpatach w źródłach wschodnich pochodzą z I X w.,
spotykamy je n a s t ę p n i e aż do k o ń c a X I I w . : natomiast późniejsze przekazy nie wspo
m i n a j ą j u ż o Karpatach. Autor zwraca u w a g ę na ciekawy fakt, że w stosunku do
arabskich źródeł pisanych i źródeł archeologicznych w postaci znalezisk monet
arabskich ilość p r z e k a z ó w dotyczących Karpat jest bardzo nieliczna i raczej są to
tylko lakoniczne wzmianki. .,Być może — pisze autor — nie i n t e r e s o w a ł a ich
[ A r a b ó w ] zbytnio geografia fizyczna Europy, gdyż uwaga ich skierowana była
g ł ó w n i e na zwyczaje i k u l t u r ę l u d ó w zamieszkujących te obszary oraz na handel
z n i r n i " (s. 201). Dla nas n i e w ą t p l i w i e ciekawy jest f a k t . żc j u ż pod koniec pierwsze
go tysiąclecia n.e. istniały stałe szlaki w i o d ą c e poprzez Karpaty.
D o d a t k o w ą d o k u m e n t a c j ę w y w o d ó w T. Lewickiego przynosi a r t y k u ł M . C z a pk i e w i c z o w e j umieszczony w dziale „ K o m u n i k a t ó w " , Moneta arabska
znaleziona
iv Gorlicach
(s. 213—216). Chodzi t u o znalezisko felsa, monety zdawkowej ze stopu
żelaza i miedzi o bardzo niskiej wartości, pochodzącej z lat 822—828/829. P o n i e w a ż
felsy nie były w y w o ż o n e z k r a j ó w arabskich ani jako kruszec, ani jako pieniądz,
autorka dochodzi do wniosku, że „nasz fels dostał się do Polski zupełnie przypadko
w o " (s. 216). Chodzi t y l k o o to, na czym polegał ten ..przypadek'-. M o i m zdaniem
autorka mogła z u p e ł n i e śmiało pokusić się o stwierdzenie, że jeśli fels nie był
przedmiotem w y m i a n y , musiał p r z y w ę d r o w a ć do Gorlic, a przynajmniej do Polski,
nie jako przedmiot w y m i a n y podawany z r ą k do r ą k , ale wraz z kupcem z k r a j ó w
arabskich, k t ó r y zapewne przez zapomnienie zostawił go w swym mieszku, a n a s t ę p
nie zgubił, w y r z u c i ł lub p o d a r o w a ł — bo nie w y m i e n i ł , skoro fels nie m i a ł w a r t o ś c i
w handlu zagranicznym. Fels gorlicki może więc być dowodem obecności m i e s z k a ń c a
kalifatu na północnej stronie Karpat.
W ś r ó d k o m u n i k a t ó w dotyczących archeologii polskiego Podkarpacia specjalnie
i n t e r e s u j ą c y ze względu na p o r u s z o n ą w n i m t e m a t y k ę osadniczą jest a r t y k u ł
A. Ż a k i e g o, dotyczący p r o b l e m ó w osadniczych ziemi sądeckiej, Naszacowice —
Podegrodzie — Stary Sącz (s. 219—224). Autor, z e s t a w i a j ą c w y n i k i dotychczasowych
b a d a ń terenowych, stwierdza, że w Starym Sączu nie znaleziono d o t ą d miejsca, gdzie
mógłby się mieścić w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y gród k a s z t e l a ń s k i ; równocześnie badania
s o n d a ż o w e prowadzone tutaj nie w y k a z a ł y m a t e r i a ł u starszego niż z X I I I w. O t y m
ostatnim czytamy w artykule M . T r z e p a c z - C a b a l s k i e j , Badania
sondażowe
w Starym Sączu, pow. Nowy Sącz (s. 227—231), k t ó r a p r z e p r o w a d z i ł a t u 14 p r ó b n y c h
w y k o p ó w , przy czym s t w i e r d z i ł a lokalizację dawnego miasta tam, gdzie i dziś znaj
duje się jego centrum, oraz określiła, że najstarszy znaleziony m a t e r i a ł ceramiczny
pochodzi z X I I I w. Fakty w s k a z u j ą więc na to, że Stary Sącz p o w s t a ł w czasie,
z k t ó r e g o pochodzi jego akt lokacyjny, czyli w X I I I w. W poszukiwaniu wczesno
ś r e d n i o w i e c z n e j kasztelanii A . Ż a k i dochodzi do grodziska Grobla we wsi Podegro
dzie, k t ó r e g o położenie i rozmiary świadczą, że było w a ż n y m centrum osadniczym,
a m a t e r i a ł ceramiczny datuje je na X I — X I I I w . Upadek Podegrodzia w X I I I w.
w i ą ż e się zapewne z założeniem Starego Sącza. Naszacowice, gdzie znajduje się gro
dzisko starsze od Grobli w Podegrodziu, wedle przypuszczeń autora s t a n o w i ł y jesz
cze starsze centrum osadnicze. Centralny gród ziemi sądeckiej trzykrotnie z m i e n i a ł
by więc swoje miejsce, przenosząc się z Naszacowic do Podegrodzia, stąd 'ło Starego
Sącza, a wreszcie do Nowego Sącza. Tego rodzaju niestałość centrum administracyj
nego jakiegoś o k r ę g u jest zjawiskiem raczej rzadkim w historii osadnictwa połu
dniowej Polski.
�430
RECENZJE
O „Rejestrze nowych stanowisk i znalezisk" oraz dziale „Recenzji" p i s a l i ś m y j u ż
w y ż e j ; należy jeszcze w s p o m n i e ć o dziale d o t y c z ą c y m archeologii innych t e r e n ó w
górskich, k t ó r y w t y m zeszycie w y p a d ł z u p e ł n i e zadowalająco, w n o s z ą c ciekawe
w i a d o m o ś c i z zakresu ogólnej problematyki osadnictwa górskiego.
W sumie zeszyt drugi „Acta Archaeologica Carpathica" przedstawia poziom
znacznie bardziej w y r ó w n a n y niż zeszyt pierwszy i stanowi bardzo cenny w k ł a d do
poznania roli Karpat w przedhistorycznej i historycznej przeszłości.
Anna
Kowalska-Lewicka
R O C Z N I K S Ą D E C K I , Nowy Sącz, t. I : 1939, I I : 1949, I I I : 1957, I V : 1960
Dwa pierwsze tomy „Rocznika", wydane przez Miejską Bibliotekę i m . J. Szujskie
go w N o w y m Sączu, redagowane były przez dr T. Mączyńskiego. Po dłuższej prze
rwie w 1957 r. reaktywowano w y d a w n i c t w o staraniem O d d z i a ł u Polskiego Towa
rzystwa Historycznego w N o w y m Sączu, pod r e d a k c j ą K . Golachowskiego. Przed
mowa nowego zespołu redakcyjnego do t. I I I zapowiada druk „ p r a c i a r t y k u ł ó w
o tematyce sądeckiej z historii ogólnej i nauk pokrewnych, jak archeologia, etno
grafia, etnologia, historia literatury, historia sztuki". J e d n a k ż e profil w y d a w n i c t w a
jest zdecydowanie historyczny w tradycyjnym rozumieniu tego słowa.
Etnografa m o g ą tu z a i n t e r e s o w a ć n a s t ę p u j ą c e pozycje: w t. I — J. F l i s ,
Sądeczyzna
i jej granice, s. 1—20 (ustalenie granic regionu sądeckiego na podstawie
danych osadniczych i historycznych granic administracyjnych — kasztelanii, a potem
powiatu); E. P a w ł o w s k i , Z geografii
wyrazów
polskich:
podelga i
podyma,
s. 264—269; t. I I I — W. B a z i e 1 i c h, Zeznania niektórych
uczestników
powstania
chochołowskiego,
s. 347—375 ( m a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e — protokoły pierwszych p r z e s ł u
c h a ń ) ; K . G o l a c h o w s k i , Bibliografia
Sądeczyzny,
s. 393—418 (zestawia pozycje
wszystkich dyscyplin, a t a k ż e i beletrystyczne, dotyczące S ą d e c z y z n y ; u w z g l ę d n i a
w szerokim zakresie m a t e r i a ł y zamieszczane w prasie); t. I V — A . Ż a k i , O po
łożeniu wczesnośredniowiecznego
Sącza, s. 1—50 (interesująca, choć może nieco zbyt
ś m i a ł a p r ó b a rekonstrukcji pierwotnego zespołu osadniczego); H . B a r y c z ,
Relacja
o roku 1846 w Sądeczyźnie
(tekst Nikodema Gojskiego),
s. 187—210; t e n ż e , Stani
sław Łempicki.
Z pamiętnika
sądeckiego,
s. 211—237 (szczególnie i n t e r e s u j ą c y frag
ment o dziadach n o w o s ą d e c k i c h ) ; w Kronice notatka „ W y s t a w a pokonkursowa
sztuki ludowej Sądeczyzny", s. 301—302.
Helena
Bur char downa
PASTERSTWO T A T R POLSKJCII I P O D H A L A pod red. W. Antoniewicza: t. I .
Fizjografia
i geografia pasterstwa
Tatr Polskich
i Podhala, W r o c ł a w 1959, ss. 224;
t. I I . Pastwiska
podgórskie
i górskie Tatr Polskich i Podhala. Teraźniejszość
i przy
szłość, W r o c ł a w 1960, ss. 209; t. I I I . Hodowla owiec i bydła w Tatrach Polskich i na
Podhalu. Teraźniejszość
i przyszłość,
W r o c ł a w 1961, ss. 191; w y d . Ossolineum
W latach 1959—1961 u k a z a ł y się trzy pierwsze tomy zakrojonego na bardzo
s z e r o k ą skalę wydawnictwa, k t ó r e g o celem jest wszechstronne, monograficzne przed
stawienie zagadnienia owczarstwa na terenie Tatr i Podhala — tła, na j a k i m się ono
r o z w i n ę ł o i rozwija nadal, jego przeszłości, teraźniejszości oraz perspektyw rozwojo-
�RECENZJE
431
wych na przyszłość. Nie mamy d o t ą d w literaturze p e ł n e j syntezy pasterstwa jed
nego regionu, inicjatorowi więc i redaktorowi w y d a w n i c t w a , a t y m samym i nauce
polskiej przypada w udziale zasługa p i e r w s z e ń s t w a w skali ś w i a t o w e j .
Prace przygotowawcze do tego wielkiego dzieła rozpoczęły się j u ż w pierwszych
latach powojennych przez zbieranie m a t e r i a ł ó w do architektury pasterskiej, po czym
przyszły pertraktacje z licznymi autorami, k t ó r y c h prace złożą się na całość w i e l k i e j
monografii, a k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą wszystkie działy nauki z w i ą z a n e z zagadnieniami
pasterskimi.
Wydawnictwo zaplanowane jest na 10 t o m ó w , z czego trzy pierwsze, wymienio
ne w tytule naszej recenzji, już się ukazały. N a s t ę p n e dotyczyć b ę d ą historii i organi
zacji pasterstwa t a t r z a ń s k i e g o (t. I V ) , s t u d i ó w nad pasterstwem Tatr i Pod
hala (t. V), s ł o w n i c t w a i nazewnictwa pasterskiego w Tatrach Polskich i na Pod
halu (t. V I ) , budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich (t. V I I ) , pasterzy t a t r z a ń
skich i ich sztuki (t. V I I I ) , folkloru pasterskiego Tatr Polskich i Podhala (t. I X ) ,
ikonografii i bibliografii pasterstwa w Tatrach Polskich i na Podhalu (t. X ) . Wydanie
całości przewidziane jest do roku 1964.
Najciekawsze dla historyka k u l t u r y ludowej zagadnienia znajdą się dopiero
w tomach przygotowywanych do druku. O m a w i a j ą c więc wydane j u ż trzy pierwsze
tomy, o g r a n i c z ę się do sprawozdawczego i c h o m ó w i e n i a i p o d k r e ś l e n i a p r o b l e m ó w
szczególnie ciekawych z p u n k t u widzenia z a i n t e r e s o w a ń etnografii.
N a j w i ę c e j uwagi poświęcono w omawianych trzech pierwszych tomach racjonal
nej gospodarce hodowlano-pasterskiej. Wprowadzeniem do tych z a g a d n i e ń jest
Zarys fizjografii
Tatr i Podhala (t. I , s. 27—75), opracowany przez Z. R a d w a ń s k ą - P a r y s k ą , dalsi autorzy z a j m u j ą się przede wszystkim aktualnym zagadnieniem
stworzenia dla pasterstwa odpowiedniej bazy paszowej, przy czym o m a w i a j ą stan
współczesny, dokonywane przez specjalistów eksperymenty i najbardziej racjonalne
nowoczesne metody gospodarowania. Zagadnieniu bazy paszowej p o ś r e d n i o i bez
p o ś r e d n i o p o ś w i ę c o n e są a r t y k u ł y tomu I I ; zagadnieniom czysto hodowlanym, i to
nie t y l k o hodowli owiec, ale t a k ż e b y d ł a rogatego, poświęcono tom I I I . Obszernie
potraktowano r ó w n i e ż stosunek pasterstwa do ochrony przyrody. Mówi o t y m głów
nie a r t y k u ł Z. R a d w a ń s k i e j - P a r y s k i e j (t. I , s. 175—192); ponadto z a j m u j ą się n i m —
choć j u ż ubocznie — inne a r t y k u ł y , zwłaszcza w tomie I I .
Z etnograficznego p u n k t u widzenia jest k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h arty
k u ł ó w rozsianych we wszystkich trzech tomach, k t ó r e t u osobno o m ó w i ę :
Tom pierwszy po k r ó t k i e j przedmowie S. Leszczyckiego otwiera a r t y k u ł W. A n t o n i e w i c z a , inicjatora i redaktora w y d a w n i c t w a , poświęcony Dziejom
badań
pasterstwa górskiego w Polsce (s. 9—26). Omawia je autor wedle ,,linii rozwojowych
b a d a ń nad pasterstwem", przy czym p o d k r e ś l a duży w k ł a d do tych b a d a ń geogra
fów, h i s t o r y k ó w , j ę z y k o z n a w c ó w , a stosunkowo mniejszy etnografów, co jest słusz
n y m stwierdzeniem o d n o ś n i e do czasów dawniejszych. Ostatnio sytuacja ta uległa
zmianie dzięki pracom przede wszystkim B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j oraz innych
etnografów, o czym świadczyć będzie w y m o w n i e tom I V Pasterstwa.
Wprowadzeniem w o g ó l n o e u r o p e j s k ą s y t u a c j ę w pasterstwie jest a r t y k u ł S. B e
r e z o w s k i e g o , Problemy geograficzne pasterstwa
wędrownego
(t. I , s. 77—146).
Po klasyfikacji wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Europy t y p ó w w ę d r ó w e k paster
skich przechodzi autor do opisu g ł ó w n y c h t e r e n ó w pasterstwa w ę d r o w n e g o w Europie
i charakterystycznych dla każdego z tych t e r e n ó w t y p u w ę d r ó w e k , t r a k t o w a n y c h
już nie w oderwaniu, ale na tle specyficznych w a r u n k ó w miejscowych. Dzięki
szerokiemu spojrzeniu autora i bogatemu m a t e r i a ł o w i p o r ó w n a w c z e m u , j a k i przy
tacza, szczególnie plastycznie w y s t ę p u j e nasza rodzima forma pasterstwa.
�432
RECENZJE
A r t y k u ł W. H . P a r y s k i e g o poświęcony jest Szlakom pasterskim
w
Tatrach
i na Podtatrzu (t. I , s. 147—174). Szczegółowo opracowuje autor najpierw ogólne
szlaki komunikacyjne na Podtatrzu na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych,
n a s t ę p n i e szlaki w i o d ą c e z Podhala w Tatry, wreszcie najdawniejsze drogi przez
Tatry, k t ó r e w swych p o c z ą t k a c h były drogami pasterskimi (najdogodniejsze) i m y
ś l i w s k i m i (mniej dostępne). Nowością w literaturze jest opis szlaków dziennego
wypasu, w i o d ą c y c h z szałasu na pastwiska, k t ó r e to zagadnienie było dotąd pomijane
przez badaczy. Jak we wszystkich innych pracach W. H . Paryskiego, i tu t a k ż e
uderza ścisłość i precyzyjna znajomość terenu oraz s k r u p u l a t n o ś ć w wykorzysta
niu źródeł.
Ostatnim wreszcie ze specjalnie dla etnografa i n t e r e s u j ą c y c h a r t y k u ł ó w jest
Owczarstwo
podhalańskie
i jego rozwój
A. D r o z d o w s k i e g o (t. I I I , s. 41—99).
Jest to studium współczesnego owczarstwa p o d h a l a ń s k i e g o , podbudowane d o s k o n a ł ą
znajomością tradycji, najzupełniej poprawne z p u n k t u widzenia metody etnograficz
nej, a wzbogacone o uwagi krytyczne i w a r t o ś c i u j ą c e , p ł y n ą c e z faktu, że autor
nie t y l k o wie. jak jest, ale i jak b y ć powinno. O m ó w i w s z y pasterstwo przedwojenne
i współczesne t a t r z a ń s k i e , daje on szczegółowe dzieje (z przytoczeniem pełnej
dokumentacji) wyruszenia owiec z Podhala na wschód, najpierw na J a w o r k i , a póź
niej w Beskid Niski i Bieszczady. G ł ę b o k ą znajomość współczesnej góralskiej
rzeczywistości w i d a ć r ó w n i e ż w projektach zmian podawanych przez autora. W prze
c i w i e ń s t w i e do akademickiego stanowiska innych a u t o r ó w Drozdowski w i d z i
perspektywy zmian w granicach realnych m o ż l i w o ś c i ; u w z g l ę d n i a nie t y l k o postulaty
nauki, ale i przez wiele w i e k ó w n a r a s t a j ą c e tradycje gospodarcze, społeczne i oby
czajowe górali. Daje on, ogólnie biorąc, m o n o g r a f i ę tradycyjnego i współczesnego
owczarstwa t a t r z a ń s k i e g o .
U z u p e ł n i e n i e m jego historii rozwoju pasterstwa jest k r ó t k a , raczej literacka
relacja J. K o l o w c y , Wielki redyk (t. I I I , s. 115—130), i mapa współczesnego prze
pędu owiec i bydła rogatego z Podhala na nowe tereny wypasu wraz z o b j a ś n i e n i a m i
(t. I I I , s. 131—135), k t ó r e m a j ą w a r t o ś ć dokumentu przy studiowaniu najnowszych
form wypasu.
W a r t o ś ć dzieła W. Antoniewicza, j a k to j u ż wspomniano na wstępie, jest
ogromna. Dzięki kompleksowemu ujęciu daje on, po raz pierwszy w dziejach nauki,
pełny obraz owczarstwa. Z a r ó w n o dla e t n o g r a f ó w , j a k i przedstawicieli i n n y c h nauk
z a j m u j ą c y c h się t ą p r o b l e m a t y k ą jest to rodzaj encyklopedii, gdzie b ę d ą mogli
znaleźć p e ł n e opracowanie wszystkich kwestii z w i ą z a n y c h z pasterstwem. Etnograf
znajdzie t u w y t ł u m a c z e n i e szeregu f a k t ó w znanych z k u l t u r y tradycyjnej, znajdzie
podstawowe, potrzebne m u w i a d o m o ś c i z zakresu ł ą k a r s t w a , zootechniki i t d . , na
tomiast zootechnik l u b ł ą k a r z dowie się, j a k n a p r a w d ę w y g l ą d a tradycyjne paster
stwo, z k t ó r y m się spotyka.
O m a w i a j ą c Pasterstwo jako całość w s p o m n i e ć należy o starannym, przejrzystym
i celowym u k ł a d z i e t o m ó w , jak r ó w n i e ż o wzorowo opracowanych przez W. H . Pa
ryskiego indeksach.
Osobna wzmianka n a l e ż y się wreszcie doskonałej szacie graficznej i ilustracyjnej
(można m i e ć pewne zastrzeżenia tylko co do jakości papieru) i wysokiemu poziomowi
artystycznemu fotografii.
Anna
Kowalska-Lewicka
�433
RECENZJE
H A N N A P I E Ń K O W S K A , Podtatrzańskie
obrazy na szkle,
barwnych i l . 16; Polskie W y d a w n i c t w o Muzyczne.
K r a k ó w 1961, ss. 33 + 1,
Z radością należy p o w i t a ć wznowienie akcji wydawniczej przez Muzeum
T a t r z a ń s k i e i m . Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem — mam t u na myśli świeżo
w y d a n ą b r o s z u r ę H . P i e ń k o w s k i e j o Podtatrzańskich
obrazach na szkle.
A u t o r k a zajmuje się g r u p ą o b r a z ó w z Orawy, Spiszu i Podhala, t r a k t u j ą c je
łącznie, jako pochodzące z polskiego Podtatrza. Ś w i a d o m i e odrzuca ona etnograficzne
aspekty zagadnienia, stara się natomiast „oceniać je [obrazy na szkle] od strony
artystycznej, jak dotąd
jedynie marginesowo u w z g l ę d n i a n e j przez
badaczy"
(s. 5). Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m przeprowadza w n i k l i w ą analizę w a l o r ó w artystycz
nych o b r a z ó w na szkle, na podstawie k t ó r e j dochodzi do wniosku, że mimo ruchliwo
ści tego rodzaju o b i e k t ó w sztuki dadzą się w y o d r ę b n i ć pewne specyficzne cechy
o b r a z ó w spotykanych na polskim Podtatrzu i że „ p o r ó w n a n i e naszych o b r a z ó w na
szkle z obrazami t e r e n ó w sąsiednich pozwala w y o d r ę b n i ć twórczość charaktery
styczną w pierwszym rzędzie dla naszej ziemi. Na czoło w y s t ę p u j e t u w y r a ź n i e grupa
o b r a z ó w syntetycznych, k t ó r y c h w tej ilości i o t y m walorze artystycznym — j a k
m o ż n a sądzić z dotychczasowych publikacji — nie znajdujemy w zbiorach czeskich
i słowackich. Są one r ó w n i e ż obce ziemi ż y w i e c k i e j " (s. 20,21). Stwierdzenie to jest
t y m ciekawsze, że nieliczne zresztą dane, j a k i e posiadamy, p r z e m a w i a j ą raczej prze
c i w temu, jakoby obrazy te wykonywane były przez a r t y s t ó w pochodzących z p o l
skiego Podtatrza.
W y o d r ę b n i w s z y polskie p o d t a t r z a ń s k i e malarstwo na szkle próbuje autorka ustalić
jego chronologię na podstawie p o r ó w n a ń z ustalonymi w czasie k i e r u n k a m i sztuki
ogólnoeuropejskiej — co wobec ludowości tego malarstwa zupełnie zawodzi. Stara
się n a s t ę p n i e z w i ą z a ć je z h u t a m i szkła, c z y n n y m i przede wszystkim w X V I I w.
na terenie Polskich Karpat i Podkarpacia, i z o ś r o d k a m i masowych pielgrzymek
odpustowych, j a k np. K a l w a r i a Zebrzydowska — i t u r ó w n i e ż rezultaty są nega
tywne. Malarstwo na szkle pozostaje w dalszym ciągu zawieszone w próżni chrono
logicznej i nie z w i ą z a n e z polskimi miejscami kultu.
Wobec pełnej a n o n i m o w o ś c i tego malarstwa powraca autorka do jego w a l o r ó w
w y ł ą c z n i e artystycznych i podkreśla ich t r w a ł e znaczenie, jakie zawdzięczają „ w y
sokim w a r t o ś c i o m plastycznym", oraz ich bliskość ze współczesną sztuką. Stwierdza,
że „obrazy na szkle posiadają w a r t o ś c i zgodne z pojęciami leżącymi u podstaw
plastyki współczesnej"' (s. 29) — stąd ich o d d z i a ł y w a n i e na odbiorcę wychowanego
na zasadach współczesnej estetyki.
Praca P i e ń k o w s k i e j , dzięki nowemu spojrzeniu na malarstwo na szkle, stanowi
c e n n ą pozycję w literaturze dotyczącej sztuki ludowej Karpat. W a r t o ś ć jej podnosi
jeszcze doskonalą oprawa graficzna i dobre, wierne kolorystycznie ilustracje przed
s t a w i a j ą c e obrazy na szkle najbardziej typowe dla w y r ó ż n i o n y c h k i e r u n k ó w artys
tycznych.
Anna
Kowalska-Lewieka
P A U L C H O M B A R T DE L A U W E [red.], Famille et habitation, Travaux du Groupe
d'Ethnologie Sociale, Centre National de la Recherche Scientifique, I . Sciences
humaines et conceptions de Vhabitation, Paris 1959, ss. 214, I I . Un essai d'obser
vation expérimentale,
Paris 1960, ss. 364.
Do zjawisk najbardziej charakterystycznych dla współczesnej cywilizacji prze
m y s ł o w e j należy rozwój wielkich zbiorowisk miejskich, s k u p i a j ą c y c h setki tysięcy
lub miliony m i e s z k a ń c ó w . Powstawanie tych olbrzymich aglomeracji pociąga za sobą
zasadnicze p r z e o b r a ż e n i a w warunkach życia ludności, w jej d ą ż e n i a c h , aspiracjach,
Etnografia Polska, t. V I
28
�434
RECENZJE
zachowaniu się, w stosunkach społecznych, w funkcjonowaniu r ó ż n o r o d n y c h insty
tucji. Obok p r z e j a w ó w postępu społecznego i kulturalnego zaznacza się niejedno
krotnie dezorganizacja społeczna, izolacja poszczególnych grup lub jednostek, w y
stępują liczne sprzeczności i konflikty, k t ó r e m o g ą nieść zgubne skutki na przy
szłość. W dążeniu do zapobiegania t y m n i e p o ż ą d a n y m zjawiskom, do ś w i a d o m e g o
k s z t a ł t o w a n i a życia społecznego od dawna j u ż rozpoczęto studia nad w i e l k i m i ośrod
kami miejskimi. W c h w i l i obecnej rozwijają się one g ł ó w n i e w krajach, w k t ó r y c h
procesy urbanizacyjne w y s t ą p i ł y najwcześniej i najintensywniej, t j . w A n g l i i ,
Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych.
Spośród zespołów badawczych z a j m u j ą c y c h się ś r o d o w i s k i e m wielkomiejskim
do najciekawszych należy tzw. Groupe d'Ethnologie Sociale w P a r y ż u pod k i e r u n
kiem prof. P. H . Chombarta de Lauwe. Zespół ten, istniejący od 1950 r., łączy punkt
widzenia socjologiczny, etnograficzny i psychologiczny. Prof. Chombart de Lauwe
d u ż ą w a g ę przywiązuje do b a d a ń etnograficznych nad miastem. „Jeżeli w y s t ę p o w a ł a
we Francji tendencja — pisze w jednej ze swoich prac — do ograniczania przed
miotu etnografii do społeczeństw archaicznych, był to naszym zdaniem błąd. Istnie
je etnografia w i e l k i c h miast p r z e m y s ł o w y c h , tak jak istnieje socjologia l u d ó w pry
m i t y w n y c h . Zaniedbywanie etnografii wielkich miast oznacza brak obiektywizmu
w spoglądaniu na w ł a s n ą cywilizację" .
Grupa Etnologii Społecznej o p u b l i k o w a ł a dotąd szereg prac dotyczących środo
wiska wielkomiejskiego. W znanych studiach o P a r y ż u , Paris et Vagglomération
pa
risienne, poruszono zasadnicze zagadnienia ekologiczne z w i ą z a n e z rozwojem w i e l
kiego miasta. Życiu rodzinnemu p o ś w i ę c o n a jest monografia C h o m b a r t a
de
L a u w e La vie quotidienne
des familles ouvrières'
ï k i l k a mniejszych rozpraw' .
S p e c j a l n ą uwagę zwrócono na problem dzieci i młodzieży w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o
wych*. Badania z tego zakresu są w toku. A w końcu w a ż n e miejsce w pracach
Grupy zajmuje problematyka mieszkaniowa .
1
2
1
5
t
P . H . C h o m b a r t de L a u w e [red.], Paris et l'agglomération
parisienne,
Paris 1952, t. I , s. 25.
-P. C h o m b a r t
de L a u w e , La vie quotidienne
des familles
ouvrières
(Recherches
sur les comportements
sociaux de consommation),
Centre National de la
Recherche Scientifique Paris, 1956 (Travaux du Centre d'Etudes Sociologiques).
Zob. np. P. H . i M . J. C h o m b a r t d e L a u w e. Facteurs du milieu et perturbations du groupe familial. Séminaire
International
de Recherches sur la
Famille.
VNESCO-Cologne,
[ w : ] Recherches sur la Famille, t. I I , T û b i n g e n 1956; P.
ÏÏ.Chomb a r t de L a u w e . La naissance des aspirations à des formes nouvelles de la famille. Séminaire.,.,
[w:] Recherches sur la Famille, t. I , Tubingen 1956; t e n ż e , Les
rapports entre le milieu social et la famille en relation avec V'organisation de
l'espace, Actes du T r o i s i è m e C o n g r è s M o n d i a l de Sociologie, t. 4, Amsterdam 1956,
s. 35—40; P. H . i M . J. C h o m b a r t de L a u w e , L'évolution
des besoins et la
conception dynamique
de la famille, „ R e v u e F r a n ç a i s e de Sociologie", t. 1: 1960,
s. -¿03—125.
Zob. np.: M . J. C h o m b a r t de L a u w e , Psychopatologie
sociale de l'enfant
inadapté,
Centre National de la Recherche Scientifique, Paris 1959 (Travaux du
Groupe d'Ethnologie Sociale); J. J e n n y , Les bandes spontanées
d'adolescents.
Hypothèses
de recherches d'après une enquête,
„Revue Trimestrielle de la Section
UFO V A L de la Ligue de l'Enseignement". N° 10: 1959, s. 5—14.
Logement et comportement
des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération
parisienne.
Enquête-pilote
du Centre des Groupes Sociaux
(1955—56).
„Cahiers du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 30: 1957, s. 40;
J. J e n n y , L . C o u v r e u r , P. C h o m b a r t de L a u w e , Logement et
comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération
bordelaise, „ C a h i e r s
du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 34: 1958, s. 9—56; P. H .
C h o m b a r t de L a u w e , L . C o u v r e u r , Ménages et cathégories
sociales dans les
habitations nouvelles, ..Informations Sociale»", N° 5: 1958, s. 138.
:;
r
:j
�RECENZJE
435
Dwutomowa praca zespołowa Familie et habitation porusza nadzwyczaj ciekawy
problem stosunku pomiędzy m a t e r i a l n y m i przejawami cywilizacji a s t r u k t u r a m i
społecznymi i sposobami m y ś l e n i a . Podstawowe założenia teoretyczne pracy for
m u ł u j e Chombart de Lauwe we w s t ę p i e do I tomu. Życie społeczne rozgrywa się
w pewnych ramach materialnych, na określonej przestrzeni, z k t ó r ą jest ściśle zespo
lone. Wszelkie zmiany społeczne odbijają się na warunkach mieszkaniowych czło
wieka i na o d w r ó t — p r z e o b r a ż e n i a w tych warunkach znajdują o d d ź w i ę k w życiu
zbiorowym. Odnosi się to r ó w n i e ż do rodziny, k t ó r e j związek z jej baza p r z e s t r z e n n ą ,
mieszkaniem, nie ulega w ą t p l i w o ś c i . Niniejsze studia u w z g l ę d n i a j ą dwa aspekty
kwestii mieszkaniowej. Z jednej strony analizują rolę mieszkania w życiu człowieka
i z w i ą z a n e z t y m zagadnienia techniczne, ekonomiczne, społeczne i kulturalne.
Z drugiej strony o m a w i a j ą przebieg życia społecznego w ramach mieszkania i osiedla.
Kwestia mieszkaniowa odgrywa specjalną rolę we współczesnej cywilizacji prze
m y s ł o w e j . Od dziesiątków lat narasta kryzys mieszkaniowy, zaostrzony jeszcze przez
zniszczenia ostatniej wojny. Zdaniem Chombarta przyczyny tego kryzysu leżą nie
t y l k o w momentach ekonomicznych, technicznych l u b demograficznych. Olbrzymie
znaczenie posiada r ó w n i e ż pojawianie się nowych potrzeb, k t ó r y c h społeczeństwo nie
może zadowolić, narastanie nowych aspiracji z w i ą z a n y c h z p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u
ry społecznej, zwłaszcza rodzinnej. Rozwój społeczny bowiem jest nie tylko w y n i
kiem zmian technicznych lub ekonomicznych, ale r ó w n i e ż pojawiania się nowych
s y s t e m ó w w a r t o ś c i , k t ó r y c h wyrazem są w ł a ś n i e nowe potrzeby.
Potrzeby dotyczące mieszkania m a j ą charakter fizjologiczny, psychologiczny l u b
kulturalny. P o s i a d a j ą one różny stopień n a t ę ż e n i a , są zmienne w czasie i przestrzeni.
Do n a j w a ż n i e j s z y c h potrzeb mieszkaniowych we w s p ó ł c z e s n y m ś r o d o w i s k u miejskim
n a l e ż y , potrzeba przestrzeni, jej zagospodarowania i urządzenia, potrzeba nieza
leżności i rozdziału funkcji poszczególnych grup i osób w e w n ą t r z mieszkania, po
trzeba odpoczynku i r o z r y w k i , intymności grupy rodzinnej, uznania ze strony
otoczenia, s t o s u n k ó w społecznych na z e w n ą t r z itp. Potrzebom t y m o d p o w i a d a j ą
poszczególne elementy mieszkania i osiedla, k t ó r e w ten sposób spełniają o k r e ś l o n e
funkcje. Pojęcie funkcji ma w t y m wypadku dwojaki aspekt: techniczny i psychosccjologiczny. Wysuwa się pytanie, w j a k i sposób funkcje przewidziane przez
architekta (aspekt techniczny) spotykają się z f a k t y c z n ą rolą mieszkania w życiu
jego u ż y t k o w n i k ó w (aspekt psychosocjologiczny), o ile o d p o w i a d a j ą na konkretne
potrzeby m i e s z k a ń c ó w . Zagadnienie to jest centralnym problemem całej pracy.
Tom I , Nauki humanistyczne, a koncepcja mieszkania, stanowi j a k gdyby w s t ę p
do dalszych b a d a ń nad k w e s t i ą m i e s z k a n i o w ą . Cztery kolejne rozdziały pierwszej
jego części p r z e d s t a w i a j ą udział etnologii, socjologii, ekonomii i psychologii w oma
wianych problemach. Po scharakteryzowaniu rodziny i mieszkania w różnych c y w i l i
zacjach przedkapitalistycznych omówiono badania nad mieszkaniem we współczes
nym społeczeństwie p r z e m y s ł o w y m , dalej p o w i ą z a n i a pomiędzy b u d ż e t e m r o d z i n n y m
i mieszkaniem, a w k o ń c u n a s t ę p s t w a degradacji mieszkania dla zdrowia fizyczne
go i psychicznego jego u ż y t k o w n i k ó w . Część druga tomu przedstawia współczesne
koncepcje architektoniczne z w i ą z a n e z b u d o w ą m i e s z k a ń . Rozpoczyna j ą opis roz
w o j u architektury funkcjonalnej od jej p o c z ą t k ó w w X V I I w. aż do c h w i l i obecnej.
Po n i m zaś przytoczono fragmenty w y w i a d ó w z najwybitniejszymi współczesnymi
architektami francuskimi, np. z Le Corbusierem. Wywiady te dotyczyły m . i n . na
stępujących z a g a d n i e ń : budownictwo indywidualne a zespołowe, p o w i ą z a n i e planu
osiedla i bloku z planem mieszkania, u w z g l ę d n i a n i e potrzeb i życzeń przyszłych
m i e s z k a ń c ó w przy planowaniu osiedli, powierzchnia poszczególnych e l e m e n t ó w miesz-
�436
RECENZJE
kania, problem kuehni-jadalni, zabezpieczenie i n t e r e s ó w dzieci w nowych mieszka
niach i osiedlach itp.
W zakończeniu tomu pro i'. Chombart de Lauwe w y c i ą g a pewne wnioski prak
tyczne z. tej konfrontacji osiągnięć nauk humanistycznych z p o g l ą d a m i i d ą ż e n i a m i
a r c h i t e k t ó w . Współczesna architektura funkcjonalna p o d p o r z ą d k o w a n a jest potrze
bom ludzkim, stawia sobie cele utylitarne, a f o r m ę chce dostosować do funkcji.
Zmierza ona do zharmonizowania r ó ż n o r o d n y c h funkcji mieszkania i osiedla, do
harmonijnego p o w i ą z a n i a w a r u n k ó w mieszkaniowych z życiem społecznym. Jest to
możliwe tylko w t y m wypadku, gdy architekci b ę d ą dobrze z n a ć potrzeby i aspi
racje przyszłych u ż y t k o w n i k ó w osiedli, gdy dokładniej zostanie sprecyzowany typ
s t o s u n k ó w społecznych, j a k i ma w tych osiedlach p a n o w a ć . W tej c h w i l i szereg pro
b l e m ó w jest jeszcze nie rozstrzygniętych i wymaga gruntownego przebadania. Nie
ulega przy t y m w ą t p l i w o ś c i , że urbaniści i architekci p o w i n n i w y b i e g a ć m y ś l ą
naprzód, że powinni liczyć się z potrzebami przyszłych pokoleń. W z w i ą z k u z t y m
mieszkanie musi spełniać pewne zadania wychowawcze, musi s t a w i a ć przed jed
n o s t k ą nowe wymagania. Z a s a d n i c z ą funcją nowego typu m i e s z k a ń jest — zdaniem
Chombarta — uwolnienie człowieka od licznych obciążeń życia codziennego, od
przymusu w a r u n k ó w materialnych i ś r o d o w i s k a społecznego. Mieszkanie powinno
u ł a t w i a ć p e ł n y i harmonijny rozwój osobowości ludzkiej.
Tom I I , Próba, obserwacji
eksperymentalnej,
omawia w y n i k i b a d a ń terenowych
przeprowadzonych w trzech niedawno p o w s t a ł y c h osiedlach mieszkaniowych:
w Bordeaux, na peryferiach P a r y ż a i na peryferiach Nantes. Dwa pierwsze osiedla
(z k t ó r y c h k a ż d e liczy ok. 600 m i e s z k a ń ) s k ł a d a j ą się z szeregu b l o k ó w o r ó ż n e j
wielkości, ostatnie natomiast, zaprojektowane przez Le Corbusiera, tworzy w ł a ś c i w i e
jeden olbrzymi blok o prawie 300 mieszkaniach i c a ł y m potrzebnym w y p o s a ż e n i u
(jak szkoły, przedszkola, sklepy itp.). Wszystkie te osiedla zamieszkane są przez trzy
kategorie zawodowe: u r z ę d n i k ó w , r o b o t n i k ó w 1 tzw. k a t e g o r i ę p o ś r e d n i ą (kupcy,
rzemieślnicy, zawody wolne itp.).
Przedmiotem b a d a ń był problem poruszony w poprzednim tomie: o ile nowe
osiedla mieszkaniowe zaspokajają potrzeb . ich mieszkańców. Starano się przy t y m
zwrócić u w a g ę na różnice w potrzebach i w stylu życia trzech wyżej wymienionych
kategorii zawodowych. Z a k ł a d a n o bowiem, że inaczej przebiega proces przystosowa
nia się k a ż d e j z nich do nowych w a r u n k ó w życia i że daje on inne rezultaty. Na
podstawie metody reprezentacyjnej wybrano dla każdego osiedla , . p r ó b k ę " złożoną
z 45 rodzin, z czego po 15 rodzin p r z y p a d a ł o na k a ż d ą k a t e g o r i ę z a w o d o w ą . Po w y
zyskaniu istniejących d o k u m e n t ó w u r z ę d o w y c h , statystycznych itp. przeprowadzono
w wybranych rodzinach szereg w y w i a d ó w , k t ó r y c h p o d s t a w ę s t a n o w i ł obszerny k w e
stionariusz. Badania m i a ł y w p e w n y m sensie charakter eksperymentalny, p o r ó w n y
wano np. rozmaite grupy żyjące w tych samych warunkach albo identyczne grupy
żyjące w r ó ż n y c h warunkach, zestawiano styl życia n i e k t ó r y c h rodzin w ich dawnych
mieszkaniach z stylem życia obecnym itp.
1 7
Całość tomu I I s k ł a d a się z czterech części. W pierwszej przedstawiono cele
i metody b a d a ń oraz scharakteryzowano wspomniane w y ż e j osiedla i ich ludność.
Część druga oprócz d o k ł a d n e g o opisu m i e s z k a ń omawia oceny i postawy l o k a t o r ó w ,
ich życzenia na przyszłość, zmiany w życiu rodzinnym w nowych w a i - n k a c h miesz
kaniowych, rolę w y d a t k ó w na mieszkanie w b u d ż e c i e rodzinnym. W części trzeciej
zanalizowano stanowisko w rodzinie ojca, m a t k i i dzieci oraz sposób u ż y t k o w a n i a
przez nich przestrzeni mieszkalnej. A w końcu część czwarta poświęcona jest
współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w nowego osiedla z sobą. Specjalną u w a g ę z w r ó
cono tutaj na zagadnienie młodzieży i sąsiedztwa.
�437
RECENZJE
W zakończeniu prof. Chombart de Lauwe reasumuje n a j w a ż n i e j s z e w y n i k i b a d a ń .
Omawia m. i n . rolę nowych m i e s z k a ń w życiu ich l o k a t o r ó w : mężczyzn i kobiet,
młodzieży i dzieci. Zwraca u w a g ę na różne niedociągnięcia z w i ą z a n e z planowaniem
lub w y p o s a ż e n i e m m i e s z k a ń , k t ó r e ujemnie odbijają się na stosunkach rodzinnych.
P o d k r e ś l a różnice w przystosowaniu się do nowych w a r u n k ó w mieszkaniowych
r o b o t n i k ó w , u r z ę d n i k ó w i przedstawicieli innych z a w o d ó w . Do najciekawszych na
leżą uwagi o współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w osiedla, a zwłaszcza o stosunkach
sąsiedzkich. Na stosunki te znaczny w p ł y w w y w i e r a j ą : rozplanowanie, rozmiary,
w y p o s a ż e n i e osiedla. Dla u n i k n i ę c i a konfliktów n i e z b ę d n a jest izolacja przestrzenna
poszczególnych rodzin, zabezpieczenie ich przed h a ł a s e m , w y p o s a ż e n i e osiedla
w u r z ą d z e n i a usługowe. Bardzo istotny jest problem p o w i ą z a ń komunikacyjnych
osiedla z resztą miasta. Gdy p o w i ą z a n i a te są słabe, a osiedle jest odosobnione, sto
sunki sąsiedzkie o d g r y w a j ą w n i m dużą rolę, s ą s i e d z t w o w y w i e r a z n a c z n ą presję na
jednostkę. W wypadku przeciwnym m i e s z k a ń c y osiedla m a j ą w i ę k s z ą s w o b o d ę
w doborze k o n t a k t ó w towarzyskich niekoniecznie w ramach sąsiedztwa. Charakte
rystyczny jest fakt. że w badanych osiedlach utrzymuje się segregacja zawodowa,
a nawet stopniowo wzrasta. Przedstawiciele tych samych kategorii zawodowych
z biegiem czasu s k u p i a j ą się przy tych samych ulicach, w tych samych blokach.
Niekiedy ci, k t ó r z y są w mniejszości, u s u w a j ą się w ogóle, p r z e p r o w a d z a j ą c się
do innych dzielnic miasta. Niemniej jednak w ramach osiedli kształtuje się stopniowo
życic zespołowe, t w o r z ą się z a w i ą z k i nowych struktur, czego wyrazem jest m.in.
łączenie się m i e s z k a ń c ó w we w s p ó l n e organizacje. Proces ten jest t y m szybszy, i m
większą s w o b o d ę pozostawia się ludności w decydowaniu o w s p ó l n y c h sprawach.
Życia społecznego osiedla nie można r o z w a ż a ć w izolacji od szerszego s p o ł e c z e ń s t w a ;
jest ono uwarunkowane przez ogólną k o n i u n k t u r ę gospodarczą, przez s t r u k t u r ą spo
łeczną całego miasta, regionu i kraju, przez sytuację polityczną, n a r o d o w ą i m i ę d z y
narodową.
K o ń c o w e uwagi poświęca Chombart de Lauwe zagadnieniu przejścia od obser
wacji eksperymentalnej do interwencji eksperymentalnej. Przez z m i a n ę poszczegól
nych e l e m e n t ó w mieszkania i osiedla w p o w i ą z a n i u z odpowiednim s k ł a d e m ludności
m o ż n a by osiągnąć pełne przystosowanie się m i e s z k a ń c ó w do i c h m i e s z k a ń .
Omawiana tutaj praca Famille et habitation stanowi pierwszy etap b a d a ń Grupy
Etnologii Społecznej nad zagadnieniami mieszkaniowymi w środowisku w i e l k o m i e j
skim. Stojąc na pograniczu różnych nauk o ś w i e t l a ona wszechstronnie problem
i'odz r.y i mieszkania w społeczeństwie kapitalistycznym. To k r z y ż o w a n i e p u n k t u
widzenia socjologii, psychologii, etnografii, ekonomii itp. — rzadkie w badaniach te
go typu — przynosi szereg w a r t o ś c i o w y c h r e z u l t a t ó w . Studia prof. Chombarta de
Lauwe i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w cechuje podejście historyczne. Współczesna sytu
acja mieszkaniowa w ś r o d o w i s k u wielkomiejskim traktowana jest jako jedno ogniwo
rozwojowe w ogólnym procesie przemian społecznych. Sam przebieg tego procesu
należy do g ł ó w n y c h z a i n t e r e s o w a ń Grupy. Do zalet pracy należy r ó w n i e ż p o w i ą z a n i e
podstawowej k o m ó r k i badawczej, rodziny i mieszkania, z szerszym t ł e m terytorial
nym i społecznym, bez czego wiele z a g a d n i e ń byłoby n i e z r o z u m i a ł y c h . Na spe
c j a l n ą u w a g ę zasługują podstawowe założenia teoretyczne pracy, k t ó r e w i ą ż ą się
z ogólną teorią życia społecznego w y p r a c o w a n ą przez Chombarta de Lauwe. Za
sadniczą koncepcją jest pojęcie potrzeby d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e we wcześniejszej mo
nografii, La vie quotidienne
des familles
ouvrières °. Potrzeby, u w a r u n k o w a n e
szeregiem czynników, w p ł y w a j ą na aspiracje, dążenia, zachowanie się ludzi, co za
;
''Chombart
de L a u w e. La
vie
quotidienne...,
s. 147 n.
�438
RECENZJE
sobą pociąga ogólniejsze p r z e o b r a ż e n i a strukturalne i powstawanie nowych potrzeb.
Wspomniane p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą naturalnie i z innych przyczyn, jak zmiany
techniczne i ekonomiczne.
O m a w i a n ą p r a c ę cechuje duża precyzja pojęciowa, dążność do maksymalnej
ścisłości metodycznej. Z n a c z n ą w a r t o ś ć posiada wypracowana w* I I tomie metoda
obserwacji eksperymentalnej, k t ó r a pozw ala na k o n t r o l ę w y n i k ó w b a d a ń przy po
mocy r ó ż n y c h technik. Pomimo że omawiane studia nie m a j ą celów b e z p o ś r e d n i o
usługowych, ich w a r t o ś ć praktyczna jest duża. Autorzy nie u n i k a j ą zresztą zajmo
wania określonego stanowiska i ich wnioski z a m y k a j ą c e poszczególne części pracy
lub rozdziały m a j ą zazwyczaj charakter w a r t o ś c i u j ą c y i normatywny.
r
Danuta
A. I . E R O I - G O U R H A N I J. POIRIER, Ethnologie
Paris 1953
de l'Union
Do
Française,
browolska
t. I ,
Afrique,
r
Nowa sytuacja polityczna po I I wojnie ś w i a t o w e j w y w a r ł a duży wpływ na roz
wój w i e l u nauk we Francji. Zmiany, jakie zaszły w stosunkach między m e t r o p o l i ą
a jej dawniejszymi koloniami, musiały znaleźć odbicie w wiedzy o tych terenach.
W ś r ó d n a j w a ż n i e j s z y c h w i a d o m o ś c i o krajach i ludach znajdują się też te, k t ó r e
w c h o d z ą w zakres etnologii. J u ż od pierwszych dni niepodległości Nowej Francji
powstaje problem stworzenia nowych o p r a c o w a ń etnologii k r a j ó w w c h o d z ą c y c h
w s k ł a d U n i i Francuskiej. J e d n ą z ważniejszych tego typu pozycji jest praca
A. Ueroi-Gourhan i J. Poirier Etnologia
Unii Francuskiej,
wydana n a k ł a d e m Prasy
Uniwersyteckiej w P a r y ż u w 1953 r. Jej autorzy są profesorami etnologii na u n i
wersytetach francuskich, pierwszy w P a r y ż u , drugi w Lyonie. O ile A. Leroi-Gourhan
jest jednocześnie specjalistą w dziedzinie archeologii pierwotnej, o tyle drugi autor
zajmuje się kwestiami prawa zwyczajowego oraz prawa kolonialnego. Poza t y m
w ostatnich latach u w a g ę J. Poiriera z a a b s o r b o w a ł y zagadnienia historii etnologii
i jej ogólnych koncepcji teoretycznych. Wyrazem tych z a i n t e r e s o w a ń jest k i l k a
ostatnio opublikowanych prac o m a w i a j ą c y c h metody i techniki prac etnologicznych.
Dzięki tak szerokiej rozpiętości z a i n t e r e s o w a ń i wiedzy reprezentowanej przez obu
uczonych książka, o której mowa, należy do najbardziej kompetentnych o p r a c o w a ń
w tej dziedzinie.
7
Historia b a d a ń nad etnologią A f r y k i ma we Francji bogate tradycje, sięgające
p o c z ą t k ó w X I X w. M i m o to do lat trzydziestych naszego wieku badania nad A f r y k ą
leżącą w granicach posiadłości francuskich nie były obiektem pracy większego
zespołu. Sytuacja ta uległa zmianie w związku z powstaniem Instytutu A f r y k i Czar
nej i Towarzystwa A f r y k a n i s t ó w z siedzibą w P a r y ż u . W w^yniku działania tych
instytucji zorganizowano wiele ekspedycji naukowych, m a j ą c y c h na celu poznanie
ludności t e r y t o r i ó w A f r y k i Zachodniej i Wschodniej. Do najsłynniejszych z nich
zaliczyć trzeba e k s p e d y c j ę Dakar-Djibuti- k i e r o w a n ą przez profesora M. Griaule'a.
Prace tego uczonego udowodniły, że n i e k t ó r e ludy m u r z y ń s k i e m a j ą systemy filo
zoficzne niczym nie u s t ę p u j ą c e c h i ń s k i m i europejskim. Profesor Griaule z m a r ł
w roku 1956, ale pozostawił zastępy w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i uczniów, k t ó r z y k o n t y n u u j ą
jego dzieło i badania nad d o g ł ę b n y m poznaniem k u l t u r m u r z y ń s k i c h . W ł a ś n i e z tych
tradycji w y c h o d z ą autorzy tomu a f r y k a ń s k i e g o , posługując się w w ielu wypadkach
m a t e r i a ł a m i zebranymi przez tego uczonego.
r
We w s t ę p i e do Etnologii
Unii Francuskiej
Ch. A n d r é Julien pisze, że podstawo
w y m zadaniem serii tego rodzaju publikacji jest d o p o m o ż e n i e historykom tubylczych
�RECENZJE
439
l u d ó w A f r y k i do stworzenia historii swych k r a j ó w . W ł a ś n i e w t y m celu praca za
w i e r a wiele w n i o s k ó w historycznych opartych na m a t e r i a ł a c h etnologicznych. B ł ę
dem byłoby jednak t w i e r d z i ć , że z pracy tej nie b ę d ą korzystali i uczeni francuscy,
w b r e w bowiem pozorom niewiele jest we Francji dzieł, k t ó r e by n a k r e ś l a ł y ogólne
ramy etnologii francuskich t e r y t o r i ó w w Afryce, tak że książka Leroi-Gourhana
i Poiriera w y p e ł n i a p e w n ą lukę w zakresie syntezy etnologii tych
terenów.
O ogólniejszym i bardziej syntetycznym podejściu do z a g a d n i e ń świadczy partia
w s t ę p n a tej pracy, poświęcona o m ó w i e n i u etnologii jako nauki, jej zadań, metod,
osiągnięć i użyteczności społecznej. W k i l k u p o d r o z d z i a ł a c h tej części znajdujemy
szereg tez dotyczących genezy i rozwoju etnologii oraz jej technik. Nauka ta —
zdaniem a u t o r ó w — ma granice p ł y n n e , gdyż jest syntezą całej myśli i działalności
ludzkiej. Różni się t y m od innych nauk o człowieku, że traktuje go integralnie, nie
k r ę p u j ą c się ani ramami czasowymi, ani przestrzennymi. Jej obecnym zadaniem jest
danie ludom efektywnej znajomości i c h sąsiadów, bliskich i dalekich. Aby osiągnąć
ten cel, etnologowie m u s z ą zdobyć m a k s y m a l n ą wiedzę o konkretnych ludach i gru
pach etnicznych. Najlepszą d r o g ą uzyskania wiadomości etnologicznych jest ankieta,
której najstarsza forma, w y w i a d , została udoskonalona dzięki kwestionariuszowi.
Istnieje jednak obawa, by pytania ankiety, a potem i odpowiedzi na nie udzielone
nie nosiły p i ę t n a zbytniego subiektywizmu. Dlatego też najlepszym wyjściem byłoby
zdaniem a u t o r ó w — prowadzenie w y w i a d u tak, aby pytany o d p o w i a d a ł sam, a ba
dacz z a p i s y w a ł t y l k o te elementy, k t ó r e go interesują. Po o m ó w i e n i u techniki an
kietowej autorzy przytaczają k r ó t k ą h i s t o r i ę utrwalenia wiadomości. Droga wiodła,
od opisu typu „ p o d r ó ż n i c z e g o " poprzez bezosobowe przedstawienie m a t e r i a ł ó w (eli
minacja e l e m e n t ó w subiektywistycznych, przyjęcie s c h e m a t ó w opisu, kwestionariusze,
testy itd.), aż do przyjęcia pewnych technik z zakresu nauk ścisłych (chodzi t u praw
dopodobnie o zastosowanie m ó z g ó w elektronowych i metody statystycznej).
Przedstawienie technik etnologii, a szczególnie zagadnienie ich modernizacji w y
w o ł a ł o u a u t o r ó w pewne refleksje na temat zmieniającego się zakresu tej nauki.
O ile bowiem p o c z ą t k o w o zadanie etnologii było jasne: s t u d i o w a ć p r y m i t y w n e lub
o p ó ź n i o n e formy działalności ludzkiej, o tyle z biegiem czasu nauka ta zaczęła się
z a j m o w a ć s p o ł e c z e ń s t w a m i bardziej r o z w i n i ę t y m i . W konsekwencji n a s t ą p i ł okres,
w k t ó r y m w y r a ż a n o wiele obaw, czy przejście takie nie będzie dla n a u k i niebez
pieczne. Ale — zdaniem a u t o r ó w — zjawisko to należy do korzystnych dla nauki,
p o n i e w a ż rozpatrywanie k u l t u r „ p r y m i t y w n y c h " obok b a d a ń nad cywilizacjami po
zwala u c h w y c i ć zmiany i ewolucję instytucji niegdyś pierwotnych. Dzięki takiemu
u k ł a d o w i rzeczy m o ż n a odróżnić elementy t r w a ł e od zmiennych i od tych, które
t w o r z ą więź. Dalej obaj uczeni podkreślają, że w ł a ś n i e etnologia m o ż e w y k a z a ć , jak
wiele jest e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h między l u d a m i różnych ras i kultur.
Współczesne badania rozszerzyły się r ó w n i e ż na społeczeństwa, z k t ó r y c h wyrośli
sami. badacze. J u ż pierwsze w y n i k i w y k a z a ł y , że m i m o ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i w ł a s n e j
kultury nie zawsze ją dobrze rozumiemy. N a s t ę p n y m etapem ewolucji etnologii
będzie, zdaniem Poiriera i Leroi-Gourhana, okres w s p ó ł p r a c y etnologów różnych
ras, k r a j ó w i kultur, co pozwoli na symbiozę w zakresie poznania k u l t u r y ogólno
światowej.
Dalej znajdujemy r o z w a ż a n i a na temat z a g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h etnologię z i n n y m i
p o k r e w n y m i naukami. Na pierwsze miejsce wysunęli autorzy zagadnienia antropo
logiczne. Na szczególną u w a g ę zasługuje tu fakt, że „ n a ł o ż e n i e się etnograficznego
p u n k t u widzenia (kultury opóźnione i zaawansowane) na antropologiczny (rasy
jednopochodne wyizolowane i wielopochodne, czyli s k ł a d a j ą c e się z w i e l u e l e m e n t ó w
rasowych) d o p r o w a d z i ł o do powstania koncepcji „rasowo czystych p r y m i t y w ó w "
�440
RECENZJE
i „ h e t e r o g e n i c z n y c h e l e m e n t ó w cywilizowanych". Takie pojęcia pobudziły antropo
logię do poszukiwania „czystych" t y p ó w antropologicznych, a potem do w a r t o ś c i o w a
nia ras. Z tego błędu antropologia wyszła dzięki pomocy biologii ogólnej, p r z y j m u j ą c
od niej pojęcia dynamicznego rozwoju i zmienności cech. W dalszej partii w y w o d ó w
z pogranicza antropologii autorzy p o d s u w a j ą w a ż n y z etnologicznego punktu widze
nia wniosek, że antropolog w w i e l u momentach musi się p o w o ł y w a ć na etnologię,
gdyż obecna sytuacja człowieka nie jest wyłącznie w y n i k i e m c z y n n i k ó w fizjolo
gicznych, lecz r ó w n i e ż technicznych, społecznych i politycznych.
W n a s t ę p n y c h podpunktach rozdziału autorzy przechodzą do p r o b l e m ó w w s p ó ł nych etnologii, lingwistyce i filologii. W s p ó ł p r a c a tych nauk zaznacza się szczególnie
silnie przy rozpatrywaniu z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z religią i systemami pokre
w i e ń s t w , w w y n i k u czego p o w s t a ł a dyscyplina zwana socjologią filologiczną. Wiele
w s p ó l n e g o z etnologią ma r ó w n i e ż i prehistoria", k t ó r a nabiera dużego znaczenia
tam, gdzie brak jest danych historycznych (np. przy odtwarzaniu historii l u d ó w kolo
nialnych). Cechą specyficzną „ p r e h i s t o r i i " jest to, że ś w i a d e c t w a archeologiczne m ó
wią w zasadzie t y l k o o technicznej działalności człowieka. Mimo to prehistoryk musi
b r a ć d o d a n ą przez siebie część jako całość, tak więc nie m o ż e p o m i j a ć z w i ą z a n y c h
z t y m problemem z a g a d n i e ń społecznych (odtworzenie s t o s u n k ó w społecznych).
W związku z t y m tam, gdzie ma on przed sobą „ k u l t u r ę " w .archeologicznym słowa
znaczeniu (zespół o d k r y t y c h przez archeologa z a b y t k ó w ) , musi d o p a t r y w a ć się „ k u l
t u r y " w humanistycznym sensie, tzn. o d t w o r z y ć pozostałe elementy życia ludzkiego.
Zadanie to
jest wykonalne, o czym świadczy przytoczony przez Leroi-Gourhana
p r z y k ł a d . S t ą d w y p ł y w a wniosek, że „ p r e h i s t o r i a " może zdobyć się na syntezę ewo
lucji pieiwszych form technicznych ludzkości. Niestety, nauka ta ma pewne t r u d
ności, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m i są: n i e p e w n o ś ć , czy ewolucja narzędzi p o k r y w a
się z e w o l u c j ą grup ludzkich oraz pewne pomieszanie pojęć z zakresu historii k u l
tury materialne,] i etnografii d o p r o w a d z a j ą c e do tego, że zbyt często łączy się ewo
lucję poszczególnych narzędzi z ich „ e t n i c z n ą " i n t e r p r e t a c j ą .
Ostatni i n a j d o k ł a d n i e j opracowany podpunkt rozdziału dotyczy z a g a d n i e ń tech
nicznych. Zdaniem a u t o r ó w technologia pretenduje do zrozumienia człowieka w trak
cie wykonywania przez niego podstawowych czynności życiowych, takich jak zaspo
kajanie głodu, potrzeby pracy i snu. Nauka ta wraz z „ p r e h i s t o r i ą " ma za zadanie
usytuowanie d o k u m e n t ó w materialnych i uwypuklenie ewolucji i n w e n c j i technicznej,
podstawowej cechy ewolucji społeczeństw. Pierwsze z tych z a d a ń ustala p o w i ą z a n i a
czasowe i przestrzenne poszczególnych p r z e d m i o t ó w b ę d ą c y c h w y t w o r e m techniki.
Zajmuje się t y m tzw. technologia opisowa. Bezpośrednio z n i ą z w i ą z a n a jest techno
logia p o r ó w n a w c z a , k t ó r a odtwarza g ł ó w n e linie rozwoju organizacji produkcji.
P o d s u m o w u j ą c ogólne spostrzeżenia na temat znaczenia technologii autorzy stwier
dzają, że jej zasadniczym zadaniem jest ustalenie znaczenia technicznego (signifi
cation technique) każdego z zaobserwowanych f a k t ó w . Właśnie dlatego technologia
może dać obraz łączności między poszczególnymi technikami oraz w p ł y w ó w , jakie
one m a j ą na rozwój społeczeństwa.
Po tak szeroko zakrojonej ekspozycji p o g l ą d ó w na tematy z a d a ń etnologii oraz
ś r o d k ó w , j a k i m i ona rozporządza, autorzy podsumowali swe tezy z w r a c a j ą c u w a g ę
na to, że etnologia opisuje ludzi oraz w a r u n k i ich bytu i ,,przedstawia to, co zbyt
często staje się obiektem statystyk administracyjnych". To w ł a ś n i e etnologowie mogą
powiedzieć, co to jest życie i myśl ludzka. Możemy sobie t y l k o zdać s p r a w ę z tego,
co było i co jest obecnie, oraz ustalić g r a n i c ę między t y m , co jest nieuniknionym
w y n i k i e m ewolucji, a t y m , co jest dla nas niedostatecznie z r o z u m i a ł e . A b y nie po
zostawiać pewnych niejasności, Leroi-Gourhan i Poirier d o d a j ą n a s t ę p n i e , że etnologia
�RECENZJE
441
nie jest w stanie rozwiązać p r o b l e m ó w ekonomicznych i rasowych oraz zapobiec uprze
dzeniom s p o ł e c z n y m napotykanym u społeczeństw współczesnych, szczególnie w sto
sunkach między ludnością k r a j ó w kolonialnych a metropolią. Podobne stwierdzenie
wymaga jednak r e p l i k i . Jest to bowiem typowa postawa zachodnich uczonych,
którzy poświęcając się pracy naukowej, s t a r a j ą się o m i n ą ć wszystkie problemy
o znaczeniu politycznym kolidujące z interesami klas p a n u j ą c y c h . Jasne jest prze
cież, że etnologia może w p o w a ż n y m stopniu w y k a z a ć fałsz tez, na k t ó r y c h opierają
się zwolennicy dyskryminacji ras i kultur. Najdobitniej o t y m świadczy wydany
przez UNESCO tom La question raciale devant la science moderne (Paryż 1953—1955).
Ostatni rozdział w s t ę p n e j p a r t i i książki nosi tytuł ,,Od etnologii do rzeczywistości
społeczeństw ludzkich" i zajmuje się problemami współżycia różnych k u l t u r i c y w i l i
zacji. Znajdujemy t u dosyć d o k ł a d n i e opracowany problem ekspansji jednych c y w i l i
zacji na tereny innych, k t ó r e albo b r o n i ą się i giną pod przemocą, albo zostają
w c h ł o n i ę t e przez zaborców, a n a s t ę p n i e eksploatowane do ostatecznych granic.
W ten sposób p o w s t a ł o szereg mocarstw kolonialnych, k t ó r e głosząc
cywilizacyjna
m i s j ę " niszczyły od dawna istniejące k u l t u r y tubylcze.
Druga partia omawianej książki poświęcona jest k o n k r e t n y m problemom afrykanistycznym, zajmuje około 400 stron i rozbita jest na k i l k a części. Pierwsza z nich
rozpatruje zagadnienia zaludnienia A f r y k i , druga zajmuje się etnologią A f r y k i Białej,
a trzecia A f r y k i Czarnej.
W układzie poszczególnych rozdziałów zachowano pewien schemat polegający
na umieszczeniu na p o c z ą t k u podstawowych wiadomości z zakresu archeologii danych
t e r y t o r i ó w , n a s t ę p n i e różnych danych dotyczących historii tubylczej (rekonstruowanej
często na podstawie legend i m i t ó w lub f r a g m e n t ó w źródeł arabskich). Zaraz po tych
informacjach autorzy podają c h a r a k t e r y s t y k ę poszczególnych l u d ó w i ich k u l t u r y
materialnej, potem o m a w i a j ą zagadnienia językowe, aby przejść z kolei do opisu
życia społecznego, ze szczególnym p o d k r e ś l e n i e m kwestii z w i ą z a n y c h z organizacją
rodzinną i jej obyczajową s t r o n ą . Wiele miejsca zajmują r ó w n i e ż problemy poli
tyczne, gdzie znajdujemy opisy s t o s u n k ó w politycznych w ramach plemion oraz więzi
łączącej te jednostki plemienne z m e t r o p o l i ą . Obraz tych s t o s u n k ó w d o p e ł n i a n y
jest podstawowymi danymi o ustroju p r a w n y m tych plemion oraz o organizacji
s ą d ó w na ich terenach. Dalej znajdujemy paragrafy r o z t r z ą s a j ą c e zagadnienia
religijne. Z a m k n i ę c i e m k a ż d e g o z rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h w i ę k s z y m jednostkom
terytorialnym, jest podsumowanie twórczości artystycznej poszczególnych l u d ó w oraz
icii folklorowi, w k t ó r y m poczesne miejsce zajmuje literatura ustna. Elementem
k o ń c o w y m są dane bibliograficzne o r i e n t u j ą c e czytelnika w literaturze dotyczącej
omawianych t e r e n ó w i ludów. Jak więc w i d a ć w całości tekstu, starano się p o d a ć
wszystkie n a j n i e z b ę d n i e j s z e dane z zakresu wiedzy o ludach badanego terytorium.
Naturalnie tego rodzaju opracowanie nie może o p i e r a ć się na dorobku naukowym
t y l k o d w ó c h uczonych, toteż zupełnie oczywisty jest fakt, że w książce tej p o w o ł u j ą
się oni na setki prac i monografii, k t ó r y c h autorami są przede wszystkim Francuzi,
choć nie brak i nazwisk angielskich oraz niemieckich. Do najważniejszych autoryte
tów, na k t ó r y c h opierają się autorzy, n a l e ż ą : w dziedzinie antropologii fizycznej —
H . Valláis, l i n g w i s t y k i — H . Hombourger. a etnologii — wiele s ł a w n y c h nazwisk
z profesorem Griaulcm na czele.
M i m o to w omawianej książce nie brak uogólnień, b ę d ą c y c h oryginalnym przy
czynkiem obu uczonych do wiedzy o etnologii francuskich t e r e n ó w A f r y k i . W ł a ś n i e
rozdziałem, k t ó r y najwięcej zawiera tego rodzaju uogólnień, jest rozdział z a t y t u ł o
wany „ Z a l u d n i e n i e A f r y k i " . Znajdujemy w nim. prócz o m ó w i e n i a ś r o d o w i s k a geo
graficznego szkic archeologii A f r y k i i p r e z e n t a c j ę n a j w a ż n i e j s z y c h znalezisk paleonto-
�442
RECENZJE
logicznych, m o g ą c y c h rzucić światło na historię zaludnienia tego kontynentu.
Wszystkie te dane pozwoliły autorom na p r ó b n e sklasyfikowanie ruchów ras osiedla
j ą c y c h się w Afryce, k t ó r y c h liczbę ustalają na 5. Najstarsze są fale pigmejsko- b u s z m e ń s k i e , potem m i a ł a n a s t ą p i ć inwazja p a l e o m u r z y ń s k a , po k t ó r e j na a r e n ę
weszła grupa l u d ó w s u d a ń s k i c h i Bantu. Czwarta z kolei była ekspansja l u d ó w
białych, do k t ó r y c h należeli Chamici i Kuszyci. Okres historyczny charakteryzuje się
przybyciem S e m i t ó w , s t a n o w i ą c y c h p i ą t ą i o s t a t n i ą (nie licząc Europejczyków) falę
n a p ł y w o w ą w Afryce.
Do niezwykle ciekawych p a r a g r a f ó w zaliczyć trzeba ten, w k t ó r y m Leroi-Gourhan
i Poirier s t a r a j ą się podać p r z e g l ą d cyklów kulturowych w y r ó ż n i o n y c h przez
najlepszych a f r y k a n i s t ó w . M a m y t u w i ę c obok p o g l ą d ó w Frobeniusa cykle ustalone
przez Baumanna i Montandona. Autorzy, precyzując poglądy na temat słuszności
w y o d r ę b n i e n i a c y k l ó w kulturowych, podkreślają, żc należy o nich m ó w i ć z d u ż ą
ostrożnością, gdyż nie p o k r y w a j ą się one z pojęciem rasy, k t ó r a łączy się zawsze
w j a k i ś sposób z podłożem terytorialnym, w p r z e c i w i e ń s t w i e do k r ę g ó w kulturo
wych, k t ó r e nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h z w i ą z k ó w z granicami przestrzennymi i czaso
w y m i . S k ą d i n ą d nie sposób nie spostrzec faktu, że — jak t w i e r d z ą autorzy — u pod
staw k o n t a k t ó w kulturowych istnieją kontakty rasowe. Należałoby w z w i ą z k u z t y m
w y r ó ż n i ć , ich zdaniem, pewne pojęcie p o ś r e d n i e m i ę d z y rasą a cyklem k u l t u r o w y m ,
na k t ó r e p r o p o n u j ą pojęcie „etnos". W w y j a ś n i e n i u tej propozycji znajdujemy
rozumowanie, że skoro u podstaw pojęcia rasy leżą elementy antropologiczne, a cyklu
kulturowego — elementy technologiczne i socjologiczne, to w etnosie podstawowymi
elementami b ę d ą czynniki polityczne i ekonomiczne. ,.Etnos" b y ł b y w i ę c u k ł a d e m
lub zgrupowaniem cech w i e l u ludów, k t ó r e m o g ą się różnić rasą i k u l t u r ą , lecz
które ta sama w ł a d z a polityczna zmusiła do współżycia w j a k i m ś jednym organizmie.
Dlatego w ślad za t y m idzie najczęściej w s p ó l n o t a j ę z y k o w a . Po przedstawieniu
swych p o g l ą d ó w na ten temat autorzy podkreślają, że obecnym zadaniem afryka
n i s t ó w powinno b y ć określenie t y p ó w kulturowych tego kontynentu. Jak dotychczas,
najlepiej. uchwytne są t y p y : pigmejski, b u s z m e ń s k i i paleonigryjski. W zakończeniu
tego rozdziału ogólnych w i a d o m o ś c i o zaludnieniu znajdujemy dwa k r ó t k i e paragrafy
o Afryce w starożytności (analiza źródeł antycznych) oraz o tzw. historii tubylczej
A f r y k i , opartej niemal w y ł ą c z n i e na danych antropologicznych i na zapiskach
arabskich.
Część trzecia p o ś w i ę c o n a jest w y ł ą c z n i e ludom A f r y k i B i a ł e j . N a z w ą t ą po
tocznie o k r e ś l a się Afrykę P ó ł n o c n ą , z a m i e s z k a n ą przez ludy białe. Jej specyfika
polega na t y m , że jest to teren typowo ś r ó d z i e m n o m o r s k i . Specyficzne w arunki
geograficzne i historyczne w p ł y n ę ł y na to, że ludność tej części osiedliła się g ł ó w n i e
na terenach górzystych. Przy omawianiu l u d ó w A f r y k i Białej na czołowe miejsce
w y s u n ę ł o się zagadnienie różnych form koczownictwa, jakie tam istnieją. Nomadyzm
tamtejszy miewa r ó ż n e podłoża, m. i n . pasterskie, hodowlane, handlowe i feudalne.
Naturalnie nie brak tam r ó w n i e ż form semi-nomadyzmu i osadnictwa stałego,
żyjącego w dość ścisłej symbiozie z formami n o m a d y z u j ą c y m i . Z j a w i s k o - t o przed
stawione jest na p r z y k ł a d z i e ekonomicznej r ó w n o w a g i pewnych plemion stosujących
oba sposoby gospodarki. Znamienny jest fakt, że od tych uwag, typowo etnologicznych, autorzy przechodzą do konkretnych w n i o s k ó w s u g e r u j ą c y c h racjonalne roz
w i ą z a n i e p r o b l e m ó w proletaryzacji olbrzymiego procentu tamtejszej ludności. Osobny
punkt podrozdziału poświęcono miastom i ich ewolucji w w y n i k u i m p a k t u kapitaliz
m u na tamte tereny. W dalszej partii znajdujemy o m ó w i e n i a rzemiosł i handlu oraz
podstawowych zasobów materialnych wraz z d o k ł a d n ą a n a l i z ą ś r o d k ó w w y ż y w i e n i a .
Ostatnim zagadnieniem z zakresu k u l t u r y materialnej jest problem ubioru i miesz7
r
�RECENZJE
443
kania; w t y m zakresie k s i ą ż k a daje opisy technik tkackich i konstrukcji d o m ó w
różnego typu.
Poruszane zagadnienia oddzielone są od problematyki społecznej paragrafem
0 j ę z y k a c h A f r y k i Białej. Autorom chodziło g ł ó w n i e o przekazanie podstawowych
wiadomości o zasięgach geograficznych poszczególnych grup j ę z y k o w y c h oraz o ich
historii. Poza t y m w książce znalazły miejsce opisy n a j w a ż n i e j s z y c h cech grama
tycznych tych j ę z y k ó w .
Dział k u l t u r y społecznej rozpoczęto od przejrzenia zwyczajów z w i ą z a n y c h z cy
k l e m życia, u w z g l ę d n i a j ą c n a j w a ż n i e j s z e z nich, tzn. z w i ą z a n e z narodzinami, obrze
zaniem, m a ł ż e ń s t w e m i śmiercią. Jak w y n i k a z tych o b r z ę d ó w , s p o ł e c z e ń s t w o A f r y k i
Białej jest oparte na patriarchalnym wzorcu rodziny, co się ściśle łączy u B e r b e r ó w
z p o d r z ę d n ą pozycją kobiety, przez całe życie obcej plemieniu swego m ę ż a . Przy
syntetycznym omawianiu tych z a g a d n i e ń p o d k r e ś l o n o różnice dzielące B e r b e r ó w
od A r a b ó w .
Poza t y m wiele miejsca poświęcono o m ó w i e n i u organizacji politycznej tych
t e r e n ó w . W zasadzie l u d n o ś ć A f r y k i P ó ł n o c n e j nie posiada, zdaniem a u t o r ó w , silnie
rozwiniętego poczucia n a r o d o w o ś c i , gdyż poszczególne wioski żyją w dużej izolacji.
W ł a d z a polityczna ma tam podłoże religijne. Na n a s t ę p n y c h stronicach książki
śledzimy tok przemian, jakie zachodziły w tej strukturze w w y n i k u ekspansji fran
cuskiej. Identyczny schemat zastosowano przy omawianiu organizacji prawnej tych
t e r e n ó w , tzn. po w y ł o ż e n i u podstawowych zasad prawa tradycyjnego uwypuklono
zmiany, jakie zaszły pod w p ł y w e m zreorganizowania go przez s ą d o w n i c t w o fran
cuskie. Podpunkt ten został rozbudowany do granic, k t ó r e n a r u s z y ł y w pewnym
stopniu proporcje rozdziału, ale w y t ł u m a c z e n i e tego stanu rzeczy znaleźć m o ż n a
w prawniczych zainteresowaniach J. Poiriera.
Specjalnego n a k ł a d u pracy w y m a g a ł o u m i e j ę t n e przedstawienie p r o b l e m ó w
religijnych. Po k r ó t k i e j charakterystyce mahometanizmu i przedstawieniu jego
historii znajdujemy g ł ó w n ą tezę a u t o r ó w , polegającą na stwierdzeniu, że islam nie
jest religią, lecz raczej sposobem życia. Po tych uogólnieniach n a s t ę p u j ą opisy p r a k t y k
religijnych i świąt, z k t ó r y m i są z w i ą z a n e charakterystyczne ceremonie. Na ostatnim
miejscu o m ó w i o n o l i t e r a t u r ę i sztukę, k t ó r y m nie poświęcono zbyt wiele uwagi,
za to zaraz po t y m paragrafie n a s t ę p u j ą teksty kilkunastu o p o w i a d a ń berberyjskich
1 arabskich, p o z w a l a j ą c y c h czytelnikom z a p o z n a ć się ze specyfiką ustnej i pisanej
l i t e r a t u r y l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h te tereny A f r y k i . Całość rozdziału o etnologii
A f r y k i P ó ł n o c n e j zakończona jest bibliografią z g r u p o w a n ą w e d ł u g tematyki po
szczególnych p o d r o z d z i a ł ó w . Znajdujemy tam kilkaset pozycji, z k t ó r y c h p r z y t ł a c z a
j ą c a większość wyszła spod pióra etnologów francuskich.
Rozdział drugi części dotyczącej A f r y k i Białej poświęcony jest Saharze. J u ż
jedno z pierwszych jego zdań ś w i e t n i e ujmuje problemy k u l t u r o w e tego terenu:
,Judzie przystosowali się do Sahary świetnie, jeśli chodzi o psychikę, gorzej zaś,
jeśli chodzi o k u l t u r ę m a t e r i a l n ą " . Z r e s z t ą w epokach „ p r e h i s t o r y c z n y c h " Sahara
nie była tak pustynna j a k obecnie, o czym ś w i a d c z ą liczne znaleziska archeologiczne
oraz s ł y n n a sztuka skalna. Po o m ó w i e n i u tych danych autorzy p r z e c h o d z ą do stresz
czenia historii cesarstwa Ghana. Na zakończenie podano k i l k a najważniejszych
w i a d o m o ś c i o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h S a h a r ę , do k t ó r y c h zaliczyć trzeba M a u r ó w .
T u a r e g ó w , Teda i innych.
Część czwarta tomu a f r y k a ń s k i e g o nosi tytuł „Afryką Czarna" i zawiera 5 roz
d z i a ł ó w . Pierwszy z nich poświęcony jest ludom A f r y k i Zachodniej wraz z Togo,
drugi — Afryce R ó w n i k o w e j i K a m e r u n o w i , trzeci o m ó w i e n i u społeczeństw m u r z y ń
skich tych części A f r y k i , czwarty Pigmejom A f r y k i R ó w n i k o w e j , a ostatni francuskiej
�444
RECENZJE
kolonii Somali. W tej partii książki w w y n i k u wielkiej liczby ludów, jakie n a l e ż a ł o
omówić, zastosowano nieco inny schemat niż na początku. Tak więc postanowiono
najpierw opisać poszczególne grupy etniczne z antropologicznego p u n k t u widzenia,
aby potem dać rys ich historii i przejść do n a s t ę p n e g o rozdziału, będącego ogólnym
o m ó w i e n i e m wszystkich wymienionych społeczeństw z u w z g l ę d n i e n i e m specyfiki ich
k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej. Dzięki temu systemowi autorzy uzyskują
lepsze uwypuklenie e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla szeregu plemion i l u d ó w i dają nam
całokształt s t o s u n k ó w etnicznych p a n u j ą c y c h na tych terenach. Z drugiej strony
takt! ekspozycja m a t e r i a ł ó w przysparza pewne trudności, gdy zależy nam bowiem
na szybkim odnalezieniu wiadomości dotyczących jakiegoś konkretnego ludu, w ó w c z a s
musimy ich szukać w wielu rozdziałach.
Trudno byłoby w ramach tej krótkiej recenzji streszczać wszystkie zawarte
w tomie a f r y k a ń s k i m wiadomości, toteż staram się je o m ó w i ć jedynie pod k ą t e m
ogólnej koncepcji, jaka p r z y ś w i e c a ł a autorom w czasie pisania niniejszej książki.
Chodziło i m , tak jak to p o d k r e ś l i ł e m na wstępie, o u p o r z ą d k o w a n i e zebranych przez
a f r y k a n i s t ó w m a t e r i a ł ó w dotyczących t e r e n ó w leżących w granicach byłego I m p e r i u m
Francuskiego i nadanie i m takiego u k ł a d u , k t ó r y by sam przez się mógł s u g e r o w a ć
konkretne wnioski i uogólnienia. W z w i ą z k u z t y m na pierwsze miejsce w y s u n ę ł y się
problemy środowiska geograficznego i zróżnicowań antropologicznych, k t ó r e w po
w a ż n y m stopniu w p ł y w a j ą na pewne zjawiska kulturowe. Z kolei z zakresu elemen
t ó w k u l t u r y o m ó w i o n o na w s t ę p i e zagadnienia k u l t u r y materialnej, k t ó r e kształtują
bazę s t o s u n k ó w społecznych i r z u t u j ą na p r o b l e m a t y k ę k u l t u r y duchowej. Jak w i ę c
widzimy, niniejszy u k ł a d m a t e r i a ł u pokrywa się z tym. j a k i stosuje się we w s p ó ł
czesnych pracach tego typu wydawanych w Z w i ą z k u Radzieckim lub w Polsce.
Analizując jednak d o k ł a d n i e treść poszczególnych części i rozdziałów Etnologii
Unii
Francuskiej
dochodzimy do wniosku, że układ ten jest zachwiany nieproporcjonal
nym r o z w i n i ę c i e m partii dotyczących z a g a d n i e ń społecznych. Nietrudno więc w y
ciągnąć wniosek, że w sytuacji, w jakiej znalazła się obecnie Francja, najwięcej
zainteresowania w z b u d z a j ą m a t e r i a ł y dotyczące tych w ł a ś n i e z a g a d n i e ń . Wynika to
z konkretnej potrzeby poznania specyfiki ustroju społecznego poszczególnych ludów,
k t ó r e niegdyś zależne od Francji, dziś w c h o d z ą w orbitę p o l i t y k i ś w i a t o w e j jako
p e ł n o p r a w n i gospodarze w ł a s n y c h k r a j ó w wyzwolonych spod jarzma kolonialnego.
Krzysztof
Makulski
P A U L B O H A N N A N , Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957, ss. X111 +
221, 4 tabl.; University Press — International African Institute.
Paul Bohannan znany jest zwłaszcza z publikowanych, najczęściej razem z L a u r ą
Bohannan, prac analizujących system społeczny i gospodarczy grupy T i v . Powyższa
praca jest p i e r w s z ą z jego książek dotyczących dziedziny prawa. Jego zainteresowania
prawem w y r a ż a ponadto książka o charakterze bardziej ogólnym, napisana łącznie
z g r u p ą znanych a f r y k a n i s t ó w , wydana w 1960 r., African
Homicide and
Suicide .
Obie te pozycje wzbogacają dość p o k a ź n y już zespół prac z dziedziny tzw. pry1
2
1
L . i P. B o h a n n a n , The Tiv of Central Nigeria, International African Insti
tute, 1953; L . B o h a n n a n , A Genealogical
Charter, Africa,
t. 22: 1952; P. B o
h a n n a n , The Migration
and Expansion
of the Tiv. Africa, t. 24: 1954; t e n z e ,
Tiv Farm, and Settlement, H . M . S. O. 1954.
'
P. B o h a n n a n (ed.), African Homicide and Suicide, Princeton Univ. Press, 1960.
A
�RECENZJE
3
mitywnego prawa w Afryce, wydanych przez wybitnych a n t r o p o l o g ó w z k r ę g u
nauki anglosaskiej. Wszystkie te książki, pisane przez a n t r o p o l o g ó w społecznych,
p r z e d s t a w i a j ą sposób patrzenia na prawo jako na system działań społecznych i — jak
stwierdza to Bohannan w odniesieniu do swej pracy — nie mogą o d p o w i a d a ć
wymaganiom, jakie p o s t a w i ł b y sobie p r a w n i k p o d e j m u j ą c podobny temat. Tak się
zresztą składa, że system}' prawne l u d ó w A f r y k i nie były przedmiotem zaintereso
wania ze strony p r a w n i k ó w i m a t e r i a ł a f r y k a ń s k i , poza p o s i ł k o w a n i e m się nim. jako
m a t e r i a ł e m ilustracyjnym do prac z dziedziny prawa p o r ó w n a w c z e g o , nie stał się
przedmiotem ż a d n e j w n i k l i w e j , prawniczej analizy.
Antropologowie i etnologowie b y l i do niedawna jedynymi autorytetami w dziedzi
nie gospodarki, prawa, religii i k u l t u r y tzw. społeczeństw pierwotnych. Dopiero r o s n ą
ce w ostatnich latach zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a m i słabo r o z w i n i ę t y m i pod wzglę
dem gospodarczym s p r a w i ł o , że prawnicy, ekonomiści, rolnicy, i n ż y n i e r o w i e róźnycń
specjalności d o k o n u j ą analizy m a t e r i a ł u a f r y k a ń s k i e g o r ó w n i e ż i z. p u n k t u widzenia
swoich specjalności. W s p ó ł p r a c a między n i m i a antropologami dotyczyć może oczyw i ś r i e tych tyJkr grup, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą sobą j a k i ś problem do r o z w i ą z a n i a dla
administracji p a ń s t w o w e j . T i v nie s t a n o w i ą specjalnie w a ż n e g o pod w z g l ę d e m
gospodarczym lub politycznym problemu dla administracji nigeryjskiej''. S t ą d też
nie należy się dziwić, że autorami jedynych m a t e r i a ł ó w dotyczących T i v byli u r z ę d
nicy administracji kolonialnej, kapitanowie Downes i A b r a h a m i inż. leśnik Briggs.
Najciekawszym ź r ó d ł e m do historii T i v jest dziennik tivianczyka, A k i g i , spisany
przez misjonarza. G ł ó w n y m jednak kronikarzem T i v stał się antropolog brytyjski
Paul Bohannan i jego żona, Laura (oboje obecnie w USA), k t ó r z y badaniami s w y m i
objęli wiele dziedzin życia T i v i wysunęli szereg hipotez t ł u m a c z ą c y c h ich system
społeczny.
Badania B o h a n n a n ó w t r w a ł y 26 miesięcy, od 1949 do 1953 r., i s t a n o w i ą dość
typowy p r z y k ł a d metod stosowanych przez współczesną a n t r o p o l o g i ę b r y t y j s k ą .
Badacze spędzili cały czas bezpośrednio w osadach Tiv, z m i e n i a j ą c s w ą bazę za
k a ż d y m powrotem (było ich trzy) do Tivlandu. Za k a ż d y m razem zatrudniali oni
sekretarza, k t ó r y m był ktoś z miejscowej młodzieży, u m i e j ą c y pisać. Pod koniec
swego pierwszego, rocznego pobytu znali dobrze język T i v i nie tylko porozumiewali
się z łatwością bez pomocy t ł u m a c z a , ale mogli śledzić i w pełni r o z u m i e ć przebieg
dyskusji między m i e s z k a ń c a m i , co m i a ł o duże znaczenie ze względu na m o ż n o ś ć
p r z y s ł u c h i w a n i a się ,.sesjom s ą d o w y m " .
T i v sa plemieniem semi-bantu, z a m i e s z k u j ą c y m w regionie p ó ł n o c n y m Nigerii
po obu '.stronach rzeki Benue, około 150 m i l od jej połączenia się z Nigrem. W roku
1952 p l s m i ę to liczyło prawdopodobnie 800 tys. osób. Nic n a l e ż ą do autochtonicznej
ludności Nigerii, a prawdopodobnie p r z y w ę d r o w a l i na swe obecne siedziby w X I X w.,
i w dużo mniejszej liczbie z Kamerunu. Liczba ta zwiększyła się znacznie w X I X w.
osiągając w X X w. maksimum, co przypisuje się z l i k w i d o w a n i u w e w n ę t r z n y c h
wojen i z l i k w i d o w a n i u prawa zemsty. T i v są rolnikami, jak sami o sobie m ó w i ą ,
"Aajlepszymi na świecie. Ich gospodarka jest w zasadzie zbliżona do modelu gospo
darki samowystarczalnej, k t ó r y okazał się nieprzydatny, gdy T i v zaczęli p r o d u k o w a ć
:i
M . G 1 u c k m a n, The Judical Process among the Barotse, 1955; I . S c h a p e r a ,
Tsawana Law and Custom, 1957; P. P. H o w e l l , A Manuel of Nuer Law,
1954;
A. A d a m s o n , H o e b e l , The Law of Primitive
Man, Cambridge, H a r v a r d ; B M a
l i n o w s k i , Crime and Custom in Savage Society, London 1926.
W czerwcu 1961 r. w czasie publicznej dyskusji w I S M u s ł y s z a ł e m , że T i v
b u r z ą się przeciw w ł a d z y kolonialnej, że się zorganizowali; słowem, żc stają się
„problemem".
1
�RECENZJE
pewne rośliny na rynek z e w n ę t r z n y . I c h gospodarka ekstensywna s p o w o d o w a ł a
d e t e r i o r a c j ę ziemi. Przeludnienie i głód ziemi u t r u d n i a j ą stosowanie tradycyjnych
metod i T i v stoją w przededniu poważniejszych zmian i c h systemu gospodarczego
i społecznego. Organizacja społeczna T i v opiera się na istnieniu l i n i i rodowych,
z k t ó r y c h k a ż d a z w i ą z a n a jest z o k r e ś l o n y m terytorium. Pochodzenie wszystkich T i v
wyprowadza się od legendarnego przodka, T i v , żyjącego osiemnaście czy s i e d e m n a ś c i e
p o k o l e ń wstecz. T i v z a m i e s z k u j ą m a ł e osiedla (compound) zbudowane na planie koła
i liczące od 7 do 170 osób blisko spokrewnionych ze sobą. Na czele osiedla stał
najbardziej szanowany (stary, lecz nie zawsze najstarszy) jego mieszkaniec, który
k i e r o w a ł całą gospodarczą i społeczną, a t a k ż e religijną działalnością miesz
k a ń c ó w . Jego w ł a d z a b y ł a j e d y n ą w ł a d z ą „ c e n t r a l n ą " w Tivlandzie, gdyż m i m o
istnienia w i ę k s z y c h jednostek organizacyjnych w systemie l i n i i rodowych ż a d n a
z tych jednostek nie p o s i a d a ł a ..głowy", czyli przywódcy, i wszystkie sprawy roz
s ą d z a n o i z a ł a t w i a n o na szczeblu osiedla.
Celem pracy Bohannana było, jak sam pisze o t y m , zebranie m a t e r i a ł u etno
graficznego dotyczącego systemu kontroli prawnej, tak jak system ten widziany b y ł
przez samych T i v , oraz s f o r m u ł o w a n i e w pojęciach bardziej ogólnych i w y t ł u m a c z e
nie tego systemu, by m o ż n a było p o r ó w n a ć go z systemami p r a w n y m i innych
społeczeństw. A b y o s i ą g n ą ć ten cel, m u s i a ł Bohannan p o r ó w n a ć system T i v i prze
c i w s t a w i ć go p r i . w u w rozumieniu p r a w n i k ó w jego w ł a s n e g o k r a j u , Wielkiej B r y t a n i i .
Błędem, którego Bohannan najbardziej się wystrzegał, i zresztą u n i k n ą ł , był b ł ą d
t ł u m a c z e n i a zespołu n o r m prawnych T i v w e d ł u g pojęć systemu brytyjskiego. Był
to b ł ą d ł a t w y do popełnienia, gdyż k a ż d y p r o w a d z ą c y badania badacz myśli w ka
tegoriach systemu, w j a k i m się w y c h o w a ł , i „ p r z e s t a w i e n i e się" na inny system
pojęć jest niezwykle trudne.
W Tivlandzie istnieją dwa systemy prawne: brytyjski i lokalny. Podstawowym
pojęciem p r a w n y m T i v jest jir. Słowo to oznacza jednocześnie sąd, s p r a w ę , r a d ę
(court, case, moot). Można je odnieść do każdego sporu, k t ó r y przedstawiany jest
przed S ą d e m Native A u t h o r i t y , głową osiedla, zespołem ludzi na j a r m a r k u lub g r u p ą
r ó w i e ś n i k ó w . Zebrany m a t e r i a ł Bohannan p o r z ą d k u j e w e d ł u g tego, przed j a k i m
zespołem ludzi sprawa jest rozpatrywana, tzn. czy przed f o r m a l n y m s ą d e m uznanym
przez a d m i n i s t r a c j ę k o l o n i a l n ą , czy przed zespołem ludzi uznanych przez samych
spierających się za odpowiedni autorytet. Osobnego o m ó w i e n i a dostąpiły sprawy
z w i ą z a n e z instytucją m a ł ż e ń s t w a , z a d ł u ż e n i e m i samowymierzaniem s p r a w i e d l i w o ś
ci. W ten sposób podzielony m a t e r i a ł znalazł się w 10 rozdziałach; 1. Ludzie i pro
blem, 2. Sądy stopnia D, 3. Dzień w sądzie, 4. S t r u k t u r a s ą d u , 5. Sprawy z w i ą z a n e
z i n s t y t u c j ą m a ł ż e ń s t w a , 6. Rozprawy za długi, 7. Sprawy kryminalne i problem w y
mierzania s p r a w i e d l i w o ś c i przez samego siebie.
Opis systemu prawnego T i v dokonany przez Bohannana dotyczy lat 1949—1953,
to jest okresu, w k t ó r y m były prowadzone badania. W t y m okresie istniały na terenie
T i v l a n d u dwa zasadnicze systemy prawne. Pierwszy z nich b y ł systemem b r y t y j s k i m
i o b e j m o w a ł sądy stopnia A , B, C (różniące się zakresem kompetencji) oraz sądy
stopnia D, w k t ó r y c h zasiadali wyznaczeni przez a d m i n i s t r a c j ę krajowcy i k t ó r e
nazywano r ó w n i e ż native courts. S ą d y te były ograniczone do spraw cywilnych, nie
w y k r a c z a j ą c y c h poza g r a n i c ę 25 f u n t ó w , i spraw k r y m i n a l n y c h z w i ą z a n y c h z k a r ą
3 miesięcy więzienia lub 10 f u n t ó w grzywny. Wprowadzenie tych nie znanych
przedtem u T i v sądów, nazywanych przez nich „ r z ą d o w y m i " , n a s t ą p i ł o ok. 1914 r.
jest przedmiotem opisu Bohannana. S ą d y te m i a ł y o p i e r a ć się na strukturze lokalnej
i administracja s t a r a ł a się uczynić autorytety miejscowe odpowiedzialnymi za ich
po opanowaniu terenu przez B r y t y j c z y k ó w . Ok. 1920 r. p r z y b r a ł y one postać, k t ó r a
�RECENZJE
447
działalność. Było więc to wyrazem wprowadzenia w życie metody p o ś r e d n i e g o
r z ą d z e n i a , w y p r ó b o w y w a n e j od ok. 1903 r. na terenie w ł a ś n i e Nigerii przez Lorda
Lugarda. W rzeczywistości sądy te nie o d p o w i a d a ł y strukturze społecznej -Tiv, którzy
nie posiadali scentralizowanej w ł a d z y politycznej i r o d ó w •' z naczelnikami na czele
i w ł a d z a u nich nie m i a ł a charakteru hierarchicznego. W ł a d z a ta w rzeczywistości
nie w y k r a c z a ł a poza granice jednego osiedla. S t ą d też zorganizowanie s ą d ó w , k t ó r y m
podlegało wiele osiedli, i nawet postawienie na ich czele najstarszych przedstawicieli
najstarszej l i n i i rodowej danego terenu nie było oparciem się na miejscowych auto
rytetach, lecz w r ę c z odwrotnie: było udzieleniem a u t o r y t e t u r z ą d u n i e k t ó r y m , w y
branym przez niego jednostkom. Jednostki te mogły posiadać wysoki autorytet
w swoich w ł a s n y c h osiedlach, autorytet ten jednak nie w y k r a c z a ł poza ich granice.
Bohannan pisze, że nieporozumienie było kompletne. W y n i k ł o ono z tego, że a d m i n i
stratorzy oparli się w swych pracach na strukturze społecznej sąsiadującego z T i v
plemienia Jukun, k t ó r e p o s i a d a ł o całkowicie o d m i e n n ą s t r u k t u r ę społeczną. Bohannan
opisuje na k i l k u n a s t u stronach drogę, j a k ą przeszła administracja kolonialna organi
zując sądy stopnia D, u k a z u j ą c jednocześnie sposób, w j a k i administracja w p ł y w a ł a
na dość zasadnicze zmiany w strukturze, w hierarchii a u t o r y t e t ó w T i v .
Opis działalności s ą d ó w stopnia D w książce Bohannana dotyczy okresu, w k t ó
r y m zostały one przez ludność uznane za sądy r z ą d o w e , niemniej jednak w pełni
zaakceptowane. O tej pełnej akceptacji m o ż n a wnosić na podstawie rodzaju i ilości.,
spraw. B r a k i e m jednak książki jest to, że nie wiemy, jak o d b y w a ł się proces akcep
tacji tych s ą d ó w przez m i e j s c o w ą ludność, jakie mechanizmy s p r a w i ł y , że p r z e n i k n ę ł y
one ostatecznie do jej struktury. Nie wiemy nawet, j a k długi- b y ł okres s t a r a ń
administracji o wprowadzenie tych sądów. Jeżeli zaś założymy, że sądy te zostały
w pełni zaakceptowane przez T i v , to co s p o w o d o w a ł o , że sprawy, k t ó r e dawniej
r o z p a t r y w a ł a rada w osiedlu, przedstawiane są s ą d o w i .
Sposób, w j a k i Bohannan ukazuje działanie s ą d ó w stopnia D, jest o tyle intere
sujący, że nie precyzuje on norm i praw, ale opisuje konkretne akcje społeczne,
jakie zdarzyły się, jakie są możliwe do przeprowadzenia w ramach danej instytucji
(np. instytucji m a ł ż e ń s t w a ) . Analizując poszczególne w y p a d k i Bohannan jest w stanie
w y p r o w a d z i ć na ich podstawie pewne normy; np. jeżeli oskarżony l u b ś w i a d e k znaj
duje się poza t e r y t o r i u m jurysdykcji danego sądu, to mbatarev mogą posłać kogoś
z c z ł o n k ó w jir na terytorium, gdzie dana osoba przebywa, i z a ż ą d a ć jej przybycia
lub przekazania. Jak sam jednak autor w y j a ś n i a , w y ł a w i a n i e tego rodzaju norm
z pojedynczych w y p a d k ó w byłoby niewłaściwe, gdyż celem pracy jest opisanie
systemu prawnego i sposobu p o s t ę p o w a n i a prawnego T i v , a i m w ł a ś n i e obce jest
m y ś l e n i e poprzez normy. Nie p a t r z ą oni na swój system prawny jako na system,
jako na zbiór u p o r z ą d k o w a n y c h norm, k t ó r y c h nie wolno p r z e k r a c z a ć , nie p a t r z ą
na to jako na prawo. K a ż d y z w y p a d k ó w analizowany jest i n d y w i d u a l n i e (nie ma
pojęcia precedensu) pod k ą t e m widzenia, czy o s k a r ż o n y postąpił w sposób h a m u j ą c y ,
czy w r ę c z niweczący działanie jakiejś instytucji, np. instytucji m a ł ż e ń s t w a l u b
społeczności osiedla.
Tradycyjny sposób s ą d z e n i a polega na wnoszeniu sprawy przed p u b l i c z n ą
d y s k u s j ę p r o w a d z o n ą przez głowę osiedla, w k t ó r y m p o p e ł n i o n e zostało p r z e s t ę p s t w o
lub w y r z ą d z o n e jakiekolwiek zło albo z ł a m a n i e normy m o g ą c e w y w o ł a ć spór. Jir
z w o ł y w a n y w osiedlu różni się od tych j i r , k t ó r e administracja nazywa s ą d e m .
W w y p a d k u sporu sądzonego w osiedlu p r z e w o d n i c z ą c y m rady jest głowa osiedla.
Mogą b r a ć w n i m udział wszyscy starsi o k r e ś l a n i jako mbatsav. Ponadto starsi danej
b
O ile przyjmiemy definicję
London, w y d . popr. 1956.
rodu d a n ą przez R. F i r t h a w Humań
Types,
�448
RECENZJE
r
l i n i i rodowej m o g ą przyjść jako goście nawet w tedy, gdy zamieszkują w innyn?
osiedlu. Tak w i ę c sąsiedzi i k r e w n i rozstrzygają spór. W zależności od grup>
w k a ż d y m osiedlu rozstrzygano t y m sposobem 2—3 sprawy na tydzień. Z a k ł a d a się,
że jeżeli w danej grupie z n a j d u j ą się starcy znani ze swego d o ś w i a d c z e n i a , to przed
stawia się i m więcej spraw, nie czekając na ingerencję sądu stopnia D.
Po analizie tych sposobów p o s t ę p o w a n i a prawnego Bohannan dochodzi do
wniosku, że wszczęcie p o s t ę p o w a n i a s ą d o w e g o u T i v m o ż n a określić jako k o n t r a k c j ę
n a s t ę p u j ą c ą po z ł a m a n i u normy współżycia społecznego. P o s t ę p o w a n i e s ą d o w e kończy
działanie m a j ą c e na celu poprawienie stanu rzeczy, j a k i w y n i k ł ze z ł a m a n i a normy.
Do poprawy tej w w y p a d k u s ą d ó w r o z s ą d z a n y c h w osiedlu dochodzi się poprzez
rytuał, w s ą d a c h D ma ona charakter świecki (naprawienie krzywdy, zapłacenie
grzywny). Należy podkreślić, że rady, k t ó r e o d b y w a ł y sądy w osiedlach, z b i e r a ł y
sie nie t y l k o w w y p a d k u spraw s ą d o w y c h . One to radziły r ó w n i e ż nad sprawami
projektowanych m a ł ż e ń s t w , przedsięwzięciami gospodarczymi i t d .
Jednym z ciekawszych s t w i e r d z e ń Bohannana jest, aby badanym instytucjom
nie p r z y p i s y w a ć więcej znaczenia społecznego i bardziej rozbudowanych funkcji, niż
one w rzeczywistości p o s i a d a j ą (tę dewizę m o ż n a stosować r ó w n i e ż i do innych
dziedzin, nie t y l k o prawa). Uzasadnia on swoje zdanie na p r z y k ł a d z i e instytucji jir.
Pisze; „ A m o n g the T i v , the j i r settles disputes. The judges or m b a j i r i v do so i n
terms of their knowledge of T i v institutions; they do not so i n terms of rules of
those institutions w h i c h have been resystemized specifically for the purpose of j u r a i
action. The 'rules i n T i v l a n d are the norms of institutions. The organization of the
rules is the institution itself" . Tezę t ę Bohannan omawia w rozdziale d o t y c z ą c y m
prawa m a ł ż e ń s k i e g o , a zwłaszcza w podrozdziale „ J i r w m a ł ż e ń s t w i e " i Instytucja
małżeństwa w j i r " .
1
(i
Punktem w y j ś c i o w y m i punktem dojścia książki Bohannana jest twierdzenie,
że k a ż d y badacz musi liczyć się z istnieniem d w ó c h r o d z a j ó w s y s t e m ó w . Jeden rodzaj
systemu, k t ó r y określa mianem „folk system", jest to sposób, w j a k i ludzie u k ł a d a j ą
i i n t e r p r e t u j ą fakty i zdarzenia społeczne, w k t ó r y c h biorą udział. D r u g i system
to system stwarzany k a ż d o r a z o w o przez badacza. Badacz tworzy go przy pomocy
metod naukowych celem w y t ł u m a c z e n i a stwierdzonych przez siebie, a istniejących
w rzeczywistości f a k t ó w i p o r ó w n a n i a ich z szerszym m a t e r i a ł e m . Jest to tzw. system
analityczny. Nie jest to bynajmniej nowy punkt widzenia. Jego szerokie przyjęcie
i stosowanie przez b r y t y j s k ą a n t r o p o l o g i ę społeczną stanowi tę jej cechę, dla k t ó r e j
dyskusja nad k s i ą ż k a m i jej przedstawicieli staje się m o ż l i w a z a r ó w n o dla historyka,
jak i dla socjologa.
7
I tak po przeczytaniu książki Bohannana m o ż n a stwierdzić, że przy wszystkich
teoretycznych zastrzeżeniach, k t ó r e t u zresztą nie były poruszane, motto — jakie
przyjął autor — jest w pełni adekwatne do jej treści:
„The mistake of judging the men of other periods by the morality of our
o w n day has its parallel i n the mistake of supposing that every wheel and bolt
in the modern social machine had its counterparts in more rudimentary societies".
(Sir Henry Maine)
Zofw
a
7
B o h a n n a n , Justice and Judgment..., s. 96—97.
E. E. E v a n s - P r i t c h a r d , The Nuer Oxford 1940.
y
Szyfelbejn
�449
RECENZJE
PRZEGLĄD PRAC O RZEMIOSŁACH Z A J M U J Ą C Y C H SIĘ OBRÓBKĄ M E T A L I
NA TERENIE RADZIECKICH REPUBLIK ŚRODKOWOAZJATYCKICH
W ostatnich latach opublikowano w radzieckich czasopismach naukowych k i l k a
i n t e r e s u j ą c y c h prac etnograficznych z a w i e r a j ą c y c h m a t e r i a ł y z b a d a ń nad rzemio
s ł a m i z a j m u j ą c y m i się o b r ó b k ą metali na terenie ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u
Radzieckiego. Znaleźć je m o ż n a z a r ó w n o w publikacjach Instytutu Etnografii i m .
N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a Akademii Nauk ZSRR, jak i w periodykach wydawanych
przez Akademie Nauk poszczególnych z w i ą z k o w y c h republik ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h .
Ogłoszono w i ę c oddzielne a r t y k u ł y poświęcone odlewnictwu ż e l i w n e m u na obszarach
C h o r e z m u i jubilerstwu u K a z a c h ó w . Dane dotyczące rzemiosł metalowych roz
siane są r ó w n i e ż po innych pracach. Zawiera je m. i n . a r t y k u ł poświęcony r ę k o
dziełom z w i ą z a n y m z o b r ó b k ą drewna na terenie Kazachstanu, z cennym dla nas
w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m sytuację rzemiosła w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w .
Po
nadto w y m i e n i ć należy p r a c ę i n f o r m u j ą c ą o organizacji cechowej rzemiosła w A z j i
Ś r o d k o w e j , a t a k ż e n i e k t ó r e z o p r a c o w a ń monograficznych dotyczące z a m i e s z k u j ą
cych t a m g r u p etnicznych .
Wykaz ten zapewne nie obejmuje listy wszystkich a r t y k u ł ó w o podanej wyżej
tematyce, opublikowanych w ostatnich k i l k u latach. Dlatego też celem komunikatu
nie jest scharakteryzowanie całości dorobku nauki radzieckiej w zakresie etnograficz
nych b a d a ń nad rzemiosłami u ż y t k u j ą c y m i metale jako- surowce. Przedstawione
o m ó w i e n i e może d a ć jedynie w s t ę p n ą orientację w rozległej problematyce zagadnie
nia na z r ó ż n i c o w a n y m i bogatym w tradycje o b r ó b k i metalu terenie A z j i Ś r o d k o w e j .
W ś r ó d ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h rzemiosł metalowych, b ę d ą c y c h przedmiotem zainte
r e s o w a ń e t n o g r a f ó w radzieckich, na czoło w y s u w a j ą się kowalstwo, odlewanie
z żeliwa i jubilerstwo. K a ż d e z nich posługuje się specyficznymi surowcami i t e c h n i k ą
p r o d u k c y j n ą i posiada określony zakres działalności w y t w ó r c z e j , k t ó r y z kolei
w p ł y w a na znaczenie rzemiosła dla ludności. Odmiennie r ó w n i e ż k s z t a ł t o w a ł y się
u wymienionych rzemiosł organizacja pracy i zbytu, a t a k ż e ich losy w w y n i k u
p r z e o b r a ż e ń rewolucyjnych i z w i ą z a n y c h z n i m i zmian gospodarczych. Dlatego
w y m a g a j ą one oddzielnego zreferowania.
Kowalstwo
w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego znamy
g ł ó w n i e z prac Zacharowej, Pieszczeriewej i Masanowa. Ż a d e n z wymienionych
a r t y k u ł ó w nie jest poświęcony kowalstwu w całości. W p ł y w a to oczywiście na
charakter informacji; m a t e r i a ł y są dość fragmentaryczne i p o z w a l a j ą p r z e d s t a w i ć
tylko n i e k t ó r e zagadnienia z w i ą z a n e z tym r z e m i o s ł e m . W y n i k a z nich j e d n a k ż e
jasno, że produkcja k o w a l i ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h b y ł a różna, w zależności od ś r o d o
wiska, dla którego pracowali. Inny był zakres produkcyjnej działalności i w y p o s a ż e n i e
techniczne kowala w ś r ó d ludności pasterskiej, p r o w a d z ą c e j koczowniczy t r y b życia,
1
2
3
4
5
1
I . M . D ż a b b a r o w, K woprosu o íiecívrokie czugunolitiejnogo
proizwodstwa
Choriezma,
[ w : ] Istorija
matierialnoj
kultury
Uzbiekistana,
t. 1, Taszkient 1959
s. 208—215.
W. W. W o s t r o w, Niekotoryje
izdielija
kazachskich,
mastierow-ziergierow,
„ T r u d y I n s t i t u í a I s t o r i i i Etnografii Akadiemii Nauk Kazachskoj SSR", t. 6. A ł m a - A t a
1959, s. 127—143.
E. M a s a n o w, Iz istorii riemiesla
Kazachów
(wtoraja polowina XIX — naczalo XX w.), „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1958, s. 31—49.
E. P i e s z c z e r i e w a ,
O riemie siennych
organizacijach
Sriedniej
Azii
w końce XIX — naczale XX w., „ K r a t k i j e Soobszczenija I n s t i t u í a Etnografii", t. 33:
1960, s. 39—46.
I . W. Z a c h a r ó w a, Matierialnaja
kultura ujgurow Sowietskogo Sojuza,
Sriednieaziatskij
etnograficzeskij
sbornik
II, „ T r u d y Instiiufa Etnografii i m . N N .
M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 47: 1960, s. 215—298.
2
3
4
5
Etnografia Polska, t. V I
29
�RECENZJE
450
inny u ludności u p r a w i a j ą c e j ziemię, a jeszcze inny w rzemiośle miejskim. Pod
k r e ś l a się, że przechodzenie n i e k t ó r y c h grup ludności u K a z a c h ó w do zajęć rolniczych
i wzrost k u l t u r y rolnej, a t a k ż e doskonalenie się pasterstwa zwiększyło zapotrzebo
wanie na w y r o b y i usługi kowalskie już na p r z e ł o m i e X I X i X X w .
Omawiane prace nie dostarczają w i a d o m o ś c i o surowcach u ż y t k o w a n y c h w ko
walstwie. Natomiast w pracy o Ujgrach, zasiedlających K o t l i n ę F e r g a ń s k ą , stosun
kowo d o k ł a d n i e o m ó w i o n e zostały kowalskie n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a produkcyjne.
I . W. Zacharowa o p i s u j ą c w y p o s a ż e n i e k o w a l a Ujgra p r a c u j ą c e g o w kołchozie
stwierdza, że obok n a r z ę d z i pochodzenia fabrycznego trafiają się tam r ó w n i e ż
n a r z ę d z i a miejscowe: ujgryjskie i uzbeckie. Dawne n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a spotyka
się oczywiście przede wszystkim w warsztatach przekazywanych z ojca na syna.
Do tradycyjnych n a r z ę d z i kowalskich autorka zalicza k o w a d ł o o kwadratowej po
wierzchni p r a c u j ą c e j , zamocowane na p i e ń k u obok paleniska. K o w a d ł o to pozbawione
jest rogu i posiada t a k ż e k w a d r a t o w ą p o d s t a w ę . Powierzchnia k o w a d ł a zaopatrzona
jest w o t w ó r do zamocowania podcinek, a zapewne i r o ż k ó w n i e z b ę d n y c h w pracach
kowalskich. I n n y m i n a w i ą z u j ą c y m i do miejscowych tradycji n a r z ę d z i a m i u wiejskich
kowali U j g r ó w są m ł o t k i , kleszcze do w y c i ą g a n i a żelaza z ognia, obcęgi służące przy
p o d k u w a n i u koni, a t a k ż e skrobacze do oczyszczania kopyt końskich o nie znanej
na terenach polskich formie motyczek, nacinaki do w y k o n y w a n i a r o w k ó w na pod
kowach, gwoździownice, siekacze i p i l n i k i . Większość wymienionych s p r z ę t ó w
jedynie w szczegółach różni się od narzędzi u ż y w a n y c h w w i e j s k i m kowalstwie
w Europie. R ó w n i e ż ognisko kowalskie i t o w a r z y s z ą c y m u miech stosowane przez
U j g r ó w są niemal identyczne z podobnymi u r z ą d z e n i a m i na terenach europejskich.
Ognisko usytuowane jest w kominie. Miech o kształcie gruszkowatym s p o r z ą d z a się
ze skór baranich. Przy palenisku stoi koryto z w o d ą p o t r z e b n ą k o w a l o w i do skrapla
nia węgla, hartowania żelaza i chłodzenia n a r z ę d z i .
Przytoczony wyżej opis narzędzi i u r z ą d z e ń kowalskich m ó w i o ich znacznym
ujednoliceniu na olbrzymich obszarach Europy i A z j i , stwierdzanym zresztą j u ż
w m a t e r i a ł a c h archeologicznych. Ponadto od X I X w. n i e w ą t p l i w e są r ó w n i e ż silne
w p ł y w y rzemiosła rosyjskiego na terenie A z j i Ś r o d k o w e j °.
I n f o r m u j ą c o n a r z ę d z i a c h i u r z ą d z e n i a c h kowalskich Zacharowa p o m i n ę ł a w swej
pracy opis k u ź n i . Wiemy tylko, że j u ż w 2 poł. X I X w . w i e l u z kowali wiejskich
posiadało przy domu mieszkalnym oddzielne pomieszczenie na warsztat. Oddzielnymi
warsztatami r z e m i e ś l n i c z y m i d y s p o n o w a ł a r ó w n i e ż większość kowali miejskich. Część
r z e m i e ś l n i k ó w s p o t k a ć było m o ż n a na bazarach, gdzie mistrz p r a c o w a ł na publicznym
w i d o k u i ł a t w i e j zdobyć mógł k l i e n t ó w . Danych o pracowniach kowalskich dostar
czają r ó w n i e ż badania E. Masanowa nad r z e m i o s ł e m u K a z a c h ó w w 2 poł. X I X
i p o c z ą t k a c h X X w. A u t o r stwierdza, że kowale b y l i w ó w c z a s jedynymi r z e m i e ś l n i
kami p o s i a d a j ą c y m i wydzielone miejsce na warsztat, zresztą w pomieszczeniu miesz
k a l n y m . T a k i stan rzeczy spowodowany był koczowniczym t r y b e m życia. Rze
mieślnicy, przenoszący się w poszukiwaniu pracy za z m i e n i a j ą c y m i miejsce pobytu
a u ł a m i , nie budowali — rzecz jasna — oddzielnych, s t a ł y c h b u d y n k ó w k u ź n i i do
m i n i m u m ograniczali swe u r z ą d z e n i a i n a r z ę d z i a .
6
7
8
l0
1 1
6
M a s a n o w, op. cit., s. 31.
Z a c h a r o w a , op. cit, s. 243.
Z a c h a r o w a , l. c.
E. M a s a n o w r e f e r u j ą c w y n i k i b a d a ń na północy Kazachskiej SRR stwierdza,
że j u ż w 2 poł. X I X w. znane były t a m w y p a d k i osiedlania się kowali Rosjan w ś r ó d
ludności tubylczej (op. cit., s. 34).
Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230.
M a s n a n o w, op. cit., s. 32.
7
8
y
1 0
1 1
�451
KECENZJE
W rozpatrywanej literaturze, zajmującej się przecież jedynie ubocznie k o w a l
stwem, brak m a t e r i a ł ó w dotyczących zabiegów i czynności stosowanych w produkcji
przez k o w a l i środkow oazjatyckich. Wystarczyć tutaj musi ogólne stwierdzenie Zacharowej o mniejszym stopniu specjalizacji c e c h u j ą c y m rzemiosło wiejskie . Natomiast
stosowano w kowalstwie podział pracy, możliwy przy zatrudnianiu u c z n i ó w i po
m o c n i k ó w tak w warsztatach miejskich, j a k i wiejskich . I n t e r e s u j ą c e jest zjawisko
powstawania skupisk r z e m i e ś l n i k ó w jednej lub pokrewnych specjalności. W miastach
i osadach kowale niekiedy zamieszkiwali oddzielne ulice, k t ó r e b r a ł y od nich swoją
n a z w ę - W badaniach na terenie Kazachstanu zarejestrowano grupowanie się k o w a l i
r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h wsiach. W jednym z aułów p r a c o w a ł o pod koniec X I X w .
p i ę t n a s t u k o w a l i . Tworzenie się o ś r o d k ó w g r o m a d z ą c y c h r z e m i e ś l n i k ó w o podobnej
l u b takiej samej specjalności, obserwowane r ó w n i e ż na terenie Europy, jest w dzie
jach rzemiosła zjawiskiem p o s t ę p o w y m . U ł a t w i a ł y one w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń produk
cyjnych i wprowadzenie p o d z i a ł u pracy m i ę d z y warsztatami. Skupiska takie z w i ą z a n e
są najczęściej z p r o d u k c j ą gotowych w y r o b ó w , przy czym jest to zwykle wytwarzanie
na rynek.
T
12
33
u
r
1 5
P o d s t a w o w ą f o r m ą zbytu w y r o b ó w jest j e d n a k ż e w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m
"praca na z a m ó w i e n i e . Produkcja na rynek istniała jedynie w sporadycznych w y
padkach. U p r a w i a l i j ą , j a k wiadomo z m a t e r i a ł ó w z 2 poł. X I X i p o c z ą t k ó w X X w.,
przede wszystkim kowale miejscy, w czasie w olnym od t e r m i n o w y c h z a m ó w i e ń ,
a t a k ż e rzemieślnicy p r a c u j ą c y w o ś r o d k a c h wiejskich położonych w pobliżu miast
lub j a r m a r k ó w . Nabywca rozliczał się z r z e m i e ś l n i k i e m g ł ó w n i e poprzez z a p ł a t ę
w naturze; u pasterzy były to barany, konie, sierść i w e ł n a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do
K a z a c h ó w , u k t ó r y c h k a ż d y z a m a w i a j ą c y oddzielnie opłacał r z e m i e ś l n i k a , K a r a k a ł pacy u t r z y m y w a l i ich w s p ó l n i e . U t r z y m y w a n i e kowala przez ogół k o r z y s t a j ą c y c h
z jego usług stosowane było r ó w n i e ż do niedawna na terenie ziem polskich w postaci
instytucji tzw. kowala „ g r o m a d z k i e g o " l u b „ g m i n n e g o " . Ograniczenie produkcji
k o w a l i przez w y t w ó r c z o ś ć p r z e m y s ł o w ą i pozostawienie i m przede wszystkim napraw,
dostrzegalne w Kazachstanie j u ż na p r z e ł o m i e X I X i X X w . , powoduje utrzymanie
się pracy na z a m ó w i e n i e jako g ł ó w n e j formy zbytu r ó w n i e ż w X X w .
T
1 0
1 7
1S
1 9
Bardzo cenne do poznania historii rzemiosła ś r o d k o w o a z j a t y c k i e g o są badania
nad jego o r g a n i z a c j ą cechową. Zagadnienie to, śledzone stosunkowo szczegółowo na
terenie p o ł u d n i o w e j części Uzbeckiej SSR. wprowadza etnografa w ś r o d o w i s k o m i e j
skie, chociaż r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h wiejskich w p ł y w y cechowe b y w a ł y
niekiedy dość silne. C e c h o w ą organizacją m e t a l o w c ó w (kowali, j u b i l e r ó w , o b r a b i a j ą
cych miedź, i o d l e w n i k ó w ) w Karszy k i e r o w a ł w p o c z ą t k a c h X X w . starszy cechu,
zwany „bobo". Funkcjonariuszem cechowym p o d l e g ł y m „ b o b o " był „ a k s a k a ł " za
r z ą d z a j ą c y bazarem i finansami cechu. Metalowcy z pobliskich miasteczek i osad
posiadali co prawda w ł a s n y c h „ a k s a k a ł ó w " , ale we wszystkich w a ż n i e j s z y c h spra
wach cechowych z o b o w i ą z a n i b y l i z w r a c a ć się do „ b o b o " w Karszy. „ B o b o " dyspono
w a l i znaczną w ł a d z ą s ą d o w n i c z ą i w y k o n a w c z ą ; rozsądzali sporne kwestie między
c z ł o n k a m i cechu, a t a k ż e sprawy m i ę d z y cechami, i w i n n y c h skazyu ali na kary,
m . i n . na areszt i chłostę. K a r ę aresztu skazany o d s i a d y w a ł w specjalnej k o m ó r c e
7
1 2
r j
14
11
m
17
1 8
1 9
Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230.
Z a c h a r o w a, op. cit., s. 231.
Z a c h a r o w a , op. cit, s. 233.
M a s a n o w, op. cit., s. 35.
Z a c h a r o w a, op. cit., s. 230.
M a s a n o w , op. cit., s. 33.
M a s a n o w , op. cit., s. 32.
M a s a n o w, op. cit. s. 35.
t
�452
RECENZJE
znajdującej się przy domostwie „bobo". Zwierzchnikiem „ b o b o " i głową cechu na
obszarze całego emiratu bucharskiego był „ b o w o " u r z ę d u j ą c y w Bucharze i zatwier
dzany przez emira. Jak w s k a z u j ą przytoczone przez a u t o r k ę dokumenty z X V I w.,
ustanawianie z w i e r z c h n i k ó w nad r z e m i e ś l n i k a m i d u ż y c h o b s z a r ó w ma w A z j i Ś r o d
kowej odległe t r a d y c j e .
Badania E. M . Pieszczeriewej, prowadzone nad o r g a n i z a c j ą rzemieślniczą na
terenie dawnego emiratu bucharskiego, przyniosły cały szereg innych jeszcze danych
z zakresu s t r u k t u r y organizacyjnej c e c h ó w i form ich działalności. A u t o r k a stwierdza
m . i n . brak czeladnika-podmajstrzego w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m . Niezwykle
i n t e r e s u j ą c e są zebrane przez P i e s z c z e r i e w ą m a t e r i a ł y m ó w i ą c e o organizowanych
przez cechy m e t a l o w c ó w w Karszy i Szachrisjabzie okresowych w s p ó l n y c h naprawach
k o w a d e ł , połączonych z uroczystościami na cześć patrona rzemiosła, proroka Dawida,
i duchów opiekuńczych rzemieślników.
Naprawy k o w a d e ł w Karszy i Szachrisjabzie dokonywano co 2—3 lata i zbierali
się na nie obok r z e m i e ś l n i k ó w miejskich t a k ż e rękodzielnicy z a m i e s z k u j ą c y pobliskie
miejscowości. W oznaczonym dniu zjeżdżali się wszyscy zgłoszeni p r z y w o ż ą c do
naprawy k o w a d ł a , węgiel, a t a k ż e barany, kozy i inne produkty ż y w n o ś c i o w e , po
trzebne do przygotowania w s p ó l n e j uczty m a j ą c e j charakter o b r z ę d u ofiarnego.
Przybyli w i t a l i się z siedzącyrni na honorowych miejscach imamem, „bobo", „ a k s a k a ł e m " i starszymi mistrzami, po czym p r z y s t ę p o w a n o do czytania K o r a n u i w s k a z a ń
cechowych, a t a k ż e oddawano cześć duchom z m a r ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w — opiekunom
rzemiosła. N a s t ę p n i e r o z p o c z y n a ł a się naprawa k o w a d e ł , k t ó r a t r w a ł a przez k i l k a
dni. Naprawy przeprowadzali najlepsi mistrzowie, a pozostali p r z y g l ą d a l i się bez
czynnie. Mistrzom w y p a d a ł o p r a c o w a ć b e z p ł a t n i e . W czasie d n i napraw w w i e l k i c h
k o t ł a c h gotowano p o ż y w i e n i e z dostarczonych p r o d u k t ó w . W posiłkach, jako w stra
wie ofiarnej, uczestniczyli nie t y l k o rzemieślnicy, ale r ó w n i e ż ludzie obcy. P r a c ę
kończono m o d l i t w ą
W opisanym przez P i e s z c z e r i e w ą zwyczaju w s p ó l n e j naprawy k o w a d e ł charakte
rystyczne jest zabezpieczenie tej n i e z b ę d n e j dla ogółu r z e m i e ś l n i k ó w , a niewykonalnej
w mniejszych warsztatach czynności poprzez narzucenie jej form uroczystości r e l i
gijnej. W s p ó l n a naprawa k o w a d e ł nie jest znana z cechowego rzemiosła europej
skiego. W Europie od dawna j u ż k o w a d ł a wytwarzano w k u ź n i c a c h , a n a s t ę p n i e
w hutach i odlewniach i rzemieślnicy korzystali z usług tych p r z e d s i ę b i o r s t w .
Popierane przez w ł a d z e feudalne scentralizowane organizacje cechowe nie
wszędzie na terenie A z j i Ś r o d k o w e j u t r z y m a ł y się tak długo, j a k w emiracie bucharskim. I . W. Zacharowa stwierdza, że w miastach K o t l i n y F e r g a ń s k i e j cechy u t r a c i ł y
swe znaczenie j u ż w X I X w .
Położenie materialne i pozycja społeczna kowali ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h nie znalazły
w y s t a r c z a j ą c e g o n a ś w i e t l e n i a w przytoczonych pracach. Zagadnienia te w y m a g a j ą
oczywiście specjalnych b a d a ń . Wiemy, że na terenie Kazachstanu w 2 poł. X I X w .
w szeregi rzemiosła przeszła d u ż a ilość pasterzy pozbawionych b y d ł a w w y n i k u
rozwarstwienia społecznego, potęgującego się w m i a r ę przenikania i umacniania
s t o s u n k ó w kapitalistycznych. Rzemiosło tutaj d o s t a r c z a ł o jedynie ś r o d k ó w n i e z b ę d
nych do życia, nie s t w a r z a ł o możliwości akumulacji. E. Masanow przytacza popularne
w ś r ó d K a z a c h ó w powiedzenie, że „...rzemieślnik nie bywa ani głodny, ani bogaty".
P o d o b n ą opinię zawiera cytat z opisu kupca rosyjskiego B i e ł o w a żyjącego w ś r ó d
K a z a c h ó w w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, k t ó r y pisał, że kowalstwo
20
2 2
P i e s z c z e r i e w ą , op. ext., s. 41.
P i e s z c z e r i e w ą , op. cit., s. 43.
Z a c h a r o w a , op. ext., s. 230.
�RECENZJE
453
u K i r g i z ó w zysków nie przynosi, r z e m i e ś l n i k o w i pozostaje po odliczeniu k o s z t ó w
niewielkie wynagrodzenie" .
Organizacja rzemiosła, a r ó w n i e ż położenie społeczne i materialne r z e m i e ś l n i k ó w
podlegały daleko i d ą c y m p r z e o b r a ż e n i o m po zwycięstwie Rewolucji. Większość rze
m i e ś l n i k ó w miejskich zrzeszyła się w artelach, a r z e m i e ś l n i c y wiejscy przystąpili do
kołchozów, lub t a k ż e zorganizowali artele . Procesy adaptacji tradycyjnych rzemiosł
ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h czekają na szczegółowe opracowanie w monograficznych opraco
waniach rzemiosł.
O d l e w n i c t w o z żeliwa w postaci rzemiosła z a c h o w a ł o się w niewielu j u ż
rejonach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j , oddalonych od c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h i k u l t u
ralnych. T a k i m rejonem o k a z a ł się Chorezm, gdzie I . M . D ż a b b a r o w , b a d a j ą c o s t a t n i ą
na t y m terenie p r a c o w n i ę w Chiwie, zebrał m a t e r i a ł y do a r t y k u ł u wykorzystanego
w komunikacie.
Działalność produkcyjna o d l e w n i k ó w chorezmijskich nastawiona b y ł a przede
wszystkim na zaspokajanie potrzeb rolniczej ludności wiejskiej. W y r a b i a l i w i ę c
naczynia i moździerze do tabaki, tuleje do kół arb, a g ł ó w n i e żeliwne r a d l i c e .
Masowa produkcja r a d l i ć n a d a ł a i m nawet n a z w ę . Chorezmijskich o d l e w n i k ó w
nazywa się „pazaczi", co oznacza ludzi p r z y g o t o w u j ą c y c h radlice. O k r e ś l e n i a tego
u ż y w a n o r ó w n i e ż w Bucharze, natomiast na innych terenach Uzbekistanu stosowano
dla o d l e w n i k ó w n a z w ę „degriz", k o t l a r z .
Opisana przez D ż a b b a r o w a pracownia, zbudowana i w y p o s a ż o n a w e d ł u g opinii
jej właściciela jak za czasów jego d z i a d ó w , to oddzielne pomieszczenie pod dachem,
p r z y l e g a j ą c e do b u d y n k u mieszkalnego wraz z n i e w i e l k i m p o d w ó r z e m . Na p o d w ó r z u
ustawiony jest piec do podsuszania zimą form odlewniczych, a w e w n ą t r z krytego
pomieszczenia mieści się piec do topienia żeliwa. Jest on zbudowany z wypalonej
cegły na planie kwadratu, a jego część g ó r n a ma kształt ściętego ostrosłupa. We
w n ą t r z pieca znajduje się kotlina wylepiona o g n i o t r w a ł ą gliną, w k t ó r e j przetapia
się żeliwo. K o t l i n a połączona jest g l i n i a n ą dyszą z miechami, w y k o n y w a n y m i z nie
oczyszczonych z sierści skór koźlich i p r z y p o m i n a j ą c y c h k s z t a ł t e m lampiony o k r ą g ł e
w przekroju poziomym.
Specjalnych umiejętności w y m a g a ł o przygotowanie form odlewniczych. Formy
r a d l i ć i tulei do arb przygotowywano z wilgotnego piasku z dodatkiem pszennej
m ą k i i kleju szewskiego w specjalnych obudowaniach. Gotowe formy ustawiano przed
ich n a p e ł n i e n i e m r z ę d a m i niedaleko pieca.
Proces topienia surowca — złomu żeliwnego ze zniszczonych w y r o b ó w fa
brycznych nie był skomplikowany. K o t l i n ę pieca w y p e ł n i a n o r o z ż a r z o n y m w ę g ł e m
i czyniono w n i m za p o m o c ą specjalnego m ł o t k a na długiej rączce zagłębienie, k t ó r e
w y p e ł n i a n o w ę g l e m d r z e w n y m przygotowanym z s a k s a u ł u . Na wierzchu k ł a d z i o n o
złom żeliwny i dęto miechami. Temperatura dochodziła do 1100°, żeliwo topiło się
i z b i e l a ł o na dnie w g ł ę b i e n i a . O z n a k ą z a k o ń c z e n i a procesu topienia była b i a ł a barwa
ognia widoczna przez o t w ó r dyszy. Wówczas wstrzymywano dęcie, czerpakiem zdej
mowano szlakę, k t ó r a osadziła się na powierzchni metalu, i t y m samym czerpakiem
obmazanym gliną rozlewano żeliwo w formy.
2 i
M
25
20
M a s a n o w, op. cit., s. 32.
Z a c h a r o w a, op. cit., s. 240.
Ż e l i w n e radlice powszechnie u ż y w a n e na terenie Chorezmu (por. U . S z a1 e k i e n o w, Byt karakałpakskogo
kriestjanstwa
czimbajskogo
rajona,
„Trudy
choriezmskoj archieołogo-etnograficzeskoj ekspiedicii", t. 3, Moskwa 1958, s. 283)
stosowane były r ó w n i e ż w innych częściach A z j i Ś r o d k o w e j obok r a d l i ć kutych
(por.: Z a c h a r o w a, op. cit., s. 228).
- D ż a b b a r o w , op. cit., s. 208.
2 5
G
�454
RECENZJE
W pracowni odlewniczej rzemieślnik nie mógł p r a c o w a ć indywidualnie. D ł u g o
t r w a ł a , bo t r w a j ą c a ponad 3 godziny, praca przy miechach w y m a g a ł a w y s i ł k u
2—3 ludzi. W t y m samym czasie należało d o k ł a d a ć w ę g l a do paleniska i r e g u l o w a ć
n a t ę ż e n i e ognia. Dlatego w warsztatach zatrudnianych b y w a ł o zwykle 4—5 u c z n i ó w
i r o b o t n i k ó w najemnych. Właściciel pracowni k i e r o w a ł p r a c ą i w y k o n y w a ł najbar
dziej istotne c z y n n o ś c i .
W z w i ą z k u z doprowadzeniem do Chorczmu kolei i zaopatrywaniem rolnictwa
w nowe n a r z ę d z i a i maszyny, zapotrzebowanie na w y r o b y odlewane jest coraz
mniejsze. Tradycyjne odlewnictwo, j a k stwierdza autor w zakończeniu pracy, to
w Chorezmie już przeszłość.
J u b i l e r s t w o ś r o d k o w o a z j a t y c k i e znane jest z wysokiego poziomu artystycz
nego i dużej rozmaitości stosowanych w n i m technik i m o t y w ó w zdobniczych. Prze
konuje nas o t y m a r t y k u ł W. W. Wostrowa, z a w i e r a j ą c y i n t e r e s u j ą c e m a t e r i a ł y z ba
d a ń w obwodach Karagandzkim i S e m i p a ł a t y ń s k i m Kazachskiej SSR. Jubilerstwo na
tych terenach jest j u ż w X I X w. uprawiane jako r z e m i o s ł o . Z Uzbekistanu mamy
j e d n a k ż e informacje o zajmowaniu się jubilerstwem po wsiach przez kobiety t a k ż e
w ramach p r z e m y s ł u domowego .
Podstawowymi surowcami u ż y w a n y m i przez j u b i l e r ó w kazachskich było srebro,
najczęściej uzyskiwane z przerobu monet carskich, i żelazo. Złoto i inne metale sto
sowano jedynie w y j ą t k o w o . Służące do wyrobu ozdób surowce z reguły były w ł a s
nością z a m a w i a j ą c e g o .
Jubilerzy z terenu Kazachstanu nie posiadali oddzielnych pracowni i najczęściej
pracowali w domu klienta. Koczowniczy t r y b życia ograniczał do m i n i m u m ilość
u ż y w a n y c h przez nich narzędzi. Z b a d a ń W. W. Wostrowa wynika, że w y p o s a ż e n i e
kazachskiego jubilera s t a n o w i ł o k o w a d e ł k o , k i l k a m ł o t k ó w , gw oździownica, formy
odlewnicze, p ł y t k a z o t w o r k a m i do w y c i ą g a n i a drutu, przebijaki, rylce i stemple
zdobnicze . Wymienione n a r z ę d z i a u m o ż l i w i a ł y stosowanie k i l k u technik produk
cyjnych. W celu nadania przedmiotowi o k r e ś l o n e g o kształtu k u t o go na zimno, je
żeli to b y ł o srebro; na gorąco w wypadku żelaza, k t ó r e też odlewano. Najpopu
larniejszym zabiegiem zdobniczym była inkrustacja srebrem w y r o b ó w z żelaza.
Wklęsły ornament wykonany rylcem lub stemplami na wyrobie ż e l a z n y m w y p e ł n i a n o
srebrem. Przy pomocy tej techniki mistrzowie kazachscy potrafili p o k r y ć srebrem
całą p o w i e r z c h n i ę zdobionego przedmiotu. A b y tego dokonać, pokrywano przedmiot
r z ę d a m i r ó w n o l e g ł y c h r o w k ó w n a c i ę t y c h ostrym przecinakiem, a n a s t ę p n i e w k ł a d a n o
w nie cienkie druciki srebrne, k t ó r e rozklepywano. Stosowano r ó w n i e ż i n k r u s l a c j ę
stopem ołowiu i miedzi, d a j ą c y m czarny rysunek. Bardziej skomplikowanym zabie
giem zdobniczym był filigran, d o s t ę p n y jedynie części r z e m i e ś l n i k ó w odznaczających
się mistrzowskim opanowaniem zawodu. Technika filigranu polega na przygotowa
niu srebrnych d r u c i k ó w , przy użyciu wspomnianej już płytki z o t w o r k a m i , wygięcia
z nich k o n t u r ó w i w y p e ł n i a n i a ich wzorami u k s z t a ł t o w a n y m i z tegoż d r u t u . D r u c i k i
w miejscach s t y k ó w spajano. Ornament filigranowy mógł b y ć a ż u r o w y lub też na
k ł a d a n o go na płaszczyznę, k t ó r a s t a n o w i ł a jego t ł o .
27
28
2 9
r
30
3 1
Za pomocą wzmiankowanych w y ż e j narzędzi i technik jubilerzy kazachscy pro
dukowali cały szereg ozdób. Były to przede wszystkim ozdoby kobiece: branso
lety, kolczyki, pierścienie i guzy do odzieży, m ę s k i e ozdoby stroju: metalowe z a k o ń 2 7
D ż a b b a r o w , op. c i t , s. 212.
~ W o s t r o w, op. c i t , s. 128.
P i e s z c z e r i e w a , Op. cit, s. 41.
W o s t r o w, op. dt., s. 129 n.
W o s t r o w , op. cit., s. 135 n.
8
2 9
3 0
3 1
�455
RECENZJE
czenia pasów, k l a m e r k i kamizelek i b e s z m e t ó w , a t a k ż e grzebienie i w y k a ł a c z k i .
U m i e j ę t n o ś c i kazachskich m i s t r z ó w zostały r ó w n i e ż wykorzystane przy u p i ę k s z a n i u
siodeł i uprzęży k o ń s k i e j . Szczególnie bogato zdobiono czołową część przedniego ł ę k u
siodła.
W ornamentyce j u b i l e r ó w kazachskich zdecydowanie p r z e w a ż a j ą m o t y w y geome
tryczne. Obok nich stosowano t a k ż e prosty ornament roślinny i zwierzęcy. Intere
sujących w y n i k ó w dostarczyło autorowi zestawienie m o t y w ó w zdobniczych, znanych
z w y r o b ó w zarejestrowanych w badaniach etnograficznych, ze zdobinami na ma
t e r i a ł a c h archeologicznych. Zestawienie to, w y k a z u j ą c e bardzo d u ż e p o d o b i e ń s t w a
w ornamentyce czasów ostatnich i sprzed w i e k ó w , stanowi p o d s t a w ę do stwierdzenia
autochtonicznego charakteru sztuki kazachskiej i jej dużej samodzielności. D u ż y m
osiągnięciem autora jest r ó w n i e ż odnotowanie odrębności cechujących
wytwory
m i s t r z ó w pochodzących z. dawnych poszczególnych u g r u p o w a ń p l e m i e n n y c h .
Jubilerzy-Kazachowie, podobnie j a k i i n n i rzemieślnicy t r u d n i ą c y się o b r ó b k ą
metali, produkowali przede wszystkim na z a m ó w i e n i e . Znane s ą jednak r ó w n i e ż w y
padki skupywania już w 2 poł. X I X w . w y r o b ó w jubilerskich dla dalszego n i m i
h a n d l u . Z a p ł a t y dokonywano powszechnie w naturze. Obok utrzymania w czasie
pracy w domu klienta rzemieślnik o t r z y m y w a ł zwyczajowo o k r e ś l o n e wynagrodze
nie. W k o ń c u X I X w. u p r z ą ż k o ń s k ą zdobioną srebrem o p ł a c a n o rocznym ź r e b a
kiem, a pas r ó w n i e ż upiększony srebrem w a r t b y ł 4—8 b a r a n ó w .
Rzemieślnicy kazachscy, p r o w a d z ą c y koczowniczy tryb życia, nie b y l i oczywiście
objęci organizacją cechową. Należeli do niej natomiast jubilerzy miejscy, t w o r z ą c
najczęściej cechy zbiorcze z i n n y m i r z e m i e ś l n i k a m i p r a c u j ą c y m i w m e t a l u \ Warto
jeszcze n a d m i e n i ć , że w Azji Ś r o d k o w e j jubilerstwem, a t a k ż e kowalstwem zaj
mowali się r ó w n i e ż Cyganie. Rzemiosła metalowe nie o d g r y w a ł y jednak decydu
jącej roli w życiu ż a d n e j z grup ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h C y g a n ó w .
Wykorzystane w komunikacie a r t y k u ł y ś w i a d c z ą o ż y w y c h zainteresowaniach
uczonych radzieckich obszerną p r o b l e m a t y k ą rzemiosł zajmujących się o b r ó b k ą
metali na terenie A z j i Ś r o d k o w e j . I n f o r m u j ą one o w y n i k a c h b a d a ń etnograficznych
z ostatnich lat, przy czym badania te prowadzone były z a r ó w n o na wsi, jak i w m i e ś
cie. We wszystkich a r t y k u ł a c h znajdujemy silne p o d k r e ś l e n i e o\i m a t e r i a ł ó w z b a d a ń
etnogrDficznych j a k o cennych źródeł historycznych. Szczególnie w y r a ź n e jest ono
w pracach E. M . Pieszczeriewej i E. Masanowa, w k t ó r y c h autorzy na podstawie
danych z b a d a ń terenowych r e k o n s t r u u j ą obraz rzemiosła na p r z e ł o m i e X I X i X X w .
Należy zaznaczyć r ó w n i e ż dążność do wykorzystania d o k u m e n t ó w pisanych i źródeł
archeologicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h niekiedy o k r e ś l e n i e genezy n i e k t ó r y c h ze zjawisk
spotykanych w badaniach etnograficznych, a t a k ż e p r ó b y przeanalizowania dotych
czasowej literatury* . Ostatecznym rezultatem podjętych b a d a ń nad rzemiosłami b ę
dzie zapewne opracowanie historyczno-etnograficznych monografii poszczególnych
rzemiosł i ich grup u n a r o d ó w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego.
32
33
3 4
3
36
r
57
Zbigniew
: n
Jasiewicz
W o s t r o w, op. cii., s. 140 n.
M a s a n o w, op. cit, s. 34.
W o s t r o w , op. cit., s. 128.
P i e s z c z e r i e w a. op. cit., s. 40.
T. P. S n i e s a r i e w , Sriednięaziatskije
cyganie,
,.Kratkije
Soobszczenija
I n s t i t u t a Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 34: 1960, s. 25.
I . D ż a b b a r o w, Iz istorii izuczenija riemiesła
w doriewolucionnom
Uzbiekistanie, „ K r a t k i j e Soobszczenija Instituta Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " ,
t, 32: 1959, s. 74—84.
3 J
3 i
3 0
3 7
�456
RECENZJE
THEODOR HORNBERGER, Die kulturgeographische
Bedeutung der W ander Schäferei
in Süddeutschland.
Süddeutsche
Transhumanz,
Remagen 1959, Selbstverlag der
Bundesanstalt für Landeskunde, ss. 173, map 40, fot. 7, diagr. 3. (Forschungen zur
deutschen Landeskunde, t 109).
Rozprawa ta jest pożytecznym u z u p e ł n i e n i e m wcześniejszej publikacji tego
autora, Der Schäfer,
Landesund volkskundliche
Bedeutung
eines
Berufsstandes
in Süddeutschland
(1955) \ m a j ą c e j raczej charakter popularnonaukowy. Obie prace
s t a n o w i ć m a j ą p r ó b ę p o w i ą z a n i a ś r o d o w i s k a geograficznego ze zjawiskami k u l t u r y
ludowej ; s y n t e z ę człowieka z p r z y r o d ą .
Dla recenzenta jest to fakt bardzo radosny, że jego w ł a s n e koncepcje dotyczące
p o ł u d n i o w c n i e m i e c k i e g o pasterstwa w ę d r o w n e g o jako zjawiska paralelnego do śród
ziemnomorskiej transhumancji, k t ó r e swego czasu jako pierwszy z e t n o g r a f ó w w y r a ź
nie s f o r m u ł o w a ł , znajdują w rozprawie Hornbergera potwierdzenie . J u ż sam pod
tytuł Południowoniemieckie
transhumancje
świadczy o t y m dobitnie. R o z w a ż a n i a nad
n a z w ą i pojęciem, cechami, h i s t o r i ą i formami transhumancji są też przedmiotem
pierwszego rozdziału z a t y t u ł o w a n e g o Problem wędrownego
pasterstwa.
Jasno i pre
cyzyjne ustala tu autor pojęcie transhumancji w y p r o w a d z a j ą c je z hiszpańskiego sło
wa „ t r a n s h u m a r " i włoskiego „ t r a n s h u m a n a r " . T y m ostatnim terminem posłużył się
już Dante w Boskiej komedii na oznaczenie „ w ę d r o w a n i a i unoszenia się, przechodze
nia przez trzy p a ń s t w a niebieskie k u Bogu". Jako o k r e ś l e n i e w ę d r o w n e g o pasterstwa
po raz pierwszy (jak się wydaje w świetle dotychczasowych b a d a ń ) użył tej nazwy
Francuz Edmond de Limairac (1839—1853). J. F. Blade w p r o w a d z i ł j ą n a s t ę p n i e
w 1892 r. jako termin techniczny do literatury naukowej \ Hornberger słusznie
stwierdza, że nazwa ,,transhumance" jest trudna do p r z e t ł u m a c z e n i a na język nie
miecki. Podobnie j a k recenzent odrzuca Hornberger takie p r ó b y t ł u m a c z e n i a , jak
Herdenwanderungen, Wechselweidewirlschaft, Ziehbauern etc., i wysuwa na ich
miejsce termin W a n d e r s c h ä f e r t u m , o d p o w i a d a j ą c y proponowanej przez recenzenta
nazwie Wanderschafhaltung. Co się tyczy cech transhumancji (s. 25), to definicja
Hornbergera nie jest nowa. Skoro autor z r e z y g n o w a ł tu z cytowania, to należało bo
daj w y m i e n i ć t y t u ł y tych prac, do k t ó r y c h w y r a ź n i e n a w i ą z u j e on w swych w y w o
dach. W rozdziale Powstanie i rozwój transhumancji
usiłuje Hornberger d a ć p r z e g l ą d
całokształtu zjawiska transhumancji w krajach basenu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , co
wielokrotnie postulowali z a r ó w n o geografowie, jak i etnografowie. J e d n a k ż e po
bieżny, stłoczony na dwu i pół stronicy opis w najmniejszym stopniu nie oddaje w i e l o a s p e k t o w o ś c i tego zjawiska nawet w j e d n y m z klasycznych k r a j ó w transhumancji.
P o m i n i ę t o t u całkowicie niezwykle i n t e r e s u j ą c y teren B a ł k a n u i Karpat, a nieliczne
w z m i a n k i o Hiszpanii dotyczą jedynie mesty, b ł ę d n i e zinterpretowanej przez autora
jako pasterstwo, k t ó r e w czasach tzw. rekonkwisty d y s p o n o w a ł o „ w ł a d z ą polityczną
i u s t a w o d a w c z ą oraz przywilejami w stosunku do pastwisk". W rzeczywistości mesta
od p o c z ą t k u była przede wszystkim z w i ą z k i e m feudałów — właścicieli stad, którzy
pod o c h r o n ą korony hiszpańskiej prowadzili r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę wyniszczając
2
3
r
5
1
Por. m o j ą r e c e n z j ę w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", R. 3: 1957, s. 275.
^ W. J a c o b e i t , Transhumanz
und W ander Schäferei,
[w:}
Völkerforschung,
Berlin 1954, s. 70 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 5).
Wydaje się jednak, że Hornbergerowi z a r ó w n o ta, jak i inne prace recenzenta
d o t y c z ą c e tego zagadnienia nie są znane, bowiem nie wymienia ich ani w spisie
l i t e r a t u r y przedmiotu, ani we w p r o w a d z a j ą c y m zarysie historii b a d a ń .
J. F. B l a d é , Essai sur l'histoire de la transhumance
dans les Pyrénées
fran
çaises, „Bull, de Géogr. hist. et desor.", R. 3: 1892.
W . J a c o b e i t , Schafhaltung
und Schäfer
in Zentraleuropa
bis zum
Beginn
des 20. Jahrhunderts,
B e r l i n 1961 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 25).
y
4
5
�,
RECENZJE
457
c h ł o p ó w . „La mesta partout où elle apparut, a fait le d é s e r t " — pisał w 1850 r. jeden
z badaczy francuskich. Zasługą autora jest zestawienie poszczególnych form transhumancji, b ę d ą c y c h „ o d m i a n a m i i postaciami mieszanymi typu czystego". Prawie nie
znana b y ł a dotychczas transhumancja tropikalna, k t ó r ą Hornberger dość d o k ł a d n i e
omawia. Byłoby nader wskazane, by geografowie i etnografowie w n i k l i w i e j zbadali
ten rodzaj gospodarki nomadycznej i ustalili, czy istotnie m o ż n a w t y m w y p a d k u
m ó w i ć o tropikalnej transhumancji. Co do transhumance commerciale, to recenzent
sądzi, że jest to rodzaj sezonowej hodowli owiec, p o n i e w a ż w jesieni i w zimie
stada pędzi się do rzeźni l u b sprzedaje w inny sposób. Zimowanie na o t w a r t y m
pastwisku — jedna z cech podstawowych nomadycznej gospodarki pasterskiej —
w t y m w v p a d k u nie w y s t ę p u j e . Transhumance commerciale, czyli sezonową hodowlę
owiec, n a l e ż a ł o b y w i ę c u z n a ć za s c h y ł k o w ą fazę transhumancyjnego pasterstwa.
Z radością należy p o w i t a ć fakt, iż autor zestawia i p o r ó w n u j e trzy formy w ę d r o w
nego pasterstwa: nomadyzm, g o s p o d a r k ę alpejską, t r a n s h u m a n c j ę , w y k a z u j ą c w ten
sposób, że zjawiska transhumancji nie m o ż n a r o z p a t r y w a ć w oderwaniu od i n n y c h
t y p ó w pasterstwa. Mylne jest natomiast takie stwierdzenie: „Podczas gdy z a r ó w n o
w gospodarce nomadycznej, jak i alpejskiej hodowla b y d ł a i gospodarka p a ń s t w o w a
istnieć m o ż e bez rolnictwa i kopieniactwa, to transhumancja jest typem gospodarki
rolno-pastwiskowej". A b s t r a h u j ą c od tego, że t a k ż e nomadzi w celu uzyskania poży
wienia roślinnego częstokroć u p r a w i a j ą rośliny w formie gospodarki u z u p e ł n i a j ą c e j ,
to gospodarka alpejska ze s w ą stałą bazą w postaci osiedla w nizinie w sposób
konieczny z a k ł a d a dobrze z o r g a n i z o w a n ą g o s p o d a r k ę rolną.
Rozdział drugi, Rozioój
i rozprzestrzenianie
się hodowli owiec w
Niemczech
południowych,
daje s k r ó t o w y , ale bardzo i n s t r u k t y w n y zarys dziejów owczarstwa.
Hornberger przytacza o b s z e r n ą l i t e r a t u r ę z zakresu historii gospodarczej i historii
prawa, porusza k w e s t i ę stosunku p o m i ę d z y c h ł o p s k ą a d w o r s k ą g o s p o d a r k ą hodowla
n ą i wskazuje — podobnie j a k recenzent w w y ż e j cytowanej pracy — na samowy
starczalność jako cechę c h a r a k t e r y s t y c z n ą chłopskiej hodowli owiec. Bardzo słusznie
podkreślił autor decydujący w p ł y w klasztornych i miejskich w a r s z t a t ó w tkackich
na rozwój hodowli owiec. Po raz pierwszy spotykamy t u historię charakterystycznej
dla Wirtembergii formy organizacyjnej w ę d r o w n e g o pasterstwa zwanej L a n d g e f ä h r t .
A u t o r przedstawia j ą bardzo w y c z e r p u j ą c o (z r e k o n s t r u k c j ą s z l a k ó w w ę d r ó w e k stad
owczych p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, z zestawieniem podstawowych baz
itp.). Jakkolwiek dokumenty sprzed X V w . nie dostarczają wzmianek o poiudniowoniemieckiej transhumancji, to jednak w ą t p i ć należy, aby na skutek utworzenia
książęco-wirtemberskiego Landgefährt można było uważać „południowoniemiecką
w ę d r o w n ą h o d o w l ę owiec [...] za t w ó r X V w i e k u " . W ę d r ó w k i stad owczych, b ę d ą
cych w ł a s n o ś c i ą p a n ó w feudalnych, o d b y w a ł y się g ł ó w n i e p o m i ę d z y poszczególnymi
szałasami, a co n a j w a ż n i e j s z e w czasie zimy z n a j d o w a ł y w nich z w i e r z ę t a s t a ł ą
bazę. To, co reprezentuje L a n d g e f ä h r t , jest więc raczej f o r m ą gospodarki alpejskiej .
Wobec korzystnych w a r u n k ó w geograficzno-florystycznych Wirtembergii przypuszczać
należy, że w ł a ś c i w a transhumancja j u ż dawniej istniała na t y m terenie i że książęta
usiłowali jedynie ulepszyć formę o r g a n i z a c y j n ą w ę d r o w n e g o pasterstwa. Jest rzeczą
i n t e r e s u j ą c ą , że r ó w n i e ż na innych terenach objętych w ę d r ó w k a m i stad owczych
wielokrotnie obserwowano — zwłaszcza na terenach b a ł k a ń s k o - k a r p a c k i c h — że wraz
ze wzrostem i n t e n s y w n o ś c i gospodarki rolnej i pastwiskowej transhumancja prze
chodzi w f o r m ę gospodarki alpejskiej. W z w i ą z k u z t y m godny p o d k r e ś l e n i a wydaje
się fakt, że po r o z w i ą z a n i u L a n d g e f ä h r t z jego p o d s t a w o w y m i bazami p o ł u d n i o w o e
l!
W i n n y m miejscu (s. 160) proponuje Hornberger, by nie m ó w i ć o transhumancji
w tych wypadkach, kiedy zasadnicza część stada zimuje w stajniach.
�458
RECENZJE
f
niemieckie w ę d r o w n e pasterstwo owiec z a c h o w a ł o się nadal w postaci czystej transhumancji. I tak p r z e t r w a ł o do dnia dzisiejszego.
Musimy z r e z y g n o w a ć z bliższego o m ó w i e n i a rozdziału trzeciego, Formy
osiadłej
i ruchomej hodowli owiec, oraz rozdziału czwartego, Elementy gospodarki
pasterskiej
w krajobrazie
południowoniemieckim,
gdzie przede wszystkim dochodzi do głosu
Hornberger-geograf gospodarczy i statystyk. W poszukiwaniu analogii wychodzi autor,
zwłaszcza w rozdziale czwartym, poza teren p o ł u d n i o w y c h Niemiec i przytacza ma
t e r i a ł y ze Szlezwiku-Holsztyna, ze wschodniej Francji, dolnej Alzacji, Lotaryngii,
a t a k ż e Szwajcarii, w s k a z u j ą c p o w i ą z a n i a owczarstwa tych t e r e n ó w z transhumancjami poiudniowoniemieckimi.
Przedstawiona w rozdziale p i ą t y m Organizacja
społeczna
i kultura
duchowa
południowoniemieckich
pasterzy wędroiunych
jest w e d ł u g zapowiedzi samego autora
„ k r ó t k i m streszczeniem" jego pracy z 1955 r., Der Sćhafer. W rozdziale t y m na z a k o ń
czenie zwięzłego opisu wspólnot owczarskich zamieszczono n a s t ę p u j ą c e zdanie: „do
tak pełnego zjednoczenia, jakie charakteryzuje h i s z p a ń s k ą mestę, k t ó r a pełniła do
niosłą rolę polityczną i z a j m o w a ł a k l u c z o w ą pozycję gospodarczą, na terenie Niemiec
nigdy prawdopodobnie nie doszło". Nikomu, kto z a j m o w a ł się kiedykolwiek bliżej
ruchem z w i ą z k o w y m owczarzy ś r o d k o w e j Europy nie przyszłoby na m y ś l p o r ó w n a
nie go z m e s t ą (patrz wyżej). Jak to recenzent u s i ł o w a ł w y k a z a ć w swej wyżej cyto
wanej pracy, cele c e c h ó w i z w i ą z k ó w owczarskich polegały przede wszystkim na
walce z „ p o n i ż a j ą c y m " traktowaniem zawodu owczarza, jego n i s k ą r a n g ą społeczną.
Fakt, iż w i e l u p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i c h m a g n a t ó w p o p i e r a ł o ten ruch, aby dla swych
w ł a s n y c h - i n t e r e s ó w stworzyć sobie ustabilizowany i silny stan pasterzy, to j u ż
inna sprawa. Z kolei Hornberger twierdzi jakoby w Europie ś r o d k o w e j obszar ho
d o w l i owiec b y ł bardzo ograniczony terenami rolniczymi. Jego zdaniem „ p a s t e r z ,
owczarz, w ę d r o w n y owczarz na skutek swej o d r ę b n o ś c i nigdy nie znajdował uzna
nia w systemie wartości chłopa czy mieszczanina". Taka interpretacja jest nie do
przyjęcia! Istota tej deprecjacji, z k t ó r ą przez 200 lat daremnie walczył cesarz i p a ń
stwo, leży jedynie w w y r o s ł e j z w a l k i konkurencyjnej ekskluzywności c e c h ó w rze
mieślniczych. Recenzent nie zna żadnego przypadku, gdzie by z a w ó d owczarza
w ś r o d o w i s k u czysto w i e j s k i m traktowany b y ł jako „poniżający". T u z a j m o w a ł on,
częstokroć na skutek obawy przed jego n a d n a t u r a l n ą mocą, p o w a ż n ą pozycję. Fakt,
iż z d a r z a ł y się k o n f l i k t y z ludnością rolniczą, nie ma nic wspólnego z o w ą deprecja
cją w ścisłym sensie. M i m o w y p o w i e d z i Hornbergera (s. 51), jakoby „ w w i e l u t u r y ń skich miejscowościach" istniały związki owczarskie, nie znajdujemy na t y m terenie
ś l a d ó w tego rodzaju wspólnot. Na p r o ś b ę recenzenta kompetentne archiwa p a ń s t w o
we w T u r y n g i i p o i n f o r m o w a ł y go, że w ich zbiorach nie ma ż a d n y c h p r z e k a z ó w
ź r ó d ł o w y c h co do z w i ą z k ó w owczarskich tego rodzaju na terenie p o ł u d n i o w y c h
Niemiec.
W s y n t e t y z u j ą c y m rozdziale szóstym, Całościowy
zarys
południowoniemieckiego
pasterstwa wędrownego,
s ł u s z n i e określa Hornberger p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e w ę d r o w
ne pasterstwo jako j e d n ą z „ f o r m prawdziwej transhumancji", jaka w y s t ę p u j e w k r a
jach basenu Morza Ś r ó d z i e m n e g o . U w a ż a m y jednak za zbyt ryzykowne traktowanie
„ ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j w ę d r o w n e j hodowli owiec na obszarze między A l p a m i i D o l
n y m Renem, p o m i ę d z y A l b ą i Côtes Lorraines, jako ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e g o typu
transhumancji". N a l e ż a ł o b y m ó w i ć raczej o j a k i e j ś ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j odmianie,
ale na pewmo nie o typie (nie jest to t a k ż e m o ż l i w e w odniesieniu do Włoch, Francji
i B a ł k a n u ) . Jeżeli jednak, j a k to proponuje recenzent, m ó w i ć b ę d z i e m y o „ p o ł u d n i o woniemieckiej w ę d r o w n e j hodowli owiec", co zresztą znajduje uzasadnienie w za-
�459
RECENZJE
łączonych bardzo i n s t r u k t y w n y c h mapach Hornbergcra dotyczących w ę d r o w n e j
hodowli owiec w Republice Federalnej, to unikniemy schematyzmu.
M i m o pewnych zastrzeżeń, jakie etnograf i historyk k u l t u r y musi zgłosić pod
adresem pracy Hornbergera, jest to w a r t o ś c i o w a syntetyczna monografia i należałoby
sobie życzyć, by p o w s t a ł y podobne prace dotyczące innych regionów.
Wolfgang
Jacobeit
T ł u m . z niem. D. Markowska
ERNST B U R G S T A L L E R , Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in
Oberöster
reich, L i n z 1961, ss. 46, tabl. 8, fot. 32, s z k i c ó w 15; w y d . I n s t i t u t für Landeskunde
von O b e r ö s t e r r e i c h .
Na terenie G ó r n e j Austrii, a zwłaszcza w okolicach Salzburga i sąsiadującej
z n i m i dolnej części tego kraju, od dawna znane są liczne żleby skalne. Obecnie
dochodzi do nich nowe i n t e r e s u j ą c e znalezisko, zapewne n a j w i ę k s z e tego rodzaju
w A u s t r i i . Odkryte ono zostało już przed kilkoma laty w d z i k i m i romantycznym
u r w i s k u s k a l n y m G ó r Ś m i e r c i (Totes Gebirge). Burgstaller nazywa je krajobrazem
,,heroicznym", k t ó r y nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę l o k a l n ą „ P i e k ł o " (Holle). Przez
ten teren w i j e się teraz ścieżka g ó r s k a z obu stron osłonięta s k a ł a m i , k t ó r y c h ściany
pokryte są r y t a m i l u b w y ż ł o b i e n i a m i różnego rodzaju. O g ó ł e m znaleziono dotychczas
15 s k a ł z obrazami, k t ó r e autor wraz ze swoimi w s p ó ł p r a c o w n i k a m i p o d d a ł bada
niom, d o k ł a d n y m pomiarom i przerysom. Prace te b ę d ą jeszcze kontynuowane
i należy o c z e k i w a ć odkrycia dalszych, nowych n a p i s ó w skalnych na terenie „Piekła".
Zadaniem recenzowanej publikacji jest inwentaryzacja opracowanych dotychczas
o b r a z ó w i r y s u n k ó w . S ą one podobne do innych znanych j u ż tego rodzaju r y t ó w :
postacie ludzkie, figury jeźdźców, jelenie, b y d ł o długorogie, w jednym w y p a d k u
trzy, jedna nad d r u g ą , wyrysowane czaszki niedźwiedzi (?), m o t y w drzewa życia,
s z e ś c i o r a m i e n n e gwiazdy i romby, znaki literopodobne, znaki m n o ż e n i a , obrazy
podobne do szachownicy ; m ł y n ó w , różne r y s u n k i geometryczne, j a k gdyby symbole
chrześcijańskie, sporo inicjałów i obok nich daty roczne, k t ó r e sięgają wstecz do
X V I I w., i inne.
Jak j u ż wspomniano, dokonano na w s t ę p i e t y l k o inwentaryzacji, po k t ó r e j
w późniejszej pracy n a s t ą p i dopiero naukowa ocena i opracowanie m a t e r i a ł ó w .
Autor nie poprzestał j e d n a k ż e na opisie poszczególnych r y s u n k ó w , lecz stara się
na razie w formie l u ź n y c h uwag rzucić to zagadnienie na szersze tło i p o r ó w n a ć
z obrazami skalnymi na i n n y c h terenach. Dotyczy to nie tylko innych, podobnych
znalezisk na terenie G ó r n e j A u s t r i i , w ś r ó d k t ó r y c h jedno nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą
n a z w ę ..ściany czarownic" (Hexenwand), ale m . i n . t a k ż e obrazów v: V a l Camonica
i w paleolitycznych jaskiniach p o ł u d n i o w e j Francji. Szukanie paraleli archeologicz
nych wydaje nam się jednak przedwczesne, ze w z g l ę d u na to, że dokładniejsze
datowania r y s u n k ó w ,.Piekła" nie jest na razie jeszcze możliwe. Wprawdzie o sto
sunkowo wczesnym w y k o n a n i u tych r y s u n k ó w świadczy fakt, że wiele r y t ó w znaj
duje się prawie b e z p o ś r e d n i o nad dzisiejszym poziomem ziemi, a wydaje się rzeczą
w y k l u c z o n ą , aby a r t y ś c i " swe obrazy i r y s u n k i w s k a ł a c h żłobili i r y l i w pozycji
leżącej. R o z w i ą z a n i e m o g ł o b y może p r z y n i e ś ć dokonanie w y k o p ó w poniżej poziomu
skał. Na i n n y m miejscu w ł a ś n i e pod p o k r y t y m i rysunkami s k a ł a m i w y k r y t o zna
leziska ceramiki. Recenzentowi nasuwa się uwaga, że dla o k r e ś l e n i a czasu wykonania
r y s u n k ó w należałoby przede wszystkim o g r a n i c z y ć się do ich zestawienia z obrazami
skalnymi, w y s t ę p u j ą c y m i w innych austriackich znaleziskach, j a k rów nież z uderzar
�460
RECENZJE
j ą c y m p o d o b i e ń s t w e m stylu analogicznymi rytami w y s t ę p u j ą c y m i na stodołach
i klepiskach (na co wskazuje zresztą też autor). Wydaje się r ó w n i e ż , że obrazy b y d ł a
p r z y p o m i n a j ą raczej figury w o t y w n e niż obrazy Bos-primigenius
z paleolitycznego^
malarstwa jaskiniowego. Charakterystyczne cechy w i e l u r y s u n k ó w „ P i e k ł a " p o z w a l a j ą
wprawdzie przypuszczać, że chodzi t u o ich apotropeiczne (magiczne) znaczenie, nie
należy j e d n a k ż e przed przeprowadzeniem dalszych s t u d i ó w wysnuw ać w n i o s k ó w
o istnieniu w G ó r a c h Śmierci miejsca kultowego. Sam fakt, że do wspomnianej
ścieżki górskiej m o ż n a dostać się t y l k o z jednej strony drogą wspinaczki górskiej,
jak r ó w n i e ż dziki i romantyczny charakter krajobrazu nie są zdaniem recenzenta
w y s t a r c z a j ą c y m argumentem dla w y s u n i ę c i a wspomnianej wyżej tezy.
Z zaciekawieniem b ę d z i e m y oczekiwać dalszych publikacji autora na temat
o b r a z ó w „ P i e k ł a " i ich historii. Przeprowadzona obecnie staranna i d o k ł a d n a i n w e n
taryzacja pozwala wmioskować, że autor podejmie r o z w i ą z a n i a r y t ó w skalnych
z całą ostrożnością i g r u n t o w n o ś c i ą wysuwanych s ą d ó w .
r
Wolfgang
T ł u m . z niem. D. Markowska
Jacobeit
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06d28a5ffcfc48a8aa02319e9ee4fa4e.pdf
3fd112cb9ea7b7f39f61c66fbdb49c68
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:517
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:472
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.349-406
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
к
О
N
I
К
А
P R Z E D V I I MIĘDZYNARODOWYM K O N G R E S E M N A U K A N T R O P O L O G I C Z N Y C H
I ETNOLOGICZNYCH W MOSKWIE
Jakkolwiek od V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu upłynęło sporo czasu i wszystko przemawia za tym, że prace
przygotowawcze do V I I Kongresu, który ma się odbyć w Moskwie w 1964 г., są
w pełnym toku, niemniej istnieje szereg powodów, dla których nawiązanie do
odbytych obrad nie straciło nic ze swej aktualności. Dużą zachętą do takich właśnie
nawiązań będzie okoliczność, że dotychczas nie zostały jeszcze opublikowane prace
Kongresu V I , paryskiego, poza zwięzłymi i przeważnie pod specjalnym kątem opraco
wanymi relacjami w różnych periodykach '. Szeroki ogół przedstawicieli nauk etnologicznych i antropologicznych nadal nie jest w pełni poinformowany o dorobku
obrad paryskich.
Nie w tym jednak tkwi istota rzeczy. Nie wybiegając daleko wstecz i biorąc
pod uwagę tylko okres powojenny możemy dla każdego Międzynarodowego Kon
gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych wyznaczyć odrębne miejsce. Kongres
w Brukseli (1948) przypominał pod wieloma względami światowy zjazd przedstawi
cieli nauk antropologicznych i etnologicznych, w celu odnowienia dawnych k o n t a k t ó w
i wypracowania nowego proiilu współpracy międzynarodowej po przebytym wstrząsie
wojennym; Kongres wiedeński w 1952 r. stał pod znakiem refleksji nad dorobkiem
kierunku historyczno-porównawezego łącząc w sobie wiele elementów uroczystej
akademii poświęconej działalności P. W. Schmidta i jego szkoły. Zupełnie odmienny
charakter natomiast nosił Kongres filadelfijski w 1956 r. Po raz pierwszy od kilku
dziesięciu lat w międzynarodowym systemie organizującym współpracę w zakresie
nauk antropologicznych i etnograficznych wzięła udział stosunkowo liczna delegacja
radziecka.
Wyniki Kongresu filadelfijskiego można oceniać w sposób bardzo różny. Widząc
ten Kongres przede wszystkim poprzez pryzmat spotkania przedstawicieli etnografii
i antropologii radzieckiej z przedstawicielami nauk etnologicznych i antropologicz
nych Europy i Ameryki i wynikłe stąd konsekwencje dla dalszego rozwoju etnologii
i etnografii światowej nasuwają się następujące spostrzeżenia i wnioski. Na przy
kładzie obrad światowej reprezentacji nauk etnograficznych i etnologicznych raz
jeszcze potwierdza się słuszność tezy o relatywności spojrzenia na przedmiot i zakres
dyscypliny naukowej.
1
W Polsce opublikowano: M. C w i r k o - G o d y c k i , Święto antropologii w Pa
ryżu, „Człowiek w Czasie i Przestrzeni", R. 3: 1960 z. 3, s. 123—133; J . C z e k a n o ws k i, Wrażenia
z VI Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych, tamże, s. 134—141; B. R o s i ń s k i , Sprawozdanie z VI
Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych, tamże, s. 142—146; K . M a '
k u 1 s k i, Tematyka kultury materialnej i jej historii w ramach VI
Międzynarodo
wego Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych w Paryżu,
„Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", R. 9: 1961, s. 474—483.
�350
K R O N I K A
Na Kongresie filadelfijskim w skali dotychczas nie spotykanej doszło bowiem
do skonfrontowania czynników aktualnie kształtujących procesy poznania naukowego,
jak i do ujawnienia na tym Lie występujących różnic w poglądach na zakresy tema
tyczne nauk etnologicznych, sposoby ujmowania rzeczywistości badanej oraz metody
i techniki badawcze. Poprzez wielką ilość wygłoszonych referatów o scalonej, jak
i rozrzuconej tematyce i problematyce oraz na podstawie dyskusji z w y m o w n ą
wyrazistością wystąpiły tendencje rozwojowe nauk etnologicznyh w poszczególnych
krajach i środowiskach naukowych. Co w tym wszystkim przemawia kategoriami
zasadniczymi dla ułożenia się kierunków dróg rozwojowych dla etnografii i etnologii
jako dyscyplin posiadających s w ą odmienną specyfikę badawczą? Otóż nie ulegając
tendencjom dogmatycznego traktowania przedmiotu i zakresu nauk etnologicznych,
to znaczy nie dążąc w zasadzie do wyznaczania im ściśle określonego i trwałego
zakresu przedmiotu badań, jednocześnie wypadnie z najwyższą rezerwą odnieść się
do stanu rzeczy, który z całą jaskrawością został ujawniony na Kongresie filadelfij
skim. Pokładane nadzieje na dobre skutki przeanalizowania zasadniczych bolączek
trapiących npuki etnologiczne i możliwość, po uzgodnieniu wspólnych celów, stwo
rzenia bardziej odpowiednich warunków dla ustalenia przesłanek pod nowe założenia
teoretyczne tych dyscyplin w znacznym stopniu sic nie ziściły. Przy całkowitej
realności projektu (dzięki niemal pełnej konfrontacji postulatów środowisk zaintere
sowanych), właśnie dzięki rozproszeniu prac kongresowych na wąskie, nieraz bardzo
specjalne zakiesy tematyczne, węzłowa problematyka obrad została przesłonięta
olbrzymią ilością zagadnień drugorzędnych.
Czy pod tym względem sytuacja uległa zmianie na lepsze w obradach V I Kon
gresu w Paryżu? Otóż jakkolwiek w okresie czteroletnim, dzielącym V i V I Kongres,
szereg spraw i zagadnień w sposób najbardziej żywotny obchodzących nauki etno
logiczne — np. tendencje do przejmowania tematów etnograficznych przez inne nauki
społeczne oraz zagadnienie minimalnego i maksymalnego programu badawczego lub
udział nauk etnologicznych w budowaniu ogólnej teorii kultury itd. — znacznie
zyskało na ostrości, niemniej również i w obradach paryskich nie znalazły one
należytego potraktowania. Pomimo, że w obradach paryskich niejednokrotnie toczyła
sic konstruktywna dyskusja wokół spraw i zagadnień kluczowych, nie znalazło to
jednak w k o ń c o w y m efekcie praktycznie wymiernego wyrazu. Pomimo więc, że coraz
częściej ponawiane są pytania, zwłaszcza ze strony przedstawicieli pokrewnych
dyscyplin odnośnie do przedmiotu i zakresu nauk etnologii i etnografii, oraz nie
bacząc na to, że również i we w ł a s n y m gronie etnografowie co do tego nie we
wszystkich punktach reprezentują stanowiska uzgodnione, niemniej — podobnie jak
na V Kongresie w Filadelfii, również i w obradach V I Kongresu w Paryżu — setki
ciekawych, lecz nie o zasadniczym znaczeniu referatów i komunikatów zadominowały
nad elementami, które w rozprawach kongresowych miały ustawiać kierunki rozwoju
myśli etnograficznej. Toteż można podjąć dyskusję, czy w obecnej sytuacji, w jakiej
znajdują się nauki etnologiczne, na etapie potrzeby rewizji założeń dawniejszych
i konieczności zbudowania nowych szerokich dróg dla myśli etnologicznej, istnieje
celowość zwoływania wielkich kongresów międzynarodowych w stosunkowo krótkich
odstępach czasu (co 4 lata). Jeżeli nawet z tych czy innych w z g l ę d ó w byłoby to
sprawą trudną do zrewidowania, to czy przy takich okazjach nie należałoby odwrócić
stanu rzeczy, który utrwalił się w obradach kongresów międzynarodowych, i poprzez
odpowiednią weryfikację tematów zgłaszanych zabezpieczyć stronie teoretycznej sesji
mocniejsze powiązanie z życiem.
Pytaniem tym wkraczamy w krąg prac przygotowawczych do V I I Międzynaro
dowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Nie zamierzając wy-
�KRONIKA
351
biegać zbyt daleko i wyprzedzać biegu wypadków w skali szerszej wydaje się jednak,
że pytanie to winno być szczególnie mocno i wyraźnie postawione w polskim środo
wisku naukowym. Co więcej, odpowiedź na to pytanie winna być udzielona w czasie
najkrótszym po to, żeby móc zawczasu skoordynować prace przygotowawcze w po
szczególnych ośrodkach i tym samym w sposób w ł a ś c i w y zabezpieczyć udział etno
grafii polskiej w budowaniu nowych dróg myśli teoretycznej na V I I Kongresie
w Moskwie.
Wypowiedziane w y ż e j uwagi żadną miara nie mogą rzutować na korzyści płynące
z kontaktów osobistych i wymiany zdań zarówno w nawiązaniu do szerokiego
wachlarza tematów i zagadnień poruszanych na obradach, jak i poza nimi. W V I Mię
dzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w z i ę ł o np. udział
około 1100 przedstawicieli nauk antropologicznych i etnologicznych, jak również
pewna ilość obserwatorów z dziedzin bardzo blisko związanych z tymi dyscyplinami.
Na obradach Kongresu spotkali się obywatele 57 państw, reprezentując wszystkie
najpoważniejsze Instytuty i ośrodki naukowe swych krajów. W krótkim artykule
nie sposób jest przytoczyć liczby uczestników przypadającej na poszczególne delegacje.
Niemniej wypadnie określić i scharakteryzować większe i mniejsze zespoły, które —
czy to ze względu na główne kierunki reprezentowane w naukach etnologicznych,
czy też na rolę szkół i ujęć metodologicznych w formowaniu się myśli etnologicznej —
tworzyły w obradach odrębne grupy.
W obradach V I Kongresu najliczniejsze zespoły tworzyli, ze względów zrozumia
łych, gospodarze — przedstawiciele nauki francuskiej. Mówiąc o obecnej etnografii
i etnologii we Francji byłoby rzeczą trudną wyodrębnić działalność określonych
szkól. Po śmierci prof. Griaule'a na gruncie nauki francuskiej nikt bowiem nie był
w stanie przejąć jego kierowniczej roli. Toteż obecna działalność etnologów i etno
grafów francuskich posiada raczej charakter rozproszony i kształtuje się na pod
stawie poszczególnych ośrodków badawczych i instytutów, co z natury rzeczy w p ł y w a
na znaczne zindywidualizowanie metod i kierunków pracy. Pomimo to w obradach
V I Kongresu etnologowie i etnografowie francuscy dość wyraźnie skupili się wokół
tematyki centralno-afrykańskiej, zwłaszcza jeżeli chodzi o kontynuatorów bądź przed
stawicieli stojących blisko etnograficznej szkoły Griaule'a. Drugą z kolei większą
reprezentacją francuską byli etnografowie grupujący się wokół Musée des Arts
et Traditions Populaires. Wystąpili oni z tematyką i problematyką nawiązującą do
badań nad kulturą materialną i folklorem francuskim. Poważną grupę stanowili
również uczeni z Musće de 1'Homme, na czele których stał jeden ze współorganiza
torów Kongresu, prof. Leroi-Gourhan. Spośród najwybitniejszych postaci etnografii
francuskiej żywy udział w Kongresie brali również profesorowie Gessain i Poirier.
Trzeba żałować, że w obradach Kongresu nie brał udziału prof. Claude Levi-Strauss.
Jego bowiem warsztat naukowy bardzo poważnie oddziałuje na podstawy teore
tyczne nauk etnologicznych nie tylko we Francji, lecz i w szerokim kręgu państw
kapitalistycznych.
Zupełnie specjalne miejsce w obradach V I Kongresu zajęła delegacja radziecka.
Przewodniczył jej prof. S. P. Tołstow, dyrektor Instytutu Etnograficznego im.
Mikłucho-Makłaja, zaś w jej sklad wchodzili profesorowie M. G. Lewin, P. J . Olderoge, N. P. Gierasimow, C. T. Debec i inni. Liczne referaty, stojące na bardzo wy
sokim poziomie i poruszające podstawową problematykę etnologiczną i etnograficzną,
jak i udział w dyskusjach w ramach wszystkich prawic sekcji pozwalają na stwier
dzenie, że inicjatywa naukowa delegacji radzieckiej była wszędzie mocno zaznaczona.
W czasie trwania obrad Kongresu zarówno w toku dyskusji nad referowanymi
zagadnieniami, jak też w postaci odpowiedzi na liczne pytania radzieccy etnografowie
�352
KRONIKA
i antropologowie mogli przed bardzo szerokim gronem w y c z e r p u j ą c o o m ó w i ć nie
t y l k o obecne zasady etnografii radzieckiej i jej kierunki rozwojowe, lecz t a k ż e
w sposób konstruktywny n a w i ą z a ć do p o s t ę p o w y c h jej tradycji w okresie minionym.
Pozwoliło to w i e l u przedstawicielom nauk etnologicznych z p a ń s t w kapitalistycz
nych na lepszy w g l ą d w dorobek etnografii radzieckiej, choć w n i e k t ó r y c h w y p a d
kach jednocześnie u j a w n i ł o r ó ż n i c e dzielące etnologię i etnografię k r a j ó w kapitali
stycznych od etnografii i pojmowania jej celów w krajach obozu socjalistycznego.
Dużej klasy r e p r e z e n t a c j ą etnografii zachodniej była nauka anglosaska. Spośród
licznej delegacji a m e r y k a ń s k i e j , składającej się z przedstawicieli poszczególnych
u n i w e r s y t e t ó w , i n s t y t u t ó w i muzeów, szczególne zainteresowanie budził M e l v i l l e
Herskovits, który w w i e l u swych w y s t ą p i e n i a c h w postaci bądź referatów, bądź
replik w czasie dyskusji p r z e d s t a w i ł zachodnie poglądy na zakres i zadania etno
logii. Jego tezy teoretyczne znalazły odbicie w licznych referatach etnologów amery
k a ń s k i c h dotyczących konkretnej problematyki badawczej różnych r e g i o n ó w geo
graficznych, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m t e r e n ó w S t a n ó w Zjednoczonych i Ame
r y k i P ó ł n o c n e j . Dla ścisłości trzeba zaznaczyć, że wiele z a m e r y k a ń s k i c h komuni
k a t ó w p o ś w i ę c o n y c h było tematyce bardzo ogólnej, k t ó r a w wielu wypadkach prze
chodziła z domeny ściśle etnologicznej na grunt innych nauk społecznych, jak np.
socjologii lub psychologii.
Pozycję a m e r y k a ń s k ą p o w a ż n i e w s p i e r a ł a delegacja angielska pod przewodnic
t w e m trzech uczonych o ugruntowanym autorytecie naukowym. B y l i to profeso
rowie: F i r t h , P i t t - R i v e r s 2 D a r y l l Forde. Czynnikiem d o m i n u j ą c y m we wszystkich
referatach angielskich byly zagadnienia akulturacji i zmian strukturalnych w spo
ł e c z e ń s t w a c h kontynentu afrykańskiego. Jakkolwiek ż a d e n z r e f e r a t ó w nie dotyczył
kwestii teoretycznych, niemniej iatwo było się z o r i e n t o w a ć w zasadniczych założeniach
etnologii angielskiej, k t ó r e nie zmieniły się od czasu ostatniego kongz'esu w Filadelfii.
N a j w i ę k s z a ilość r e f e r a t ó w metodologicznych oraz n a w i ą z u j ą c y c h do b a d a ń
nad w y b r a n y m i treściami k u l t u r y ludzkiej wyszła spod pióra uczonych niemieckich
i austriackich. Najciekawsze spośród nich były z w i ą z a n e z k r ę g i e m szkoły w i e d e ń
skiej. Szkoła ta na V I Kongresie w P a r y ż u b y ł a reprezentowana przez dwóch jej
znakomitych s e n i o r ó w : W. Koppersa i P. Heine-Gel der na. Oceniając wygłoszone
referaty i p r z e p r o w a d z o n ą dyskusję m o ż n a twierdzić, że szkoła w i e d e ń s k a , a raczej —•
biorąc rzecz szerzej — etnologia austriacka i niemiecka, jest obecnie jedynym nadal
mocno scementowanym ś r o d o w i s k i e m naukowym, k t ó r y opierając się na od k i l k u
dziesięciu lat sformowanej bazie teoretycznej podejmuje coraz to nowe p r ó b y
w kierunku zmodernizowania jej założeń dawniejszych. Na V I M i ę d z y n a r o d o w y m
Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych byłaby w i ę c to jedyna szkoła,
k t ó r a — pomimo że w y w o d z i ł a się ze stosunkowo dość dawno minionych e t a p ó w
historii myśli etnologicznej — posiłkując się zmodernizowanymi elementami w a r sztatu naukowego próbuje odrodzić przeszłość w teraźniejszości. Na p o d k r e ś l e n i e
zasługuje r ó w n i e ż fakt, że w k r ę g u z w o l e n n i k ó w tego k i e r u n k u podtrzymywane są
dyskusje teoretyczne z bardzo d u ż y m w k ł a d e m temperamentu naukowego. P o w y ż s z a
okoliczność wraz z t r a d y c y j n y m dynamizmem nauki niemieckiej m a n i f e s t u j ą c y m się
obecnie między i n n y m i p o w a ż n ą p e n e t r a c j ą n a u k o w ą na terenach A f r y k i Zachodniej
p o z w a l a j ą sądzić, że etnologia niemiecka p r z e ł a m u j e już kryzys spowodowany
I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Na zakończenie j a k ż e ż bardzo n i e p e ł n e j charakterystyki zespołów,
r e p r e z e n t u j ą c y c h etnologię i etnografię różnych k r a j ó w na V I M i ę d z y n a r o d o w y m
Kongresie N a u k Antropologicznych i Etnologicznych, n a l e ż a ł o b y t a k ż e w s p o m n i e ć
o delegacjach skandynawskiej, włoskiej i j u g o s ł o w i a ń s k i e j .
�KRONIKA
353
Stosunki panujące w etnologii i etnografii skandynawskiej cechuje duża po
wściągliwość w odniesieniu do tematyki wykraczającej poza Półwysep. Można po
wiedzieć, że kierunek wytyczony dla myśli etnograficznej przez Hazeliusa
i znakomicie rozbudowany przez Erixona i jego generację jest w pewnym
sensie nadal obowiązującym kanonem naukowym. Toteż na Kongresie paryskim
przedstawiciele skandynawskiej myśli etnologicznej zapoznali szeroki ogół uczestni
ków przede wszystkim z warsztatem naukowym, opartym jak zawsze na solidnie
opracowanej bazie materiałowej, pokazując od tej strony stan badań nad problema
tyką i tematyką rodzimą. Trzeba jednak odnotować, że ostatnio w etnologii skan
dynawskiej zarysowują się poważne zainteresowania w dziedzinie afrykanistyki
(soia publikacji).
Nauki etnologiczne we Włoszech były reprezentowane na Kongresie przede
wszystkim przez zasłużonego prof. Biasutti. Jakkolwiek Biasutti reprezentuje bardzo
poważny odłam nauk etnologicznych we Włoszech, który nadal kontynuuje
tradycje kierunku kulturowo-historycznego. niemniej na gruncie nauki włoskiej
istnieją także i inne nurty, zbliżone w swych założeniach teoretycznych do szkół
anglosaskich. Należy żałować, że na obradach paryskich ten odłam włoskiej myśli
etnologicznej nie był reprezentowany.
Jugosławia w Paryżu była reprezentowana przez czołowych etnografów, pro
fesorów M. Gavazziego i B . Bratanic'a. Na marginesie wygłoszonych referatów po
święconych tematyce rodzimej, jak i przeprowadzonej nad nimi dyskusji wypadnie
zauważyć, że jeszcze stosunkowo niedawno każde zagadnienie lub nawet temat
niezbyt szeroki budził na ogół powszechne zainteresowanie etnografów. Zaintereso
wania te wiązały się przede wszystkim z archaizmami w y t w o r ó w jugosłowiańskiej
kultury ludowej i ich znaczeniem dla studiów nad starszymi składnikami kultury
ludowej ludów słowiańskich. Mając możność bezpośredniego obserwowania reakcji
na referuwaną tematykę (skądinąd świetnie opracowaną), zamanifestowaną w postaci
niezbyt licznej frekwencji, jak i niezbyt żywego tempa dyskusji, nasuwa się spo
strzeżenie, że specyfika jugosłowiańskiej kultury ludowej, a wraz z nią także i szer
sze zagadnienie badań nad bardziej odległą przeszłością kultury ludów słowiańskich
przesunęło się znacznie na peryferie zainteresowań etnografii ś w i a t o w e j . Co więcej,
w zjawisku tym występuje także bardzo charakterystyczna specyfika, a mianowicie
podtrzymywanie zainteresowań tymi zakresami tematycznymi przede wszystkim
w kręgu badaczy w ten czy inny sposób związanych z założeniami teoretycznymi
kierunku kulturowo-historycznego, jak i wśród przedstawicieli tzw. ewolucjonizmu
krytycznego. Natomiast na szerszą skalę nie można tego odnotować w odniesieniu
do przedstawicieli szkół zadomowionych w nauce anglosaskiej.
Charakteryzując działalność poszczególnych zespołów w obradach V I Kongresu
należy wydzielić osobne miejsce dla delegacji krajów demokracji ludowej, zwłaszcza
dla Polski, Czechosłowacji i Węgier. Polskę na Kongresie reprezentowali ze strony
antropologii profesorowie: J . Czekanowski, M. Ćwirko-Godycki, T. Dierżykraj-Rogalski oraz ks. B. Rosiński, natomiast ze strony etnografii profesorowie: M. Znamierowska-Prüfferowa oraz W. Dynowski. W Kongresie uczestniczyli również etno
grafowie Polacy stale zamieszkujący lub studiujący w Paryżu: dr S. Szyszwan, mgr
M. Zaleska, mgr K . Makulski i M. Jasnorzewski.
Czechosłowacja delegowała na Kongres sześć osób, natomiast Węgry jedną, prof.
Belé Gundę.
Ponieważ przedstawiciele etnografii polskiej i czechosłowackiej występowali po
raz pierwszy od 1939 r. na tak szerokim forum, więc referaty ich z natury rzeczy
nosiły charakter niemal wyłącznie informacyjny o kierunkach rozwoju nauk etno-
Etnografia
P o l s k a , t. V I
23
�354
KRONIKA
logicznych w ich krajach, jak i o zakresach tematycznych, w których prowadzone są
badania. Wystąpień tych — rzecz prosta — nie można przyjąć za najlepszą postać
informacji o tym, co zostało zrobione i co się robi w zakresie nauk etnologicznych
w środowisku polskim lub czechosłowackim. Dlatego też przed następnym, V I I K o n
gresem w Moskwie sprawę opracowania odpowiednich referatów należałoby po
traktować zgoła inaczej. Poza częścią rejestrującą rezultaty prac lub też informująca
o ich postępach na bieżąco, w referatach tych powinno być przede wszystkim udzie
lone należyte miejsce omówieniu podstawy teoretycznej zjawisk badanych. W związku
ze zbliżającym się terminem V I I Kongresu w polskim środowisku etnograficznym
już w najbliższej przyszłości powinny być podjęte prace nad wyprowadzeniem z pol
skiej rzeczywistości historycznej w n i o s k ó w uogólniających, które by w postaci prze
słanek naukowych mogły służyć jako wktad do ogólnej teorii kultury.
Przechodząc z kolei do zrelacjonowania strony organizacyjnej V I Międzynarodo
wego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych należy na wstępie przyto
czyć kilka zasadniczych danych, a mianowicie, że trwał on 7 dni (od 31 lipca do 6
sierpnia) i że siedzibą jego było Musée de THomme oraz Musée des Arts et Traditions
Populaires. Organizatorem i gospodarzem V I Kongresu był Komitet, na czele którego
stał prof. Henry Vallois, redaktor jednego z najpoważniejszych czasopism antropo
logicznych „L/Anthropologie" i do niedawna dyrektor Musée de ГНomme. W pracy
tej pomagali mu na stanowiskach sekretarzy generalnych profesorowie: A. L e r o i -Gourhan,
dyrektor Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Paryskiego, oraz
P. Champion, wicedyrektor Musée de 1'Homme. Oprócz nich w Komitecie Organiza
cyjnym brali udział profesorowie: R. Gessain, C. Levi-Strauss i P. Rivier. Niniejszy
Komitet już w pierwszym dniu Kongresu został powołany do prezydium tego zgro
madzenia, do którego weszli również profesorowie: B. Birket-Smith (Dania), J . Czekanowski (Polska), S. Sergi (Włochy), R. Daryll Forde (Anglia), S. P. Tołstow (Związek
Radziecki), M. Herskovits (Stany Zjednoczone) oraz przedstawiciele wiciu innych
środowisk naukowych.
Ze w z g l ę d u na dużą ilość nadesłanych referatów i k o m u n i k a t ó w oraz ich roz
piętość tematyczną obradowano w sekcjach i podsekcjach. W zasadzie pracowano
w czterech głównych działach: antropologicznym, etnologicznym, muzealnym i fil
mowym. Poza tym został wydzielony szereg odrębnych grup roboczych, które w ciągu
jednego lub dwu trzygodzinnych posiedzeń zajmowały się opracowaniem problemów,
które nie znalazły miejsca na obszerniejsze omówienie w ramach poszczególnych
sekcji. Obrady etnologów skupiały się w jedenastu sekcjach i kilku podsekcjach.
Tak w i ę c sekcja pierwsza zajmowała się etnologią ogólną, metodologią i strukturami
socjalnymi. Sekcja ta rozpadała się na podsekcje: ogólną, europejską, azjatycką, afry
kańską, amerykańską i Oceanii. Do sekcji drugiej włączono etnologię archeologiczną
i prehistoryczną. W trzeciej sekcji znalazły miejsce problemy technologii oraz bytu
materialnego i ekonomicznego. Etnobotanika stanowiła temat obrad sekcji czwartej,
etnolingwistyka — sekcji piątej, sztuka i taniec — sekcji szóstej. Sekcja siódma,
etnologia historyczna i tradycje ludowe, pracowała w trzech podsekcjach, a mianowi
cie: problemów ogólnych, zagadnień Europy oraz Afryki. W sekcji ósmej omawiano
postępy w dziedzinie etnologii prawnej, w dziewiątej zajmowano się religią, a w dzie
siątej etnopsychologią i medycyną. Ostatnia, jedenasta sekcja łączyła problematykę
zmian kulturowych, etnologii stosowanej i migracji. Dział muzealny zebrał się tylko
na dwu posiedzeniach, na których odczytano kilka referatów dotyczących szczegóło
wych zagadnień konserwacji zabytków i muzeoznawstwa. Początkowo przewidywano
trzynaście grup roboczych: 1) Problemy etnogenezy, 2) Standaryzacja pomiarów
antropologicznych, 3) Problemy wspólne archeologii, historii i etnografii, 4) Problemy
�KRONIKA
355
etnologii agrarnej, 5) Muzyka i rytuał, 6) Gry, 7) Bajki ludowe, 8) Osobowy status
prawny, 9) Analiza strukturalna i schematyczna mitów i literatury ustnej, 10) Nowe
synkretyzmy religijne, 11) Pokarmy i napoje rytualne, 12) Studium kultur w stanie
zaniku, 13) Problemy etnobotaniki. W trakcie obrad Kongresu wyłoniło się jeszcze
kilka grup roboczych, lecz o ich tematyce i wynikach ich prac dowiedzieć się będzie
można dopiero z oficjalnych protokołów Kongresu.
Jednocześnie z obradami w poszczególnych działach, sekcjach, podsekcjach i gru
pach roboczych w sali kinowej Musée de 1'Homme odbywał się nieustanny przegląd
filmów etnograficznych, który został zorganizowany przez Międzynarodowy Komitet
Filmu Etnograficznego. Tak więc odbyło się 12 kilkugodzinnych seansów filmowych,
na których zaprezentowano kilkadziesiąt filmów o tematyce etnograficznej, folklory
stycznej, a nawet turystycznej. Wartość poszczególnych filmów była bardzo różna.
Obok naprawdę odkrywczych filmów J . Rouche'a wyświetlano krótkometrażówki nie
mające nic wspólnego z etnografią. Warto tu wspomnieć, że nie zabrakło i polskich
punktów programu, w postaci filmów Z. Bochenka, J . Olędzkiego i innych.
Komitet Organizacyjny Kongresu przygotował również dla uczestników dwie
tygodniowe wycieczki: jedną na południe Francji w celu zwiedzenia zabytków
romańskich oraz grot z zachowanymi tam malowidłami z epoki paleolitu, drugą do
Bretanii, by zapoznać zainteresowanych z folklorem tamtych okolic.
Ramy niniejszego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie tematyki
poszczególnych referatów i komunikatów. Z konieczności więc trzeba się ograniczyć
do podania ogólnej charakterystyki wystąpień, podając coś w rodzaju małej staty
styki tematów poruszanych na Kongresie. Ponieważ najłatwiej będzie to uczynić
według kolejnych sekcji, na które podzielono obrady Kongresu, w i ę c zgodnie z takim
sposobem zaszeregowania zainteresowania uczestników Kongresu kształtowały się
następująco. Na ogólną liczbę około 390 zgłoszonych referatów i komunikatów
zagadnieniom ogólnym etnologii i metodologii poświęcono 23 referaty, zaś szczegóło
wym badaniom konkretnych ludów i społeczeństw — 88. Szczególnym zainteresowa
niem cieszył się również dział archeologiczny i prehistoryczny, czyli dział tak zwanej
„etnologii prehistorycznej", który może się poszczycić liczbą 58 referatów. Trzecim
działem o dużej ilości komunikatów był dział technologii i kultury materialnej.
W ramach tego działu wygłoszono około 50 referatów i komunikatów. Niewiele
mniej wystąpień zanotowano w sekcji religioznawczej (46), co świadczyłoby o nie
słabnącym zainteresowaniu tą problematyką we współczesnej etnologii. Zaintereso
wanie etnologią historyczną, która pokrywa się z naszym pojęciem etnografii, jak
kolwiek nie było szczególnie żywo manifestowane, niemniej z tego zakresu zgłoszono
do dyskusji 34 referaty. Jeśli chodzi o inne działy etnologii, to zeszły one w pewnym
stopniu na margines zainteresowań Kongresu. Chodzi tu przede wszystkim o etnobotanikę, etnologię prawną i etnopsychologię. Nieco żywszą działalność przejawiano
w sekcjach, które o m a w i a ł y zagadnienia lingwistyczne (19 referatów i komunika
tów), sztuki i muzyki (23) oraz zmian kulturowych i migracji. Jak wynika z podanej
statystyki, w centrum zainteresowań współczesnej etnologii znajdują się przede
wszystkim badania konkretnych grup etnicznych, ludów lub zgoła drobnych, lecz
dobrze uchwytnych ugrupowań społecznych. Skoro jesteśmy przy omawianiu danych
statystycznych dotyczących obrad Kongresu warto wspomnieć, w jakim mianowicie
stosunku kształtowały s i ę zainteresowania poszczególnymi regionami geograficznymi.
Znamienna jest okoliczność, że równorzędnie do zawsze bardzo popularnej tematyki
europejskiej, której dotyczyło ponad 80 referatów, stanęły zagadnienia Afryki, którym
poświęcono 81 komunikatów. Bardzo poważne interesowanie się kontynentem afry
kańskim nie jest zjawiskiem nowym. Niemniej duża ilość prac omawiających tę
�350
KRONIKA
problematykę jest jednocześnie wykładnią pewnych tendencji w etnologii lat pięć
dziesiątych. Szybkie przekształcanie się stosunków społecznych i politycznych w Afry
ce, posiadające swój wymowny wyraz w szybkim powstawaniu wielu nowych nie
podległych państw, stawia przed etnologią krajów, które niegdyś były niepodzielnym
władcą tamtych terytoriów, nowe zadania polegające na zrozumieniu przebiegających
na tym kontynencie procesów i zmian społecznych. T y m się też niewątpliwie tłu
maczy, że wśród tych 81 prac omawiających różne regiony Afryki większość wyszła
spod pióra uczonych francuskich, angielskich i belgijskich. Niemały jednak udział
w badaniach nad współczesną Afryką biorą obecnie również Stany Zjednoczone,
Związek Radziecki i N R F . Problematyka etnograficzna obu Ameryk była tematem
około 50 referatów, co przy stosunkowo licznej delegacji Stanów Zjednoczonych
może budzić pewne refleksje. Warto tu również podkreślić, że znaczna większość
referatów amerykanistycznych została przygotowana przez autorów zaliczających się
do kręgu języka hiszpańskiego. Jeśli chodzi o Azję, której problematykę poruszono
bodajże tylko w 45 referatach i komunikatach, to należy stwierdzić, że obecnie
w etnologii światowej leży ona jak gdyby odłogiem. Zasadniczo oprócz nielicznych
referatów angielskich, niemieckich i rosyjskich gros materiałów azjatyckich przed
stawionych na Kongresie stanowiło wyniki badań prowadzonych przez uczonych
hinduskich i japońskich. Należy żywić nadzieję, iż sytuacja ta ulegnie zmianie
w latach następnych.
Niemal zupełnie brakowało opracowań dotyczących Australii (3 referaty), co
wydaje się tym dziwniejsze, że w poprzednich okresach kultura ludów australijskich
stanowiła niezwykle popularny zakres tematyki naukowej, zwłaszcza odnośnie do
etnologów angielskich i amerykańskich. Również cały obszar Oceanii stanowił k a n w ę
zaledwie dla kilkunastu referatów, z których zresztą żaden nie należał do specjalnie
rewelacyjnych lub odkrywczych.
Poprzestając na tych bardzo ogólnych uwagach dotyczących obrad paryskich
wypadnie na zakończenie jeszcze nawiązać do refleksji wypowiedzianych na wstępie
artykułu.
Żegnając uczestników V I Kongresu przewodniczący obrad prof. H. Vallois po
równał rolę odbywających się co cztery lata walnych zjazdów międzynarodowych
do członów rakiety, która niesie etnologię światową w przyszłość. Otóż przy całej
trafności tego porównania nie od rzeczy będzie ponowić postawione na wstępie
artykułu pytanie i jednocześnie
rozszerzyć je w pewnym kierunku. Skoro więc
budzą się wątpliwości, czy przy obecnym stanie rzeczy w naukach etnologicznych
istnieje głębszy sens z w o ł y w a ć co cztery lata walne zgromadzenie etnologów, w grun
cie rzeczy po to tylko, żeby zapoznać się z nieskończenie różnorodną tematyką nauk
etnologicznych. Przy wciąż nierozstrzygniętych problemach zasadniczych byłoby chyba
rzeczą bardziej słuszną wydzielić zespół zagadnień w ę z ł o w y c h i szukać dla nich
rozwiązań na nieco innej, zmodyfikowanej bazie organizacyjnej. Przed V I I Między
narodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie sprawa
ta nabiera szczególnego znaczenia wobec wysunięcia przez delegację radziecką w P a
ryżu propozycji utworzenia w najbliższych latach Stałego Komitego Organizacyjnego
Kongresów, który mógłby się stać bardziej operatywną instytucją reprezentującą
etnologię światową.
Witold Dynowski,
Krzysztof
Makulski
�357
KRONIKA
SPRAWOZDANIE
Z WYCIECZKI
DO B R E T A N I I ,
ODBYTEJ
PO ZAKOŃCZENIU
VI KONGRESU
NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I E T N O L O G I C Z N Y C H W PARYŻU
Organizatorzy V I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno
logicznych zatroszczyli się o to, aby licznie zebrani uczestnicy Kongresu mieli możność
zapoznać się także z współczesnym obrazem kultury wsi francuskiej, jak również
z regionalnymi zbiorami etnograficznymi. Jedna z zorganizowanych na zakończenie
Kongresu wycieczek skierowana została do Bretanii. Pozwoliło to przy korzystaniu
z autokarów i małych statków na penetrację przepięknych terenów departamentu
Finistčrc. Cótes-du-Nord, Ille-et-Vilaine i Morbihan. Trasa biegła przez Brest, Saint- P ó l - d e - L é o n , Morlaix, Guimiliau, Douarnenez, Ponmarck, Pont-ГАЬЬэ, Quimpcr,
Carnac, Golfe du Morbihan, Paimpont, Rennes, Mont-Saint-Michel.
Ze strony gospodarzy francuskich wycieczką szczególnie opiekował się J . H.
Riviere, dyrektor Musée des Arts et Traditions Populaires, jednak grupie udającej się
do Bretanii przewodził archeolog prof, dr P. R. Giot z Uniwersytetu w Rennes,
któremu zawdzięczaliśmy szczegółowe zapoznanie się z polami dolmenów i menhirów
oraz innymi zabytkami archeologicznymi, a także ze średniowiecznymi kalwariami.
Obok powierzchownej penetracji małych, uroczych kamiennych miasteczek, dumnych
ze swych katedr, kościołów i rzeźb, poza otaczającym je charakterystycznym kraj
obrazem mało mieliśmy okazji do poznania północnej Francji, w tym zwłaszcza wsi
francuskiej. Trzeba było ogromnego wysiłku, aby zdążyć wpaść do jednej lub dru
giej zagrody albo odbyć rozmowę np. z rybakiem, który mógł zademonstrować
jeszcze również i we Francji stosowane prymitywne narzędzia do połowu ryb w po
staci np. trójzębnych ości kowalskiej roboty.
Małe prowincjonalne muzea, np. Musée Bigouden w Pont-1'Abbé, w Quimper lub
Musée Préhistorique Finistérien w Ponmarck umożliwiły ocenę troski pokoleń
X I X w. o zgromadzenie pamiątek z dziedziny sztuki i stroju regionalnego. Dopiero
Muzeum Bretońskie w Rennes okazało bardziej interesujące zbiory etnograficzne
pokazane na szerokim tle historycznym z omówieniem rozwoju warunków gospo
darczo-społecznych, demografii itp. Ekspozycja ta była m. in. dużą zasługą dr. R. Y .
Crestón, autora prac o ludowych strojach bretońskich (1953—1959), bogatych w ry
sunki i mapy, oraz J . H. Riviere.
W czasie wycieczki do Bretanii miasto Brest właśnie w dniu przybycia członków
Kongresu obchodziło wielkie święto ludowe, połączone z pokazem licznych zespołów
tanecznych i kapel ludowych, pochodzących z odległych wsi północnej Francji,
a także z innych krajów, np. Wielkiej Brytanii i Irlandii.
Cały Brest żył festiwalem (des Cornemuses): tysiące kobiet we wspaniałych
czepcach, haftach złotem kapiących, we francuskich „tureckich" chustach (używa
nych u nas m. in. na Kujawach), mężczyźni i dzieci również w przepięknych stro
jach przy muzyce dud i innych instrumentów ludowych tańczyli rytmicznie, po
ważnie, harmonijnie, bez jakiejkolwiek pozy i maniery.
Maria
Znamierowska-Prüfferowa
�358
KRONIKA
Działalność
naukowa i organizacyjna dotycząca
terenu
Karpat
ARCHEOLOGICZNE SYMPOZJUM K A R P A C K I E
W dniach 11—14 czerwca 1961 r. odbylo się czterodniowe Sympozjum poświęcone
archeologicznej przeszłości Karpat. Zostało ono zorganizowane przez Karpacką Stację
Archeologiczną Komisji Archeologicznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w K r a
kowie przy współudziale Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Obrady połączone
zostały z objazdem terenów karpackich i ze zwiedzaniem najważniejszych stanowisk
archeologicznych znajdujących się na trasie objazdu. W obradach wzięli udział
archeologowie i przedstawiciele nauk pokrewnych: geomorfologowie, paleobotanicy,
historycy i etnografowie. Oprócz Polaków wzięli udział przedstawiciele nauki w ę
gierskiej, czeskiej i słowackiej.
Obrady rozpoczęły się w Krakowie, gdzie w gmachu Polskiej Akademii Nauk
dokonano otwarcia Sympozjum i wygłoszono referaty wprowadzające w zagadnie
nie — prof. S. Nosek nakreślił historię polskich badań archeologicznych w Karpatach,
a doc. A. Żaki mówił o archeologii gór w ogóle i problemach archeologii karpackiej.
Aby wciągnąć w obrady prowincjonalne ośrodki, a jednocześnie zaznajomić uczestni
k ó w zjazdu z terenem badań, obrady odbywały się kolejno w Nowym Targu, Nowym
Sączu i w Niedzicy. Przy okazji objazdu zwiedzono stanowiska archeologiczne: gródek
w Szaflarach pod Nowym Targiem i grodziska w Naszacowicach i Podegrodziu pod
Starym Sączem (w Podegrodziu prowadzone są właśnie wykopaliska przez Karpacką
Stację Archeologiczną PAN). Prócz tych, które zwiedzono dokładnie, oglądano
z autobusu szereg obiektów i stanowisk omawianych w referatach. Prócz obiektów
czysto archeologicznych zwiedzono też miejscowości i zabytki historyczne oraz
muzea i zbiory.
G ł ó w n y m tematem obrad był problem, jak dawno Karpaty zostały zasiedlone,
w jakich okresach i jakimi szlakami osadnictwo posuwało się w głąb gór, wreszcie
jakie szlaki wiodły poprzez Karpaty i co o tych górach mówią najstarsze źródła
pisane. Problemy osadnicze były też przedmiotem najbardziej ożywionej dyskusji.
Wszystkie referaty, bądź w skrócie, bądź w całości, zostały powielone i rozdane
uczestnikom Sympozjum; w przyszłości zostaną one opublikowane w kolejnym tomie
,.Acta Archaeologica Carpathica' , organie Karpackiej Stacji Archeologicznej P A N .
;
Anna
OSADNICTWO
WCZESNOŚREDNIOWIECZNE
Kowalska-Lewicka
W DORZECZU
SANU
Do frapujących zagadnień oczekujących na wyjaśnienie należy zaliczyć sprawę
nasilenia osadnictwa w dorzeczu Sanu. Historią osadnictwa w dorzeczu górnego
i środkowego Sanu zajmowało się szereg historyków, ze względu na rolę tej rzeki
jako pasa granicznego pomiędzy plemionami polsko-ruskimi w X — X I V W .
Za mało uwagi poświęcano jednak do niedawna badaniom archeologicznym.
Wprawdzie prowadzono na niektórych stanowiskach prace wykopaliskowe, których
T
1
1
J . W i d a j e w i c z , Południowo-wschodnie
kresy Polski w X i XI wieku,
Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk. Prace Komisji Historycznej, t. X , z. 2, Poznań
1937; t e n ż e , Państwo Wiślan, Biblioteka Studium Słowiańskiego U . J . Seria A nr 2,
Kraków 1947; t e n ż e , Początki Polski, Wrocław 1948; H. Ł o w m i a ń s k i , Proble
matyka historyczna Grodów Czerwieńskich
w związku
z planem zespołowych
ba
dań polsko-radzieckich,
„Kwartalnik Historyczny", R. 60: 1953, s. 58—85. Czasom
�359
KRONIKA
wyniki opublikowano w literaturze archeologicznej , lecz dotychczasowy stan ba
dań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym jest jeszcze niedostateczny. Niemniej
materiały archeologiczne, znane choćby z ostatnich lub starszych badań, pozwalają
w innym świetle interpretować źródła historyczne, mówiące o wydarzeniach militarno-politycznych w tym rejonie.
Z problematyką osadniczą dorzecza Sanu wiąże się sprawa przynależności et
nicznej mieszkańców. Ważnym problemem jest też jednostka administracyjna,
w której skład wchodziły te ziemie. Odnośnie do sprawy pierwszej trzeba krótko
zasygnalizować, że pod względem etnicznym ziemie te przed I X w. zamieszkiwało
prawdopodobnie plemię Lędzian, jak na to zwróciło uwagę wielu badaczy . Pod ko
niec I X i w początkach X w. ziemie po San i Bug wchodzą w skład państwa
Wiślan \ Wiek X przynosi panowanie nad tymi ziemiami Mieszka I, na podstawie
zaś przekazu Nestora należałoby przyjąć, że około roku 981 Przemyśl wraz z Gro
dami Czerwieńskimi dostaje się w ręce R u s i .
Najstarszą jednostką administracyjną na tym terenie jest księstwo przemyskie
poświadczone źródłowo w roku 1085 . W wiekach następnych mamy do czynienia
z dużą jednostką administracyjną, zwaną ziemią przemyską'. Znamienne jest ist
nienie w Przemyślu na przełomie X I I ' X I I I w. stolicy biskupstwa obrządku wschod
niego, a w X I V w. rzymskokatolickiego' . Fakt ten dowodzi, że ziemia przemyska,
2
;!
5
l¡
4
historycznym poświęcił bardzo cenne studium F . P e r s o w s k i : Osadnictwo w do
rzeczu średniego
Sanu. Próba rekonstrukcji
krajobrazu w XV wieku, [w:] Studia
z historii społecznej
i gospodarczej poświęcone
prof. dr. F. Bujakowi, L w ó w 1931,
s. 83—99. Tenże autor opracował ostatnio bardzo obszerne dzieło poświęcone po
graniczu polsko-ruskiemu w średniowieczu.
' G. L e ń c z y k, Grodziska i zamczyska nad Wisłokiem,
„Z otchłani wieków",
t. 13: 1938, s. 99—104; t e n ż e , Nowe stanowiska przedhistoryczne
w
województwie
rzeszowskim, „Sprawozdania P A U " , t. 49: 1948 z. 3, s. 166 п.; A. Ż a k i , Grodziska
nad górnym Sanem, ,,Z otchłani wieków", t. 20; 1954, s. 187—189; t e n ż e ,
Początki
osadnictwa w Karpatach
Polskich, „Wierchy", t. 24: 1953, s. 99—116; t e n ż e ,
Wietrznów,
wczesnośredniowieczny
gród graniczny, „Wiadomości Archeologiczne",
t. 24: 1957, s. 1—36; T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Swiatowit",
t. 21: 1955, s. 327—330. Na podstawie przedstawionych powyżej prac w y k o n a ł e m
mapkę grodów pewnych i domniemanych na interesującym nas obszarze, z uzupeł
nieniem znanych osad z ostatnich badań mgr. K . Moskwy, mgr. J . Janowskiego
i autora.
' H. Ł o w m i a ń s k i , Lędzianie,
„Slávia Antiqua", t. 4: 1953, s. 97—114;
F. P e r s o w s k i , Lachowie, Lendizi, Lendzaninoi w nazewnictwie X wieku, „Rocz
nik Przemyski", t. 9: 1958 z. 1, s. 5—21; T. L e h r - S p ł a w i ń s k i ,
Ledzice-Lędzianie-Lachowie,
[w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki
Septuagenario
dedicaia, Poznań
1959, s. 195—209.
'* W i d a j e w i с z, Południowo-wschodnie
kresy..., s. 35—49; t e n ż e ,
Państwo
Wiślan
s. 46—47; t e n ż e , Początki
Polski, s. 71; Ł o w m i a ń s k i ,
Problematyka...,
s. 59—85; t e n ż e , Lędzianie,
s. 97—114.
Zagadnieniu temu poświęcam nieco więcej uwagi w pracy pt.
Przemyśl
wczesnodziejowy
w świetle
przeprowadzonych
wykopalisk
w r. 1958—1959,
„Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2 z. 1 (w druku). Tutaj na uwagę zasłu
guje jedynie ostatnio zajęte stanowisko przez L e h r a - S p ł a w i ń s k i e g o , op. cit.,
s. 205, gdzie autor nie kwestionując przekazu Nestora wręcz stwierdza, „że tereny
Grodów Czerwieńskich aż po ziemię przemyską łącznie były pierwotnie polskie —
chyba nie tylko politycznie".
Powiesť wriemiennyćh
let, wydanie A. A. S z a c h m a t o w a , Piotrogród 1916,
s. 189.
P. H r a b у к, Granice ziemi przemyskiej
i lwowskiej. Objaśnienie
do mapy,
„Rocznik Przemyski", t. 3: 1912—1922.
W. A b r a h a m , Powstanie organizacji kościoła
łacińskiego
na Rusi, t. 1,
L w ó w 1904, s. 89; Ł o w m i a ń s k i , Problematyka...,
s. 83; J . К w o ł e k ,
Początki
biskupstwa przemyskiego, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne"; t. 3: 1956 z. 2, s. 130.
M
¿
;
5
łi
7
4
�360
KRONIKA
�301
KRONIKA
czyli diecezja przemyska, zasięgiem swoim objąć musiała prawdopodobnie część
wschodnią dawnego terytorium plemiennego W i ś l a n . Posługując się danymi źródło
wymi należy stwierdzić, że w X V w. w skład ziemi przemyskiej wchodziły tereny
nad górnym i środkowym Sanem oraz górne dorzecze Dniestru .
Jeśli spojrzymy na mapkę osadnictwa wczesnośredniowiecznego (ryc. 1) w grani
cach dawnej ziemi przemyskiej, na pierwszy plan wybija się duże skupienie (czyli
koncentracja) osad i grodów w dolinie Sanu, a przede wszystkim wokół Przemyśla.
Złożyło się na to szereg bardzo istotnych przyczyn. Decydującą rolę odegrały tu
taj warunki geograficzne, a więc: dobra gleba, zalesienie, hydrografia, bogactwa na
turalne oraz już w starożytności istniejące szlaki handlowe biegnące z południa na
północ. Te czynniki stworzyły już w starożytności dogodne warunki do rozwoju
osadnictwa, które w okresie wczesnośredniowiecznym p o m y ś l n i e się nadal rozwija.
Nie od rzeczy będzie wspomnieć o olbrzymiej roli źródeł solnych (ok. 000), ciągną
cych się od Tyrawy Solnej i okolic Przemyśla pasem równoległym do linii Karpat
Wschodnich . Eksploatowana sól musiała mieć poważne znaczenie jako środek
9
Ml
11
" Na możliwość taką zwracają uwagę badacze w innych stronach Polski, patrz
S. Z a j ą c z k o w s k i , Terytorium Jęczycko-sieradzkie
w czasach
najdawniejszych,
[w:] Studia nad terytorialnym tormowaniem się ziemi łęczyckiej
i sieradzkiej, Łódź
1951, s. 14.
Obok cytowanej pracy P. H r a b y k a (przyp. 7) cenną rozprawę dotyczącą tego
zagadnienia napisał P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny icoj. ruskiego i beł
skiego w XV wieku, L w ó w 1939, s. 314—317 oraz mapa. W naszych rozważaniach
należy uwzględniać najstarsze terytorium ziemi przemyskiej, kiedy w jej skład
wchodziły: ziemia sanocka i pow. lubaczowski, wyodrębnione w X V w. w samodziel
ne jednostki administracyjne.
S. K u c z y ń s k i , Z najstarszych dziejów
Przemyśla,
„Sprawozdania Wro
cławskiego Towarzystwa Naukowego", R. 5 (50): 1951, s. 112—113.
1,1
1 1
•4
1. Ziemia
przemyska we wczesnym średniowieczu:
1 — K r z e s z ó w , pow. L e ż a j s k ; 2 — C i e s z a n ó w , p o w . L u b a c z ó w ; 3 — D a c h n ó w , pow.
Luba
czów; 4 — Lubaczów, m.p.;
5 — G r o d z i s k o , pow.
L e ż a j s k ; 6 — R z e s z ó w , m. w o j . ; 7 - Ł a ń c u t , m . p . ; s — S o n i n a , p o w . Ł a ń c u t ; 9 — M o n a s t e r z , p o w . J a r o s ł a w ; 10 — C z u d e c , p o w .
S t r z y ż ó w ; 11 — C h o d a k ó w k a , p o w .
P r z e w o r s k ; 12 — P r z e w o r s k , m . p . :
13 — U r z e j o w i c e ,
p o w . P r z e w o r s k ; 14 — Ż u r a w i c z k i , p o w . P r z e w o r s k ; 15 — J a r o s ł a w , m.p.;
16 — M u n i n a .
p o w . J a r o s ł a w ; 17 — C h ł o p i c e , p o w . J a r o s ł a w ; 18 — Ł a z y , p o w . R a d y m n o ; 19 — C h c t y n i e c ,
p o w . R a d y m r o ; 20 — K a l n i k ó w , p o w . R a d y m n o ; 21 — T u l i g ł o w y , p o w . J a r o s ł a w ; 22 — H a d l e
Szklarskie,
pow.
P r z e w o r s k ; 23 — H y ż n e , p o w .
R z e s z ó w ; 24 — B ł a ż o w a , pow.
Rzeszów;
25 — L u b e n i a , p o w .
R e s z ó w ; 26 — D o m a r a d z , p o w .
B r z o z ó w ; 27 — Ł ą c z k i
Jagiellońskie,
p o w . K r o s n o ; 25 — O d r z y k o ń , p o w .
K r o s n o ; 29 — B l i z n e , p o w .
B r z o z ó w ; 30 — w o ł o d ź ,
p o w . B r z o z ó w ; 31
• S i e l n i c a , p o w . P r z e m y ś l ; 32 — B a c h ó r z , pow. B r z o z ó w ; 33 — W y b r z e ż . e
( D u b i e c k o S t a r e ) , p o w . P r z e m y ś l , 34 — I s k a ń , p o w . P r z e m y ś l ; 35 — B a b i c e , p o w .
Przemyśl;
3d — B a c h ó w , p o w . P r z e m y ś l ; 37 — K r z y w c z a , pow. P r z e m y ś l ; 38 — c h o ł o w i c e , p o w .
Prze
m y ś l ; 39 — P r z e m y s ł , m . p.; 40 — B u s z k o w i c z k i , p o w . P r z e m y ś l ; 41 — K o p y ś n o , p o w .
Prze
m y ś l ; 42 — TJłucz, p o w .
B r z o z ó w ; 43 — T e m e s z ó w , p o w .
B r z o z ó w ; 44 — K o ń s k i e ,
pow.
B r z o z ó w ; 4.5 — H a c z ó w , p o w . B r z o z ó w ; 46 — K r o s n o , m. p . ; 47 — W i e t r z n o , p o w .
Krosno;
48 — T a r g o w i s k a , p o w . K r o s n o ; 49 — W r ó b l i k S z l a c h e c k i , p o w . S a n o k ; 50 — R ó w n e ,
pow.
K r o s n o ; 51 — R y m a n ó w , p o w .
S a n o k ; 52 — M y r a o r i , pow.
S a n o k ; 53 — J a ś l i s k a - D a l i o w n ,
p o w . S a n o k ; 54 — T r e p c z a , p o w .
S a n o k ; 55 — J a ć m i e r z , p o w .
S a n o k ; 56 — S t r a c h o c i n a ,
p o w . S a n o k ; 57 — S a n o k , m . p . ; 58 — N o w o s i e l c e , p o w . S a n o k ; 59 — Z a g ó r z , p o w .
Sanok;
60 — Ł u k a w i c a , p o w . L e s k o ; 61 — L e s k o , p o w . S a n o k ; 62 — H u z e l e . p o w . L e s k o ; 63 —
H o c z e w , p o w . L e s k o ; 64 — K u l a s z n e , p o w . S a n o k ; 65 — Z w i e r z y n , p o w . L e s k o ; 66 — M y c z
k o w c e , p o w . L e s k o ; 67 — K r o ś c i e n k o , p o w . U s t r z y k i ; 68 — H o r o d e k , p o w . L e s k o ; 69 —
Ł u p k ó w , p o w . S a n o k ; 70 — G r a b o w n i c a , a d . D o b r o m i l ( U S R R ) ; 71 — S m o l n i c a , o k r .
Sam
b o r ( U S S R ) ; 72 — S p a s , o k r . S a m b o r ( U S S R ) ; 73 — S t a r y S a m b o r , o k r . S a m b o r ( U S S R )
�362
KRONIKA
wymiany, zwłaszcza w pradziejach. T y m należy tłumaczyć dość wczesne powiązanie
ziem nad Sanem z Bułgarią w wieku I X , a następnie z Węgrami po zajęciu przez
nich Niziny Panońskiej. Nie jest wykluczone, że źródła solne i gęsto zasiedlone tere
ny nad Sanem stały się bodźcem do wypraw łupieżczych Węgrów w X I — X I I I w.
, 2
Poważną rolę w gęstości zaludnienia odgrywają szlaki komunikacyjno-handlowc.
Przez ziemię przemyską od najdawniejszych czasów przebiegały początkowo lokalne
drogi łączące poszczególne osiedla, które z czasem zostają wyzyskane dla handlu
zagranicznego o dalekosiężnym znaczeniu.
Duże znaczenie w okresie wczesnośredniowiecznym miała droga biegnąca z Rusi
przez Przemyśl na Węgry. Nie jest wykluczone, że droga Ruś — Czechy (albo jej
odnoga) prowadziła przez Przemyśl. Ewentualność taką dopuszczają Maleczyński,
Lewicki i Łowmiański
O szlaku handlowym biegnącym z Kijowa do Ratyzbony
mówią nam źródła z X I I w., w których podróżnik i geograf arabski, al-Idrisi, w y
mienia etap z P r z e m y ś l a n a Sąsiadkę, Włodzimierz Wołyński, Łuck, Uszesk i Kijów .
ifi
Leżący przy dogodnym szlaku handlowym Przemyśl z małej osady z grodem
rozwija się w ośrodek wymiany handlowej dla olbrzymiego terytorium. Do obsługi
ściągających tu dość licznie kupców zagranicznych powstaje w początkach X l w.
(ok. 1040 r.) kolonia kupców żydowskich . Pod rokiem 1152 latopisy ruskie mówią
o Przemyślu jako o miejscu, gdzie składowano towary . Znaleziony na terenie miasta
skarb dirhemów arabskich dynastii Samanidów, liczący ok. 700 sztuk monet dato
wanych na wiek X , dowodzi poważnej roli Przemyśla w stosunkach handlowych
z krajami arabskimi '.
Nic też dziwnego, że panujący książęta w Polsce, na Rusi i Węgrzech dążą do
objęcia w posiadanie tak ważnego szlaku handlowego przebiegającego przez Przemyśl.
Posiadanie takiego szlaku dawało w owym czasie duże korzyści materialne, a przede
wszystkim torowało drogę ekspansji politycznej. Tym należy tłumaczyć w y p r a w ę
Włodzimierza Wielkiego w roku 981 na Grody Czerwieńskie, na co bardzo słusznie
zwrócił uwagę T. L e w i c k i .
l3
1G
1
18
Ostatnie badania archeologiczne na terenie Przemyśla oraz w południowo-wschod
niej Polsce, przeprowadzone przez archeologów rzeszowskich, dorzuciły nieco ma
teriału świadczącego o roli Przemyśla we wczesnym średniowieczu. Wydaje się
bezsporne, że przed 981 r. Przemyśl oraz ziemie nad Sanem b y ł y pierwotnie polskie
nie tylko pod względem politycznym i gospodarczym. Przełom wieku X / X I przy-
1 2
K u c z y ń s k i , op. ciť., s. 112.
К . M a l e c z y ń s k i , Najstarsze targi w Polsce i ich stosunek do miast na
prawie niemieckim, „Studia nad Historią Prawa Polskiego", t. 10: 1926, s. 12; T. L e
w i c k i , F . K u p f e r , Źródła hebrajskie do dziejów
Słowian
i niektórych
innych
ludów Europy środkowej
i wschodniej, Warszawa—Wrocław 1956, s. 43; Ł o w m i a ń
s k i , Problematyka..., s. 75.
Т. L e w i c k i , Polska i kraje sąsiednie
w świetle
„Księgi Rogera" geografa
arabskiego z XII wieku, al-Idrisiego, cz. I, Kraków 1945, s. 142—143; H. M u n c h ,
Kraków
do roku 1257 włącznie,
„Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. 3: 1953
z. 1, s. 8.
K u p f e r , L e w i c k i , Źródła hebrajskie..., s. 44.
T. L e w i c k i , Źródła arabskie do dziejów
Słowiańszczyzny,
t. X, Wrocław
1956, s. 148.
A. M a r k ó w , Typografija kładów wostocznych moniet, St. Petersburg 1910,
s. 109. W. A n t o n i e w i c z , Archeologia Polski, Warszawa 1929, s. 215; M. G u
m o w s k i , Moneta arabska w Polsce w IX—X wieku, „Zapiski Historyczne", Toruń
1958—1959 z. 1, s. 47.
L e w i c k i , op. cit., s. 148.
1 3
и
1 5
l ü
17
18
�KRONIKA
363
nosi okres walk o posiadanie tych ziem, które po roku 1031 ostatecznie pozostały
w rękach Rusi do X I V w.
Jak wynika z ostatnich prac wykopaliskowych, przeprowadzonych przez Ośrodek
Archeologiczny z Rzeszowa, już w drugiej połowie X I w. Rusini budują w Przemyślu
dużych rozmiarów gród o wałach ziemnych z konstrukcją drewnianą (skrzyniową?),
który staje się siedzibą księcia. Materiały uzyskane w czasie badań na terenie Prze
myśla świadczą dobitnie o znacznych w p ł y w a c h Rusi (Kijowa). Znamiennym tego
dowodem jest w y s t ę p o w a n i e dużych ilości ułamków bransolet szklanych, przęślik ó w z łupku w o ł y ń s k i e g o (ryc. 2), a nawet u ł a m k ó w naczyń, tzw. korczag.
1 9
2. Przemyśl. Przęśliki z łupku wołyńskiego oraz fragmenty
z obrębu grodu z X — X I I I w.
bransolet szklanych
Materiały ceramiczne w większości wykazują duże nawiązania do ceramiki za
chodni osłowiańskiej, co by świadczyło o przetrwaniu ludności miejscowej. To samo
możemy powiedzieć w odniesieniu do innych stanowisk z tego okresu, np. z Prze
worska (ryc. 3), Jarosławia itp.
Na podstawie materiałów ceramicznych i innych nasuwa się uwaga, że nasilenie
osadnictwa na tym terenie przypada na wieki X I I — X I I I . Wiązać się to może z emi
gracją ludności ruskiej spod ucisku tatarskiego na zachód, do księstwa halicko-przemyskiego, które posiadało większą samodzielność aniżeli inne dzielnice Rusi. Tereny
nad Sanem objęte w większości przez Puszczę Sandomierską i Karpacką stanowiły
dogodny obszar pod zakładanie nowych osad i grodów.
W chwili obecnej w świetle danych archeologicznych wyodrębnić można szereg
skupień osadniczych: zespół przemyski, jarosławski, sanocki, a nie wykluczone, że
i rzeszowski. Zespoły osadnicze odgrywać musiały znaczną rolę. Stan badań nie po
zwala nam dokładniej określić chronologii tego osadnictwa. Wydaje się, że szereg osad
istnieje już w V I I — I X w. (Munina i Monasterz, pow. Jarosław, Rzeszów Staromieśeie). Pozostałe obiekty, grody, osady, cmentarzyska (z wyjątkiem kurhanowych
Lehr-Spławiński,
l. c.
�304
KRONIKA
w Dachnowie, pow. Lubaczów, i Trepczy, pow. Sanok) należy odnieść do okresu
wczesnopiastowskiego, a w i ę c X — X I I I w.
Sprawa linii grodów nad Sanem i Wisłokiem w dalszym ciągu nie jest wyjaś
niona. Dopóki nie przeprowadzi się szerszych prac wykopaliskowych oraz nie opra
cuje chronologii ceramiki, funkcja i czas powstania tych warowni będą trudne do
rozstrzygnięcia. Chronologia większości stanowisk, oparta o ceramikę, nie jest do-
3.
Przeworsk.
Małe
naczyńko wczesnośredniowieczne ze znakiem garncarskim
(Muzeum w Rzeszowie, nr 464)
4. Grabownica pod Dobromilem (USRR). Naczyńko wczesnośredniowieczne z terenu
osady (Muzeum w Przemyślu, nr 424)
kładna, gdyż pomiędzy głównymi ośrodkami — jak Kraków — a peryferiami musia
ły istnieć różnice.
Niektórzy badacze grody nad Sanem wiążą z linią umocnień obronnych przeciw
ko Pieczyngom, których siedziby w X w. znajdowały się w okolicy Przemyśla nad
S a n e m . Inni badacze przypisują im rolę strażnic granicznych pomiędzy Polską
20
2,i
S. K u c z y ń s k i , Nieznany traktat polsko-ruski z r. 1039. (Ekskurs
zagadnieniu Pieczyngów),
„Slávia Antiqua", t. 5: 1956, s. 273—274.
poświęcony
�365
KRONIKA
a Rusią. Nie jest wykluczone, że grody nad Sanem należałoby w i ą z a ć z osłoną oma
wianego powyżej szlaku handlowego.
Wielce p o ż ą d a n e byłoby przeprowadzenie p o r ó w n a ń z m a t e r i a ł a m i pochodzącymi
z tego samego okresu z zachodnich o k r ę g ó w Ukrainy, w c h o d z ą c y c h niegdyś w skład
ziemi przemyskiej
Znane m i z autopsji znalezisko w postaci n a c z y ń k a wczesno
średniowiecznego z Grabownicy pod D o b r o m i l e m (ryc. 4) dowodzi, że ceramika ta
jest bardzo podobna do w y r o b ó w garncarzy przemyskich.
W ś w i e t l e ostatnich b a d a ń wzrosła ilość odkrytych osad otwartych do 27. Nie
wliczam ok. 30 znalezisk luźnych ceramiki w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j (brak ich na
mapie), k t ó r e m o g ą być ś l a d a m i istniejących tutaj niegdyś osad l u b cmentarzysk.
Szczególne ich nasilenie stwierdzono w rejonie Lubaczowa - , w okolicy P r z e m y ś l a
oraz na terenie d o ł ó w sanocko-jasielskich '4
Do niezmiernie ciekowych zjawisk n a l e ż y tutaj w y s t ę p o w a n i e k u r h a n ó w ciało
palnych (rejon Lubaczowa i Sanoka), w y k a z u j ą c y c h n a w i ą z a n i a do tego typu
o b i e k t ó w na terenie Słowacji.
Szersze badania O ś r o d k a Archeologicznego w Rzeszowie pod k i e r u n k i e m prof.
R. Jamki na terenie P r z e m y ś l a oraz w s t ę p n e na terenie J a r o s ł a w i a dostarczyły cen
nych m a t e r i a ł ó w do zagadnienia p o c z ą t k ó w k s z t a ł t o w a n i a się o ś r o d k ó w miejskich
na terenie pogranicza polsko-ruskiego. Cennych m a t e r i a ł ó w m o g ą dostarczyć plano
wane w t y m roku w s t ę p n e prace wykopaliskowe na terenie Sanoka, Lubaczowa
i Przeworska.
22
;!
T i
Z tego s k r ó t o w e g o p r z e g l ą d u ostatnich w y n i k ó w b a d a ń nad osadnictwem wczes
n o ś r e d n i o w i e c z n y m w południowo-w schodni ej Polsce jasno wynika, że uzyskano
wiele m a t e r i a ł u archeologicznego, który będzie pomocny w w y j a ś n i a n i u spornych
p r o b l e m ó w pogranicza, k o n t a k t ó w z p o ł u d n i e m i innych.
Dalsze badania, k t ó r e b ę d ą prowadzone nad przeszłością tych ziem w ramach
p r z y g o t o w a ń do obchodów 1000-lecia P a ń s t w a Polskiego (niewykluczone, że przy
w s p ó ł p r a c y naszych przyjaciół n a u k o w c ó w ze Słowacji i Ukrainy), pozwolą ująć
o m a w i a n ą tutaj w skrócie p r o b l e m a t y k ę na szerszym tle p o r ó w n a w c z y m i dopro
wadzić do sprecyzowania pewnych w n i o s k ó w .
r
Antoni
21
Kunysz
J e d y n ą p r a c ą archeologiczną t r a k t u j ą c ą o t y m zagadnieniu jest m a ł a mono
grafia, raczej inwentarz, stanowisk: O. R a t y c z , Drewnoruski
archeoloaiczni
pamiątki
na terytorii zachidnych oblastej URSR, K i j ó w 1957.
N a c z y ń k o znajduje się w Muzeum w P r z e m y ś l u , nr i n w . 424; nie jest w y k l u
czone, że pochodzi z Przedzielnicy.
- J. M a c h n i k , J. P o t o c k i , Badania archeologiczne w widiach Sanu i Tanwi
w roku 1956, „ S p r a w o z d a n i a Archeologiczne", t. 5: 1959, s. 251—256, mapka.
Badania mgr. K . Moskwy, W o j e w ó d z k i e g o Konserwatora Z a b y t k ó w Archeo
logicznych w Rzeszowie, m a t e r i a ł y nie publikowane znajdują się w Muzeum Re
gionalnym w P r z e m y ś l u . R ó w n o r z ę d n e badania na t y m terenie przeprowadzali ar
cheolodzy krakowscy; rezultaty p o s z u k i w a ń opublikowano w ,.Acta Archaeologica
Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, rejestr nowych stanowisk i znalezisk na s. 129—134.
Badania mgr. J. Janowskiego, K i e r o w n i k a Muzeum w K r o ś n i e ; m a t e r i a ł y nie
publikowane.
1 1
J
2 4
2 9
�36tí
KRONIKA
O Z A B Y T K A C H W I E J S K I E G O PRZEMYSŁU NA T E R E N I E P O D H A L A
Podhale, Spisz, Orawa — to tereny, na których jeszcze dziś możemy oglądać
szereg ciekawych urządzeń dawnej, prymitywnej techniki chłopskiej. Zakłady prze
mysłowe tego rejonu budowane były z podstawowego ongiś materiału do konstrukcji
urządzeń technicznych i narzędzi — drewna. Okucia metalowe, niejednokrotnie ko
nieczne, stanowiły jedynie dodatek do drewnianej konstrukcji urządzenia.
Ponieważ drewno nie jest materiałem trwałym, więc z dawnych czasów dochowa
ły się do dnia dzisiejszego jedynie nieliczne techniczne urządzenia drewniane. Jed
nak tradycyjne sposoby pewnych rozwiązań technicznych sprawiają, że istniejący na
terenach podhalańskich materiał zabytkowy należy uznać za w y j ą t k o w o wartościowy.
Właśnie Podhale jest terenem, gdzie możemy oglądać szereg tego rodzaju urządzeń
jeszcze czynnych '. Wszystko jednak zdaje się wskazywać, że nie dotrwają one do na
stępnych pokoleń. Dawny przemysł wiejski zamiera. Przykłady rodzimej techniki,
inwencji technicznej ludowej giną, wykruszają się coraz bardziej .
Stare młyny, tartaki, folusze, olejarnie są produktami rodzimej koncepcji tech
nicznej, wyrastającej zresztą z podstawowych założeń budownictwa drewnianego.
Nie ulega chyba wątpliwości, że inwencja techniczna była na tym terenie duża.
Obiekty znajdujące się na tej ziemi niejednokrotnie odbiegają dość znacznie w szcze
gółach wykonania od typów najczęściej spotykanych na innych ziemiach polskich.
Uderzając często trafnością koncepcji rozwiązania technicznego, omawiane obiekty
reprezentują ciekawe etapy rozwoju techniki. Napomknąć tu trzeba, że w czasie
istnienia gospodarki samowystarczalnej wykształcili się po wsiach i osiedlach majstrowie-samoucy, obsługujący nie tylko najbliższą okolicę, lecz również i dalej poło
żone miejscowości: konstruktorzy m ł y n ó w , budarze, folusznicy .
Wiadomo, że istnienie rozmaitych zakładów na tym terenie wykazuje znaczną
ciągłość historyczną. Swobodniejsze warunki społeczne pozwoliły tu prawdopodob
nie na bardziej intensywne prowadzenie warsztatów wiejskiego przemysłu, obsłu
gującego tak miejscową ludność, jak i najbliższej okolicy.
W pewnych przypadkach spotykamy skoncentrowanie kilku różnych zakładów
przemysłowych — niejako „kombinaty" przemysłowe, zgrupowane w wybranych
centrach. Wymienić tu można dla przykładu osiedle przemysłowe w Roztokach koło
Witowa, w Zarębku Niżnym koło Łopusznej, lub też w dolinie K o w a ń c a pod Nowym
Targiem.
Sprawa rejestracji i inwentaryzacji tego rodzaju urządzeń jest zagadnieniem du
żej wagi, a zarazem palącą koniecznością. Mamy co prawda pewne — piękne zresz
tą — początki na tym polu. Ale to jest mało. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem wy
dało przed drugą wojną światową pracę J . i S. R e y c h m a n ó w * o przemyśle wiejskim
Podhala, pozycję dziś klasyczną, z której korzystają nie tylko etnografowie i techni
cy, lecz również socjologowie, historycy kultury, krajoznawcy itd. Zakład Historii
Nauki i Techniki P A N przygotowuje nowe, nieco rozszerzone wydanie tej dawno
kompletnie wyczerpanej pozycji. Na szeroką skalę zakrojony Katalog Zabytków B u 2
3
1
A. Z a m b r z y c k a , Z badań nad rzemiosłem
na Podhalu. „Etnografia РЫэка",
t. 1: 1958, s. 257—268.
W. J o s t o w a , Ochrona zabytków
techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie,
„Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756.
T . S e w e r y n , Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; M. C. C h o
l e w a , Góralski mechanik, „Wierchy", R. 25: 1956, s. 102—270.
* J . i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł
wiejski na Podhalu, Zakopane 1937,
ss. 93.
2
3
�1. Zastawka do „puszczania" wody na koło. Młyn Wolskiego na Kowańcu
Fot.
H . Jobt
5
downictwa Przemysłowego w Polsce obejmie z czasem niewątpliwie także tereny
podhalańskie. K i l k u miłośników tych zagadnień gromadzi materiały. Z ramienia
Muzeum Techniki w Warszawie, jak też i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem wy
konano inwentaryzację kilku ważniejszych obiektów —• jednak w tej dziedzinie jest
jeszcze bardzo dużo do zrobienia .
Jak wiadomo, na Podhalu od dawna wykorzystywano przede wszystkim siłę
wodną, gdzie tylko to było możliwe, a możliwości takie oczywiście i s t n i a ł y . Siła
wodna bowiem, przy stosunkowo znacznych spadkach i dużej ilości wody, była
zawsze do dyspozycji. Znaczniejsze wahania stanu wody nie grały dla użytkowników
urządzeń wodnych większej roli. Budowano niewysoki, zazwyczaj ze w z g l ę d ó w po
wodziowych, prowizoryczny jaz ujęciowy i prowadzono od tego ujęcia m ł y n ó w k ę
z niewielkim spadkiem. Dzięki naturalnemu nachyleniu terenu uzyskiwano już na
stosunkowo krótkim odcinku dużą różnicę poziomów. Innymi słowy, wskutek prze
prowadzenia młynówki od ujęcia, niemal że w poziomie, z niewielkim spadkiem
(to jest prawie po warstwicy) dzięki znacznemu spadkowi terenu otrzymano na nie
dużej odległości dużą wysokość spadu, potrzebną do uzyskania odpowiedniej energii
mechanicznej. W terenie o mniejszym nachyleniu, by uzyskać taką samą wysokość
spadu, m ł y n ó w k a musiałaby być poprowadzona na bardzo długim odcinku. Tam
gdzie podłożem są głazy morenowe i aluwialne, a w i ę c gdzie mamy znaczniejszą
przepuszczalność terenu, trzeba częstokroć uzupełniać powstające wskutek tych
w a r u n k ó w ubytki wody, prowadzonej młynówką ziemną.
6
7
5
E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków
budownictwa przemy
słowego w Polsce, Wrocław—Warszawa 1958, ss. 128.
J . R e y c h m a n , W sprawie nowych badań nad dziejami dawnego
przemysłu
na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 66—79.
' H . J o s t, O wykorzystaniu energii wodnej rzeki Białki na Spiszu, „Gospodarka
Wodna", R. 21: 1961 nr 4, s. 155—159.
{i
�368
KRONIKA
W przeciwieństwie do rzek i strumyków płynących na dolinach, gdzie mamy do
czynienia ze stosunkowo niewielkim spadkiem, na Podhalu przy znacznym spadku
szereg zakładów w y z y s k u j ą c y c h siłę wodną mógł być skupiony na niewielkiej prze
strzeni. Stąd często we wsiach na tej samej m ł y n ó w c e skupiono kilka zakładów
wodnych, jeden poniżej drugiego (np. Nowa Biała, Frydman i Krempachy).
Energię w o d n ą zaprzągnięto na Podhalu do najróżniejszych czynności. Porusza
ona tartaki, gonciarki, młyny, folusze, gręplarki do lnu, ubija masło w specjalnych
maślnicach, młynkuje, rżnie sieczkę. Służy nie tylko, jak widać, działalności przemy
słowej, lecz również różnym drobniejszym i w i ę k s z y m czynnościom gospodarskim.
2. Koło wodne w a ł a s k a z pionowo spadającą strugą wody. Tartak urbarski
w Nowej Białej
Fot.
H.
Jost
Jako silniki wodne, czyli urządzenia przetwarzające energię wody na pracę me
chaniczną, stosuje się na Podhalu przede wszystkim koła wodne nasiębierne, jako
najkorzystniejsze w tutejszych warunkach . Ale także inne typy kół wodnych, jak
podsiębierne i śródsiębierne, są tu reprezentowane. Dominują jednak nasiębierne.
W zmodernizowanych zakładach przemysłowych chłopskich zaczyna jednakowoż
z czasem królować turbina wodna.
Wśród rodzajów kół wodnych używanych w podhalańskich zakładach natrafiamy
w starszych obiektach tego rodzaju na kółka o małej średnicy, które można by
określić jako koła typu natryskowo-podsiębierncgo. Na koło spada strumień wodny
lekko ukośnie lub nawet całkiem pionowo, z dość znacznej wysokości. Stąd cha
rakter natryskowy koła (na uderzenie). Szerokość wieńca tego koła przekracza za
zwyczaj 1 m przy średnicy 0,5—0,6 m. Dzięki małej średnicy ilość obrotów na minutę
8
8
J. B o g d a n o w s k i ,
nr 3, s. 6—8.
Ostatni konstruktor
kół wodnych,
„Ziemia", R. 3: 1958
�KRONIKA
360
jest wysoka. Koło takie nazywają walaską lub walaską — oczywiście nie ze względu
na jego rzekomo „wołoskie'* pochodzenie, lecz z uwagi na charakter wału z łopat
kami. Koło tego typu wymaga dość znacznych ilości wody.
Spróbujmy teraz scharakteryzować pokrótce, w najbardziej ogólny sposób, naj
ważniejsze z urządzeń przemysłowych wiejskich, znajdujących się na Podhalu.
M ł y n y z b o ż o w e istniejące na Podhalu (wyjąwszy oczywiście nowoczesne
młyny walcowe o znaczniejszej zdolności przemiałowej) przedstawiają pewien cha
rakterystyczny etap rozwoju techniki młynarskiej, sięgającej swymi typowymi ele
mentami przed epokę Odrodzenia.
3. Koło wodne wałaska (typu natryskowego) w czasie pracy. Duża szybkość obwodowa
powoduje duży rozbryzg. Tartak w Roztokach koło Witowa
Fot. H . Jost
Mlewnik wyposażony w dwa kamienie poziome, z czego górny obrotowy (bie
gun), dolny zaś nieruchomy {leżak), ma obudowę (łub) wykonaną często z jednej
giętej deski, okutej obręczami bądź złożoną z klepek. Łub z giętej deski jest nie
wątpliwie starszy. Regulacja odstępu między kamieniami (a zatem i grubość miele
nia) jest typowa, oparta na systemie paprzycy ze spłaszczonym zakończeniem stalo
wego wrzeciona. Układ zasypowy i jego regulacja (kos, trzepać itd.) są również cha
rakterystyczne, o wspólnym układzie kinematycznym, często jednak z drobnymi w a
riantami modyfikacji i ulepszeń.
Sposób przeniesienia energii z koła wodnego na kamień młyński z reguły oparty
jest na układzie koła palecnego i esewi. Mamy tu do czynienia z częściami odlewany
mi lub kutymi, jak również drewnianymi z okuciami. Spotyka się także czasem dwo
je cseiüi, z czego jedne służą młynowi, drugie zaś do poruszania innego urządze
nia, np. gonciarki lub piły tarczowej (młyn Wolskiego na Kowańcu, młyn Karola
Kulaka w Zubrzycy Dolnej itd.). W ogóle trzeba powiedzieć, że używanie tych
samych kombinacji e l e m e n t ó w napędowych (pędnie, przekładnie) jest dosyć często
Etnografia
Polska,
t. V I
24
�370
KRONIKA
spotykane. Warto tu jeszcze zaznaczyć, że wiele e l e m e n t ó w młynów, jak również
innych urządzeń technicznych z terenu Podhala posiada ładne i ciekawe zdobienia —
przede wszystkim w formie rytu wklęsłego o różnych kształtach geometrycznych,
kwiatach, napisach itd.
Kamienie młyńskie są przeważnie „importowane" z dalszych okolic. Podhale
bowiem nie dysponuje dostatecznie dobrym rodzajem kamienia. Najlepszym tego
rodzaju materiałem, pozwalającym na intensywne prowadzenie procesu przemiałowego, jest kwarc słodkowodny, charakteryzujący się porowatością przy niewielkiej
ścieralności. Piaskowiec pospolity tępi się stosunkowo łatwo, a poza tym wskutek
znacznego tarcia na dużych obrotach — wobec minimalnej porowatości — mąka bywa
często przepalona. Kamienie w podhalańskich młynach pochodzą przeważnie z oko
lic Myślenic oraz ze Słowacji. Kamień obrotowy górny, zrobiony z bardziej mięk
kiego materiału niż dolny, zużywa się znacznie z biegiem czasu. Często z ziarnem
miele się równocześnie i kamień. Co jakiś czas zatem w odpowiedni sposób należy
powierzchnię mielącą kamienia naostrzyć, czyli nakuć. T a czynność musi być po
wtarzana w pewnych regularnych odstępach czasu. Dobre nakucie bruzd ma bardzo
duże znaczenie. Do zdejmowania i nakładania bieguna używa się specjalnego kozioł
ka drewnianego, umożliwiającego stopniowe opuszczenie, czy też podnoszenie kamie
nia przy użyciu drągów jako dźwigni.
Dodatkowe wyposażenie m ł y n ó w jak zubry (żubrowniki),
pytle, śrutowniki itd.
spotyka się w obecnej chwili raczej dosyć rzadko. Dziś młyny podhalańskie służą
głównie do przygotowania karmy dla inwentarza żywego.
F o l u s z e , warsztaty służące do spilśniania sukna, znane u nas już w X I V w..
są je?7cze reprezentowane na Podhalu, w niewielkiej co prawda ilości . P o w a ż n i e j
szy wzrost ich liczebności przypada w Polsce na X V I w. Przed zbudowaniem urzą
dzenia zmechanizowanego, jakim jest folusz, tkaninę spilśniano depcąc ją i gniotąc
w naczyniu z ciepłą wodą. Geneza folusza sięga niewątpliwie stępy, znanej powszech
nie od bardzo dawna. Zasada budowy folusza jest powszechna dla tego rodzaju urzą
dzeń. Urządzenia te. zachowane na Podhalu, jeśli nawet nie są wiekowe, lecz zbudo
wane w bieżącym stuleciu, pod w z g l ę d e m sposobu rozwiązania kinematycznego, jak
również ich wyposażenia pomocniczego, stanowią kontynuację dawnych wzorów, daw
nych sposobów budowy.
Istnieją folusze o jednej lub dwu parach młotów, o mniejszej lub większej ilości
uderzeń młotów w jednostce czasu, pracujące na większym albo mniejszym spadzie,
przy mniejszym lub większym przepływie sekundowym wody, ale zasada tych urzą
dzeń byla i pozostaje ta sama.
Proces folowania, spilśnianie, ubijanie sukna, które po zdjęciu z warsztatu tkac
kiego jest bardzo rzadkie, wygląda tak, że napędzany kołem wodnym, zaopatrzony
w kliny poprzeczne wał drewniany podnosi trzony drewnianych młotów dzięki tymże
klinom. Mioty te spadają w wydrążenie stępy, wyżłobionego drewnianego bloku,
ułożonego równolegle do wału. W ten sposób pod uderzeniami młotów, przy dopro
wadzeniu do stępy gorącej wody, podgrzewanej w specjalnym kotliku, sukno foluje
się, czyli staje się bardziej zbite, gęste.
Warto wspomnieć, że w czasie okupacji w foluszach podhalańskich folowano bar
dzo duże ilości samodziałów, wykonanych domowym przemysłem, z których szyto
ubrania (np. w foluszu Stanisława Kurkowskiego Kurosa w Witowie-Zagrodach). Do
!)
,J
H. J o s t , Folusz i pędnia w Łopusznej,
„Przegląd Techniczny", R. 78: 1957
nr 7, s. 252—253; M. C . C h o l e w a , Folusz w dolinie Czercza, „Wierchy", R. 25:
1956, s. 270—272; S. P e t e r s , Folusz, ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 21: 1954
nr 43, s. 25—26.
�»
о
м
>
4. Ukkid k'V. wodnych. Tartak w Roztokach koło Witowa
Rys.
H.
.rosi
�KRONIKA
372
5. Młyn Giełczyńskiego. Kowaniec. Fragment mechanizmu zasypowego (widoczne
zdobienie)
Fot.
H . Jost
10
szczególnie cennych obiektów należą: opisany przez R e y c h m a n ó w
folusz w Roz
tokach koło Witowa, folusz „Maciasowy" w Łopusznej w osiedlu Zarębek Niżny oraz
folusze Stanisława Chowańca w Jurgowie i Andrzeja Petera w Czarnej Górze.
Niewątpliwie najbardziej wartościowym obiektem z działu tartacznictwa wiej
skiego
na ziemiach polskich jest t a r t a k na polanie Roztoki koło Witowa ,
który w swych szczegółach rozwiązania technicznego dotyczącego przesuwu materiału
tartego wykazuje pewne odchylenia od najczęściej ongiś na terenie Podhala spotyka
nego typu tartaków. Najbardziej typowy dla Podhala jest tartak z rodzaju opisanego
przez R e y c h m a n ó w
(w Podszklu i Maniowach). Postępująca modernizacja tego
rodzaju urządzeń sprawia, że dysponujemy niewielką ilością zachowanych w tej
pierwotnej formie tartaków. Z reguły drewniane ramy z piłami zastąpione zostały
fabrycznymi trakami (gatrami), a co najmniej prowadzenie tej ramy — jeśli już
pozostała drewnianą — odbywa się po stalowych rurach. Koła wodne zastępuje się
turbinami, wygodniejszymi i sprawniejszymi. Nie spotyka się już dziś dawnych trący
o jednej pile w drewnianej ramie.
Ze względu na w y j ą t k o w ą wartość tartaku z Roztok koło Witowa podaję tu
fragment, mego opisu zamieszczonego w „Przeglądzie Technicznym" : „Tartak
1 1
n
1 3
Vl
1 0
R e y c h m a n o w i e , op. cii.
Por. też. J . B r o d a , Chłopskie tartaki na Żywiecczyźnie
w XVII i XVIII
w.,
„Lud", t. 41: 1954, s. 555—582.
H. J o s t, Tartak na polanie Roztoki koło Witowa, „Przegląd Techniczny",
R. 80: 1959 nr 15, s. 25—26.
R e y c h m a n o w i e , op. cit.
J o s t , op. cit., s. 25.
1 1
1 3
n
11
�KRONIKA
6. Zdejmowanie górnego kamienia młyńskiego (bieguna). Młyn w Roztokach koło
Witowa
Fot.
H.
Jost
mieści się w niewielkim budynku, który tylko z jednej strony, to jest od przykopy
i kół wodnych, ma ściankę z desek. Z pozostałych trzech stron budynek nie ma
ścian. Narożne słupy nośne podtrzymują dach kryty dranicami. Przykopa, doprowa
dzająca wodę, biegnie z m a ł y m spadkiem. Wzdłuż niej rosną znacznej wysokości
i grubości drzewa, świadczące o wieku urządzenia. Zakończenie przykopy przy
budynku tartacznym stanowi drewniane koryto, zbite z desek. Tworzy ono ciekawy
układ, zasilający trzy koła wodne, w które jest wyposażony tartak. Największe
koło wodne —• nasiębierne — o blisko dwumetrowej średnicy, zostało dobudowane
stosunkowo niedawno. Służy ono do napędu gonciarki, to jest urządzenia składającego
się z piły tarczowej i frezów używanych do wyrobu gontów. Gonciarka ta napędzana
jest pędnią pasową od koła pasowego, umieszczonego pod podłogą tartaku. Tarcza
szlifierska do ostrzenia narzędzi również otrzymuje napęd z tego samego zespołu
napędowego. Trak tartaczny napędzany jest kółkiem wodnym o małej średnicy,
które można by określić jako koło wodne typu natryskowo-podsiębiernego. Prócz
energii położenia wykorzystuje ono energię ruchu wody, wektor prędkości, i wy
maga dość znacznej ilości wody. Na koło spada strumień wodny ze znacznej wy
sokości, lekko ukośnie. Stąd charakter natryskowy koła (na uderzenie). Trzecie koło
wodne — podsiębierne — o niewielkiej, niecały metr liczącej średnicy, służy jedynie
do mechanizmu powrotu wózka podsuwającego materiał pod piły traka. Wszystkie
koła są uruchamiane od w e w n ą t r z dźwigniami z żerdek. Za pomocą przytwierdzonych
do tych dźwigni łańcuchów unosi się w górę odpowiednie zastawki w dnie koryta
i w ten sposób zostaje puszczona woda na koła. Koła są drewniane, mają proste
łopatki, czopy stalowe, bardzo mało posiadają okuć. »Smarowanie« i chłodzenie
czopa dokonuje się za pomocą wody ściekającej po desce na czop i łożysko »po-
�374
KRONIKA
7. Wnętrze folusza w osiedlu Zarębek Niżny w Łopusznej
Fot.
H . Jest
łówkowe*, wykonane z twardego drewna (bukowego). Trak w Roztokach ma jeszcze
drewnianą ramę, która ongiś była wyposażona tylko w jedną pilę. Jest on o tyle
zmodernizowany, że prowadzenie ramy odbywa się na rurach stalowych. Mechanizm
korbowy, wprowadzający w ruch piły traka, umieszczony jest głęboko pod podłogą
¿artaku.
Posuw materiału pod piły traka odbywa się dzięki nadzwyczaj ciekawemu
mechanizmowi. Jedna z »szyn« wózka popychanego ku pile, z umocowanym na nim
pniem, jest zaopatrzona w zębatkę od spodu. Zębatka ta zazębia się z drewnianym
kołem, osadzonym na wale drewnianym. Na jednym z końców tego wału ułożyskowanego w belkach podłogi znajduje się drewniane koło o wieńcu lanym z ząbkami,
w które wchodzi zapadka, będąca zakończeniem dźwigni biegnącej z pośredniego
wałka. Wałek ten wykonuje przemiennokierunkowy ruch ułamka obrotu dzięki
zamocowanej na jego przeciwległym końcu drugiej dźwigni, nieco dłuższej, łączącej
się z trakiem, z jego ruchomą ramą, w której zamocowane są piły. Na drugim końcu
w a ł u osadzone jest kółko wodne podsiębierne, na które puszcza się w o d ę w razie
potrzeby cofnięcia wózka, co ma miejsce zarówno przy końcu procesu tarcia kloca,
jak i przed założeniem nowego kloca — oczywiście po uniesieniu w górę dźwigni
z zapadką. Dzięki tak• pomyślanemu mechanizmowi następuje popychanie wózka
z tartym pniem w tempie ruchu pił traka, który zależy od oporu przecierania".
Do przykładów rodzimej techniki należą również o l e j a r n i e , czyli warsztaty
służące do wytłaczania oleju z siemienia lnianego w celu uzyskania omasty, tłuszczu
używanego w okresie postu. W chwili obecnej istnieje jeszcze na terenach podhalań
skich kilka olejarni: w Lipnicy Małej na Orawie ' , Pieniążkowicach, Czarnym
l 3
,:
' H. J o s t , Olejarnia го Lipnicy Malej na Orawie, „Przegląd Techniczny", R. 80:
1959 nr 51, s. 29—30.
�375
KRONIKA
Dunajcu, Buflaku pod Nowym Targiem, Jabłonce, Podszklu i Międzyczerwiennem.
Największą, dobrze zachowaną do dnia dzisiejszego, jest wyposażona w 9 stęp
olejarnia Karola Stachury w Lipnicy Małej . Urządzenie olejarni składa się zasadni
czo z dwóch warsztatów, stęp, oraz prasy do wyciskania oleju, czyli wybijaca. Stępa
sensu stricto jest urządzeniem, w którym tłuczek nie powinien dotykać dna; w moź
dzierzu natomiast dotyka. Dlatego też w stępie mamy raczej do czynienia z obłuskilf>
kotko wodne
do powrotu
kierunek
wózka
posuw
materiału
powrotu
(woda)
fJ
podsiębierne
wézka
kierunek
posuwu
materiału pod trak
tartego
zęba tka
ruch ramy
powrót
traka
wózka
-—
c ? /ji
zapadka
kółko
padk,
powrót \
wózka *
8. Schemat urządzenia do posuwu tartego materiału w tartaku w Roztokach koło
Witowa
Rys. H. Jost
waniem i częściowym rozgniataniem ziarna, w moździerzu zaś z tłuczeniem i roz
gniataniem pełnym.
Właściwą stępę w Lipnicy Małej tworzy drewniana kłoda z dziewięcioma wy
drążeniami, na których dnie znajduje się wykładzina blaszana. Na stępie tej wyryto
datę 1923. W wydrążenia wchodzą stępory z twardego drewna, zamocowane na
bicu, osadzonym na osi, wokół której mogą się wahać. Człowiek porusza stępor
Zakupiona do skansenu w dworku Moniaków w Zubrzycy.
�376
KRONIKA
nogami, depcząc bic stopą. Końce stęporów są również obite blachą i kawałkami
żelaza w celu lepszego ubijania. W czasie pracy obsługujący stępy opierają się
rękami lub łokciami o żerdkę biegnącą wzdłuż stanowisk roboczych.
Właściwa prasa do wyciskania oleju, czyli wybijać,
znajduje się w osobnym
budyneczku, w przeciwieństwie do stęp, znajdujących się w pomieszczeniu, przytyka
jącym do części gospodarczej zagrody. W budyneczku wybijaca mieści się prócz
niego wymurowane z kamienia ognisko z kociołkiem do podsuszania i prażenia)
masy z siemenia.
Wybijać składa się z lisicy, dużego bloku drewna zaopatrzonego w niewielkie
wydrążenie. Na dnie tego wydrążenia leży sitko, to jest kawałek blachy z otworkami.
Od dna pochyło w dół odchodzi kanalik odprowadzający na zewnątrz wyciskany
olej. Kawałek drewna odpowiadający wydrążeniu w lisicy, lecz o nieco mniejszym
9. Schemat wybijaca olejarni z taranem
przekroju, nazywa się klatkiem. Lisica jest umocowana poziomo w dwu grubych,
pionowych, mocno wkopanych w ziemię klocach. Nad lisicą w słupach znajdują się
otwory, w które jest wsunięta dość gruba belka do wyjmowania, służąca do przy
gniatania i wtłaczania kłatka. Nacisk ten dokonuje się dzięki klinom drewnianym,
wbijanym między o w ą belkę do wyjmowania, zwaną błazkiem,
a górną płaszczyznę
otworów w słupach. Kliny te, w miarę zabijania ich, naciskają na kłatek za po
ś r e d n i c t w e m blazka. Wbijane są one przy pomocy drewnianych młotów,
taranów,
umocowanych w specjalnej obrotowej konstrukcji z pionowym słupem. Młoty po
ruszają się w płaszczyźnie poziomej, wokół osi pionowu stojącego słupa. Znajdują
się one z obu stron wybijaca, umożliwiając na przemian wygodne dobijanie k l i n ó w
naciskowych.
Inny rodzaj wybijaca stanowią urządzenia wyposażone zamiast klinów i tara
nów w śruby naciskowe. Pierwotnie stosowano tu śruby drewniane, o zwojach
�377
KRONIKA
gwintu wyrzeźbionych dłutem, według szablonu (równia pochyła nawinięta na w a
lec), później stosowano śruby lane bądź stalowe. Przykładem tego rodzaju urządze
nia może być olejarnia Jana Jeromina z Podszkla , rzekomo robiona przez Piotra
Kułacha, zdolnego artystę i konstruktora, w roku 1878. Trudno twierdzić z całko
w i t ą pewnością, że wybijać
drugiego typu, ze śrubami, a nie z klinami i miotami,
jest młodszy od pierwszego rodzaju. Lokalne warunki mogły sprzyjać stosowaniu
jednego lub drugiego wariantu rozwiązania technicznego.
Jedną z zasadniczych części składowych olejarni jest płatek, czyli kawał grubego
sukna przetykany włosieniem z krowiego ogona. Ma on kształt cztcroramiennej gwiaz
dy. Drugi płatek jest wyłącznie wełniany, bez ramion. Zawija się go wewnątrz pierw
szego, w y p e ł n i w s z y uprzednio masą z siemienia. Oba razem kładzie się na dno
wydrążenia w lisicy. Piecyk z kociołkiem, w którym praży się siemię lniane, oraz
dłubane korytka drewniane, w których rozrabia się miąższ z siemienia, dopełniają
kompletu wyposażenia olejarni. Proceder wyciskania oleju został szczegółowo opi
sany w pracy Reychmanów .
Dużo jest różnych ciekawych urządzeń technicznych na Podhalu godnych badań
i inwentaryzacji: gonciarnie, kuźnie, brow ary, kieraty. Jednym z ciekawszych za
gadnień związanych z ludową techniką podhalańską jest sprawa przenoszenia energii
przy różnych czynnościach gospodarskich. Niezmiernie ciekawym urządzeniem jest
znajdujący się przy „Maciasowym" foluszu w Łopusznej, w osiedlu noszącym n a z w ę
Zarębek Niżny, rodzaj przekładni-sprzęgła na wale wykonanym z żerdki drewnia
nej. Wał ten biegnie z budynku, w którym mieści się folusz, napowietrznie do dru
giego budynku gospodarczego, przenosząc energię mechaniczną, potrzebną np. do
młynkowania, rżnięcia sieczki i innych czynności gospodarskich. Wał ten posiada
drewniane łożysko umieszczone na stojaku z desek i żerdek. Na końcu wału, w na
rożniku budynku gospodarczego, osadzone jest koło zębate, wyrobione w jednym
kawałku drewna bukowego, o zębach czołowych, zazębiające się z drugim kołem
zębatym czołowym, podobnym, lecz o mniejszej ilości zębów, stanowiącym początek
drugiego w a ł u , również wykonanego z drewnianej żerdki. Na jego końcu osadzone
jest koło pasowe. Z koła tego brany jest napęd do różnych czynności. Osie obu tych
wałów, sprzęgniętych ze sobą drewnianymi kołami, zaopatrzonymi w uzębienia
czołowe, tworzą między sobą kąt ok. 160°. Oba koła zębate ściągnięte są obręczami
żelaznymi, z płaskownika ręcznie kutego. Sprzęgło-przekładnia z kół zębatych umo
cowane jest w narożniku budynku gospodarczego za pomocą konstrukcji drewnianej
z klinami ściągającymi i osłonięte od góry daszkiem. Napęd pierwszego wałka tej
przekładni brany jest z w a ł u folusza za pośrednictwem pasa i dwu kół pasowych.
Podobnie jak i cały folusz, opisane tu pokrótce urządzenie świadczy o dużej i n
wencji technicznej jego wykonawcy i konstruktora. Jest to tylko jeden z przykła
d ó w urządzeń tego rodzaju, zresztą stosunkowo najciekawszy.
Prymitywne i nie zawsze pewne w działaniu ze względu na stan wody małe
chłopskie s i ł o w n i e są ś w i a d e c t w e m talentów i przemyślności gospodarczej miejsco
wej ludności. N i e w ą t p l i w i e stanowią również pewnego rodzaju atrakcję dla turystów
przewijających się przez te tereny.
Weźmy jako jeden z przykładów — bardzo zresztą wyrazistych — sprawę wy
zyskania energii rzeki Białki. Energia Białki jest wyzyskiwana w Brzegach, Jurgo
wie, Bukowinie, Czarnej Górze i innych miejscowościach. Służy jako napęd m ł y
nów, foluszy, tartaków oraz innych drobniejszych zakładów. Największa ilość
przeważnie drobnych siłowni wodnych na Białce jest zgrupowana w rejonie wsi
17
r
18
r
17
18
Zakupiona do skansenu w Zakopanem.
R e y c h m a n o w i c , op. cit.
�378
K R O N I K A
Nowa Biała, Krempachy i Frydman. T a część dorzecza Białki z jej dawnymi syste
mami wodnymi jest szczególnie interesująca.
W rejonie Kramnicy, przepięknego przełomu Białki, tworzącego niejako miniatu
rę Pienin, istnieją na Białce prowizorycznego charakteru jazy drewniane, kierujące
wodę rzeki do młynówek. Młynówek tych jest trzy. Lewa, położona po stronie wsi
10. Stępy do tłuczenia siemienia lnianego.
w Lipnicy Małej
Olejarnia
Fot.
H.
Jost
Nowa Biała, ujmująca mniejszą ilość wody niż młynówka prawa, rozdziela się nie
daleko za wspólnym ujęciem na dwie młynówki. Jedna z nich, prowadząca ok.
0,5 m /sek. wody (górna), przecina wieś N o w ą Białą nadając jej specyficzne piętno;
układ bowiem wsi wiąże się w pewnym stopniu z przebiegiem młynówki. Druga
(dolna), o trzykrotnie większym przepływie sekundowym, przebiega między korytem
potoku Białka a wsią Nowa Biała. Na tej m ł y n ó w c e położone są dwa stare zakłady
3
�379
KRONIKA
o sile wodnej; míyn prywatny, wyposażony w dwa kola wodne nasiębierne, napę
dzające dwa mlewniki kamienne, typowe dla Podhala, oraz niezmiernie ciekawy
zespól urbarski młyńsko-tartaczny o sześciu kołach wodnych. Zakład ten, pracujący
na spadzie ok. 3 m. zużywa znacznie większą ilość wody niż wyżej położony młyn
prywatny. Dlatego też dzięki dodatkowemu ujęciu musi uzupełnić swój niedobór
wody. Zespół młyńsko-tartaczny określony jest ogólnie jako „dawny młyn". W cza
sach dawniejszych tartak wchodzący w skład tego zespołu wyposażony był tylko
w jedną piłę, oczywiście osadzoną w drewnianej ramie traka. "W czasie I wojny
światowej, w roku 1917, „młyn" spalił się. Został wkrótce odbudowany, lecz oczy
wiście przy tym unowocześniony i nieco rozbudowany. Dziś np. drewniana rama
traka jest prowadzona w pionowych rurach stalowych. Tartak napędzany jest obec
nie przez dwa koła typu natryskowego (wałaski), o średnicy 0,5 m i szerokości w i e ń
ca ok. 1,5 m. Na jedno z kół spada strumień wody lekko ukośnie (jak zazwyczaj
w tego rodzaju kołach), na drugie zaś zupełnie pionowo. Jedno z tych kół służy do
KOŁO
PAS0/YĆ
11. Szkic schematyczny pędni przy foluszu w Łopusznej (Zarębek Niżny)
Rys. Ił. Jost
napędzania traka za pośrednictwem mechanizmu korbowego, drugie zaś napędza ka
mień szlifierski do ostrzenia narzędzi. Dawniej to drugie koło obsługiwało mecha
nizm powrotny wózka tartacznego.
Koła wodne tartaku uruchamiane są z w e w n ą t r z budynku dźwigniami z żerdek,
z przymocowanymi do nich łańcuchami, za których pośrednictwem otwiera się odpo
wiednie zastawki w dnie koryta lub też je zamyka. Cztery koła wodne „młyna" są
nasiębierne. Jedno z nich obsługuje gonciarkę, trzy zaś pozostałe młyn i „olender".
Średnica tych kół wynosi 2—2,5 m. Uruchomienie kół odbywa się nie od w e w n ą t r z
budynku, lecz z zewnątrz, przez uniesienie odpowiednich zastawek z uchwytami
i tym samym w ł a ś c i w e skierowanie strumienia wodnego. Bardzo ciekawy jest układ
młynówki przy samych kolach wodnych w formie rozgałęzionego potoku, podzielo
nego na odpowiednie koryta, obsługujące poszczególne koła wodne. Wszystkie koła
tego zespołu młyńsko-tartacznego są kryte w budkach z desek (tzw. rastudnia). Całość
jest niezwykle malownicza i stanowi dużą atrakcję dla turystów.
Młynówka biegnąca środkiem wsi Nowa Biała od najdawniejszych czasów służy
do zaopatrywania się jej mieszkańców w w o d ę do celów gospodarczych, ponadto
�380
KRONIKA
stanowi rów przeciwpożarowy. Wodę pitną czerpią mieszkańcy wsi ze studni, któ
rych jest stosunkowo malo i są dosyć głębokie.
Począwszy od 1937 r. zaczęto m ł y n ó w k ę tę wyzyskiwać do celów energetycznych.
I tak obecnie istnieje na terenie wsi sześć małych zakładów o sile wodnej. Wyposa
żone są one w drewniane kółka wodne, nasiębierne i podsiębierne, o średnicy
1—1,5 m. pracujące na spadach 0,8—1,6 m. Moc ich wynosi 2,5—4,5 K M . Napędzają
one w pierwszym rzędzie generatory prądu elektrycznego, dające oświetlenie kilku
nastu najbliższym domostwom. Prócz tego napędzane są też różne urządzenia i war
sztaty: strugarki, piły tarczowe do drewna, międlarki do lnu, szarparki do lnu, tokarki,
sieczkarnie itp. Prócz stosowania urządzeń pochodzenia fabrycznego wiele z nich zo
stało zbudowanych przez samych właścicieli i użytkowników kółek wodnych.
12. Sprzęgło-przekładnia przy Maciasowym foluszu w Łopusznej, osiedle Zarębek
Niżny. Widoczne koło pasowe przenoszące energię do rżnięcia sieczki, m ł y n k o w a
nia itd. Stan ze zdjętym daszkiem, osłaniającym urządzenie
Fot. H. J o s i
Jeden z właścicieli małych zakładów wodnych, Ludwik Gaiarowicz, przed w o j n ą
urządził zakład z małym kółkiem wodnym podsiębiernym; porusza ono generator
prądu elektrycznego — dając oświetlenie około 20 domostwom — piłę tarczową, stru
garkę, tokarkę, urządzenie do międlenia lnu oraz bardzo p o m y s ł o w ą maślnicę.
Maślnica jest oparta na mechanizmie korbowym (ubijak), pod który podstawia się
drewnianą faskę ze śmietaną. Faska ta jest przytwierdzona do podłogi odpowiednim
uchwytem. W ten sposób następuje ubijanie masła przy użyciu siły wodnej, oczy
wiście za pośrednictwem pędni z kołami pasowymi.
Za w sią Nowa Biała m ł y n ó w k a przepływa przez pola i na skutek przesiąkania
do gruntu traci sporą część wody. Przepływa ona przez Dębno i skręcając ku
wschodowi napędza jeszcze młyn i uchodzi do Białki niedaleko miejsca, gdzie Białka
łączy się z Dunajcem.
r
�381
KRONIKA
Druga młynówka, prawa — pod Kramnicą — przechodzi sztolnią, szczeliną
skalną, być może wykutą sztucznie dawnymi czasy. Biegnie doliną Białki, przecina
drogę z Nowej Białej do Krempach i okalając Krempachy aż do połączenia się
z potoczkiem Durściańskim, który płynie przez środek wsi, służy celom gospodar
czym i przeciwpożarowym. Prowadzi ona ok. 3 m /sek., a w i ę c bardzo znaczną ilość
wody. Na terenie Krempach znajduje się na niej aż 6 dużych zakładów wodnych.
Pierwsze to młyn i tartak, tworzące jeden obiekt. W tartaku pracuje od 6 lat turbi
na labryczna, wmontowana w betonową komorę. Młyn ma dwa kółka kryte na
siębierne, napędzające mlewniki o pionowej osi. Jest tu generator prądu elektrycz
nego. Dźwignie sterujące w o d ę są uruchamiane z budynku. Następnym zakładem
jest gręplarnia z k o ł e m nasiębicrnym, napędzającym również i generator elektrycz
ny. Trzecim z kolei zakładem jest .,młyn dolny" z 2 kołami nasiębiernymi o średnicy
1,5 m. Mamy tu jeden mlewnik kamienny o osi poziomej, jeden o osi pionowej oraz
generator elektryczny. Kola wodne są w obudowie drewnianej, stawidła uruchamia
się w budynku. Koryto drewniane doprowadzające w o d ę na koła biegnie na drew
nianych kobylicach, na długości kilkunastu metrów. Położone niżej młyn i gonciarnia Jana Mrowczaka są wyposażone w dwa koła nasiębierne o średnicy 1,8 m oraz
w turbinę Francisa własnej roboty, w komorze betonowej. Turbina o stalowej osi
pionowej wykonana została całkowicie z miękkiego drewna 12 lat temu. W zespole
tym mamy dwa mlewniki kamienne (poziomy i pionowy), generator elektryczny oraz
gonciarkę z pilą tarczową.
:1
Niżej, ku Frydmanowi, istnieje piąty zakład wodny, zbudowany w celach gospo
darczych, wyposażony w pionową turbinkę Francisa, w y k o n a n ą przez właściciela
zakładu Łopuszniaka w ł a s n y m przemysłem. Łopatki są tu wykonane z blachy. Szós
tym z rzędu zakładem jest stolarnia z kołem nasiębiernym o średnicy 2.2 m. Wszyst
kie te zakłady, podobnie jak w Nowej Białej, oświetlają grupy sąsiadujących domów.
Dzięki temu wieś jest zelektryfikowana.
We wsi Frydman m ł y n ó w k a porusza 8 zakładów wodnych. Z tych dwa są duże:
tartak i młyn Myśliwca, wyposażone w turbinę fabryczną, oraz 2 koła nasiębierne
o średnicy 3,5 m. Koła napędzają młyn i generator prądu elektrycznego. Młyn ten
jest zakładem o bardzo starych tradycjach, lecz całkowicie zmodernizowanym. Zo
stał on swego czasu odkupiony od dworu i odtąd jest unowocześniany. Wyposażenie
młyna jest na wskroś nowoczesne. Drugim jest m ł y n Walentego Lejawy, z 3 koła
mi nasiębiernymi o obudowie betonowej. Młyn ten ma ponad 50 lat, lecz jest stale
rozbudowywany i modernizowany. Przy młynie istnieje gonciarka.
Reszta zakładów to niewielkie jednostki, służące przeważnie celom gospodarczym.
Pracują na niewielkich spadach, mają koła wodne lub turbiny. Niektóre z turbin
są wykonane przez kowala z Frydmana. Małe kółko łopatkowe (podobne do używa
nych na statkach rzecznych) napędza u kowala dmuchawę pod ogniskiem. Wszyst
kie te zakłady mają również generatory elektryczne, którymi oświetlona jest w su
mie cała wieś. Projektowana budowa wielkich siłowni wodnych na Dunajcu spowo
duje zanik opisanych tu w ogólnych zarysach m a ł y c h siłowni, świadczących o dużych
zdolnościach technicznych ludu zamieszkującego ziemie podhalańskie.
Henryk
Jost
Z P R A C N A D O R G A N I Z A C J Ą PODHALAŃSKIEGO P A R K U E T N O G R A F I C Z N E G O
Trwające od dłuższego czasu starania prowadzone przez Wojewódzkiego Kon
serwatora Zabytków, Muzeum Tatrzańskie i Oddział Polskiego Towarzystwa
Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem, mające
na celu
zorganizowanie
�382
KRONIKA
muzeum
na
wolnym
powietrzu, r e p r e z e n t u j ą c e g o
region
Podhala,
zostały
zrealizowane na skutek u c h w a ł y nr 191 Rady M i n i s t r ó w z dnia 13 czerwca 1958 r.
0 rozwoju Zakopanego i okręgu
tatrzańskiego,
u s t a n a w i a j ą c e j organizacje w y
mienionego muzeum. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m zamierzeniem Ministerstwo K u l t u r y
1 Sztuki p r e l i m i n o w a ł o w b u d ż e t a c h począwszy od 1958 r. kredyty w wysokości
100 000—200 000 zł rocznie na d o k u m e n t a c j ę inwestycji. Organizatorzy Parku Etno
graficznego objęli pojęciem dokumentacja z a r ó w n o przygotowanie m a t e r i a ł ó w two
rzących p o d s t a w ę n a u k o w ą muzeum, jak i prace projektowe. Na całość zebranych
w ciągu lat 1958—1960 m a t e r i a ł ó w , s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć Muzeum T a t r z a ń s k i e g o ,
którego działem ma być przyszły skansen, s k ł a d a j ą się: inwentaryzacja opisowa
199 obiektów, inwentaryzacja pomiarowa wybranych 71 o b i e k t ó w wraz z ich do
k u m e n t a c j ą fotograficzną w ilości 605 zdjęć. I n w e n t a r y z a c j ą p o m i a r o w ą o b j ę t o :
zabytkowe zagrody oraz poszczególne zabytkow e budynki r ó ż n y c h t y p ó w i z r ó ż n y c h
okolic Podhala, chłopskie z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e , budownictwo pasterskie G o r c ó w
z w i ą z a n e z r ó ż n o r o d n y m typem gospodarki oraz nieliczne, ostatnie na Podhalu stare
typy pieców, k t ó r y m na skutek z a r z ą d z e ń Straży P o ż a r n e j i n a k ł a d a n y c h na opor
nych m a n d a t ó w karnych grozi szybka likwidacja. Prace byly prowadzone na pod
stawie przyjętych uprzednio założeń Leoretycznjch, przedstawionych w t. 5 „Etno
grafii Polskiej"', w artykule W. Jostowej -. W artykule t y m scharakteryzowano
w y n i k i b a d a ń terenowych, s t w i e r d z a j ą c y c h istnienie na Podhalu r ó ż n o r o d n y c h
r o z p l a n o w a ń zagród oraz k i l k u r ó ż n y c h t y p ó w domov/ wraz z ich l o k a l n y m i odmia
nami. Został tam przedstawiony r ó w n i e ż program dalszych prac badawczych.
r
[
Zebrane m a t e r i a ł y poddano selekcji, k t ó r e j celem było wybranie kilkunastu
typowych dla różnych s u b r e g i o n ó w lub okolic Podhala zagród, przeznaczonych do
przeniesienia na teren Parku Etnograficznego. W rezultacie wybrano szesnaście
zagród r e p r e z e n t u j ą c y c h : obszar Pogórza G u b a ł o w s k i e g o z p r z e w a g ą gospodarki
hodowlanej nad rolniczą, z a c h o d n i ą część K o t l i n y Orawsko-Nowotarskiej z gospo
d a r k ą r o l n i c z o - h o d o w l a n ą . w s c h o d n i ą część K o t l i n y w y k a z u j ą c ą gospodarcze i k u l t u
ralne p o w i ą z a n i a ze Spiszem oraz miasto Nowy Targ ze specyfiką swej ludowej
k u l t u t y.
Równolegle z opisywanymi pracami podjęto starania o uzyskanie terenu w celu
lokalizacji Parku Etnograficznego. Spośród r ó ż n o r o d n y c h p r o j e k t ó w w y m i e n i ę dwa
n a j p o w a ż n i e j s z e : projekt lokalizacji Parku Etnograficznego w K u ź n i c a c h , na peryfe
riach T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego, na terenach s t a n o w i ą c y c h w ł a s n o ś ć p a ń
stwowa, pozostając3 ch w administracji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
w Zakopanem, p o w s t a ł w rezultacie pozytywnego ustosunkowania się P M R N do orga
nizacji muzeum na w o l n y m powietrzu i oddania wymienionego obszaru (14 ha) do
dyspozycji o r g a n i z a t o r ó w . Powyższy obszar obejmuje łąki pod Nosalem, zawarte
pomiędzy d r o g ą do K u ź n i c a potokiem Вз strym, pomiędzy t a m ą pod Nosalem
a g r a n i c ą ogrodu Prewentorium, oraz pas łąk położonych po przeciwnej stronie
drogi wraz z p i ę k n ą p o l a n ą na stokach K r o k w i . Dla powyższego terenu prof. Gerard
Ciołek o p r a c o w a ł projekt zagospodarowania przestrzennego, przy czym budownictwo
pasterskie zlokalizował w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, chłopskie
z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e nad potokiem Bystrym, którego dolina stwarza dogodne
w a r u n k i do adaptacji technicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h wyzyskanie siły wodnej, nie
zbędnej do poruszania przeniesionych z a k ł a d ó w . Budownictwo mieszkalne wraz
r
1
Budownictwo pasterskie w Tatrach opracowane zostało pod k i e r u n k i e m prof.
Włodzimierza Antoniewicza do zbiorowego w y d a w n i c t w a , Pasterstwo Tatr Polskich
i Podhala, s t ą d p o m i n ę l i ś m y je w naszych badaniach.
W. J o s t o w a , Z zagadnień podhalańskiego
budownictwa, „ E t n o g r a f i a Polska",
t. 5: 1961.
2
�383
KRONIKA
z p r z y n a l e ż n ą częścią gospodarczą autor projektu u p l a s o w a ł po obu stronach drogi,
na zasadzie skupisk o d p o w i a d a j ą c y c h poszczególnym subregionom Podhala. W y
zyskując właściwości terenu usiłował n a d a ć zagrodom optymalne w a r u n k i , zgodne
z ich lokalizacją in situ, budownictwo stokowe Pogórza G u b a ł o w s k i e g o umieścił
w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , dolnej części polany, domy m i e s z c z a n - r o l n i k ó w nowo
tarskich u stóp skarpy K r o k w i w odtworzeniu ich sytuacji w terenie przy ulicy
św. Anny. Powyższy projekt, j u ż zaopiniowany przez i n w e s t o r ó w i uzgodniony
z kilkunastu instytucjami i w ł a d z a m i , przedłożony Wydziałowi Urbanistyki i A r c h i
tektury W RN w K r a k o w i e w celu ostatecznej decyzji, w y w o ł a ł publiczną d y s k u s j ę ,
w której atakowano: lokalizację Parku Etnograficznego w zbyt r u c h l i w y m i zatłoczo
nym przez turystÓAv punkcie, przecięcie muzeum n o w o c z e s n ą szosą, n i e n a t u r a l n o ś ć
lokalizacji w krajobrazie górskiej, wapiennej doliny oraz rzekome zniszczenie przez
skansen szaty roślinnej K u ź n i c .
Drugi projekt w y s u n i ę t y prz^z Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Zakopanem oraz KomitéL Budownictwa, Urbanistyki i A r c h i
tektury przewiduje lokalizację Parku E t n o g i a í i c z n e g o na Kirach, na ł ą k a c h położo
nych naprzeciw w l o t u do Doliny Kościeliskiej, ciągnących się w kierunku Nędzówki.
P r z e w a ż n a część tego terenu stanowi własność Skarbu P a ń s t w a , k t ó r a pozostaje
w administracji T a t r z a ń s k i e g o Parku Narodowego. Projekt ten sytuuje budownictwo
mieszkalne wraz z p r z y n a l e ż n y m budownictwem gospodarczym na opisanych ł ą k a c h ,
budownictwo pasterskie natomiast na naturalnych stanowiskach, na polanie K i r a
Miętusia, położonej w Dolinie Kościeliskiej za B r a m ą Kantaka. Do Parku Etno
graficznego n a w i ą z j waij by r e z e i waty najstarszych szałasów t a t r z a ń s k i c h na hali
Stoly i Upłaz 3V;iętubi. Projekt ten łączy krajobraz najpiękniejszej doliny Tatr
Zachodnich w jedna całość z k u l t u r ą l u d o w ą Podhala i kładzie t a m ę szpetnej
zabudowie u w l o t u doiiny. Dokumentacja powyższego projektu nie została jeszcze
opracowana. Wydział Urbanistyki i Architektury WRiN w K r a k o w i e w uzgodnieniu
z Komitetem Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w Warszawie opowiada się
za p o w y ż s z y m projektem. Decyzja dotychczas jeszcze nie z a p a d ł a .
Wanda
OCHRONA
Z A B Y T K Ó W T E C H N I K I W POWIECIE
Jostowa
NOWOTARSKIM
Zabytki p r z e m y s ł u ludowego giną szybko na skutek rozwoju współczesnej tech
n i k i . Kierowane m y ś l ą o ochronie tychże d o k u m e n t ó w ludowej k u l t u r y Muzeum
Techniki NOT w Warszawie, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem i P o d h a l a ń s k a
Komisja Opieki nad Z a b y t k a m i przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczcgo w Zakopanem podjęły projekt ochrony z a b y t k ó w chłopskiej techniki
w pow. nowotarskim. Zgodnie z opublikowanym przez W. J o s t o w ą programem
ochrona ich winna iść w trzech kierunkach: a) rejestracji opisow ej i inwentaryzacji
technicznej, b) zabezpieczania obiektów w terenie lub przenoszenia ich do m u z e ó w
na w o l n y m powietrzu, c) o p r a c o w a ń naukowych.
1
r
W zakresie inwentaryzacji z a b y t k ó w techniki Muzeum T a t r z a ń s k i e ma swoją
k a r t ę . Należy tutaj praca J. i S. R e y c h m a n ó w , obecnie zupełnie wyczerpana, k t ó r e j
drugie wydanie przygotowuje się obecnie z inicjatywy K o m i t e t u Historii Nauki P A N .
W ślad za wydartym w 1958 r. Katalogiem Zabytków
Budownictwa
Przemysłowego
w Polsce, opracowanym dla pow. g o s t y ń s k i e g o , woj. p o z n a ń s k i e , i pow. koneckiego,
2
1
W. J o s t o w a , Ochrona zabytków
techniki na Podhalu, Spiszu i Orawie,
„ K w a r t a l n i k Historii Nauki i Techniki", R. 4: 1959 nr 4, s. 753—756.
- J. i S. R e y c h m a n o w i e , Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937, ss. 93.
�384
KRONIKA
woj. kieleckiej Muzeum Techniki NOT w uzgodnieniu z Komitetem Historii Nauki
P A N , Sekcją Techniki i Nauk Technicznych projektuje wydanie katalogu zabytków
techniki dla pow. nowotarskiego. Rok 1960 przyniósł możliwość realizacji zamierze
nia w postaci kredytów w wysokości 15 400 zł na przeprowadzenie rejestracji
zabytków. W sezonie letnim tegoż roku zespół pracowników zbadał część pow. nowo
tarskiego, tj. Orawę i Gorce, oraz kilka wsi Podhala, rejestrując zabytkowe zakłady
przemysłowe, warsztaty rzemieślnicze oraz narzędzia pracy. Prowadząc pracę w e d ł u g
ankiety opracowanej przez Muzeum Techniki, zarejestrowano 246 obiektów. Prze
widuje się wykonanie dalszego ciągu prac w sezonie wiosennym i letnim 1961 r.
r
Prace doprowadziły do wykrycia kilku chłopskich ośrodków przemysłowych.
Oprócz znanego z literatury ośrodka w Roztokach pod Witowem i Łopusznej, na
Zarębku N i ż n y m centrum chłopskiego przemysłu stanowiła dolina potoku Kowaniec.
płynącego spod Turbacza w Gorcach i wpadającego do Dunajca na terenie Nowego
Targu. Na podstawie informacji miejscowej ludności wiadomo, że w końcu X I X w.
i na początku X X istniało tutaj dziewięć młynów, trzy tartaki tracze i jeden folusz.
Również w dolnym Ratułowie znajduje się chłopski ośrodek przemysłowy.
Ponieważ inwentaryzacja pomiarowa jest stosunkowo kosztowna, ograniczono ją
dotychczas do kilku obiektów; ośrodka przemysłowego w Łopusznej, gdzie znajdują
się folusz, tartak i kuźnia, młyna w Krośnicy, browaru w Podczerwonem oraz
zakładów garncarskich w Rabce i Chochołowie. Dokumentację wykonano z kredytów
Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, w związku z organizacją Podhalańskiego
Parku Etnograficznego. Ponadto w ramach prac nad organizacją muzeum na wolnym
powietrzu dla regionu Orawy w dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej opracowano
również z kredytów Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dokumentację olejarni
w Lipnicy Małej, który to zakład zakupiono w celu wystawienia go w Orawskim
Parku Etnograficznym. Równocześnie na zlecenie Muzeum Techniki opracowano
dokumentację pomiarową tartaku znajdującego się w Roztokach pod Witowem,
stanowiącego jeden z najcenniejszych zabytków chłopskiej techniki na naszym
terenie. W sumie w 1960 r. opracowano inwentaryzację pomiarową dziewięciu zakła
dów przemysłowych, znajdujących się na terenie pow. nowotarskiego.
r
Zabezpieczenie zabytków chłopskiego budownictwa przemysłowego w terenie
jest mało realne, właściciel bow4em użytkuje zakład i wtedy dąży do jego unowo
cześnienia badź, w razie rezygnacji z prowadzenia zakładu, rozbiera go lub skazuje
na powolna, zagładę. Z dw u możliwości zabezpieczenia zabytku ludowej techniki
w terenie in situ i w Parku Etnograficznym należy wypowiedzieć się za drugim
rozwiązaniem. Jedynie bowiem zabezpieczenie w Muzeum ma w naszych warunkach
gospodarczych cechy trwałości i tylko takie zabezpieczenie spełnia ważny postulat
dydaktyki społecznej — łatwą dostępność obiektu.
r
Ponieważ idea parków etnograficznych dla regionów Podhala i Orawy realizuje
się, organizatorzy przewidują przeniesienie kilku zakładów przemysłowych do obydwu
muzeów. Oprócz wspomnianego już zakupu olejarni w Lipnicy Małej, której udo
stępnienie zwiedzającym projektowane jest w sezonie letnim 1961 г., zakupiono do
Podhalańskiego Parku Etnograficznego urządzenie olejarni z Podszkla, ostatniego
browaru na Podhalu z Podczerwonego, młyna z Krośnicy oraz folusza z Łopusznej.
Ponadto do Podhalańskiego Parku Etnograficznego przybędzie zabytkowy tartak
z Roztok pod Witowem, ofiarowany przez właścicieli montujących tartak unowo
cześniony.
Wanda Jostowa
3
E . K r y g i e r , T. R u s z c z y ń s k a , Katalog zabytków
budownictwa
slowego w Polsce, t. I , z. 1. Warszawa—Wrocław 1958, ss. 138.
przemy
�KRONIKA
385
ZWIĄZEK P O D H A L A N W A M E R Y C E PÓŁNOCNEJ
Interesującym tematem studiów zarówno dla socjologa, jak i etnografa stały się
grupy regionalne emigrantów osiadłe w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.
Ludzie ci, którzy najczęściej opuścili Europę na przełomie X I X i X X w., osiedlali
się często licznymi, zwartymi grupami i jakkolwiek zewnętrznie przejęli w zupełności
kulturę nowego otoczenia, zachowali wiele cech rodzimej kultury tradycyjnej.
Dotyczy to zwłaszcza obyczajów związanych ze świętami rodzinnymi (np. weselem)
i dorocznymi (obrzędy Bożego Narodzenia itp.), a także folkloru muzycznego, litera
tury ustnej itd. Gdy region, z którego wyszli emigranci, ulegał stopniowym prze
mianom i urbanizacji, oni zachowali i przekazują następnym pokoleniom wartości
kulturowe zapomniane już dzisiaj w ich pierwotnej ojczyźnie. W niektórych krajach
Europy (np. kraje skandynawskie) zwrócono już uwagę na zbiornicę tradycji kultury
ludowej, jaką jest emigracja amerykańska, i podjęto systematyczne badania etno
graficzne wśród emigrantów.
Badaczy kultury karpackiej interesują przede wszystkim grupy górali polskich
osiadłe od przeszło półwiecza w USA. Dostęp do nich jest tym łatwiejszy, że stwo
rzyli oni własną organizację, mają własne wydawnictwa i żywo interesują się
kulturą i przeszłością swego regionu.
Ludność Karpat Polskich i Podkarpacia rozpoczęła już w latach siedemdziesią
tych X I X w. emigrację do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Trwała ona,
z kilkuletnią przerwą w czasie I wojny ś w i a t o w e j , aż po koniec pierwszego ćwierć
wiecza X X w. —• potem jej nasilenie osłabło. Wielu emigrantów po kilku latach
pracy na obczyźnie wracało do Polski, wielu jednak zaaklimatyzowało się w zmie
nionych warunkach i pozostało na stałe w nowej ojczyźnie.
Wśród licznych grup regionalnych Polonii amerykańskiej największe bodaj
zdolności organizacyjne i najżywsze przywiązanie do rodzimych tradycji kultury
swego regionu wykazali górale podhalańscy, tworząc Związek Podhalan w Ameryce
Północnej. Powstaniu organizacji sprzyjał fakt, iż górale osiedlali się na ogół gru
pami, tworząc większe skupiska, z których najznaczniejsze to obszar miasta Chicago,
gdzie — jak twierdzi w jednym ze swych artykułów prezes Związku Podhalan
w A. P. — żyje niewiele mniej górali niż na terenie całego Podhala.
Po okresie pionierskim emigracji podhalańskiej, kiedy wychodźca pragnął jak
najszybciej zdobyć p e w n ą sumę pieniędzy, by powrócić do kraju lub urządzić sobie
życie w nowym otoczeniu, nie trzeba już było zużywać energii na wżycie się w nowe
środowisko i ci, którzy pozostali w USA, zaczęli się stabilizować, rozpoczęły się
pierwsze próby organizowania grup regionalnych. Jak podaje kronika jednego
z kół Związku Podhalan, po roku 1920 w Utica N. Y . zaczęto chodzić po domach
Podhalan w podłazy, z turoniem i szopką. Ważnym czynnikiem zbliżenia i odżycia
tradycji były huczne wesela góralskie.
Piez'wsza myśl organizacji podhalańskiej w Ameryce rzucił nieżyjący już dziś
geograf, dr Stefan Jarosz, który w 1927 r. objeżdżał ośrodki podhalańskie w U S A
z odczytami i projekcjami o rodzinnym Podhalu. Pod jego inspiracją powstało
najpierw Polsko-Amerykańskie Towarzystwo Tatrzańskie, a następnie Stowarzyszenie
Podhalan w Ameryce — oba na terenie Chicago. Z Towarzystwa Tatrzańskiego,
którego ideologia nie odpowiadała —• jak się okazało — emigracji podhalańskiej,
wyłonił się niebawem Związek Podhalan w Ameryce Północnej, który z czasem
połączył mniejsze organizacje góralskie i lokalne kluby i koła. Za datę powstania
Związku uważa się 16 I I 1928, kiedy to został on zarejestrowany przez władze
amerykańskie. Od tego czasu, mimo pewnego zahamowania w okresie wielkiego
kryzysu, Związek rozwija się nieprzerwanie, a obecnie należą do niego już nie
Etnografia
P o l s k a , t. V I
25
�386
KRONIKA
tylko górale, którzy kiedyś wyemigrowali z Polski, ale także ich dzieci i wnuki,
które jakkolwiek nigdy nie widziały tzw. Starego Kraju, uważają się jednak za
Podhalan, znają i kultywują podhalańskie tradycje.
Związek Podhalan w Ameryce pomyślany został jako organizacja skupiająca
wszystkich górali od Żywca po Nowy Sącz, lecz w praktyce niewątpliwie nadają
mu ton górale z rdzennego Podhala, a reprezentacyjne dla Związku są podhalańskie
obyczaje, strój, muzyka i taniec. Przejął on cele Krajowego Związku Podhalan;
celem tym stała się propaganda wśród swoich i obcych rodzimej gw ary, literatury,
sztuki, obyczajów, pieśni i tańca oraz podtrzymanie kontaktów z krajem. Prócz
tego Związek stara się nieść pomoc swym członkom, udzielając zapomóg i pożyczek
w razie choroby i śmierci.
Związek rozpada się na szereg kół (w tej chwili jest ich 21) nazwanych od nazw
miejscowych, np. Tatry, Morskie Oko, Czarny Dunajec, łub od nazwisk wybitnych
ludzi Podhala, jak Koło im. Jana Sabały, Ducha Knapczyka, Władysława Orkana,
Kazimierza Przerwy-Tetmajera. generała Andrzeja Galicy, Władysław a Zamoyskiego.
Najwięcej kół jest w samym Chicago, ale spotyka się je także w Ohio, Michigan.
Wisconsin, Pensylwanii, New Jersey i Nowym Jorku.
Prócz kół Związek Podhalan obejmuje s w ą organizacją kluby parafialne, jak
np. Klub parafii Rabka Zdrój, Klub parafii Maków lub dawny Klub parafii Czarny
Dunajec, który niedawno przekształcił się w Koło. Niektóre z kół okazały się
szczególnie żywotne i pełne inicjatywy, organizując w ł a s n e zespoły teatralne,
orkiestry, zespoły taneczne i chóry skupiające również członków innych kół. Tak
powstało prowadzące ożywioną działalność na terenie Chicago Koło Literacko-Dramatyczne im. Kazimierza Tetmajera i przy nim czynna szkółka tańców góral
skich dla dzieci, chór młodzieży „Szarotka" i inne organizacje.
Organizacja Związku jest prosta. Koła wybierają własne zarządy i prowadzą
własną działalność — zgodną z ogólnymi założeniami Związku. Dawniej co dwa,
obecnie co trzy lata odbywa się sejm z w i ą z k o w y , na który wszystkie ko>a w y s y ł a j ą
swoich delegatów, ci zaś dokonują wyboru nowych władz ogólnozwiązkowych.
Bardzo interesująco przedstawia się działalność Związku Podhalan. Liczne są
imprezy o charakterze czysto towarzyskim, ostatnio urządzane często z okazji przy
jazdu w odwiedziny górali z Polski, gdzie do głównych punktów programu należą
muzyka, pieśni i tańce góralskie w strojach regionalnych, sprowadzanych do dziś
masowo z Polski, a w których bierze udział nieraz ponad 100 osób. Liczniejszą
znacznie publiczność gromadzą widowiska sceniczne, których autorami są górale
z Polonii amerykańskiej: Henryk Lokański, Józef Łopatowski, Franciszek Chowaniec
i Jan Gromada. Dla przykładu podam kilka tytułów często grywanych sztuk: Wesele
góralskie u Jędrzejowej
z Gronia, Za górala czy za pana, Noc juhasów i
zbójników,
Wesele Maryny z Hrubego z Janosikiem z Gronia itd. I tu g ł ó w n ą atrakcją wido
wiska jest muzyka, śpiew, taniec i barwność strojów. Prócz tego zespoły podhalańskie
występują często z pokazami muzyki, pieśni i tańca na imprezach polonijnych
i czysto amerykańskich, w radiu, a nawet ostatnio w telewizji; nagrano też szereg
płyt z muzyką góralską, które są w sprzedaży. D u ż y m powodzeniem cieszą się
grupy górali w strojach regionalnych na obchodach świąt narodowych polskich
i amerykańskich.
r
T
7
W propagowaniu folkloru podhalańskiego, zwłaszcza w środowisku amerykańskim
Nowego Jorku i innych miast, dużą rolę odgrywa koło z Passaic, którego wieloletnim
prezesem, a zarazem kierownikiem orkiestry i zespołu tanecznego jest Jan Gro
mada — doskonały organizator i entuzjasta rodzinnego regionu (Gromada pochodzi
spod Zakopanego).
�KRONIKA
387
Związek dba również o podtrzymanie kontaktów z Polską. W okresie między
wojennym ufundował pomnik Władysława Orkana w Nowym Targu, wzniesiony
wedle projektu dwu polskich artystów z Ameryki, którego odsłonięcia dokonano
w 1934 r. Górale amerykańscy zawsze chętnie łożyli na różne cele w Starym K r a j u ;
po wojnie wspomagali licznymi darami rodziny w kraju, finansowali odnowę
i wznoszenie domów ludowych (np. w Chochołowie) i kościołów (np. kościół w Gronkowie na Podhalu zbudowany został przez górali amerykańskich), akcentując w ten
sposób swój ż y w y kontakt uczuciowy z krajem, z którego wyszli.
Wyrazem wciąż żywych więzów uczuciowych z krajem rodzinnym są wycieczki
do Polski. Do 1939 r. Związek zorganizował 5 wycieczek polskimi statkami; obecnie
przyjeżdża po kilka wycieczek rocznie, nie licząc bardzo licznych przyjazdów
indywidualnych w odwiedziny do rodzin, i to często ludzi już starszych, którzy
we wczesnej młodości opuścili Polskę, a także młodych urodzonych i wychowanych
w Ameryce, którzy tylko z tradycji znają kraj swoich rodziców, a mimo to chcą
go zobaczyć i poznać.
Oddzielnie pragnę omówić działalność wydawniczą Związku Podhalan w Ame
ryce Północnej. Przeważnie wydawnictwa te mówią o życiu Związku i górali
amerykańskich, ale zamieszczają również szereg opowiadań ludowych spisanych
gwarą, artykułów o historii, folklorze góralskim, o wybitnych postaciach literackich
itp. Z wydawnictw tych w y m i e n i ę tu dwa razy w roku wychodzące „Echo Pod
halańskie", organ Zarządu Głównego Związku; wychodzące z okazji każdego sejmu
„Pamiętniki Sejmu Związku Podhalan w Północnej Ameryce" oraz wydawnictwa
okolicznościowe, jak np. wydany w 1953 r. w Chicago na 25-lecie Związku Srebrny
Jubileusz Związku
Podhalan w Północnej
Ameryce, gdzie znaleźć można wiele
materiałów do dziejów Związku w ciągu ćwierćwiecza.
Wspomnieć wreszcie należy o wydanych nakładem Związku dwóch wydawnic
twach: poezjach Józefa Szafrańca, pisanych w Ameryce, ale odnoszących się głównie
do stron rodzinnych (pochodzi z okolic Makowa Podhalańskiego), pt, Z ojczystych
ziem (Chicago 1953). oraz albumie twórczości malarza Rokuckiego pochodzącego
z Nowego Targu, który za głów ny temat swych obrazów malowanych w Ameryce
wziął Tatry i Podhale.
Osobną, ciekawą działalność w y d a w n i c z ą prowadzi Koło nr 11 w Passaic. Jego
niezmordowany prezes, a zarazem redaktor wydawnictw, może się poszczycić już
trzema tomami „Podhalanina w Ameryce", t. 1: 1947 (za lata 1937—1947); t. 2: 1952;
t. 3: 1958. Zwłaszcza tom 2 zawiera wiele ciekawych syntetycznych artykułów
o muzyce podhalańskiej, o tańcu podhalańskim itd. i posiada duże walory popularyzatorsko-naukowe. Wszystkie tomy przynoszą też bogaty materiał z życia górali
amerykańskich.
Prócz „Podhalanina w Ameryce" J . Gromada redaguje i wydaje regularnie
wychodzące co kwartał pismo „Tatrzański Orzeł"". Co najciekawsze — jest to jedyne
na świecie regularnie (już czternasty rok) wychodzące czasopismo podhalańskie.
Na każdy numer składa się obszerniejszy artykuł z historii, literatury lub kultury
Podhala, pisane w gwarze opowiadanie góralskie, aktualne sprawy góralszczyzny
amerykańskiej, „Wieści spod Giewontu" i obszerny artykuł pisany w języku angiel
skim dla tych. którzy czując się jeszcze związani z Podhalem nie znają już rodzin
nego języka, a może jeszcze bardziej z myślą o czytelniku amerykańskim, którego
ogólnoinformacyjna treść artykułów ma wprowadzić w problematykę polską i pod
halańską. Autorem tych ostatnich artykułów jest Tadeusz Gromada, syn redaktora,
który ukończył historię na jednym z uniwersytetów amerykańskich i choć urodzony
poza Polską, propaguje wiedzę o niej.
T
�388
KRONIKA
Bardzo charakterystyczne dla pisma są wspomniane już „Wieści spod Giewontu".
One najlepiej świadczą, jak bardzo bliskie góralom, amerykańskim jest wszystko,
co dziś dzieje się w ich pierwszej ojczyźnie. Pasjonują się tam sprawą zapory wodnej
pod Czorsztynem, pracami konserwatorskimi na Podhalu, sprawą urodzajów i nie
urodzajów, pogody itd.
Dodać jeszcze należy, że „Tatrzański Orzeł", wydawany na kredowym papierze,
zapewnił sobie doskonały serwis fotograficzny dzięki kontaktom z fotografikiem
zakopiańskim R. Petryckim, który zasila pismo stale nowym i aktualnym, a przy
tym na wysokim poziomie artystycznym materiałem ilustracyjnym.
Anna
Prace etnograficzne ośrodków
Kowalska-Lewicka
pozapolskich
DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W ESTOÑSKIEJ S R R
W L A T A C H 1945—1960
Świadome zainteresowanie życiem i kulturą ludu estońskiego datuje się od
drugiej połowy X I X stulecia, kiedy to rozwój kapitalizmu w y w o ł a ł pierwsze po
ważniejsze zmiany w stabilnym do tej pory i przez wieki trwającym feudalnym
stylu życia chłopa estońskiego. Zrodziła się wówczas potrzeba ochrony materialnych
i duchowych wartości przekazanych przez minione generacje. Młoda inteligencja
estońska z zapałem podjęła się zadania gromadzenia dokumentacji poezji i zwy
czajów ludowych. Działał tu również przykład krajów sąsiadujących (Rosji i F i n
landii), gdzie tego rodzaju pracom już wcześniej poświęcano wiele uwagi. Przy
estońskich związkach narodowych zaczęto gromadzić małe zbiory etnograficzne,
zrodziła się również już w latach siedemdziesiątych minionego wieku — myśl
utworzenia własnego muzeum narodowego; jednakże na realizację tego zamysłu
było w ó w c z a s jeszcze zbyt wcześnie. Pod koniec X I X w. dalszym impulsem do
poszukiwań ludoznawczych stały się publikacje R. Kreutzwalda, dotyczące estońskiej
literatury ludowej, a mianowicie epos ludowy Kalevipoeg (1861) oraz Bajki
estońskie.
Ogromne zasługi położył na tym polu również dr Jakub Hurt, który przy pomocy
tysięcznej prawie rzeszy pomocników-amatorów zgromadził bogate zbiory poezji
ludowej i przekazał je narodowi.
Dało to impuls do utworzenia w 1909 r. Estońskiego Muzeum Narodowego.
W pierwszych latach swego istnienia Muzeum gromadziło przede wszystkim zabytki
kultury materialnej. Dzięki energii i talentowi organizacyjnemu dyrektora Muzeum,
Oskara Kallasa, i artysty malarza Kristjana Rauda Muzeum stało się jednym
z najpopularniejszych ośrodków kulturalnych kraju. Setki ochotników — w tym
wielu wybitnych działaczy kulturalnych —• wyjeżdżały co roku w lecie na etno
graficzne poszukiwania terenowe. Już w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Muzeum
liczba zgromadzonych eksponatów sięgała 20 tysięcy. Tak więc już przed I wojną
ś w i a t o w ą Estonia dysponowała zbiorami mogącymi stanowić bazę dla etnograficznych
dociekań naukowych. Jednakże podówczas brak było rodzimych etnografów i . ma
teriały te wykorzystywane były głównie przez etnografów fińskich i rosyjskich
do badań porównawczych.
Zniesienie ucisku narodowego w wyniku Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji
Październikowej stworzyło szczególnie korzystne warunki do rozwoju j ę z y k o z n a w
stwa, folklorystyki i etnografii estońskiej. Jednakże w latach dyktatury burżuazyjnej
�KRONIKA
389
(1918—1940) klasa panująca dążyła do tego, aby naukę wprzęgnąć w służbę nacjo
nalizmu, i w ł a ś n i e od etnografii i archeologii oczekiwano, że dostarczą one materiału
dowodowego na przynależność Estonii do „zachodniego kręgu kulturowego". Mimo
tych tendencyjnych i wąskich zamierzeń burżuazji zdołano jednak na polu badań
etnograficznych dokonać wiele pożytecznego. W tym okresie ukształtowała się etno
grafia jako samodzielna dyscyplina naukowa. Ponieważ brak było rodzimych spe
cjalistów, w i ę c na stanowisko dyrektora Muzeum powołano etnografa fińskiego,
dr I. Manninena (1894—1935). Jako docentowi na uniwersytecie w Tartu powierzono
mu wykształcenie pierwszych kadr etnografów estońskich. Dr Manninen przyniósł
ze swej ojczyzny koncepcje i metody pracy w ł a ś c i w e fińskim etnografom. Pod
pojęciem etnografii rozumiano podówczas dyscyplinę zajmującą się wyłącznie prawie
kulturą materialną, i to głównie okresów przedkapitalistycznych. Ośrodkiem prac
etnograficznych pozostawało przez cały omawiany okres Estońskie Muzeum Naro
dowe, które mimo szczupłości środków finansowych i kadr dokonało ogromu
pracy zarówno w dziedzinie gromadzenia zbiorów, jak i ich naukowej interpretacji.
Zajęto się przede wszystkim uzupełnieniem zbiorów eksponatami charaktery
stycznymi dla ludowej gospodarki. Pod koniec 1940 r. Muzeum posiadało już 44 229
eksponatów etnograficznych i 11 432 eksponaty o charakterze historyczno-kulturowym.
Z kolei przystąpiono do sporządzania opisów etnograficznych na podstawie odpo
wiednich badań przy użyciu kwestionariuszy. Zakres tematyczny tych opisów był
bardzo szeroki i obejmował między innymi technikę ludową, różne zawody ludności
wiejskiej, strój ludowy itp. Na badania terenowe wyjeżdżali z reguły studenci
uniwersytetu w Tartu. Badania przeprowadzane były zazwyczaj na podstawie jednego
lub dwu kwestionariuszy, a zasięg ich obejmował granice parafii. W ten sposób
do końca 1940 r. zgromadzono w archiwum Muzeum 127 tego rodzaju opisów o łącz
nej liczbie 1Г» 582 strony. Zgromadzono również bogate archiwum topograficzne.
W celu rozszerzenia zasięgu badań posługiwano się w zbieraniu materiałów liczną
rzeszą amatorów-entuzjastów i krajoznawców, którzy w 1931 r. utworzyli sieć
korespondentów Muzeum. Liczba tych współpracowników wynosiła około 400 osób;
byli to chłopi, rzemieślnicy i nauczyciele wiejscy. Bogate zbiory (opisy, materiały
rysunkowe i fotograficzne) zostały wzorowo usystematyzowane według wskazań
dr Manninena i jego następcy, F . Linnusa (1895—1942). Ówczesne estońskie prace
naukowo-badawcze w dziedzinie etnografii kontynuowały założenia szkoły fińskiej.
Badano więc starannie poszczególne elementy kultury materialnej wedle metody
formalnotypologicznej. Pomijano przy tym najczęściej złożone problemy życia spo
łecznego, ściśle związane z powstaniem i rozwojem danych zjawisk etnograficznych.
Pod w p ł y w e m geografów fińskich posługiwano się przy ustalaniu zasięgów w y s t ę p o
wania zjawisk metodami kartograficznymi. Bogactwo zbiorów i stała współpraca
z siecią korespondentów sprzyjała takiemu ujęciu.
Ogólnie stwierdzić wypada, że badania tego okresu dały bardzo jednostronny
obraz estońskiej kultury materialnej. Hołdowano w ó w c z a s koncepcji ugrofińskiego
pochodzenia estońskiej kultury materialnej, która następnie w toku rozwoju histol-ycznego miała się wzbogacać o elementy zapożyczone od ludów ościennych. Na
skutek tego materiał etnograficzny tego okresu niewiele wnosi do zrozumienia historii
narodu estońskiego, a jeszcze mniej do analizy procesów społeczno-ekonomicznych.
Ówczesne publikacje zachowały jednak do dziś p e w n ą wartość, a to dzięki danym
faktograficznym i próbom analizy faktów, jakkolwiek odczuwamy w nich brak
szerszych uogólnień teoretycznych i syntezy. Trwałą wartość zachowała po dziś dzień
praca I. Manninena, Kultura materialna Estonii, t. I — I I (1931—1933), gdzie autor
omawia łowiectwo, rybołówstwo, rolnictwo i budownictwo. Spod pióra tegoż autora
�390
KRONIKA
1. Muzeum Etnograficzne, Tartu
Fot.
u.
Rips
wyszło poza tym wiele przyczynków do zagadnień szczegółowych kultury materialnej
oraz całościowy zarys historii estońskiego stroju ludowego Autorem pracy Kultura
materialna Estończyków
(1931), obejmującej całokształt estońskiej kultury material
nej, jest Leinbock-Linnus. który pozostawił również szczegółowe opracowanie historii
bartnictwa . G. Rank wszedł do historii badań etnograficznych jako znawca rybo
łówstwa na jeziorze Pejpus i estońskiego domu chłopskiego •'. H. Kurrik jest spe
cjalistką w zakresie stroju ludowego i różnych technik kobiecych prac ręcznych''.
Prace etnograficzne tego okresu publikowane były przede wszystkim w ..Rocznikach
Muzeum" lub w wydawnictwach Estońskiego Towarzystwa Naukowego.
2
5
Uogólniając należy powiedzieć, iż już w okresie poprzedzającym restaurację
władzy radzieckiej w Estonii dokonano wiele pożytecznego w dziedzinie gromadzenia
zbiorów. Systematyczne katalogowanie i magazynowanie zbiorów oraz system kartek
pomocniczych, ułatwiających korzystanie ze zbiorów — wszystko to stworzyło
solidny grunt pod warsztat naukowy. Jednakże dociekania teoretyczne ograniczone
były wówczas przez burżuazyjny charakter tej dyscypliny. Ponadto trudności finan-
1
I. M a n n i n e n , Eesti rahvariiete ajalugu, „Eesti Rahva Muuseumi", Ar. I I I ,
Tartu 1927.
' F . L i n n u s , Eesti vanem mesindus 1. Metsamesindus, E R M , Ar. X I I ' — X I I I ,
Tartu 1939.
G. R á n k , Peipsi kalastusest, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d I I , Tartu 1934;
t e n ż e , Saaremaa taluehitised i, Cpetatud Eesti Seltsi K i r j a d V, Tartu 1939.
K u r r i k , Eesti rahvardivad, Tartu 1938.
Eesti Rahva Muuseumi Aastaraamat I — X I V . Tartu 1925—1939 (ERM Ar.).
л
3
4
5
�KRONIKA
391
sowe i szczupłość kadr (3—4 zawodowych etnografów w Muzeum) stanowiły dodat
kowe ograniczenie działalności etnograficznej .
Z chwilą przywrócenia władzy radzieckiej w 1940 r. powstały pełne możliwości
wielostronnego popierania i rozwoju estońskiej kultury ludowej. Muzeum Narodowe,
podobnie jak wszystkie inne muzea w Republice, zostało upaństwowione. Wydzielono
z niego zbiory etnograficzne tworząc samodzielne P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne.
Władza radziecka poświęciła wiele uwagi temu nowo zorganizowanemu centralnemu
ośrodkowi etnograficznemu — budżet zwiększono sześciokrotnie, stan personelu po
większono do 10 osób. Ścisłe powiązanie z instytucjami naukowymi Moskwy i L e
ningradu prowadziło do szybkiego przyswajania kierunków i metod pracy nowej
nauki radzieckiej. Nowy tom „Rocznika" wydano wspólnie. Wiele artykułów prze
kazano centralnym organom wydawniczym ZSRR, jednakże wybuch wojny przeszkodził ich publikacji'. Lato 1941 roku oznacza załamanie się entuzjastycznej i owoc
nej pracy. W krwawych latach okupacji hitlerowskiej problem utrzymania i ochrony
zbiorów był g ł ó w n y m zadaniem etnografów estońskich. W warunkach wyjątkowo
ciężkich udało się zabezpieczyć przeważającą część zbiorów.
Po wyzwoleniu Tartu w sierpniu 1944 r. zespół etnografów zajął się przede
wszystkim reewakuacją zbiorów do nowo przydzielonego gmachu (dawny został
spalony przez Niemców) i ich bieżącym porządkowaniem. Już w 1945 r. otwarto wy
stawę czasową i od nowa utworzono sieć korespondentów. Z momentem utworzenia
Akademii Nauk Estońskie S R R Muzeum zostało jej podporządkowane. Wielkim pro
blemem był dla Muzeum w pierwszych latach powojennych brak fachowych, wy
kwalifikowanych pracowników. Wykształcenie nowych kadr powierzono na uniwer
sytecie w Tartu profesorowi H. Moora. Wykształcenie wyższego stopnia, aspiranturę,
zdobyć można w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR oraz w Instytucie
Historii Akademii Nauk Estońskiej S R R .
W ostatnim dziesięcioleciu zwiększyła się wydatnie liczba placówek etnograficz
nych. Podstawowy zespół etnografów pracuje, podobnie jak dawniej, w Muzeum
Etnograficznym Estońskiej Akademii Nauk w Tartu (14 pracowników naukowych).
Ponadto w stolicy republiki w Tallinnie' utworzono nowe instytucje centralne. Od
1952 r. grupa etnografów (3 pracowników naukowych) pracuje w Sekcji Archeologii
Instytutu Historii Akademii Nauk. W 1957 r. postanowiono w ramach Ministerstwa
Kultury Estońskiej S R R otworzyć państwowe muzeum typu skansenowskiego, które
obrazować ma kulturę ludową Republiki. Część jego -— wedle planów — będzie
udostępniona już w 1963 r. Także w 8 muzeach regionalnych Republiki gromadzi się
zbiory etnograficzne. Do tej pracy przyłączyło się wielu krajoznawców. Pracami kra
joznawczymi kieruje specjalny Komitet przy Akademii Nauk. Mają one za zadanie
opracowanie przeglądu naszych miast i regionów z szerokim uwzględnieniem proble
matyki etnograficznej. Przy wielu szkołach i domach ludowych powstają małe muzea
lokalne. Ich pracami kieruje Muzeum Etnograficzne Akademii Nauk poprzez odpo
wiednie instrukcje.
Powojenna etnografia estońska przyjęła kierunki i metody pracy etnografii ra
dzieckiej. Przebudową metodologiczną naszej dyscypliny kierował akademik
H. Moora. Już w 1947 r. ukazał się „Rocznik Muzeum", t. I (XV), gdzie prof.
6
łi
Prace etnograficzne z okresu sprzed ostatniej wojny światowej są czytelnikowi
polskiemu już znane (patrz F . L e i n b o c k , Prace etnograficzne w Estonii, „Lud
Słowiański", t. 1, Dział B, Kraków 1929, s. 132—144: F . L i n n u s, Etnografia
estoń
ska w ostatnich pięciu latach, „Balticoslavica", I I I , Wilno 1938.
Na przykład artykuły F . L i n n u s a, Zarys historii etnografii estońskiej,
Kul
turo, materialna chłopa estońskiego
w okresie średniowiecza
oraz Zadania muzealnic
twa ESRR i Państwowego
Muzeum Etnograficznego w Tartu.
7
�392
KRONIKA
8
H. Моога w artykule pt. O radzieckiej odbudowie etnografii estońskiej
wskazuje
na nowe założenia metodologiczne i podstawowe kierunki pracy. Duże znaczenie ma
również zamieszczony w tej samej publikacji artykuł docenta A. Vassara, Zadania
etnograficznych prac terenowych w radzieckiej Estonii . W obu artykułach podkreśla
się doniosłą rolę, jaką odgrywać winna etnografia jako nauka historyczna w wie
lostronnych badaniach nad kulturą i stylem życia danego narodu. Zwraca się uwagę,
iż w badaniach tego typu pamiętać należy o społeczno-gospodarczych warunkach da
nej epoki, zróżnicowaniu społecznym ludności i wzajemnych powiązaniach kulturo
wych pomiędzy narodami. Podobnie jak cała etnografia radziecka, tak i etnografia
estońska zajmowała się początkowo przede wszystkim zjawiskami okresu przedkapitalistycznego. Widać to wyraźnie na przykładzie I tomu „Rocznika". Nieporównanie
wolniej pojawiały się zainteresowania zjawiskami kultury okresu kapitalizmu,
a zwłaszcza socjalizmu. Stan ten tłumaczy się zarówno brakiem doświadczenia przy
tego rodzaju badaniach, jak i brakiem odpowiedniej bazy materiałowej. Ważnym
wydarzeniem dla estońskiej etnografii była konferencja w Moskwie w 1950 г., gdzie
podsumowano rezultaty prac w latach 1945—1949 i ustalono wytyczne współpracy
na przyszłość. Konferencja dała impuls do zorganizowania archeologiczno-etnograficznej ekspedycji badawczej bałtyckiej (1952 г.), która następnie (1955 r.) przekształ
ciła się w kompleksową ekspedycję bałtycką. Wyniki prac tej ekspedycji ukazały się
w zbiorowym wydawnictwie pt. Prace zjednoczonej kompleksowej ekspedycji
bałtyc
kiej (są to dwa pierwsze tomy) . Zastosowaniu metody badań kompleksowych po
święcił prof. H. Moora niezmordowaną wprost energię. Zespół autorów pracujących
pod jego kierownictwem wydał w 1956 r. tom prac zbiorowych pod tytułem Z historii
etnicznej narodu estońskiego
, gdzie na gruncie materiałów archeologicznych, antro
pologicznych, lingwistycznych, folklorystycznych i etnograficznych przedstawiono
etnogenezę Estończyków i innych narodów basenu Zatoki Fińskiej oraz główne
problemy ich historii etnicznej. Praca ta została nagrodzona nagrodą p a ń s t w o w ą
i podana jako wzór owocnego zastosowania kompleksowej metody badań .
9
10
u
,2
Ważnym wydarzeniem naukowym są coroczne sesje Muzeum Etnograficznego,
odbywające się tradycyjnie w kwietniu. Początkowo tematyka ich była bardzo różno
rodna; obecnie dąży się do jej ujednolicenia. Dzięki zwiększeniu personelu Muzeum
można obecnie regularnie w y d a w a ć „Rocznik Muzeum Etnograficznego". Pod re
dakcją autora niniejszego artykułu ukazał się tom X V I (1959 r.) i tom X V I I
(1960 г . ) , a w przygotowaniu znajduje się tom X V I I I . Nadto Muzeum podjęło cykl
publikacji z zakresu sztuki ludowej pt. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego. Celem
tej publikacji jest udostępnienie szerokiemu ogółowi piękna i celowości w y t w o r ó w
ludowych i próba oddziaływania na współczesną sztukę użytkową. Poza tym prace
etnograficzne ukazują się również w publikacjach Estońskiej Akademii Nauk oraz
Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR.
Zajmijmy się z kolei sprawą rezultatów naukowych ostatniego piętnastolecia.
Istniejące materiały etnograficzne odzwierciedlały przede wszystkim życie chło
pa średniowiecznego, toteż poszerzenie zakresu badań o epokę kapitalizmu i socja
lizmu w)~magało zebrania dodatkowego, uzupełniającego materiału faktograficznego.
13
s
E R M Ar. I (XV) s. 24—35.
Ibidem, s. 166—174.
Trudy Pribaltijskoj
Objedinionnoj
Kompleksnoj
Ekspiedicii, t. 1—2, Moskwa
1959 (TPN).
Eesti rahva etnilisest ajaloost, Toimetanud H. Moora, Tallinn 1956.
Patrz: recenzja N. N. Czeboksarom w „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959,
z. 3, s. 180—182.
Etnograafia Muuseumi Aastaraamat (EM Ar.).
10
11
1 1
1 3
�393
KRONIKA
Poza tym poszerzenie badań o nowe problemy — takie, jak np. zróżnicowanie spo
łeczne wsi lub środowiska miejskiego — również wymagało zebrania odpowiedniego
materiału w terenie. Tempo prac badawczych było w latach powojennych niezwykle
szybkie. Należało bowiem notować zarówno zjawiska tradycyjne, zanikające na sku
tek kolektywizacji wsi i przemian w środowiskach robotniczych, jak i zjawiska no
we, rodzące się na oczach badaczy. Na każdego z pracowników Muzeum nałożono
obowiązek dwu i póimiesięcznych badań terenowych w ciągu roku, przy czym jeden
miesiąc poświęca on zbieraniu materiałów dla Muzeum, drugi — dla swojej indywidu
alnej pracy naukowej, a dwa tygodnie — na kierowanie pracami rysownika, który
na zamówienie Muzeum sporządza dokumentację rysunkową. W ciągu ostatnich lat
w y s y ł a n o na badania terenowe zwykle 15—18 pracowników naukowych wraz
z 25—35 studentami.
2. Fragment wystawy Muzeum
Etnograficznego
W wyniku tak intensywnej akcji badawczej zbiory Muzeum wzrosły o 10114
eksponatów. Szczególnie silny był ich przyrost w latach ostatnich. Z opisów etno
graficznych powstały 142 komplety o łącznej objętości 16 123 strony; ponadto dzien
niki obserwacji terenowych i wypisy z miejscowych a r c h i w ó w tworzą 141 komple
tów o łącznej liczbie 9982 strony. Rozrosło się również poważnie archiwum topogra
ficzne. Muzeum nadal współpracuje z korespondentami z terenu, których liczba waha
się w granicach kilkuset. W latach powojennych przeprowadzono przy pomocy sieci
korespondentów 42 akcje badawcze, a materiały korespondentów z ostatniego
piętnastolecia wynoszą 21 919 stron. Od 1959 r. organizuje się dla korespondentów
coroczne konkursy na najlepsze materiały terenowe. Zakończeniem konkursu jest
dzień 14 kwietnia (rocznica powstania Muzeum), w którym rozdaje się nagrody za
najlepsze materiały. Nawiązano również współpracę ze szkołami i uczniowie klas
�KRONIKA
39á
wyższych zbierają obecnie materiały dotyczące współczesności. W tym celu wysyła
się im specjalne kwestionariusze.
Pilną dziedziną pracy jest gromadzenie dokumentacji budownictwa ludowego.
Wzmożony ruch budowniczy we wsiach kołchozowych powoduje bowiem g w a ł t o w n y
zanik dawnego budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego. W pracy tej z a
trudnia Muzeum na umowach artystów plastyków. Ich zadaniem jest sporządzenie
szkicu zagrody i budynków, rysunek pewnych detali architektonicznych i zebranie
najogólniejszych danych dotyczących rozmiarów i kierunku produkcyjnego dawnego
gospodarstwa indywidualnego oraz nazw miejscowych dotyczących budownictwa.
Wzorem zapału badawczego był udział grupy estońskich etnografów w pracach
kompleksowej ekspedycji bałtyckiej. Przeprowadzono badania nad wieloma dziedzi
nami kultury ludowej, jak budownictwo, narzędzia rolnicze, strój, pożywienie, środ
ki transportu itp. Szczególną u w a g ę zwrócono przy tym na wzajemne oddziaływanie
kulturowe pomiędzy Estończykami a ludnością rosyjską na terenach wschodnich
Estońskiej S R R i R F S R R w okolicach Leningradu i Pskowa.
Jak widać z powyższych danych, prace etnograficzne zyskały obecnie nie spo
tykany do tej pory w Estonii rozmach. Środki, jakie oddano do dyspozycji etnogra
fom, gwarantują również na przyszłość pomyślny przebieg ich prac. Ostatnio przy
stąpiono po raz pierwszy do nakręcania filmów etnograficznych.
W badaniach swych etnografowie estońscy zwrócili główną uwagę na historię
etniczną i wzajemne oddziaływanie kulturowe sąsiadujących ludów. Szczególną uwa
gę zwrócono na wieki X I X i X X , przy czym podejmowane tematy rozpatrywane są
historycznie, a rozważania doprowadzane do współczesności. Szeroko korzysta się
przy tym z materiałów językoznawczych i folklorystycznych. W ten sposób etno
grafia wnosi swój własny udział do historii narodu estońskiego.
Odpowiedzialnego zadania podjęła się A. Moora, żona profesora H. Moora, biorąc
za przedmiot badań wzajemne w p ł y w y kulturowe ludu estońskiego i rosyjskiego za
równo w dziedzinie kultury materialnej, jak i duchowej. Temat jest zupełnie nowy,
nie podejmowany przez etnografię burżuazyjną. Dotychczasowe rezultaty jej badań
zostały już opublikowane \ a całościowe opracowanie monograficzne tego zagadnie
nia na podstawie materiałów z północno-wschodniej Estonii zostanie już wkrótce
przygotowane do druku.
s
Badając stosunki estońsko-rosyjskie nie sposób pominąć grupy tzw. Zetukesów,
zamieszkujących południowo-wschodnią Estonię oraz okolice Pskowa na terenie
R F S R R . Tym zagadnieniem zajął się E . Richter .
A. Moora podjęła się również pionierskiej pracy wyznaczenia obszarów kultu
rowych na terenie EsLonii, nie tylko na podstawie etnografii, ale także archeologii,
językoznawstwa i folklorystyki . Wspólna praca A. i H. Moora, Problem
kształtowa
nia się historycznych
obszarów
kulturowych
ludów bałtyckich ,
jest obszernym,
15
lfi
17
г
'* A. H . M o o r a , Estonsko-russkije
otnoszenija w XVIII—XX
roto. po dannym
etnografii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii A N SSSR' , z. 12, Moskwa
1950, s. 45—54; t e n ż e , Russkije i estonskije elemienty w matierialnoj
kulturze
nasielenija
siewiero-wostoka
Estonsko)
SSSR,
„Trudy Instituta Etnografii A N
SSSR", Moskwa 1954, s. 138—151.
' E . W. R i с h t e r, Itogi etnografskoj
raboty sriedi sietu Pskowskoj
oblasti
letom 1959 д., „Trudy Instituta Etnografii A N SSSR", Moskwa t. 23: 1954, s. 183—193;
t e n ż e , К woprosu ob etniczeskoj istorii sietu, Eesti N S V Teaduste Akadeemia
Toimetised Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I I , Tallinn 1959, s. 396—410.
A. M o o r a , Ajaloolis — etnograafilistest valdkondadest Eestis, Eesti Rahva
etniliscst ajaloost, Tallinn 1956, s. 212—252.
E M Ar. X V I I , s. 20—81.
4
1
lfi
1 7
�395
KRONIKA
uogólniającym studium. Autorzy dzielą obszar kulturowy Bałtów na trzy podobszary,
w których ukształtowaniu zasadniczą rolę odegrały czynniki gospodarcze. Żaden
z tym podobszarów nie jest jednolity pod względem etnicznym. Autorzy stawiają tu
bardzo ważny ogólnoteoretyczny postulat, by takie zjawiska, jak skład antropo
logiczny ludności danego terytorium, życie gospodarcze i społeczne, kulturę material
ną i duchową, styl życia, język itp., rozpatrywać jako w istocie samodzielne zja
wiska historyczne, które mimo ścisłego powiązania wzajemnego rozwijały się jednak
wedle specyficznych, sobie tylko właściwych praw.
Badania poszczególnych dziedzin gospodarki ludowej nie były prowadzone
z jednakową intensywnością, na przykład rolnictwo nie jest jeszcze do tej pory do
statecznie przebadane. Wprawdzie ukazał się przegląd zasięgów różnego typu
estońskich narzędzi rolniczych, pióra L . Kivisaar-Feoktistovej, jednakże praca ta
niewiele wnosi nowego . Tej samej autorce zawdzięczamy wartościową pracę oma
wiającą zasięgi i nazwy ludowe różnych typów b r o n . Hozprawa pióra R. Viidalepp dotyczy ludowych sposobów siewu . Z publikacji I. L i iv a O
wspólnym
użytkowaniu
pastwisk w Saaremaa
wynika, że organizacja pasterstwa pozostawała
w ścisłym związku ze stosunkami społeczno-gospodarczymi chłopstwa. Interesującą
jest rzeczą, że chłopi kołchozowi w wielu miejscowościach powracają do dawnych
form wspólnego wypasu swoich zwierząt. Technikę łowów, organizację p o ł o w ó w
morskich i styl życia rybaków z pomyślnym skutkiem badał A. Luts . W swoim ar
tykule O rybołówstwie
dalekomorskim w Estonii
wskazuje autor na połowy da
lekomorskie jako czynnik rozpowszechniania się nowych narzędzi rybackich i in
nych w y t w o r ó w kulturowych oraz nasilania wymiany pomiędzy mieszkańcami wysp
estońskich i fińskich. V. Kalits opisał źródła utrzymania mieszkańców wyspy Kihnu
w Zatoce Ryskiej, a mianowicie połów psów morskich, rybołówstwo, transport
kamieni, żegluga przybrzeżna, w ich wzajemnym powiązaniu i historycznym roz
woju . W życiu mieszkańców tej wyspy zachowały się po dziś dzień różne dawne
rysy kulturowe, eo czyni ją jednym z najbardziej specyficznych terenów Estonii.
A. Viires daje monografię rzemiosła w pracy Ludowa obróbka drzewa u Estoń
czyków ^,
obejmującej okres od feudalizmu aż do zwycięstwa gospodarki socja
listycznej. Szczególną uwagę zwraca autor na bardzo dawne i szeroko w Estonii
rozpowszechnione sposoby gięcia drzewa oraz sporządzania drewnianych schowków.
Praca ta przeczy twierdzeniu, jakoby rozwój rzemiosła ciesielskiego i pokrewnych
we wsiach estońskich aż do X I X w. pozostawał pod w p ł y w e m niemieckiego rze
miosła miejskiego. Autor dowodzi, że ta ważna gałąź rzemiosła przeszła samodzielną
drogę rozwojową na podstawie dawnych tradycji rodzimych i przystosowując się do
aktualnych potrzeb.
Jeżeli chodzi o kowalstwo wiejskie, dopiero w ostatnich latach autor niniejszego
artykułu zajął się gromadzeniem właściwego materiału. Pierwsze syntetyczne opracoi8
ł9
2U
2x
22
23
Vl
2
lfi
L . Ch. F i e o k t i s t o w a , Starinnyje
estoński je ziemledielczeskije
orudija,
T P E I. s. 408—420.
™L. K i v i s a a r - F e o k t i s t o v a , Eesti iikked., E M Ar. X V I , s. 11—61.
R. V i i d a l e p p , Eesti külviabindud
ja külvisamm,
E M A r . I (XV), s. 81—117.
E M Ar. X V I I I (w druku).
' A. L u t s , Estonskoje
morsko je rybołówstwo
w XIX—XX
wiekach, „Sowietskaja Etnografija", 1959, z. 3, s. 26—46.
E M Ar. X V I I , s. 129—168.
'* V. K a l i t s , Kihnlaste kalastusest, E M Ar. X V I , s. 166—200; t e n ż e ,
Kihnlaste kiviveost, E M A r . X V I I , s. 169—190; t e n ż e , O tjulenjem promysle na o.
Kichnu, T P E I , s. 477—486; t e n ż e , Nowy je czerty w bytu kriestjan o. Kichnu*
„Sowietskaja Etnografija", 1961, z. 3 (w druku).
A. V i i r e s , Eesti rahvaparane puutdndus, Tallinn 1960.
21
23
2 3
2
2 5
�396
KRONIKA
3. Gablota z wyrobami tekstylnymi w Muzeum Etnograficznym
�4. Fragment wystawy Muzeum Etnograficznego
�398
KRONIKA
wania wskazują na ścisły związek kowalstwa z popytem rynkowym i społecznym
podziałem pracy.
W dziedzinie kultury materialnej etnografowie estońscy zajęli się przede wszyst
kim studiami nad strojem i budownictwem ludowym. Pod redakcją prof. H. Moora
ukazała się w językach estońskim i rosyjskim praca pt. Estońskie
stroje ludowe
wieku XIX i początku XX- , stanowiąca przegląd historyczny rozwoju stroju ludo
wego i pewnych jego specyficznych cech lokalnych, dających się częściowo w y t ł u m a
czyć różnicami plemiennymi. Również A. Voolmaa publikuje nowe i opatrzone wielo
ma komentarzami i wnioskami materiały z północnej Estonii, a na południu Estonii
to samo zagadnienie badane było przez L . Trees-Saks . Poza tym szereg autorów
dało w tej dziedzinie drobne prace przyczynkowe (H. Üprus, A. Viires, P. Ariste,
H. Sild).
Od dłuższego już czasu budownictwem wiejskim południowo-wschodniej Estonii
zajmuje się T. Paevere-Habicht, omawiająca charakterystyczny dla tego terenu typ
domu i styl życia jego mieszkańców - . Tej samej autorce zawdzięczamy też studia
o zagrodzie chłopskiej " . Wartość wszystkich tych prac leży w uchwyceniu związku
między typem mieszkania a stylem życia jego mieszkańców. Jako pierwszy w lite
raturze etnograficznej estońskiej autor niniejszego artykułu zwrócił uwagę na bu
dynki kowali wiejskich, których pojawienie się jest ściśle związane ze społecznym
podziałem pracy, gdy natomiast charakter architektoniczny tych zabudowań okre
ślony jest miejscowym materiałem budowlanym i tradycją l o k a l n ą . A. Viires podjął
badania nad powstaniem urządzeń paleniskowych i materiałem pokrywającym dach.
Spod jego pióra wyszedł też zarys historii badań nad estońskim budownictwem lu
dowym . G. Troska daje nowy, interesujący materiał dotyczący osadnictwa północ
nej Estonii
Bogaty material dotyczący estońskiej architektury ludowej daje ar
chitekt K . Tihase. Meble ludowe doczekały się opracowania jedynie na wyspie Muhu.
Badania nad środkami transportu zainicjował A. Viires. Obok historycznego
przeglądu jazdy konnej ustalił autor na podstawie świetnej analizy nazw poszczegól
nych części sań chłopskich zasięgi dwu podstawowych typów sań w Estonii
Badaniami nad pożywieniem zajmuje się E . LOoke. Obserwowała ona zmiany jadło
spisu w skali rocznej i tygodniowej oraz badała tło społeczne różnic w pożywieniu
poszczególnych grup ludności. T a sama autorka, napisała również pracę o stosowaniu
(i
21
s
J
30
0ł
r
'
¿u
A. V i i r e s , Eesti rahvatoivaid XIX sajandist ja XX sajandi algult,T&llin 1957.
A. V о с 1 m a a, Fr. R. Kreutzwaldi kasikiri Virumaa rahvaroivastest, E M Ar.
X V I , s. 219—246; t e n ż e , Taiendavaid andmeid Kirde-Eesti
naiste rahvaroivaste
kohta. E M Ar. X V I I I ; t e n ż e , Narodnaja odieżda smieszannogo
russko-estonskogo
nasielenija jużnoj czasti lychwiskogo rajona, „Trudy Instituta Etnografii", Moskwa
t. 23: 1954, s. 159—164; Ł. В. T r i e j e s, Issledowanije narodnoj odieždy
estoncew
Wastsielinawskogo rajona Estonskoj SSR, ibid., s. 175—182.
- T. H a b i c h t , Rehilamu Kagu-Eestis 19, sajandi tejsel poolel, Tartu 1961.
T. H a b i c h t , Taluouest ja monedest korvalhoonetest Kagu-Eestis XIX
sa
jandi tejsel poolel, E M Ar. X V I , s. 88—147; t e n ż e , Postrojki
jugo-wostocznoj
Estonii wo wtoroj polowinie XIX w., T P E I, s. 362—386.
J . L i n n us, Küla sepikojad Saaremaal, E M Ar. X V I I , s. 84—104; t e n ż e ,
Kula sepikojad Eestis, E M Ar. X V I I I .
A. V i i r e s , Eesti taluchitiste uurimisest, E M A r . X V I I , s. 105—128.
G . T r o s k a , Moningaid andmeid saunikute eluasemeist Pohja — Eestis, Eesti
NSV Teaduste Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Koide V I I , Tallinn
1958, s. 264—273.
A. V i i r e s , Ratsutamine — vana rahvaparane liiklusviis, E M A r . I (XV),
s. 36—80: t e n ż e , Sannyj transport и estoncew, T P E I , s. 438—476.
27
8
2 9
3 0
3 1
3 í
3 3
�399
KRONIKA
siemienia konopnego jako pożywienia na wschodnich i południowo-wschodnich
terenach Republiki .
W dziedzinie sztuki ludowej najwięcej uwagi poświęcono ozdobom wyrobów
tekstylnych. Stąd bowiem zostały przeniesione wzory na wyroby skórzane i metalo
we. Na podstawie zbiorów Muzeum Etnograficznego wydano już dwa albumy sztuki
ludowej. Publikacja ta będzie się w dalszym ciągu u k a z y w a ł a .
Dopiero niedawno zwrócono uwagę na życie rodzinne chłopa estońskiego. Pro
blemowi wdrażania dzieci do pracy poświęcone jest studium E . Kaljuvee,
Kształ
cenie pracowitości
u dzieci w estońskiej
tradycji ludowej .
Do Akademii Nauk
Z S R R wysłano przygotowane do publikacji prace A. Lutsa o stosunkach rodzinnych
chłopów kołchozowych północno-zachodniego terenu wyspiarskiego i relacje o zwy
czajach weselnych na wyspie Kihnu, pióra V. Kalitsa. Ponadto na tejże wyspie na
kręcono film o zwyczajach weselnych. Pracami kierował docent Laugaste z uniwersy
tetu w Tartu. A. Moora opublikowała studium o wierzeniach dawnych Estończy
k ó w . O zwyczaju pomocy zbiorowej w urządzaniu wesela pisze S. I , á t t , a o po
mocy zbiorowej w razie klęsk żywiołowych E . K a r u . H. Tampere daje początek
publikacji estońskich pieśni ludowych wraz z zapisem melodii .
:!4
33
3fi
3 7
3S
3!)
/l0
Ukazało się również wiele artykułów dotyczących historii etnografii estońskiej.
A. Viires omawia obserwacje etnograficzne H . J . Schlegela , dotyczące X V I I I
i X I X w. Nadto tenże autor poddaje ocenie prace znanego postępowego działacza
ludowego i kulturalnego M. V e s k e g o W i e l e artykułów poddaje ocenie prace et
nograficzne czasów najnowszych, czyli ostatniego dwudziestolecia ''l
41
Nigdy jeszcze etnografia estońska nie odznaczała się takim rozmachem prac
naukowo-badawczych jak w okresie panowania władzy radzieckiej. W chwili obec
nej posiadamy już młodą kadrę specjalistów, przygotowanych wszechstronnie do
spełnienia oczekujących ich zadań. W najbliższych latach szczególny nacisk położy
się na tematykę współczesną oraz na badania środowisk robotniczych. Studia nad
historią etniczną i związkami kulturowymi narodu estońskiego wymagają szerszego
niż dotychczas stosowania metody badań kompleksowych, głównie na terenach
wokół Leningradu i Pskowa. Stan badań szczegółowych umożliwi w najbliższym cza-
3
'' E . L o o k e, Toidust eesti kulas XIX sajandi teisel poolel ja XX sajandi algul,
E M A r . X V I , s. 68—84; t e n ż e , Kanepitoidud Eestis, E M Ar. X V I I , s. 191—202.
H. L i n n u s , Tikaná eesti rahvakunstis
I. Pohja Eesti ja saared, Tallinn
1955; L . S a k s , Mulgi kirikindad ja kirisukad, Tallinn 1960.
E M Ar. X V I I , s. 234—263.
A. M o o r a, Eestlaste muistsest usundist. Religiooni ja ateismi ajaloost
Eestis, Tallinn 1956, s. 7—41.
S. L a 11, Kollektivne abistamine eesti pulmakommetes, Paar sammukest eesti
kirjanduse ja rahvaluule uurimise teed I, Tallinn 1958, s. 213—249.
E M Ar. X V I I I .
H . T a m p e r e , Eesti rahvalaulud viisidega I—III, Tallinn 1956—1960.
E M A r . X V I , s. 249—270.
A. V i i r e s , Mihkel Veske etnograafia-alasest tegevusest, Eesti NSV Teaduste
Akadeemia Toimetised, Uhiskonnateaduste seeria, Kóide V. Tallinn 1956, s. 297—305.
A. P e t e r s o n , Eesti NSV Teaduste
Akadeemia Etnograafia
Muuseum
noukogude voimu aastail, E M A r . X V I I , s. 7—19; A.O. V i i r e s , Estonskaja Sowietskaja etnografija (.1940—1960), „Sowietskaja Etnografija", 1960, z. 3, s. 145—151;
J . L, i n n u s, Etnograafia
Muuseumi
teatmematerjiali
kogudest, E M A r . X V I ,
s. 300—313; t e n ż e , 50 Jahre des Ethnographischen Museums an der Akademie der
V/issenschaften
der Estnischen
SSR (ehemaliges Estnisches
Nationalmuseum).
„Ethncgraphica", I, Brno 1959, s. 229—234.
u
3 8
3 7
3 9
4 0
4 1
i 2
4 3
�400
KRONIKA
sie opracowanie syntetycznego przeglądu etnografii Estonii oraz atlasu historycznoetnografi cznego.
Etnografowie estońscy dotrzymują kroku badaczom bratnich republik i wnoszą
swój własny udział do dorobku radzieckiej szkoły etnograficznej.
Jilri Linnus
Tłum. z niem. D. Markowska
DZIAŁALNOŚĆ S E M I N A R I U M E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I
U N I W E R S Y T E T U J. E . FURKYÑE W BRNIE
Etnograficzne prace na Morawach mają długą i znakomitą tradycję. Różnorod
ność kultury ludowej od połowy X V I I I w. przyciągała uwagę badaczy, literatów
i plastyków. Początki metodycznych prac etnograficznych datują się od lat osiem
dziesiątych X I X w., jednakże systematyczniejsze badania rozwijają się dopiero po
I wojnie światowej. Z końcem X I X w. powstają spontanicznie etnograficzne czaso
pisma, wydano mnóstwo publikacji, założono muzea, których jądro tworzą do dziś
materiały etnograficzne itd. Jednakże na założonym w 1919 r. uniwersytecie w Brnie
wykłady z etnografii prowadzone były dopiero od 1936 г., i to tylko pobocznie.
W epoce republiki burżuazyjnej centralizacja nie pozwoliła stworzyć na Morawach
etnograficznej pracowni uniwersyteckiej, mimo iż istniały ku temu wszelkie dane.
Dopiero w 1946 r. władze ludowej demokracji zrozumiały konieczność założenia
samodzielnego Seminarium Etnograficznego. Przezwyciężono trudności lokalowe, brak
fachowej biblioteki, technicznego wyposażenia itp. i w ostatnich latach Seminarium
przekształciło się w naukową pracownię, nie pozostającą w tyle za innymi wydzia
łowymi instytutami.
Niebywale rozszerzyła się i pogłębiła pedagogiczna działalność Seminarium.
Jeżeli w latach 1946—1950 cykl w y k ł a d ó w dla wszystkich roczników wynosił maksi
mum 9 godzin tygodniowo, to w latach 1950—1955 tygodniowa ilość wykładów
wzrosła przeciętnie do 25 godzin, a od roku 1955 Seminarium realizuje 35—40 godzin
lekcyjnych bądź własnymi siłami, bądź przy pomocy obcych pedagogów, których
obowiązują najwyżej 4 godziny tygodniowo. Obcy wykładowcy, wszyscy pracownicy
instytutów Akademii Nauk i centralnych muzeów, mają przeważnie wykłady zlecone
a poświęcone swoim specjalnościom naukowym.
W zasadniczy sposób została rozszerzona nauka czeskiej i słowackiej etnografii,
szczególny nacisk kładzie się na w y k ł a d y z etnografii słowiańskiej, a w ostatnich
latach Seminarium wprowadziło naukę folklorystyki. Według zarządzenia wyższych
władz szkolnych Seminarium jako jedyne na ziemiach czeskich w y c h o w y w a ć będzie
specjalistów od folkloru muzycznego.
Ilość słuchaczy etnografii wahała się zawsze pomiędzy 25—30 osobami na wszyst
kich rocznikach. Jednakże w ostatnich latach liczba ta została obniżona na skutek
zarządzenia ministerstwa szkolnictwa, które z a m k n ę ł o w s t ę p na te studia słuchaczom
niektórych innych dyscyplin, jak historia, historia sztuki itp. Obecnie studiuje się
etnografię i folklorystykę jako główny kierunek lub jako przedmiot poboczny, na
przykład jako trzeci przedmiot na Wydziale. Oprócz tego etnografię studiują eksterniści zatrudnieni w muzeach, wydziałach oświaty itp., podnosząc swoje kwalifikacje
przez ukończenie wyższej uczelni. W roku akademickim 1961/62 Seminarium ma
8 słuchaczy eksternistów. Zwyczajne i eksternistyczne studia trwają 5 lat. Dla
ułatwienia studiów w y k ł a d o w c y opracowali tematy i zestawienia literatury do
wykładów i ćwiczeń dla całego studium etnografii i folklorystyki i wydali je jako
pomoc naukową obowiązującą w y k ł a d o w c ó w i studentów.
�KRONIKA
101
Już od kilku lat pracownicy Seminarium wykładają wstęp do nauki etnografii
•oraz prowadzą specjalne wykłady dla słuchaczy prehistorii i historii sztuki, na
których to wydziałach wchodzą one w skład naukowych planów zarówno studiów
zwyczajnych, jak i eksternistycznych. Pracownikom Seminarium nie udało się zreali
zowanie słusznego postulatu zapoznawania z dziejami kultury czeskiego i słowackiego
ludu również studentów historii, szczególnie tych, którzy w przyszłości mają zamiar
uczyć historii.
Pracownicy Seminarium poświęcają szczególną uwagę działalności pedagogicznej.
Kładą wielki nacisk na aktywny udział studentów w ćwiczeniach, zwracają uwagę
na czytelnictwo fachowych czasopism i literatury, dbają o dobry poziom referatów,
pisemnych prac rocznych itp. Duże znaczenie ma dla studentów możność współudziału
w naukowo-badawczych pracach Seminarium oraz uczestniczenie w badaniach tere
nowych. Obecnie pracownicy Seminarium usiłują doprowadzić do ściślejszego kon
taktu studentów z etnograficznymi działami muzeów, aby wykształcenie ich było
jak najbardziej wszechstronne.
Do 1952 r. studia etnografii i folklorystyki kończono doktoratem filozofii. Od
1953 r. studia kończy obrona pracy dyplomowej i złożenie p a ń s t w o w y c h egzaminów
końcowych. Absolwenci, którzy pomyślnie obronią pracę i złożą egzaminy, otrzymają
dyplom z określeniem „promowany historyk". Dopiero po kilkuletniej owocnej prak
tyce mają możność złożenia odpowiednich egzaminów i obrony dysertacji kandydac
kiej. Tylko wybitniejszym pracownikom naukowym, mogącym się wykazać poważ
niejszym dorobkiem pracy twórczej, umożliwi się obronę dysertacji doktorskiej
i uzyskanie stopnia doktora nauk historycznych.
Pedagogiczna i naukowa działalność Seminarium zawsze opierała się na bada
niach terenowych. Niemal wszystkie prace dysertacyjne z lat 1948—1952 oraz prace
dyplomowe z lat 1953—1960 powstały na podstawie samodzielnych studiów tereno
wych. Studenci są wprowadzani we wszystkie naukowo-badawcze prace Seminarium.
Kolektywne badania rozpoczęto w 1953 г., kiedy to wszyscy pracownicy i studenci
Seminarium badali tradycyjną kulturę i zachodzące w niej zmiany w północnej
części Moravského Valašska, a mianowicie w okolicy Rožnova pod Radhoštem
i Valašského Meziříčí. Badania te miały być podstawą monograficznego opracowania
kultury ludowej na Moravském Valašsku. Niestety, na skutek braku materialnych
środków musiano je przerwać; w_tym okresie kolektywne badania zastąpiono indy
widualnymi poszukiwaniami terenowymi. Dopiero od 1960 r. ponownie rozwijają się
prace terenowe dotyczące specjalnie sztuki ludowej i ludowego budownictwa.
W 19G1 r. sporządzono pełną bibliografię publikacji i artykułów w czasopismach
o Moravském Valašsku, obecnie uzupełnia się archiwum fotograficzne i zbiór rysunków.
W 1946 r. powstał pod kierownictwem prof. A. Václavíka plan monografii repre
zentatywnej wsi Nora Lhota na Moravském Horňácku (okolica Velké nad Veličkou).
Do pracy nad monografią zaproszono szerszy krąg współpracowników. Cała akcja
prowadzona była bez jakiejkolwiek pomocy finansowej. W końcowej fazie prace
zostały nagle przerwane śmiercią proí. A. Václavíka, w grudniu 1959 r. W ciągu
1960 r. ustanowiono nową radę redakcyjną dla tejże monografii i do końca zebrano
wszystkie gotowe rękopisy poszczególnych rozdziałów. Z uwagi na brak możliwości
szybkiego wydania książkowego poszczególne rozdziały monografii będą po prze
redagowaniu ukazywać się w czasopismach. Rękopis monografii wsi Nová Lhota
będzie punktem w y j ś c i o w y m do opracowania całego regionu Horňácka.
W 1960 r. rozpoczęto wstępne badania terenowe kultury ludowej na Podluží.
Obszar ten leży na południowo-wschodnim krańcu Moraw, granicząc na wschodzie
ze Słowacją, na południu z Austrią. Zasługuje on na specjalną uwagę ze względu
Etnografia
P o l s k a , t. V I
26
�402
KRONIKA
na charakterystyczne cechy kultury ludowej, w której odzwierciedlają się w p ł y w y
licznych migracji i historycznych kolonizacji, szczególnie kolonizacji chorwackiej.
Pracownicy Seminarium opracowali wraz ze studentami bibliografię tego obszaru
i przeprowadzili szereg kilkudniowych badań, w czasie których wykonano wiele
dokumentalnych fotografii i zapisów magnetofonowych. Oddano również do druku
popularnonaukową wspólną publikację o sztuce ludowej, literaturze i folklorze
muzycznym na Podluží.
Wszystkie terenowe badania brneńskiego Seminarium Etnografii i Folklorystyki
obejmują swoim zasięgiem wyłącznie morawskie krainy etnograficzne, charaktery
zujące się bogactwem etnograficznej problematyki, dotychczas niemal zupełnie nie
opracowanej. Przy badaniu ludowej kultury na Moravském Valašsku konieczne jest
zwrócenie uwagi na różnorodne osadnictwo tej ziemi, szczególnie zaś zajęcie się
problematyką tzw. kolonizacji wołoskiej. Podjęcie prac w zakresie rozmaitych
t e m a t ó w szczegółowych, dotyczących historii kultury ludowej z obszaru Valašska,
przyczyni się do rozwiązania wielu zagadnień problematyki karpackiej, stanowiącej
pasjonujący temat badań dla etnografa Słowiańszczyzny i Europy. Dla czeskiej
i słowackiej etnografii niemniej godne uwagi są zagadnienia kształtowania się
kultury ludowej południowo-wschodniej części Moraw: na Horňácku i na Podluží.
Po ukończeniu tychże badań terenowych w roku 1970 pracownicy Seminarium przy
stąpią do kolektywnego opracowania monografii poświęconej charakterystyce kultury
ludowej Moraw.
Publikacje pracowników Seminarium opierają się przede wszystkim na indy
widualnych i zespołowych naukowo-badawczych pracach terenowych. Nieżyjący już
prof. Václavík zajmował się szczególnie zagadnieniami powstania i rozwoju sztuki
ludowej w zależności od przeobrażeń w zakresie ludowych wierzeń, obrzędów i zwy
czajów. Fracownicy Seminarium publikują obecnie przede wszystkim prace z zakresu
ludowej kultury materialnej (rolnictwo, obróbka drewna i transport na Valašsku,
flisactwo w Karpatach, winiarstwo i strój na południowych Morawach), duchowej
(geneza wierzenia o „cudownych wodach"), literatury ludowej (ludowe opowiadania
na południowych Morawach), folkloru muzycznego (ludowa pieśń, muzyka i śpiew
na południow o-wschodnich Morawach) i historii morawskiej etnografii. W 1961 r.
pracownicy Seminarium oddali do druku oprócz wymienionej publikacji książkowej
o Podluží szereg mniejszych artykułów i studiów; obecnie przygotowuje się po
pularnonaukową pracę o sztuce ludowej na Valašsku.
T
Już od lat pracownicy Seminarium poświęcają uwagę również działalności
społecznej. Ściśle współpracują z niektórymi muzeami (dla kilku z nich opracowali
scenariusze wystawionych zbiorów), wszyscy są członkami Towarzystwa Czecho
słowackich Etnografów przy Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, członkami rad
redakcyjnych fachowych czasopism („Sborník prací filosofické fakulty brněnské uni
versity" — dział wiedzy o sztuce i etnografii, „Radostná země" — czasopismo po
święcone studium ludu ziemi śląskiej, wydawane przez śląski instytut CzeskoSłowackiej Akademii Nauk w Opawie; „Slovácko" — czasopismo poświęcone historii
ziemi słowackiej, wydawane przez Slovácké Museum w Uherském Hradišti), od lat
współpracują z zespołami pieśni i tańca ludowego, obecnie co roku pełnią funkcję
przewodniczących centralnych, powiatowych i okręgowych sądów konkursowych
w Związku Twórczości Młodzieży, Związku Ludowej Twórczości Artystycznej itp.
Szczególnie bliskie kontakty utrzymuje Seminarium z Czechosłowackim Radio, dla
którego od 1948 r. pracownicy Seminarium przygotowali kilkadziesiąt pozycji. Wy
głaszano ponadto dla społeczeństwa wielu miejscowości na Morawach odczyty
o kulturze i sztuce ludowej, powstaniu religii, podróżach zagranicznych itp.
�403
KRONIKA
Nieodzownym dopełnieniem pedagogicznej i naukowej działalności Seminarium
jest praca organizacyjno-administracyjna. Dla pomyślnej działalności Seminarium
wielkie znaczenie miało utworzenie podręcznej biblioteki poświęconej przede wszyst
kim etnografii słowiańskiej. Obejmuje ona wszystkie podstawowe dzieła i czasopisma
z zakresu opracowań kultury ludowej Czechów i S ł o w a k ó w , jest zasobna w litera
turę polską, a obecnie uzupełnia się ją pracami radzieckimi i bułgarskimi. W 1960 r.
biblioteka została wzbogacona przez przyjęcie prywatnego księgozbioru prof. Václa
víka. Pełna liczba tomów w dniu 15 V I I 1961 zamyka się liczbą 5324. Nie przewiduje
się jakiegoś bardziej zasadniczego rozszerzenia biblioteki seminaryjnej, ponieważ
literatura pokrewnych dyscyplin naukowych skoncentrowana jest w bibliotece
głównej Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu. Podręczna selektywna biblioteka
będzie nadal uzupełniana zwłaszcza literaturą etnograficzną słowiańską i folklory
styczną; międzynarodowa wymiana w coraz to większej mierze przyczynia się do
kompletowania księgozbioru.
W 1955 r. zaczęto organizować przy Seminarium zbiór materiałów dokumenta
cyjnych z seminaryjnych badań terenowych. Założono najpierw archiwum fotografii
i rysunków, liczące w dniu 15 V I I 1961 r. ponad 1700 n e g a t y w ó w i kolorowych
diapozytywów i około 2000 powiększeń, rysunków i szkiców. Cały ten materiał
ilustracyjny pochodzi z morawskich, częściowo i ze słowackich obszarów etnograficz
nych. Pomiędzy powiększeniami znajduje się wiele fotografii artystycznych. W 1960 r.
założono archiwum zapisów magnetofonowych i gramofonowych płyt z etnograficzną
tematyką, rozszerzane następnie w czasie badań terenowych o nagrywanie materiału
folklorystycznego.
Techniczne wyposażenie Seminarium służy zarówno dokumentacji ilustracyjnej,
jak i dźwiękowej. W 1961 r. wybudowano pracownię laboratoryjną zaopatrzoną
w ciemnię z kompletnym w y p o s a ż e n i e m : kamerą, rzutnikiem na film 8 mm i dia
projektorem, magnetofonem i niektórymi przyrządami do zapisu folkloru muzycznego.
Poziom w y k ł a d ó w i prac publikowanych podnoszą liczne doświadczenia z za
granicznych podróży, w czasie których zawiązują się cenne kontakty, a w miarę
możności sporządzano także dokumentacje. Przy różnych okazjach odwiedzili pra
cownicy Seminarium następujące kraje: Albanię, Anglię, Austrię, Bułgarię, Egipt,
Jugosławię, N R D i N R F , Polskę, Rumunię, Węgry i ZSRR. Z licznymi zagranicznymi
pracownikami i instytucjami naukowymi utrzymuje się bliskie kontakty. W ostatnich
latach rozwija się obiecująco współpraca z niektórymi polskimi uniwersyteckimi
i akademickimi instytutami.
G ł ó w n y m celem Seminarium Etnografii i Folklorystyki brneriskiego uniwersytetu
jest podniesienie poziomu pracy pedagogicznej, co jest m o ż l i w e w ścisłym powiązaniu
z rozwojem samodzielnej działalności naukowej. Do tego potrzebne jest zrozumienie
i poparcie nadrzędnych władz w szkolnictwie. Do tego również celu muszą zmierzać
starania wszystkich pracowników Seminarium. Tylko w ten sposób można będzie
w y c h o w y w a ć etnografów wszechstronnie wykształconych i oddanych pracującemu
ludowi.
Richard
Jeřábek
Tłum. z czesk. I. Nizińska
M A P Y E T N O G R A F I C Z N E W A T L A S I E GÓRNEJ A U S T R I I
2
Górna Austria ze s w ą powierzchnią 11 978 k m i 1 109 355 mieszkańcami zajmuje
wśród austriackich krajów związkowych zaledwie trzecie miejsce. Niemniej korzystne
jej położenie na ruchliwym szlaku naddunajskim oraz przy linii kolei zachodniej,
�404
KRONIKA
1
łączącej wschodnie kraje z w i ą z k o w e z zachodnimi, stworzyło w a r u n k i , dzięki k t ó r y m
kraj ten należy dziś nie tylko do aktywmiejszych kulturalnie, ale t a k ż e do bardziej
u p r z e m y s ł o w i o n y c h t e r e n ó w A u s t r i i . M i m o iż szybkie u p r z e m y s ł o w i e n i e spowodo
w a ł o —- zwłaszcza od zakończenia wojny — ogromny postęp mechanizacji gospodarki
rolnej, G ó r n a Austria pozostała p r a w d z i w y m krajem chłopskim, zwłaszcza na tere
nach mniej r u c h l i w y c h na północy i p o ł u d n i u . Daje więc ona badaczowi k u l t u r y
ludowej bogaty m a t e r i a ł p o g l ą d o w y na wiele p r z e ż y t k ó w prastarych metod pracy,
w i e r z e ń ludowych i o b r z ę d ó w . Pozwala r ó w n i e ż śledzić materialne i psychologiczne
skutki o d d z i a ł y w a n i a nowoczesnego rozwoju technicznego na masy ludowe.
Pod w z g l ę d e m morfologicznym G ó r n a Austria rozpada się na trzy wielkie
k r a i n y : na północy rozciąga się od t e r e n ó w sąsiadującej Czechosłowacji aż po Dunaj
masyw granitowy, góry natomiast na p o ł u d n i u należą j u ż prawie do p ó ł n o c n e g o
pasma formacji wapiennej A l p . P o m i ę d z y t y m i dwoma strefami rozciąga się na
znacznej przestrzeni kraina przedalpejska. s t a n o w i ą c a centrum terytorialne G ó r n e j
A u s t r i i , jej podstawowy obszar z a r ó w n o rolniczy, jak i p r z e m y s ł o w y . K a ż d a z tych
krain naturalnych odbija się specyficznym p i ę t n e m t a k ż e na kulturze ludowej jej
mieszkańców.
Obok tych stref rozciągających się z zachodu na wschód w y o d r ę b n i a j ą się
r ó w n i e ż w g ó r n o a u s t r i a c k i e j kulturze ludowej trzy regiony biegnące z północy na
p o ł u d n i e . Wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m a j ą one swoje uzasadnienie
w burzliwej przeszłości kraju. Nie analizując skomplikowanej historii rozwoju
terytorialnego G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r a zapewne d o p r o w a d z i ł a do wytyczenia tych
granic, przedstawimy je tutaj w t a k i m przebiegu, w j a k i m w y s t ę p u j ą stale na
mapach etnograficznych. A w i ę c : w y r a ź n i e zaznacza się region wschodni (odgrani
czony r z e k ą Traun na zachodzie, a Enns na wschodzie), w którego o b r ę b i e z a r ó w n o
pod w z g l ę d e m dialektologiczno-geograficznym, jak i etnograficznym d a d z ą się za
o b s e r w o w a ć te к а т е zjawiska, c h a r a k t e r y z u j ą c e r ó w n i e ż sąsiednie wschodnie kraje
z w i ą z k o w e A u s t r i i . Dalej r ó w n i e w y r a ź n y region na zachodzie (oddzielony od Bawarii
r z e k ą I n n . a pasem wzniesień K a u s m c k na wschodzie), gdzie d o m i n u j ą zachodnioaustriackie cechy kulturowe. P o m i ę d z y t y m i dwoma regionami leży region ś r o d k o w y
G ó r n e j A u s t r i i mniej więcej na obszarze pomiędzy miastami: Linz, Weis, Eferding
i Steyr, c h a r a k t e r y z u j ą c y się swoistymi cechami k u l t u r o w y m i . G ó r n a Austria jest
w i ę c nie tylko krajem o w y r a ź n y c h granicach, ale t a k ż e w a ż n y m dla ś r o d k o w o
europejskiego
terenu alpejskiego pomostem k u l t u r o w y m
pomiędzy
zachodnioi wschodnioaustriackimi obszarami.
P o n i e w a ż już pierwsze mapy etnograficzne G ó r n e j A u s t r i i , k t ó r e autor o p r a c o w a ł
na podstawie m a t e r i a ł ó w Niemieckiego atlasu etnograficznego (Atlas der deutschen
Volkskunde), zebranych w latach 1932—1938, oraz na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń ,
w y k a z a ł y t ę specyficzną s t r u k t u r ę k u l t u r o w ą kraju, wobec tego n a r z u c a ł się postulat,
by w ramach opracowywanego po wojnie Atlasu Górnej Austrii (Atlas von Oberosterreich) problematyka etnograficzna została odpowiednio obszernie potraktowana. Sieć
p u n k t ó w badawczych, j a k ą swego czasu d y s p o n o w a ł Niemiecki atlas etnograficzny,
była nieregularna i niekompletna. P o w s t a ł a wobec tego konieczność nowego groma
dzenia m a t e r i a ł ó w . Miało to r ó w n i e ż posłużyć do wnioskowania o zmianach, j a k i m
uległa k u l t u r a ludowa na przestrzeni od 1938 r. do c h w i l i obecnej. W t y m celu
utworzono przy Instytucie B a d a ń Regionalnych G ó r n e j A u s t r i i (Institut für Landeskunde von OberÓsterreich) p l a c ó w k ę pod n a z w ą Pracownia Etnograficzna Atlasu
Górnej
Austrii (Fragewerk zu den volkskundlichen K a r t e n i m Atlas von Ober
Ósterreich). Przy pełnej zrozumienia w s p ó ł p r a c y inspektoratu szkolnego kraju utwo
rzono k o m p l e t n ą sieć punktów- badawczych, o b e j m u j ą c ą wszystkie miejscowości
�405
KRONIKA
posiadające szkoły. Do nich wysyła się kwestionariusze etnograficzne. P u n k t ó w takich
jest 530, to znaczy jedna badana miejscowość przypada na 23,2 km . Dysponujemy
więc najgęstszą siecią badawczą, jaką kiedykolwiek posługiwali się etnografowie
w tego rodzaju penetracjach terenowych na tak znacznym obszarze.
Od roku 1951 wydano już 7 kwestionariuszy o następującej problematyce: cało
kształt obrzędów dorocznych, obrzędowość narodzinowa i pogrzebowa, narzędzia
rolnicze stosowane przy siewie, żniwach i młócce, pielgrzymki, liczne motywy
wierzeń ludowych i podań ludowych, pożywienie {wypiek i formy chleba), po
szczególne fragmenty budownictwa ludowego. Badania będą kontynuowane przy
pomocy dalszych 4—5 kwestionariuszy.
Jakkolwiek Instytut Badań Regionalnych ma ograniczone możliwości zarówno
pod w z g l ę d e m obsady personalnej, jak i warunków lokalowych, to jednak opraco
wano już do tej pory w pełni wyniki 5 kolejnych akcji badawczych opartych na
w y ż e j wymienionych kwestionariuszach. Uzyskane z badań materiały wynoszą ponad
100 000 pozycji kartotecznych. do czego dochodzi jeszcze ponad 20 000 notatek z tzw.
kwestionariusza piekarskiego oraz około 40 000 osobistych zapisków autora, oddanych
do dyspozycji Atlasu w celach kartograficznych i interpretatorskich. W miarę możli
wości stosuje się obok kwerend korespondencyjnych także bezpośrednie badania
terenowe pracowników, jeśli — co zresztą rzadko się zdarza — kwestionariusz
wypełniony jest niezadowalająco lub jeśli zawiera tak interesujące dane, iż wymagają
one dokładniejszego przebadania miejscowych stosunków.
2
Usiłowano nawiązać współpracę z przedstawicielami innych zawodów poza
nauczycielstwem i wysyłać im odpowiednie kwestionariusze. Doświadczenia były
niepomyślne. Współpracownicy terenowi zwerbowani na licznych kursach organizacji
chłopskich okazali się wprawdzie życzliwymi informatorami w bezpośrednich roz
mowach, ale samodzielne wypełnianie kwestionariusza nużyło ich już po pierwszych
kartkach. Spośród kwestionariuszy na temat wypieku chleba zwykłego i obrzędowego,
wysłanych do wszystkich samodzielnych piekarzy, uzyskano tylko 2% zwrotów. Tak
więc i te akcję badawczą musiało w końcu przejąć nauczycielstwo. Duchowieństwo
odpowiadało na kwestionariusz dotyczący obrzędowości religijnej dopiero po upływie
kilku lat.
Każde kierownictwo szkoły otrzymuje dwa egzemplarze kwestionariusza. Jeden
przeznaczony jest dla archiwum danej szkoły, drugi po wypełnieniu przez nauczycieli
zostaje odesłany do okręgowego inspektora szkolnego, który zbiera kwestionariusze
z całego podległego mu okręgu i następnie przekazuje je inspektorowi krajowemu,
a ten z kolei przesyła Instytutowi do opracowania naukowego. Tak w i ę c gromadzeniu
materiałów i ich przesyłce nadano drogę służbową, dającą najpełniejszą rękojmię
pełnego zwrotu. Ilość nic odesłanych kwestionariuszy nie przekracza 1%. W wy
pełnianiu kwestionariusza obok kierownika szkoły biorą jeszcze udział dwie lub trzy
siły nauczycielskie oraz trzech wybranych przez nauczycieli informatorów uznanych
za ekspertów społecznych. Przeciętnie w jednej akcji badawczej współpracuje w i ę c
2000—3000 osób.
Za środek kontrolny podanych informacji służą, poza znanym „prawem wielkich
liczb", nadsyłane dane co do pochodzenia i czasu zamieszkania osób opracowujących
kwestionariusz. Już przy zwrocie pierwszego kwestionariusza okazało się, że na 500
opracowujących, którzy udzielili co do tego informacji, 128 urodziło się bądź w samej
1
1
E . B u r g s t a l l e r , Das Fragewerk zu den Volkskundlichen Karten.
Verdffcnť
lichungen zum Atlas von Oberosterreich> herausgegeben vom Institut für Landeskunde von Oberósterreich,
t. 1, Linz 1952 (z odpowiednimi mapami pochodzenia
i okresu zamieszkania osób opracowujących kwestionariusze).
�406
KRONIKA
miejscowości badanej, bądź też w najbliższym jej sąsiedztwie; 125 podało, że pracuje
w danej miejscowości już ponad 16 lat. Od tego czasu sytuacja ta uległa dalszej
poprawie. Miejscowe pochodzenie i długi okres zamieszkania w badanych miej
scowościach pozwala wielu współpracowników uznać za ekspertów społecznych
w odniesieniu do badanych zagadnień. Z reguły nauczyciele podają również, jakie
osoby spośród ludności wsi wciągnięto do współpracy. Dobór tych osób bywa na ogół
bardzo staranny i uwzględnia specyfikę każdorazowej akcji badawczej. Tak więc
w przeważającej liczbie miejscowości o obrzędowość narodzinową pytano akuszerki,
o pożywienie — piekarza i gospodynie domowe, o budowę domów — cieśli itp.
Jakkolwiek powyżej przedstawione sposoby gwarantują już znaczną wiarygodność
danych, to jednak zastosowano jeszcze dalsze środki kontroli. Spośród podstawkowej
sieci punktów badawczych utworzono mianowicie sieć kontrolną,, rzecz oczywista
znacznie rzadszą, w której dane zbierają ochotnicy, współpracujący z Atlasem na
skutek swych zainteresowań etnograficznych. W związku z tym z wielu punktów
badawczych otrzymujemy dwa niezależnie od siebie wypełnione kwestionariusze,
nadesłane przez dwu różnych korespondentów.
Mapowanie przebiega w następujący sposób: po pierwszym rozeznaniu w ma
teriałach sporządza się mapy przeglądowe w skali 1 : 1,75 mil., z których najczęściej
uzyskuje się już wartościowe przesłanki do lokalizacji na mapach punktowych,
sporządzanych na podstawie list inwentaryzacyjnych. Mapy punktowe sporządzane
w skali 1 : 500 000 służą już bezpośrednio za wzór do druku map. Sama publikacja
ukazuje się z reguły w podziałce 1 : 1 mil. Aby korzystającym z Atlasu dać możność
lokalizacji poszczególnej informacji, załączono do map pierwszego zeszytu wkładkę
kalkową z zaznaczonymi numerami punktów badawczych. Jej rozszyfrowaniu służy
zamieszczony w I tomie „Komentarzy" skorowidz badanych miejscowości . Dzięki
tak starannemu opracowaniu można się posługiwać mapami jako pewnym i pełnym
źródłem naukowym.
2
Do tej pory opracowano już 250 map. Rzecz jasna, tylko nieznaczną ich część
można zamieścić w Atlasie Górnej Austrii, który ma się składać zaledwie z czterech
zeszytów. Przeważająca część map zostanie opublikowana w czasopiśmie Instytutu
„Oberosterreichische Heimatsblatter" lub też w postaci samodzielnych monografii
w wydawnictwach Atlasu („Veroffentlichungen zum Atlas von Oberosterreich").
Pierwszy zeszyt Atlasu Górnej Austrii zawiera prawie 12 map dotyczących
obrzędowości dorocznej (dzień zaduszny, objazdy konne, dzień św. Mikołaja) i jedną
mapę dotyczącą wiejskich grup kawalerskich. Znajdujący się w druku drugi zeszyt
zawierać będzie 9 dalszych map: pielgrzymki w dniu św. Leonarda, wieczór w dniu
św. Tomasza, wigilia Bożego Narodzenia, wieczór Trzech Króli. W trzecim zeszycie
planuje się zamieszczenie map dotyczących: zwyczajów wielkanocnych, święta majo
wego, początku lata oraz techniki i narzędzi pracy przy siewie, żniwach i młócce.
Czwarty zeszyt przyniesie mapy zwyczajów związanych z cyklem życia ludzkiego
oraz rozprzestrzenianie się wątków podań i m o t y w ó w sztuki ludowej. Obok serii
uważanej za etnograficzną w ścisłym znaczeniu przewiduje się również publikację
mapy osadnictwa i form budownictwa mieszkalnego A. Klaara oraz mapy m o t y w ó w
dislektologiczno-geograficznych F . Roitingera.
Każda mapa opatrzona jest objaśnieniem zamieszczonym w komentarzach.
Na skutek ograniczeń finansowych komentarz do jednej mapy nie może przekraczać
2
Atlas von Oberosterreich,
im Auftrage
der oberdsterreichischen
Landesregierung, herausgegeben v om Institut für Landeskunde
von Oberosterreich,
Linz
1958 (Kartenwerk und Erláuterungsband). Verlag des Institutes für Landeskunde
von Oberosterreich, Linz, Bahnhofstrasse 16.
�407
KRONIKA
8 stron maszynopisu, musi jednak wprowadzać czytelnika w całokształt problematyki
danej mapy. Pewnym utrudnieniem jest to, że w treści komentarza muszą być
uwzględnione potrzeby ważniejszych nabywców i użytkowników Atlasu, a mianowicie
nauczycielstwa. Pragnąc szerzej udostępnić bogaty materiał etnograficzny pracowni,
przewiduje się, jak już wyżej wspomniano, publikację opracowań monograficznych.
Obecnie w przygotowaniu są prace poświęcone obrzędowości w dniu Św. Tomasza
i św. Mikołaja, zwyczajom wielkich maskarad nocy karnawałowych oraz narzędziom
rolniczym.
Uogólniając doświadczenia dotychczasowych prac etnograficznych w Atlasie
Górnej Austrii stwierdzamy, że hipotezy dotyczące odrębności kultury ludowej tego
kraju, uwzględnione w problematyce badawczej i opracowaniu kartograficznym,
potwierdziły się. Znaczna ilość map wskazuje na pograniczne położenie tego kraju,
co zapewnia badaniom etnograficznym Górnej Austrii szczególne miejsce w pro
blematyce środkowoeuropejskiej kultury ludowej. Nadto stwierdzić należy, że
w porównaniu z innymi obszarami językowymi kultura ludowa Górnej Austrii
uległa stosunkowo nieznacznym zmianom od czasu, kiedy gromadzono materiały
do Niemieckiego atlasu etnograficznego, a więc od czasów poprzedzających wybuch
II wojny światowej. Dzięki tej stabilizacji poszczególne elementy kultury ludowej
służyć mogą za wyznaczniki granic regionów i zasięgów kulturowych. Okazało się
jednakże, że w niektórych miejscowościach, gdzie około 1930 r. w Niemieckim
atlasie etnograficznym oznaczono jakiś zwyczaj jako w pełni żywotny, dziś jest on
już zupełnie zarzucony. Zwyczaj maskarady, który jeszcze w 1932 r. miał charakter
obrzędowy, w relacjach dzisiejszych informatorów jest już tylko bądź straszydłem
dla dzieci, bądź podaniem. Zdarza się również, jakkolwiek nieporównanie rzadziej,
zjawisko przeciwne. Mianowicie zwyczaj określany około 1932 r. jako zanikający
okazał się obecnie w pełni żywotny, mimo iż w danej miejscowości nie podejmowano
żadnych prób ochrony kultury ludowej czy jej reaktywowania.
Ernst
Burgstaller
Tłum. z niem. D. Markowska
PRÓBY
Z O R G A N I Z O W A N I A W CZECHOSŁOWACJI
TYPU SKANSENOWSKIEGO
MUZEUM
Jakkolwiek myśl zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenowskiego
jest w Czechosłowacji od dawna znana i po dzień dzisiejszy żywa, to jednak do tej
pory nie została zrealizowana. Podobnie jak wiele innych przejawów naszej dzia
łalności etnograficznej, pomysł zorganizowania wielkiej wystawy budownictwa ludo
wego łączy się z Czechosłowacką Wystawą Etnograficzną, otwartą w Pradze w 1895 r.
Temu wielkiemu, nieprzeciętnemu i — mimo wielu niewątpliwych, usterek — słusz
nemu dziełu przyświecał w pełni etnograficzny cel: wystawa miała zobrazować życie
i kulturę ludu we wszystkich jej aspektach. Śmiało można powiedzieć, że na wielu
odcinkach dość konsekwentnie realizowała to zamierzenie, o wiele konsekwentniej
i bardziej nowocześnie, niż to osiągnięto w toku późniejszej działalności etno
graficznej. Z tendencji do uzyskania wszechstronności i poglądowości ekspozycji
zrodziła się — po sukcesie „Chaty czeskiej" na Wystawie Jubileuszowej w 1891 r. —
myśl wystawienia rzeczywistych budynków ludowych, które by wiernie obrazowały
sposób mieszkania i gospodarowania . Zamiar ten zrealizowano w postaci ,,wsi
wystawowej". Tworzyło ją niezbyt jednolite w swym charakterze skupisko budynków
i
Národopisná
výstava
československá
v Praze roku 1895, Praha 1895, s. 15.
�408
KRONIKA
wiejskich ustawionych wokół zaimprowizowanego placu wiejskiego. Budynki repre
zentowały wszystkie ziemie czeskie i niektóre okolice Słowacji.
Wystawa miała się wprawdzie rozwinąć w muzeum typu skansenowskiego, ale
sama nie była jeszcze przedsięwzięciem o charakterze muzealnym. „Wieś" nastawiona
była wyłącznie na w y s t a w o w o ś ć i przeglądowość. Nie mogła skupiać oryginalnych
budynków, lecz tylko zasadnicze ich typy. Nie przewożono do Pragi obiektów orygi
nalnych, zwłaszcza że nie było środków finansowych na ich zakup i transport.
„Wieś" składała się z kopii i rekonstrukcji projektowanych przez architektów, stąd
w niektórych przypadkach stylizacja, a nawet idealizacja obiektów. Na ogół były to
jednak dobrze skonstruowane, wierne kopie i poszczególne budynki uznać można
za reprezentatywne dla cech budownictwa ludowego danego regionu. Z obiektów
oryginalnych przeniesiono jedynie, poza niektórymi drobiazgami, części drewnianego
kościoła z Podůlšan koło Pardubic, ale sam kościółek został tak zbudowany, by
wiernie odpowiadał idei architektonicznej pierwowzoru
Ogólnie rzecz biorąc wy
stawa robiła bardzo dobre wrażenie, a „Wieś" — jakkolwiek bardzo niejednolita —
byłp dobrym przeglądem budownictwa ludowego Czech, Moraw, Śląska i Słowacji
(wystawiono także budynki Czechów — emigrantów amerykańskich). Wśród organiza
torów wystawy szybko dojrzała myśl pozostawienia „Wsi" na stałe na pierwotnym
miejscu jako części składowej przyszłego muzeum etnograficznego. Inicjatorzy
pomysłu byli przekonani, że do celów muzealnych zostanie wybudowane nowe
pomieszczenie, które pragnęli umiejscowić w Stromovcu w pobliżu „Wsi". Należy tu
podkreślić, że w y s t a w ę „Wsi" zorganizowano w Pradze w 1895 г., a więc już w 4 lata
po otwarciu szwedzkiego skansenu, pierwszego w Europie muzeum na wolnym
powietrzu, a pomysł pozostawienia , Wsi" na stałe jako części muzeum dojrzał już
w pierwszej fazie przygotowań do wystawy, a w i ę c jednocześnie z koncepcją
szwedzką i niezależnie od niej. Niestety, nie doszło w Pradze do wybudowania
nowego gmachu muzealnego, jak się tego spodziewali twórcy śmiałego projektu, nie
udało się też utrzymać i przekształcić „Wsi" w stałe muzeum typu skansenowskiego.
;
„Wieś wystawowa" nigdy bowiem nie stała się rzeczywistą własnością muzeum,
jakkolwiek służyła jego celom. Po zamknięciu wystawy sejm krajowy zobowiązał się
zachować i konserwować nadal tę grupę budynków, a „Wieś" przyjął do swego
majątku ówczesny urząd ochmistrzowski, będący właścicielem gruntów, na których
postawiono budynki . Po kilku latach okazało się jednak, że dalsze utrzymywanie
„Wsi" jest niemożliwe, nie tylko ze względu na duże koszty konserwacji, ale także
z powodów technicznych. Cała grupa domów konstruowana była z myślą o wystawie
czasowej, a nie stałej, w dodatku umieszczono je na podmokłym gruncie. Lekka
konstrukcja bez fundamentów, zbyt cienkie pokrycie i surowe drzewo, jakiego cieśle
użyli do budowy niektórych chat, wszystko to spowodowało po kilku Jatach taki
stan zniszczenia obiektów, że dalsze ich utrzymywanie było już niebezpieczne. Toteż
w 1901 r. specjalna komisja postawiła wniosek o usunięcie ich lub zniszczenie .
Zbiory muzeum etnograficznego zyskały w tym czasie pomieszczenie w domku
letnim w ogrodzie Kinskich. Entuzjaści muzeum skansenowskiego mieli nadzieję,
iż uda się ten piękny ogród zamienić na park etnograficzny i zgromadzić w nim
typowe budynki ludowe uzupełnione zbiorami muzealnymi, sięgającymi podówczas
już pokaźnej liczby 13 000 eksponatów o doskonałej jakości. Okazało się jednak,
że budynków ..Wsi wystawowej", które stanowić miały zalążek projektowanego
:1
4
2
Szczegółowy opis „wsi wystawowej" i poszczególnych obiektów znajduje s i ę
w księdze zbiorowej Národopisná
výstava
s. 97—144.
Národopisná
výstava
s. 535.
„Věstník Národopisného Musea Československého", 1902, s. 7.
,l
/j
�KRONIKA
409
parku etnograficznego, nie da się już uratować nie tylko z powodu ich stanu tech
nicznego, ale także z powodu zbyt wysokich kosztów transportu i nowej lokalizacji.
Mimo starań twórców „Wsi", głównie F . A. Šuberta i Rady Czechosłowackiego
Muzeum Etnograficznego, wszystkie budynki zostały sprzedane jako materiał budul
cowy i opałowy. Rozbiórkę ukończono akurat w roku otwarcia nowego pomieszczenia
muzeum etnograficznego w ogrodzie Kinskich, w 1903 г., a planowany park etno
graficzny ograniczył się do tego, że przeniesiono do muzeum dzwonnicę wałaską
z Všetina, rzeźbiony krzyż z Bojanovic kcło Hodonína i Bożą Mękę z praskiej
dzielnicy Žižkova \ Zniszczenie „Wsi wystawowej" jest poważną stratą, do dziś
silnie odczuwaną w naszym muzealnictwie etnograficznym. Jest to bowiem zmarno
wanie żmudnych, pionierskich wysiłków, które stanowić mogły dogodny punkt wyj
ściowy do dalszych prób zorganizowania muzeum etnograficznego typu skansenow
skiego.
W 1912 r. w kręgu pracowników Muzeum Etnograficznego znów zrodził się
projekt wystawy budownictwa ludowego, na którą składać się miały modele natural
nej wielkości oraz ewentualnie także oryginalne zabytki. Pomysł wyszedł tym razem
od L . Niederlego w związku z planowaną w Pradze w 1916 r. Wystawą Słowiańską.
Sądzono, że stanie się ona zalążkiem słowiańskiego muzeum etnograficznego, ukazują
cego w i e ś słowiańską jako „całościowy obraz normalnego życia w z w y k ł y m środo
wisku" . Wedle koncepcji Niederlego modele b u d y n k ó w ludowych dać miały przegląd
rozwoju historycznego chaty słowiańskiej — od typów najprostszych do najbardziej
złożonych, przy zachowaniu wszystkich charakterystycznych właściwości zarówno
form architektonicznych, jak i urządzenia wnętrza. Projekt przewidywał, że na w i e ś
złoży się od siedemdziesięciu do osiemdziesięciu czterech obiektów '.
ti
Šmialy plan Wystawy Słowiańskiej nie został urzeczywistniony. Przygotowania
przerwała wojna. Po jej zakończeniu sprawa zorganizowania w Pradze muzeum
budynków ludowych zeszła na plan dalszy — tym razem z powodu trudności o cha
rakterze teoretycznym. W kręgach fachowych wzięły górę poglądy szkoły artystycznej,
negujące sens skansenu na skutek tego, że wyrywa on zabytki z ich pierwotnego
środowiska. Na zbiory etnograficzne patrzono coraz częściej jako na kolekcję ekspo
natów sztuki ludowej. Mimo ówczesnej niepopularności koncepcji skansenu myśl ta
była nadał żywa w kręgu pracowników muzealnictwa, między innymi wśród
pracowników działu etnograficznego Muzeum Narodowego w Pradze (po 1 wojnie
ś w i a t o w e j dawne Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne przekształciło się w dział
Muzeum Narodowego).
Nowym krokiem na drodze do realizacji idei skansenu było przeniesienie
w 1929 r. drewnianego kościółka karpackiego z Medvedców koło Mukačeva, który
miał nie tylko stanowić cenny wzór tego rodzaju budownictwa karpackiego, ale
także zalążek przyszłego muzeum nowego typu. Na skutek braku zrozumienia ze
strony czynników administracyjnych usytuowano go bardzo niekorzystnie, mianowi
cie na Petřinskim Zboczu ponad budynkiem muzeum, gdzie niestety nie można
było ustawiać dalszych obiektów.
Ochrona cennych zabytków budownictwa ludowego stała się podówczas w na
szym kraju problemem palącym. W kilku starych wsiach słowackich wybuchły
pożary, a najgroźniejszy z nich zniszczył zupełnie podtatrzańską w i e ś Važec. Szybka
rytmika przemian, niosąca zanik tradycyjnej kultury ludowej, objęła nawet naj5
„Věstník Národopisného Musea Československého", 1903, s. 6.
L . N i e d e r 1 e, Projekt slovanská
výstavy
národopisné.
Slovanská
„Česká Revue", 1912, s. 1.
' N i e d e r 1 e, op. cit.
u
dědina,
�410
KRONIKA
bardziej odległe zakątki kraju. Pracownikom muzeum skansen w y d a w a ł się wciąż
najlepszym rozwiązaniem zagadnienia ochrony zabytków, toteż ówczesne kierownic
two zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego (dr D. Stránská) podjęło po
nownie usilne próby jego realizacji. Po wielu staraniach kuratorium zarządzające
Muzeum Narodowym zatwierdziło w 1936 r. wniosek o budowę w Pradze muzeum
typu skansenowskiego i udzieliło zezwolenia na zakup obiektów. Następnie w 1938 r.
plan ten zyskał aprobatę uchwały czeskiego wydziału krajowego, któremu podlegało
Muzeum Narodowe. Projektowany skansen skupić miał budynki z całego kraju,
a dla porównania także wzory budownictwa wiejskiego innych narodów słowiań
skich. Tak szeroko zakrojony plan realizować miano stopniowo na przestrzeni kilku
lat. Kwestia lokalizacji nowego muzeum pozostała jednak i tym razem nie roz
strzygnięta . W napiętej atmosferze poprzedzającej wojnę sprawa muzeum znów
ustąpiła na plan dalszy, a wybuch wojny i okupacja niemiecka nie tylko ją prze
kreśliły, ale także doszczętnie zniszczyły rezultaty poczynionych już przygotowań.
Przykład Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej, ukazującej praktyczne roz
wiązanie problemu ekspozycji budownictwa ludowego, znalazł swój oddźwięk także
poza Pragą. ..Wieś wystawowa" zainteresowała morawskiego artystę plastyka
Bohumíra Jaroňka. W 1909 r. przeprowadził się on wraz ze swym bratem do Rožnova
pod Radhoštem i odtąd konsekwentnie dążył do stworzenia „własnego muzeum"'
typu skansenowskiego. Z tą myślą założył w Rožnovie Towarzystwo Muzealne i Etno
graficzne, którego g ł ó w n y m zadaniem miało być poszukiwanie odpowiednich za
bytków. W 1913 r. sam wykonał temperą obraz — rodzaj projektu — owego
„muzeum wałaskiego". Wystawił go w Wiedniu i pozyskał dla swej inicjatywy
(nieznaczne co prawda) poparcie ze strony czynników oficjalnych . Pierwszym
obiektem przyszłego muzeum był drewniany ratusz rožnovski z 1773 r. przeznaczony
już do zburzenia. Realizacja zamierzenia okazała się trudniejsza, niż przypuszczali
inicjatorzy, i dopiero w latach bezpośrednio następujących po I wojnie udało się
przenieść ratusz do parku rožnovskiego wraz ze starym domem mieszczańskim
pochodzącym z połowy X V I I I w., tzw. chatą Bilova. Dzięki niestrudzonej działalności
Jaroňków i założonego przez nich Towarzystwa Muzealnego i Etnograficznego udało
się w roku 1929 przenieść trzeci budynek rožnovski, karczmę Vaška, pochodzący
prawdopodobnie z początku X V I I I stulecia . Jednocześnie muzeum wzbogaciło się
o pewną ilość mniejszych eksponatów, jak dzwonnice, studnie, pasieki, bramy
wejściowe, krzyże, koliby. Dla różnych drobniejszych eksponatów wystawowych
należało stworzyć nowe pomieszczenie. Towarzystwo Muzealne zadecydowało, iż
w tym wypadku nie przeniesie się oryginalnego budynku, ale zbuduje kopię domu
mieszkalnego sołtysa z Velkých Karlovic. Jednakże bracia Jaroňkowie starali się —
wedle swego przekonania — zrekonstruować pierwotniejszy jego stan i nie stworzyli
w ścisłym tego słowa znaczeniu kopii. Budynek został ukończony w 1932 r. W środo
wisku muzealnym uroczyście obchodzono otwarcie wystawy morawskiego Valašska
Już w ó w c z a s muzeum miało dzisiejszy swój wygląd. Na krótko przed wybuchem
8
9
I0
K
D. S t r á n s k á , Národopisné
museum v přírodě v Praze, Praha [1938].
J a r o n ě k , Valašské
muzeum v přírodě,
„Svaz, Věstník, Ces. zem. svazu
propovznesení n á v š t ě v y cizinců na Moravě a ve Slezsku", R. 3: 1913, s. 225—230;
t e n ż e , Valašské
museum v přírodě
— národopisná dědina
r> Rožnově
p. R..
Rožnovsko.
U příležitosti
Krajinské
výstavy
Valašsko a moravsko-slezského
Pobezkydí, Rožnov p. R. [19321, s. 20—21.
J . T v a r ů ž e k , Pomátne
valašské
stavby, „Dolina Urgatina", t. 4: 1950,
s. 31—32.
J a r o n ě k , op. cit., s. 20—21; t e n ż e , Zemědělské
museum v Rožnově p. R.,
„Naše Valašsko", R. 2: 1931, s. 35—38.
9
5 0
1 1
�411
KRONIKA
I I wojny zmarł Bohumír Jaroněk, ale zgodnie z jego zamiarem i wedle jego
pomysłu rozszerzono jeszcze muzeum o drewniany kościółek .
Muzeum wałaskie w Rožnovie jest dziś jedyną na terenie naszej republiki tego
rodzaju ekspozycją architektury ludowej. Winniśmy więc wdzięczność jego twórcom.
Musimy jednak jasno zdać sobie sprawę, że nie może on stanowić wzoru dla
dzisiejszych poczynań w tym kierunku. Przede wszystkim nie obejmuje ono typowych
obiektów architektury ludowej, lecz tylko budynki miejskie i sołtysostwa. Dodać
należy, że domy miejskie dostosowane do zwartej zabudowy (wszystkie pochodzą
z rynków) w ekspozycji muzealnej usytuowane są samodzielnie z odsłoniętymi
ścianami bocznymi, przez co gruntownie zmieniły swój charakter. Dom karlovickiego
sołtysa także został wyrwany z tła zagrody i postawiony bez zabudowań gospodar
czych, które go uzupełniały, tworząc kompozycyjną całość. Autorzy projektu dowolnie
go „zrekonstruowali według stanu pierwotnego", zastępując na przykład proste
poręcze krużganku bogato rzeźbionymi, szczyt ozdobili na wzór innych wałaskich
domów, we wnętrzu piec, palenisko i komin zbudowali kopiując zabytki z Solanca,
a oryginalny piec przenieśli z sotysostwa w Jasennej itp. Według równie idealizu
jącej koncepcji został następnie postawiony kościółek. Ponieważ nie można było
przenieść odpowiedniej oryginalnej budowli, więc zbudowano kościółek całkowicie
od nowa na podstawie planów i obrazów starego kościółka drewnianego z Větřkovic,
który spłonął w 1878 r. Budowla została dowolnie dokomponowana i uzupełniona
przez budowniczego
Wszystkie budynki stłoczono na stosunkowo małej przestrzeni
zapełnionej ponadto takimi zabytkami, jak koliba z Černej Hory, dwie studnie,
pasieka, dzwonnica górska, stojąca dziś jakby pośrodku placu wiejskiego.
Podobne dążenia jak na ziemiach czeskich zrodziły się bardzo wcześnie także
w Słowacji. W skromnych początkach działalności pracowników muzealnictwa,
wspieranej w ł a ś c i w i e jedynie przez podziwu godną ofiarność ludu słowackiego, nie
można było jeszcze myśleć o tak kosztownym przedsięwzięciu. Kiedy jednak
pracownicy Słowackiego Muzeum Narodowego uzyskali lepsze warunki pracy,
postawili sobie w pierwszym rzędzie za cel zorganizowanie muzeum typu skansenow
skiego. A w chwili, gdy Słowackie Towarzystwo Muzealne postanowiło zbudować
dla muzeum nowy przestronny gmach, planowano, by jednocześnie powstał koło
niego skansen. Opracowano już nawet jego koncepcję teoretyczną i zapewniono
podstawowe fundusze , a następnie w 1934 r. zakupiono grunt pod budowę nowego
gmachu Słowackiego Muzeum Narodowego . Projektowany skansen miał skupiać
wszystkie typy budownictwa ludowego łącznie z zabudowaniami gospodarczymi,
szałasami, młynami itp. Jednocześnie powstał romantyczny pomysł, aby artyści
ludowi zamieszkali w tych budynkach i tu — odizolowani od otoczenia — spo
kojnie oddawali się twórczości w duchu tradycji swego regionu . Realizacja pomysłu
przebiegała jednak opornie, przesuwając się z roku na rok, aż wreszcie została
udaremniona przez wybuch wojny.
W pierwszych latach powojennych mieliśmy w i ę c wprawdzie w republice czecho
słowackiej bogatą sieć muzealną, ale w tym tylko jedno muzeum typu skansenow1?
n
K
lfi
17
1 2
M. J a h n o v á , Valašský kostelíček
v Rožnově p R., „Naše Valašsko", R. 8:
1943, s. 82—84.
J a r o n ě k , Zemědělské
museum ...
" J a h n o v á , op. cit.
' J . G e r y k, Návrh na zriadenie Muzea v přírodě, „Časopis Muzealnej Slovenskej Společnosti". R. 28: 1931, s. 46—47.
J . G e r y k , Slovenský
Skanzen, „Časopis Muzealnej Slovenskej Spoločnosti",
R. 37—38: 1947, s. 47.
G e r y k . Návrh na zriadenie
s. 47.
1;!
lr
1,i
1 7
�412
KRONIKA
skiego, urządzone na zasadach nie odpowiadających już współczesnym wymogom
naukowym — Muzeum Wałaskie w Rožnovie pod Radhoštem. W pierwszym okresie
odbudowy życia kulturalnego kraju w arunki nic pozwalały na takie przedsięwzięcie,
jak muzeum skansenowskie, zwłaszcza że „wioska" rožnovská zbytnio obliczona na
wrażenie artystyczne zdyskredytowała tę ideę w niektórych kręgach. Jednakże
g w a ł t o w n y zanik zabytków budownictwa ludowego nie pozwolił etnografom za
niechać tego najskuteczniejszego sposobu ocalenia ich dla kultury. Toteż muzealnicy
słowaccy wciąż powracali do tej sprawy \ Również pierwszy zjazd pracowników
muzealnictwa etnograficznego w Martinie w 1954 r. opowiedział się za wprowadze
niem i rozwojem tej formy wystawy i postanowił zorganizować na terenie Czecho
słowacji przynajmniej trzy tego rodzaju muzea: w Martinie, w Tatrach i w Demanovej . Projektodawcy bardzo przekonywająco dowodzili konieczności tworzenia
skansenów i ukazywali konkretną drogę realizacji tych planów. Etnografowie ze
Słowackiego Muzeum Narodowego opracowali teoretyczny i praktyczny plan utwo
rzenia takiego muzeum oraz jego organizacji; zyskali też dla niego aprobatę ze strony
Instytutu Etnograficznego Słowackiej Akademii Nauk. Dowodzi tego poświęcona
problemom skansenów konferencja w Dolnym Smokovcu w 1959 r. z udziałem
pracowników muzeów, etnografów i architektów
a także wstępna konferencja
etnografów słowackich w Rožnovie pod Radhoštem. Realizacja słowackiego skansenu
postępuje wiec konsekwentnie naprzód.
r
r
,ř
10
7
Inaczej przedstawia się sytuacja na terenie ziem czeskich. Przede wszystkim
zachowało się tutaj muzeum rožnovskie, które nie odpowiada już współczesnej
koncepcji muzeum tego typu. Jeśli więc ma ono istotnie obrazować wałaskie
budownictwo ludowe, to w pierwszym rzędzie musi uzupełnić eksponaty budynkami
z różnych okresów, o różnym przeznaczeniu, o różnym charakterze gospodarczym
i społecznym. Poczyniono już w tym kierunku pierwsze kroki. Po upaństwowieniu
muzeów w Czechosłowacji skansen rožnovski został podporządkowany administra
cyjnie Okręgowemu Zarządowi Muzeum Etnograficznego w Gottwaldowie, a w wy
niku reorganizacji z 1960 r. przeszedł pod Okręgowy Zarząd Muzeum Śląskiego
w Opawie. Pracownicy muzeum z Gottwaldowa zajęli się energicznie konserwacją
urządzenia wnętrz tych budynków i opracowali perspektywiczny plan dalszego roz
woju muzeum przez uzupełnienie go budynkami gospodarczymi, chatami ubogich
górali i pasterzy itp. Do muzeum rožnovskiego został oddelegowany stały pracownik
etnograf, fachowiec, obiekty zostały zabezpieczone, a częściowo pozyskane także
dalsze. Również pracownicy opawskiego muzeum w pełni świadomi są ważności zadań,
jakie stawia przed nimi rožnovski skansen. Muzeum Śląskie w Opawie zapewmiło
środki na reperacje i konserwację urządzeń wnętrz budynków oraz na urządzenie
nowej ekspozycji; podstawowym zadaniem dalszej działalności będzie odpowiedni
dobór i lokalizacja dalszych obiektów, tak by muzeum wiernie obrazowało dom w a łnski, styl życia i gospodarkę jego mieszkańców.
Jednakże Muzeum Rožnovskie ma charakter regionalny. Wciąż brak na ziemiach
czeskich muzealnego zespołu budynków ludowych, które by reprezentowały różne
regiony kraju. Zadanie to wciąż jeszcze oczekuje czeskich etnografów. Mimo wielu
dyskusji teoretycznych realizacja skansenu wciąż jest odkładana. Po I I wojnie ś w i a -
1M
G e r y k , Slovenský
Skanzen, s. 47—48.
Příspěvky
к národopisnéj
muzeológii.
Materiály
z I. celostátněj
konferencie
muzealnych pracovnikov-etnografov
v Martine v dňoch 25—27 V 1954, Bratislava
1954, s. 21, 62, 88.
J . M j a r t a n, O praktické)
ochraně Vudovej architektury, „Slovenský Náro
dopis -, R. 7: 1959 nr 4, s. 584—5fí9.
lił
JU
1
�413
KRONIKA
towej trzy ośrodki zainteresowały się tą sprawą. Pierwszy z nich stanowią pracow
nicy Muzeum, drugi — wydział architektury ludowej w P a ń s t w o w y m Instytucie
Opieki i Ochrony Przyrody, trzeci — Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosło
wackiej Akademii Nauk- . Dla skoordynowania wysiłków tych ośrodków, zmierzają
cych do tego samego celu różnymi drogami, Ministerstwo Szkolnictwa i Kultury zwo
łało w październiku 1958 r. w Rožnovie naradę zainteresowanych czynników. Mimo
iż w czasie narady wystąpiły pewne różnice zdań (głównie pomiędzy tymi, którzy
uważali, że najwłaściwsza jest ochrona zabytku in situ, a pomiędzy tymi, którzy
zgadzali się, że byłby to sposób idealny, ale uważali go za trudno wykonalny),
wszyscy uczestnicy zgodnie doszli do wniosku, że zorganizowanie muzeum typu
skansenowskiego jest potrzebą naglącą. Rozstrzygnięto również zagadnienie zasięgu
i liczby potrzebnych obiektów. Część obradujących popierała myśl założenia większej
liczby zbiorów regionalnych, gdy tymczasem pracownicy wielkich muzeów, powo
łując się na dotychczasowe doświadczenie, ostrzegali przed trudnościami utrzymania
większej liczby skansenów zarówno z uwagi na środki finansowe, jak i odpowiedni
personel fachowy. Proponowali oni zorganizowanie dwu wielkich ekspozycji: jednej
poświęconej terenom Moraw przy Muzeum w Brnie i drugiej — o bardziej ogólnym
charakterze — przy Muzeum Narodowym w Pradze -.
Naradę w Rožnovie poprzedził szereg dyskusji w węższych kręgach fachowców,
dyskusje toczyły się także później, a jednak do tej pory nie podjęto na ziemiach
czeskich poważniejszych przygotowań do zorganizowania skansenu. Lecz samo życie
prze nieodparcie ku rozwiązaniu tego problemu. I tak na przykład przed Radą Naro
d o w ą w Turnovie, centrum jednego z najpiękniejszych regionów czeskiego budownic
twa ludowego, stanął problem remontu i konserwacji wspaniałego budynku drewnia
nego Dlaska \л Dolankách koło Turnova. Rada zdecydowała się przejąć budynek pod
swoją administrację i po remoncie zamienić w muzeum regionalne z możliwością
skupienia koło niego dalszych zagrożonych zabytków architektury ludowej, co
w przyszłości stanowić może małe muzeum regionalne typu skansenowskiego
Przez konserwację budynku Dlaska oraz uzyskanie nowych cennych zabytków, np.
chaty Rakoška, stworzono realną podstawę tej akcji. Wydaje się więc, że na ziemi
turnovskíej istnieją szanse realizacji pomysłu, o który wielkie muzea walczyły dotąd
bezskutecznie.
Byłoby to w najwyższym stopniu niewłaściwe, gdyby tak ważny problem pozo
stawiono do rozwiązania spontanicznym akcjom, w y w o ł a n y m doraźną koniecznością
ochrony zabytków. Etnografowie czescy wierzą, że ich długoletnie wysiłki zostaną
już wkrótce uwieńczone pomyślnym rezultatem w postaci dużego, na właściwej kon
cepcji naukowej opartego muzeum skansenowskiego, które skupi typowe zabytki
budownictwa ludowego.
1
2
Tłum. z czesk. Z. Wagner
2 1
Helena
Johnové
E . B a l á š , O záchranu vesnických
stavebních, pamáípfc, ,,Český L i d " , R. 47:
1960 nr 6, s. 248—252.
Postanowienia konferencji zostały opublikowane w sprawozdaniu: J . B e n e š ,
Porada o ochraně lidové architektury v muzeích,
„Ccský L i d " , R. 46: 1959 nr 2,
s. 90—91.
W związku z tym Powiatowe Muzeum Etnograficzne w Turnowie konsulto
w a ł o się w 1959 r. z odpowiednimi specjalistami.
2 2
2 3
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46748406b38b757940c330eb120a1397.pdf
941168774b288b1a896d52f442483f5d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:522
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:476
Title
A name given to the resource
Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.15-30
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dynowski, Witold
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
WITOLD
DYNOWSKI
Z DZIEDZIN
DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII
POLSKIEJ
Przeobrażenia ustrojowo-gospodarcze,
jakie dokonały się w Polsce
w w y n i k u drugiej wojny ś w i a t o w e j , stosunkowo w krótkim czasie pod
porządkowały sobie całość życia zbiorowego w p a ń s t w i e . Łącznie z tym,
opierając się na teorii m y ś l i marksistowskiej, ugruntowano także nowe
drogi dla działalności dyscyplin humanistycznych o perspektywach spo
łecznych. W kręgu nauki polskiej p r z y c z y n i ł o się to do zrewidowania
wielu pojęć dotychczasowych, jak r ó w n i e ż do zastąpienia bądź poszerze
nia znaczenia szeregu określeń tradycyjnych.
W nowym układzie rzeczy m i ę d z y innymi z u p e ł n i e specjalnego zna
czenia nabrały określenia takie, jak plan, deficyt czy dziedziny deficy
towe. Przy konstruktywnym dążeniu do objęcia planowaniem centralnym
wszystkich s k ł a d o w y c h życia zbiorowego i przez znalezienie dla nich
w ł a ś c i w e g o miejsca w tworzonej rzeczywistości sprawa troski o rozwój
tej czy innej dziedziny w pewnym sensie stała się sprawą ogólną. S p r a w ą
ogólną, a przynajmniej w y m a g a j ą c ą wnikliwej analizy i n a ś w i e t l e n i a
z niejednego kluczowego stanowiska życia zbiorowego w p a ń s t w i e , stają
się w tym z w i ą z k u przede wszystkim dziedziny, które nie w y k a z u j ą w ł a
ściwej prężności rozwojowej. W przyjętej dzisiaj potocznej nomenklaturze
dziedziny te określane są jako dziedziny deficytowe.
M o ż n a podjąć d y s k u s j ę odnośnie do tego, jaką rangę społeczną winna
posiadać m y ś l humanistyczna w dzisiejszym ś w i e c i e napięć produkcji
i konsumpcji p r z e m y s ł o w e j . Gdzie i jaka w kulturze środowiska winna
b y ć dla niej wydzielona pozycja z a r ó w n o dzisiaj, w warunkach życia
skierunkowanego przez wytwarzanie zmechanizowane, jak i jutro, kiedy
produkcja zostanie całkowicie lub w w i ę k s z e j części zautomatyzowana
i wskutek tego wszystko to, co już obecnie odciąga od z a i n t e r e s o w a ń
humanistycznych i tuszuje t ę p r o b l e m a t y k ę , będzie działać ze znakomicie
z w i ę k s z o n ą siłą. Jakim nurtem u ł o ż y się ta m y ś l i jakie będą jej per
spektywy naukowe, kiedy dotychczasowy sens u ż y t k o w y pojęcia prze
strzeni i czasu zostanie całkowicie lub w znacznej mierze zdewaluowany?
�16
WITOLD
DYNOWSKI
Zagadnienie odhumanizowania życia dzisiejszego jest zagadnieniem otwar
tym. W sprawie tej zabiera się, i to coraz częściej, głos naświetlający
zagadnienie z r ó ż n y c h pozycji, z a r ó w n o w obozie p a ń s t w socjalistycz
nych, jak i ś w i e c i e kapitalistycznym. Rzecz prosta, r ó w n i e ż i w Polsce
zagadnienie to posiada s w ą rubrykę dyskusyjną. Pomijając jednak spra
wy zasadnicze: ustalenie rangi społecznej we w s p ó ł c z e s n e j kulturze dla
myśli humanistycznej i dla dyscyplin naukowych, które ją kształtują,
jak również blaski i cienie gospodarki planowanej, wydaje się sprawą
bezsporną, ż e tam, gdzie cały byt zbiorowy poprzez swe różnorodne
ogniwa scalony jest i skierunkowany przez plany generalne, odpowie
dzialność za rozwój m y ś l i humanistycznej musi b y ć w i ę k s z a niż tam,
gdzie p l a n ó w takich się nie sporządza bądź planuje s i ę dorywczo, ko
niunkturalnie. Bezsporne wydaje s i ę r ó w n i e ż i to, ż e w ł a ś n i e z pozycji
planowania centralnego ł a t w i e j jest nabrać przekonania o prawdzie pew
nych sytuacji i dostrzec narastające zło, jego źródła i rozmiary. Łatwiej
jest z tych pozycji zadziałać skuteczniej i bez zwłoki w czasie, żeby nie
dopuścić do powstania sytuacji, którą najlepiej będzie określić powiedze
niem : zabrnięcie na ś l e p y tor.
Osiągnięcia w tej czy innej dyscyplinie humanistycznej nie dadzą
się w a r t o ś c i o w a ć w sposób jednoznaczny. Można je bowiem różnie oce
niać, chociażby ze w z g l ę d u na niejednakowe znaczenie, jak i odmien
ne kryteria przydatności. To znaczy, że na określony dorobek da się
r ó w n i e dobrze spojrzeć z wysokiego szczebla s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h
w nauce ś w i a t o w e j , jak i z pozycji uformowanych w znacznie w ę ż s z y m
kręgu życia naukowego, na przykład w ramach p a ń s t w a czy też w ze
spole państw. W z g l ę d n o ś ć takiej oceny i wartościowania dorobku nauko
wego ze szczególną w y r a z i s t o ś c i ą w y s t ę p u j e zwłaszcza w naukach etnologicznych.
Nietrudno stwierdzić, ż e z a r ó w n o początki z a i n t e r e s o w a ń etnograficz
nych, jak i p ó ź n i e j s z y ich r o z w ó j i przekształcenie się w prace badawcze
w i ą z a ł y się w Polsce przede wszystkim i w g ł ó w n e j mierze ze środo
wiskiem chłopskim, jego bytem i kulturą. Zależnie od c e l ó w poznaw
czych p o s z c z e g ó l n e w ą t k i z tego zakresu tematycznego, czy też całe ich
zespoły najczęściej wplatano z a r ó w n o w określone układy p o w i ą z a ń prze
strzennych, jak i chronologicznych, czerpiąc stąd przesłanki przede
wszystkim do rekonstrukcji dróg rozwojowych starszych i ś w i e ż s z e j daty
składników kultury ludowej oraz do zbudowania na tym podkładzie pew
nych t w i e r d z e ń teoretycznych. Toteż historykowi etnografii polskiej nie
sprawi żadnej trudności w y k a z a ć ciągłość tematyczną na wszystkich
etapach rozwoju tej dyscypliny w Polsce. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden
z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , ż e u d a ł o s i ę zgromadzić tak bardzo obfity materiał
do s t u d i ó w kultury mas chłopskich, uformowanej nie tylko na rdzennych
�Z
DZIEDZIN DEFICYTOWYCH
ETNOGRAFII
17
ziemiach Polski, lecz t a k ż e i w jej granicach historycznych. W tym w ł a
śnie upatrujemy niezaprzeczalne osiągnięcia etnografii polskiej dla nauki
i kultury narodowej. Bezspornym i w a ż n y m osiągnięciem są także rezul
taty badawcze rzucające ś w i a t ł o na przeobrażenia w kulturze chłopskiej,
na ich przebieg i wyniki. Wreszcie za osobną kategorię dorobku, na domiar
potwierdzającą prężność r o z w o j o w ą dyscypliny (w o k r e ś l o n y m kierunku),
należy uznać t a k ż e poszerzenie tradycyjnej tematyki badawczej o w s p ó ł
czesne przemiany w kulturze wsi, jak i o zakres s t u d i ó w nad kulturą
klasy robotniczej. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e część tego dorobku, doty
cząca zwłaszcza s t u d i ó w nad podstawowymi zmianami w siłach w y
twórczych, w ustroju s p o ł e c z n y m wsi i świadomości społecznej chłopów,
będzie posiadać szersze znaczenie. To znaczy, ż e przydatność naukowa
tych prac w postaci w n i o s k ó w uogólniających, wydobytych z polskiego
procesu historycznego, b ę d z i e m o g ł a b y ć także wykorzystana jako w k ł a d
do ogólnej teorii kultur ludowych, które k s z t a ł t o w a ł y s i ę w podobnych
warunkach i w podobny sposób j a k w Polsce, oraz do teorii odrębności
kulturowych na p o d ł o ż u etnicznym. Co w i ę c e j , pewne zdobycze metodo
logiczne i warsztatowe m o g ą r ó w n i e ż znaleźć określone zastosowanie
jeszcze szersze, a mianowicie w badaniach nad procesami kulturowymi,
zachodzącymi obecnie w ś r ó d tak zwanych l u d ó w pierwotnych.
Gdyby zainteresowania etnograficzne i przedmiot etnografii jako
dyscypliny naukowej s p r o w a d z a ł y s i ę w y ł ą c z n i e do s t u d i ó w kultury
chłopskiej i jej dróg rozwojowych sprzężonych l i tylko z historią naro
d ó w i p a ń s t w europejskich, sprawa b y ł a b y jasna. Dotychczasowy dorobek
etnografii polskiej i jej stan w s p ó ł c z e s n y r e p r e z e n t o w a ł b y wartość kon
kretną i w y m i e r n ą , j a k najbardziej nadającą s i ę do wartościowania
i p o r ó w n y w a n i a z w y n i k a m i u innych. Dodajmy, ż e z tego p o r ó w n y w a
nia w y s z l i b y ś m y z wcale dobrymi rezultatami, nie wyłączając nawet
posiadania na swym koncie w y n i k ó w oryginalnych, docenianych i skrzęt
nie wykorzystywanych na zewnątrz. Tymczasem rzecz ma s i ę zgoła
inaczej. Studia nad kulturami ludowymi Europy nie w y p e ł n i a j ą przed
miotu z a i n t e r e s o w a ń i badań etnograficznych; w r ę c z odwrotnie — z a
r ó w n o rodzą s i ę jako w y r a ź n i e j zarysowany kierunek poznawczy znacznie
później i co najważniejsze, podstawowe przesłanki do teorii etnologicznych s k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i na ogół krystalizują s i ę nadal gdzie indziej,
na gruncie badań kultur tzw. l u d ó w pierwotnych.
Narastanie m a t e r i a ł u m y ś l o w e g o w o k ó ł k o n t a k t ó w przedstawicieli
kultury europejskiej z ludami, k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y ziemie nowo odkryte,
do których niemal z miejsca przylgnęła przede wszystkim nazwa „dzi
kich", da s i ę rozłożyć na kilka kolejnych stuleci. W X V I , X V I I i zwłaszcza
X V I I I wieku jest to j u ż sprawa o k r e ś l o n y c h założeń ś w i a t o p o g l ą d o w y c h
i stanowisk w filozofii s p o ł e c z n e j . Znalazły tu swój wyraz m i ę d z y innymi
2 — Etnografia
Polska
T. V I I
�18
WITOLD
DYNOWSKI
z a r ó w n o pod r ó ż n y m i postaciami ujawniona społeczna ś w i a d o m o ś ć po
czucia odrębności kulturowej w ł a s n e g o środowiska, jak i systemy
p o g l ą d ó w na człowieka, s p o ł e c z e ń s t w o i ich dzieje. W ś w i e t l e oceny
M. O. Koswiena okres ten m o ż n a zaliczyć do jednego z najbardziej inte
r e s u j ą c y c h rozdziałów w historii burżuazyjnej m y ś l i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z
nej, C h . A . Julien zaś w i ą ż e z n i m z a p o c z ą t k o w a n i e teoretycznych roz
w a ż a ń nad ludami niecywilizowanymi i ich kulturą, określając te
roztrząsania jako filozofię dzikości.
Myśląc nad ujemnymi skutkami w ł ą c z a n i a s i ę w o g ó l n y nurt formu
jącej s i ę problematyki etnograficznej od strony pewnej tylko kategorii
zagadnień trzeba stwierdzić, ż e n i e z a l e ż n i e od tego, jakimi elementami
p o j ę c i o w y m i oddziaływała filozofia dzikości w dziedzinie późniejszych
idei i teorii s p o ł e c z n y c h — p o s t ę p u i rozwoju jak i ewolucjonizmu, stwo
rzyła ona przede wszystkim grubą w a r s t w ę osadu m y ś l o w e g o w o k ó ł
odłamu ludzkości, który dotychczas nie posiadał na s w y m koncie ele
m e n t ó w refleksji o charakterze naukowym. Brak tej warstwy czy t e ż
niezbyt mocne jej zaznaczenie w tradycjach naukowych środowiska
stawia go w specjalnej sytuacji w odniesieniu do g ł ó w n e g o nurtu życia
intelektualnego Europy. Co w i ę c e j , k a ż e się też zastanowić nad m a ł y m
przygotowaniem i nad kruchością podstaw z a r ó w n o dla przejęcia ł a d u n k u
m y ś l i ewolucjonistycznej, jak i dla p ó ź n i e j s z y c h teorii s p o ł e c z n y c h . Rola
pojęć ewolucjonistycznych i z w i ą z a n y c h z nimi m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h
człowieka niecywilizowanego i jego kultury jest dobrze znana w historii
naszej dyscypliny. Jakkolwiek późniejsze kierunki etnologiczne, przede
wszystkim zaś tzw. kierunek historyczny, funkcjonalizm, jak również
różne odcienie szkół psychologizuj ących, w z u p e ł n i e odmienny sposób
w y k o r z y s t y w a ł y materiały d o t y c z ą c e kultury l u d ó w niecywilizowanych,
zawsze jednak o d g r y w a ł on w o g ó l n e j teorii etnologicznej znakomicie
w a ż n i e j s z ą rolę n i ż materiał europejski. Toteż w o g ó l n y m obrachunku,
r z u t u j ą c y m na stan rzeczy i p o z y c j ę etnologii z etnografią w ż y c i u nau
kowym tego czy innego środowiska, potwierdzający się brak ż y w s z y c h
tradycji w zainteresowaniach p r o b l e m a t y k ą tzw. l u d ó w niecywilizowa
nych i brak w i ę k s z y c h w y n i k ó w badawczych w tym zakresie lub też
niedostateczny stopień ich popularyzowania na użytek innych dziedzin
m y ś l i humanistycznej b ę d z i e jak najistotniejszą podstawą do w y c i ą g n i ę
cia odpowiednich w n i o s k ó w o d n o ś n i e do p r a w i d ł o w e g o rozwoju tej dyscy
pliny, jak i w pełni uzasadnionym powodem do z a n i ż o n e g o w a r t o ś c i o
wania dorobku ogólnego.
I w ł a ś n i e tego rodzaju sytuacje w nauce n a j w ł a ś c i w i e j określa s ł o w o
deficyt.
S p r a w ą historyka etnografii czy też nawet w i ę c e j — historyka k u l
tury i nauki w Polsce b ę d z i e ustalenie, poprzez jaką t e m a t y k ę badawczą,
�Z DZIEDZIN
DEFICYTOWYCH
ETNOGRAFII
19
w jakim układzie i z jakim nasileniem trafiają w krąg polskiej m y ś l i
naukowej, obejmujący u b i e g ł e i b i e ż ą c e stulecia, pierwsze i n a s t ę p n e
teorie społeczne, na podstawie k t ó r y c h uformowany został w s p ó ł c z e s n y
etap rozwoju etnografii. Nie w c h o d z ą c bliżej w to skomplikowane i nie
we wszystkich punktach przestudiowane zagadnienie s t w i e r d z i ć można
jako fakt bezsporny, iż polska m y ś l kulturoznawcza nie w y t w o r z y ł a na
w ł a s n y m gruncie p r z e ł o m o w y c h koncepcji teoretycznych i opierała s i ę
w tym zakresie na dorobku innych środowisk naukowych. W ślad za tym
n a l e ż y także stwierdzić, ż e i tematyka związana z kulturą l u d ó w pier
wotnych, jak r ó w n i e ż i p o g l ą d y teoretyczne w tym zakresie nie zajmo
w a ł y w ł a ś c i w e g o miejsca w polskiej m y ś l i naukowej. Nie znaczy to
jednak, aby polscy naukowcy nie brali udziału w badaniach i studiach
kultur tych l u d ó w . Jest ich n i e w ą t p l i w i e niemało, żałować tylko należy,
ż e poza bardzo nielicznymi w y j ą t k a m i pracowali oni na rzecz nauki
zaborców, lub też wyemigrowawszy z kraju zasilili n a u k ę europejską
i amerykańską, w niektórych wypadkach zdobywając tam nawet prze
wodzenie naukowe.
W wymowie pojęć dzisiejszych deficyt w dziedzinie badań nad kul
turą l u d ó w pierwotnych nie jest w i ę c zjawiskiem nowym, ani też w y n i
kiem bliskiej przeszłości w polskiej nauce etnograficznej. P r z e j ę l i ś m y
go w schedzie po u b i e g ł y m stuleciu, nie z l i k w i d o w a l i ś m y go w okresie
m i ę d z y w o j e n n y m i dziś wyrasta on przed nami z w y j ą t k o w ą siłą i w no
wej postaci.
Stan rzeczy, który w y t w o r z y ł s i ę w etnografii polskiej, widziany od
strony rzeczywistości dzisiejszej, to znaczy od strony potrzeb i celów,
jakim dyscypliny naukowe powinny służyć aktualnie, wymaga jedno
c z e ś n i e zastanowienia się nad tym, dlaczego całokształt zagadnień z w i ą
zanych z ludami i narodami, które jeszcze w „ h i s t o r y c z n y m wczoraj"
uchodziły w oczach Starego i Nowego Ś w i a t a za odłam ludzkości nie
cywilizowanej, obecnie powinien stać się nam bliższy i dlaczego w za
interesowaniach o g ó l n y c h powinien uzyskać inną rangę niż dotychczas.
Charakteryzując przełom, jaki się dokonał w u m y s ł o w o ś c i europej
skiej w w y n i k u wielkich odkryć geograficznych i ekspansji kolonialnej,
Fryderyk Engels pisał, że „ ś w i a t od razu stał się niemal dziesięć razy
w i ę k s z y , zamiast ćwierci jednej półkuli cała kula ziemska odsłoniła się
oczom Europejczyków, którzy spieszyli zawładnąć pozostałymi siedmiu
ćwierciami. Przed z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m wzrokiem człowieka
odsłonił się n i e s k o ń c z e n i e szerszy horyzont".
Otóż w poszerzonym i stale rozbudowywanym horyzoncie epoki no
w o ż y t n e j problem l u d ó w niecywilizowanych jako materiał m y ś l o w y
w zmieniającej s i ę oprawie przekazany został współczesności. W y s t ę p u j e
on jednak dzisiaj w postaci zdecydowanie odmiennej. W p r z e ż y w a j ą c y m
�20
WITOLD
DYNOWSKI
się bowiem ustroju kolonialnym dojrzał r ó w n i e ż p r z e ł o m p o j ę c i o w y . L u d y
u w a ż a n e jeszcze z u p e ł n i e niedawno za żyjącą reprezentację o p ó ź n i o n y c h
s t o s u n k ó w rozwojowych (rozumianych tak czy inaczej), zawsze jednak
widzianych poprzez pryzmat braku cywilizacji, przestały b y ć biernym
obiektem z a i n t e r e s o w a ń . W p o k a ź n y m o d ł a m i e w k r o c z y ł y one dzisiaj na
drogę emancypacji politycznej i ś w i a d o m y c h p o s z u k i w a ń nowej, w ł a s n e j
kultury. Kierunek tego w y s i ł k u jest jak najbardziej widoczny. Chodzi
przede wszystkim o odnalezienie w ł a ś c i w y c h form sprzężenia specyfiki
tradycji przeszłości z wymogami życia w s p ó ł c z e s n e g o . Z m i e n i ł a s i ę w i ę c
zasadniczo pozycja i rola tych ludów.
W y w o ł u j ą c obraz przeszłości i konfrontując go ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą
zrozumiałe jest, dlaczego w rodzinie narodów europejskich wielostronny
problem l u d ó w niecywilizowanych b y ł najbliższy dla tych, którzy w od
kryciach geograficznych i w procesie podboju kolonialnego brali udział
bezpośrednio. Jasne jest również, dlaczego filozofia dzikości, jak i dalsze
przekształcenia badań i z a i n t e r e s o w a ń naukowych i pseudonaukowych
ludami niecywilizowanymi w y k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i r o z w i n ę ł y szybciej
i pełniej w środowiskach, które brały udział w „parcelowaniu świata"
i anektowaniu „ziem niczyich", aniżeli u tych, którzy w tym procesie
nie uczestniczyli. A l e jasne jest także i to, ż e dzisiaj, gdy nie chodzi
o podbój i czerpanie z niego korzyści, lecz przeciwnie, kiedy odwraca s i ę
karta dziejowa l u d ó w kolonialnych i kiedy ten p ę d k u nowemu jest
jednym z naczelnych zjawisk we w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych prze
obrażeń ludzkości, nauka polska nie m o ż e pozostawać na uboczu poza
historyczną rzeczywistością. Nie jest to już sprawa tej czy innej dyscy
pliny naukowej, lecz sprawa jak najbardziej ogólna. Tak jak sprawą
o g ó l n ą w y n i k a j ą c ą z programu s p o ł e c z n e g o p a ń s t w a jest oferowanie l u
dom i narodom wyzwolonym i w y z w a l a j ą c y m s i ę z ustroju kolonialnego
jak najszerzej p o j ę t e g o partnerstwa, r ó w n i e ż s p r a w ą ogólną winna stać
s i ę troska o u m o ż l i w i e n i e naukom humanistycznym, s p o ł e c z n y m , poszu
kiwania nowych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach
nad w s p ó ł c z e ś n i e zachodzącymi procesami przeobrażeń kulturowych tych
l u d ó w . Na szczególną u w a g ę zasługują przy tym realia sytuacji istnie
jącej dzisiaj. W stosunku bowiem do w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych
przeobrażeń ludzkości, w p r z e c i w i e ń s t w i e do przełomu, k t ó r y zapocząt
k o w a ł epokę n o w o ż y t n ą , m o ż e m y stanąć n a w y r ó w n a n e j linii startu
z innymi. Co w i ę c e j , w pewnym sensie t o w a r z y s z ą nam nawet okolicz
ności sprzyjające. W stosunku bowiem do wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h
się l u d ó w z ustroju kolonialnego nie mamy na swym koncie ż a d n y c h
obciążeń w y n i k ł y c h z eksploatacji kolonialnej.
W c z e ś n i e j s z e kierunki badawcze w etnografii b u d o w a ł y swe systemy
teoretyczne na momentach p o r ó w n a w c z y c h wydobytych ze starszych
�Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH
ETNOGKAFI]
21
n a w a r s t w i e ń kultury l u d ó w kolonialnych. Wyraźne o d s t ę p s t w o od takiego
p o s t ę p o w a n i a badawczego wraz z określonymi założeniami programo
w y m i w n i o s ł y do etnografii kierunek i szkoła funkcjonalna. Z w r ó c e n i e
się ku kategoriom t r e ś c i o w y m , składającym się na aktualną rzeczywi
stość, n i e w ą t p l i w i e stanowi zasadniczy zwrot w rozwoju m y ś l i etnogra
ficznej. W „zmianie frontu" z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych jednak szcze
g ó l n i e znamienna jest ta kategoria m o t y w ó w rezygnacji z dotychczaso
w y c h z a k r e s ó w badawczych, która zahacza o s p o ł e c z n e podstawy tej
dyscypliny. W nowym s f o r m u ł o w a n i u celów nauki posiadanie w y n i k ó w
praktycznych jest jednym z g ł ó w n y c h , jeżeli nie naczelnym postulatem
stawianym. „ N a u k o w a antropologia — stwierdza B . Malinowski — musi
b y ć praktyczna". Gdzie indziej — w przedmowie do książki H . I. Hogbina — pisze on: „zmiana frontu w badaniach etnologicznych wynika g ł ó w
nie stąd, że etnografia podobnie jak każda inna nauka musiała albo w y k a
zać s w ą użyteczność praktyczną, albo też zostałaby zdyskwalifikowana
jako bezcelowa rozrywka u m y s ł o w a " . W rozumieniu B. Malinowskiego
u ż y t e c z n o ś ć praktyczna dyscypliny, biorąc rzecz ogólnie, winna b y ć mie
rzona stopniem wykorzystywania badań etnograficznych i etnologicz
nych do c e l ó w administracji kolonialnej i do swoistego ułożenia się kon
t a k t ó w E u r o p e j c z y k ó w z ludami kolonialnymi.
Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje zwrot do współczesności
w etnologii radzieckiej. Nie b y ł on tylko wynikiem uformowania się
konkretno-historycznej metody badań, lecz przede wszystkim wyrazem
troski o nadanie etnografii
charakteru nauki posiadającej znaczenie
praktyczne. Troskę tą oto tymi s ł o w y w y r a ż a S. P. Tołstow: „ P o w i n n i ś m y
pamiętać, ż e radziecka etnografia tylko wtedy b ę d z i e się rozwijać po
m y ś l n i e , tylko wtedy zajmie s ł u s z n i e należące się jej miejsce w systemie
nauk historycznych, gdy b ę d z i e odpowiadać na zagadnienia w y s u n i ę t e
przez praktykę socjalistycznego budownictwa w naszym kraju oraz rewo
lucyjnego i n a r o d o w o w y z w o l e ń c z e g o ruchu na c a ł y m świecie". Zbieżność
radzieckiej etnografii z kierunkiem funkcjonalnym w burżuazyjnej etno
logii w kwestii użyteczności praktycznej w y n i k ó w badawczych tych
dyscyplin nie p o w s t a ł a z przypadku ani też na skutek przeszczepienia
tendencji naukowych z jednego gruntu na drugi. Jest ona naturalnym
wynikiem dostrzeżenia słuszności i korzyści naukowych badań nad rze
c z y w i s t o ś c i ą aktualną i ż y w ą społecznością, jako twórczynią, odbiorczynią
i nosicielką kultury. Toteż jakkolwiek d y s k u s j ę nad obecnym stanem rze
czy w etnografii i jej perspektywami dalszymi nie m o ż n a uznać jeszcze
w pełni za ukończoną, niemniej już dzisiaj można przyjąć, ż e niezależnie
od metod ujmowania rzeczywistości etnograficznej i n i e z a l e ż n i e od sta
wianych sobie c e l ó w praktyki w k a ż d y m aktualnie r o z w i j a j ą c y m się
kierunku i w p o s z c z e g ó l n y c h p o s t ę p o w a n i a c h metodologicznych zapisana
�22
WITOLD
DYNOWSKI
jest mniej lub bardziej w y r a ź n i e informacja o poszerzeniu tradycyjnego
zakresu z a i n t e r e s o w a ń zagadnieniami współczesności. Stojąc mocno na
gruncie historycznego charakteru etnografii w y r a ź n i e widzimy jej zada
nia w części rekonstrukcji dawniejszych p r o c e s ó w historycznych, jak
i w części s t u d i ó w zjawisk kulturowych uformowanych we w s p ó ł c z e s n y m
historycznym kontekście. Z pozycji w y m o g ó w naukowych dzisiejszej
humanistyki w Polsce dziedzina badań nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą nie m o ż e b y ć
jednak podjęta przez etnografa w oderwaniu od d ł u g o t r w a ł e g o procesu
historycznego. W odniesieniu do l u d ó w , k t ó r e w y z w o l i ł y s i ę lub są na
drodze do wyzwolenia z ustroju kolonialnego, m o ż e m y bez obawy p o p e ł
nienia błędu z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e ogólny kierunek rozwojowy
tych l u d ó w jest lub będzie w zasadzie jednakowy (np. budowa w ł a s n e j
p a ń s t w o w o ś c i , d ą ż e n i e do niwelacji wielu różnic s p o ł e c z n y c h i kulturo
w y c h w obrębie państwa, budowa kultury ogólnonarodowej itp.), to
jednak dziedzictwo przeszłości tworzy lub t w o r z y ć będzie szereg mody
fikacji w t y m procesie rozwojowym. W ł a ś n i e dlatego gruntowne roze
znanie w sytuacji w y j ś c i o w e j tego procesu jest nieodzowne dla ś l e d z e
nia dalszego jego przebiegu. Rzecz jasna, ż e przebieg tego procesu śledzić
m o g ą na bieżąco, k o m e n t o w a ć i odpowiednio interpretować oraz w y s n u
w a ć uogólnienia i s t a w i a ć prognozy n a przyszłość przedstawiciele różnych
dziedzin nauki i życia. J e d n a k ż e głębsza refleksja kulturoznawcza, traktu
jąca w s p ó ł c z e s n y etap rozwojowy jako ogniwo d ł u g o t r w a ł e g o procesu
historycznego i usiłująca poprawnie zinterpretować rolę przeszłości
w wydarzeniach w s p ó ł c z e s n y c h , pozostaje d o m e n ą m y ś l i etnograficznej.
W procesie badawczym tej dyscypliny zrodziły s i ę z a r ó w n o zasadnicze
przesłanki do dociekań nad e t n o g e n e z ą tych l u d ó w , jak i próby rekon
strukcji ich przeszłości, co do której brak jest pełniejszej historii pisanej.
W kręgu tej dyscypliny p o w s t a ł y koncepcje w y j a ś n i a j ą c e mechanizm w i ę z i
społecznej różnego rodzaju grup s p o ł e c z n y c h tych l u d ó w . Wreszcie tu
zgromadzono od dawna obfity materiał dokumentacyjny dla wszystkich
dziedzin kultury. Nade wszystko zaś nie gdzie indziej, lecz w ł a ś n i e w tej
dyscyplinie wypracowano model badań nad ż y w ą społecznością. J e d n a k ż e
w tak w a ż n y m i rozbudowanym dziale etnografii ś w i a t o w e j udział pol
skich o ś r o d k ó w naukowych jest stosunkowo skromny. A b y m ó c dzisiaj
na r ó w n i z innymi środowiskami etnograficznymi śledzić b i e ż ą c e procesy
.kulturowe w krajach wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h s i ę — a mamy po
temu jak najbardziej sprzyjające okoliczności — musimy uprzednio bodaj
c z ę ś c i o w o w y r ó w n a ć deficyt, k t ó r y ciężko w a ż y n a rozwoju tej dziedziny
etnografii polskiej. Oznacza to przede wszystkim konieczność odpowied
niego ustosunkowania s i ę do dorobku przeszłości. Na gruncie etnografii
polskiej, dla jej dzisiejszych potrzeb i c e l ó w praktycznych przede wszyst
kim powinny b y ć ustalone mierniki i zasady selekcji: co z dalszej i bliż-
�Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH
ETNOGRAFII
23
szej przeszłości dyscypliny n a l e ż y w y w o ł a ć i przejąć jako określoną
p o d s t a w ę nauczania uniwersyteckiego i popularyzowania wiedzy o tzw.
ludach niecywilizowanych, a co pozostawić dla bardziej specjalnych
z a i n t e r e s o w a ń badawczych. B y ł o b y rzeczą n i e w y k o n a l n ą i zbędną przy
swajanie s z c z e g ó ł o w e j historii procesu formowania s i ę e t a p ó w rozwojo
wych dyscypliny i s y s t e m ó w etnologicznych, na k t ó r y c h kanwie narósł
olbrzymi materiał m y ś l o w y i źródłowy. Natomiast n i e z b ę d n e wydaje się
gruntowne przyswojenie i spopularyzowanie na szeroki u ż y t e k tych
t w i e r d z e ń teoretycznych, k t ó r e w procesie ścierania się jednych syste
m ó w m y ś l o w y c h z innymi przeszły do dorobku nauk etnologicznych jako
stwierdzenia fundamentalne. Mam na uwadze przede wszystkim tego
rzędu zdobycze, które dało m y ś l i kulturoznawczej np. w ł a ś c i w e spojrze
nie rozwojowe — lokacja zjawisk kulturowych, jak również zweryfiko
wane rezultaty s t u d i ó w nad ich przestrzennym rozmieszczeniem i w y
s t ę p o w a n i e w czasie (lokalizacja), lub też fundamentalne dziś twierdze
nie dotyczące mechanizmu funkcjonowania kultury.
Wnioski p ł y n ą c e z historycznego charakteru etnografii dla jej zadań
każą 'położyć szczególnie silny nacisk r ó w n i e ż na w y r ó w n a n i e braków
w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych. Nie będzie' m o ż n a
z l i k w i d o w a ć deficytu w zakresie wiedzy o tzw. ludach niecywilizowa
nych, jeżeli na gruncie etnografii polskiej nie dojdzie do w ł a ś c i w e g o
przyswojenia podstawowej bazy faktograficznej zgromadzonej
przez
poszczególne szkoły czy kierunki. Pod tym w z g l ę d e m nie m o ż e b y ć żad
nych taryf ulgowych dla tych czy innych założeń w odniesieniu do
tematyki badawczej i p o s t ę p o w a n i a metodycznego. Z kręgu badań nad
kulturą l u d ó w kolonialnych w z g l ę d n i e l u d ó w , które p r z e z w y c i ę ż a j ą swoje
zapóźnienia, czerpiemy nieskończoną ilość przykładów, w jakim stopniu
poznanie historycznej genealogii teraźniejszości u ł a t w i ł o lepsze jej zro
zumienie i w ł a ś c i w ą , n a u k o w ą k o n t r o l ę działania praktycznego. Dzięki
gruntownej wiedzy w zakresie f a k t ó w rzutujących na określone p r a w i d ł o
w o ś c i historycznego rozwoju kultury etnografowie radzieccy mogli po
rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j odegrać zasadniczą rolę w pracach Komitieta
Siewiera przy opracowywaniu konkretnego programu polityki narodo
w o ś c i o w e j dla licznych l u d ó w i plemion rozrzuconych na olbrzymiej
przestrzeni Północnej i P ó ł n o c n o - W s c h o d n i e j Azji. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e
dzięki dobremu rozeznaniu w tym, co mianowicie przedstawiała przeszłość
kulturowa tych ludów, m o ż n a b y ł o na gruncie etnografii radzieckiej przy
poszerzaniu tradycyjnych zakresów badawczych podejść bez w i ę k s z y c h
w s t r z ą s ó w i w s p o s ó b w ł a ś c i w y do zjawisk p o w s t a j ą c y c h ze zderzenia
s i ę dawnego z nowym. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w ,
dla którego etnografia radziecka, u a k t y w n i a j ą c się zwłaszcza w ostatnim
piętnastoleciu w dziedzinie s t u d i ó w nad przechodzeniem s p o ł e c z e ń s t w
�24
WITOLD
DYNOWSKI
s p ó ź n i o n y c h w rozwoju w ustrój socjalistyczny, może już dzisiaj w y k a z a ć
się dojrzałymi wynikami pracy badawczej. W tym miejscu wydaje s i ę
rzeczą jak najbardziej uzasadnioną p r z y t o c z y ć słowa zaczerpnięte z w y
k ł a d ó w prowadzonych przez F . Boasa w 1896 г.: M i e l i ś m y dość teorii —
twierdził Boas — trzeba nam faktów (wyjątki z w y k ł a d ó w opublikowane
przez F . C. Cole w American Antropologist 1952 г., z. 2). W y p o w i e d ź
Boasa nabierze w ł a ś c i w e g o znaczenia, jeśli się zważy, ż e s t a n o w i ł a ona
wyraz nastrojów n u r t u j ą c y c h w kręgu życia intelektualnego S t a n ó w
Zjednoczonych pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. D l a tych nastrojów w okre
ś l o n y m sensie ogólne tło s t a n o w i ł dochodzący w tym czasie do punktu
szczytowego stan „burzy i wrzenia" w naukach etnologicznych. Przy
czym j e d n o c z e ś n i e szybko d o j r z e w a ł y aspiracje rodzime stworzenia w ł a s
nych programów i metod poznawczych, obliczonych przede wszystkim
na rekonstrukcję bliższej i dalszej przeszłości k o n t y n e n t ó w Ameryki. Obja
w y zniecierpliwienia, jako reakcja na zagmatwane sytuacje wytwarzane
przez ścierające się p o s t ę p o w a n i a teoretyczne i szukanie rozwiązań w po
staci położenia zasadniczego nacisku na potrzeby wydobywania coraz to
nowych f a k t ó w i akumulację konkretnej wiedzy o zjawiskach kulturo^
wych, w y s t ę p u j ą w dziejach m y ś l i etnograficznej jako wydarzenia niemal
typowe dla wszystkich p r z e ł o m ó w rozwojowych dyscypliny. Rejestrujemy
je z a r ó w n o w p r z e ż y w a j ą c y m się obrazie przeszłości, jak i we w s p ó ł
c z e ś n i e t w o r z ą c y c h się nowych stosunkach.
N i e z a l e ż n i e od dobrych d o ś w i a d c z e ń badawczych etnografii radzieckiej
r ó w n i e ż i w etnografii k r a j ó w kapitalistycznych wcale n i e m a ł y odłam
jej najwybitniejszych przedstawicieli interesuje się w s p ó ł c z e s n y m i prze
obrażeniami kultury tzw. jeszcze do niedawna l u d ó w niecywilizowa
nych na szerokiej podstawie faktów zaczerpniętych z minionych, od
l e g ł y c h nieraz okresów rozwojowych. W tym zakresie mamy do odno
towania z a r ó w n o spojrzenia poznawcze, uzbrojone w teorie stopniowej
redukcji cech pierwotnych, jak i spojrzenia w y r a ź n i e uogólniające bez
tendencji do drobiazgowego rejestru detali. Wśród ostatnich na szczególną
u w a g ę zasługują te, które znalazły wyraz w pracach i refleksjach nauko
wych Claude Lévi-Straussa, p o ś w i ę c o n y c h zwłaszcza ludom i ludności
Brazylii. Jego cięcia m y ś l o w e , b i e g n ą c e przez kolejne uwarstwienia
form bytu r ó ż n y c h u g r u p o w a ń ludności brazylijskiej i mechanizmy
funkcjonowania najmniej z ł o ż o n y c h kultur Indian Kadiueo, Bororo,
Nambikwara i Tupi-Kawahib, szybko w z b u d z i ł y n a j w y ż s z e zaintereso
wanie jako czynnik inspirujący do nowego spojrzenia na działalność
człowieka w ogóle, jego k u l t u r ę , na w s p ó ł c z e s n e przeobrażenia kultury
tzw. l u d ó w pierwotnych i na rodzaj i układ składników w i ą ż ą c y c h ją
z obrazami sytuacji kulturowych i dokonań generacji minionych. Przy
swoistym i jak najbardziej awangardowym w oczach Zachodu u j ę c i u
�Z
DZIEDZIN
DEFICYTOWYCH
ETNOGRAFII
25
i interpretacji badanej r z e c z y w i s t o ś c i Claude L é v i - S t r a u s s bez najmniej
szego wahania sięga do minionych e t a p ó w historii Brazylii, posługując
się bardzo r ó ż n o r o d n y m zestawem faktograficznym. W jego postawie
badawczej nie ma już nic z niewiary w celowość w y w o ł y w a n i a prze
szłości kulturowej tzw. l u d ó w pierwotnych z powodu braku pełniejszej
dokumentacji pisanej. Wręcz przeciwnie, każdy szczegół odpowiednio
wydobyty z procesu historycznego
poszczególnych plemion, czy to
w postaci f r a g m e n t ó w z relacji Lery, Theveta, Bougainville'a, m a t e r i a ł ó w
zebranych przez e k s p e d y c j ę K . von den Steinena, z c z ę ś c i o w o opubliko
wanych sprawozdań K o m i s j i Rondona (1916) czy też p a m i ę t n i k ó w
Th. Roosevelta (1914) lub z pracy Roquette-Pinto (Rondonia 1912), sta
nowi dla Claude L é v i - S t r a u s s a konkretną przesłankę do refleksji nie
tylko na temat struktury zjawisk zachodzących w życiu zbiorowym
Indian brazylijskich, lecz t a k ż e i m o t y w ó w postępowania i działania
jednostki jako przedstawicielki określonej rzeczywistości. Co w i ę c e j ,
w ł a ś n i e suma d o ś w i a d c z e ń p o s t ę p o w a n i a poznawczego na materiałach
nagromadzonych przez przedstawicieli różnych szkół i k i e r u n k ó w pozwo
liła L é v i - S t r a u s s o w i z a s t o s o w a ć z d u ż y m efektem m e t o d o l o g i ę analizy
strukturalnej w badaniach zjawisk kultury. S z c z e g ó l n i e jednak p ł o d n e
j j w y n i k i dla analizy świata m y ś l i przedstawicieli tego o d ł a m u ludz
kości, k t ó r y jeszcze do niedawna uchodził za tzw. dzikich, p r z y n i o s ł y
nowe zestawy p y t a ń badawczych, postawionych przez Claude L é v i -Straussa w o k ó ł kwestii totemizmu i jego teorii.
e
Ogół w y s i ł k ó w , k t ó r e wypadnie w ł o ż y ć w w y r ó w n y w a n i e braków
w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych, nie zawsze będzie się
układać w kategoriach wymiernych. Na pewno jednak w działaniu pod
stawowym raz podjęte, m u s z ą b y ć doprowadzone do końca i n i e z a l e ż n i e
od m o g ą c y c h się w y ł o n i ć trudności nie n a l e ż y w linii p o s t ę p o w a n i a
dopuścić do rozwiązań kompromisowych, p o ł o w i c z n y c h . Przy działaniu
konsekwentnym i przy w ł a ś c i w e j ocenie, ż e przeobrażenia ustrojowe
i kulturowe b y ł y c h l u d ó w kolonialnych winny dzisiaj w zainteresowa
niach stać s i ę sprawą bardziej ogólną, m o ż n a sobie obiecywać, ż e w w y
niku k o ń c o w y m na gruncie etnografii polskiej p o w s t a n ą warunki do
wielokierunkowych s t u d i ó w specjalistycznych i dla w ten sam sposób
rozumianej pracy naukowej. Z tych w ł a ś n i e podstaw m o ż n a będzie
praktycznie działać z a r ó w n o w kierunku systematycznej likwidacji defi
c y t ó w n a r o s ł y c h w przeszłości, jak i w kierunkach zaspokajania potrzeb
bieżących.
Można i trzeba przyjąć, ż e każda generacja powinna pozostawić po
sobie w y r a ź n i e j zarysowany obraz w ł a s n e j działalności i dokonań. Próba
przeanalizowania sytuacji deficytowej w zakresie studiów i upowszech
nienia wiedzy o kulturze l u d ó w do, niedawna jeszcze zwanych ..pierwot-
�26
WITOLD
DYNOWSKI
nymi" oraz postulowanie zastosowania o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w zaradczych
wnosi do tego obrazu akcent mocniej zarysowany. Rzutuje on w r ó w n y m
stopniu na potrzebę w y r ó w n a n i a rachunku z przeszłością, jak i na ko
nieczność niedopuszczenia do powstania deficytu nowego. Działając
z tych samych podstaw — korzystniej układających s i ę w a r u n k ó w do
rozwinięcia się zasad p o s t ę p o w a n i a w kierunku szeroko pojętej specja
lizacji — m o ż n a b ę d z i e r ó w n i e ż realnie m y ś l e ć o utrzymywaniu bar
dziej ustabilizowanych p o w i ą z a ń ze w s p ó ł c z e s n y m i nurtami m y ś l o w y m i
etnografii ś w i a t o w e j . Dotyczy to z a r ó w n o p o s t ę p o w a n i a teoretycznego,
p r z y j ę t e g o przez poszczególne ośrodki m y ś l i etnograficznej, jak i w ł a ś c i
w y c h zakresów tematycznych. D l a zrozumienia w s p ó ł c z e s n e g o stanu
rzeczy w etnografii ś w i a t o w e j nie jest bowiem rzeczą obojętną, jaką
mianowicie kategorią l u d ó w interesuje s i ę nauka przede wszystkim
i dlaczego. Pod tym w z g l ę d e m niezmiernie charakterystyczne tendencje
u j a w n i ł y s i ę w tematyce referatów ostatniego, V I M i ę d z y n a r o d o w e g o
Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, k t ó r y się odbył
w 1960 roku w P a r y ż u . W obradach szczególnie jaskrawo u w y d a t n i ł
się prymat tematyki i problematyki afrykańskiej, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o
aż 81 referatów i k o m u n i k a t ó w . Celem p o r ó w n a n i a n a l e ż a ł o b y podać,
ż e do niedawna jeszcze bardzo popularna problematyka etnograficzna
obu A m e r y k była przedmiotem 50, zaś A z j i 45 referatów. Zaintereso
wania ludami Australii w y r a z i ł y s i ę tylko w 3 referatach, zaś cały obszar
Oceanii b y ł tematycznie u j ę t y zaledwie w kilkunastu komunikatach.
Koncentracja sił i ś r o d k ó w w o k ó ł likwidacji dziedzin deficytowych,
obliczona w praktyce na pewien d ł u ż s z y lub k r ó t s z y okres, zawsze
b ę d z i e posiadać charakter zadań doraźnych, które nie m o g ą w i ę c b y ć
celem ostatecznym, podobnie zresztą jak i ś l e d z e n i e najnowszych zdo
byczy m y ś l i etnograficznej w zakresie teorii i gromadzenia nowych m a
teriałów nie m o ż e przesłonić perspektyw dalszych. P e ł n a i ostateczna
forma stosunku do przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń naukowych m o ż e się
w y r a z i ć tylko w postaci badawczej i w samodzielnym podejściu do
przedmiotu badanego. Toteż w obrazie działalności i zamierzeniach
w s p ó ł c z e s n e j generacji' e t n o g r a f ó w nie m o ż e rzecz prosta zabraknąć
a k c e n t ó w podkreślających dążenia do wypracowania z u p e ł n i e oryginal
nych stanowisk poznawczych. Miejsce dla tych dążeń m o ż e się u t w o r z y ć
jedynie pod warunkiem, że na podstawie istniejących lub u z u p e ł n i o n y c h
form organizacyjnych działalności etnograficznej p o d j ę t e zostaną kon
kretne badania terenowe. Dopiero bowiem b e z p o ś r e d n i e zetknięcie się
z ż y w ą społecznością, odbieranie p e ł n y c h w r a ż e ń i rejestracja na miejscu
zmian strukturalnych kultury oraz ś l e d z e n i e powstawania i m p u l s ó w i ich
złożoną transmisję s p o ł e c z n ą przy przekształcaniu dawnego w nowe m o ż e
�Z DZIEDZIN
DEFICYTOWYCH
ETNOGRAFII
27
stać się w ł a ś c i w y m czynnikiem i n s p i r u j ą c y m do w y c i ą g a n i a samodziel
n y c h w n i o s k ó w naukowych.
Postulowanie prowadzenia badań terenowych z dala od kraju, jak
kolwiek w p o m y ś l e zupełnie naturalne i zrozumiałe, na razie potrakto
w a ć n a l e ż y jako przesłankę w y b i e g a j ą c ą daleko naprzód. Jest to pro
gram maksymalny. Nie r e z y g n u j ą c z niego na' przyszłość i traktując
rzecz realnie, podejmujemy w tej chwili program znacznie skromniej
szy. K ł a d ą c n a j w y ż s z y nacisk na potrzebę zlikwidowania d e f i c y t ó w
w zakresie znajomości m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h oraz s t u d i ó w teorii k u l
tury tzw. s p o ł e c z e ń s t w pierwotnych, b ę d z i e m y s i ę starali w naszym
c z a s o p i ś m i e u t r z y m y w a ć w s t a ł y m n a p i ę c i u s p r a w ę w ł a ś c i w e g o doboru
ś r o d k ó w działania, jak i rejestracji w y n i k ó w . A w i ę c przede wszystkim
na podstawie wieloletniego d o ś w i a d c z e n i a innych podejmiemy d y s k u s j ę
nad koncepcją podręcznika dostosowanego do potrzeb naszych, nad do
borem i sposobami upowszechnienia w y p i s ó w z literatury obcej oraz
nad r ó ż n y m i sposobami popularyzacji zagadnień w ę z ł o w y c h i s z c z e g ó l n i e
w a ż n y c h do wyrobienia sobie p r a w i d ł o w e g o spojrzenia na to, czym
b y ł o chociażby jeszcze przed stu laty, i na to, czym jest obecnie
i w jakich kierunkach s i ę przekształca kultura tego o d ł a m u ludzkości,
który jeszcze z u p e ł n i e do niedawna b y ł w y o d r ę b n i o n y różną ostrością
pojęcia „dzikich". J e d n ą z pierwszych jest r ó w n i e ż potrzeba podjęcia
szerokiej akcji informacyjnej o najnowszych publikacjach o b c o j ę z y c z n y c h .
R o z w i ą z a ń w tym zakresie b ę d z i e m y s z u k a ć w rubryce recenzji, w nie
k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h wypadkach p o w i ę k s z a j ą c relacje do rozmiarów
artykułu. Jest jeszcze inna sprawa domagająca się z w r ó c e n i a uwagi.
W tomie niniejszym z a m i e ś c i l i ś m y trzy w i ę k s z e rozprawy, z k t ó r y c h
każda na s w ó j sposób informuje, z jakimi warunkami warsztatowymi
m o ż n a już teraz realnie m y ś l e ć o podejmowaniu zadań bardziej z ł o ż o
nych pod w z g l ę d e m w y m o g ó w metodologicznych i erudycyjnych. Na
pewno nie wyczerpuje to pełnej skali możliwości, natomiast wiele prze
mawia za tym, że w ł a ś n i e ten charakter prac będzie powtarzać s i ę naj
częściej r ó w n i e ż i w przyszłości. Można w i ę c w nich u p a t r y w a ć znaki
rozpoznawcze g ł ó w n y c h k i e r u n k ó w , które rodząc się z programu minimum
d o p r o w a d z ą etnografię polską do realizacji bardziej ambitnych p l a n ó w
w programie maksimum.
�WITOLD
28
DYNOWSKI
Witold Dynowski
DOMAINES
DÉLAISSÉS
EN ETHNOGRAPHIE
Résumé
Les directions dans lesquelles s'est développée l'ethnographie en Pologne, aussi
bien avant la I
guerre mondiale qu'entre les deux guerrea, étaient déterm i n é e s non seulement par la situation politique ou par les buts politiques, mais
aussi et avant tout par les sujets d'intérét et les objets de recherches. L'intéret
en ethnographie ä ses debuts comme plus tard quand il s'est cristallisé en recher
che scientifique était lié ä la culture, ä la vie et au milieu paysan. E n fonction
des buts de la recherche les fragments isolés ou bien des ensembles entiers de
ce domaine étaient imbriques dans des constructions spatiales et chronologiques
définies afin d'y puiser les données nécessaires ä la reconstruction des voies
de développement des elements plus ou moins anciens de la culture paysanne
et pour en déduire certains principes théoriques. L a continuité dans l'objet
de la recherche á toutes les étapes du développement de l'ethnographie en Pologne
est une des principales raisons qui explique Timportance des documents accumulés
touchant l'étude de la culture des masses paysannes non seulement sur les terres
purement polonaises, mais aussi ä l'intérieur des frontiéres historiques de la
Pologne. C'est indéniablement un succés pour la science et pour la culture natio
nale. L e s recherches éclairant le cours de revolution de la culture paysanne ainsi
que les résultats de cette evolution ont contribué ineontestablement á enrichir
l'ethnographie d'une facón non négligeable. Une partie de cet apport concernant
surtout les transformations essentielles des forces de production, la société rurale
et la conscience sociale des paysans, pourra aussi étre intégrée dans une théorie
genérale des cultures paysannes formées dans des conditions similaires et d'une
maniere semblable dans d'autres pays. Si l'intéret et l'objet de l'ethnographie en
tant que discipline scientifique se ramenaient uniquement á l'étude de la culture
paysanne et de ses voies de développement liées exclusivement ä Thistoire des
nations et des Etats européens, le probléme serait simple. Les résultats obtenus
jusqu'ici et l'état actuel de l'ethnographie polonaise représenteraient une valeur
concrete et mesurable, susceptible de soutenir la comparaison avec les ethno
graphies étrangéres. Nous pouvons ajouter que la comparaison ne serait pas
défavorable pour nous, elle pourrait m é m e dégager des résultats originaux appréciés et exploités á l'étranger. Mais la question se présente de maniere tout autre.
Les études sur les cultures populaires en Europe ne représentent point la totalitě
des recherches ethnographiques et n'en constituent pas le seul intérét — bien au
contraire ces études n'apparaissent pas nettement á 1'origine de l'ethnographie
et ce qui est encore plus important les theories ethnologiques se sont cristallisées
et se cristallisent encore en general ailleurs — sur le terrain de l'étude des
peuples dits „primitifs".
e r e
Aussi l'état de fait et la position de l'ethnologie conjointement avec l'ethno
graphie dans les divers domaines de la vie intellectuelle en Pologne accusent
l'absence des traditions vivantes dans l'étude des problěmes des peuples dits
non-civilisés ainsi que l'absence des résultats appréciables dans ce secteur de
recherche, éventuellement une vulgarisation insuffisante de ces résultats ä l'intention d'autres disciplines humanistes. Ces constatations nous conduiront ä formuler
des conclusions en rapport sur la maniere dont doit se développer l'ethnologie.
�Z
DZIEDZIN
DEFICYTOWYCH
ETNOGRAFII
29
Dans la p e n s é e ethnologique polonaise le theme de la culture des peuples
„primitifs" ainsi que les theories Hees á ce domaine n'avaient pas une place
appropriée. Cela ne signifie pas cependant que les chercheurs polonais n'aient
pris aucune part aux recherches et aux études portant sur les cultures de ees
peuples. Dans un passé plus ou moins recent ils ont m é m e été assez nombreux ä se
consaerer ä ces recherches. Nous devons seulement regretter qu'ils aient travaillé,
ä quelques rares exceptions pres, sous l'égide des Etats qui avaient partagé la Po
logne ou bien qu'aprés avoir emigre, ils soient alies grossir les rangš des savants
européens ou américains, parvenant m é m e dans certains cas ä des positions de pre
mier plan. Pour l'ethnographie polonaise cette déficience dans le domaine des recher
ches concernant les peuples „primitifs" n'est done pas un phénoméne nouveau. Nous
l'avons héritée du siécle passé, nous ne l'avons pas éliminée durant l'entre-deuxguerres et aujourďhui ce p h é n o m é n e s'impose ä nous avec une force exceptionnelle
et sous une forme nouvelle. A l'horizon toujours s'élargissant de l'époque contemporaine le probléme des peuples ,,non-civilisés" en tant que matiere ä refle
xion s'est trouvé transmis ä la generation actuelle dans un cadre qui se transforme.
Ce probléme cependant apparait aujourďhui sous un aspect entiérement different.
Dans le cadre du systórne colonial déclinant une crise de conscience a müri aussi.
Les peuples consideres il y a encore tres peu de temps comme la representation
vivante d'un stade d'évolution attardée (comprise d'une maniere ou d'une autre),
mais toujours vus ä travers le prisme d'une idee impliquant l'absence de civili
sation, ces peuples ont cessé d'etre un objet passif d'intérét. Dans une large
mesure ils sont entres dans la voie de l'émancipation politique et de la recherche
consciente d'une nouvelle culture qui leur soit propre. I I s'agit avant tout (te
découvrir des formes nouvelles unissant les traditions du passé aux besoins de la
vie moderne.
E n soulignant le caractěre historique de l'ethnographie nous distinguons clairement qu'elle a pour but aussi bien la reconstruction des processus historiques
d'évolution que l'étude des prénoménes culturéis apparus dans le contexte present.
Conformément aux exigences actuelles de la science les recherches dans le domaine
des faits contemporains ne peuvent étre entreprises par le savant sans se référer
au long processus d'évolution historique. Aussi pour pouvoir aujourďhui étudier
á égalité avec les milieux ethnographiques étrangers les processus culturéis dans
les pays emancipes ou en voie ďémancipation — nous devons tout ďabord compenser, ne serait-ce que partiellement, cette déficience qui compromet gravement
le développement de ce domaine de l'ethnographie en Pologne.
Dans le cadre de l'ethnographie en Pologne, pour les besoins actuéis et pour
des raisons ďordre pratique il faudrait fixer en premier lieu des regies et des
principes de selection — établir ce qui doit étre dégagé du passé plus ou moins
lointain de cette science pour constituer le fondement de l'enseignement univer
s i t ä r e et populaire sur les peuples dits „non-civilisés" et ce qui doit étre laissé
ä l'intention des chercheurs plus specialises. I I semble indispensable surtout
d'assimiler totalement et de rendre accessible á un large auditoire ees principes
théoriques qui par suite des contacts et les controverses entre les diverses écoles
sont passés dans le domaine des sciences ethnologiques en tant que propositions
fondamentales. Je pense ici surtout ä des acquisitions de cet ordre comme par
exemple une vue juste de revolution — la situation des faits de culture par
rapport au milieu, de m é m e que les ¡résultats verifies d'études sur leur repartition
dans l'espace et le temps (localisation), ou bien des propositions aujourďhui fon
damentales concernant le fonctionnement du mécanisme de culture. I I faudrait
�30
WITOLD
DYNOWSKI
insisted tout spécialement sur la nécessité de combler les lacunes dans la connaissance des documents portant sur les recherches. II sera impossible d'éliminer
la déficience dans le domaine de l'étude des peuples coloniaux san* assimiler
au préalable les faits essentiels de la documentation accumulée par les diverses
écoles ou courants ethnographiques. Cette tentative d'analyser le retard dans le
domaine de l'étude et de la divulgation des connaissances touchant les cultures
des peuples dits „non-civilisées" ainsi que l'examen des mesures ä prendre ont
pour but de souligner la nécessité de compenser la déficience due au passe et de
prevenir une déficience analogue dans le present. E n s'appuyant sur la speciali
sation comprise dans son sens le plus large il sera possible également de penser
ä entretenir des relations mieux établies avec les courants contemporains de
l'ethnographie mondiale. Ces contacts coneerneraient aussi bien les theories admises
dans les divers centres d'ethnographie que les domaines particuliers de recherches.
L a mise en oeuvre de toutes les forces et de tous les moyens pour éliminer
le retard dans les domaines examines ne peut pourtant constituer le but final.
L'attitude scientifique envers le sujet ďintérét ne peut trouver son expression
pleine et entiere que par des recherches concretes sur le terrain. C e s t seulement
le contact direct avec une société vivante qui permet de saisir sur le vif et d'enregistrer sur place les changements de structure d'une culture ainsi que de suivre
le m é c a n i s m e complexe de formation et de transmission sur le plan social des
impulsions accompagnant le passage de la société de l'état ancien ä l'état nouveau.
Ce contact seul peut inspirer des conclusions scientifiques personnelles.
Les recherches sur le terrain dans des pays éloignés constituent la partie
la plus ambitieuse de notre programme. Sans en exclure la possibilité pour l'avenir
et en les considérant comme pouvant devenir tout ä fait reelles nous nous contentons pour l'insrtant d'un programme beaucoup plus modeste. Nous essayerons dans
notre revue surtout de soulever sans cesse le probléme du choix des moyens
appropniés pour éliminer le retard. Entrent ici en ligne de compte aussi bien
l'élaboration d'un manuel adapté aux besoins du public polonais, le choix des
extraits ďauteurs étrangers et les moyens de les rendre aisément accesibles que
les divers moyens de vulgarisation des questions essentielles — questions si i m
portantes pour permettre de concevoir ce qu'a été, ne serait-ce qu'il у a cent ans,
ce qu'est actuellement et dans quelle direction évolue la culture de ces hommes
qui, i l y a tres peu de tempe encore, étadent sépairés du reste de 1'humanité par
le qualificatif de „sauvages".
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ec83cdef6a2952617cfb6d8d74b1a81.pdf
0a0ce154f49ea6e4a223f3a107b628c8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:521
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:475
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.5-13
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT
HISTORII
POLSKIEJ
KULTURY
AKADEMII
MATERIALNEJ
NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
vii
WROCŁAW —WARSZAWA—KRAKÓW
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH
W Y D A W N I C T W O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK
1963
�KOMITET REDAKCYJNY
Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor),
Józef Gajek, M i e c z y s ł a w Gładysz (zastępca redaktora),
Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa,
Krzysztof Makulski (sekretarz redakcji), Danuta Mar
kowska (sekretarz redakcji), Adolf Nasz, Andrzej
Waligórski (zastępca redaktora), Kazimiera Zawistowicz-Adamska
тяъпшй пит
ul. á w i e T C j f t . ' v r r : i . . . ' о i ' J
,00-140 Warr-o-v/o;
Printed in Poland
Redaktorzy:
Aurelia Podgórska i
Zyta K w i e c i ń s k a
Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroc
law 1963. Wydanie I . Naklad 500 + 150 egz. Objętość ark.
w y d . 48,1л, ark. d r u k . 36,37 + 2 mapy, ark. form. A - l 49,36.
Papier ilustr. k l . V, 80 g, 70 x 100 (16) z f a b r y k i w Częstocho
wie. Oddano do sliładar.ja 5 I I I 1963. Podpisano d i d r u k u
15 X I 1963. D r u k u k o ń c z o n o w grudniu 1963 r. Z a k ł a d y Gra
ficzne KSW „ P r a s a " . Wroclaw, u l . P i o f i Skargi 3/5. Zara,
nr 631/63. S-7. Cena zł. 100.—
�S P I S TREŚCI
Witold D y n o w s k i — Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej .
Streszczenie w j . francuskim
.
.
15
28
S T U D I A I MATERIAŁY
Tadeusz L e w i c k i — Pożywienie ludności Zachodniej Afryki w średnio
wieczu w e d ł u g źródeł arabskich
Streszczenie w j . angielskim
Krzysztof M a k u l s k i — G e n e z a ' B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo
gicznych i etnograficznych .
. '•. Í.
Streszczenie w j . francuskim .
.- ..
.•• .
Andrzej W a l i g ó r s k i — Studia nad więzią.'terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo .
Streszczenie w j . rosyjskim
Krzysztof W o l s k i — Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Paki
stanu
Streszczenie w j . angielskim
.
.
. . . .
Joanna M a c i e j e w s k a — Akulturacja w gospodarce i trybie życia Lapoń
czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku
Streszczenie w j . rosyjskim
31
191
192
295
299
360
363
394
397
424
*
Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu
Frankowskim
425
KRONIKA
Od Redakcji
441
Z
kraju
Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu —
Zbigniew Jasiewicz
'
Dyskusje o regionalizmie — Krzysztof Makulski
Sesja popularnonaukowa w Płocku — Wanda Paprocka, Danuta Markowska
Wystawa „Afryka nieznana a bliska" — Wiiold Dynowski
Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce — Stefan Strelcyn .
.
Remarques sur les études africaines en Pologne — Stefan Strelcyn .
.
.
Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w Białymstoku — Tadeusz
Dzierżykray-Rogalski
442
445
445
449
459
460
462
�6
SPIS
TBESCI
Egzotyczne eksponaty p o w i ę k s z y ł y zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego —
K. M
Dane statystyczne dotyczące Afryki — A. W
Afryka
i
463
463
afrykanistyka
Polska
Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej
Wiktor A. Daszewski
Listy z Konga — Opracował Krzysztof Makulski
Afryki —
464
474
ZSRR
Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba
dań — K. M
Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii — K. M
479
481
Francja
V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francus
kiej — K. M
Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n
cji — K. M
Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I Sekcji École
Pratique des Hautes Etudes w Paryżu — K . M
Afryka
482
483
485
Zachodnia
Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej — K . M. .
.
.
.
486
Gwinea
Pierwsze czasopismo w Gwinei — A. W
487
Gabon
Nowy periodyk w Gabonie — A. W
487
Ghana
Oryginalna twórczość muzyczna Ghany — A. W
Czasopismo literackie w Ghanie — A. W
487
487
Czad
Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad — A. W. .
Anglia
488
,
Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki — A. W
Ostatnie seminaria afrykanistyczne — A. W
.
.
488
488
Włochy
Włoski Instytut Afrykanistyczny — A. W. .
.
.
.
.
.
.
.
488
�SPIS
TREŚCI
UNESCO
w
7
Afryce
Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej — A. W
Zagadnienia oświaty w Afryce — A. W
Podręczniki szkolne w Afryce — A. W
489
490
490
Miscellanea
Stypendia na badania terenowe w Afryce — A. W
Badania naukowe na terenie Afryki — A. W. .
Związek m u z e ó w afrykańskich — A. W
Prenumeratorzy czasopisma „Africa" —• A. W
Etnografia
w krajach
.
.
.
.
490
490
491
491
socjalistycznych
Węgry
Węgierskie badania Ameryki — L . Boglár
491
Czechosłowacja
V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r
patach — Anna Kutrzeba-Pojnarowa
Wiadomości
492
bibliograficzne
Przegląd polskich wydawnictw o Afryce — Jan Milewski
Revue Internationale des Sciences Sociales — A. W
Africa from the Point of View of American Negro Scholars — A.W.
Wydawnictwa The Institute of Race Relations — A.W
Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego — A. W.
Nowa ksin.żka Kwame Nkrumaba — A.W
495 "
500
500
500
500
501
>
RECENZJE
Claude Lévi-Strauss, L a penses sauvage, Paris 1962 — Anna
Kutrzeba-Poj
narowa
Claude Lévi-Strauss, L e totémisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof
Ma
kulski
Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak
Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Stara Afryka na nowo od
kryta, Warszawa 1961 —• Krzysztof Makulski
E. R. Leach, Pul Eliya — A village in Ceylon, London 1961 — Jadwiga Ko
walik
K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Leszek Dzięgiel
Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia,
London 1959 — Sławoj
Szynkiewicz
I. I. Potiechin, Formirowanie nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikansldeh Bantu.
Moskwa 1955 —• Joanna Maciejewska
Nie opublikowany manuskrypt prof. К. Moszyńskiego — Leszek Dzięgiel .
.
Études Rurales, nr 1—3, Paris 1961 — Anastazja Kojdecka
IndeKsy —• Aurelia Podgórska
503
506
515
521
531
534
539
544
548
550
555
�ОГЛАВЛЕНИЕ
Витольд Д ы н о в с к и — С остальных областей польской этнографии
Р е з ю м е на ф р а н ц у з с к о м языке
.
15
28
ИССЛЕДОВАНИЯ И М А Т Е Р И А Л Ы
Т а д е у ш Л е в и ц к и — Пропитание народонаселения Западной А ф р и к и
в средние века по арабским источникам
31
Р е з ю м е нэ английском языке
.191
К ж и ш т о ф М а к у л ь с к и —Происхождение
бушменов
на
основании
археологических и этнографических исследований
. . . .
.192
Резюме на французскогл языке
295
А н д ж е й В а л и г у р с к и — Исследования территориальной и родственной
связей восточно-африканского племени Люо
299
Р е з ю м е на русском языке
.
360
К ж и ш т о ф В о л ь с к и — Племя „повиида". патанские кочевники А ф г а
нистана
363
Р е : ю м е на английском языке
394
Иоанна М а ц е е з с к а — Аккультурация в экономике и образе ж и з н и
горских лопарей (саами) в конце X I X и Е начале X X века
.
.
.
397
Резюме на русском языке
. . . .
424
*
Анна К у тж е б а - II о й н а р о в а — Воспоминания
нюше Фргнковском
о
профессоре
Эуге425
ХРОНИКА
От Редакции
441
По podHoit стране
Научная сесия, посвященная 5р-тилетию Познаньского этнографического
общества — Збигнев
Ясевич
Дискуссия о регионализме — Кжиштоф Макульски
.
Научно-популярная сессия в Плоцке — Ванда Папроцка, Данута Марковсха
Выставка „Неведомая и близкая Африка'" — Вмтолъд Дыновски
.
Замечания по поводу африканиетических исследований в Польше — Сте
фан Стрельцып
Remarques sur les etudes africaines en Pologne — Стефан Стрельцып .
.
Африканистический антропологический симпозиум в Бяломстоке — Т а д е у ш
Дзержикрай-Рогальски
442
445
445
449
459
460
462
�SPIS TREŚCI
g
Экзотические экспонаты пополнили коллекции М у з е я Западного
морья — К. М
Статистические данные по А ф р и к е — А . В
Африка и
По
463
463
африканистика
Польша
Польские археологические исследования в северо-восточной
Виктор А . Дашевски
Письма из Конго — в обработке Кжиштофа Макульского
Африке-464
474
СССР
Заседание советских африканистов, посвященное задачам координации
исследований — К. М
Экспозиция этнографических собраний в Эфиопии — К. М
479
481
Франция
VI
к о н ф е р е н ц и я министров народного просвещения стран ф р а н ц у з с к о й
сообщности — К. М
.
Стипендиаты французского правительства из а ф р и к а н с к и х стран на уче
бе во Франции — К. М
Подготовительный курс к африканистическим исследованиям при V I
секции Практической школы высших знаний в П а р и ж е — К. М.
Западная
482
483
485
Африка
Университетская конференция Западной А ф р и к и — К. М.
.
.
.
.
486
Гвинея
Первый ж у р н а л в Гвинее — А . В.
487
Габон
Новое периодическое издание в Габоне — А . В
487
Гана
Оригинальное музыкальное творчество Ганы — А . В
Литературный ж у р н а л в Гане — А . В
487
487
Чад
Новый научный центр в республике Чад
— А , В.
488
Англия
Новый ж у р н а л , посвященный истории А ф р и к и — А . В
Последние африканистические семинары — А . В.
. . . . .
.
488
488
Италия
Итальянский африканистический институт — А . В.
488
�10
SPIS
ЮНЕСКО
TREŚCI
в
Африке
Роль радиовещания в деле просвещения в Тропичес к с й А ф р и к е — Л. Б.
Проблемы просвещения в А ф р и к е — А . В
Школьные учебники в А ф р и к е — А . В
489
490
490
Разное
Стипендии на местные исследования в А ф р и к е — А . В .
Н а у ч н ы е исследования на территории А ф р и к и — А . В .
Союз а ф р и к а н с к и х музеев — А . В
Подписчики на ж у р н а л „Африка" — А . В
Этнография в социалистических
.
.
490
490
491
491
.
странах
Венгрия
Венгерские исследования Америки — Л. Боглар
491
Чехословакия
V. к о н ф е р е н ц и я М е ж д у н а р о д н о й комиссии по изучению народной к у л ь
туры в Карпатах — А н н а Кутжеба-Пойнароеа
492
Б и б л и о г р а ф и ч е с к и е заметки
Обзор польских изданий об А ф р и к е — Ян Милевски
. . . .
Revue Internationale des Sciences Sociales — А .В
Africa from the Point of View of American Negro Scholars — A. B.
И з д а н и я The Institute of Race Relations — А . В
Издания Международного африканистического института — А . В .
Новая книга Кваме Нкрума — А . В
.
.
.
.
495
500
500
500
• 500
501
РЕЦЕНЗИИ
Claude L é v i - S t r a u s s , L a pensée sauvage, Paris 1962 — А н н а
Кутжеба-Пой
нароеа
Claude L é v i - S t r a u s s , L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Кжиштоф
Maкулъски
К л о д Леви-Штраус, Печаль тропиков, Варшава
1960 — Барбара О л ъ шевска-Дыонизяк
Базиль Давидсон, А ф р и к а пробуждается, Варшава 1957; Вновь открытая
старая А ф р и к а , В а р ш а в а 1961—Кжиштоф Макулъски
. . . .
Е. R. Leach Pul ЕИуа — A village in Ceylon, London 1961—Ядвига Коеалик
К. A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Л е ш е к Дзенгель
Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia,
London 1959 — Славой Ш и н к е в и ч
И. И. Потехин, Формирование национальной общности ю ж н о - а ф р и к а н с к и х
банту, Москва 1955 — Иоанна Мацеееска
Неопубликованная рукопись проф. К. Мошинского — Л е ш е к Дзенгель
Etudes Rurales, № 1—3, Paris 1961 — Акастазия Койдецка
. . .
Индексы — А у р е л и я Подгурска
.
.
. •
503
506
515
521
531
534
539
544
548
550
555
�CONTENTS
Witold D y n o w s k i — The Deficit Studies in Polish Ethnography .
French Summary
.
.
15
28
S T U D I E S AND M A T E R I A L S
Tadeusz L e w i c k i — The Food of the West African Peoples in the Middle
Ages According to Arabic Sources . . .
English Summary
Krzysztof M a k u l s k i — The Origins of Bushmen in the Light of Archaeolo
gical and Ethnographic Research
French Summary
Andrzej W a l i g ó r s k i — Studies on the Territorial and Familial Links in
the East African Tribe Luo .
Russian Summary
Krzysztof W o l s k i — Powindah, the Patan Nomadic Tribe of Afghanistan
and Pakistan
English Summary
Joanna M a c i e j e w s k a — Acculturation in the Economy and Way of Life
of the Laplanders
Russian Summary
. . . .
. . .
397
424
Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Some Reminiscences
Eugeniusz Frankowski
425
about
31
191
192
295
299
360
363
394
Professor
CHRONICLE
From the Editorial Board
.
Polish
.
.
441
News
Scientific Session on the Occasion of the 50th Anniversary of the Existence
of the Society of Folk Research in Poznań — Zbigniew Jasiewicz .
.
Discussion about Regionalism — Krzysztof Makulski
Popular and Scientific Session in Płock — Wanda Paprocka, Danuta Mar
kowska
. . . . .
A n Exhibition „Africa Unknown Yet Near" — Witold Dynowski .
.
.
Some Remarks on the Africanistic Studies in Poland — Stefan Strelcyn .
Remarques sur les études aíricaines en Pologne — Stefan Strelcyn .
.
.
International symposium on Africa in Białystok — Tadeusz
DzierżykrayRogalski
442
445
445
449
459
460
462
�SPIS
12
TREŚCI
Exotic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania —
К. U.
.
.
. . . .
. . . .
Statistic Data Concerning Africa — A. W
Africa
and African
463
463
Studies
Poland
Polish Archaeological Researches in the Northeastern
A. Daszewski
Letters from the Congo — Krzysztof Makulski .
.
Africa
— Wiktor
. . . .
. . .
464
474
USSR
A Session of the Soviet Researchers Over Africa Devoted to the
of Coordination of Researches — K. M.
Exposition of the Ethnographic Collections in Ethiopia — К. M.
Problem
479
481
France
The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Common
wealth — K'. M
.
.
Scholarship holders of the French Government from the African Countries
at the French Universities — K. M
The Preparatory College to African Studies by the Vlth Section of École
Pratique des Hautes Etudes in Pari= — KM
West
482
483
485
Africa
The University Conference oí West Africa — K. M.
.
.
.
.
.
.
486
Guinea
The First Newspaper in Guinea — A. W.
487
Gabon
New Periodical in Gabon — A. W.
.
.
.
487
.
.
.
.
.
487
487
Ghana
Original music of Ghana — A. W.
Literary Paper in Ghana — A. W
.
.
T sсhad
New Scientific Centre in the Tschad Republic — A. W
488
England
New Periodical Devoted to the History of Africa — A. W
The Recent African Seminary — A. W
.
488
488
Italy
The African Institute In Italy — A. W
488
�SPIS TKESCI
UNESCO
in
13
Africa
The Educational Role of the Radio in the Tropical Africa — A. W. .
The Problems of Education in Africa — A. W.
School Handbooks in Africa — A. W
489
490
490
Miscellanea
Scholarships for the Field Researchers in Africa — A. W.
Scientific Research in Africa — A. W
A n Association of the African Museums — A. W
The Subscribers to the „Africa" Newspaper — A. W
Etnography
in Socialist
.
490
490
491
491
Countries
Hungary
Hungarian Researches Over America — L . Bogldr
.
.
491
Czechoslovakia
The Fifth Conference of the International Committee for Researches On Folk
Culture in the Carpathian Mountains — Anna Kutrzeba-Pojnarowa
.
.
Bibliographic
492
information
A Review of Polish Publications about Africa —
Revue Internationale des Sciences Sociales — A.
Africa from the Point of View of American Negro
Publications of the Institute of Race Relations —
Publications of the International African Institute
A New Book by Kwame NKrumah — A. W
Jan Milewski
W
Scholars —• A. W. .
A. W
— A. W
495
500
500
500
500
501
REVIEWS
Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna
KutrzebaPojnarowa
Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof
Makulski
Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara OlszewskaDyoniziak
Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Stara Afryka na nowo od
kryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski
E . R. Leach, Pul Eliya, A Village in Ceylon, London 1961 —• Jadwiga Kowalik
K . A. Wittfogel, Oriental Despotism, New-Haven 1957 — Lesze/c Dzięgiel
.
Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Social Change in Tikopia,
London 1959 — Sławoj Szynkiewicz
I. I . Potiechin, Formirowanie nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu,
Moskwa 1955 — Joanna Maciejewska
A n Unpublished Manuscript of Prof. К. Moszyński — Leszek Dzięgiel
.
Études Rurales, no 1—3, Paris 1961 — Anastazja Kojdecka
Index — Aurelia Podgórska
503
506
515
521
531
534
539
544
548
550
555
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81192d8b156cbf9bb1930f8c93a1c638.pdf
1392dcd42458f4141638de5b34170629
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:519
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:474
Title
A name given to the resource
Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.461-471
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKSY
Wykonała Zofia Szromba.
Liczby podane kursywą wskazują, że wzmianka znajduje się w przypisie.
INDEKS OSOBOWY
Abraham W. 359
Adamson A. 445
Adamus K . 41, 322
A l - I d r l s i 63-72, 362
Andrusov D. 35
Anikin W. P. 417, 417
Antoniewicz Włodzimierz 17, 362, 382,
431, 432
Apanańska K . 322
Arcichowskij A. 304
Ariste P. 398
Baláš E . 413
Bar A. 293
Baran K . 166
Baranowski Bohdan 293
Barszczewski Jan 278
Barycz H . 430
Barzykowski S. 279
Batowski I I . 202, 270
Bazielich W. 430
Beauchamp J . 297, 297
Bednárik Rudolf 422
Beneš J . 413
Berezowski S. 195, 431
Bernatzik H. A. 292
Biasutti 353
Bieniarzówna J . 138
Biernacka Maria 41, il, 322
Birkenmajer J . 138
Birket-Smith B. 354
Blade J . F. 456
Bochenek Z. 355
Bocheński Z 137
Boczek A. 71
Bogdanowski J . 368
Bogucki K . 26
Bohmann L a u r a 444, 444, 445
Bohmann Paul 444, 444-448, 448
Bokesová Z. 426, 426
Borowski K . 168, 169
Bratanic B. 26, 32, 353
Braungard Ryszard 83
Brockhaus F. A. 273
Broda J . 82, 372
Bronicz S. 90
Bruchnalski K . 140
Bruckner A. 166
Bujak Jan 322, 332
Bujakowa M. zob. Lechowska-Bujak
Maria
Burchardówna Helena 430
Burgstaller Ernst 405, 407
Burian V. 420, 420
Burlasová Soňa 422, 427, 427
Buschan G. 292
Capper 298
Chalandon F. 65
Chaloupecký V. 70, 71
Champion P. 354
Chastellux de 298
Chełchowski 289
Chmielewski W. 305
Chmielowski Benedykt 292, 292
Chodakowski Zorian Dołęga 270
Chodźko J . 268
Chojnacki K . 42, 322
Cholewa J . 81
Cholewa M. C. 366, 370
Chombart de Lauwe M. J . 434
Chombart de Lauwe Paul H. 434, 434-437,
437
Chrzanowski
I. 274
�462
INDEKSY
Cook 292-294, 299
Соохе Wilhelm 300
Couvreur L . 434
Crestón R. Y . 357
Czapkiewiczowa M. 429
Czeboksarow N. N. 418
Czekanowski J . 349, 353, 354
Czubek J . 186
Cwirko-Godycki
3VT. 349, 353
Dalmata Herman 66
Damrosz Jerzy 281
Daryl Forde R. 325, 354
Dobkowski P. 361
Debec C. T. 351
Delaveau L . 81
Długopolski E . 167
Dmochowski Franciszek 293
Dobrowolska Danuta 438
Dobrowolska M. 26
Dobrowolski Kazimierz 27. 19, 25, 26, 35,
75, 75. 78, 81, 82 136, 137, 137, 202,
207, 209, 217, 223, 223, 233, 236, 332
Doppelfeld O. 304-307
Droppová-Markovičová L . 426, 426
Drozdowski A. 432
Dunáre N. 18, 26
Dynowski Witold 353, 356
Dzierży kra j -Rogalski T. 353
Dżabbarow I . M. 449, 453, 453-455
;
Eichborn L . 169
Erixon 353
Evans-Pritchard E . E . 448
Fabianowski J . 26
Falkowski J . 81
Fastnacht A. 26
Febure M. 291, 291
Federowski Michal 270, 281-284, 281-285,
286, 286-289, 288, 289
Fejér G . 71
Ferguson 274
Ferth 352
Filová Božena 422, 423, 423
Finkel 285
Firth R. 447
Fischerowa E . 25
Flis J . 430
Flizak S. 81, 82
Forster J . R. 292, 294, 299, 300
Fóldes L . 32
Franklin Beniamin 298
Franko I . 417
Gašparíková V. 426, 426
Gavazzi M. 26, 353
Gądziński Z. 312
German Franciszek 267, 275
Geryk J . 411, 412
Gessain R. 351, 354
Gierasimow N. P. 351
G i l E w a 333
Giot P. R. 357
Gloger 2S2
Gluckman M. 445
Gładysz Mieczysław 15, 15, 25, 26, 29,
31, 33, 75, 75, 318, 332
Gładyszowa Maria 25, 30, 75, 292
Gocel L . 267, 272
Golach owski K . 430
Gołębiowski Ł. 80
Gotkiewicz Marian 93, 94, 97, 101, 105.
112, 116, 119
Gozdawa-Reutt Wincenty 278
Griaule M. 351, 438, 441
Gumowski M. 362
Gunda Béla 26, 353
Gwagnin A. 291, 291
Hacquet В. 167
Hahn Edward 85
Hazclius 353
Heine-Geldern P. 353
Hensel W. 309
Hercen A. 275
Herskovits Melville 352, 354
Hoebel 445
Holý L . 421
Hołubowicz W. 316
Hombourger H . 441
Homolacsowie 168-170, 189
Horák J . V. 422, 420
Horálková Z. 426, 426
Hornberger Theodor 456, 457, 456-458,
499
Horváthová Emilia 422, 427, 427
Howell P. P. 445
Hrabyk P. 359, 361
Hurt Jakub 388
Huska J . 75
�INDEKSY
Itman L . 317, 318
Izbicki R. 42, 44, 45
Jachowicz S. 277
Jackowski Ignacy 274, 275
Jacobeit Wolfgang 21, 83, 421, 459, 460
Jahnová M. 411
Jamka R. 26, 365
Janowski J . 359, 365
Jaroněk B o h u m í r 410, 410, 411, 411
Jarosz Stefan 385
Jasicki B. 26
Jasiewicz Zbigniew 455
Jasnorzewski Maciej 333, 353
Jasnowska J . 312
Jaworska B . zob. Kopczyńska-Jaworska
Bronisława
Jażdżewski K . 305, 307
Jech J . 419
Jelínková Z. 426, 426
Jelski Aleksander 279, 279
Jenny J . 434
Jeřábek Richard 403
Jeż-Jarecki Władysław 340
Jireček K . 226, 227, 227, 229, 229, 233
Johnová Helena 413
Jost Henryk 367, 370, 372, 374, 381
Jostowa Wanda 25, 26, 189, 322, 366,
382, 382-384
Józwienko A. W. 417, 417
Julicn Ch. André 438
Kacnclson D. 269
Kaczmarczyk Z. 81
Kahounová E . 423, 423, 424
Kaindl R. F . 98, 98, 100, 101, 101-103,
103, 107, 110, 111, 112, 112, 115
Kaleciak P. 82
Kalfasówna S. 165
Kalits V. 395, 395, 399
Kaljuvee E . 399
Kallas Oskar 388
Kamińska J . 316
Kamocki J . 322
Karbusický V. 422
Karłowicz Jan 282, 283, 283, 285
K a r s k i j E . F . 283, 285
K a r u E . 399
Kiersnowski R. 307
Kivisaar-Feoktistova L . 395, 395
Klaar A. 406
463
Kleiner J . 273
Klimaszewska J . 25, 26, 30, 333
Kniaźnin Franciszek Dionizy 278
Kočiš J . 33
Koetter 238
Kolberg 282, 289
Kolessa F . 426
Kolowca J . 432
Kopczyńska-Jaworska
Bronisława
25,
26, 30, 82, 321, 332, 333, 431
Koppers W. 352
Kornaś J . 26
Kosew D. 202, 229
Kostrzewski J . 307, 316-318
Kostuch 26
Kotasowie Anna i Adam 192
K o v á č e v i č o v á Soňa 422
Kowalewicz В. 271
Kowalik J . 41, 322
Kowalska-Lewicka Anna 17, 25, 26, 30,
75, 322, 358, 388, 427 430, 432, 433
Kozerska Helena 281, 282
Kozłowski J . 427, 428
Kramařík J . 421, 421
Krandžalov D. 422
Kreutzwald R. 388
Krygier E . 367, 384
Krzyszkowski J . 291, 292
Krzyżanowski J . 267, 267, 269, 270, 275,
422
Kubijowicz W. 81, 330, 330, 333, 333,
334
Kuczyński S. 361, 362, 364
Kunysz Antoni 26, 365
Kunz L . 33, 419, 419
Kupfer F . 66, 362
Kuraś S. 138
K u r r i k H. 390, 390
Kutrzeba-Pojnarowa Anna 25, 26, 33,
75, 81
Kutrzebianka A. zob.
Kutrzeba-Pojna
rowa Anna
Küchelbecker Wilhelm 267, 269, 269
Küppers G. A. 202, 202
K w a ś n i e w i c z Władysław 134, 136, 137
Kwolek J . 359
Látt S. 399, 399
Lechowska-Bujak Maria 322, 330, 337
L e h r - S p ł a w i ń s k i T. 359, 363
Leinbock F . zob. Linnus F ,
�46Í
INDEKSY
Leńczyk G. 353
Leroi-Gourhan A. 351, 354, 438-440, 442
Leszczycki S. 81, 431
Lcvi-Strauss Claude 351, 354
Lewicka A. zob.
Kowalska-Lewicka
Anna
Lewicki Tadeusz 63-69, 70, 71, 72, 362,
362, 427-429
Lewin M. G. 351
L i i v a I. 359
Limairac de Edmond 456
Linde 385
Linnus F . 389, 390, 390, 391
Linnus H. 399
Linnus Jüri 399, 400
Litwin Michał 291
Loesch v. К. C. 202, 204
Londzin J . , ks. 120
Looke E . 398, 399
Losa Józef 278
Louis J . 141
Loukotka C. 421, 422
Lugerd Lord 447
Luts A. 395, 395, 399
Łabedzki H. 165
Łapińska K . 322
Ł o w m i a ń s k i H. 358, 359, 362, 362
Łyskina 278
Machnik J . 365
Macůrek J . 20
Makowiecki A. 13S
Makulski Krzysztof 349, 353, 356, 444
Malec J . , ks. 101, 101
Maleczyński K . 362, 362
Malinowski B. 445
Małecki M. 96, 96
Manninen I . 389, 390
Marcinkiewicz Hieronim 278
Marinov Wasil 202, 206, 206, 208. 208,
214, 216, 217, 218, 222, 223
Marków A. 362
Markowska Danuta 90, 226, 400, 407, 459,
460
Markus Michal 30, 422
Masanow E . 449, 450, 449-451, 452, 453,
455, 455
Maśliński M. 322
May Jan 294
Mączyński T. 430
Melich J . 70, 71
Melieherčík Andrej 422, 426
Mickiewicz 269, 272, 278
Miechowita Maciej 165, 165, 291, 291
Mieli A. 66
Miklosich F . 19
Milewski W. 34
Mirek Irena 333
Mittelstaedt Hanna 322, 332
Mjartan Ján 75, 412, 422, 425
Molina Giovanni 299
Monogarow Ł. F . 418
Montandon 442
Moora A. 394, 394, 399
Moora H. 391, 392, 394, 394, 398
Moore T. 274, 274, 275
Moskwa K . 359, 365
Moszyński Kazimierz 236, 236, 289, 312,
312, 313, 316
Mościcki H . 273
Mróz L . 41
Mruškovič S. 426
Mulkiewicz O. 25
Munch H. 362
Mühlmann W. E . 202, 204, 208, 208
Nahlik A. 31G
Nahodil O. 419, 420
Nandris Grigore 96, 96
Nasz A. 316
Nestor 359, 359
Niederle L . 409, 409
Nistor J . 99 .99, 103, 103
Nizińska Irena 25, 75, 322, 403
Nižnanský J . 425, 425
Nocoń H. 422
Nosek S. 307, 358
Nowacki W. 35
Nowina-Konopka J . 138
;
Obrębska-Jabłońska Antonina 281
Oesterley 71
Ogorzałkowa G. 322
Olderoge P, J . 351
Olędzki J . 30, 41, 48, 322, 355
Ordon J . 275
Orkan Władysław 387
Orłowa A. S. 417, 417
Ossowska M. 297
Ostrowska Elżbieta 302
�465
INDEKSY
Pachoñski J . 138
Paevere-Habicht Т. 398, 398
P a l i č k o v á - P á t k o v á J . 27, 33
Pantelić N. С. 208
Paryski W. H . 35, 432
Pastrnek F . 94, 94, 95, 96
Pauli Zegota 279
P a w ł o w s k i E . 430
Pazdur J . 166, 181, 183
Pelc M. 169
Persowski F . 359
Perszic А. I. 418
Petera Janina 192
Peters S. 370
Peterson A. 399
Petrycki R. 388
Pęcherski Z. 155
Pieniążek J . 335
Pieńkowska H . 433
Pieszczeriewa E . M. 449, 449, 152. 452,
454, 455, 455
Pietkiewicz C. 285, 313
Pietraszek Edward 322, 416, 418
Pitt-Rivers 352
Pluciński J . 322
Podolák Ján 27, 30, 33. 75, 422, 425, 425
Podraża A. 26
Poiríer J . 351, 438-440, 442, 443
Pol Wincenty 115, 116
Polek J . 99, 99
Poliszczuk H . 417, 417
Poniatowski Stanisław 285, 285, 289, 422
Popiołek F . 97, 97, 120
Poriókyj A. 27, 34
Potocki J . 365
Pražák V. 420, 420, 426. 426
Probosz J . 120
Pruszcz P. H . 138
Ptaśnik J . 71, 165
Ptolemeusz 65. 69
Pucek B. 41
Puszkin 268
Putek Józef 120
P u t i ł o w В. I. 417, 417
Qafezezi По Mitke 192, 193, 195, 196
Radwan M. 175
Radwańska-Paryska Z. 431
Radzikowski-Eliasz W. 165, 166, 176, 176,
179
Etnografia Polska,
t. VT
Radziwił M. K . 291, 291
Rafacz J . 165, 136
Raschkc G. 316
Raticz O. 365
Raud Kristjan 388, 389
Rank G. 390, 390
Reinfuss Roman 25, 26, 31, 75, 81, 136,
193
Reychman J . 26, 27, 34, 367
Reychmanowie J . S. 366, 366, 372, 372,
377, 377, 383, 383
Ricaut P. 291
Richter E . 394, 394
Rivier P. 354
Riviere J . H. 357
Robek А. 419, 422
Roger I I 63, 65, 65, 66, 72
Roitinger F . 406
Rokucki 387
Romańska Cwetana 202
Rosińska В., ks. 349, 353
Rostworowski Jan 320
Rouche J . 355
Rousseau Jan Jakub 295
Różański W. 175
Ruszczyński T. 367, 384
Rybaków B. 309, 312
Rychlikowa J . 82
Rypiński Aleksander Radwan
269, 272-279. 272-276, 278, 279
Rysiński Franciszek 278
267-270,
Sadownik J . 284
Sage G. 316
Saks L . 399
Sawicki L . 81
Scheybal J . V. 426
Schlegel H . J . 399
Schmidt P. W. 349
Schmoler 285
Schubert F . 102
Semkowicz W. 97, 97, 120
Sergi S. 354
Seweryn T. 366
Sękowski J . 268
Sild H. 398
Sniesariew T. P. 455
Sokołowa W. K . 417, 417
Solecki Adam 275
Sowiński Wojciech 274 275
;
30
�460
INDEKSY
Spancer Adolf 83
Sparreman 298
Spasowicz Włodzimierz 279
Staňková J . 421, 421
Staszic S t a n i s ł a w 80, 167, 175
S t o ł y h w o w a E . 26
Stránská D. 17, 410, 410
Stratanowicz G. G . 418
Stuchlík JVL 421
Sušil 285
Svetoň J . 118, I I S
Svoboda Klemens, ks. 114
Sworakowski W. 112
Szachmatow A. A. 359
Szafarzyk 278
Szafraniec Józef 387
Szczotka S. 81, 82, 120
Szczudłowska K . 318
Szela Jakub 111
Szembek F . 292
Szewczyk Z. 82
Szromba Zofia 75, 418, 422
Szwengrub L . zob. Szwengrub-Judenko
L . M.
Szwengrub-Judenko L . M. 41, 322
S z y d ł o w s k i Ignacy 278
Szyfelbejn Zofia 448
Szyszwan S. 353
Slaski J . 313
Srodoń A. 26
Świecki T. 138
Swiętek J - 81
Swietosławski Zenon 277
Switkowski Piotr 293, 294, 296-299
Sembera A. V. 94, 94, 96
Stika J . 17, 30, 32, 425, 425
Šubert F . A. 409
Švecová S. 420, 421, 426
Tampere H . 399, 399
Taube 295
Terentiewa Ł. N. 418
Thunberg Karol Piotr 283, 296, 297
Tihase K . 398
Tłoczek I. T. 422
Tokariew S. A. 418
Tołstow S. P. 351, 354, 415, 425, 416
Tomasik J . 322
Tott Francois de 296, 296
Trces-Saks L . 398
Troska G. 398, 398
Trzepacz-Cabalska M. 429
Turnau Irena 291, 293
Tvarůžek J . 410
Tylkowa Danuta 25, 75, 322, 338
Tyszkiewicz 279
Udziela S. 81, 147
Ulanowski B . 141, 153
Ulčák L . 421, 421
Urban R. 99, 99
Urbancová V. 424, 424, 425
Urbańska Barbara 202, 226, 228, 229
Üprus H. 398
Václavík A. 401-403
Vallois Henri 354, 356, 441
Varville E . G. de 299
Vassar 392
Vértes L . 428
Veske M. 399
Vielaminov-Ziernov V. V. 68
Viidalepp R. 395, 395
Viires A. 395, 395, 396, 396
Vladu^iu J . 26
Volney Constantin Francois Chassebeuf
de 293, 297
Voolmaa A. 398, 398
Vuia R. 26, 34
Wagner Z. 413
Wakarelski Christo 26, 32, 202, 218, 222
Wanke A. 26
Wasilewski L . 270
Węgrzynowicz L . 82, 330, 330, 333, 333,
334, 334, 336, 337
Widajewicz J . 358, 359
Wieczorowski T. 307
Wostrow W. W. 449, 454, 454, 455
Wójcicki К. W. 279. 289
Wrotnowski F . 273
W y w i a ł k o w s k i Ż. 275
Zabłocki Tadeusz 278
Zacharowa I. W. 449-452, 449-453
Zachradnik J . 120
Zajączkowski S. 361
Zaleska M.- 353
Zambrzycka A. zob. Zambrzycka-Kunachowicz Anna
Zambrzycka-Kunachowicz Anna 25, 75,
366, 427
�467
INDEKSY
Zamojski Tomasz Antoni 241, 242
Zamoyski W. 169, 170
Zan T. 268
Zawiliński R. 94, 94, 96, 96
Zborowski J . 26, 81, 163, 330, 330, 335,
335
Znamierowska-Prüfferowa Maria 353,
357
Zubrzycki T. 101, 107, 107, 110, 110
Zwoliński Stefan 163, 170, 176, 186
INDEKS
NAZW
Żaki A. 26, 35, 358, 359, 429, 430
Żukowski O. M. 105, J05
Żurowski T. 359
Żynda Bolesław 267, 275
Żunić Lespova 208
Żatko R. 32
Zdanko T. A. 416, 417
GEOGRAFICZNYCH 1
Afryka 21, 146, 352, 355, 356, 438, 441-443,
445
Albania 192, 192, 193, 193, 196, 206
Albańczycy 192, 197, 199, 216
Alpy 21
Ameryka 34, 56, 298, 299, 356, 385, 386,
zob. też Stany Zjednoczono Ameryki
Północnej
A n d r y c h ó w — okolice 81
Anglia 279, 434
Anglicy 300
Arda — dorzecze (Grecja) 211
Aromuni 192, 192, 193, 195, 196, 198, 199,
199-201, 204, 204, 207-209
Arszyca (Bukowina) 112, 118
Australia 356
Austria 88, 97, 98, 145, 146, 404
— Górna 403, 404, 407,' 459
Azja 356
— Mniejsza 85, 146
— Przednia 21
— Środkowa 449, 450, 452, 453, 453,
455
Babia Góra 323, 327
— okolice 81
Babiogórskie 22, 322, 323, 326, 330
Baczka (Jugosławia) 93
Baligród (pow. Lesko) 42, 44, 45, 49-52,
52, 54, 55, 55, 56, 57, 58
Bałkany 19, 22, 25, 32, 65, 193, 222, 456,
458, zob. też P ó ł w y s e p Bałkański
Bańska (pow. N. Targ) 186
Barcice (pow. N. Sącz) 338
Bawarczycy 295
Berechy (pow. Lesko) 44
Berlin 145
ETNICZNYCH
Beskid Niski 81, 322, 432
— Sądecki 323, 330
— Śląski 17, 94, 322, 323
— Wschodni 68
— Wyspowy 81, 322-326, 328-335,
3,?;'. 337
— Zachodni 68, 96, 111, 120
— Żywiecki 330
Białka (pow. N. Targ) 167
• - rzeka 377, 378, 380
Białorusini 283
Białoruś 272, 283, 288
Biały Dunajec (pow. N. Targ) 186
Biecz (pow. Gorlice) 165
Bielsko 153
Bieszczady 41-44, 41-42, 44, 46-50, 52,
54-60, 60, 322, 432
Biskupin (pow. Żnin) 313
Bizancjum 65
Bliski Wschód 291, 295, 297
Boboshtica (Albania) 195, 200
— okolice 192, 195
Bochnia 107, 154, 165, 168
Bojkowszczyzna 52
Borová (Albania) 195
Borowiec (Bułgaria) — okolice 214, 215
Bośnia 93, 94, 112, 114, 118, 119, 146
Bratysława 24, 27, 33, 67, 71, 146
Brazylia 93, 111, 118, 119
Brenna (pow. Cieszyn) 31, 324
Bretania 357
Brno (CSRS) 400, 419
Bruksela 349
Brzegi (pow. N. Targ) 377
Brzegi (pow. Ustrzyki D.) 47
Buda (Węgry) 72
Budapeszt 145, 146
�4B8
INDEKSY
Budy łów (Bukowina) 106
Buflak (pod N. Targiem) 375
Buk (pow. Lesko) 50
Bukowa (pow. Biłgoraj) 240, 245, 261
Bukowina 20, 93, 94, 97-99, 101, 103-107,
309, 111, 115, 118-121
Bukowina (pow. N. Targ) 377
Bulgaria 18, 22, 32, 67, 202, 204, 206, 207,
209-212, 210, 215, 216, 222, 226-230,
238, 362
Bułgarzy 18, 206, 209, 215, 216, 227, 230
Burgas (Bułgaria) 209, 212, 214, 228
Butka (Albania) 195
Ceniów (Bukowina) 106
Chaskowo (Bulgaria) — okolice 209
Chicago 385, 386
Chiny 297, 298
Choceń (pow. Lesko) 58
Chochołów (pow. N. Targ) 384, 387
Chorezm 449, 453, 454
Chorwacja 146
Chyżówki (pow. Limanowa) 332. 333, 335
Ciche (pow. N. Targ) 168
Ciemierzyńcc (Bukowina) 106
Cieszyn 94
Cieszyńskie 100
Cincari 204, 204, zob. też Aromuni,
Własi
Ciosmy (pow. Biłgoraj) 240, 244
Cisa 68-70
Cisną (pow. Lesko) 42. 44, 45, 49-52, 52.
54-57, 55
Cisowiec (pow. Lesko) 50
Cyganie 229, 427, 455
Czadcza (CSRS) 93-97, 101
Czadecczyzna zob. Czadeckie
Czadeckie 93, 94, 96, 97, 100, 101, 104-106,
119-121
Czarna (pow. Ustrzyki D.) 44, 57, 57
Czarna Góra (Czarnogóra) 296
Czarna Góra (pow. N. Targ) 372, 377
Czarne (Czadeckie) 96
Czarny Dunajec (pow. N. Targ) 155, 168,
186, 375
Czechosłowacja 22, 24, 25, 27, 32, 93, 94,
353, 407, 419, 428
Czechy 70, 88, 146, 189
Czerniowce (Bukowina) 100, 101, 106,
109, 110, 114, 117, 122-132
Czesi 17, 32, 36, 70, 403, 421
Dachnów (pow. Lubaczów) 363
Dardha (Albania) 195, 200
— okolice 192
Daszówka (pow. Ustrzyki D.) 42
Dckan 297
Delvina (Albania) — okolice 195
Długopole (pow. N. Targ) 31
Dniestr 68, 68, 97, 98
— dorzecze 361
Dobczyce (pow. Myślenice) 154
Dobrudza 229
Dolina Jaworzyka (Tatry) 167
— Kościeliska (Tatry) 165, 167, 168,
170, 176, 184-186, 383
— Miętusia (Tatry) 167
Dołżyca (pow. Lesko) 50
Dřeňová (Albania) 200
Durabrawa (Mołdawia) 114, 118
Dunai 64, 66-68, 70, 212
Dunaviec (Bukowina) 118
Dwernik (pow. Ustrzyki D.) 44, 45
Dyneburg (Dźwińsk) 269
Dzianisz (pow. N. Targ) 31, 168, 188
Dźwina 276
Dżuma^ga (Xhumaga, Albania) 195
Egipt 297
Erseka (Albania) 195
Estonia 388, 390, 394, 395, 398, 400
Estończycy 392, 394, 399
Europa 65, 84, 85, 223, 385, 408, 415, 428,
431
— środkowa 20, 21, 34, 65, 05, 72, 83,
83, 85-88, 458
Fieri (Albania) — okolice 195
Filadelfia 350, 352
Flandria 90
Francja 56, 85. 145, 351, 434, 438, 444, 458
Frasheri (Albania) 195
Frydman (pow. N. Targ) 378, 381
Galicja 97, 98, 100, 105, 155, 159, 189
Gdańsk 316
Gdów (pow. Myślenice) 154
Georgia 299
Germania 69
Gjirokastra (Albania) 195
Głogowiec (Słowacja) 70
Goraj (pow. Biłgoraj) 241
Gorce 81, 82, 322, 323, 326, 328, 330, 382,
384
�INDEKSY
Gottwaldowo 412
Grecja 192, 193, 195, 206, 209, 210, 210,
229, 234
Grecy 58, 208, 216
Gronków (pow. N. Targ) 387
Grybów (pow. N. Sącz) 155
Gubałówka (Zakopane) 186
Gura Humora (Bukowina) 107-109, 114.
115, 117, 118
Habkówka (pow. Lesko) 50
Hala Pyszna (Tatry) 165, 166, 181, 184
Harasiuki (pow. Biłgoraj) 240
Hatna (Bukowina) 103
Hercegowina 146
Himara (Albania) 195
Hindostán 197
Hiszpania 229, 456
Hliboka (Bukowina) 103, 104, 110, 112,
124, 126, 127, 130, 131
Hont (Słowacja) 72
Horodek (pow. Lesko) 59
Hotentoci 298
Hron (CSRS) 17
Huta Krzeszowska (pow. Biłgoraj) 265
Indianie 298, 299
Indie 295, 298
Indoeuropejczycy 85
Istebna (pow. Cieszyn) 31
Italia Dolna 229
Jabłonka (pow. N. Targ) 375
Jabłonki (pow. Lesko) 50, 57
Jabłonkowska Przełęcz 94, 96
Janina (Grecja) — okolice 195
— jezioro 206
J a n ó w (Lubelskie) 242
Japonia 298
Jarosław 363, 365
Jasio 146, 155
Jaworzec (pow. Lesko i 50
Jordanów (pow. Sucha) 155
Józefów (pow. Biłgoraj) 265
Jugosławia 32, 119, 204, 206, 353
Jurgów (pow. N. Targ) 31, 372, 377
Jurków (pow. Limanowa) 31, 332,
335
Kaczyka (Bukowina) 100, 104, 105,
108, 111, 113, 117, 122-132
333,
107,
469
Kaliczanka (dzielnica Czerniowiec, B u
kowina) 100, 101, 104, 112, 114, 124,
129
Kalnica (pow. Lesko) 50, 58
Kalwaria Zebrzydowska 154, 433
K a ł m u c y 295
Kamenica (Albania) 200
Kamesznica (pow. Żywiec) 31
Karakaczani 202, 202, 204, 206-218, 213,
214, 211, 221, 222, 226, 229, 230,
233-238
Karnobat (Polanowgrad, Bułgaria) 209
Karpaty 15-25, 26, 27, 29, 29. 31, 31,
32-35, 41, 63-66, 68-72, 75, 78, 80, 82,
94, 97, 98, 120, 223, 321, 423, 424
427-429, 456
— Polskie 76, 81, 136, 137. 321, 323,
326, 329, 330, 332, 385, 425, 433
Katowice 29
Kaukaz 85
Kawała (Grecja) 209
Kazachstan 449, 451, 452, 454
Kelcyra (Albania) 192
Kielczewa (pow. Lesko) 50
Kijów 66, 362, 428
Kisuca (CSRS) 94, 96, 97, 103
Kisucanie 93, 94, 100, 101, 103-107, 110.
112
:
Kolin ÍČSRS) 146
Komańcza (pow. Sanok) 31
Konary (pow. Kraków) 140
Konispoli (Albania) — okolice 195
Komuchy (Bukowina) 106
Konstantynopol 296
Korca (Albania) 192, 195, 198-200
Korite (Albania) 195
Koszalin — woj. 93
Koszarawa (pow. Żywiec) 31
Kotlina Fergańska (ZSRR) 450, 452
Kowaniec (pod N. Targiem) 366
K o z ł ó w (Bukowina) 106
K r a k ó w 24, 25, 26, 29, 31, 67, 67, 69, 107,
141, 142, 145, 155, 165, 358, 428
Krempachy (pow. N. Targ) 378, 381
Krosno 155
Krościenko (pow. Ustrzyki D.) 44, 58, 58
Krośnica (pow. N. Targ) 384
K r y m 296
Krywe (pow. Lesko) 48, 49, 50
Kuropatniki (Bukowina) 106
�470
INDEKSY
Kuźnice (Zakopane) 141, 167, 168,
172, 188, 382
Kwaszenica (pow. Ustrzyki D-) 58
170
Laponia 296
Lapończycy 295, 296
Laurenka (Bukowina) 112, 114, 118
Leningrad 391
— okolice 394 399
Lesko 44, 58, 60
Leskoviku (Albania) 195
Leszczowate (pow. Ustrzyki D.) 44
Lewskigrad (Karłowa, Bułgaria) — oko
lice 214
Librazhodi (Albania) 195
Limanowa 155
— okolice 82
r
Limanowskie 79
Lipiny (pow. Biłgoraj) 240
Lipnica Mała (pow. N. Targ) 374, 375,
384
Liszna (pow. Lesko) 50
Litwa 269. 270, 288, 289
Lubaczów 365
Lubelszczyzna 44 47
Lublin 29
Lubomierz (pow. Limanowa) 31
L u d i Humora (Bukowina) 103, 104
Ludźmierz (pow. N. Targ) 31
Lushnja (Albania) — okolice 195
Lutowiska (pow. Ustrzyki D.) 44, 56
L w ó w 155
;
Łapsze (pow. N. Targ) 31
Łącko (pow. N. Sącz) 155
Łemkowszczyzna 52
Łopienko (pow. Lesko) 50
Łopuszna (pow. N. Targ) 372, 377, 384
Łódź 29
Łuk (pow. Lesko) 50
Ł u p k ó w (pow. Sanok) 44, 58
— okolice 53
Łyczanki (pow. Kraków) 147
Macedonia 209
Macedończycy 216
Majdan (pow. Lesko) 50
Majdan Niepryski (pow.
M a k ó w (pow. Sucha) 168
Biłgoraj)
240
Mali Ivanit (Albania) 195
Małopolska 96, 134, 154
Marica — dorzecze 209, 211, 214, 230
Maroko 298
Marosz (rzeka) 68, 68, 69, 70
Martin (CSRS) 412, 419
Mazowsze 289
Mchawa (pow. Lesko) 50
Meklemburgia 90
Meksyk 299
Mesta (Bułgaria) 209
Międzyczerwienne (pow. N. Targ) 375
Michigan 386
Moczary (Bieszczady) 58
Moguncja 65
Mołdawia 20, 68, 110. 145
Monaster?, (pow. Jarosław) 363
Morawy 20, 88. 145, 189, 400, 402, 420, 425
Morze Czarne 226, 228
— Egejskie 209, 226, 228-230
Moskwa 349, 351, 354 391, 392
Mszana Dolna (pow. Limanowa) 155
— okolice 82
Munina (pow. Jarosław) 363
Murzasichle (pow. N. Targ) 31, 189
Murzyni 295, 298, 299
Myezkowice (pow. Lesko) 44
Myślenice 29, 154
— okolice 370
:
Nadrenia 85
New Jersey (USA) 386
Niemcy 84, 85, 87, 88. 107, 110, 111, 114-119, 295, 434, 458
Niepołomice (pow. Bochnia) 154
Nitra (CSRS) 70, 71, 71, 72
— rzeka 67, 70
Nová Lhota (ČSRS) 401
Nowa Biała (pow. N. Targ) 378-381
Nowa Huta (Bukowina) 104, 105
Nowa Kaledonia 299
Nowa Południowa Walia 295, 300
Nowa Zelandia 299, 300
Nowe Hebrydy 299
Nowotarszczyzna 164
Nowy Jork 386
Nowy Sącz 81, 146, 155, 168
Nowy Sołoniec (Bukowina) 96, 100, 103-109, 111-113, 117-131
Nowy Targ 155, 165, 167, 186, 188, 387
�INDEKSY
Oceania 356
Ochojno (pcw. Kraków) 140
Ochotnica (pow. N. Targ) 31, 32-i
— okolice 32
Ohio 385
Olszowice (pow. Kraków) 140
Ołomuniec (CSRS) 146
Opawa (ČSRS) 4J2
Opole 316
Orawa 97, 106, 120. 322, 323, 328, 329,
366, 384, 425, 433
Orłowa (CSRS) 146
Ornak (Tatry) 165, 166, 176, 179, 181, 188
Osogovska Płanina (Bułgaria) 204, 209.
226
Ostrów Tumski (Wrocław) 302, 318
Ostrzyhom (Węgry) 66, 70, 71
Oszczadnica (Czadeckie) 96
Palermo 63, 65, 66, 72
Palestyna 297
Paltynosa (Bukowina) 114, 118, 123, 125,
132
Panka (Bukowina) 112, 118, 127, 131
Parsowie 297
Paryż 349, 350, 352, 415, 438
Pasareł (Bułgaria) 214
Passaic (USA) 386, 387
Pensylwania 386
Pcrmeti (Albania) — okolice 195
Peru 299
Pieniążkowice (pow. N. Targ) 374
Pieniny 165
Pind (Grecja) 206
Piotrowce (Bukowina) 112, 118
Pireneje 21
Pirin (Bulgaria) 204, 206, 209
Plasa (Albania) 195, 198, 200
Piesza (Bukowina) 100-103, 107, 108, 112.
114, 115, 118-120, 122, 126
P ł o w d i w (Bułgaria) 209
Podczerwone (pow. N. Targ) 168, 384
Podhale 47, 57, 60, 167, 181, 186, 325,
326-370, 372, 377, 379, 382, 384-387,
430, 432, 433
Podkarpacie 385, 429, 433
Podlasie 121
Podluží (ČSRS) 401, 402
Podole 146
Podszklc (pow. N. Targ) 375, 384
Podtatrze 433
471
Pogórze Karpackie 136, 141, 142
Pogradeci (Albania) — okolice 195
Polana Micului (Bukowina) 93, 100, 103,
107, 108, 111, 112, 114-122, 124-126,
131, 132
Polacy 36, 58, 98, 107, 111, 117-119
Polska 24, 25, 27, 27, 32, 44, 66-70, 76, 93,
94, 100, 111, 117, 119, 138, 165-167,
166, 170, 181, 291-294, 296, 301, 307,
309, 313, 353, 362, 370, 385-387, 428,
429
Poronin (pow. N. Targ) 188
P o š u m a v í (ČSRS) 421
Półrzeczki (pow. Limanowa) 332, 333,
334, 336
P ó ł w y s e p Bałkański 193, 202, 204, 207,
209, 211, 216, 226, 234
Praga (CSRS) 146, 407-410, 419, 428
Prusy 145
Prut 98
Przemyśl 68, 359, 361-363, 365
— okolice 364, 365
Przeworsk 363, 365
Przysietnica (pow. N. Sącz) 32, 338
Przysłup (pow. Lesko) 50
P s k ó w — okolice 394, 399
Puszcza Solska (Lubelskie) 240, 240, 241,
243, 261, 265
Rabka 29, 384
Rajskie (pow. Lesko) 44, 57
Ratulów (pow. N. Targ) 48, 49, 384
Ratyzbona 66, 362
Republika Ukraińska 52, zob. też Ukraina
Rila (Bulgaria) 204, 209, 214, 222, 226
Rodopy (Bułgaria) 18, 204, 206, 209, 226
Ropienka (pow.
Ustrzyki D.) 41, 44,
50-52, 52, 57
Rosen (Bułgaria) 218
Roztoki (pow. Lesko) 50
Roztoki (pow. N. Targ) 366, 372, 374, 384
Roztoki Górne (pow. Lesko) 50
Rožnov pod Radhoštem (ČSRS) 410, 411
Rnmelia Wschodnia 209, 228
Rumuni 18, 97, 107
Rumunia 27, 28, 32, 34, 63, 94, 204,
427
Rusini 97, 107, 111, 363
Ruś 65, 65, 66, 68-70, 359, 362, 363
— Halicka 68
— Za karpacka 63
214.
�>a №
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/231dfa865b560b4a627bfe68558af1f0.pdf
5c906dd238a28faae1a78319675f9a3a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2204
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Subject
The topic of the resource
Jezus Chrystus - misterium paschalne
Wielkopolska - religijność ludowa
Górka Klasztorna - Kalwaria
pamięć społeczna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2048
Title
A name given to the resource
Być w Górce Klasztornej i pamiętać Kalwarię / LUD 1998 t.82
Description
An account of the resource
LUD 1998 t.82, s.47-60
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Eichstaedt, Jarosław
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 82, 1998
JAROSŁAW
EICHSTAEDT
Katedra Etnologii
Uniwersytet Łódzki
BYĆ W GÓRCE KLASZTORNEJ I PAMIĘTAĆ KALWARIĘ
Pośród wielu prowadzonych dzisiaj dyskusji społecznych i historycznych
w szczególny sposób eksponowany jest temat pamięci oraz - co się z tym wiąże
- problem przedstawiania przeszłości. Dialog wokół pamięci społecznej, historycznej, jednostkowej toczy się pomiędzy przedstawicielami rozmaitych dyscyplin - historykami, antropologami, socjologami, psychologami społecznymi,
czy też teoretykami literatury. W szerszym sensie pamięć jawi się jako niezwykłe doświadczenie, jako rozszerzenie sfery bytu, przesunięcie granic życia.
W jednej chwili możemy być w tym samym miejscu co przed laty i równocześnie gdzie indziej. Pamięci możemy doświadczać jako daru wszechobecności
w czasie i przestrzeni, jako zanegowania stanu uwięzienia, w którym tkwią
rzeczy (Bieńkowska, 1995, s. 19). Pamięć, która w najbardziej oczywisty sposób odnosi się do tego co było, czyli do przeszłości, ma bezustannie do czynienia z teraźniejszością, każdy akt pamięci rozgrywa się w obliczu teraźniejszości. Badanie przeszłości stawia więc badacza (ale również i jego rozmówcę)
wobec trudnego problemu. Okazuje się, iż przeszłość to zawsze mniej niż to,
co było, ale zarazem i więcej, bo do rekonstrukcji (reinterpretacji) przystępujemy wiedząc, co było potem. Tym samym przeszłość stawiamy wobec teraźniejszości, budując i jednocześnie burząc oddzielające je granice czasowe. Rekonstruowana przeszłość jest z pewnością czymś innym niż przeszłość, która
była. Pamięć jest zawsze skłonna do cenzurowania niewygodnych zdarzell,
stronnicza i fragmentaryczna. Sama autonomia pamięci - na co zwracają uwagę
jej badacze - przesądza, że kiedy sobie coś przypominamy za każdym razem
uzyskujemy tę samą, ale zarazem inną przeszłość. Przypominanie ujawnia się
w wielokrotnym powtarzaniu tego co było, powtarzaniu, które dąży do tego,
aby być przedstawieniem rzeczywistości, w tym sensie pamięć może jawić się
jako wielka przygoda z mimesis (Zaleski, 1996, s. 7-8). Mówiąc o przeszłości,
z konieczności posługujemy się jej obrazami takimi, jakie mamy za sprawą
pamięci, w ten sposób zawsze będziemy stali przed problemem ich tożsamości,
a raczej, przyjmując łaciński źródłosłów (identicus - tożsamy, tożsamość), ich
identyczności.
Termin identyczność niesie ze sobą pewną subtelną wieloznaczność.
Po pierwsze mówimy, że każda rzecz jest identyczna sama ze sobą. Jednak sądy
o identyczności nie muszą powtarzać to samo, czyli być tautologiczne, bowiem
jeden i ten sam przedmiot może być pojmowany i opisyw::lny przez różne de-
�48
skrypcje, w ten sposób możemy mówić o jednym znaczeniu i wielu sensach.
Po drugie mówimy o identyczności przedmiotów, które w różnych momentach
swojego istnienia pozostają sobą, mimo zmian, jakim podlegają. Możemy więc
mówić o identyczności krajobrazu, który jest ten sam, pomimo pór roku.
Po trzecie z tym rozumieniem wiąże się pojęcie identyczności lub tożsamości
osobowej, czyli pozostawania tym samym człowiekiem w ciągu całego życia
(Vesey, Foulkes, 1997, s. 147). Po czwarte termin identyczność jest używany
również wtedy, gdy kilka przedmiotów ma te same właściwości czy jakości.
Aby więc mówić o identyczności przedmiotu, konieczna jest relacja porównawcza, odniesienia się do tego samego przedmiotu, różnych o nim sądów,
różnych momentów jego trwania, czy też do jednakowych jakości w odmiennych przedmiotach. Jest więc to problem odnalezienia jedności w świecie wielorakości (Cichowicz, 1996, s. 6-7).
Przeplatający się problem obrazów pamięci i ich identyczności rozważę
na przykładzie Misterium Męki Pallskiej w Górce Klasztornej.
Górka Klasztornal jest miejscowością położoną ok. I km na zachód od Łobżenicy w województwie pilskim, przy trasie Bydgoszcz - Piła. Od 1984 roku
odgrywane są tam Misteria Męki Pańskiej przy klasztorze Ojców Misjonarzy
Świętej Rodziny. Jest to misterium2 typu procesyjnego, które jest odgrywane
pod otwartym niebem, a dominującą konstrukcją takiego przedstawienia jest
przemierzanie Kalwarii3 - przestrzeni nawiązującej do wzgórza pod Jerozolimą, gdzie ukrzyżowano Jezusa Chrystusa.
Pobożność pasyjna wkracza do europejskiej kultury religijnej pod koniec
średniowiecza. Jest ona wynikiem zmiany, jaka dokonywała się od XII wieku,
I W niniejszym artykule posilkuję się wynikami badań terenowych prz.cprowadzonych w Górce Klasztornej w terminie 15-21.03.1997 r. z grupą 17 studentów II i III roku etnologii UL Badania te nie bylyby możliwe gdyby nie życzliwe przyjęcie. z jakim spotkaliśmy się ze strony
Ojców Misjonarzy Świętej Rodziny oraz mieszkańców gminy Lobżcnica. Wszystkim rozmówcom
serdecznie dziękujemy za poświęcony nam czas.
2 Słowo "misterium"
wykazuj c podwójne etymologicmc związki z lacińskim ministerillm 'obrzęd, usługa, funkcja', z drugiej strony z mysteriwn - 'tajemnica', oraz z greckim mysterion 'tajemnica,
wtąjemniczanie.
obrzęd wtajemniczania'.
Misteria średniowieczne
nawiązują
do antycznych tajnych obrzydólV religijnych - misteriów dionizyjskich i elcuzyiskich. mających
elitarny charakter. do których dostęp mieli tylko wtąjemniczcni. Patrz: Osiadła J I. I., Tradycje
misteryjne we współczesnym teatrze polskim, "Literatura Ludowa" 1978. nr 2, s. 5, II.
"Misterium (gr. mysterion - tajemnica, lac. sacramentum) to tak/e - centralna wypowiedź
chrzcścijańskiego orędzia, która nie jest dostępna dla sił rozumu. lecz może być pojęta jedynie
w wierze i modlitwie, i rozmyślaniu przepełnionym wiarą, a przede wszystkim w odważnym
czynie; coś niewymownie drogocennego, coś niewyrażalnie pięknego. coś co jest po prostu darem
Boga". ABC Chrześcijanina. Maly słownik. red. S. Zaleski. Warszawa ł997, s. 157.
3 Późnołacińskie
calvaria 'wzgórze pod Jerozolimą. na którym ukrzyżowano Chrystusa'. z łacińskiego 'czaszka' (od colvlls - 'łysy'), tł. z gr. kranion - '(laszka', tł. z aramejskiego gll/golta.
por.: Gil/gotha, W. Kopaliński, Słownik wyra::ów obcych i zwrotów ohcojęzycznych, Warszawa
ł 968. s. 360.
�49
a polegała na stopniowym zanikaniu czci królewskiego
majestatu Jezusa Chrystusa na korzyść kontemplowania
jego czlowieczel'lstwa,
męki i ofiary (Bania,
1997, s. 41). Kalwarie zaczęto powszechnie
budować w niemal całej Europie
w czasie kontrreformacji.
Pierwotnym
wzorcem
wydaje się być założona
w połowie XV wieku Kałwaria koło Kordoby w Hiszpanii. W Polsce podobne
budowle powstają od początków XVII wieku, zakładane z fundacji wojewodów
lub biskupów. W Polsce pierwszym obiektem tego typu jest Kalwaria Zebrzydowska, która posiada odległe XVII-wieczne
tradycje misteryjne (Kubiak, Kubiak, 1978, s. 143).
Góreckie Misterium
Męki Pallskiej zainicjowane
zostało przez ks. Jana
Czekalę MSF. Ksiądz Jan Czekała MSF zaprezentował
w 1983 roku spektakl
Góreckie Boże Narodzenie,
który składał się z dwóch części: objawienia
IN Górce Klasztornej
Matki Boskie/ i jej zaślubin z KrajnąS oraz przedstawienia narodzin Jezusa Chrystusa.
W Nowy Rok 1984 roku w stodole jednego
z gospodarzy odbyła się kolejna inscenizacja,
której tematem było narodzenie
Jezusa Chrystusa.
Przedstawienie
przygotowane
zostało przy pomocy braci
Chmielewskich,
animatorów
miejscowej
kultury (Korulska,
1989, s. 102).
Jak pisze Roman Skiba!> - ,.idea wystawienia misterium dojrzewała stopniowo.
Na początku były pewne trudności ze skompletowaniem
50-osobowego
zespołu
aktorów. Ludzie do kOrlca nie byli przekonani,
czy «wypada» grać postacie
świętych. Przerażała także objętość scenariusza,
konieczność
nauki na pamięć
długich partii tekstu i wreszcie występ przed liczną publicznością.
Ks. Czekała
sam postanowił wcielić się w postać Chrystusa, co ośmieliło pozostałych aktorów" (Skiba, 1995, s. 68-69). Sam wyszukiwał aktorów spośród wiernych, byli
też jednak i tacy, którzy zgłaszali się dobrowolnie.
W 1984 roku udało się
z sukcesem przedstawić
pierwsze Góreckie Misterium Męki Paóskiej. Misterium było wystawione trzykrotnie: w sobotę przed Niedzielą Palmową, w Niedzielę Palmową oraz w Wielki Piątek (Targaniczan-MarczYrlski,
1996, s. 2).
Scenariusz zostal napisany przez ks. J. Czekałę MSF przy współautorstwie
Danuty Peplirlskiej i oparty na Ewangelii i książce Romana Brandstaettera
Jezus z Nazaretu. W 1994 roku scenariusz został zmieniony przez ks. Ireneusza
Szulca MSF, wzbogacony
(między innymi o scenę z Herodem), a kolejnym
4 Według legendy \\ Ci(')rcc Klasztornej
miało miejsce naj starsze w Polsce objawienie maryjne. W 1079 roku na do;hie ukazala siO; pasterzowi Matka Boska. która wrzucila do studni swój
pierścień. co uczyniło jej wodO; cudowną. Kunczyńska-Iracka
A .. Misterium Męki Pańskiej
lI' (;órce ł\/as::/omej .. -"olska
Sztuka Ludowa. Konteksty" 1989. nr 2. s. 93.
'Krajna
historyczna nazwa ziem. których granicę wyznaczają rzeki: od południa Noteć.
na \\'schodzic Brda. na zachodzie Drawa. oraz od północy Dobrzynka i Kamionka.
(, Panu Romanowi Skibie z Muzeum Kultury Ludowej w Osieku nlNotecią serdecznie dzi~kuję za uwagi i kon:spondcncjo;.
Artykuł R. Skiby (patrz bibliograłia)
jest bodajże najpclniej
przedsta\\'ion'l do tej pory historią
listerium Męki Pańskiej w Górce Klasztornej.
�50
źródłem była książka Marii Valtorty - Męka Jezusa Chl)'Slusa oglądana Hl XX
wieku (Przeworska,
1996, s. 2).
Aktorami
misterium
są w zdecydowanej
większości
mieszkallcy
parafii
Górka Klasztorna, do której należą wioski: Wiktorówko,
Rataje, Piesna i Walentynowo. W parafii liczącej około 700 wiernych aktorami jest ponad 80 osób.
W 1997 roku trwające blisko trzy godziny misterium było przedstawiane
pięciokrotnie:
15, 16, 22, 23 marca oraz 6 kwietnia, tj. w sobotę i w niedzielę
na tydzień i dwa tygodnie przed Wielkanocą
oraz w Przewodnią Niedzielę.
Każdorazowo
prezentowano
to samo przedstawienie,
które zaczynało się sceną
w pałacu Kajfasza, odsłaniającą
zdradę Judasza i kulisy pojmania Jezusa Chrystusa, a kOJlczyło sceną Piety i złożenia do grobu.
Misterium Męki PaJlskiej niesie ze sobą szczególnego rodzaju pamięć o wydarzeniu dla chrześcijan
fundamentalnym,
tajemnicę śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa.
Powtarzane
co roku misteria czyni się "z pamięci"
i "na pamiątkę".
Jak pisze eseistka
Ewa Biellkowska:
"Jesteśmy
religijni
«z pamięci», w imię pamięci. ChrześcijaJlstwo
wyraziło to, co myślą wszystkie
religie: czyni się «na pamiątkę», myśli się i odczuwa w perspektywie
pamięci.
W szerszym sensie dzieje się tak w całej przestrzeni kultury. Wobec ważnych
składników
naszego spadku zdarza się nam odczuwać nabożną wdzięczność,
zobowiązanie
do przeniesienia dalej bezcennego depozytu. Ale pamięć religijna
skupia się na wydarzeniach
źródłowych, tak jakby nie dzielił jej od nich nieodwracalny kierunek czasu. Znikają tu bariery pomiędzy początkiem a momentem
obecnym, nic nie oddziela jej od pamiętnych
słów i czynów, które zostały
jej dane do rozpamiętywania
i naśladownictwa.
Nic - z wyjątkiem własnej
słabości, którą nazywa przygodnością
albo grzechem - przeszkoda ontologiczna, a nie historyczna" (Biellkowska,
1995, s. 28). Pamięć o ewangelicznej przeszłości nie akcentuje bynajmniej jedynie tego co było, dla chrześcijanina
równie istotny jest dzieJl dzisiejszy. Ta szczególna graniczna sytuacja pomiędzy
przeszłością
a teraźniejszością
będzie się bezustannie
zacierać na korzyść
wkomponowywania
tego co było w to, co jest, i co dopiero będzie.
Oddajmy głos naszym Rozmówcom,
zobaczmy jak oni sami rekonstruują
przeszłość misterium:
"Od tego czasu, jak zaczęliśmy odgrywać to misterium, to jakby człowiek
zauważył tę potrzebę, zrozumiał bardziej tę Mękę Pal1ską· No bo dotychczas tak
było, Mękę Pal1ską z Ewangelii się znało, i treść, i wiadomości
troszeczkę.
Ale teraz, jak to jest tak fizycznie pokazane na żywo, no to jest to dla mnie i dla
ludzi zrozumiałe. No bo sam, prawda, odczuwam, żc to jest takie prawdziwe,
dociera do naszych głów" (AZE A 7072, s. 1-2(
7
AZE.
,.Materialy
terenow.:"
AZE.
Archiwum
Katedry
Etnologii
LJniwcrsytclu
I.ódl.ki.:go
- dalej
�51
"Może to dziw, ŻC tyle lat gramy i ci sami ludzie grają od początku do k0l1ca. Chociaż micszkają blisko, widzą się, znają tekst na pamięć, bo ja na przykład znam tckst Piłata, mój znają Żołnierze, znają na pamięć, ale obcy ludzie
przychodzą, nie 7. Górki, z Lobżenicy
i oni stoją i słuchają jak wryci. Znają
to wszystko na pamięć i patrzą, wsłuchują się i jakby nic poza tym nie było
ważne. Przyjść i chociaż raz czy dwa to misterium przeżyć, posłuchać, chociaż
znają dokładnie wszystko co będzie. Kiedy kogo uderzą, kiedy coś kto powie.
Wiedzą na pamięć. Ale żcby chociaż jeszcze raz posłuchać"
(AZE A 7102,
s.4).
"Zawsze si<; skupiam na grze aktorów, czuję to, co się dzieje na scenie, głęboko w sercu. Może dlatego co roku jest to dla mnie ogromne przeżycie. Może
co roku na inne rzeczy zwracam uwagę, co innego dostrzegam. Ale jest to równie silne przeżycie. Ja z misterium jestem bardzo mocno związany, od początku
byłem i myśl<;, że 130zia da mi jeszcze trochę lat życia i parę razy jeszcze będę
brał w tym udział" (AZE A 7097, s. 9).
Uczestnictwo w misterium niesie ze sobą szczególny rodzaj wiedzy i poznania, a samo poznanie, które dokonuje się na płaszczyźnie
niedyskursywnej
i jakby "nadziemskiej",
jest szczególnie trudne do opowiedzenia.
Wypowiadane słowa odwołują się z kolei do obrazów noszonych w pamięci. Zdaniem Jana
Kłoczowskiego
OP - ,język, którym posługuje się człowiek
religijny, jest
przynajmniej dw~jaki - jest komunikacją tak słowną jak i obrazową ( ... ); słowo i obraz to środki wyrazu bardzo mocno ze sobą splecione, wzajemnie się
wyjaśniające" (Kłoczowski,
1995, s. 7). Wydaje się, że używanie słowa i obrazu opiera się na przekonaniu. że pełnią one zasadniczo tę samą funkcję - reprezentacj i względem przedmiotu, do którego się odnoszą. Przekonanie to jest też
wzmocnione przez mit sakralnego początku słowa i obrazu. Archaiczne
mity
o stworzeniu świata podkreślają,
iż po akcie kreacji przyszedł człowiek, który
nazwał spotkane rzeczy, łącząc słowo z obrazem. To wyobrażenie zakorzenione
na trwale w naszej kulturze jest też podstawą
poszukiwań
nieusuwalnego
l/ł1iversl/Il/,
gdzie obraz i słowo funkcjonują wspólnie, wspomagają
się w konstruowaniu sensu i uczestniczą
w jednym dziedzictwie
pamięci, wyobraźni
i wywodzącego
się z nich myślenia uogólniającego
(Wolicka,
1995, s. 64-66).
Nasi rozmówcy mówiąc o misterium, zawierali w swoich wypowiedziach
jakby
trzy wzajemnie nakładające się na siebie obrazy misterium. Najbardziej
akcentowany jest ten, w którym uczestniczyli po raz pierwszy. Każde kolejne misteria zawsze były wspominane w kontekście pierwszego, które stało się wzorcowe. Co więcej, zmieniający
się aktorzy wzorowali się na swoich poprzednikach, nawiązując do pierwszego przedstawionego
w Górce Klasztornej:
"Paru tych staruszków (aktorów misterium - przyp. J. E.) umarło. Nikodem
umarł. Jeden też umarł, to był ojciec Maryi. To następni, którzy przychodzili,
akcentowali zdanie w zdanie dokładnie tak jak poprzednicy. Takjak poprzednicy poruszali się" (AZE A 7072, s. 36).
�52
Relacje te wskazują na to, iż pierwsze misterium stało się tekstem obowiązującym w lokalnej kulturze, a sposób artykulacji i gesty aktorów nabierały
charakteru kodu kanonicznego. Ponieważ oprawa plastyczna, jak i sam scenariusz misterium zmienia się, być może to, co pozostaje niezmienne, czyli artykulacja i gesty, jest semantycznie ważne. Jest to o wiele bardziej zrozumiałe,
gdy spostrzeżemy rytm, jaki wydobywa się z powtarzania. Zdaniem Jurija Łotmana istnieją dwa typy komunikatów: jedne są nastawione na przekazywanie
informacji, inne są nastawione jedynie na przypominanie. W pierwszym przypadku odbiorca nastawiony jest na słuchanie i odbiór nowej informacji, którą
odczytuje z tekstu. Każda "nowa" sytuacja, która przełamuje to co stałe, to co
dotychczasowe, jest takim komun ikatem.
Pierwsze misterium odgrywane w Górce Klasztornej było z pewnością tego
rodzaju komunikatem, było też w związku z tym zapamiętane jako różne i odmienne od kolejnych.
W drugim przypadku, kiedy odbiorca ma do czynienia z komunikatem, który
nie przekazuje informacji, lecz ją przypomina, ma dostarczone jedynie sprzyjające warunki, "żeby przysłuchał się samemu sobie. Jest on nie tylko słuchaczem, lecz i twórcą" (Łotman, 1975, s. 3), bowiem, aby "co roku na inne rzeczy
zwracać uwagę" - co roku odmiennie obcować z misterium, słuchacz winien,
zdaniem J. Łotmana, otrzymać za każdym razem odmienny klucz czytania misterium z zewnątrz lub też winien otrzymać jedynie "określoną część informacji, która gra rolę bodźca, powodującego wzrost informacji wewnątrz świadomości odbiorcy. To samowzrastanie informacji doprowadzające do tego,
że amorficzne w świadomości odbiorcy staje się strukturalnie zorganizowanym,
oznacza o wiele bardziej czynną rolę adresata niż w przypadku prostego przekazu określonego zasobu wiadomości" (Łotman, 1975, s. 3). Sztuka kanoniczna
to, według J. Łotmana, szczególny przypadek tego typu. Stałość zasad i sensów
przygłusza informację, a wydobywa rytm. Rytm stanowi podstawę obrzędu,
liturgii i wspólnoty. Tekst jako kanon jest niedialogowy. Odbiorca misterium
nie otrzymuje żadnej nowej informacji, ta jest wieczna, lecz tekst, który mu ją
przypomina. Misterium staje się autokomunikacją, gdyż odbiorca z góry wie,
co mu będzie przekazane (Panas, 1991, s. 152).
Ta interpretacja odsyła bezpośrednio do drugiego obrazu misterium, widocznego w wypowiedziach. Jest to misterium nowotestamentowe. Ten obraz
misterium jest przedstawiony jako "autentyczna" współobecność uczestników
z Jezusem Chrystusem wokół tego, co odbywało się kiedyś, teraz i zawsze:
"Na pewno przeżywa się po raz pierwszy to misterium, inaczej przeżywa się
po raz kolejny, na pewno, ale jeśli chodzi o moje odczucia, to są one co roku
bardzo głębokie i co roku inne. Ale myślę również, że wynika to z tego,
że człowiek jest coraz starszy, bardziej dojrzalszy z roku na rok. Jest to rzeczywiście takie autentyczne przeżywanie i no chyba ta scena ukrzyżowania Pana
Jezusa jest chyba taką naj mocniejszą, gdzie nie potrafię zatrzymać łez i co roku
�53
jest ta sama reakcja mimo tego, że nawet znam osobiście
ludzi grających,
to mimo wszystko jakoś to jest przeżywane bardzo głęboko. Jak przyjeżdżam
na misterium, to potrafię się przestawić i w zasadzie, no nie podchodzę, że ten
jest Antek, a tamten Marek itd., tylko odbieram to jako autentyczną
rzecz"
(AlE A 7088, s. 6-8).
Kolejny, trzeci, obraz misterium jest konkretny, to misterium, które odbywa
się w tym roku, w czasie teraźniejszym:
"No i bez przerwy jego popychali.
A wczoraj było błoto straszliwe,
bo wczoraj padało, jak my za Męką żeśmy szli tą drogą, to było tak mokro. Pan
Jezus cały w tej sukni, umoczony, bo go popychali, był sznurami obwiązany.
Popychali a on tak zalatywał i kilka razy upadł, bo to jest trzy razy, jak jest
upadł. Dzisiaj to nie będzie bIota, on się tak nie wybrudzi" (AZE A 7103, s. 2).
Ostatni z analizowanych
obrazów misterium jest też powtórzeniem
misterium nowotestamentowego
oraz tego pierwszego,
które odbyło się w Górce
Klasztornej.
Każde kolejne misterium komunikuje
więc odbiorcę-uczestnika
z misterium nowotestamentowym
oraz pierwszym góreckim Misterium Męki
Paóskiej, budując nić lączącą teraźniejszość
z przeszłością i wiecznością.
Rozwój, jakiemu podlegało misterium w Górce Klasztornej, oraz splot różnych o nim opinii, bynajmniej nie podważył przeświadczenia
o jego autentyczności i identyczności.
Co więcej, sądy o identyczności
misterium mogą być
nawet pomnożone w tych wypadkach, gdy nie odnoszą się jedynie do misterium
nowotestamentowego,
lecz i pierwszego przedstawionego
w Górce. Prezentowane misterium ma już swoją tradycję i jest mocno zrośnięte z lokalną współnotą. Pomimo zmian, czy to w scenariuszu,
czy w obsadzie zespołu, istnieje
silne przekonanie
o powtarzaniu
tego samego góreckiego
misterium,
a nie
o bezustannym kreowaniu coraz to odmiennego.
Oczywiście
różnice w kolejnych przedstawieniach
są dostrzegane,
lecz zajmują drugoplanową
pozycję lub
też są bagatelizowane
jako nieistotne. Za to akcentowane jest wspólne ich pochodzenie, to, co Iliezmienne, jednakowe,
to, co pozwala na nieomylne ich rozpoznanie. Rozpoznanie
każdego kolejnego
misterium,
jako powtarzającego
zarówno nowotestamentowe,
jak i pierwsze góreckie misterium, zwraca uwagę
nie tylko na to, iż mamy do czynienia z różnymi momentami trwania tego samego misterium, ale także na rolę pamięci w budowaniu tożsamości. "Pamięć
o przeszłości - zdaniem Davida Lowenthala - jest podstawą naszej tożsamości:
wiedza o tym, czym byliśmy, potwierdza to, czym jesteśmy. Ciągłość naszego
istnienia polega całkowicie na pamięci; wspomnienie
przeszłych doświadczeń
łączy nas z tym, czym byliśmy, bez względu na wielkość zmian, które zaszły
w nas od tego czasu" (Lowenthal,
1991, s. 10). Być pozbawionym
przeszłości
to być pozbawionym jakichkolwiek
korzeni i łączności ze światem. W mitologii
greckiej kraina zapomnienia
była krainą śmierci. Jednocześnie
proces zapominania,
obumierania
pamięci,
jest
zwiastunem
wycofywania
się życia
(Bieńkowska,
1995, s. 20). Problem postępującej
amnezji poruszony jest także
�54
w literaturze m.in. w powieści Gabriela Garcii Marqueza - Slo luI sU/11olno.l:ci.
Mieszkal1cY Macondo broniąc się przed zapominaniem,
przyczepiali
tablice
z nazwami do rzeczy, które oznaczały.
Amnezja mieszkaóców
Macondo doprowadzała ich z czasem do wyalienowania
i obłędu. Tak jak pamięć jawi się
nam jako szczególnego
rodzaju mikrokosmos,
tak utrata pamięci jawi się jako
zguba życiodajnego
depozytu, czego efektem jest albo destrukcja, albo śmierć.
Wyobrażenie
to znacznie zubaża chrześcijaóskie
wyobrażenie
zapominania
grzechów przez Boga. Boskie zapominanie,
puszczanie w niepamięć, rozumiane jako przebaczanie
grzechów, jest czynione zawsze w imię miłości do ludzi.
Miłość przekreśla grzech i czyn, który go wywołał, zapomina się raz na zawsze,
zachowując
wszakże pamięć samego aktu miłości. W ten sposób zapominanie
jest nie tyle stratą "czegoś", lecz bardziej pozyskiwaniem
i utrwalaniem miłości
Boga i ludzi.
Metafory pamięci, coraz częściej powtarzające
się w literaturze i w nauce
od XIX wieku, były metaforami przechowywania,
np. metafora bagażu wspomnień. Były to zawsze metafory odzyskiwania
informacji przechowywanych
w pamięci. Stąd zguba takiego bagażu, rozumiana jako zapomnienie,
była
traktowana
jako utrata przeszłości.
Posiadanie
bagażu przeszłości
pozwala
na kontakt z przeszłością.
Zachowanie
pamięci i bezustanne
przypominanie
sobie wydarzeó źródłowych
buduje pomost pomiędzy mną a moimi rodakami
sprzed lat. Noszenie pamięci o początku jest swego rodzaju świadectwem przynależności do wspólnoty. Zdolność przywoływania
pamięci o początku ujawniała swoją anamnezyjną
siłę i jest jak żywy mit (w Eliadowskim rozumieniu)
uobecnieniem
boskiego czasu, jego reaktual izacją (Wol icka, 1995, s. 71). Czas
boski, który jest poddany pewnemu odrealnieniu, jest czasem głębokim, świętym. Jest on rozciągnięty aż do granic bezczasu, tak więc jest on czasem wiecznego teraz. Wydarzenia w tym czasie dzieją się poza nurtem czasu historycznego, dlatego, mimo iż wydarzenia
następują, nie ma tam wydarzeń starszych
i młodszych, wszystkie dzieją się teraz, a ci, którzy go doświadczają,
są zanurzeni w oceanie czasu.
Rekonstruowanie
przeszłości przez naszych rozmówców przybierało najczęściej postać opisywania wyodrębnionych
scen. Zdeponowane
w pamięci fragmenty rzeczywistości
nie powracały jako dynamiczna akcja, lecz przeciwnie pod postacią statycznych
stop-klatek,
niczym na fotografii. Przyjrzyjmy
się
jednemu z fragmentów przeprowadzonej
rozmowy:
"Jak to przebiegało?
Pan Jezus był powieszony. Tak jak na obrazku, tak jak
prawdziwy.
W tym czasie zaczął grad, czy deszcz z gradem taki padać. Pan
Jezlls był nagusieńki, boso, tylko miał takie skośne spodenki. ( ... ) Wieczerza
przy stole była, chleb tam był, owoce na tym stole, chleb taki okrągły był.
Owoce były, banany, pomarańcze, jabłka" (AZE A 7103, s. I).
Oczywiście
nasi rozmówcy
dostrzegali,
iż czas biegnie, lecz opisywana
przez nich przeszłość
przybierała
formę fotografii.
Marek Zaleski, pisząc
�55
o rekonstruowaniu
przeszłości w fonnie fotografii, zwracał uwagę, iż tego rodzaju forma pamięci, tak samo jak fotografia, sugeruje, że można ją reprodukować w nieskollczoność.
Fotografia
ma w sobie zarazem wskrzesicielską
i dowodową moc tego, co było (Zaleski, 1996, s. 42-44). Tadeusz Chrzanowski
analizując ikonografię średniowieczną
przypomina, iż w wyobrażeniach
Nowego Testamcntu: "dzianie zatrzymywało
się przy każdym z osobna wydarzeniu,
tak jakby nie miało prologu ani epilogu, nie miało ciągłości czasoprzestrzennej,
nawet wówczas gdy obrazowano w poszczególnych
scenach życie Zbawiciela,
a przede wszystkim dzieje jego męczer'Jstwa. Droga Krzyżowa miała cechy
narracyjne, czasem niezwykle rozbudowane, jak w polskim przypadku w cyklu
miniatur Rozmy/;/wl dominikańskich. Tymczasem
pomimo ciągłości chronologicznej, poszczególne
sceny cyklu pasyjnego,
mają charakter wyodrębniony:
każda jest tematem retleksj i wydzielonej,
każda stanowi element zamknięty
w tym specyficznym
czasie boskim, bo obecnym za Życia Chrystusa, jak też
obecnym tu i teraz każdorazowej
modlitwy i refleksji" (Chrzanowski,
1992,
s. 18). Wydaje się więc, iż rekonstruowanie
przez naszych rozmówców
scen
misterium w formie fotografii doskonale współgra z odczuwaniem
czasu świętego, gdzie czas niejako zatrzymuje się, tak więc uniemożliwia
akcję, ale i jednocześnie łączy w wyobraźni słowo z obrazem.
Zdaniem przywoływanego
już Davida Lowenthala - świadomość, że pamięć
tworzy tożsamość, jest względnie nowa. W odleglejszych
epokach nie rozumiano życia jako diachronicznej
ciągłości, lecz myślano o nim jako o konkretnych
przykładach niezmicnnych
uniwersalnych
zasad. "Świadomość,
że pamięć jest
kluczem do samorozwoju,
że przez całe życie podtrzymuje
i wzmacnia tożsamość, była odkryciem późnego wieku XVIII, a jedyną jej zapowiedzią
były
opowieści biblijne" (Lowenthal,
1991, s. 12). Ostatecznie
w XIX wieku jak twierdzą historycy - ugruntowało się w kulturze europejskiej
przekonanie,
że przeszłość jest czymś zasadniczo
odmiennym
od teraźniejszości
(Zaleski,
1996, s. 31). W ten sposób czas historyczny
i przeszłość zaczepiona
w tym
czasie stała się fundamentem,
na którym można budować teraźniejszość.
Spostrzeżenie to jest też bezustannie
wykorzystywane
do tworzenia
warunków
sprzyjających
utrzymaniu przede wszystkim istniejących
struktur władzy. Zauważono bowiem, że panowanie
nad stosunkiem
obywateli
do czasu jest
nie tylko źródłem wladzy, ale i sposobem jej sprawowania
(Szacka,
1995,
s. 70). Dobrym literackim przykładem takich działar'J mogą być np. powieści
Georga Orwella Rok JY8.f i Folwark zwierzęcy. Przeszłość jest bezustannie
przetwarzana na potrzeby teraźniejszości,
a podstawową
funkcją pamięci jest
nie tyle przechowywanie
przeszłości, lecz przede wszystkim taka jej adaptacja,
aby móc tę teraźniejszość
wzbogacać
i władać nią (Lowenthal,
1991, s. 22).
Przeszłość w M isterium Męki Par'Jskiej jest z pewnością czymś odmiennym
od samej przeszłości góreckiego Misterium. Stąd też i problem przedstawiania
tej przeszłości, która ma do czynienia z dwoma jakościowo
odmiennymi
cza-
�56
sami: czasem świętym i czasem historycznym.
Uczestnicy misterium zachowują
pamięć o współobecności
w "autentycznym
nowotestamentowym
misterium",
dziejącym się w czasie świętym. Lecz także historyczna przeszłość góreckiego
Misterium jednocześnie
uzasadnia teraźniejszość
Misterium i pozwala ją objąć
w posiadanie. Silne poczucie zakorzenienia
Misterium w Górce Klasztornej jest
równocześnie
powodem do dumy mieszkallców parafii Górka Klasztorna.
Utrwalone w XłX wieku przeświadczenie,
że przeszłość jest czymś zasadniczo odmiennym od teraźniejszości,
powoduje nie tylko mówienie o przesz/ości
w kategoriach
teraźniejszościlecz także ruch odwrotny - mówienie o teraźniejszości
w kategoriach
przeszłości.
Tego rodzaju
mechanizm
powrotu
do przeszłości
ujawnia się we wrażliwości
nostalgicznej,
szczególnie
wtedy
gdy wspomnienia
dotyczą twórcy Góreckiego Misterium - ks. J. Czekały MSF,
który od 1993 roku przebywa w Domu Prowincjonalnym
Księży Misjonarzy
Świętej Rodziny w Poznaniu. Ks. J. Czekała MSF, opuszczając Górkę Klasztorną, zamknąl bowiem pewien etap historii misterium.
W wielu wypowiedziach łączono postać Ks . .I. Czekały MSF z bezpowrotnie
utraconą przeszłością, czymś zasadniczo
różnym od teraźniejszości
lub nawet lepszym. Niech
za przykład posłuży jedna z wypowiedzi:
"Ksiądz Czekała to był prawdziwy gospodarz, teraz już nie ma takich. On
był założycielem misterium" (AZE A 7091, s. 17).
Sens nostalgii wypływa z tęsknoty za czymś nieobecnym i minionym. Przeszłość w takim świecie zostaje unieruchomiona,
a pamięć podąża w świat
raz na zawsze utracony. "Przeszłość taka ma często status mityczny, gdyż jest
niezmienna, jest wartością, która przechowuje
się mimo płynącego jednokierunkowo nurtu życia: to oaza pamięci" (Burszta, ł 996, s. lOt -I 02). Nostalgik
ufa swojej pamięci, przywołując
przeszłość, atestuje ją. W atestacji nie ma
pewności, jest ona krucha i nie podlega kategorii prawdy i fałszu. Przeciwiei1stwem atestacji jest podejrzenie,
lecz kiedy nostalgik atestuje, odrzuca podejrzenie, chce uznania i wiarygodności
dla swojej pamiyci. Atestując upewnia się
co do kształtu tego, co by/o, buduje również zaufanie do własnych ocen
(Skarga, 1995, s. 14). Dzisiaj coraz częściej nostalgia staje się formą praktyki
kulturowej, gdzie mówiąc cokolwiek o teraźniejszości,
mówimy o niej poprzez
utraconą
i lepszą przeszłość,
którą konserwujemy
jak drogocenną
rzecz.
Współczesny
świat, który jawi się jako trudny lub wręcz niemożliwy do zamieszkania, skłania nas ku temu co pewne, minione i co daje punkt odniesienia
(Burszta, 1996, s. 103), my zaś myślimy, iż wtedy gdy teraźniejszość
pochwycimy jako przeszłość, będziemy ją mogli posiąść naprawdę.
Nie sądzę, aby nostalgia rozumiana jako forma praktyki kulturowej była zachowaniem powszechnym,
z jakim spotkaliśmy się w Górce Klasztornej. Wyczuwaliśmy
raczej jej obecność w tym miejscu, kiedy pamięć opuszczała obszary tego co święte, a nasi rozmówcy skupiali się nad formą święta i świętowania, mówiąc, iż takich misteriów, jakie były "dawniej", już "dzisiaj" nie ma.
�57
Nostalgia nieuchronnie niesie ze sobą desakralizację,
zakłada bowiem niemożliwość powrotu do raz na zawsze utraconej przeszłości,
tak więc i niemożliwość reaktualizacji,
i współprzebywania
w czasie świętym. Czas święty jest
zresztą w takiej perspektywie
nieobecny, a egzystencja nasza toczy się jedynie
w czasie historycznym,
gdzie bezustannie gubimy i odnajdujemy
coraz to inny
bagaż wspomniell z przeszłości, Nostalgia, która nie jest cechą przedmiotu, lecz
rodzajem oglądu świata (Zaleski, 1996, s. 12), tym dobitniej podkreśla niemożliwość powrotu do źródeł, czy wręcz niemożliwość
zadomowienia.
Lecz równocześnie wydajc się. iż człowiek szybciej zrezygnuje z takiego oglądu świata
niż z chęci zadomowienia.
odzyskując
utraconą tubylczość
(por.: TokarskaBakir, 1995, s. 214). W przeciwnym
bowiem przypadku przeszłość może zacząć się jawić jako obca, tym bardziej, że im głębiej wnikamy w tę przeszłość,
tym więcej widzimy zależności od tego, co jest poza nami. Stąd też mogą pojawić się napięcia pomiędzy tym, co moje, a tym, co tę "mojość" przekracza lub
oddala. Istnieje więc możliwość zerwania więzi pomiędzy tym, co było i co pamiętam. a teraźnicjszością
i przyszłością.
Ujawnia się tutaj dwuznaczna
rola
pamięci: raz jako źródła integracji, a po drugie jako intymnego miejsca ucieczki. W tej sytuacji nadal aktualne pozostaje pytanie: "czy tworzę historię tak
by odnaleźć siebie, czy przeciwnie, to ta historia, choć jest pełna luk i prze kłamail, mnic tworzy?" (Skarga, 1995, s. 18). W takiej perspektywie
tożsamość
staje się pojęciem kulturowym,
kulturowo traconym i odzyskiwanym,
a my
jesteśmy zmuszeni do wysiłku jej poszukiwania.
BIBLIOGRAFIA
.wc.
1997
." H(' (·hcl'vcijallil7a .. \10/.1' s/oWl7ik, r~d. S. Zaleski, Vcrbinum, Warszawa.
Bania I..
1997
.~·li'ir,:l('lIIi(//yjero~()/illlski(',
Wydawnictwo Neriton, Warszawa.
Bieńkowska l,:.
1995
.I/a/a !lis/aria {Jlllllir,:ci ... Znak'· R. 47. nr 480 (5). s. 19-39.
Burs/la W.
1996
C~-,,/({ni(' kll/IIII:I', Lód/..
Chrzanowski T.
1992
Ji-~y ks~I({//y c~asll li' religijnej s=/uce średniowieca.
w: Biblia a kul/ura Europy.
r~d. M. Kal11illska. L. Malek, t. 2. Wydawnictwo Uniwersytetu Lódzkiego. Lódź.
s. 13-25.
CichowiCI S.
1996
j'o::salllo.v(: alho ~a::egl7al7ie ró::nicy .. ,Polska Sztuka Ludowa. Konlcksty"', nr 1-2,
s.3-X.
Klouo\\ski.l. A. Ol'
1995
Jr,::d. k/tirv/II lI/lil1'i c=loll'iek religijny . ..!.nak" R. 47, nr 487 (12). s. 5-17.
KopaliJlski W.
196X
SI()\I'I/ik 'I)TlCÓn' ohcych i =II.,.O/ÓWobcojr,:=yc=nych. Wiedza Powszechna. Warszalla.
�58
Korulska E.
1989
O tym jak powstalo :\Iisteriul1l, .,Polska Sztuka I.udowa. Konll:ksty", nr 2, s. 102106.
Kubiak I.. Kubiak K.
1975
Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebr::ydOll'skiej, .,Polska Sztuka Ludowa".
nr 3-4, s. 143-160.
Kunczyńska-Iracka A.
1989
Misterium :\lęki P(//lskiej IV Górce Klas::lornej.. .Pulska Sztuka I.udowa. Kontcksty"', nr 2. s. 93- J O I.
Lowenthal D.
1991
Pr::es::lośćlo obcy kraj ... Res Publica" R. 5. nr 3. s. 6-22.
Lotman J.
1975
Sztuka kanonienajako paradoks informacyjny. "Literatura". nr 45( 195). s. 2 i 3.
Osiadla H. I.
1978
Trac(vcje mistel}jne lI'e lI'spóleesnym tealce polskim, "LitL'ratura Ludowa". nr 2.
s. 3-22.
Panas W.
1991
W kręgu metody semiotyc::nej. Towarzystwo Naukow.: KUl .. I.ublin.
Przcworska Z.
ł 996
Mislerium. "Misteriulll Męki Pallskiej 1996 - (iórka Klasztorna. Dodat.:k Tygodnika Pilskiego". s. 13-14.
Skarga B.
1995
To:':samoH'ja i pamięć'. "Znak" R. 47. nr 480 (5). s. 4-18.
Skiba R.
1995
Misterium pa.syjne li' Górce Klas::lornej. "Kronika Widkopoiski". nr 3. s. 64-74.
Szacka B.
1995
pamięci spoleenej, "Znak" R. 47. nr480 (5). s. 68-76.
Targaniczan-Mar.:zyi1ski W. A. ks.
1996
Dlaeego lo ::robild. !?o::moll'a::ks. .Janem C::ekalą Ilrórcą g()reckiego ;\/islerilllll
Męki Pmiskiej ... Misterium Męki Parlskiej 1996 - Ciórka Klasztorna. Dodatek Tygodnika Pilskiego", s. 2.
Tokarska-Bakir J.
1995
Cllińs::cy::na cyli jak mo:':liwajesI d::isiąj lubp/co/;ć'. w: I'owrolv i kontynuacje.
red. E. Tarkowska. IriS PAN. Warszawa. s. 194-214.
Vesey G., Foulkes P.
1997
Collins. Slownik encyklopedyeny. Filo::ojia. Wydawnict\\o RTW. Warszawa.
Wolicka E.
1995
Ohm:: i slowo IV ohs::ar::eję::ykareligijnego, "Znak" R. 47. nr 487 (12), s. 64-75.
Zaleski M.
1996
Formy pamięci. IBL PAN. Warszawa.
o
�59
Jarosław
Eichstacdt
TO HF IN (j()RKA
KLASZTORNA
AND REMEBER
CALVARY
(Summary)
This article is a rcsult of Ikld studies carried out (March 1997) in Górka Klasztorna
trict of Piła) during the Miracle of Passion of Christ. Many pilgrims were interviewed
Miracles
thaI have heen staged
in the monastery
of the Mission
Fathers
of the Iloly
(the disabout the
Family
al-
ready for several years.
In their reconstruction
(and. hy the same token. reinterpretation)
ahout the history of the
Górka miracle. the pilgrims rderred
to their memory. So when asked to speak about the past
ofthe miracle. they olien did it hy using pictures.
In most interviews
three characteristic
pictures,
one intermingling
with another,
have appeared. The Ilrst image referred to the miracle which was remembered
to be seen as tirst in Górka
Klasztorna. In conselluenee.
this image was imposed on and repeated in the succeeding
ones. The
second picture lIas associated
not so much with the history of the miracle in Górka Klasztorna,
hut rather "ith the New Testament passion of Jesus Christ. The third picture recalled
that lias just heing slaged.
The three dilkrent
pictures of the miracle recalled hy the pilgrims did not spoil
the miracle
the imprcs-
sion that what they actually presented
was the same miracle. This sighting
led us to realize
the role ofmemory
in building impressions
about the identity ofthe recalled pictures.
The memory about a miracle became a part of the collective
memory of the pilgrims which
contributed
to limning their personal identity. In the process of identity building,
memory appeared to have a dual role: first as a source of integration,
and second (rellected
in the nostalgic
sensitivity) as an intimate place of refugc which caused tensions and led people to see their past
as a lost onc.
Trans/aled by fl·f. Wi/c=yński
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4d2640b69f7b9a1b747117ab89fd48.pdf
ab613fc94c8cee4eaa1abf64f46f69b9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2708
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2519
Title
A name given to the resource
Mikro-makro market / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.140-143
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dudziak, Maciej, J.
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mikro-makro market
przyjemność i groza ponowoczesnego rynku
Maciej J . Dudziak
Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicę
M. Schluter i D. Lee, The R Factor
1. Schulz, Geertz a antropologia codzienności.
Zamiast wstępu
Bruno Schulz tak pisał o drohobyckim rynku:
W sobotnie popołudnia wychodziłem z matką na spacer. Z pół
mroku sieni wstępowało się od razu w słoneczną kąpiel dnia.
Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy zmrużone od żaru,
jakby zalepione miodem, a podciągnięta do góry warga odsłania
ła im dziąsła i zęby. I wszyscy brodząc w tym dniu złocistym
mieli ów grymas skwaru (...) Rynek był pusty i żótty od żaru,
wymieciony z kurzu gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia.
1
Schulz nie przypadkiem sytuuje swój dom właśnie w ryn
ku. Rynek jest bowiem istotnym - jeśli nie najważniejszym
miejscem, na którym wspiera się fundament podtrzymujący
całe miasto. W rynku lub w jego okolicach mają miejsce naj
ważniejsze wydarzenia Schulzowskiej prozy, owe mityczne
bajania i historyje , wyznaczające sens każdego, nawet - wy
dawałoby się - najbardziej banalnego zdarzenia w historii
drohobyckiej agory. Oto bowiem:
2
Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną mio
tłą upału, oblegała kawałek muru, doświadczając go wciąż na no
wo rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych meta
lowych krążków można było odczytać prawdziwą tajemnicę mu
ru, porysowanego hieroglifami rys i pęknięć. Zresztą rynek był
pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień sklepioną beczkami w i niarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj osiołek Sama
rytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze tro
skliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłod
nych schodach wnieść ostrożnie na pachnące szabasem piętro.
Schulz wychodząc od zdarzeń banalnych, prostych, co
dziennych, przechodzi do rekonstrukcji mitycznych ciągów
zdarzeń. W opisach przedmiotów, miejsc i ludzi:
... czuje się bliski odczuciom Antyku, sądzi, że swą kreację, swe
fantazjowanie i snucie wywiódł z pogańskiego pojmowania ży
cia, jak to już dla starożytnych genealogia własnego rodu pogrą
żała się w micie po odejściu drugiej czy trzeciej generacji,
a wzrok obrócony wstecz dostrzega! historię rodziny znajdującą
swe rozwiązanie w mitologii.
5
Tak interpretowane codzienne zdarzenia, tkwiące swymi
korzeniami w micie, lub korzystając z antropologicznego le
ksykonu - w kulturze, można przerzucić intelektualny po
most pomiędzy postulatami antropologii interpretatywnej
i tym, co Clifford Geertz nazwał opisem zagęszczonym (thick
description) , a bajaniem i historyjami Schulza. Różnice ba
zują jedynie, jak mniemam, na stopniowalności rejestrowa
nych wydarzeń, co znaczy, iż Geertz rozpoczyna od postulatywnej rejestracji wydarzenia, faktu kulturowego (np. walk
kogutów na wyspie Bali), a kończy na skomplikowanej inter
pretacji owych zarejestrowanych uprzednio zdarzeń. Schulz
natomiast, wykorzystując - pomimo wszystko - przywileje
należne literaturze, „odrzuca" ową stopniowalność akcji,
koncentrując się wyłącznie na interpretacji, która u niego sui
generis jest konstruowaniem mitu.
6
2. Dwa typy ponowoczesnego rynku
3
Studiując zachowania prawdopodobnie grupy włóczę
gów - zdawałoby się banalnie pospolite - Schulz dochodzi
do interpretacji, w której z prostego faktu społecznego, ja
kim są owi „obdartusi", czyni kontynuację przypowieści bi
blijnej. Zwykłe wydarzenie z drohobyckiego rynku nabiera
w tym świetle mocy mitu dziejącego się stale i ciągle. Bo
wiem:
Zapominamy o tym - pisze Schulz w jednym ze swych esejów operując potocznym słowem, że są to fragmenty dawnych
i wiecznych historyj, że budujemy, jak barbarzyńcy, nasze domy
z ułamków rzeźb i posągów bogów. Najtrzeźwiejsze nasze poję
cia i określenia są dalekimi pochodnymi mitów i dawnych histo
ryj. Nie ma ani okruszyny wśród naszych idei, która by nie po
chodziła z mitologii - nie była przeobrażoną, okaleczoną, przei
stoczoną mitologią.
4
140
2.1. Typ pierwszy: mikromarkef
Witnica jest 7-tysięcznym miasteczkiem położonym kil
kanaście kilometrów od granicy z Niemcami. Ludność miasta
i okolic rekrutuje się w znacznej liczbie z przesiedleńców
z terenów Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej. Brak tu
ludności autochtonicznej zarówno pochodzenia polskiego,
jak i niemieckiego.
Głównym rynkiem w liczącej blisko 20 tysięcy mie
szkańców gminie są place położone w centrum miasta oraz
łączące je ulice. Znaleźć tu można różnorakie sklepy w wiel
kiej ilości, okolicznościowe i stałe targi, na których kupić
można przemycane zza wschodniej i zachodniej granicy pa
pierosy i alkohol, spędy bydła, koni i trzody, targowiska pło
dów rolniczych, bary i pijalnie piwa, w których zawsze spo
tkać można przemytników, pijaczków i drobnych złodziei,
8
�których osobną kategorią jest tzw. jurna, czyli grupy „awan
turniczych" młodzieńców wyruszających za zachodnią grani
cę w poszukiwaniu „łupów" pochodzących z kradzieży.
Wśród starych kamienic odszukać można zakłady szewskie,
fryzjerskie czy trumienne, kawiarnie i cukiernie, w których
obok „zwyczajowych" usług zrealizować można również za
mówienie na samochód czy „spożywkę" zza rzeki. W dni od
pustów, kiermaszy czy wyprzedaży kupić można poniemiec
ką książkę, plastikową relikwię lub najnowszej marki szwaj
carski kalkulator. Z rzadka zaglądają tu stróże prawa; jest to
samoregulujący się mechanizm.
Przestrzenie rynku są niejednorodne; wypełnione ludźmi
różnego pochodzenia, mającymi różne cele, poglądy, etc.
Wpaść tu można na kobietę zwracającą się do każdego męż
czyzny „Panie Burmistrz!", czy na podeszłego wiekiem zbie
racza żelastwa i butelek. W kątach rynku, przy ławach skle
powych nie brak drobnych pijaków i obiboków. W przyle
głych rynkowi szynkach i kawiarniach podsłuchać można
przemytników, jumaków czy miejscowych Cyganów. W sa
mym rynku - mieszanina strojów, twarzy, języków i zapa
chów: obok polskiego „urzędowego", usłyszeć można specy
ficzne „zabużańskie zaciąganie", co ciekawe, nawet wśród
najmłodszego pokolenia, dalej - język handlujących ukraiń
skich bazarowiczów, przezywany tutaj „hahłackim", język
niemieckich i duńskich turystów.
Rynek jest miejscem, gdzie formuła Obcy jest jedynie for
malną klasyfikacją bliskości, nie natomiast wartościującą ka
tegorią stawiającą owych obcych w rzędzie „gorszych",
z uwagi na jedną prostą przyczynę - ekonomię, czyli zysk ze
sprzedawanych towarów.
Wychodzi się „do miasta", bo taka formuła jest przyjęta,
nawet jeśli mieszka się w samym rynku, to wychodzenie do
„miejsca", wyraźnie określonego miejsca spotkania, gdzie
można nie tyle być, co żyć, odnowić znajomości, zawrzeć so
jusz czy transakcję. Kupowanie ma nie tylko znaczenie
wprost, zaopatrzeniowe, ma też równoważne znaczenie sym
boliczne: „kupuje się" informacje, „kupuje się" relacje, „ku
puje się" związki, sympatię, bądź antypatię, zjednuje sobie
sklepikarzy, a sklepikarze zjednują sobie klienta. Podczas ku
powania odbywa się swoista gra językowa powołująca do ży
cia sferę wokół samego kupowania. Towar nabiera wartości
poprzez mówienie o nim, poprzez targowanie się, niemależ
„rytualne" narzekania. Mimika niezadowolenia, gesty sklepi
karza - wszystko to nie ma jedynie efemrycznego charakteru,
lecz podlega konwencji, bez użycia której niemożliwe było
by kupno. Na przykład:
9
- Sklepikarz: Rybeńko kochana, co to dla ciebie dzisiaj?
- Kupująca: Aaa, Panie Piotrusiu, co ja tam mogę tego kupic'.'.Za
co, za te grosze, co nam dają?
- Sklepikarz: Może kupić, może kupić, u mnie prawie darmo,
kochana. Co tam będzie? Dobra...
- Kupująca: Daj mi kawę, pieprz, mąkę, tak z pół kila... Czło
wiek nie ma za co, nie ma za co...
- Sklepikarz: Się już robi, moja złota - mąka mała, śnieżnobia
ła, a jak dam kilo, się coś stanie? Nie stanie się! Dobra, jedziemy
dalej!
Rynek - jest zapewne jedną z tych nie uświadamianych
społecznie transzei komunikacyjnych, które zapewniają spo
łeczności terytorialnej względną koherencję. Kontakt tu na
stępuje „twarzą w twarz", wszak nie sposób dostrzegać i być
dostrzeganym, przecinając place i ulice ze spuszczoną gło
wą. Z rzadka można dostrzec tutaj Benjaminowskiego fla-
10
neura, przemierzającego samotnie miejskie przestrzenie.
W kulturowo skonstruowaną optykę widzenia, by rzec za
Emmanuelem Levinasem, „tego Drugiego", zdaje się immanentnie wpisana zasada konieczności dostrzegania, ko
nieczności nawiązania kontaktu z owym Drugim; nie sposób
przejść przez rynek wstrzymując oddech. Próba izolowania
się, spuszczania wzroku zarezerwowana jest wyłącznie dla
obcych, nie znających zasad ani wymogów tubylczego kode
ksu. Chcąc żyć we wspólnocie - a nie sposób w niej nie żyć,
będąc związanym relacjami i zależnościami - trzeba żyć
w rynku. Rynek lub też mikromarket mogą być metaforą
współczesnego - idąc w pewnym sensie tropem podrzuco
nym przez Michela Maffesoli - rodzącego się czy też reinkarnującego się Howoplemienia," które oparte o strukturę
poniekąd zachowaną, a poniekąd zdekonstruowaną biegiem
ciągów historycznych, wspólnot tradycyjnych w historycz
nym sensie tego słowa, odnajduje, kierowane wewnętrznymi
mechanizmami samoregulującymi, płaszczyznę porozumie
nia, na której być może (być może również na wielu innych)
odbudowuje lub też na nowo zbuduje swoją nową tożsa
mość, opartą na regułach panujących właśnie na rynku - mikromarkecie.
W świecie zdekonstruowanych wspólnot o bogato rozwi
niętej obrzędowości objawiającej się wprost kultura typu lo
kalnego potrzebuje budulca, by móc funkcjonować „normal
nie". Takim - być może - tworzywem jest właśnie rynek, łą
czący w sobie po części funkcje platońskiej agory i nowocze
snego marketu.
Jeszcze jedna ważna uwaga: rynek mieści się w środku
miasta, w jego żywo bijącym centrum.
Jednak, jak będę chciał pokazać w drugiej części, nie za
wsze rzeczywistość jest tak optymistyczna.
12
13
u
2.2. Typ drugi: makromarket
Gorzów Wielkopolski jest dużym miastem z rozbudowaną
siecią marketów, sklepów i restauracji. Od ponad dwóch lat
funkcjonuje tutaj hipermarket „Hit", jeden z pięciu tego typu
centrów handlowych znajdujących się na terenie Polski i na
leżących do niemieckiego koncernu handlowego.
Market stoi na obrzeżach miasta, jakby samym swoim
położeniem zdawał się informować o swojej eksterytorialności. Ponieważ nie przynależy do nikogo lub raczej należ
ny jest każdemu - znaczy to, iż jest niczyj, a skoro nikt nie
jest tu gospodarzem, nikt nie jest postrzegany jako „swój"
lub jako „obcy". Wszyscy jednako znajdują się w przestrze
ni niczyjej, przynależnej wyłącznie stosunkom handlowym,
wyłącznej hiperkonsumpcji. Rozmyciu podlega najpierwot
niejsza funkcja społeczna kreująca postrzeganie świata, bu
dująca tożsamość - antynomia: „my" i „oni", „swój" i „ob
cy". Nikt nie przybywa tutaj dla samej przyjemności bycia,
spotkania.
Ekskluzywność tego miejsca jest o tyle specyficzna, iż
wejść tu może każdy, kto godzi się na pewne warunki dykto
wane w tym miejscu. Są to specyficzne warunki, w których
pochodzenie, przekonania, kolor skóry są nieważne i nieistot
ne. Na taki brak rozróżnienia godzić m u s i się każdy wkra
czający w świat hipermarketu. Nawet najłatwiej czytelna
z reguły w „ludzkiej masie", by rzec za Benjaminem, seman
tyka ubioru, pozostaje nie penetrowana przez receptory, kult
jednostki sprowadzony do wymiarów absurdalnej gry, w któ15
141
�rej wolność wyboru jednostki dyktowana jest subtelnym znie
woleniem grupy. Zresztą na jakąkolwiek inność i tak nikt
uwagi nie zwraca. Ludzie trwają w uporze dopięcia celu z reguły - nieznanego jeszcze w momencie rozpoczęcia „że
glugi po oceanie marketu". W niemym zacięciu, z rzadka je
dynie wymieniając zdawkowe słowa, jeśli podróż trwa w gru
pie, odbywa się ponura nawigacja wśród zwałów towaru.
Zresztą jakakolwiek rozmowa i tak nie ma sensu; struktural
nym elementem miejsca jest hałas. Dźwięk bez źródła, ponie
waż nikt go nie dostrzega. Niedostrzeganie Drugich, jak po
wiada Levinas, jest wpisane w kodeks jednolitego miejsca, na
który godzi się każdy wraz z opłatą zezwalającą na wkrocze
nie w inny wymiar.
Nie sposób znaleźć tutaj osoby przybyłej, w innym niż
kupowanie celu. Brak tutaj jakiejkolwiek enklawy, łamiące
go jednolitość przestrzeni miejsca; wszystko podporządko
wane jest jednej i jedynej funkcji - kupnu. Sprytnie usytuo
wane produkty, przy misternym wykorzystaniu zdobyczy
socjotechniki, tętniąca, rytmiczna muzyka, komunikaty pły
nące z umieszczonych w całym budynku głośników infor
mujących o bieżących wydarzeniach, promocjach poszcze
gólnych produktów i ich usytuowaniu, dokładnie ustawione
systemy kontroli w postaci licznych kamer telewizyjnych
oraz wszędobylska ochrona łatwo dająca wyodrębnić się
z tłumu - uzbrojona i czujna. Wszystko jednolite, dyskret
ne, subtelne. Człowiek demokratyczny nie godzi się na
odbieranie wolności wprost, lecz chętnie i bez zastrzeżeń
przeznacza swoją wolność innym, nieznajomym, bardziej
niż on odpowiedzialnym za niego, a choćby i maszynom, je
śli tylko spełniają rolę ekspertów. Czyż wielką byłoby róż
nicą w owym hipermarkecie, gdyby zamiast kasjerki obsłu
gującej podliczający rachunki komputer - w imię sprawno
ści działania - znajdowała się wyłącznie maszyna, obdarzo
na przez nas zaufaniem? Czyż zatem nie łatwiej zaufać ma
szynie?
16
Zaraz po wejściu przeraża ogrom przestrzeni: wiele tysię
cy metrów kwadratowych w sposób totalny i całkowity ofe
ruje zaspokojenie potrzeb każdego z odwiedzających: obok
sklepów mieszczą się tu restauracje zaprojektowane w taki
sposób, by szybko je opuścić, zwalniając miejsce kolejnemu
klientowi lekko znużonemu koszmarem zakupów, jednakże
na tyle jeszcze zdrowemu, by samodzielnie po krótkiej chwi
li popasania mógł opuścić zajmowane miejsce; liczy się ilość
i jakość, liczy się usługa.
Wszystko sprowadzone do kupowania, brak rozmów, je
dyne relacje, jakie można dostrzec, to relacja klient - towar.
W świecie tym, wydawałoby się pozbawionym jakiegokol
wiek posmaku irracjonalności, towar z d a j e się nabierać
walorów kultowych. Przedmiotem pożądania stają się nie ty
le jego utylitarne cechy, ile on sam. Na myśl przychodzą jak
że aktualne słowa Mircea Eliadego:
Uważam za rzecz bardzo ważną odnalezienie mitologii oraz teo
logii przyczajonej nawet w najbardziej nijakim życiu człowieka
współczesnego; od niego tylko zależy, aby wrócił ku źródłom
i na nowo odkrył głębsze znaczenie wszystkich tych wypłowia
łych obrazów i zdegradowanych mitów. I nie mówcie nam, że ta
spuścizna nic już nic obchodzi współczesnego człowieka, żc na
leży ona do „zabobonów przeszłości", szczęśliwie zlikwidowa
nych przez wiek X I X , że obrazy, nostalgie i tęsknoty to dobre dla
poetów, dzieci i prostaczków, ale - na Boga! - ludziom serio po
zwólcie myśleć i „robić historię": tego rodzaju rozdział między
„poważnym życiem" a „rojeniami" nic odpowiada rzeczywisto
142
ści. Człowiek współczesny może sobie lekceważyć mitologie
i teologie, co nie zmieni faktu, że nadal będzie karmił się upadły
mi mitami i zdegradowanymi obrazami."
Więc...?
Nie każdy może wejść na teren marketu - dopuszczeni są
tylko ci, którzy są „zuniformizowani" w celu - kupnie. Brak
tu wszelkich „obcych" (pijaczków, obnośnych handlarzy, że
braków), czyli wszystkich łamiących konwencję miejsca.
Przestrzeń marketu jest zuniformizowana i jednorodna;
przekłada się w jednorodną wspólnotę jednoczącą się i zor
ganizowaną podług przestrzeni zajmowanej. Obcym jest
każdy (tak jak każdy jest „swoim"), nawet z rzadka spoty
kani znajomi zdają się wymieniać poza spojrzeniami jedy
nie - w najwyższej konieczności - przelotne i nic nie
mówiące pozdrowienia, po czym z pośpiechem oddalają
się, wtapiając pomiędzy zwały towarów, jak powiada Alicja
Kuczyńska:
Miejsce dialogu werbalnego zajmuje milczenie, błysk, moment,
wspólnota rozumienia, wymiana realności na fikcję, ale nie na
odwrót: nie napięcie, ani emocje."
1
Spojrzenia powoli przyzwyczają się do niedostrzegania,
już nie obcych, ponieważ ich brak, lecz Drugich. Przechodnie
stają się po chwili jedynie tłem, czasem przeszkodą, którą na
leży wyminąć lub w najgorszym wypadku zmienić transzeję
drogi; stają się jeszcze jednym towarem, który można - jeśli
ochota - dowoli, aczkolwiek ostrożnie, oglądać.
Wszystkich ogarnia namiętność kupowania, słodka roz
kosz nabywania, bachanalia odbywane w szeleście setek
stóp. Brak tutaj jakkolwiek zakreślonego centrum. Można
chodzić po swoich śladach, które jednak po chwili zostają
zmyte przez kolejnych nieznajomych. Przebywanie w marke
cie nacechowane jest - nawet pomimo częstych odwiedzin efemerycznością. Miejsce to nie toleruje odznaczania i wy
różniania - żaden klient przybywający do marketu nigdy nie
zostanie rozpoznany, bowiem anonimowość wkalkulowana
jest w cenę towaru. Nie trzeba tutaj wstrzymywać oddechu
z przerażającą człowieka ponowoczesnego myślą, iż zostanie
się rozpoznanym.
Istota tego miejsca zawiera się w jego b r a k u , bowiem
w rzeczywistości ponowoczesnej nie ma miejsca na wyprepa
rowane z nakładających się na siebie kontekstów znaczenia,
gdyż takie, wyznaczane arbitralnie, nie istnieją w sposób
trwały czy uchwytny, lecz jedynie chwilowy i jednostkowy,
a etnograf, czy ktokolwiek chcący „kreślić człowieka", ko
rzystając z retoryki Clifforda Geertza, zawsze ze swoim opi
sem „przychodzi po fakcie"...
3. Parę wniosków
W Ulicy Krokodyli Bruno Schulz pisał:
Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z podkreślonym jaskra
wo charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm
ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na
skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dziel
nicę.
Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny
handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy
rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali
zmu. Pseudoamerykanizm, zaszczepiony na starym, zmurszałym
gruncie miasta, wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbarwną wege
tacją tandetnej, lichej pretensjonalności.
14
�Jak w Schulzowskim Drohobyczu sprzed lat 80, tak
i w dzisiejszej rzeczywistości końca wieku, końca tysiąclecia
niemalże programowo ogłasza się koniec pewnej rzeczywi
stości minionej. Wiąże się to zazwyczaj z potęgującą industralizacją i komercjalizacją, z urynkowieniem etc. Innymi
słowy: objawia się zmierzch pewnych „starych porządków",
ustępujących progresowi ludzkiego pochodu przez czas.
Przy okazji, wokół dwóch bastionów, czyli Postępu i Wstecznictwa (socjologia powiada, iż jest to liberalizm i konserwa
tyzm), organizują się grupy gotowe bronić - odpowiednio starych/nowych porządków. Z reguły, jedni i drudzy głoszą,
iż nowy „stan rzeczy" jest biegunowo odległy od starego,
choć pożywka dla uprawianego przezeń ogrodu, by sparafra
zować Zygmunta Baumana, jest wciąż taka sama, o takiej sa
mej zawartości „próchna kulturowego" w glebie, a zmienne
pozostają jedynie warunki pogodowe.
Niemniej, pozostaje tęsknota za czystym stanem, za jed
noznacznością, którą jedni nazywają nostalgią, a inni tęskno
tą za rajem; są przecież jacyś „my" i jacyś „oni"...
Opisane dwa typy ponowoczesnego rynku są reprezenta
tywne jedynie i wyłącznie dla siebie, swego własnego konte
kstu. Są to dwa przeciwległe bieguny, pomiędzy którymi ist
nieje morze różnorodności wzorców, przekonań, preferencji
często, z pewnych punktów widzenia diametralnie przeciw
stawnych. Rzeczywistość jest bowiem, by przywołać Stani
sława Lema, o wiele bardziej skomplikowana. Nie można jej
zatem wyrazić za pomocą opisu rzeczywistości według Weberowskich „stanów czystych".
Ani więc witnickie rynki, ideowo spokrewnione z Platonowską agorą, czy choćby z „tradycyjnym" rynkiem mienią
cym się różnorodnością wzorców, będących nostalgicznym
odniesieniem dla wielu badaczy-entuzjastów, nie reprezentu
ją Całości, ani też ów hipermarket Hit, o którym rzec by moż
211
21
na ustami Conradowskiego Marlowa z Jądra ciemności
„Ohyda, ohyda!" nie reprezentuje wszystkich typów i relacji,
w jakie uwikłany jest człowiek ponowoczesny.
Nie tekstualnymi jedynie bohaterami są przecież ludzie
uwikłani w biegunowo odległe (zdawałoby się) systemy. Ale
przecież i w owej małej, nostalgicznie nakreślonej wspólno
cie stoją nieopodal dwa markety na równi odwiedzane przez
tych samych ludzi, a w „dużym" mieście ludzie również
„chodzą" do małych sklepików. Można by ująć sprawę, uży
wając metafory organizmu, z którego została wypreperowana jedna tkanka; sama nie potrafi egzystować, gdyż jest tyl
ko fragmentem jakiejś większej całości, natomiast będąc
owym fragmentem, w specyficzny sposób uosabia kondycję
Całości organizmu. Tak i tutaj: markety są jedynie wyprepa
rowanym fragmentem większej Całości, który - jeśli przy
wrócić go życiu, swej pierwotnej konstrukcji, z której dla ce
lów analitycznych został pobrany - rozmywa swoje (rzecz
jasna!) nadawane znaczenie, po czym wtapia się na powrót
w organizm.
Rzeczywistość nas okalająca bowiem podąża w wiele,
często przeciwstawnych na pierwszy rzut oka, kierunków,
które zderzając się ze sobą, powodują kolizje, bowiem
w świecie przygodności, ironii i chwilowej solidarności koli
zje należą do tych „przywilejów", czy przywilejów, które są
nieuniknione. Świat dzisiejszy to świat mikro- i makro-marketów, z których każdy może pretendować zarówno do miana
pełnego przyjemności, jak i grozy, jak i obu tych rzeczy od
czuwanych naraz lub osobno, przez moment, chwilę. Brak
dziś światów czystych, światów wyizolowanych - są nato
miast światy „w większości", światy „w przewadze" i , jak
konstatuje w wielu swych propozycjach Zygmunt Bauman,
to czego nam najbardziej potrzeba, jako istotom przygodnym
to - stalowe nerwy.
PRZYPISY
1
B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20
Zob. B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wy
bór esejów i listów, Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 364-366
B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997,
s. 20
B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wybór ese
jów i listów. Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 366
B. Schulz, Expose o książce Brunona Schulza „Sklepy cynamono
we", przet. J. Ficowski, (w:) B. Schulz. Księga listów. Zebrał, opracował,
wstępem, przypisami i aneksem opatrzył J. Ficowski, Kraków 1975,
s. 177-178
Por. C. Geertz, The Interpretation of Cultures. New York 1973
Omawiany „mikromarket" znajduje się w miejscowości Witnica,
położonej 23 km na zachód od Gorzowa Wlkp. - przyp. aut.
Używając terminu „rynek" mam na myśli kompleks ekonomiczno-usługowy mieszczący się w centrum miasta, którego podstawowym charakteryzatorem jest geograficzne usytuowanie - przyp. M.J.D.
W mieście znajduje się dzierżawiony przez Duńczyków ośrodek
wypoczynkowy - przyp. M.J.D.
'" Zob. W. Benjamin, O kilku motywach u Baudelaire'a, tłum. B. Surowska, „Przegląd Humanistyczny" 1970, nr 5. s. 69-84; nr 6,
s. 105-117, cyt. za R. Różanowski, Szok i przeżycie albo „odrażające
przeżycie epoki industralizacji",
(w:) Pisanie miasta. Czytanie miasta,
(red.) A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 118
2
3
A
5
6
7
8
9
" Zob. M . Maffesoli, „Affectual"
..Threshold", t. 4, s. 42
Post-Modernism and
Megapolis,
12
Są wszak tutaj miejsca do gry w szachy - szachownice miejskie,
parki, kawiarnie, w których można wypocząć do woli, bez potrzeby spo
glądania na zegarek - przyp. M.J.D.
Zob. M. Eliade, „Nasz świat" znajduje się zawsze w środku, (w:)
Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 66-70
Omawiany „makromarket" znajduje się w odległym od Witnicy
o 23 kilometry Gorzowie Wlkp. - przyp. M.J.D.
A. Kuczyńska, Agora nasza powszednia, w: Pisanie miasta. Czy
tanie miasta, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 162
Zob. Z. Bauman, Wieloznaczność sprywatyzowana, (w:) Wielo
znaczność nowoczesna. Nowoczesna wieloznaczność,
PWN, Warszawa
1995, s. 251-260
M . Eliade, Wiecznotrwalość obrazów, (w.) Sacrum, mit, historia,
PIW Warszawa 1974, s. 26
A. Kuczyńska, ibidem, s. 167
B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa
1997, s. 77
Ów „zmierzch starych porządków" jest charakterystyczny dla każ
dej epoki w dziejach człowieka. Przykładem z kręgu humanistyki jest te
oria „kryzysu paradygmatu" Thomasa Kuhna, która rozciągnięta na po
wiedzenie Umberto Eco, iż „każda epoka ma swój postmodernizm", mo
głaby dość adekwatnie tłumaczyć „nowe i stare porządki" - przyp. M.J.D.
13
14
15
16
17
18
19
2 0
21
W tej sprawie zob. W.J. Burszta, Nostalgia i mit, albo o mechani
zmie powrotu, (w:) Czytanie kultury. Pięć szkiców. Łódź 1996, s. 80-107.
M . Eliade, Mefisto i Androgyn. czyli tajemnica pełni, (w:) Sacrum, mit.
historia, PIW, Warszawa 1974, s. 199-253
143
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c113f88b11435f6b3e9fe3ef037bd15f.pdf
47b61391627f050c761bed0825aa6a09
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2707
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2518
Title
A name given to the resource
Przedmiot, podróż, miejsce mityczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.134-139
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Radkowska, Magdalena
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Przedmiot, podróż, miejsce mityczne
Projekt netnologii
Magdalena Radkowska
Zbyt długo żyliśmy pod terrorem niedościgłej doskonałości Demiurga (...) zbyt długo doskonałość je
go tworu paraliżowała naszą własną twórczość. Nie chcemy z nim konkurować. Nie mamy ambicji mu do
równać. Chcemy być twórcami we własnej niższej sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy roz
koszy twórczej, pragniemy -jednym słowem - demiurgii.
Bruno Schulz
Nazywam się Adam Niezgódka, mam dwanaście łat i już od pół roku jestem w Akademii Pana Kleksa.
W domu nic mi się nigdy nie udawało. Zawsze spóźniałem się do szkoły, nigdy nie zdążyłem odrobić lek
cji i miałem gliniane ręce. Wszystko upuszczałem na podłogę i tłukłem, a szklanki i spodki na mój widok
pękały i rozlatywały się w drobne kawałki, zanim jeszcze zdążyłem ich dotknąć. Nie znosiłem krupniku
i marchewki, a właśnie codziennie dostawałem na obiad krupnik i marchewkę, bo to pożywne i zdrowe.
Kiedy na domiar złego oblałem atramentem parę spodni, obrus i nowy kostium mamy, rodzice postanowi
li wysłać mnie na naukę i wychowanie do pana Kleksa. (...) Wszystkie furtki [w murach Akademii] pro
wadzą do rozmaitych sąsiednich bajek, z którymi Pan Kleks jest w bardzo dobrych i zażyłych stosunkach.
Na każdej furtce jest tabliczka z napisem wskazującym, do której bajki prowadzi. Są tam wszystkie bajki
pana Andersena i braci Grimm, bajka o dziadku do orzechów, o rybaku i rybaczce, o wilku, który udawał
Żebraka, o sierotce Marysi i krasnoludkach, o Kaczce-Dziwaczce i wiele innych. Nikt nie wie dokładnie,
ile jest tych furtek bo kiedy je zacząć liczyć, nie można się nie pomylić i po chwili nie wiadomo już, co
się naliczyło przedtem.
Jan Brzechwa
Jest zwykłym, najczęściej szarym pudełkiem. Albo zbio
rem kilku pudełek. Ale to nie ma znaczenia. Równie dobrze
mógłby być wielkim, czerwonym, miękkim sercem, dmucha
ną kaczką, przezroczystą kulą z migającymi w środku świa
tełkami czy pamiątką z sypiącym śniegiem. Przedmiot ten
jednak zajmuje w domu (i nie tylko w domu) sporo miejsca wymaga zbudowania pewnej przestrzeni wokół siebie, naj
chętniej czegoś na wzór świętego kąta (często wręcz osobne
go - cichego i czystego pokoju), lubi być pielęgnowany, od
kurzany i traktowany z szacunkiem. Wymaga od swoich użyt
kowników choć nieznacznej wiedzy na temat swojej budowy
i zasad funkcjonowania. Już dawno przestał być czymś elitar
nym i dostępnym tylko dla wybrańców, ale nadal jest szano
wany i podziwiany.
Komputer jest jednym z tych wielu przedmiotów (cho
ciaż nazywanie go przedmiotem budzi pewne opory), który
odsyła nas gdzieś głębiej, do innej rzeczywistości, pomaga
przekraczać granice i otwierać się na świat. Tutaj można
wskazać jego podobieństwo na pewno do książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych
zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, radia, telewi
zora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjoni
stów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech stygmatów
Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku
LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplasty
konu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym
atrybutem kultury.
Komputer jednak dawno już przekroczył granicę czystej
wyobraźni czy iluzji, a może przez swoją definicyjną zerojedynkowość i matematyczną strukturę od początku im zaprze
czał. Więc nie tutaj chyba trop jego antropologicznego pozna
nia. Nie interesuje mnie też jako przedmiot sam w sobie, ja
134
ko zbiór układów scalonych. Chciałabym się zastanowić nad
przestrzenią, którą tworzy nie wokół siebie, ale przez siebie nie sam jeden - ale cała ich gigantyczna rodzina umożliwia
jąca spotykanie się milionom ludzi na całym świecie,
podróżowanie nieskończonej liczby informacji, przestrzenią
niematerialną, ale też nie czysto mentalną. Przestrzenią wir
tualną, choć lepiej i ściślej jest mówić o niej cyberprzestrzeń.
Czym jest zatem cyberprzestrzeń? Trudno to jednoznacz
nie zdefiniować. William Gibson, autor prekursorskiego dla
cyberpunku Neuromancera: Cyberprzestrzeń. Mimowolna
halucynacja... danych, wyabstrahowanych z banków każdego
komputera, przedstawionych graficznie w systemie ludzkim.
Niewyobrażalna złożoność. Linie światła sięgającego nieprzestrzeni umysłu, zbitki i konstelacje danych (za: Davis
1998, 108). Jednak pójść tropem pisarzy książek tego gatun
ku, to chyba przekroczyć kompetencje antropologa na rzecz
wizjonera. Nie potrafimy jeszcze żyć dosłownie na tym ob
szarze i cały czas możemy określać się tylko nawzajem po
przez relacje: ja przed monitorem, a sieć informacji, bank da
nych, przekazy od innych użytkowników, gry komputerowe
itd. ukazujące mi się na ekranie. I na tym etapie naszych wza
jemnych stosunków chciałabym się zatrzymać, ze świadomo
ścią tego, że one właśnie otwierają pole dla nowych doświad
czeń i procesów poznawczych, one niewątpliwie mają wpływ
na postrzeganie czasu, przestrzeni i innych kosmicznych ka
tegorii.
Wielu autorów widzi w cyberprzestrzeni realizację wiel
kich, odwiecznych marzeń ludzkości o porzuceniu własnej
cielesności, o świecie bez nieczystości, bólu i śmierci, nieo
graniczonego narcyzmu i doskonałego samopoczucia. Rze
czywistość całkowicie odwracalną, w której podjęte decyzje
nie są ostateczne, która daje możliwość przełamania wszel-
�kich ograniczeń materii. Jest także czystą demokracją i rów
nouprawnieniem. Nasza tożsamość może być kształtowana
niezależnie od naszej cielesności, historii czy doświadczeń.
Każdy ma możliwość brania wszystkiego, co w cyberprze
strzeni się znalazło, ale także dania, zostawienia cząstki sie
bie, na którą rzeczywistość nie musi mieć ochoty. Nawet je
śli nie mamy nic do powiedzenia, możemy powiedzieć i nie
ma znaczenia, czy ktoś nas słucha. Nie polega to tylko na ilu
zji kontaktów międzyludzkich. Te kontakty rzeczywiście ist
nieją. Tu ludzie porozumiewają się naprawdę, lepiej niż w ja
kiejkolwiek ziemskiej komunie. Cyberprzestrzeń jawi się
nam jako spełnienie Wielkiej Ucieczki od świata, który się
nie sprawdził, ku temu, który spełnienie nie tylko obiecuje,
ale i umożliwia. Dla niektórych jest nawet formą obiecanego
zbawienia, religijnego osiągnięcia poprzez technologię (por.
Bóhme 1996).
Obok oczywiście postawy tak bardzo afirmującej popular
na jest postawa wręcz przeciwna: tę znamy chyba najlepiej:
dehumanizacja, egoizm, postawa nieuznawania dotychczaso
wych wartości kształtujących etykę, negacja historii, a przez
to kultury, nieodróżnianie prawdy od fałszu, itp.
To, co pewne i zachwycające to interaktywność. I nie jej
złudzenie, jak w przypadku telewizji, gdzie ma się pozór
możliwości wyboru, poprzez istnienie czterdziestu kanałów,
a w rzeczywistości nadal jest się całkowicie biernym, ale
prawdziwa, dwustronna wymiana. Cyberprzestrzeń nato
miast - przynajmniej dotąd - proponuje raczej akceptację niż
dominację. Nie jest to narzędzie transmisji z kilku ośrodków
(jak prasa, radio czy telewizja), ale interaktywnej komunika
cji między grupami ludzkimi, umożliwiające kontaktowanie
się niejednorodnych wspólnot (...) telewizja i prasa są narzę
dziem dezinformacji i manipulacji znacznie skuteczniejszym
od Internetu, ponieważ mogą narzucić „jedyną " wizję rzeczy
wistości i uniemożliwić krytyczną reakcję i konfrontację
odmiennych stanowisk. (Levy 1997, 53). Oto ziszczenie ma
rzenia o równouprawnieniu języków, spełniony projekt lyotardowskiego uprawomocnienia przez paralogię.
Jak ja zamierzam opisać tę ogromną, choć fizycznie nie i stniejącą, przestrzeń? Oczywiście przez analogię: najmodniej, pewno najłatwiej, a może i najlepiej. Zacznę od klasyki,
z nadzieją, że nikt nie poczyta mi tego za profanację. Jeszcze
tylko muszę zaznaczyć, że to, na czym chciałabym się skupić,
to Internet - niewyobrażalna sieć danych, rozkraczona
ośmiornica milionów komputerów trajkoczących jeden do
drugiego jak świat cały i szeroki, wypełniających dokumenty,
dostarczających serwisów danych i zbliżających do siebie
sieciowych użytkowników poprzez rozmaitość wspólnych
przestrzeni (Davis, 110). W dużej mierze jednak moje refle
ksje dotyczą całej cyberprzestrzeni.
W poszukiwaniu innego świata, w wykraczaniu poza ob
szar naszej rzeczywistości człowiek specjalizuje się od daw
na. Niewątpliwie istniejące granice realności, historycznego
i biologicznego uwarunkowania przeszkadzają mu, choć dają
bezpieczeństwo. Co zrobić, aby przekroczyć tę barierę? Moż
na podróżować (o tym później), można medytować, poddać
się pustyni, zagłębić się w ciekawej lekturze itd. Można też
szukać Inności w marzeniu sennym, fantazji i wyobraźni. Tą
drogą idzie Bruno Schulz (przepraszam jeśli uprościłam po
przez nazwanie stanów, które wprowadza mały Józef, chodzi
tylko o zarysowanie sytuacji). I jego opisy mają nam pomóc
nawiązać rozmowę ze współczesną technologią.
Mieszkaliśmy w rynku, w jednym z tych ciemnych domów
o pustych i ślepych fasadach, które tak trudno od siebie
odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek. Gdyż wszedłszy
raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało się
zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków,
niespodzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się
o początkowym celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wraca
jąc z manowców dziwnych i splątanych przygód, o jakimś
szarym świecie przypomnieć sobie wśród wyrzutów sumienia
dom rodzinny. (Schulz, 1994, 27) Internet to oczywiście cho
dzenie, spacerowanie, jak się później okaże także podróżowa
nie i żeglowanie. W każdym razie na pewno szukanie. Ale
czy czegoś konkretnego? Z początku często tak. Jednak szyb
ko zamienia się to właśnie w błądzenie bez konkretnego ce
lu, bez wyznaczenia punktu dotarcia. Ciągłe skręcanie
w boczne uliczki, ni stąd, ni zowąd powracanie do tego same
go miejsca, by szybko stracić z oczu pozorną mapę, która
okazuje się być niemożliwa. Błądzenie, by nagle, bez żad
nych problemów wrócić do domu rodzinnego. Labirynt - tak
niewątpliwie pasuje tu ten mityczny, symboliczny, a nade
wszystko archetypiczny pomysł na wędrówkę. Ale w Interne
cie zawsze mamy funkcję „wstecz" - to nić Ariadny. Mamy
także możliwość po prostu z niego zrezygnowania poprzez
wyjście z programu - to otworzenie oczu, tak jak w przypad
ku gry wyobraźni. Brak w tym labiryncie tylko Minotaura, bo
nie ma tam centrum.
Czy chodzenie po sieci jest bezpieczne? Fizycznie niewąt
pliwie tak. Brak jakiegokolwiek uświadamianego ryzyka.
Może jednak stać się nałogiem, tak jak nałogiem stają się po
noć podróże. Można także wejść w miejsce dla nas nie prze
znaczone i poznać zakamarki ciemnego świata, zbyt wcze
śnie zostać poddanym inicjacji, zdobyć doświadczenie nie
zawsze łatwe, można nagle znaleźć się w dzielnicy nowojor
skich artystów, niczym bohater „Po godzinach", można za
błądzić na ulicę Krokodyli, gdzie wyzywająco ubrane, w dłu
gich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to
być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych.
Idą drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych,
zepsutych twarzach nieznaczną skazę, która je przekreśla; ze
zują czarnym, krzywym zezem lub mają usta rozdarte, lub
brak im koniuszka nosa. Lecz Mieszkańcy miasta dumni są
z tego odoru zepsucia, którym tchnie ulica Krokodyli. Nie ma
my potrzeby niczego sobie odmawiać - myślą z dumą - stać
nas i na prawdziwą wielkomiejską rozpustę (s. 83).
W Internecie także nikt niczego sobie nie odmawia. Słyn
na jest już tamtejsza rozpusta, nagie ciała proszą o to, by cho
ciaż je obejrzeć. Rozpusta w Internecie nie zna granic. Także
znajdziemy w nim tandetność i jarmarczność rodem z dzisiej
szego Montmartre'u i Schulzowskiej ulicy Krokodyli. Bły
skotki, świecidełka, istne targowisko próżności. Ale są też
rzeczy istotne, ważne i ciekawe. Do nich próbujemy dotrzeć
ulegając nieraz czarowi internetowych prostytutek - jak
w prawdziwej podróży. I dlatego może Jest lekkomyślnością
nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z mi
sją ważną i pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają
się, plączą i wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się
w głębi miasta, żeby tak rzec, ulice podwójne, ulice sobow
tóry, ulice kłamliwe i zwodne. Oczarowana i zmylona wyo
braźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo dawno zna
ne i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę,
a noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego
do roboty, jak dostarczać wciąż nowych i urojonych konfigu
racji. Te kuszenia nocy zimowych zaczynają się zazwyczaj
niewinnie od chętki skrócenia sobie drogi, użycia niezwykłe
go lub prędszego przejścia. Powstają ponętne kombinacje
135
�Do.tęp do wpiło ATM przez:
zwykłe linie telefoniczne,
stale tacza dzierżawione,
KOMERTEL, ISDN,
POLPAK, VSAT.
Oferujemy:
Whine konto w Internecie
w ciągu 30 minut.
Modemy i oprogramowanie
przeznaczone do pracy w sieci.
Instalacje oprogramowania,
modemów i serwerów
w siedzibie Mienia.
Szkolenia związane
z Internetem:
od podstawowych
po specjalistyczne.
Możliwośi
bezpłatnego
wykorzystania
serwera
'i
World Wide Web
do promocji
swo/е/ firmy.
przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną prze
cznicą (s. 68).
Czym się różni świat sklepów cynamonowych od s'wiata
Wide webl Zapachem, którego w tym drugim brak, onirycznością karzącą przymykać oczy wyobrażając sobie Schulzowskie krainy, a może naszym do nich stosunkiem. Świat
cyberprzestrzeni wiecznie jest otwarty dla swoich użytkowni
ków, w tym sensie nie ma granic. Można po nim podróżować,
ale można go także tworzyć. Od początku do końca zrobiony
jest przez człowieka - na wzór i podobieństwo tegoż. Nawet
kiedy ręka poety dotknie go i zostawi tam ślad, znajdzie się
on obok miliardów innych śladów i nie ma większego wpły
wu na całokształt. Swoista addytywność cyberprzestrzeni
i pewne równouprawnienie składających się nań klocuszków
(przynajmniej na razie, nie wykluczam, że to się może zmie
nić) jest jednym z czynników, który nie pozwala nam mówić
0 niej jako o świecie w pigułce, nie do końca broni się także
nazwanie jej mikrokosmosem, a tym bardziej zwierciadłem
rzeczywistości. Co najwyżej możemy mówić o marnej meta
forze współczesności. Jest nową jakością, nowym tworem,
wiecznie na nas otwartym i czekającym na ciekawe uzupeł
nienia. Jest także miejscem spotkań ludzi z całego świata, za
negowaniem przestrzeni fizycznej, gwoździem do trumny
Euklidesa. World Wide Web na nas czeka, chatlisty z nami
rozmawiają (te drwią już z wszelkich tradycyjnych zasad
1 ograniczeń konwersacji), a gry komputerowe zabawiają.
Świat Schulza przed nami ucieka, jest tak fascynujący, że
chcemy się w nim znaleźć, ale to wymaga ogromnego wysił
ku. W przeciwieństwie do cyberprzestrzeni, która dostępna
jest dla każdego, sklepy cynamonowe pojawiają się, by zaraz
zniknąć, ulotnić się i rozpłynąć. Są czystym, nieziszczalnym
marzeniem, a Internet marzenie urzeczywistnił, tym samym
je likwidując.
Powróćmy jeszcze raz do samych cynamonowych skle
pów: słabo oświetlone, ciemne i uroczyste ich wnętrza pach
niały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła, aromatem da
lekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam Znaleźć
ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów daw
1
136
no zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe sa
lamandry i bazyliszki, korzeń mandragory, norymberskie me
chanizmy, homunkulusy w doniczkach, mikroskopy i lunety,
a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty peł
ne przedziwnych rycin i oszałamiających historyj (s. 69).
Cyberprzestrzeń nie jest poezją, brak jej cynamonowego
zapachu i swoistej subtelności, aleja wierzę, że podczas mo
ich wędrówek po tej nieograniczonej krainie dotrę kiedyś na
ulice świata sklepów cynamonowych, do jego najciekaw
szych zakamarków i znajdę w nich elementy, o których zapo
mnieć i których odrzucić nie warto. Bez tej wiary nie byłoby
sensu po takiej rzeczywistości podróżować, a traktowanie jej
tylko i wyłącznie instrumentalnie jako narzędzia i bazy da
nych wydaje się być niemożliwe. Zbyt dużo czasu się jej po
święca, zbyt dużo uwagi na niej skupia, za wiele tam świeci
dełek i koronek, tandety i mądrych słów, by móc nie zatrzy
mywać się, a tylko wyszukiwać proste informacje na temat.
Pamiętam, kiedy ostatnio podróżowałam po Internecie w po
szukiwaniu wirtualnej superdziewczyny Lary Croft, to ani ra
zu nie zostałam zaspokojona informacjami, ciągle chciałam
wiedzieć więcej i więcej zobaczyć. Cały czas ma się bowiem
świadomość, że można jeszcze znaleźć ciekawsze rzeczy, że
źródło jest niewyczerpane, a na dodatek po drodze tyle inte
resujących dygresji.
Co jeszcze urzeka w cyberprzestrzeni? Obiecuje ona speł
nić marzenia każdego podróżnika - poprzez postawienie sto
py na obcej ziemi oswaja się ją, ogarnia, poznaje, a tym sa
mym opanowuje. Podróż jest równa podbojowi. Sieć pokazu
je świat już podbity i ogarnięty - zapisany i paradoksalnie ca
ły czas otwarty na nasze dodatki. Chaos opanowany. Złudze
nie wszechwiedzy, bo cała wiedza ludzkości jest w zasięgu
naszej ręki. Banki danych zawsze są do naszej dyspozycji,
więc my - my jako ludzkość - wiemy wszystko. Potencja
nieograniczona kusi obietnicą ogarnięcia i poznania wszech
rzeczy. Cyberprzestrzeń odsłania pragnienia o wiele starsze
niż komputery cyfrowe: mistyczne pragnienie świadomości
totalnej, magiczne pragnienie totalnej kontroli nad informa-
�puchnie i rośnie w pustą, wydętą narośl, wystrzela szara i lek
cją. Ze swymi nieskończonymi granicami i rozległą hierar
ka wegetacja puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych
chią galaktyk i konstelacji, drogami i miastami, cyberprze
maków, zrobiona z nieważkiej tkanki majaku i haszyszu. Nad
strzeń jest czymś' więcej niż mapą - jest kosmosem. Jeden
całą dzielnicą unosi się leniwy i rozwiązły fluid grzechu i do
Z etapów przejścia przez Corpus Hermeticum zawiera zbiór
my, sklepy, ludzie wydają się niekiedy dreszczem na jej go
tekstów ezoterycznych z późnego antyku, które stały się pod
rączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych marze
stawą europejskiej magii, alchemii i innych gnostycznych
niach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni możliwo
wzlotów - ujawniony Umysł mówi do Hermesa Trismegistuściami, wstrząśnięci bliskością spełnienia, pobladli i bezwła
sa: „Jeżeli obejmiesz myślą wszystkie rzeczy jednocześnie,
dni rozkosznym struchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też
czasy, miejsca, substancje, jakość i ilość, być może zrozu
kończy.
miesz Boga". (Davis, 108)
Czy jednak nie za duże znaczenie nadajemy sieci i jej
Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzy
przestrzeni? Czy niebawem nie dostrzeżemy w niej faktycz
muje się i cofa, atmosfera gaśnie i przekwita, możliwości
nego podobieństwa do ulicy Krokodyli? (Teraz pozwolę so
więdną i rozpadają się w nicość, oszalałe szare maki ekscyta
bie na jeszcze jeden długi cytat, uważam bowiem, że opis uli
cji rozsypują się w popiół.
cy dokonany przez Schulza może być wykorzystany jako bar
Będziemy wiecznie żałowali, żeśmy wtedy wyszli na chwi
dzo celny literacki komentarz między innymi do zjawiska cy
lę z magazynu konfekcji podejrzanej konduity. Nigdy nie tra
berprzestrzeni i moich o niej refleksji.)
fimy już doń z powrotem. Będziemy błądzili od szyldu do szyl
A jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemni
du i mylili się setki razy. Zwiedzimy setki magazynów, trafimy
cę tej dzielnicy, troskliwie ukrywany sekret ulicy Krokodyli?
do całkiem podobnych, będziemy wędrowali przez szpalery
książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo
Kilkakrotnie w czasie naszego sprawozdania stawialiśmy
i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej
pewne znaki ostrzegawcze, dawaliśmy w delikatny sposób wy
piękności, które nie potrafią zrozumieć naszych życzeń.
raz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie nie
przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówiliśmy
Będziemy się wikłali w nieporozumieniach, aż cała nasza
0 imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale sło gorączka i podniecenie ulotni się w niepotrzebnym wysiłku,
wa te mają zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by określić
w straconej na próżno gonitwie.
połowiczny i niezdecydowany charakter jej rzeczywistości.
Nasze nadzieje były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd
Język nasz nie posiada określeń, które by dozowały nieja
lokalu i służby - pozorem, konfekcja była prawdziwą konfek
ko stopień realności, definiowały jej giętkość. Powiedzmy bez
cją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych intencyj. Świat ko
ogródek: fatalnością tej dzielnicy jest, że nic w niej nie do
biecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym zepsu
chodzi do skutku, nic nie dobiega do swojego definitivum,
ciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moral
wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie
nych i banalnej pospolitości. W tym mieście taniego materia
gesty wyczerpują się przedwcześnie i nie mogą przekroczyć
łu ludzkiego brak także wybujałości instynktu, brak niezwy
pewnego martwego punktu. Mogliśmy już zauważyć wielką
kłych i ciemnych namiętności.
bujność i rozrzutność - w intencjach, w projektach i antycy
Ulica Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz
pacjach, która cechuje tę dzielnicę. Cała ona nie jest niczym
nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie
innym jak fermentacją pragnień, przedwcześnie wybujałą
stać nas było na nic innego jak na papierową imitację, jak na
1 dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwości
fotomontaż złożony z wycinków zleżafych, zeszłorocznych ga
kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie
zet, (s. 83, 84)
�Po tej dłuższej refleksji, która nie musi być odczytywana
jako jednoznaczna krytyka, a moją intencją umieszczenia jej
w tym miejscu była raczej pewna obawa, a może nawet deli
katna przestroga przed beztroskim poddaniem się uwiedzeniu
temu urzekającemu światu, wróćmy do podróżowania. Czy to
kwestia atrakcyjności tkwiącej w samej metaforze podróży
czy faktyczne podobieństwo, że używa się tego określenia
nagminnie przy omawianiu cyberprzestrzeni? Już wcześniej
zarysowałam pewne cechy wskazujące, że nie jest to przypa
dek. Spróbuję pójść jeszcze kawałek dalej. Podróż to niewąt
pliwie poruszanie się w przestrzeni i w czasie. Sieć pozwala
nam pokonać wszelkie granice, dostać w każde miejsce: jed
no kliknięcie i Luwr, drugie i zwiedzamy Disneyland, trzecie
poznajemy borgesowskie labirynty , itd. Podróżujemy po ca
łym świecie, po wszystkim, co człowiek wymyślił i wsadził
do komputera (jeśli coś tam jeszcze nie jest zapisane, to nic
nie stoi na przeszkodzie, żeby to zrobić). Zostawiamy czas
płynący w domu, aby poddać się innemu. Czas podróży jest
czasem niezwykłym, bo odmiennym od porządku codzienno
ści, bo toczącym się we własnym, swoistym rytmie. Jest cza
sem nieciągłym, czasem bez przeszłości i bez przyszłości, jak
by zawieszonym w innej, sobie właściwej rzeczywistości. Jest
czasem, w którym możliwe są wydarzenia i sytuacje odmien
ne od rutyny codzienności, nie mieszczące się w jej ramach.
(Tarkowska, 1995). To się zgadza z podróżą internauty.
Podróżny to ten zawieszony między początkiem a końcem,
ten już nie w domu, ale jeszcze nie u kresu. Tutaj podróżują
cy po sieci przypomina raczej skoczka z miejsca na miejsce,
albo włóczęgę wielce ciekawego świata. Dla internauty nie
istnieje strach, niebezpieczeństwo, techniczne ograniczenia.
To czysta wędrówka, bezcielesna tułaczka. Ale podróż to tak
że miejsce spotkań z innym, rozmów bardzo ważnych i tych
niezobowiązujących, zostawiania śladów w nieoczekiwanych
miejscach i ludziach. Wszystko się zgadza. Podróżując po In
ternecie możemy gdzieś odpowiedzieć komuś na zadane py
tania, dodać własne zdanie na liście dyskusyjnej, zwierzyć się
wirtualnemu psychoanalitykowi. Na internetowym murze na
pisać: „tu byłem". A ciągle przy tym jesteśmy w ruchu, prze
mierzamy kilometry bajtów, aby poznać, dowiedzieć się, za
smakować Nowego. A jednak przez to, że cyberprzestrzeń
umożliwiła nam bycie równocześnie w kilku miejscach, wy
eliminowała w jakimś stopniu czynnik czasu i stuprocentowo
odległości. Także poprzez kontakty w sieci może tworzyć no
we podziały społeczne oparte na wspólnych zainteresowa
niach i możliwościach poruszania się w obrębie podobnych
tematów.
2
Wszystko wskazuje na to, że mamy do czynienia z nową
formą podróży, całkiem abstrahującą od fizycznych odległo
ści i uniedogodnień terenu. Ale jednocześnie Internet, na tro
chę już innym poziomie, prawdziwą (czy żeby tak nie warto
ściować powiedzmy dotychczasową) podróż niweluje. Nie
tylko pozwala będącemu w podróży na nieustanny kontakt
z osobami pozostawionymi w domu, ale także daje możli
wość obcowania ze swoją codzienną przestrzenią: chociażby
przez możliwość włączenia ulubionej rozgłośni radiowej,
przeczytania gazety lokalnej, dowiedzenia się o wynikach li
gi piłkarskiej. Z drugiej strony kiedy włączy komputer, ma do
czynienia z dokładnie tą samą cyberprzestrzenią, z którą ob
cuje na co dzień. Internet naprawdę drwi sobie z geografii
i skutecznie udaje mu się pokazać, że nie jest ona warta za
chodu.
Simon Penny twierdzi, że nie ma tu wcale jakiejś radykal
nej zmiany, gdyż rzeczywistość wirtualna liczy sobie co naj
138
mniej dwa tysiąclecia. Śledząc w historii różne iluzje i marze
nia o symulacji, wskazuje m.in. na teatry optyczno-mecha
niczne. Jeden z nich miał być tak przedstawiony w ówczesnej
prasie: Nikt chyba z odwiedzających wystawę nie zdoła się
oprzeć pokusie (...) odbycia podróży mającej wszelki pozór
prawdziwości, a nie narażającej na koszty i niebezpieczeń
stwa (...) nawet na wzburzonym morzu wśród szalejących ży
wiołów można w każdej chwili zejść na twardy grunt. Podob
nie bezstresowo podróżował markiz de Selby: Podczas swego
pobytu w Anglii, mieszkał przez pewien czas w Bath, skąd mu
siał się udać w pilnej sprawie do Folkestone. Potraktował to
w sposób raczej niekonwencjonalny. Zamiast pójść na dwo
rzec i zasięgnąć informacji o pociągach, zamknął się w swo
im pokoju zaopatrzony w duży wybór pocztówek ukazujących
miejsca, przez które musiałby przejeżdżać podczas podróży
Miał też wiele zegarów i barometrów oraz przyrząd do regu
lowania lampy gazowej tak, by dostosować ją do zmieniają
cego się na zewnątrz światła. Co działo się w jego pokoju i do
czego posłużyły markizowi liczne instrumenty - tego dokła
dnie nie wiemy. Wydaje się jednak, że po kilku godzinach wy
szedł z pokoju przekonany, że był w Folkestone i że prawdo
podobnie odkrył taki sposób podróżowania, który nie przypa
dnie do gustu kompaniom kolejowym i okrętowym, (za: Pen
ny 1996, 147).
Internet jednak to nie iluzja rzeczywistości, on nie ma pre
tensji do bycia doskonałą symulacją: to inna forma poznania,
to nowy sposób kontaktowania się ze światem, oryginalne do
świadczenie całej niemal kultury. I dlatego nie ma potrzeby
traktowania rzeczywistości wirtualnej jako alternatywy dla
rzeczywistości realnej, człowiek bowiem może wybrać obie.
Jak bardzo, przynajmniej na razie, sieć nie może się obyć bez
odniesienia do realności, świadczy między innymi metafory
ka opisująca poruszanie się po Internecie. Tak więc obok
podróżowania mamy wielce popularną nazwę: infostrada. In
fostrada na wzór autostrady, z tym, że na tej pierwszej
z ogromną prędkością przemieszczane są informacje (ponoć
najdroższy produkt współczesnego świata). Podobnie ruch
odbywa się tu nieustannie, tylko że nie ma ograniczeń ilo
ściowych. Jednak poruszający się po sieci to ktoś mieszczący
się na przeciwnym biegunie w stosunku do kierowcy tira czy
innego auta. To wolno i z refleksem przemierzający wcale nie
pustą i antyludzką (jak w przypadku autostrady) przestrzeń.
On ma prawo zajrzeć, kiedy tylko chce, do ciekawego miej
sca, kupić niepotrzebną rzecz, zatrzymać się nie tylko na pa
pierosa. On ma prawo błądzić, skręcać i zapominać o celu.
Może dlatego bardziej popularna jest jeszcze inna metafora:
żeglowania, nawigacji i surfowania.
O żeglowaniu mówią wszyscy: począwszy od poważnych
redaktorów specjalistycznych gazet komputerowych, którzy
na pewno obruszyliby się, gdyby ktoś powiedział im, że po
sługują się metaforą, przez śmieszniastych piszących o grach
komputerowych, do socjologów i teoretyków cyberprzestrze
ni, w końcu i sami użytkownicy sieci. Żeglarskie artefakty
bardzo często pojawiają się w reklamach sprzętu komputero
wego czy w nazwach i czołówkach programów. Nic nie zna
czący przypadek (Lakof i Johnson nie uznaliby tego tłuma
czenia), zwykła atrakcyjność tak popularnej metafory czy
może coś więcej w tym jest? Pójdźmy tropem trzeciego
podejrzenia.
Nawigacja morska jest gałęzią wiedzy, która umożliwia
przeprowadzenie statku bezpieczną drogą z jednego punktu
na powierzchni Ziemi do drugiego. (Czajewski 1986, 9). Bez
pieczeństwo jest raczej zapewnione, chyba, że boimy się
�komputerowych wirusów lub złośliwych hackerów. Co z że
glarską wiedzą? Czy interżeglarz faktycznie posługuje się ja
kąś konkretną techniką i umiejętnościami, aby dotrzeć do ce
lu? Tak, jeśli wyznaczy sobie konkretny cel (a ten, jak wyżej
wspomniałam, bardzo łatwo ulega zapomnieniu), to musi po
znać, która przeglądarka jest najlepsza, gdzie szukać, jakich
typów wiadomości itp. Musi starannie omijać przeszkody, nie
dać się zdryfować na nieznane tereny i być cierpliwym. Jed
nak większość nałogowych internautów ani myśli o narzuca
niu sobie surowej dyscypliny, chyba że rachunek telefonicz
ny przekroczy granice przyzwoitości . Raczej termin nawiga
cja wskazuje na potrzebę dostania narzędzi i mapy do poru
szania się po tej niewyobrażalnej przestrzeni. A może zakła
da jakiś talent czy nabytą umiejętność, mimo wszystko ogar
niania bezkresu. Ale tu żeglarzem może być każdy i żadnego
patentu nikt nie wymaga.
A co z surfowaniem, może ono okaże się lepszym określe
niem. Jeśli uznać, że jest ślizganiem się po powierzchni, bez
zagłębiania się (bo w tym kontekście głębi nie ma), jechaniem
na fali, to dobrze. Jednak surfowanie to także cała otoczka: ko
lorowe stroje, deska najlepszej firmy, długonogie dziewczęta,
białozębni chłopcy. I tutaj znajdziemy analogię do Internetu.
Surferzy mają kontakt z oceanem - w jakimś stopniu odpowie
dnikiem cyberprzestrzeni, jako czymś nieogarnialnym, chao
tycznym, bez widocznego końca, otwartym, nie narzucającym
kierunku. Pełna dowolność wyboru. Surfer, podobnie jak inter
nauta: idzie, żegluje, mówi dość, wraca. Bez zobowiązań, bez
nocowania w obcym porcie, po prostu. I w tym jest bliższy mi
łośnikowi sieci od swojego starszego brata żeglarza. Liczy się
kontakt z wodą, ale nie z niebezpiecznym żywiołem. Chociaż
internauta, podobnie jak żeglarz to ten, co ma dostęp do wiel
kiego świata, ten, któremu nie wystarcza najbliższa okolica,
ten, który pragnie poznania, ciągłego zrywania jabłka z drzewa
wiadomości; ten drugi jest symbolem odwagi, siły, indywidu
alności, życiowej mądrości. Zdarzają się jednak marynarze bez
tej całej głębokiej ideologii, nawet u Josepha Conrada: Kapitan
McWhirr pływał po powierzchni oceanów jak niektórzy ludzie
prześlizgują się po latach życia, by łagodnie zapaść w spokoj
ny grób, nieświadomi życia do ostatka, nie wiedząc, ile w nim
3
1
Chatlisty to coś na kształt internetowych kawiarni, miejsce niezobowią
zujących pogawędek, nieraz bezsensownych dialogów; cieszą się ogrom
ną popularnością wśród użytkowników. Podobną rolę spełniają grupy
dyskusyjne (tematyczne), gdzie także każdy może w każdej chwili wy
powiedzieć się i poznać wypowiedzi innych.
zdrady, brutalności i przerażenia. I na morzu, i na lądzie, zda
rzają się ludzie tak uprzywilejowani - lub tak lekceważeni
przez los albo morze. (Conrad 1973, 31). Nie ma co jednak
ukrywać, że większość bohaterów morza to ci doświadczający
niebezpiecznego żywiołu, dotykający śmierci romantyczni he
rosi lub szaleńcy. To bieda i ascetyczny styl życia, to wielkie
ideały i legendy. A w sieci? Przeciwnie - bardziej barok niż ro
mantyzm, raczej jarmark niż pustynia (bez wartościowania).
Na statku jestem sam, muszę liczyć przede wszystkim na sie
bie i tylko listy pomagają mi utrzymać kontakt z resztą świata.
W sieci: z pozoru samotny przy komputerze, przez Internet
kontaktuję się z masą ludzi. Nie mam prawa czuć się samotny,
w każdej chwili mogę pogadać, cały czas mam świadomość
równoczesnego istnienia w tej samej przestrzeni tłumu innych
- mojej społeczności. To jeszcze raz warto zapytać, skąd to że
glowanie w Internecie? Chodzi o nieistnienie wytyczonych
szlaków, o wolność czy o poszukiwanie? A może sieć ma coś
wspólnego z chińskimi morzami, o których znowu Conrad: Są
to morza pełne zwyczajnych faktów, które mówią same za sie
bie - wysp, mielizn, raf, bystrych i zmiennych prądów - skom
plikowanych zjawisk, które jednak przemawiają do marynarza
językiem jasnym i precyzyjnym, (s. 27).
Woda, jako dobre określenie zjawiska, które tu staram się
opisać, pojawia się jeszcze w innym kontekście. Telekomuni
kacja i za nią to, co tworzy cyberprzestrzeń, zostały przez
Pierre'a Levy przyrównane do biblijnego potopu: Drugi potop
nigdy się nie skończy. Ocean informacji jest bez dna. Potop to
nowa kondycja, z którą musimy się pogodzić. Nauczmy nasze
dzieci pływać (nawigować?), utrzymywać się na powierzchni,
a może nawet sterować. Wśród powszechnego falowania jed
no jest pewne: idea stałego lądu jest przedpotopowa.
Patrząc przez okienko swej arki Noe, to znaczy każdy
z nas, jak okiem sięgnąć widzi inne arki. Płyną po wzburzo
nym oceanie komunikacji numerycznej. Każda z nich dokona
ła własnej selekcji. Każda pragnie ocalić różnorodność. Każ
da chce przekazać informację. Arki będą dryfować bez końca
po powierzchni wód. (s. 46). Teraz nie pozostaje mi nic inne
go, jak patetycznie przypomnieć za starożytnymi: „Navigare
necesse est, vivere non est necesse".
2
Notabene to właśnie borgesowski labirynt wydaje się być świetną me
taforą internetowego świata. Chyba już nieraz wykorzystaną.
Z takich czysto technicznych ograniczeń należy wskazać także na fakt.
że wiele stron w Internecie jest płatnych, mogą dostać się na nie tylko po
siadacze karty kredytowej.
3
BIBLIOGRAFIA:
Bóhme, Hartmut
1996 Teologia leleobecności, tłum.: Aleksandra Ubertowska, „Maga
zyn Sztuki", nr 10(2/96)
Brzechwa, Jan
1968 Akademia Pana Kleksa, Warszawa
Conrad, Joseph
1973 Tajfun, (w:) Tajfun i inne opowiadania, tłum.: Halina CarrollNajder, Warszawa
Cząjewski, Jacek
1986 Nawigacja morska, Warszawa
Davis, Frank
1998 Komputer. Wszechświat, tłum.: Marzena Beata Guzowska, „Ma
gazyn Sztuki", nr 17 (1/98)
Levy, Pierre
1997 Drugi potop, tłum.: Justyna Budzyk, „Magazyn Sztuki", nr 13-14
(1-2/97)
Penny, Simon
1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum.; Jadwiga Węgrodzka, „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96)
Schulz, Bruno
1994 Sklepy cynamonowe, Warszawa
Tarkowska, Elżbieta
1995 Czas podróży, włóczęgi, wędrówki. „Res Publica nowa", nr 7-8
(82-83)
139
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2975f42121c411683489dbb1a18045f.pdf
08c1da930a960e6a4819a98b91292974
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2195
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2041
Title
A name given to the resource
Recenzje / LUD 1997 t.81
Description
An account of the resource
LUD 1997 t.81, s.261-300
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud. t. 81. 1997
III. RECENZJE
Andrzej I. a p o r o II s ki,
zn,lIi 1996. ss. 106.
Wit/gellslein
o kllllllra,
Wydawnictwo
Fundacji
Humaniora.
Po-
I.udwig Wiltgenstein
mial zlvyezaj wykladać bez poslugiwania
sit; notatkami.
Ale chyba
nic t\lko z tego powmlu jego I\ywody byly tak nicspójne. ch oc jednoczesnie
niewątpliwie
inspirUI'lee Oto widocznym hylo jego /Inaganic sit; z wlasnymi myślami. z natlokiem skojarzell i rozmait:ch w,\tplilvości. nHl/.()lenic sit; z artykulacją idei. Wyki ady jego zamienialy się. podobno.
czasami II rodzaj intelektualnych
happeningów,
gejzerów
eksplodujących
naj różniejszymi
pom: slami. paradoksami
I pytaniami.
Wittgenstein
maWlal zresztą. ze mozna napisać książkę
lilozoliczn'l. lecz taką jedynie. klóra zawieralaby bądź to same dowcipy, bądź pytania pozostaII ione hcz odpOlviedzi. Ht;dąc swiadom owej tendencji w swoim myśleniu - tendencji nielatwej
przecie IV odhiorze
dyktowal uczniom tresc notatek. aby mogli "zabrać coś do domu. jeśli nic
II gillIlach. to przynajmniej w rt;kach".
Pott;gOllanie sit; sklonności do. pk można dziś powiedzieć. "rozlepiania"
sensów, wyraźnie
da sit; prześledzjć
w najważniejszych
dzjelaeh austriackiego
myśliciela.
jJ"oclallls
LOgICOPlllloSOIJliiclls
Ilypelnia dbalość o logikt;. o tok myślellla, któremu wytycza się dokladne granice
oddzielaj,\ce pl'awLlt; od lalszu. f)ociekonio
1;lo~ol;c~lIe
natomiasL a Wlt;C tzw. "późna" tworczość.
to potoki zdaI1 niemal aforystycznych.
peine metalórycznego
obrazowal1la. niezwyklej wrażliwości i poetyckiej pasji.
Ksi'V"a Andrzeja l.apoJ"(lIIskiego
Wit/gellsleill
o kllllllra
ma rozwijać wątki zaczerpnięte
z m: śli ..pói.nego" (po 1')29 roku) Wittgensteina. Ale próżno doszukiwać się w niej stylu właściwego /)oclekolliolll.
Jest to prosty. lakoniczny. powściągliwy wywód. Czytanie bez lapania tchu.
M: śl skondensOllalla
tak, by ledwie poczuć zapach i smak. Przykłady nicwyszukane.
brak
rozleglych dygresj i. zamyśldl. oclleglych skojarzell. Jedyną przeszkodą w jego wartkim biegu jest
nadmierna mIlogość nawias(lII (nic tylko okr'lglych. lale i kwadratowych!).
Lecz to przecie wola
autora i zamysl jego. Przcjdt; zatem od treści formy do treści samej.
Andrzcj /aporowskijuż
na samym początku. we wstępie - lapidarnie i radykalnie rzecz jasna
- przedsta\\la to.V naj IStotniejsze dla swej książki. Powiada więc. że człowiek kształtowany jest
przede Ivsz.ystkim prz.o uoesll1iczel1le
w rozmaitych grach .Językowych. Nie można wskazac
żadnci stalej Jego cechy, gdyz. mówić da się o cechach owych wylącznie w odniesieniu do konkretnej gry Jt(zykowej. I.miana gry. zmiana ł<JrIlly życia. wyposaża w nowe, często bardzo odmienne. atryhuty Kultura jest IV takim ujt;ciu "okrcślonym
sposohem hycia". Ale jest również,
co autor do znużenia powtarza. stanem zrozumienia,
możliwością
przewidywania
zachowaI1
nic t: Iko Iliasnych. ale i cudzyell. Nade wszystko zaś można mówić o kulturze jako o wzajemnym
komunikOIIaniu się. 1 IV tym miejscu kultura ląezy się zjęzykiem.
l.ap0J"(l\\ski przyjmuje za wJasne przekonanie Wittgcnstcina
o tym, że język nic jest niczym
wit;ceJ niż relacj,! mit;dz.y ludźmi. Nic jest język odwzorowaniem
struktury społecznej.
funkcji
ludzkiego umvslu czy też świata: naj poważniej traktowane przez nas słowa, których używamy do
opisu samych siehie. są Jedynie wytworem konkrctnyeh okoliczności.
Jqyk Jest raczej zbiorem
"przednllotOl\
porOl\nania"'.lokalnych
kontekstów.
zauJków, ciemnych
korytarzy
pclnych
subtelneJ dynamiki lplynności.
Autor omawianl'J pracy zestawia zasadnicze tezy Wittgensteina
z praktyką badawczą charakteryzul'IC<\ antropologit; kultury. Mówi. ;ie ro/llmieć inność. czyli bywać antropologiem
właśnie,
to przyglądać sit; inności ()\\ej przez. pryzmat jej regu!. James Frazer, który w kanonicznej jU;i
llole/
gol<;::i określil
/achO\\<lnia cz!onk(1\v spolecZl1ości plemiennych
w kategoriach
magii
(a Ilit;c jako prz.ednaukowe. /najdujące sit; na wcześniejszym,
czyli po prostu niższym od za-
�262
chodniego
ctapie rozwoju
myśli) nic znairegul
rządzących
Próbując je opisać i zrozumieć
nic wydostał si.,: poza granice
formy
życia ... A nas/a
Mówi
nam natomiast
reakcja
W jaki załt:m sposób
powyżs/.ego
pytania
ście
Wincha.
Winch
czynią
to jego
kompletnie
możemy
naj więksi
cym
Wszab.e
sposóh
sens. pojmować
wyeliminować
gry j~'/.ykowe.i')
i najbardziej
przemianom
oddani
()Iq
() pOI\lld/,eniu
stanu.
.. kśli
ność i blądJ:enie
Nic najwesels/.y
antropologiClni
jesl
zatem
zgodne
to wniosek.
badac/.e
wielowymianmy.
kultura
jest zawsze
może
być
in sU/lII
Okazuje
Jest I..lokaln'l
ową
ksi,jżk,
zaawansowanej
cickawy
próbowalem
westcrnizacji
sic. iż badacz
idzic o inność
różile rodzaje narracji
ich na tle odmicnnych
najważniejsze
inności
.lej tczy
humanistyki.
regulą
wymagaFlcy
drodo k()Jiea nallet
!aporowski
na
zatem
musi
IHlII'O. konkludute.
na wieC/n.t
nieostalel'l.I.e /.nojnym
tego. co właśnie
odnieść
rownle/
o rozmaitc
pOlIiada
stale ulegają-
si.; pogod/ie
czy maC/cnie
śWiata wydaj c sic być
w obr.,:bie
naukowych.
kontekstów.
Ilei'li
Skazane
IVzgkd/ic
/<lcllollanla
sic II kontekście
kreowana
I/({scendi.
tak . .iak
..I.ellnctr/.nośc0
II tym
terenowi.
ohjall'ia
trudem odszukiwania
migocących
scnsÓII. bel. pewności
ci!. jcst wlaściwc albo c/y /,a cbwil.,: nic ulcgnic /mianiL:,
C-:ytając
nic.
i pO/.nall'oo
w Id(lI'Y'11l lIS1.elkle
a moje post,,:pllllanle
sprawie
bada,'] zawsze
to i II's/.elkie jej dociekanie
nader
kulturowe
niedopuSl.<Jalne
inności jawi si, w takim uj,eiujako
proces mo/.olny. dlugotrwaly.
analiz i niezliczonych
prób. ;\ wi.,:e idealu. którego nic spełnili
że przedmiot
w dobic
nam o nim zgola
(s. (d).
/.dar/.enie
jest
zneutralil.Ol\ać.
osiąl(nlceia
S<ldla mnie zrozumiale.
IlH')l1'i
innych" !.aponlllski
odll oluje si, II kontekmyśli slIego g,,"lII nego hohatera.
do Petera
..I. zell n'ltr/"
do nowej
w przypadku
- nic
lowe<'m c/y zbieraczy.
gry j.,:/ykowej.
Ivlasnei
o tym. co wiemy"
to uchwycić
kultury
w jaki
przejście
wyląeznie
innych
Badanie
biazgowych
- czytam
a dokladniej
że wzumieć
Tłumaczenie
peine
mówić
kulturowe
nadto.
utrzymuje.
jest
zachowanie
mol.liwe jest LW/.umienie
do ustalei\ kontynuatora
sprawcy.
jalowe.
.Jak możliwe
na czyjeś
wiele o nas samych.
zyeiem
wlasnej
do stanu
inności.
dla alllropologa
sposoby
którl
kUltUl'I -
ml')ll'ienia
konstruowania
pr/.cdstall idl uJmOll'ani'l
Czy i w tym prz.ypadku proces roI.umieni"
uchll l-
o śllieeic.
/jawisk.
ustali iania
tych jakże n')żny ch
gier jczykowych
mialby przebiegać
podobnie do pnKesu badania inności "spokcznej""
Pokgalby wi.,:c na przewidywaniu
tL:go. co w ramach pewnyl.:!t narracji
mo/.c mstać
pOll iedziane.
i ustaleniu.
w rezultacic.
sposobu przedstawienia
1I'Iasnych racji tak. Iw nienarllSl.oną
pO/osIala
rz"c1ząea nim regui<{' Lccz przeeicż wiciu wspóleZL:Snydl
11IyśhL:icli broni SI, pr/cd tym. al1y Ich
myślenie
skladać
II' jak'lkotl\
iek
calość.
Inni
pOII' iadaj'j
(naśladuj'lc
II)rpoC/ty
all'angardl
l.
żc dopicro pisząc poszukuj'l
rL:gu!. Cak style lilomlllllanla.
Jeżeli takie jL:s/t:/c SI": oslaly. /'1 Silą
zasad, naczelną uznają nic/determinowanie.
adogmatyczność.
postcpowaniL:
..pr/ecill
mctodz.ie"
(idyby ponadto dojść do stwierd/.cnia.
że niektórc z. j.,:zyków humanistyki.
IIhrell PIll\'ltpiellaniom
Willgenstcina
wzajcmml
Sądzę
jednak.
A ju/. Davidson
strony.
w taką możliwość.
komunikaej,.
które
Wypada
/.e pragniL:my
przestrz.egal
sąj,zyKami
zamknąć
prywatnymi
si.,: wc wlasnej
si.,: poroz.umicwać.
Dowodcm
pr/.ed n:dukejonizmem
to cL:ehy L:/.ęsto są j.,:zykowi
(casus
skorupie
z. jednej
prz.ypisywanc,
IIcitkggcra).
to pal licho
i nie cz,ckać na pukanie,
na to choćby
niniejs/a
reL:en/Ja.
czv leż ekspansjonizmcm
Pragnicmy
/ drugic.i
sic porol.llmiL:llać.
gdyz.
pL:wnc problemy
są nam wspólne
(zadane') - z.apytalby (iadamer).
bliskie. Można OCZylI iście
zakladać.
że peIne z.wzumienie
jest nicosiągalne,
Ak prz.cl.:ic/.. skoro sam j.,:/yk Jest tylko historyczną
przygodnością.
gorzej
sluży
mieniem
wytworem
komunibll.:ji),
Byłoby
wi,c
niezmienniL:
to może
warto
ono niL:ci'jgk.
kalekiego
przystać
lud/liL:go
umyslu
na 10. iż podobnie
niejedno/naczne.
pr/,ygodne
jcst
(a mimo
to nic naj-
zc II/ajemn)
. .Jak /,res/.t,\
marzyć
micniu innYL:h. skoro IV sporej cz.cści sami jestcśmy dla siebie niedoeieL:mnq
lajemniq')
()statniL: J:danie książki brzmi: ..Antropolog
musi ,jcdnoe/eśniL:
uświadamiać
sobie.
b.,:dąe istotą
kulturową.
ka". Pi.,:kne to i mądre
I. centrum
obserwują
d7.wi.,:czy IV uszach
Pierwsz.a
skorupa
jL:st w równym
stopniu
zaraZL:m stwicrdzcnil.:,
krajowców
Dewey'owski
-, mam
z peryferii
tubylcem
Oto lokalność
(i odwrotnie),
apel a potrzcbiL:
nadzieję.
;i.e już
jak ci. których
przygląda
Slowa.
nicustannego
strzaskana
-
scnsu
się lokalności.
sensy.
"kruszL:nia
wi,/.ila
zachowali
chęć
m rozuo no/u/.,e sam.
dociekrajmlcy
konteksty
.. A jednak
skorupy
konllencji".
I..roI.umiL:nia
inn)eh.
�263
Za ~oh:Jn'l s~orup'l
jest II lasnić
skrv\\a
od czasu. o~olicl.l1osci
Winch.
~l()rćgo
(nic przy"\oianym
dr/emi,!
si.; możlilH1SĆ idl zro71llnienia.
Witlgćnslćina
koncćpcja
Czyż
Która
i ~lo wic czćgo jćszczć ... Dlaczcgoż
Andrzej
l.aporO\vski
II ~si'lice)
- II bidcJ
gićr j.;zykowych'l
dosć surowo
mówi I o pewnych
~ultur/ć:
punktach
jej elementem
ledwie
przygodna.
nic
zależna
wic;c aż lak krępująca?
krytykuje.
..pun~tach
umożliwiających
najlrwalszym
przecie
IntegralnoH'
w szkicu
stycznych".
wzajemne
jakic
kryją
zrozumienie.
moralna
siC;. lepiej
J sugeruje.
-
że są
onć czy ms gotoll)m.
dan\"lll. uyms. co c/ekajćdynie
na odkrYCie. Nie SądlC;. by tak było. To. czy
dostr/c/emy
0\\ C pun~ty.
/.ah:ż) od tcgu. czy pr/yjmiemy
z:a możliwe samo ich istnienie.
Prl.yj.;cle :a~lego pl·/.esll l'ldczenia. lar)/.) biJ';. pr/esąd/.a
o pOjaWieniu siC; .. styczności".
nie [JOlIy /.ve I,tuy si.; nićrozcrwalnic
I tym. kim jestćm:
z prywatnym
spojrzeniem
ość
SO\\
kultur).
z ch.;ci'l
dostrzćżcnia
w ..od kglych"
co \\ OPO\\ ićściaćh mi hlii.s/ych.
/. konstalaćj'l.
moie pr/.eraża i hil\\i. W l)m sensie rozumienia
lalr/,lsn'll'
eil,:i~im
by I\CI szara
Wittgćnstćin
S'I monlćnt).
~ied)
mgiel (one pe\\nie
w jakiej
Ull%giu
\\'iele
samych
w,\tków.
bowiem
plyną
w korycie
życie
i religić
mienią
natomiast
lej rzeki.
gd/.ie
siC; bogactwem
być
ezy
mądrość
kolorów"
przed ulllysklll
"I~nąeym poznania
rozblyskuje
wiei b jasność.
są momenty
pr/CllażajiU.
I to .jest, myśl.;. uniwersalna
cecha ludzi. Bez wzgl<;du na to
a~ur;lt uczestniczil
nIch Pols~iej
tych
że w istocie zajmuje nas to samo. To samo
nie da siC; wtloC/)'ć w gorsel jednej formu1y
\\ iL'~iem Illćlody ... Myśli
.. pisal
opowieściach
Przeświadczena wieloglo-
grze.
IIIJ/sku 1I11('d::\' /lIdo::lIlIIl'stll:elll
li lIlI/ropo/agią.
Akademii \iau~ nrC" red. A. Posern-ZieliJiski.
lrudnosci
d/.isiejs/ej
lIei<[l11ll\\ y mi ljil\\ i,~alni
etnologii
I\yrasla
Waldemar
KllligOlIShl
Prace Komitetu
Nauk
PO/.nal·1 1995. ss. 197.
Etnologicz-
z 1~lklll. iż orrócz
kullUnl\\ y mi jest ona poehlonic;ta
zmagania
rctlcksją
siC; z powstającymi
nad swoj"
własną
to:i.samo-
ści'l i ~ollll) eją 1'0\\ i,ks/a si, bll\liem jej dorobe~. co wymaga ciągiego zastanawIania
sir; nad
la~rcsem pl·zcdmiotow)m.
micj,;eem Ilśród inn)'eh nauk. podbudową
teoretyczną
i wyposażeniem
llletodologieznym.
ty m hard/icj,
że I.daje sit; ona obierać pcwicn kierunek
na najblizsze
lata ..
ku antropologii.
I'rohlcnl\
dyscypliny
l.najdująceJ sil,: wlaśnie w trakcie istotnych
i intercsującyeh
pr/eks/laiceli.
tll'or/'Ice.l SiC nieja~o 1\ marslu.
na nO\\o.
sm orlI li d/ieio
pol! chilra~lervstYClnym
i mlekv\atnym
/lI<!o::I1(llrS/lr('/{/ (/ (/l1t{'oIJ()logil{ ( 17 'lIlton'l\\).
Si! publikacje.
II ly m celu
autorl.)
\\
\\ypo\\'iadaj'l
~ol1kl'eneji
glóllnie
I
~vt,illem
ty II \
~h')f'e nic mog'l
pOI\stal).
a !akie
sil,: ponie~'ld
pozn;lI'ls~iej
Icgo pOI\lldu.
I:llropy.
\\ tym
(1994
bcz echa.
~lórym
imieniu
~tóreJ
ii w inleresujqcej
głosu
dyscyplin)'.
[Jo/)'eji
I.
dyskutować
wypada
się bacznie
nieobecnych
i la
jest
dziedzinie.
klasyClna
swoich
zainleresowany
rÓ/norodne
dobre
Srl)f'a ez.;ść
i liche. Ivażkie
ilrtY~U"'l\1 rol.lnija
i mniej
istotne.
si.; hCl.spr/eeznić
bywa.
rzy li si.;
I
ta~ lrudni\malcriq
Idaj'l si.; t~\\ it.' CI'lst~owe
nadając
odpowied/.i
jel!llllCl.cśnie
na pytania.
klimat
nad kulllll'lJwym
obecności
calcmu
IV
nic
lecz jedynie
tom
o kondyej<;
zawiera
dlatego
jako
partie
nOI\'()Czesne.
je pomijam:
kontekście
zamierzonego
autorzy energicznie
Imie-
tomowi
gdzie siC; znajdujemy
perspckJednak
i zatroskany
przewodnim.
niejako
ponieważ
si.; decydol\ać.
jak też bardziej
paru inn) ch lei nic doty ~am. gdyż nic Sil w)'Slarczajqco
interesuj'lce
prolilu opraC(l\\auia.
l iv\ag.; mojq zwrllcilo kilka artykulów.
których
gdyż
etnograficzna.
omawiany
którzy
l1lięd::y
nic uczestniczyicm
zainteresowail.
uj.;eia tradycyjne,
z lemalem
starają
kraju)
teoretycznymi
nilu~i. 1\ ~lóreJ pl'led laty pr/"I.lo
mi si.; znale/.ć .
.Iil~ lo /\\y~1e Ile \\'spóIClesnych
pracach zbiorowych
należy.
w studiach
metodyka
badacz)'.
po/ska
przyglądać'
tom.
w naszym
glównych
sprawami
nich
ninicjszy
to jest
(przynajmniej
raczej
si.; pod lupą
- Dl1%gia
o których
po~lo,;iem
mnie
si.; jeszClc
a l!ominowala
miejscu
Illy kly reprClentanl
1\
rok).
nic \\ICluwalo
ilnlropoiogiCl.neJ
zabieram
minqć
opraco\\ania.
znalazly
tytułem
- gdyż wlaśnie
i w jakim
jesteśmy
IV
nich
stanic.
�264
Od razu też musz.,: wyprzedzić koIicową konkluzj.,:. stan lell \\)daje mi si.; hO\\iem niezbyt .jasn)
i obiecujący.
Trudno nic zgodzić si.,: z glówną (cz'l książki. iż C!nologia powinna si.; anlropologizo\\ać
(w zll(Jczeniu przcjmow<lnia pcrspekLyw i wzorców). Jednak/c pO\\illllo sil,' to odby\\ać w sposóh
sensowny. raczej lagodny i w rói..nym tempic dla poszczególnych
.Ic.l d/.ied/.in. przy lacho\\ aniu
wi.,:kszcj jej samodLielnosci
w obr.;bie i \\obec antropologii.
ni/ lO ma mieJsce \\ srodowisku
anglosaskim.
Sensowne wyd<lją sil,' być w z\\iqzku I. tym dos\\ iadClenia ..Volkskunde"
krajó\\
niemicekoj":l.ycznych.
Zasadne wydaje mi si.; przypomnienie
kilku dosć pO\\S/eehnych
oClekiwaIi wobec etnologii. I.yskuji\eych na /.n<lczeniu w okresil; jej translilrlllacji. a sprowadzających
si.; do t<lkich 0(0 regul:
I. Nic powinno si.; skupiać glówllie n<l wlasncj kondycji
chocia/ rclleksja taka by\\a
usprawicdliwiona.
a niekiedy nawct konieczna. Iccz zdecydowanic
koncentrować
si.,: na przcdmiocie bachul:
2. N<lleżaloby bronić trzonu wlasnych zainteresowall.
przenos/ilc /.ara/em c/.,:sć dOl) dlC/asowej problematyki do tworzilcej si.,: wl<lśnie antropologii:
3. Wkomponowanie
jcj w obn,:b antropologii
powinno .IiI wzmocnić pod \\I.gl.;clcm teoretycznym i metodologicznym.
nic zaś odwrotnie:
4.
'il; powinno sil,: poprzestać jedynie na t\vorzeniu Cmili' to nO\\ych pylati i promocji t<:rminów. jak Lo dość cz.,:sto bywa.
I'ublik<leja Etnologia polska międ:y Illdo:I/(/\1'StIITIII II lIntrol)()logil{ jest \\ calosci hosprzecznie sensowna. konstruktywn<l i niewiltpli\vie oka/c sil,: pr/.ydatna dla naS/ej dysc) plin\
Jej zaleLy zaś są na tylc liczne - widoC/ne np. wartykulach
i\. I'oscrn-liell(lskiego.
":. TarkO\\skicj • .I. Cioćkowskiego.
iż nic chcialbYIll. i nic lllóglbYIll ich w /asadniCl.ej liClbie pr/.edsta\\ić
Wspomn<; jednak. że do najważnicjszych
z nich naJe/ą g/(l\Vnie: pojawienie
SI": tegc) tOIllU
wc wlaściwym czasie. uczestnictwo w dyskusji reprezentantów
socjologii. uw/.gl<;dniellie J'(mlliCl
ujl,:Ć bardl.iej tradycyillych.
obccność sl.erokiego ..spektrum" problemó\\.
uPor/ilclkO\\ any charakter argumcntaeji
wi.;kszości autorów. dość I.I1<1C/.l1as\\'()hoda \\ sta\\'ianiu nowych P) tali.
\\Tes/.cie cl.ytclny w widu artykulach klim<l' dyskusji.
Jednakżc nic sposób nic dostrl.ec dość licznych i wcale pcm ażnych niedostalkc')\\ i siaboścI tcj
ksią/ki. widocznych nic tyk w calościowym jej układzie (wzmijanic sic I. iSlllt'l tcmatu. poia\\ ianic sic sprzccznych sądów. np. w sprawie relacji socjoiogia - etnologia lub na temat Istoly leorii.
charakteru wyjaśnieli i paru podobnych spraw). ale przede wszystkim na pO/iomie pojedyncz) ch
artykulów. Nalcżą do nich w szc/.ególności:
I. I'rzyuynkarski
charakter niektórych opracowali:
2. Słaba nickiedy konstrukcja artykulów - nic mogą o niej stancl\\ić lr/} komentarze do poJedyncl.ych prac zagranicznych:
3. Nierzadko
uboga i przypadkowa
literatura (niekiedy nawet lestawiane
mechanicznic
pClf.yc.ie. kLóre dziel'l dziesil,:ciolecia):
4. Uciekanie sii;: do cytatów zbyt dlugich (kilb przykladc'm). nickiedy rauej przypadkowych. którc utrudniają. <Inie ulatwiaji\ zrowmienic
wywodu:
5. Poslugiwanic si.,: pu:ykladami. klóre tracą aktualność na gruncie polskIm - nic \\S/) stklc
bowiem rozlcrki /achodnie.i antropologii
nas obowiq/.uj". niekllire Sil i b<;d" nam obce (\\ t) m
scnsie skoncentro\\<lnie
uwagi na środowiskach
pozapolskich jesl zarazem dostr;:egalnym rozmijaniem się z glównym lematem książki):
6 f)ość u.,:ste uciekanie si.,: do ogólników. wizji. postulatów.
Moene i słabc cechy rói.nych wypowiedzi I.awartych w lej pracy przeplatają si.; \\zajemnie.
co jest zrozumiale i nic wymaga kOmenl<lrZa. Niekiedy jednak ulomIlość slilrmulcl\\ali i argumentacji stajc si.; .iui. rahlca. m.in. wtedy. gdy czytamy. i/ ..slahość antropologii
rodzi si.,:
/. kryzysu pojecia prawdy w Illozolii" (s. 62), "pr/.yszlość antropologii
nic le/y w sferle naui;
spolccznyeh. jedynie na pogranic7.LI humanistyki i nauk przyrodniczych"
(s. 97) ... ponO\\·oczcsność i postkomunizm
to prawic to samo" (s. 99) ... poj.,:cia takie. jak np. aku/lurcja. asymilacja.
tubylec. hybrydy/.acja .. wyrastają(ce) Z dynamicznych
pOrtl\\n,1I1" (s. 122). "innowacje możem\
�265
interpretować jako przechodzenie
do nowej kultury społecznej" (s. 125), "powstanie dyscypliny
wiąże si.; z glohalnym procesem integracji różnych kultur i przypada na połowę zeszłego stulecia"
(5. In)...istotna i dccydująca
jcst przcde wszystkim tzw. moc eksplanacyjna,
predywistyczna
i interpretacyjna
dancj hipotezy teoretyczncj
i metodologicznej"
(s. 128), ,.kontakt kulturowy
przyczynil si.; do I.rodzenia nacjonalizmu i rasizmu. będących odpowiednikami
dawnych prowincjonalnych uprzedl.Cli grupowych"
(s. 130). Wicie przykładów
podobnej
beztroski
i braku
precyzji w posługiwaniu sil; j.;zykiem naukowym można jeszcze znaleźć w różnych fragmentach
ksi'lżki. BioI',! sil; one przypuszczalnie
z tendencji do skrótowego
ujmowania zbyt poważnych
i zlożonyeh kwcstii. lecz na SZczl;ście nic przeszkadzają w zasadzie w odczytywaniu
argumentacji
autorów.
Wicie slill"lllUlow,ui I.awartych w ninicjszej pracy budzi jednakże nadzieję na doskonalenie
się
mlodego. krzepnącego
w siłach środowiska rodzimych antropologów.
Nadchodzi
bowiem era
krytyki wczesnych dokonali, wyluskiwania
hłl;dów i potknięć młodości. podkreślania
własnych
slabości i pomy!ck hliźnich. Pojawiają sic,: bowiem opinie o ograniczonym
wpływie antropologii
na inne dyscypliny (K. Kaniowska). o ,.eskapizmie poznawczym"
(niejednokrotnie
nazywa siC; to
zjawisko "defensywną taktyką poznania"), o pustosłowiu niektórych wypowiedzi, o ograniczaniu
si.; orientacji post modernistycznej
do postulatów (Cz. Robotycki), o braku perspektywy kulturowej w socjologii (I:. Tarkowska),
o spo!ceznych
korzeniach
niechc;ci do pozytywistycznego
f110dclu nauk spo!ccznyeh
(M. Kempny). o szczególnym
znaczeniu
problematyki
ciągłości
i trwania w antropologii
(.I Mucha), jak również inne cenne wypowiedzi,
które są dobrym
prognostykiem na przyszlość.
Nicjako symboliczną wymowc; posiada w tym tomie artykuł Lud ludoznawców, ukazujący
f11eandry. trudności i przeszkody w postrzeganiu i opisywaniu chłopstwa w dziewic;tnastowiecznej
puhlicystyce, piętrz'lce się nawet na poziomic charakterystyki jcgo cech morfologicznych.
Jeżeli
tak prosta. jak może się nam wydawać, sprawa nastn;czała tylc kłopotów, to jak można się dziwić
ogromowi prohlcmów stojących przed współczesną antropologią,
wprawdzie nieźle uzbrojoną,
ale stojącą wohec widokrotnic trudniejszych zadali.
Pozytywnic odbieram natomiast zawarty w tomie artykuł A. Posem-Zielińskiego
Etnologia
i alllropologia kulturowa w(iJl"mall1l!j i r::l!cywistei struktur::e nauki, kreślący drogi tworzenia się
antropologii kulturowej IV warunkach polskich, przypominąiący
złożony zakres tej dyscypliny
i rozrzut jej I.aintercsowall. jak też nwierający
pewne prognozy na przyszłość (ten aspekt opra(olIania wydaje mi sil; szczególnie
istotny). Wprawdzie nie móglbym się zgodzić z autorem
\1 kilku raczej drugorzc,:dnych
sprawach (skala wpływu antropologii w kilku krajach europejskich.
\\chlaniania przCl. ni,! innych nauk). alc nie jest to akurat naj istotniejsze. Martwić może jedynic
10. i.c autor dopuszCla
lVIaściwie jedyną szansę dla etnologii - pośpiesznąjej
"antropologizację",
a przerai.a go natomiast "etnografia ariergarda"
(to raczej trzon środowiska
etnologicznego).
:\a tym ctapie rozważall zasadnc by hyło dokładne i rzeczowe przedstawienie
wszelkich "za
i przeciw". w tym szczególnic
merytorycznych
korzyści, które mogą płynąć dla etnologii
II przypadku zdccydowanego
przechodzenia
przez nią na pozycje antropologiczne.
Wymaga to
jednak wyral.nej, agresywnej i nickoniunkturalnej
strategii ze strony czołowych reprezentantów
naszego .~roclowiska.
Dość konkretny zarzut wiążc się natomiast z rcdakcją całości pracy. Nie ma w niej bowiem,
Jak lo ostatnio zaczyna sic,:sprawdzać w najbardziej wartościowych
ujęciach zbiorowych,
podsumOII'ania calości konlCrcncji, przedstawienia
realnej wartości poszczególnych
artykułów i udziału
ich autorów wc wspólrcliJrlllowaniu
dyscypliny. Inny mankament to zdecydowanie
duża liczba
błędów literowych. sZCl.cgólnic w wykazach literatury, ale także w tekstach.
Recenzowana książka jest zatcm pozycją ze wszech miar godną uwagi i swoistego rodzaju
zagajeniem do dyskusji nad problemami,
nad którymi jeszcze niejednokrotnie
przyjdzie się
zastanawiać Tc I.aś skromnc uwagi to tylko szczyt góry lodowej, jakimi są moje spostrzeżenia
na
marginesie lektury lcj konstruktywnej
w istocie pozycji.
Mieczysław Trajan
�266
Pisanie miasta .- czytanie miasta. red. A. Zeidlcr-Janiszewska
Wydawnictwo
Fundacji Humaniora.
Poznań 1997. ss. 252.
Tematyka
tzw.
,.peryferyjną'·
etnologicznych.
dzinie
alllropologii
wzglt;dcm
Jednak
humanistyki
w filozoficzncj
wiclkicgo
tematów
przełom
(wszak
refleksji
miasta
w polskicj
eksplorowanych
w antropologii
mówi
ctnologii
w tradycyjnic
mający
swoje
się o ..antropologizacji
postmodernizmu.
... Studia
zajmuje
szcrokie
w obliczu
reperkusje
zmiany
logia
wyłączną
kulturowa
rozwija
domenę
socjologii
transplantująca
refleksję
lub kulturoznawstwa.
swoje
antropologiczną
mctody
na polu badawczym
w całości
o problematycc
a początki
paradygma-
swojcj praktyki
którc do nieda\\na
okazuje
sit;. iż. antropo-
wielkomiejski
dotychczas
w całcj dzie-
tradycyjnych
Co wit;cej.
na grunt
badali
nicznanym
z powodzcnicm
i często
pomijanym
J. Bursztę ... antropologicznych
w konstrukcji,
by przywołać
Wojciecha
Ósmy już zesz.yt z serii ..Studia
traktuje
badawcze
dość
areale
humanistyki"').
tów etnologicznych
zmusi 1 ponickąd
badaczy-etnologów
do przcorientowania
poznawczej
i sklonienia
sit; ku tym obszarom
praktyki społeczno-kulturowej.
stanowily
pozycjt;
wytyczonym
wspólczcsnej
dokonany
Kulturoznawcze".
Kulturoznawczc"
wielkiego
opowicści".
redakcj,! A. Zcidlcr-.IanISI.CII·skicJ
pod
miasta.
Tom rozpoczyna
artykul T. Sławka Ak!'o! nek!'o/ po/is: Ilyobl'll:enia
miejskich fJ!'zt!sl!'zelll.
który stanowi
niejako wprowadzenie
do. jak określiła
A. Zeidler-Janiszewska
już wc II'st<,;pic
i tytule
całcj
kicrując
się
filozolicznq
pisania
areal
pracy
idcq
idąc
całej
pasją
tropem
serii
(pragnicniu
i sposobem
zakrojony
pytania
problemu
w tomie.
oraz
.jak')"
na "micjsce
do
kim mitem o Narcyzie.
"Miasto
figuratywnym
odpowiednikiem
posiada
który
na których
'wyświctla
IV skutkach
zabicgów
strzeni
miejskiej
nie
powoduje.
swoje
określenie
zauwai.amy
przede
"micjsc"
Bcnjamina
autor.
granicy"
Lcśnicwskiego
się" diaehroniC/.nle
jcst
transronnaeji
illiasla.
i synchronlcz-
dochodzi
do trywializacji.
Olla
to zanik Centrum
miasta. Jcgo ruli
z funkcji
miasta. jako "miejsca
staj'l
się
miasta
do mieszka-
rozpoznanc
schemat:
por(lIVnując
Je z grce-
wyświetla
nimi.
zjal~iska
innymi.
sposób
(m)l'/,!
odCl.ytyll'anc.
"miasto
i quasi
Sytua<.:ja taka.
"aktorcm
Konstatując
"przechodzieli".
pO\\iada
który
przede
przc-
wiclopiaszczyzno\\c
(s. 49).
dalej
Il"idzcm"
E. Rcwers
upatrujc
do nasyccnia
W tcn sposób
miasto"
oraz
I:. Rewcrs
tlI orzą si~
II których
za Simmlem.
spostrzega,jąc\
pr/.ypomina
wszystkim
n1
slynnc
"uprall
la
(s. 50).
w artykule
spotkania.
polcga jednak
między
ckranach.
czyli
przestr/.cni
miejscem
tego
dążąccj.
równocześnie
micjskich
flanelII'.
Przyczyn
się i jest
ekspresji:
jest
w którcj staje siv czytclne.
Miasto Jcst
siy na szereg
mnicjszych
ekranólI.
w "naturalny"
pomit;d7.y
miasta
N. Leśnicwski
wszystkim
iż miasto
"tnumkm
cywilizacji"
myśli" wokół swojego
dzisiejszych
szkic wsp(')lczcsnego
(s. 46).
które
micjskiej
miejskiej
stylistyczno-trcścio\\\
mdalllrycznic.
"dzicjąec
najistotniejszc
modernistycznej
a miasto
w przcszklonych
W.
miasto"
szkła.
phlszc/.yzny
i czytanie"
Kolejny
jest
ilością
WSP()łCZCSlll;j". sty Icm
(.,,) kontcmpluj'lce
swe odblclc. jako centrum świata. stajc si~
poszukiwania
scentralizowanej
prawdy"
(s. 42). Autorka pis/c
samo
iż micszkanicc
odbicic
patrzenie
się'
T. Sławd.
na .. pogłt;bion:1TI
przyczyn
akcentu
w którym
(s. 40).
daje krótki
architektury
ckrany.
zasadnicze
,.czysto
miasto.
przynajmniej
jedn'l oś symetrii.
..tworzqc
szcreg
iluzji rozpada
dUj'l
i wielopoziomowe
dwie
zatcm
mieście
współczcsnym
jak określa T. Slam.:k.
przcbywania".
"przejść i traktów komunikacyjnych"
E. Rewers II' Lk!'al1ie llIiejskilll
dalej. ił miasto
zatem ekranem.
kultury
na wstępic.
powiada
rzec by można
axis n1l1l'/di oraz przeniesienie
Eliadowskicgo
już
się
w dajqcych
sit; zasadniczo
wyr(lżnić
płaszczY7l1ach:
próbuje dociec. poprzez postawienie
historioz.oliczncgt1
powstało
owe dwie plaszczyzny.
nic. uzyskując
odpowiedź.
iż w
"trywializacja
micjskiej
przestrzeni".
nia"
okrcśla.
T. Sławck
kreśl<lc swój artykul
oraz (2) wspólczesnej
..dlaczego')"
zatem
M. J. D.) poznawania
przyp.
miasta".
zasadzajqccj
(s. 12). czyli. jak wyjaśnia
chwilt; póżnicj.
odróżnia się tym od ..nie-miasta"
iż "krystalizuje
.. krysztalem
przcstrzeni"
Miasto, według Sławka.
Zderza
-
mctalllry ... czytania
Kulturoznawczych"
konceptualizacji
poszukiwań
centrum.
Autor
(I) historyczncj
Wiltgenstcinowskiej
..Studiów
AIia.l'tn ijego
wokół
nic na miejscach
IIllejsca ZI\'l",lI:a uwagę
którego
miasto
jako pewnych
na to. iż. miasto
si~ organizuje.
stalych
Spec: lika
i II' pcwnym
scnsic
�267
llbi~ktywny~h
II spólnych
punktach
rozsianych
pr/.echad/.ek
mieJsc. zdradza
hermeneulYC/Jle
l)uch~m
dalej
miejsca.
pr/el
Jąo
w I\meryce
kullurol\")'m"
. II centrum
wyjątkowość.
miasta.
Środkowej
miasla
Plac
szkicuje
•.rdzeń
i Poludniowej
miasta"
Jest
przepojone
miejsc,
Plac laly-
zatytułowany
miast
epoki
Tanner.
zakładanych
kolonialnej.
jest
plac
spotkania
swych
Owym
usytuowany
to - jak pisze autorka
miejscem
przesłanki
jest
i niepowtarzalność
w czasie
jest jego centrum.
które ze wzglC;du na światopoglądowe
miejsc,
kulturowy"
według
pamic;ci,
czy też jego
Próba ujęcia radykal-
suma
F. V. Tanner
autorstwa
latynoamerykaI1ski
miasta,
artykułu
jako
specyfikc;
latynoamerykańskiego.
Jeśli wie;c "sercem
..uszczeg(·)iowieniem".
kulturowej.
iż miasto.
jest artykul
wspólnej
Wspólnotowość
- st'ld podtytuł
hOrl'::ollcie /llopii, gd/.i~ Tanner
\1'
Iliszpanów
..rdzeniem
autora
nadaje
lecz na "miejscach
(s. 58).
Leśniewski.
który
a poprl.ez nic
miasta.
Kllntynuaeją
idei I,eśniewskiego
lIomllervkmiski
miasta,
rodowodu"
aspiracje
11O-!lrrl1lrne/llycnego. Powiada
I kglowskim
po obszarze
i wspólnego
- plac jest
różnorodności
twórców,
odczytywane
jest
przez Tanner w "horyl.Oneie
utopii". która wynika - jak rozumiem - właśnie z owych światopoglądowych
uwarunkOlv;u'j
Iliszpanów
realizujących
projekt
Nowego
Świata
na kontynencie
amerykaI1skim.
Plac
z artykulem
hC;d'IC miejscem
11\1'
Leśniewskiego)
daje
spotkania
(stąd wspomniana
równoczcśnie
możliwość
zagroi.cnia.
I kolei w artykule ..llIlrol)()/ogia p/lslych pr::eslr::eni autorzy
zllTaeają
uwag.;
konslyluantem
autorów
na "puste
specyliki
wypełnione
prl.estr/.enie
miasta.
pustk;l.
jak
zatytulOlvaną
przez I.e Rewers
lermin()w: loggia.
-
J. Koeiatkiewiez
ich zdaniem
Miejskie
stwierdzają
w konkluzji
są
równorzędnym
przestrzenie
są według
- w kontekście
Berlińskie loggie - paryskie pasaże zamykający
"I.ektury
miejskich
przestrzeni"
.. rrzestrzeniami
«przejścia»
(s. (2). Owym
.•przestrzeniom
portretu"
w obliczu
oraz M. Kostera
- są tak
wypełnione.
która - jak przekornie
mnie korcspondencja
i schronienia"
się
skupia
wokół
ujc;tego jako
obraz
przejścia"
tej suhtelnej
relacji
- to wpisanie
ludzkich
już
losu ( .. ) indywidualnego
//aneur
towarzyszy
biografii
pierwszą
Benjaminowskich
autorki podającej
- przecho-
d?ie(l i ..oglądaC/"
hiernie przechadzający
sit; prze? miasto. Janiszewska
zdaje
ullagt; na paralele; pomi.;dzy iyciorysami
(tu - Benjamina - M.lD.). a wyobrażeniami
l!chwycenie
miasta
sygnalizowanej
twórC/ośei
W. Beniamina.
a mówiąc
dokładniej.
wokół
pasa i oraz/lallellr. Loggie i pasaie to terminy, które wedlug
je za lkniaminem.
i zbiorowego
które
przestrzenie
..nic istnieje" (s. X I)
/\rtykul 1\. leidler-Janiszewskiej
cz.;Ść książki
miasta".
przeze
.,ueieezki
w strukturę
siC; zwracać
o mieście.
architektoniczną,
której jednymi z najislotniejszyeh
elementów
są owe Benjaminowskie
loggie i pasaże.
Drug;\ cze;ść ksi;\żki I'isallie lIIiasia ... eylanie
miasla rozpoczyna
artykuł
W. J. Burszty
I'll. .lliaslO i wie.l' oflll::yćja lIIilyenyeh Iloslalgii, w którym autor przypomina
zapomnianą
już .iak sądz.; .. koncepcjt; jiJ/k .\'Ociely R. Redliclda.
czołowego
prekursora
urhan anthropology,
pOll iadającą.
rief\\Olnej.
iż jest
któr'l
i spoleC/ność
kulturt;
krcoIVan'l
IV Ivarunkach
na intelekcie
wielkiego
która II' konsekwenCji
jest dowieść wartości
miasta
udmiennych
miejskich,
posługują
odnosi
w której
homogenicznej
(
) spoleczności
prymitywna
(
) jak
kultura
sit; ludźmi
technologia
jak
IVarunklill'
rodl<leej
ksztaltowania
siC; nostalgii
miasta
wiodąca
liczhami
(do
dostawców,
i manieryczność"
i wsi jako
się osohowości
bezsprzeczny
za wspólnot'1.
MJ.D) ( ..)
(s. ł 00),
-
- i dalej - .•Nielatwo
sama ich forma. W cenc;
znaków
W. l Burszta
dwóch
(s. 97). Porównanie
na chorobę
prym
Burszta:
służących"
(s. 102). W artykule
tą tradycyjną/olk
konkludować.
iż dzisiejs/e
spoleC/nośei
miejskie "cierpią"
putrzebc; powrotu do pr/.esz!ości wyobrażonej"
(s. 102).
- powiada
których
klientów.
autonomicznych
człowieka"
również
sociely autor przeciwstawia
koncepcji/olk
w której - idąc za G. Simmlem
si.; jak do swych
pretensjonalność
sohie d\I-ie ..opozycje
II ynik w postaci
nielitcrackiej,
klasyczna
prOlvad?j do "rozbawienia
piętna indywidualizmu"
wlasnej osohy (. .. ) coraz bardziej liczyć się zaczyna
id?ie każda ekstrawagancja.
prze~iwstawia
idealnej
zarówno
(s. 9R). Sytuacja.
moralność"
oparte
mies?kaniec
małej.
stanowić
(s. 97-9X). Tak stlll'lllulowanej
wiejska»"
..«Urodrz.;dnia»
..stosunki
to ..«typ
może
society. Burszta
przeszłości
krańcowo
takie
daje
zdaje
"odczuwając
się
�268
Waganci, wagabundy,
Kolarzowej,
w którym
mistrale i wszelka inna miejska halastra to tytul cscju autorstwa
autorka
w kształtowaniu
tzw. kultury
przykłady,
autorka dowodzi,
czyną
kulturotwórczego
zwraca
wysokiej.
iż miasto
buntu
"historią
teorio,; doświadczenia
upadku
doświadczenia"
nej egzemplifikacji,
którą
uwago,; na kulturotwórczą
Na podstawie
średniowieczne
i rewolty
kiem dekonstruującym
lad doskonały
Z kolei R. Różanowski
w pracy
daje refleksji
pilną
utworów muzycznych,
i wczcsnorcncsansowe
(s. !OS), a w konkluzji
(s. lOS).
S~zok i przeżycie,
W. Benjamina,
(s. lIS),
R. Różanowski
dodajc.
albo odmzające
która - wcdlug
owym
doświadczcnicm
określil
właśnie
sil,:. Flaneur
dokonuje
czlowick
kim anonimowy,
(flaneum
tyna
nijaki
i nicwyodrębnialny,
ponieważ
Różanowski
- ..im więcej jednego
- przyp. aut.)" (s. 12S).
jcst przcdc
wszystkim
ekstrcmal-
(wdrażającego
nowoczesnc,
czesnego,
"hybrydyzacji"
ulega
powiada
mal/, czyli jak metaforycznic
nat" stwarza
swoim
sio,; o wszelkie
Na pytanie
głl,:boko
zindywidualizowany.
przcz autora wspólezetlumu jest przcde wszysttożsamy.
tłumu"··
Dłatego
potrzeby
analizując
co znaczy,
przyklad
iż miasto
- smutno
M ..I.D.) tym mnicj
za sznury,
gdy kur-
Kto pisze miasto'
Warszawy
staje
drugiego
jako
miasta
nowo-
shoping
sio,; gigantycznym
ujmuje autorka "kombinatcm
uslugowYI1l" (s. 141 l. Taki "kombizłudzenic
pclnej rzcczywistości:
"są tam elcmenty natury ( .. ) dba
klientom
klienta
( ... ) a równicz
na wsto,;pie swojcgo
o duchowc
artykulu
potrzcby
i rozrywki"
141)
nied\lu-
znacznic: "Tcoretyey
piszą o micścic, praktycy piszą miasto" (s. 141 l.
,,Ja i łnni w dzisiejszym
mieście" to tytułtrzecicj
ezo,;ści tcgo tomu który rozpocl:yna
wnikliII)
pL rv~ród nas me::najomych
Z. Baumana
Czarniawska-Iocrgcs
(s.
odpowiada
artykuł
postawione
autorka
(s. 139).
doświadczenia
sil,:" (flaneur) jest motywem
to wlaśnic prl:el: niego OlIO
"Kto siedzi w budce suflcrskicj
i ustawia dckoracjc')
Kto lednak pociąga
idzie w górę)" - zadaje pytanie B. Czarniawska-Iocrgcs
w artykulc
(s. 129). Miasto
było czynni-
czy też jego
jest z tłumem
("ezłowieka
zc Imasto
do.~wiadc::ellle epoki pod-
"mąjący
wlasne ścieżki",
fascynujący
sio,; tłumem jcst przeciwstawiany
sncmu "czlowickowi
tłumu" - anonimowemu,
który bl,:dąc clementem
konstatuje
którc przytaczajako
zawszc było przy-
miasta,
mianem
- XIX-wieczny
R.
miejskich
autora
epoki» postrzeganym
oezamiflanuera. Ów "ezłowiek przechadzający
spinającym
Benjaminowską
koncepcjo,; doświadczcnia,
ponicważ
doświadczenic
rolo,; środowisk
w (po) nO\voc::esn)'m midcle.
FtlAI
Autor
ponowoczesnej
kolejny raz prezentuje
"obnażający"
wizerunek
ponowoczesncj
kultury zachodniej przejawiającej
się w mieście. "Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi
na ulicl,:" - pOWIada
Bauman cytując D. Lee (s. 146). Poslugując
sio,; koncepcją
"obcego"
autor ukazuje nlcspelnione
marzenie
planistów
irracjonalnych
zachlyśnio,;ciu
gorączkowa
Bauman
miejskich
konstrukcji
się głęboko
próba
nazywa
miasta
poszukiwania
po prostu
ponowoczesnym
wydają
harmonijnego,
architektonicznych
zindywidualizowaną
tożsamości:
"domem"
być
się
(s.
słowa
pozbawionego
(s. 147).
wolnością
Bauman
pojawia
"spokojnej,
wolnej
(54).
Konkluzją
cytowane
już
przygodności
i nielogiCl:nie
upwnia,
iż po pierwszym
sil,: pustka i rozpoczyna
sil,:
od
ryzyka
Baumanowskiego
na wsto,;pie:
przystani",
s/kicu
,'życic
micjskie
przyci'1ga
i odstrasza . .Jest pełne uroków i strachów.
Obiecuje i grol:i. Upaja wolności'l
nigdzie
doświadczaną
i przeraża perspektywą
ubezwłasnowolnicnia
i bezsily" (s. 157).
A Kuczyńska
na ulicy,
kowy
dząc
w Agorze
która jest
i ulotny,
"kanalem
nicuważny,
na ulico,; stajemy
anonimowy,
się jedynic
i fragmentaryzacji,
Anonimowość
"miICl:enia.
przygodny
( ...
"widzialnymi
Miasto
i
błysku,
"zostajc
wzajemna
momentu"
wspólczesne
jest
miejscem
współwystępowania
czy Nowy lork wskal:ywane
mieścic
rol:wija
miasta".
r (s.
odbiciami
staje
się
praktycznym
poszatkowane,
nieznajomość
nadają
jakby
Kontakt
agora, czyli plac bo,;dący niekwestionowanym
starogrecka
rozbiciu
naszej powszedniej
komunikacyjnym
myśl
Baumana
na ulicy lest
16 I) KuezYllska
nas samych".
centrum
indziej
skupialąc
zawsze
"przypadkowym"
na wiele
Się
iż wychodl:isicjszym
kulturalno-spolecznym
nllczlonkowane
nie
"przypad-
stwierdza,
W mieście
które!
o mieście
cząstek"
spotkaniom
ulega
(s. 1(5)
charakter
(s. 1(5).
również,
jak pisze
M. (Jolka
w artykule
Wielokulturowo,li'
miasta.
wielu kultur.
Przyklady
takich miast jak I,os Angeles.
"aryl.
przez (Jolkę dowodzą,
iż problem
wielokulturowości
w wielkim
wdanicm
do
zrcalizowania
w spoleczno-kulturowej
politlcc
�269
miasta. Golka podkn;śla.
dia współczesności.
ak
iż wielokulturowość
nic jest zagadnieniem
charakterystycznym
jedynie
obecna była również
chociażby
w średniowieczu.
Golka konstatuje,
iż ..miasta były cz.,:sto tworami
lurowości
wielokulturowymi
i bardzo
.. Wychylanie
si.;. luz i hrak zaangażowania"
to cechy ..przeci.;tncgo"
manhattaI1czyka
- pisze.l.
..ja".
Owa "hyhrydyzacja
nio.auważalna
stawia
manhattallczyków.
"luzu
których
nazywa
"prawdziwymi
bohaterami",
,/rchileklura
kuł H. Pae!Zolda
uwag.; iż wSl.clka IlIozolia
I.cmiaire·a.
i urban/slyka.
jest pochodzcnia
Rousseau.
Morris'a
że staje się
zaangażowania"
jest
186) odgrywanych
Tyszka przeciw-
ponieważ
to
zaangażowania»"
wlaśnie
(s. 197). Poprzez
miejskiego
autor dochodzi
z architektonicznym
analizę
artyzwraca
filozofii
do wniosku
programem
owi
rozpoczyna
Zarys krylyc=nej fllo::.ojii miasla. Paetzold
i Thoreau
l.awiodl<l i zderza ją nast.;pnie
oryginalności"
walka o własne
do tego,
i hraku
wyiu/owanego
«ja» rozmytego
w milionach
wcieleI1" (s.
samym sohą i dla innych. "Prawdziwym
manhattaI1czykom"
bezdomnych.
architektura
się w tej wielokul-
na Manhattanie
Postawa
badomni
"świadomie
wyhrali swoją drogę życia" (s. J 90).
Ostatnią cz.,:ść zatytulowaną
"Formy krytycznej
«estetyki
stycznych
nauczyły
oraz .,hybrydyzacja
wszelkiej
Tyszka w artykule Manhattan:
(s. 183) prowadzi
oryginalności"
prze/o samych
Jednak ..polorem
({)dzicnnic przcd
wcześnie
(s. 180) .
li.lllkcjonowaC
urbani-
iż awangardowa
krytycznego
regiona-
lizmu .jako koncepcji ( ... l najnowszej
moderny i postmoderny"
(s. 200). Ów "krytyczny
regionalizm chcc ocalić spccylik.,: miejsca. nic odżcgnując
się od modernizacji
(. ..)" (s. 207), stąjąc się,
jak sądzę. urzeczywistnicniem
..Najhard/jej
znacl,\ce
lnikni.,:cie samej r/ciby"-
postmodernistyczncj
filozofii
do (J/'Ilal/'lenlu ::.lud::.kiei /limy. North
daje
na ..r~eihic
chronologicznie
z ludzkiej
w sferze architektury
.
dla rozwoju
rzeźby puhlicl.llej
w ostatnich
trzyd/jestu
latach bylo
pis/.c M. North w artykule -Sfera public=na jako rzeiba. Od civitas dci
masy".
którajcst
krytyczny
przegląd
koncepcji
najmlodszym
rzeźhy
trendem
skupiając
w sztuce
si.,:
uprawia-
nia r~eiby. Z kolei L. Milkina w Mie.\-cie, klórego nie l11aukazuje, iż wick XVIII jest początkiem
..lll)\\ocz..:śnicnia"
architcktury.
jej ..intymnienia";
,.rodzi się bowiem
przestrzeń
zakreślana
promicnicm
domowego
ksztalto\\'anic
ogniska.
się. powstawanie
czterech
ścian
nowoczesnej
(s. 228). M. Milkina
micszkania"
architcktury
miejskiej
takich ..mcgapojęC
wspl\lczcsności
jak: .. PaI1stwo, Lud, Naród" (s. 229) .
.. Popularność
instalacji jako środku wypowiedzi
artystyczncj
najlepiej
natur~
wsp<'>lczcsn..:j ;'/tllki.
Ci Dziamski
Instalacje
w artykule
są symptomatycznym
pozbawionej
pr/.cjawcm
trwałych
definicji
dzialalności
artystycznej
ściśle katcgoryzuj'lcymi
regulami tworzcnia.
Przcsunięci..: funkcji I.espolów architektonicznych
sugcruJe
W. Filip..:k w kllliCl.ącym
ryzuj'lcych
epoki:
Filipck
symhol
cpoki
ukazuje
sposób
- kompleks
cz.,:ści ukazujących
slano\\i
Jcdnak
lącząca
autorów.
Jaje ealości
jego
I. prohlematyką
miasta
diagnozę.
walorów
równic/o
literackich,
wielkiego
redakcją
nie dającej
nie
Pr::yklad Wesler-
się elementów
- staje
które czasem
kultury
nad własnym
wikłają
się
charaktc-
się wspólcześnie
napawającego
poznawania
refleksja
się ująć
dziś mieszczącego
A. Zeidlcr-Janiszewkicj
pasja
tckstualna
ealość będqca interdyscyplinarnym
kręgach specjalistów,
alc również
antropologii
fabryk,
fabryczny
wspólczesnego,
Filozoficzna
pr/.ypadkaeh
ksi'IŻki niwnicż
J..:dnak ksią/ka jako
nie tylko w wąskich
\\0
pcwn'l
w wielu
obraz
- pisze
iż instalacje
na kulturalno-edukacyjne
przcwartościowywania
industrialnej
się
transgresyjną
zaznaczając,
dzisiejszcgo
zespolu
rudzenia
granic"
Miaslo posl/ndl/Slrialne.
XIX-wiecznego
symbolem kultury i jcj propagowania.
Książka l'isal1ie lIliasIu
c::.vlanie lIliasIo pod
I. czterech
(s. 235)
dnia
wyraża
określonych
z industrialnych
ksiqżkc,; artykule
,!fosi;d)!'i"k \I' .llIIsl('/'''(//ni". Na przykladzie
\\ c":lllrum Amsterdamu.
i ściśle
_. miejsca transgresji
synchronizuje
z momentem
jej sens
sklada
si.,:
optymizmem,
wspólczcsneJ
tekstem
i główny
przywątck,
dokonaniem
zapewnia
sobie poczytność
wśród czytelnika
nie związanego
zawodo-
miasta.
Maciej J Dudziak
�270
Wars::awa-Bratyslawa Etnic::ne i :;polec::ne ::ró:':nicowanie lIliasla (do 1939 r), red. P. Salner, A. Stawarz, 1'1'1, Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997, ss. 177.
Niedawno ukazal się ladnic wydany tom inaugurujący seric; "Miasto i Kultura". Przedstawia
on materialy z polsko-słowackiego
seminarium dotyczącego ctnologii miasta, które odbyło siC;
w Warszawie w październiku
ubiegłego roku. Temat seminarium, który stal siC; równocześnie
podtytułem
tego tomu, określono następująco:
"Etniczne
i Spokcllle
iTó/nicowanie
miasta
na przykladzie Warszawy i Bratyslawy (do 1939 roku)". Tematyka elnologii miasta gości rzadko.
zbyt rzadko na lamach wydawnictw naukowych i w salach konkrencyjnych
w Polsce, inaczej niż
ma to miejsce w krajach Europy Zachodniej.
Miakm szansc; przekona,
siC; o tym tego lata
w trakcie szkoly letniej zorganizowanej
w Berlinie przez. tamtejszy !nstilut fUr Europaische
Ethnologic. Uczestniczyłem
w jej zajęciach wraz ze studentami z siedmiu krajóweuropejskich.
w tym również z Polski. Zajmowaliśmy
się tam głównie problemami spolccz.no-przestrzennymi
ciągle jednoczącego
się Berlina, ale mieliśmy również okazic; wysłuchać prezentacji osiągnięć
poszczególnych
ośrodków europejskich w dziedzinie etnologii i antropologii miasta. Nasza grupa
warszawsko-poznaóska
nic mogla poszczycić się tak rozwinic;tą baz,! mctodologiczną
i wydawniczą jak inne kraje. Tym cenniejsza jest dła mnic ta pubłikacja, gdy/ podejmuje problematykę.
która jest bardzo potrzebna. dotąd należycie nic doceniona, a która, jak mniemam, wkrótce stanic
się bardzo popularna wśród polskich etnologów i antropologów.
Przy omawianiu treści tomu chcialbym zwrócić uwagc; na pcwicn rysuj'lcy siC; IV nim \\ewnętrzny podzial na części. Pierwsza z. nich obejmuje cztery pocz.ątkowe rozdzialy pisane
na przemian przez autorów polskich i slowaekich. Dotyczą onc dwóch tematów z historii Warszawy i Bratysławy okresu XIX i początku XX wieku: grup narodowo-wyznaniowych
(w opracowaniu .I. Wiśniewskiej i Z. Bei\uskowej) oraz dorocznego cyklu świąt i uroczystości (autorstwa
W. Głc;boekiego
i K. Mórawskiego
oraz V. Feglovej).
Uklad tekstów skłania czytelnika
do czynienia porównaó między tymi miastami. Sprzyja równiej. glc;bszej analizie treści, bogatei
w fakty i opisy dające obraz tych aspektów t.ycia i historii . .lest lo obraz wycinkowy. ale mysię.
że bardzo cenny.
Do grupy tekstów porównujących
życie obu stoi ic można chyba Jeszcze z.aliC/.yć refcrat~
E. Mannovej i /\. Stawarza dotyczące działalności stowarzyszeniowcj.
Rl'j/nią siC;one jednak dość
znacznie zakresem podejmowanego
tematu. Praca E. Mannowj zawc;żona jcst w treści do opisu
przemian i przewartościowali
w działalności niemieckiego stowarzyszenia
śpiewaczego - LiedertafeL które w okresie od drugiej połowy X IX wieku a/ do 1939 roku było głównym organizatorem balów i zabaw w Bratysławie. Natomiast /\. Stawarz w tekście Stowar::ys::enia spolec::nokulturalne Warszawy w latach 188()- 1939 w sposób bardziej obszerny stara siC; wprowadzić nas
w tematykę badali nad stowarzyszeniami,
które działały w tamtym okrcsie w Warszawie
z uwzgl~dnieniem
ich charakteru, zakresu działania i roli jak'l spełniały .
.lako drugą część tego tomu wyróżnilbym artykuły ukazujące losy i z.nacz.enie nicktórych grup
wyznaniowych
w historii Warszawy i Bratysławy.
T. Stegner w artykule Protestanci w :':yciu XI.r-wiec::nej lVars::mvy prz.cdstawia wizerunki
wybitnych protestantów. którzy przez swą ró/norodną dz.ialalność kulturalną i społeczną wzbogacali życie ówczesnej stolicy. Odnaleźć tu mo/emy gakric; znanych osobowości. takich jak pisarze
- Walery Przyborowski, Ferdynand Iloesick, malarze - Chrystian BreslaucL 111brykaJKi - Edward
Nepros, Wincenty Ludwik Norblin, ludzie nauki - językoznawca
Samuel Bogumil Linde czy
ojciec polskiej etnografii - Oskar Kolberg.
Teksty P. Salnera Wspólnota żydowska IV Bratyslawie (l9()()-1939) i l\. Kołodziejczyka
,\/11::ulmanie w Warszawie w XVIJf-XX w dotykają problematyki integracji i dostosowywania
się tych
społeczności do historycznie zmieniających się warunków życia \V obu stolicach.
Ostatnią z wyróżnianych
przeze mnie grup tematycznych.
stanowi q artykuly ju/ luźniej powiązane ze sobą, aczkolwiek bardzo ciekawe. Wskazują one na rO/.norodnoś'
zaintercsowali
naukowców i badaczy z obu ośrodków. Mam na myśli artykuły B. Petrozolin-SkowrOliskiej
Lycie
towarzyskie inteligencji warszawskiej IV XIX w., M. Ajchman Ogrody w kultur::e ~Vars::aw.1
�271
\1 /oloch
18811-1')3'). L. Faltanovej
Oglos::enlo joko obra:: ::ró::nleowanla elnlenego
w bralyslmlsklm IIll/ldlli. D. Luthera Nocjonoli::m w ::velli spalecnym
Bralyslawy (/900-1939)
oraz
E. Mazur Iycle cod::lenne Hi osiedlach Warsc:awsklej Spóldc:lelnl Mieszkaniowej.
Moją uwag~
zllTócily
szczególnie
dwa. autorstwa
L. raltanovej
i E. Mazur.
Pierwszy
jest
próbą
przedstawie-
nia. poprzez treści prasowych
i ulicznych
reklam handlowych.
różnic etnicznych
jakic występowaly II Bratyslawie.
Wieloetniczność
powodowala.
że bratysławscy
kupcy w trosce o klientów
musieli
odwoływać
niezllyklego
się do ich różnorodnych
eksperymentu
II Warszawie
w latach
eksperymentu
polegala
czajenia
tej grupy
w dziedzinie
192R-1939
sentymentów
budownictwa
mieszkaó
dla
m. in. na tym. że starano
ludności,
ale z drugiej
i upodobań.
Drugi.
mieszkaniowego,
jakim
ludności
najmniej
się uwzgl~dnić
strony
również
to opis
było
zarabiąjącej.
różnorodne
oddzialywać
realizacji
budowanic
Niezwyklość
potrzeby
na jej
i przyzwy-
gusta
i nawyki .
.\utorka tekstu stara się odpowiedzieć
na pytanie: "jak dalece program urbanistyczno-edukacyjny.
a Ilięc struktura mieszkali. rozplanowanie
wnętrz i wyposażenie.
a także powołanie
określonych
Il1stylllejl wychowawczych,
na Ich codzienne zycie"
W treści wszystkich
kulturalnych
zebranych
i zdrowotnych.
w tomie artykulów
mających
(pomimo
służyć
mieszkallcom,
niewielkich
ich rozmiarów)
na znależć coś interesuiącego
czy nawet nowatorskiego.
Miejmy
nadziej~,
szerszych opracow,ui
naukowych.
Teksty skłaniają
nas również do ret1eksji.
się ll1ajduje
gii duzego
Z)
i dok'ld
miasta.
zmierza
pewne
polska
zaleglości.
cie miast i ich mieszk'lIieów.
eii. imigrantów.
c1nologia
miasta.
;ryjemy
w czasach
Pojawiają
grup miejskich.
Mamy
w tej materii.
przebudowy
i rozbudowy
miast.
(dotyczące
zmiany
nazw ulic i wielu
c1nologowie
i antropologowie.
Również
historia kryje jeszcze
wiele zagadek
tematów. () niej również można pisać w różnorodny
sposób. Widać to w treści
czasami
bardzo
wieloaspektowo.
runkowania.
wycinkO\lo.
albo
ujęcie
daje możliwość
mnie
hardzo
vlażne.
skupiając
ujrzenia
gdyż
podobnych
ukazując
calości
hez jej
i w podejmowaniu
jego
wcwnętrzne
się tylko
w nowym
znajomości
na które
na pewnym
świetle.
nic
innych.
oraz zewnętrzne
problemie,
Pisanie
można
aby odpo-
Można
i nie
tomu,
pisać
zależności
którego
o historii
badać
warto
innych
Iliedzieli
podjęt)ch
tematów
miasta),
na
np. konsump-
symboliczno-przestrzennych.
chodz,lC do tematu
nasze
w etnolo-
które oddziaływają
procesów
II UlIlH)llaniu
które obejmują
i pytania
moz-
że doczekają
si~
w jakim miejscu
a zwłaszcza
wielu przeobrażeó,
si~ nowe problemy
wpłyn~ły
miasta
podi uwa-
oryginalne
jest
według
ani
myśleć
teraźniejszości
o przyszlości.
Dużą zaletą puhlikacji jest wielość nagromadzonych
w niej rycin oraz zdi~ć, które ilustrują
poruszane
tematy i ulatwiają tę niezwyklą
podróż w czasie, jaką jest jej lektura. Szkoda tylko.
ze hrakjakiegoś
tekstu sUllluj'lcego. czy nawet próbującego
dokonać porównaó
między Warszawą
a Bratyslawą
w trakcic
gdyz
trwania
zgodnie
z tYIll co czytamy
seminarium.
temu poświęconej.
Cennym
Najważniejsze
CÓII z ohu ośrodków.
do wzajelllnej
nego tomu. I niecierpliwością
zatem
jednak
doświadczeó.
na kolejne
do tomu.
umieszczenie
jest to, że doszło
wymiany
czckam
wc wstt;pie
byłoby
dokonywano
zapisu
choć
do tak owocnego
a w rezultacie
tomy scrii "Miasto
takich
części
prób
dyskusji
spotkania
naukow-
do powstania
omawia-
i Kultura".
Marek Fertig
Ills/ol'l'c::lle I 11'SI)(j/c::esnl'I'mblem)' lilias/a I jego mles::kw1ców. Ala/alary:: II Sl'mlnarlllll1
\uuklJ\ll'go ,1\~d::II'I'::\'n-f:o::/e Rodowód -- Wspólc::esność
PI'::ysc:lo.ve'"(/2- I 3 pa::d::lernlka
/'-J'-J5
1'),
rcd. I:. Nyu.
Opole
W 1975 roku zostala
t) si,tclc1nicgo
interesująC«
Kożla
jakość.
19R9. w wi.;kszym
1996. ss, 434. iL
powolana
z mlodYIll
zaowocowalo
zakrcsic
do życia aglomeracja
miastem
zarówno
i w zasadzie
kędzierzyrisko-kozielska,
przemysłowym
zjawiskami
bez
-
Kędzierzyncm,
pozytywnymi.
ograniczeó
To połączenie
stworzyło
jak i ncgatywnymi,
pozanaukowych,
nową,
Po roku
K~dzierzyn-Kożlc
�272
i jego zbiorowość stały silt przedmiotem badań i refleksji naukowych. W 1994 roku odbyło się
I Seminarium Naukowe zatytułowane ..Kędzierzyn-Koźle.
Miasto w proc<.:sie transrormacji".
Rezultaty w formie tomu referatów ukazały się drukiem a ich wartość oraz zainteresowanie, jakie
wywołało seminarium i publikacja, skłoniły organizatorów do kontynuowania inicjatywy. Drugie
spotkanie zostało opatrzone tytułem "Kędzierzyn-Koźle.
Rodowód - Współczesność - Przyszłość"". a bardzo obszerny tom materiałów z nim związanych ukazal się już na rynku wydawniczym.
Ze względu na objętość tomu (zawiera on ponad 40 referatów. komunikatów z badań naukowych i refleksji z pogranicza nauki i publicystyki naukowej) nie jest możliwe. a może nawet
konieczne, zaprezentowanie
wszystkich skladających się nań pozycji. Dokonam tu jedynie
ogólnej charakterystyki pięciu dzialów, na którc tom zostal podzielony i zwróeę uwagę na
najbardziej inspirujące lub szczególnie dyskusyjnc.
W części zatytułowanej ,.Rodowód miasta" znalazły się referaty dotyczące problematyki micjskiej w ogóle oraz miast śląskich w szczególności. T. Tylewski ro/.waża kwestie miasta jako
źródła cywilizacyjnego uczłowieczcnia. ale również sprawcy ograniczeń jego mieszkańców.
o. L. Dyczewski analizuje symboliczność jako podstawę więzi mieszkańców z miastcm. a E. Nycz
prczentuje wizję miasta i jego roli w rozwoju cywilizacji tzw. miejskiej. O życiu w miastach
śląskich w wiekach XIV-XVIII pisze .l. Drabina, a ich cgzysteneję ,.w czasie i przestrzeni". w tym
także ewentualną przyszłość, próbo wala nakreślić I. Kowal. Cz«ść ta, jakkolwiek interesująca
sama w sobie, stanowi jednak tylko rodzaj wstępu do kolejnych fragmentów tomu. w pewnym
sensie centralnych, choć również mocno zróżnicowanych wewnętrznie.
Kolejny dzial, zatytułowany "Rodowód Ziemi Kozielskiej" (nawiasem mówii\c termin ten jcst
mylący, gdyż nawiązuje bezpodstawnie do podziału administracyjncgo obszaru I Rzeczypospolitej) zawiera prace typu historycznego (o piastowskich książętach Koźla. o genczie i anatomii
wysiedleń na Górnym Śląsku w końcowym stadium i po zakończeniu II wojny światowcj oraz co oczywiste - o dziejach Koźła do 1945 roku i po II wojnic) i z zakresu bistorii sztuki (tu m.in.
dzieje gotyckiej rzeźby św. Anny Samotrzeciej z Góry św. Anny i opis kościółków drewnianych
Kędzierzyna i okolic) oraz dotyczące - i na nic chciałbym zwrócić uwag« - tradycji kultur~
śląskiej i tożsamości kulturowej mieszkańców regionu. W tym zespole referatów mamy rozważania D. Simonides pl. Nasza «mola ojczyzna)) na ,~/ąsku Opolskim. L. Kozoluba hadycje IlIdowe
a mieszkańcy miclSl o rodowodzie wiejskim oraz M. Śmiclowskiej Urbanizacyjne i indus/rialne
wymiary przemian kll//ury s'ląskiej. Prace te niosą interesujące treści, spostrzeżenia i refleksje.
stanowiąc głos w szerszej dyskusji na temat przcmian kultury w ogóle. a na styku miasto - wicś
w szczególności.
Centralnym bez wątpienia fragmentem tomu, nie tylko zresztą ze względu na liczb!; zamieszczonych tu prac, jest część zatytułowana ..Kulturowe, edukacyjne i wychowawcze aspekt~
procesów urbanizacji". Poruszane są tu m.in. zagadnienia przemocy i innych negatywnych
zjawisk w rodzinie (.l. BrągieL E. Jarosz, E. lIolona), kwestie socjalizacji w kontekście zmian
społcczno-kulturowych
i przemian stylów życia młodzieży (E. Wysocka, E. l3onsunowskaKuśka), problemy doświadczenia religijnego młodzieży Kędzierzyna-Koźla
i wychowawcz~
aspekt funkcjonujących w tym mieście parafii rzymskokatolickich (M. Korzeniowski. K. Złoty).
Nie pominięto również kwestii społeczno-zawodowych
zagrożeń mlodzieży (I. Gniazdowska)
oraz zapobiegania przestępczości nieletnich (D. Dramska). O młodzieży. jej systemic wartości \\
świetle zmian transformacyjnych
oraz o uniwcrsum narodowym w świadomości młodzież~
akademickiej piszą .l. Kosowska-Rataj i .l. Pająk. Szczególną uwagę, moim zdaniem, nałeż~
zwrócić na wystąpienia S. Sławińskiego (Projek/owana reforma szkolna 110 poziomie lokalnym)
i Z. Jasińskiego (Szkoly samorządowe - między nadziejami a rzec::ywis/o!icią). Wszystkie opracowania zamieszczone w tym dziale, także i te, które nic zostały tu wymienione. oparte są
na naj nowszych badaniach, co niewątpliwie zwiększa ich diagnostyczną wartość.
Czwarty dział. zatytułowany ,.Miasto jako przestrzeń życia spolccznego", zawiera interesujące
dane na temat przestępczości IV Kędzierzynie-Koźlu
oraz sposobów badania tego zjawiska
(T. Michalczyk, T. Wilk, W. Uksik), a także prace o doświadczeniach samorządu lokalnego
�273
\\ kn:OIl"aniu prz.)'szwsci miasta (K. Faline:k. M. Juda). animacji kulturalnej
(I\.
obis) oraz
o problemach e:kologiC/.II)'Ch województwa opolskiego (K. Dubiel) i o obrazic Kt;dzierzyna-Kożla
\\ ~\\'iadomosei jego mieszkaJlcóW
Soldra-GwiżdŻ).
OSlatni dzjal opalr/ollY lytulcm ..Ko;dzierzyn-Koźlc u progu XX I wieku" dal autorom wielkie
pole do popisu. do snucia relleksji futllrologiezn)'ch.
nic tylko dotyczących bezpośrednio
Ko;dz.ie!·/yna-Koźla. ale i wykraczaj'lcych
znacznie: po/a problemy i nadzieje tego miasta. Autorzy, m.in.
\1. S. Szczepa!iski. W. Jacher. K. Wódz . .I. Wódz. wypowiadają siO;zarówno na temat. czym jest
no\\ocze:snosć. !H)\\OCZeSIle:miasto. jak winna przebiegać restrukturyzacja
miejskich aglomeracji .
.lak'l rok \\lIlny spellllać regulIly pogranicZl1c w nowcj strukturze Europy, jak i na tcmat konkretnych prohlcmó\\
Ko;dz.icrzy"a-Koi.la.
aspiracji jego mieszkaticów
i władz micjskich.
na lic
og(')lniejszych przemian zachodzącn:h
współczcSnie na Śląsku. Wywody te. najczęściej rzcczowe
i konkre:tnc. czasem dosć e:mocjonalne. w pcwnych przypadkach
równic śmiak co dyskusyjne.
\\ konsck\\cntll\'
Spos(',h \\ ieJlcz'l omawiane: dzielo . .lest ono nic tylko bogate w treści. urozmaicone le:malycz.nie. nic tylko prezentuje
wywody przedsl<lwicieli
różnych dyscyplin
i orienlacji
hadal\ czych: jest lab.e dowodem konkretnej i znaczącej obecności nauki w śledzcniu i occnianiu
zachodz'lcych aktualnie zmian spolecz.nych i kulturowych. Chociaż poglądy zawarte w omawian\ 111 tomie niejednokminie
mog'l hudz.ić wątpliwości a nawet sprzeciwy. to przecież tym samym
zach.,:caJ'l do dyskusj i. do wymiany zd,ui. Choć tom jest zbudowany wokół problemów i badail
nauk()\\ ych konkrelllc['o
re['ionu. to rcllcksje autorów krąg ten wielokrotnie
przekraczają
\\ pos/uki\\alliu
szersz.ej pe:rspektywy. Nadaje mu to. bez wątpienia. dodatkowego waloru.
10m Ie:sl \\)T'I/.em aspiracji Ko;dzlerzyna-Koźla.
zarówno władz micjskich. jak i zapewne
In,lCznei czcsei je['o nlleszkailcI)\\.
IV
tym przede wszystkim członków Towarzystwa
Ziemi
KrJllelskiej. kl<')I"ehylo wspl)lorganlzatorem
seminarium i współwydawcą
cennej publikaCJI.
er.
Rys::ard Kantor
Izabella I~ li r k r <! h a - R Y i s k a. Sallloll'lcd::a
kOI'<.'.I'j)(Jllt!cllcjl.
Instytut Rozwoju
\111<1111111
liClIII',!
kllllwowa 1 arrvslyc::na twórców IlIdowych.
Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 1994. ss
2-12.
/ a prze:dmio\ ~\\ oich z.alllteresO\\i1ó łzabella Burkraba-Rylska
w/I(;la zbiorowość
\wórców
Il:<lO\\\ cll. a \\ icc przelbta\\leiel i kultury chlopskiej. wiejskiej. AnalizuJc pojęcie ludowości i jego
los) \\ z.lllleniaj'lcej sic rzeczywistoścI społeczneJ półwiecza po drugiej wojnic światowej. Kultura
ludl)\\a hy \\'ala trakIO\\',IIl:lj:lko iy\\'y relikt przeszlości. skazany na zagład.;. lub wręcz przcciwnic
Jako i.y \\e in')dlo illspiracji klllllll'()wej i artystycznej. Chlopstwo. wieś i kultura wiążące si.;
z nimi h\l\' \\pra\\(lz.ie traktowane jako zhiorowość wymierająca.
ale zarazem kult ludu. tego
eo nalllralne. pnl';te i nic zepsute huriuazyjną
myślą. także charakteryzowaly
okres ..miniony".
,[\\al·z'l.j,)C o['l"Omn:1 szans.,: zachO\\ania siO;jakiejś wersji ludowości.
I'rzcLimiote!ll :11I,Jii/ autorki je:st material przez nią samą stworzony: listy i odpowiedzi na ankiet.,: C/!onk(m StOl\arzyszenia Twórców Ludowych. Do realizacji swojego zasadniczego
zamierzenia. któr) mje:st analiza ..samowiedzy" twórców ludowych w I'olsec kOlica XX wicku. Burkraba-Ry Iska buduje sieć subtelnych narz.;dzi badawczych. Temu sluŻ:l obsz.cme - moim zdaniem.
nazby l ohs/.erlle
I"Oz.waian ia teorcLyczne i pojo;eiowe.
I~eeen/O\\ana I"Ozpra\\a dostaru.a natomiast interesująccgo
obrazu kultury ludowej jako kullury alterllillY\\lIej. l\lllorka mimi II ..a/ylu", jakim dla niektórych jest ludowość. Jest OIla kulturlm,! nisz:\. ale takie pre:tekstem do ukazallia krytyki niektórych elementów cywilizacji wspólcze.;neJ. \\ tym przede \\ sz.ystkim kultury masowej. Powstaje w lwiązku z tym wrażcnic populistyczne:.i \\ izji ludo\\llsci.
rL'prcz.ent()\\ancj przC/. ludowych lwórców. w której to wizji człowiek
../dnl\\Y moralnie". silny, czllły, dohry. szlachetny. a przy tym wrajliwy na ,.prawdziwe pickno".
/ tradyeji czerpie inspiracje. a no\\OCZeSnllsć jest je:go wrogiem .... zabija najbardziej
eenne
�274
wartości. Przedstawia się prostego. zdrowego czlowieka. nie zepsutego przez wzory te!ellizii.
prasy i radia. znającego i pielęgnującego
tradycje przodków. Inny element tej wizji to sllojskość
kontaktów w ramach kultury ludowej i obcość w ramach nowoczesnych
stosunków wyzwalanych
przez kulturę masową
W wypowiedziach
twórców ludowych. stanowi,tcych material badawczy autorki. II interesujący sposób dają o sobie znać frustracje i niepokoJe autorów .. jak również wizja świata zmierzaj acego do moralnej deprawacji
i zaglady autentycznych
wartoścI humanistycznych.
Wlaśnle
w kulturze ludowej dostrzegane są wartości "prawdziwe".
"autentycz.ne".
kttll'C mog'l stanolI IĆ
oparcie dla utrwalenia się, a nawet odnowy moralnej świata zmienianego przez cYI\ilizację.
Bardzo ważnym skladnikiem badanej samoświadomości
jest stosunek kultury ludowej i nawc1owej.
Autorka pisze: .-Z porównania
przeciwstawnych
opinii na temat miejsca kultury ludollCI
w kulturze ogólnonarodowej
widać wyraźnie, że za odmiennymi odpowiedziami
na tak slcJrll1ulowane pytania kryią się odmienne wizje samcj kultury ludowej. Inaczej oeeniaj,t jej znaczenie
IV rozwoju
kultury narodowej i w życiu społecznym ci respondenci. którzy widzą w niej przede
wszystkim treści folkloru i traktują je w zasadzie jako lu/ny zbiór elementt)\\ sztuki i malO\lniczyeh obycząjów. a inaczej ci. dla których kultura ludowa stanowi calościowy zespól wartoścI
i wzorów życia. Dla tych drugich nieobecność
glębszych senSÓII I wartoścI. organlzulącycll
niegdyś tradycyjną kulturę ludową w spójną wizj.,: świata i wyl.l1acz.aFlcych II nim mleJscc
człowiekowi. jestwyslarczającą
pl7yczyną dyskwalifikacji
wszelkich /abiegów. ma.l'leych na cciu
wykorzystanie treści kultury ludowej jedynie jako ornamentu wspólcz.esnośel.
Na tle powyższych stwierdze!\ znamienną wydaje si.,: niewielka licz.ba glosów opowiadających
się za kulturą narodową poświadczającą
wewnętrzne zróżnicowanie
spolecz.ellstwa. Dominujc
raczej zgeneralizowany
punkt widzenia i solidaryzm. akcentujący spt)jność dorobku kulturalnego
narodu. Co więcej, w wielu przypadkach ma to być dorobek postrz.cgany nic jako rcl ikt przcSl.lości. leczjako żywa wartość. wspóltworząca tera/niejszość
i przyszlość" (s l O I-I (2)
Trzeba podkreślić wicie zalet recenzowanej ksi'lżki. /c1rad/.ajilccj ocz.) lanic autorki II litcl'aturze socjologic7l1cj. jcj wysokil świadomość teoretycz.ną a takżc precyzj.,: i wnikliwość analiz\
lntcresuj'lcy matcrial badawczy Burkraba analizuje w sposób trafny I wnikliwy
Ciekawą partię rcccnzowanej rozprawy stanowi jej trzccia cz.,:Ść. w któreJ Ilurkraba anali/uJe
niuanse emocjonalne i poznawcze stosunku badacz - badany. T.,: cz.,:ść uznaJ abym za najbardziej
bodaj oryglllainą część rozprawy. Autorka porusza fundamentalnv
problem etycz.ny upraIIiania
socjologii: dylemat badacza -- ehlodnego obserwatora
I badacz.a
ucz.estnika osobowej relaell
Zobowiązania.
które najprościej można określić jako ludzkic. S<ltrudne do pogodzenia ze stosunkami badawczymi.
Badanie z natury niejako prowadzi do odr/ucenia
enHlcjonalnego
zlliązku.
Izabella Burkraba uświadamia sobie te trudności. choć nie reiaejonuje swojego sposobu radzcnla
z nimi. Osobiście bylabym tego ciekawa.
Bardzo interesujące uwagi zawarla autorka w zakOllczeniu ksi,vki. Ważne są zwlaszcz.a tc
z nich. które nazwala zbyt upraszczającymi.
Ch.,:tnie przeczytalabym
w przvszloścl cos o SIl 01skości i obcości wc wzajcmnych
stosunkach Judzi wsi i ludzi miasta. pr/edstal\iciel
i kultul'\
ludowej i kultury micjskiej. może narodowej.
a może masO\\e.l ('iekalla
by"tbym dalsz)eh
reJleksji Izabelli 13urkraby-Rylskiej o dawno wprowadzonej
opozycji miasto -- wicś na plaszczy/nic wzajemnych wizji i stercotypów.
Rysuje się w ZWIąZKU z tym hlscynUj'lcy temat dla badali
socjologicznych.
W swojej książce Izabella Burkraba-Rylska
wykazuj c si.,: doskonal;l zdolnością myślcnia teoretycznego.
umiejętności,!
interpretacji
zlożonych
tekstów socjologicznych
i lilozoliczn) ch
Autorka ukazuje w nicj nic tylko bardzo dobre opanowanie obszcrncj litcratury kulturO/!lallCl.e.l
IV której
porusza się ze swobodą ale również wnikliwość i subtelność lliasnych analiz. Analltycz.ne uzdolnienia
Burkraby-Rylskicj
są obecne na przyklad w jej ro/ważaniaeh
o stosunku
językoznawstwa
i antropologii.
Autorka ciekawie przedstawia dylematy badacz.a obce.j kultun.
który. przyjmując zalożenia podejścia humanistycznego.
musi stworzyć metawzyk. Stall(lII li,CI
twór sztuczny. lokujący się ponad naturalnym językiem badanych i Illasnym. Burkraba slus/nlc
�275
uZl1aj-: m-:tod.,: ;maliz.)'
lub antropologa
mat-:rialów
z.ori-:nlllwancgo
Bardl.O intcrcsuj'l-:'\
autobiograficznych
parti~
ksiąiki
stanowi
\\ tym ZWblsz.C/a pogl,\dów
Floriana
-:i-:kawic zarysowanym
w r-:ccnl.Owancj
n~ ch tr-:śei. warstw,
Cly inaczej
przcdstawienie
nada\\cy
ciach.
"'śn')d
poj-:cie
CI\
i odbiorcy.
\\,\tpli\\ości.
ona
spokcmej.
jakie
"samO\\icdz.y",
.. samoświadomości".
działania
nasuwa
krmin
socjologa
socjologii
humanistycznej.
socjologii.
do istot-
lektura
sq
zasadniczych
umysły
recenl.Owanej
uczonych
rozprawy.
przy/wycząjeni
..samowi-:dza"
zdaje
jednak
jest
problematyki
dziesięciole-
do
się sugcrować
żc "świadomość"
elementów
w ostatnich
muszę
raczej
lub nic, Nic jestem
Sadz~.
nad niektórymI
poznania
sensu
intcncji pierwszego
odbiorcy
lub tcż ich obu .
badawczej.
umożliwiająecj
..stawanie
zarazem
w ten sposób
ktllrą si~ posiada
o taki s-:ns t-:go poi~cia,
zasad
Inspirującą;
budzi zastanowieni-:
Jednym z nich jest możliwość
zajmujących
Socjolog()\\'ie
\\ icdzy o sobie samym.
\\ laśnie
Dotyka
antropologii
sposób
kultury.
wzglt;dami
pracą
badacza kultury.
\\~ p(\\\I-:dzi poprz-:z pO/nanle
intencji nadawcy.
.\utorka zastana\\, ia si.,: nad możliwością
postawy
\\ spllkzl'sn-:j
istotny
Znanieckiego.
Innym
istotnym
problemem
rozprawi c, jest kwestia stosunku
wypowiedzi
poziomów
Ksinżka jest pod wieloma
i'UllltWll-:ntaln\ml
probkmami
ohok"
za
humanistycznie.
wskazać
pojęcia
istnienic
pewna.
poj~ciem
na tytułowe
"świadomości"
jakiejś
bardziej
j-:j /.amier/-:Ji
Druga \qtpliwość
wi'Ve si~ /e stosunkiem
Burkraby-Rylskiej
do tcorii
torka pisz-: o ucicczbch
w inne role niż rola ..odpowladacza
na postawione
określonej
czy autorce
chodzi/o
adekwatnym
110
roz.un\O\\ania
\\\ daj-:
nli
si~
nadużyci-:m
,l u-:i-:C/k~ \\ inny t)'p odpowiedzi,
pnl\\adzić
do /Illian
roli. chyha
koncepcji
sprowadzenie
że rol~ rozumie
roli
relacji
spolecznej,
gdyż
do odmienncj
sit; bardzo
ról społecznych,
Aupytania". Ten sposób
raczej
chodzi
plaszczyzny,
tu
co nic musi
szeroko.
C~ tuj'lC oblici-: ksi'IŻl~ Anny Giz)' I. Burkraba powtarza za nią pcwien zwrot retoryczny.
któr~ możc j-:dnak pnl\\ad/.ić
do nicporozumienia.
l3urkraba-Rylska
pisze: "glównym
zamierzeniem
:Jntorki (Anny
- L.N) jcst odt\\'()r/,enic
Ciizy
illC ICgo, co lud/IC
0po\\ladają
o swoim
tcchnik
opowiadania
ż.yciu. ale ((:go, jak
LZ\ \1 ogl\lc mo/na Jl)/.n'lŻnlĆ to "co" od tcgo ,jak".
I1lcllCI'I<.tiU
. .Iaklm.lcsl tekst autobiograliC/.ny')
!\ ie wszystkie
u~ \\ istcj analizic
autorka rozprawy
roz\\ażania
r/c. z gąszczu
r-:lacjollO\\anych
n\ ch /alożdl.
/res/t;\
Zv: kieruje
tcoretyc/.llc
sporów.
autmka
ni;\ hardzicj
zdradza
zdrowy
ludo\\ i t\\órcy.
a trzcba
dylematów
pami<;tać.
/-: strony otoczcnia.
V,'ydaje mi sit;. /e wi.;ks/.y
/.alvarte
i przekonań
konkretna
teoria
tu o postawy
lokalncj. osobnych
zindustrializO\\'anc.
ia mnic
\\ skazuje.
to. uy
i,e \V poj,:ciu
wlaśnic
należy
roli spolccznej
polożyć
tej kategorii
ludowych
/ rozd/jall'l\V
chodzi
ic autorka
książki
o r/.ccz.ywiSlOŚĆ
niktu.
pisząc.
Pojawia
się
na aspekt
mieści
sit; też zespół
przewrotu
oczekiwań
cywilizacyjnego,
w ludowości
te wypowiedzi,
którercmcdium
świadczy
osób.
wyraża
w)'st<;puje
sit; także
pojęcic
postulowaną,
ma na myśl i rolt; wyobrażoną.
raczc.i treść misji. kllH',\ \\-: \v1asnym
i metodologicztego
socjologiczna,
pragnienie
zachowania
instytucji. dum)', zachowania
społeczeństwa
na poziomie
zurhaniz()\\'ane.
masowe spoleczeństwo
wspólczesne.
\\ t~ lUlc j-:dn-:go
\\!
rze-
tcorie nic mają charakteru
w pewnej mierze ozdobnikowego.
ludowego skupia się na problemie
wizji, jaką prezentują
sami
nacisk
artystów
w istocie
Ta analiza. którcj
w pełnym wymia-
teorctycznych,
uliarami s;\ pr/-:dsla\\lcicle
spoleczności
lOKalnych. poszukuj'lcych
na nicpokoje świata \\spl'llczcsncgo.
Moralizatorski
ton. który cechuje
\V \\ypowicd/jach
slużą
ludowych.
korzystać
(np. na s, I 16) świadomość
niż jakaś
odtworzenie
sit; wątpliwość:
do tak delikatnego
w rozprawie,
OlU
() t~ m. i-: chod/j
życia.
Nasuwa
w odniesieniu
od badanych twórców
bo też i trudno hyloby
chwilami
rozsadek
\\ i<;c \\ ątpli\\ośc.
uy pr-:/-:nlOwane
Analiza ról spokc/Jlych
twórcy
lwlaszeza
i pojt;ciowc.
ankiet i listów otrzymanych
dokonuj-:. rZ.adko korzysta.
własnego
to rohią",
..rzeczywistość
czy realnie
postulowaną
pOCl.ueiu ma pełnić,
więzi,
założona".
istniejącą
przez
tożsamości
którą niszczy
samych
Treść
Zastanarozdzialu
twórców,
może
�276
Brakuje mi wyraźnego zaakcentowania
kwestii, z której autorka zdaje spralI';, a mianollicie
wybiórczego
charakteru
uzyskanych
wYPolViedz.i. Ich aulorami S'I ci. kt<"lrzy maj" sz.Cleg<"llne
poczucie misji, na tyle silne. że chcieli swój czas i sily poślVi.;cić na obszerne wypowiedz!
pisemne.
Poelyka pracy zhliża ją chwilami raczej do eseju niż do systematyCl.lll:go wykladu. co czasem
utrudnia ogarnięcie calości toku myśli. nic w skali malych Ihlgmelltów. ak w skali cakgo opr,,·
eowania.
Wielu etnografów i socjolog<"l\v. i nie tylko soejologów. si.;gnie do recenl.ow'lnej
prae)'. choć
ona. jak wiele dobrych. wartościowych
i sensownych ksiąi'.ck. jest cillli lam i nui.'1ca II obsz..:rnych
cytatach. omówieniach
cudzych poglądów i ich ..:gzegczie.
hra '\"r.mic/.;(1
/\nna S z y f e l' .
ss 245
WarlIliacl'.
SIl/clili/II
lo=.wlllo.';ci.
Kantor WvdawniC/.y
S/\ \VW. Po/naó
I <)9Il.
Wspólczesne
nauki spokczne. w lym nauki o kul1ur/.":. zajmuj'l si.; popularn'l obecni..: II I'o!sce problematyką
grup ..:tnicznych i grup pogranicza. R..:cenlOlI'ana ksi'li.ka lI,. S/ykr pr/edsl,lll ia
kwesti.; kształtowania
i przeobrażania
si<; lożsamoś..:i Wanniaków.
a wi.;c takicj grupI'. któr,!
można rO/.patrywać wlaśnie w kategoriach pograniC/a i etniunoś..:i.
!\utorb
w tr/..:ch CI.;ściach
pracy (I·A. 11·13. III·Cl śledzi losy zbiorowych aklo('(·l\I··mieszk,ulu'l\I·
Warmii.
Książk<; otwicra .. Wprowadzcnic"
b.;dące wistoci..:
/asygnali/.OIlanicm
POI';ć i termiJl(1I1
używanych potem II' ramach pracy oraz sformulowanicm
pytali hadall'C/ych.
Kokjna CI\'ŚĆ nosi
tytuł ..Charakterystyka
omawiancj /biorowości
(od XIV 11'. do II wojny ś\\laIOlve.j)". W lej C/<;śc:
autorka pr/.edstawia tlo historycznc. spolcczne i kul1urolle omawlane.i Ibiormlosc!.
Prac;,: I,llll) b
zakOliczenie .. Warmiacy .. inni ... dlaczego"" Ten rozdzial stalHlIvi podsunHlw,mi..: oraz dostarc/"
odpowicdzi na postawione w ezc;ści \Vstc;pncj pytania badawCle
.'\by I.apo/.nać czytelników I. recenlOwan'1 ksi,!zk,j pOkrÓICl.: postaram SI'; onH')\\ ić probkmatyk.; zawartą II' kolejnych rozdzialach .
.iak już wspumnialam
II' części Ilstc;pncj autorka precy/uje cel hadaIICl.y. k[<"lI)m jest przedstawienie procl.:su ksztaltowania
się i rÓi.nicowania toż.samości Warmiak,'1I\ (od X I V do pol.
XIX 11'.). Czyni to mic;dzy innymi poprlel ukazanie /n·l(lel. na których si.; opiera. S,t nimi r<.:lacJe'
o lachowaniach
i postawach micszk,lIiclllv Warmii. Generalnie /.n·lll'" te mO/n<l pod/ielit:· na dll;1
typy: po pierws/.e są to zródla laslanc różnego typu Il/n. d,lI1e st'il\'SI\C/IlC. palnl<;tnlki. \1 Sp"nlllienia. nadania osadniCl.e) oraz źródla wywolane
inspJr<lIIane prlel hadaua Ivyp()\lledzi nd
okrcślony
temat. W tym drugim pr/.ypadku autorka bada stosuneK Wanlllakl'l\l
do II iaslle.i
kullury. stopnia jej zachowani;] czy tożsamośl.:i elniClnej. W Icj cz.;ści bl;lŻki autorka prec) ZUte'
poj<;eia i terminy, których pO\l.:m konsekm.'ntnie
ui.ywa. Mil.:Slk'1I1u'lII Warlll!i i\. S/lkr pojmujc'
pko grup.; dniczną. grupc; pogranicza. zbionmość
terytorialnq. /biormlo~ć
region,i1n'l: "gnaliI.uj,!e trudności z przyj.;ciem j..:dnego terminu. II' sposób jedno/.naCllly
okrl~ślaj;lc..:go l) p inkresującej j,\ grupy. WS/yslkie te poj.;eia. Idaniem autorki. l'lczy: ..I. l.obli/dlj;1
grup) na konkrctn) m obszarze: 2. WSp,',!tlllla wzorów kulturowych.
zll')'kle odnos/'IC<1 si.,: do kullury ludolle'j
i j';/.yka (gwary): 3. Poczucie wlasne.j odr<;bności. dlllĆ stopieli jcj Jest (,()/ny" Is 2,,\)
Grupa pogranicza jest t,! kategori'l teort:lyczną. kll'Jr<l kumuluje. Id;lIliem !\. SI) kI'. wS/yslkie
najistotnicjsz..:
cechy analizOllanej
spoleczności
Warmiakl·)II·. Kolejne określenia.
II lamach
klóry ch wed/ug autorki llalcża/oby I.,: l.biorOl\'OŚć <lnal ilOll·at::. to tożsalllo~ć kulturolla.
(Iv Slanc
kullurOlly IPouucic
swojskości i obcości) oral l.wi'lIane / nim! poj.;cie sl<:reotypu. <It,IUl' II pl
lIWIi.
Toi.samość kulturowa to rodzaj tożsamości zbionl\\ej.
maFlce.i c..:c1I\ odniesidl histor) ClnlTil
i kulturowych
II' oparciu o prz..:ciwstawienie
wlasn)Th W/or<"'II' kulturoll'\L'h Inn) m: dopiero lell
�277
ł~lkt powoduje odczuwanic własncj Iożsamości. Tu wlaśnie pojawia sil,: katcgoria swój-obcy oraz
zlliązane z ni,! poi.;eic dystansu kullurmvcgo jako kluczowego elementu w ksztaltowaniu
się
tożsamości. w [ym kullurowej. Dystans kulturowy. jak opisuje autorka. micrzony jest ..różnicą
l11i.;dzl poziomem POI\szechnikt')\1
ccch wspólnych
konrrontowanych
grup. a poziomem
Ilynl/.nikt'l\\
ccch jc rt'JiHi,\cych. Im wi.,:ccj jest tych ostatnich Iym dystans kulturowy jest
wi.;ks/Y" (s 12'J)
Innym używanym II' tej pracy pojl(ciem jest wspomniane już pojt,;cie więzi, jej spccyficznych
przejaw(l\\ II' odniesieniu do grup etnicznych. regionalnych czy narodowych, którc w konsckwencji prm\adzi! do pmlstania wi.;zi etnicznej. regionalnej i narodowej. Za S, Ossowskim autorka
przyjmuje. iż łypy II i';/i bard/.(} mocno wiqż'l si.,: ze świadomością
przynaleŻllośei
do ojczyzny.
a 1IIIaS/.va till. "malej ojcl.y/Hy'· - ojczyzny regionalnej.
I\utorka dcliniuje Warmiak(')\\ postrzegaj'lc
ich jako amalgamat
trzech grup etnicznych
(trzech Clilik): pruskic·J. pobkiej i niemieckiej. Stqd cech,) Wanniaków jest nietypowa dla innych
grup c!nlcznych czy grup pogranicl.a lzw. lroistość etniczna. Charakteryzując
tę ludność 1\. Szyfer
pivc. iż do kO(lca X IV wicku wicś można w zasadzie uznać za pruską oraz polską. 1\1 iasta z kolei
przcdstall'ialy mozaik.,: etnik Ie stale w/.rastająeq (aż do XIX Ivieku) grupą ludności niemieckieJ.
I.danicm autorki do XIX II'ieku Illllkcjonowanie
tych grup było w zasadzie hC/.konfliktowc.
poniellaż d\stans "ulturm\y pomi.,:dzy róiHymi ctnicznic grupami niwelowany byl poprzez 1~1kt
życia II grupie Silsied/liej.
Wydaje si.;, iż nic hylo wówczas silnego podziału na "swoieh"
i "ol1Clch". II I.lli'lI.ku z vy m nic istniala konieczność samooheślania
tożsamości przez mieszkatlu')\1 Warmii. I)opiero II'j1rowad/enie niemieckiej administracji
oraz jl,:zyka niemieckiego
do
SZ"(ll. kościo!<'lll i llI'l..;d()\v II'zbud/ilo procesy ksztaltowania si.; tożS<lmości.
""lejna CI';ŚĆ pl'<lC) porus/a kwesli.; tla historycznego.
w szczególności
historię polityczni\
tl ch I.iem. stosun"i luduościll\\<: i spoleC/ne na Warmii. I.asady miejscowego prawa osadniCl.ego
oraz SClOIHlII<! migraej.; I<lrtlhkml ~I Warmiak(l\\'. b.;d'leą istotnym czynnikiem w kształtowaniu
si.; i różnicowaniu
[ozsamości te.l grupy. Proces se/onowej
migracji zarobkowcj
do Rzeszy
(/ag!.;hie Ruhry) zaCIid si,' II hitach 70. XIX wieku. Ci. "tórzy powracali po kilku latach na
WanilII;. stalHlllili Gynnl" inicjul'lcy procesy uświadamiania
tozsamości,
w tym wypadku p(ll,kie.l tożsamości narodll\lej . .leżeli h,)wiem wueśniej
pols"" grupa etnicma pOIbawiona hyla
I.upelnie oS(lh. "!l')]'c mogly hy pelnić roi.,: pr/ym'ldczą w ksztaltowaniu
się tożsamości. to lukę t<,:
laC/eli Ily pcini<lć Iliaśnie pOI\racaj'lcv na Warmię robotnicy sel.OnOlvi I Rzes/.y. W czasie PObYlLL
II gl.;hi R/c,l.y \VarmiacI Imns/cni hyli do samoidcntyfikacji
i samookreślenia.
a powodowane
to bilo ..Idcr/.cniaml
I "ultur,\
ludności etnicl.Llic innej. Tego typu problemów na Warmii nic
h) lo. ponicllaż hylo [o [crylorium. gdzie pr/edslawieiele
różnych elnik byli i czuli sil,: u siehie
(co II arlo jcs/.C/c 1'<11podkreśl ić - 11 ie hylo tam. zdaniem autorki. podzialu na "swoich"
i ..ohc:ch"). W lcj C/';ŚCI opracowania aUlorka podejmuje tei innc istotne dla ksztaltowania
si.;
tD/samości \Varmiald)\\ kwcstie. a mianol\icie charakteru hillury ludowej. materialnej. duchowej
oral spolevnej.
<I [<lUe w plylvÓl1 intcretnicznych.
Slwierdza: "W kształtowaniu
się tożsamości
\\ <lnlllakOlI Ilyodl'ębnlc można dll ie plaszC/Y/ny: ohiektywną.
czyli poziom kullury ludowcj
oral suhic"tl II ną Cly li stopid] samoidcnt) li""cji I grupą regionem. "rajem"(s. 144).
()st~ilnia CI..;ŚĆ bi,!ż"i slanmli próh.; odpowiedzi na tezy i pytania badawcz.e. Po raz "olejny
aUlOrb pr/ypomin~1 n<lm Jakie UUC/.tllVC problemy są analizowane w tcj pracy. I ta", wyróżnia
i eh<lr~lklcrYl.ujc' nasl<;puj~lce I) py tożsamości grup c[nicmych: tożsamoŚć etniczną rnlllmianqja"o
I.amic·vlil\anic:
II ,pl'llnc'go krytol·ium. poslugiwanic
się 1,1 "Im,! gwarą poczucie swojskości.
be/konlliktOlI c' intcr~lkcjc. pami.;ć pochod/enia.
Co II i.;ceJ, ..o odrębności
grup decydow<ila
l\tech gll'lll nic p,unięć' pochod/enia.
Wydaic się. że nic istniała jeszcze hmieezność
opcji.
a pr/\ naiClność do "!l'li'ciś I. grup amalgamatu nic stwarzała "onfli"tów
w stosunku do pO/oStaIych ra" Ili<;c paml,'ć' pocilOdlenia I ll"rcślonego
terytorium (CZl,:sto mityClna) wiązala si.;
z llbeślon'l gruJl~1ełniClną a yj tO/.s:uność byla lOż.samości:1 etniCln'l "(s. 144).
"olejnym II pcm tożsamości jest Ilyrói.niona pr/el autorkę tożsamość narodowa. pojall'iaj'lca
si.; II raI. I. "l'Islilll/l'\I,lniem
si.; IHllloC/csncgo poj.;cin narodu. i\. S/ykr wyróżnia tożsamość
nallll!oll'l polsk'llHill [o/'<ln]ość n<lrodml<l nicmiec"ą. Wedlug autorki druga polowa XIX widu
�278
stanowi la początek
polskiej
rozwoju
tożsamości
polskiej
narodowej
tożsamości
była
narodowej.
świadoma
Podwalinami
działalność
propolska.
dla kształtowania
tzn. polska
prasa.
się
polska
literatura.
fakt istnienia
polskich
bibliotek,
czytelni.
Ważnym czynnikiem
inspirującym
IV tym
typie tożsamości
jest czynna retlcksja
i samoświadomość
mieszkatlcll\\"
tych ziem. Czynnikiem
nic do przecenienia
byl wspomniany
już
proecs
Iwi,vany
I.e
Ijawiskiem
SCZOllO\\·ej migracji
zarobkowej.
Kolejnym
istotnym
czynnikiem
był /llkt świadomego
używani<.l języka
(gl\"ary).
albowiem jt<zyk definiuje
lub przynajmniej
bardzo wyraźnie określ<.l tożsamość.
Tu warto I.aznaczyć, iż Warmiacy
posługiwali
kim (język
nie byl używany
pruski
krystalizacji
narodowej
na lata 70. XIX
cyjnym.
szej
drugi
tożsamości
wieku.
roku
pojęcie
z drugiej
strony
obywatelstwa
to plebiscyt
101SamOŚCl.
obywatelstwa.
icmca.
które
urodzenie
wymienianym
typem
podaje.
Warmiaków
Tak się określa.
Rzeszy
stałą
Najislotniejszym
dla interesuj'lcego
na. którą wedlug A. Szyf(;r .. wiązać
deklaracji
posiadała
tZII.
polskiej.
zaś
pr/yjęcia
się polskicj
tozsamości
narodol\"ej
zalam'1I1 IV ksztaltowaniu
polskiej
narOlIOlla
lIiemieeka.
typy tożsamości:
na co d/iell
społeczności
niemiecką.
kulluroll'l:
formą
konieczność
i wiąże
chłopskiej
się
,,\.
i\. Szyfer
Typ elniClnego
kulturą
l.
niemiecką.
lasymilowal
życiu UŻyll·<.lgwary
opowiada
si.; jako Warmiak.
(polskiej).
piem-
wpro\\adzi!
pr/.ynaleiności
10 w codziennym
siv za narodowości'l
konlynuuje
tradycje
przyp<.ldał
germaniza-
strony
polska
powoduj'lcc
tożs<.lmość
niemieckiego
okres
w rodzinne
ludność
poczucie
nastl,:pującc
ale żyjąc w polskiej
pozostała
nikla pamięć pochodzenia.
wuic tradycje
kultury wannil1skiej
Polakicm. ale opowiada
najlepszym
niemieckim.
strony
jest
w procesie
się procesom
narodowości
okres w ks/.taltowaniu
przez <.lulOrkt< okn:selll
lOżsamości
Pierwszy
z powrotem
obok
na obs/.arze
i niemiec-
wyrói.nia
Z<.lZnaClyć. iż rZ'ld Rzes"y
wieloetniClnym.
z jednej
Używa języka
iemeem.
odtąd
obszarem
że da się tlItaj wymienić
2. Jest etnicznym
kilka etapów.
należ.y
- polskim
A. S/)'tCr
pr"eeiwstawianie
związany
bl,:dącego
i zamieszkanie
Trzeci
nazwany
wieków).
świadome
miejscu
oznaczalo
jl,:zykami jednoClcśnie
dwóch
ruch propolski
W tym
niemieckiego.
z 1920 roku.
Kolejnym
za R. Trab'l
polskich
była specyficznym
przypisanie.
dwoma
od około
nastl,:powalo
zarobkowej.
p<.lilstlVowej. Warmia
podwójne
kiedy
zaś to intensywny
ndi emigracji
1913
W
sit< w zasadzie
się. I choc
warmiilskiej.
kult:3 . .lest etnicznym
Pr/.y tym u/.ywa gwary
II·annil1skic"(s.
I X'}).
na przemian
l.
nic
nas terytorium
typem loż.samości jest tożsamość
regionalnależy chyba z okn:sem
krystalizowania
sil( nowouesnej
świadomości
narodowej.
wywodz'lcej
sil( z tożsamości
etnicznej"
(s 200). SI'Id IOI.SamOŚ(
regionalna
w najwi.;kszym
stopniu
przetrwała
do dziś i może być pOllnowana
pko
pOCZUCIe
przynależności
w pierwszym
rl.l,:dzie do tzw. małej ojezymy
(Iłeimatul.
II tym wypadku WarmiI.
Na
tym
terytorium
są kto'.' Polaki.
Ostatni
na pytania
Mniemee')
typ tożsamości
o tożsamość.
Najpewniej
wymieniany
tywowaniem
wlasnej
kultury,
przekazywany
jest nastl,:pnym
narodowość
Warmnioki"'(s.
słyszymy
taką
przez i\. SzytCr to toi.samość
uŻyw<.lniem
pokoleniom
odpowic.d;:
"To
m:
ł 53).
wlasnego
wzyka
kulturowa
(gwary).
ren
i w clCkcie jest tym. co I\yn·)i.nia
I.wi,vana
rodzaj
z kul-
tożsamości
dan,\ grupę
i stanml
I
o jej odr.;bności
i samoidentytlkacji.
Otóż autorka podkn:śla.
ii. cceha warmil1skości
IlysLIIla si<;
na plan pierwszy
i w typie tożs<.lmośei reg.ionalnej
i loi.samości
kulturowej.
co Iledlug
niej
pozwala
na potraklOwanie
tv cz.,:ść pracy
obu
tych
wypowiedziami
kategorii
samych
(typów
mieszkaliców
IOzsamości)
l'Icmie.
tc.go regIOnu.
które
Autorka
uzupcinIa
pozwalaj"
do KOnC<.l
zrowmieć
stosunek ludności tej zicmi do wl;Jsnej kulimy i tożsamoscl.
Na I.akollczenic
leJ części
książki A. Szyfer rozważa problemy mctodologicl.l1c
w badaniach
poziomów
tO/samości.
Proponuje
zatem
tywny
takie
postępowanie
- wiązania
decyzje
si.;
o określonej
l.
badal\"czc.
określoną
opcją
przynalcL.ności
które
uwzgl.;dniać
poprzez
zapadające
w psychice:
si\(. że tez\( o różnych poziomach
i typach tożsamości.
oraz uwzgl\(dniając
obiektywny.
subiektywny
i natalny
Podsumowując
/\. Szykr
analiz.
chcialabym
grupa
raz jeszcze
Warmiaków
Irzy poziomy.
kultur.;
nalalny
i j.;zyk:
- miejsce
tzn ... obieksubiektYlIny
urodzenia.
.-
Wydaje
uzyskać można było tylko l'IcZ'IC postulat:
aspekt toi.samości"
(s. 2(7).
przypomnieć.
nic stanowi
b.;dzic
kultywowaną
iż II' świetle
monolilyClnej
calości
pr/.edstawionych
przez
lecz konglomeral
trzech
�279
różn:ch grup ctnicznych. kt(\n: II' okn:sie akcji osadniczych osiedlily sil( na tym samym terytoriulll Warmii.
Książka 1\. SzylCr jest próh,! analizy ksztahowania
się i różnicowania
tożsamości WarmiakÓII. Ujemną stroną tel pozycj i są moim zdaniem. zhyt częste powtórzenia rozpatrywanych
przez
autorkl( kwcstii. w konsekwencji
doprowadzające
do zbytniego rozhuduwania
pracy. a także
Ilielokrotne opisy kolejnych clap()\v jej konstruowania.
Z tytulu opracuwania
Warmiacy. c';tudiul1l
(()~s(/lIlO.i-ci wynikać moie. ii zakres chronologiczny
tej pracy ubejmuje również drugą połowę
XX Illcku. lak jednak nic jest. Ramy czasowe z.akreślone przez autorkl( kUllezą się na II WOJnie
ślllalllllej. I choć wlaśnle lakie jesl zamierzenie auturki. powuduje onu, jak sądzl(. pewną nieaktualność analizoll"<lnych kweslii: po wojnic hO\liem Warmiacy tei istnieli. Warto IV tym miejscu
przypomnieć.
ie od lat 50. I1Hliemy zaohserwować
zjawisko hardzo istutne ze wzgll(du na
analizowaną grl1pę ludności. OtÓŻ wlaśnie po 1956 roku zostaly zniesione pcwne fórmalnopnlllne sankcje wohec lyeh. którzy w trakcie weryfikacji narodowych optowali za narudowością
nielllieck.,. leli \;Ikt SPOllodO\lai. ii. moi,na hylo z.aobserwuwać wzmożone wyjazdy do Niemiec.
choć ocz: wiścic IlalCi': pamil(tać. ie nic wszyscy Ilyjci.dżająey
na Zachód w poszukiwaniu
lepvego h: lU. hyli POclHldz.enia niemieckiego, Kolejne falc emigracji mialy miejsce w roku 1956,
II latach 70 .. po Il)X 1 roku. a takie po 19X9 roku, Autorka wyznaczaJ'lc takie ramy czasowe pracy
pOlllin.,:la w S\lej 'Inali/.ie: JeSZL/,e:je:den wyjątkowu istotny. według mnie:, prohlem. a mianowicie
proe:es pOlIstawania
slOllarzyszeli
i mniejszości
niemieckich.
do których CZl(sto wstl(powali
i IISII;puVI Il!aśnie Warrlliacy, Na tcrcnach Warmii i Mazur na przełumie
1990 i 1991 roku
pllll slalo I ~ lego I: pu s!OIvarzysz,eti. Od tego czasu moiemy mówić o pewnej jakościowej
zmianie: II slCrz.e: sanHHlh.reślenia i samoświadomości
Warmiaków,
Te przewartuściowania
II' sfer/c loiS<lI11ości II pelI nym sensie pozwalaj<1 mówić u zmianie statusu tej grupy, Dawne
określenia lej ludności nic przyslaj., do rzeczywistości.
do obecnego jej statusu, Nicstety.
A S/\ I'n l\Spomnianych
prOCeSl'1I1 nic analizuje. a nawet ich nic sygnalizuje.
czego można
żalo\\a':, ManKamcniem jest natomiasl potraklowanie
hez komentarza źródel powstalych przed
ił Ilojn'! śll·iatOlI<\. a Ili.,:e: przed g(lrn" granic,! 11')'znaczoną dla pracy. na równi z danymi z badaJ1
lerenmlych uzyskan~ mi pMnlej. Te <lIlie Kategorie źródelwymagaj<\
przecież, zarówno oddzielnej
prczel1l:lcii jak I Illlcrpre:I<lcji. W wypowiedziach
informatorów
z okresu powojennego.
zresztą
\I prae:\ nic d:llowanye:h, mieszcz<l si.,: bomem doświadcze:nia czas (liV późniejszych.
Heata T()l1Ias~ewska-II()I/lb
(h\'d()\(lIlc~lio
IIi1S~(/ A:/lIII/illki
8o::ej
\I'
eolskiej
kllltllr~e
IlIdowej,
Kraków
1996, ss, 157. ił.
W pa/dzierniku
1995 roku II' Muzeum !':tnugralicznym w KrakOIlic udhyla się sesja popularnonaukll\l'a pl. .. Klilt 'lalki I~ożej w polskiej kulturze: ludowej". Towarzyszyła
jej wystawa
"Or.,:do\lniuko
nava". Dodać na!<::ż,y.iz II Iym samym czasie muzeum prezentowalo inną jeszcze
Ilysl'\lle / lego Ie:matyune:go krl(gu: "Na (i()()-!<::ciebiją clzwony, Kult Matki Boskiej Ludźmierskie('
"Jle:llątpllllie:
świadu)
lO o I.ainteresowanlu
kultem maryjnym
wsród badaczy.
Jah. i puhliuności
!iunie: milI iedzaj'Iccj muzeum. Kolejnym elementem podsyeąjąeym
i jednoezcsnie zaspokajaj'lcym
lo zainlcresOlI'anie
b.,:clzie zapewne tom malerialów
pukonfereneyjnych.
ZalI ie:rający z.an·)\\ IHl rekraty wyglosz.one: na spotkaniu. jak i zl%ne
później.
A Spiss. jedna / organizatorek
sesji. obok tJ. Janickiej-Krzywdy.
w interesującym
szkicu ,,Ilpnllladzcniu
do tomu pisze: o dzicj,lCh kultu maryjnego w Polscc. jak najsluszniej widząc w nim
fenolllen polskie:j religijności.
nie: tylko lz,w, ludowej, Zakres i siła tego fenomenu owocuje
mil(d/y inn: mi II yraIJ1" i nade:r z.nauącą obecnością Matki Boskiej w ludowej kulturze. w sensie
zan')\\ no określenia przu ,')\\ kull cech światopogl'ldowyeh
samej kuhury, dawnych i wspólczesn:ch praklyh. oraz. zaLlHlII'aI1 h.ulturowyeh.
Spojrz-Lnie etnologa na kult maryjny pogłębia
o perspektyw.,: le:ologic/ll<l kolejny artykul autorstwa o, 7" S, JablOllskiego
pl. Pielgr:::ymki
�280
kllltll II/myjnego,
Z kolei M, Okszkiewiez
pisze. w oparciu o hogatą literatur<; etnograticzną O specyticznie ludowych aspeklach kullu Matki Bożej. Ten cieKawyartykul
wydaje się.
prz.y wszelkich jego zaktaeh. nadto skrótowy. przez (;() niektóre tcz.y i pogl'ldy autorki brzmią
niceo schematycznie.
Pozostaie zamieszczone
w tomie teksly traktuj,! o kwesllach S/.cz.ególowyeh h"d; dotyczą
kultu maryjnego w konkrdnych
regionach Polski. I tak. o sposohaeh przedstawiania
Matki Boż.eJ
w folklorze slownym Polskiego Podkarpacia pisze li. -"mleka-Krzywda.
o ku kic Matki Boskiej
Ludźmierskiej
B. Skoezell-MarehewKa.
zaś o kukie Matki Boskiej Tarnowieekiej
i Le7.ajskieJ
A. .Iaeher-Tyszkowa.
Anykuły te oraz, glos M. Mercs w' dyskusji na lelllat kultu maryjnego
na Żywiee<;;(.yźnie. dostarczają interesującego matcrialu faktogralicmcgo
o ch<lr<lkterze historycznym. ale także uka7.ują wspólczesnc Ilmlly kullu. daj'1 świadectwo ohcenej religijności Polakó\\·.
Niezmiernie interesujące są także pozostałe Illaterialy pOl1lieszcmne \v tOlllle. T. Marcinko\lska pisze o sanktuariach maryjnych w narracyjnych pieśni,leh ludowych. B. Pilichowska o kulcie
Matki Bożej w minionych stuleciach w Krakowic, a A. Banosz o kukie Matki Boskiej \Iśród
mieszkaj'leych
w Polsce Cyganów. Wano r(l\Inicż z.\\·n'lCić u\\·ag.; na dokonan,\ przez, Ci. Mosio
analiz.; wpisów do ksi<;gi wystawy ..Na 600-lecie hiją dz\\on: ..... klt'lre uj,l\\ni'lJą elllocjonaln:
stosunck cz<;ści zwicdzaj'lcyeh
do lematyki ekSpOllO\l'anej \\ mu/eunl. a tak/.c: analiz.; botaniczna
roślin związanych z kultem maryjnym. znajdulącyeh si<; \\ zic:lniku Seweryna l idzIeii. dOKonaną
przez I) Klihlcra. Bardzo krótki. niestety. komentarz. do poka/u pr/cźroczy
daj,[cych poglad
na ohecność maryjnego w<llku wc wspólc7.esnyeh wn<;lrzach mieszlalnych
i \1 otocz.eniu dOllló\1
\\ krakowskiej
dzielnicy Piaski Wielkic. niewątpli\\ ie zasluguje na rozs/crzenie.
Są \\ nilll
hO\vicm. jak i wc wszystkich innych tckslach. nic tylko ważnc inllll'lllacje. ale i S/.creg postulató\\
hadawczych.
Na zakol1czenic należy wspomnieć o dwóch szczególnych tekstach
wspolllnieniach
uczestników tzw. asyst. tj. grup mlod/.ieżowych
spelniajqcych
\\azne funkejc podczas pielgrzymek
i uroczystości religijnych związanY"l z maryjnym kultem . .I. Ihanny pisz<: o dziejach I z\l:ezajach Asysly Cicszyilskiej
dzialającej podczas nabożeIistw i OdpUSll')\\ \\ dniu Wniehll\\zl<;cia
Najświ<;IS7.ej Maryi Panny w Kalwarii i'.ebrzydO\vski~~i. a K. Kolstrun~-(irajny
o ;\syście Krako\lskiej i jej udziale w pielgrzymkach
i uroezystośei,lCh
\\ tc.j/c samej miejsc()\\Ości. TeksI: tc
odznaczaj'l si<; wielkimi walorami poznawczymi oraz nader osobistym i Ulmulącylll \\T<;CZLOnell1
W kapitalny sposób uzupelniajil tom. który bez \vątpienia zaslu~uje n,1 u/.llanie ze \\zgl..;du
zarówno na rang<; poruszanych w nim tematów. jak i na poziom zamicS/L/.onych tebll')\\',
pr::ejawelll
S::llIka
IlIdulI'<l
l\u.I'::lIbóll'.
Pomorskie Towarzystwo
ban\llych RO.
Pr::I!.I'::lo.l:i:
Kulturalne.
i tenólli'j.l'::o.l'c'
Bydgoszcz
1995.
red. W. Szh:ulnHl\I·ska. Kuja\\skoss. 260. ilustracji c/arno-hlai"cll
107.
Rzadko si<; zdarza. by wystawom sztuki ludo\vej towarzyszyly ohszerniejszc
puhlikacje. a S:l
one zawsze bardzo poŻi\danc w takich okolic/.llościach.
lotel z zadol\oleniem
należy prz:jąl'
ukaz.anie siy S::llIki IIIdOlrej A:u.I'::II/)ri\r zW'iązane z L/\\arq pokollkursO\\'I \\ysta\I,\ \lspólczesneJ
sztuki ludowej Kaszuhów w 1995 roku IV Bydgoszczy. Jest lo tylll hardziej ccnne. że \\ dll\ychczasowych opracowaniach
sZluki ludowej w Polsce re~ion) Polski PMnocnej hyly raczej slabo
uIVzgl<;dniane. Od opracowania
Bożcny StcllllachO\I'skiej
S::tllka ludo\l'o
A:os::llh upiyn<;llljul
wiele lat. Od tego momcntu hadania na Kaszubach mstaly po~i<;hione. :1 tab.e czas prl: nlósl
wiele zmian.
\\!. S7kulmowska.
rc:daktor opracowania. wc \\st<;pie uzasadnia \I\'llanie te.j po/.:cji potrzeb'l
Illilośnik()\\' s7.tuki ludowej z.nalezienia podstawowych
wiadomości o szlUce tego re)lionu. Lważa
ona. że pnlca nic pretenduje do okrcślenia si.; jako monogralia \\)czerpuj'lca
z.agadnienie Je,l 1ll
�281
15 artykulów
napis,lIlych
kami muzeów
t\\(')rczości
Jn
ludowe;
lacilolVania
Jzil:jl:
i mają hliskie
Kaszuh
kontakty
b.,:dących jednoczcśnie
Ludzie
z lwórcami
kaszuhskiej.
ludowymi
Kaszub.
jej
zarys
ro/.działem
kultury
po czasy
W.
autorstwa
ludowej
tego
zejściem
współczesne.
plecionkarstwo.
plastyka
pisze autorka
~\\Iata
zdohnictwo
ohrz.,:dowa.
stroju.
malatury
(właściwie
streszc;:ającym
ograniczający
sztuk.,: ludową
\\. kj Iliaśnic
ws;:ystkim
gospodarki
n'l\vnil:ż
tWl')relOści widzi autorka
rogarstwo.
i kowalstwo
z izolacją
chlnpskiej.
w twórcl.ości
wyrób
artystyczne.
warstwy
jak
od szerszego
jej jednak
dla muzeów
tradycyjnych
ludowych
Ludowość,
chłopskiej
Nie zamykają
współczesnej.
wst!;pu wypieranie
się do
szata ilustracyjna
.. sztuka ludowa"
przede wszystkim
sztukę wyobrażerękodzieła
ludowego,
jak tkactwo.
bursztyniarstwo,
na meblach
wst,,:pu. wią/<I aUlOrzy przede
i z sanlllwystan:zalności,!
[)ostrl<:gaj,!
siłami
na drogę
Opracowania
Błaszkowskiego
regionu
obejmu;,! autorl.)' cal'l artystyczną
stron.,: kultury materialnej,
n itl\\ 'I. lo jt:Sl rzei.b.,: i malarstwo.
jednak taki.e dziedziny
instrumentów.
w ratowanie
Dążą wszelkimi
przed
omó" ienia domu i lagrody oraz l.wyCl.ajów dorocznych
i rodzinnych).
l30gata
przybliża
C/.ytelnik()\~i omawiane
zagadnienia.
Niejednoznacznym
terminem
garncarSl\\o.
pracowni-
ci są zaangażowani
do uchronienia
w uj,,:ciu historycznym
popl'l:edzone
i daj'lcym
sztuki
i l3ytowie.
pamiątkarstwa.
om(l\viono
zostaly
i historyków
Slupsku
sztuki
c/.y taniego
zagadnienie
szczególowe
Toruniu.
autcnl'cl.ncj
~lI11atorSlc/Y/ny
Każdl:
pr/.CI. dnogmfów
IV (iJ'lI·lSku.
do tego
etapu.
i kolekcjonerów.
treści
przez
nowe wzory.
co nic jest chyba do klllica sluszne. gdyż jak sama stwierdza,
instytucje takie jak Cepelia, muzea
l'!)
dzialaczl: l·cgionaliścl.
podejmują
wiele starali. by ratować od zagłady
sztuk<,; tradycyjną
\\'alka
o zachowanie
.\lcksamler
0\\
tradycji
l.
Majkowski
ania uy odnawiania
nych
organilOwano
toczy
ud początku
zbiory.
już s/.luki i rękod;:iela
zamarkj
konkursy.
o lradycj.,:. o tratlyl:yjne
si,,: już
Nic tylko gromadzono
którc
mialy
naszego
wieku
tradycyjncgo
na cl:lu
(Izydor
alc też nakłaniano
tworzenie
.
do konlynu-
. .fUl. w latach
rzec;:y
Gulguwski
twórców
międzywojen-
nowych,
ale
w oparciu
wzorce.
Autorem trzech artykułów ('\-talars/wo na .ckle i dr=ewory/ludowy,
Rze:=ba w drewnie i Malan-kie dekoracje l11ehli)jest Aleksander l3lachowski. Szczegółnic
ccnny i odkrywczy
jest artykuł
o kas7Ubskidl
drzeworytach
i obrazach
na szkle. Autor omawia
dzi.:dzin sztuki na tereni.: Kaszuh. zarówno literatur,,:. jak cksponaty
st~ c/.ną kaszubskich
obrad)w
~\Ii,,:tego byla zaz"yuaj
z Ili,,:kszego dr/.eworylU).
skicg.o drzeworytnictwa
c)m
na szkl.: było łąuenie
z drzeworytem.
Postać
wykonana
technikq dr/.cworytniezą
(często prawdopodobnic
zaś ornament roślinny malowany
na szkle. Autor tropi źródła
wycięta
kaszub-
i sugeruj.:.
na tym terenie
/e pierwotnie
malarskiej
realizO\valo
od XVII wieku.
pocz<lwszy
tcchniki
liczne źródła dotyczące
tych
muzealne.
Cechą charaktcry-
Mówią
się ono w kołtryniarstwie
o tym
protokoły
istnieją-
wizytacji
biskupich
z XVII i XVIII wieku drewnianych
kościolów
na Pomorzu
inłormująec,
że "ściany
zakrystii.
prezbiteriów
i naw bywaly przyonlabiane
obiciem papierowym".
Namacalnym
świadectwem
tego
jest
wn,,:lrze
kośl:iola
ze Swornychgaei
XVIII wieku,
z polowy
gdzie
odkryto
sporo
kołtryn.
131achowski akceptuje telę S. Błaszezyka,
autora pracy Ludowa plastyka w Wielkopolsce, który
tlI ierdzi. że środki techniC/ne
wykonawców
obrazów na szkle były dostosowane
do zamożności
nabywców. Spotykane
dziela rzemieślników
II n,,:trza zamożnych
zdaie.
na Kaszubach
obrazy na szkle wykonane
cechowych.
pochodziły
prawdopodobnie
gospodarzy.
wyobrażenia
drukowane
w mieśl:ie.
cz,,:sto dlatego.
poprzestaje
majqcymi
w postaci
l:ieszyly
że pochodzily
na ro/.wa/aniach
tllórezości
Biedniejsi
świ,,:tych
w zakresie
historycznych.
M ()\vi o dwóch
lo kurs maluwania
na szkle.
Tllórczości
kaszubskicgu
Pierwszy.
Ludowej
w Cjdalisku.
malowania
na szkle.
etapach
na którym
Uczono
i były wyżej
również
Kaszubów.
I. tradycj<\. przed tworzeniem
t(mll pseudokaszubskicII.
później
nieraz
rozwoju
na szkle
uczestnicy
ich tylko
moc".
Przestrzega
przed
współczesnego
zorganizowany
nic dowiedzieli
figur
Jak się
reprodukcje
przez
odbiorców,
B1achowski
o współczesnym
przez przybyszów
budowania
artystów.
przez
cenione
mialy więc .,większą
informuje
na szkic przez
domorosłych
zastąpione
popytem
odpustowych,
stIla
się pracami
drzeworytów.
si,,: wi,,:kszym
z miejsc
malowania
nic wspólncg.o
ladowalali
z dużą maestrią, przypuszczalnie
z Dolnego
Śląska
i zdobiły
stanie
nie
ludowej
innowacjami
nie
z innych
terenów
kaszubskiego
malar-
w J 958
roku
się nic;:cgo
przcz
Dom
o tradycjach
geometrycznych,
powie-
�282
dziano nieco o technicc malowania i zasugerowano
tematyk.,: świecką irudno WI":Cbyło mó\\ić
o odrodzcniu malarstwa kaszubskiego w nowej wersji. jak nicktórz: uW;liali. Powstal;lce \1(1\1czas obraz.ki byly to sccnki z. iycia wsi oZ.dobiolll: kaligralicznie
\Iykonanym
ornamentem
bl·ialOwym zaczerpni.,:tym z wzorów haftów kaszubskieh. Drugi elap rozpoCl.,!1 SI": \1' 1')X9 roku.
kiedy 10 Wojew(ldzki Ośrodek Kultury w GdHl1sku. Kaszubski Park I-:tllogralicmy we Wdzydzaeh
i Muzeum Etnograłiczne w Toruniu 7.Organizowaly warsztaty na lemat ka~;zubskiego nwlarst\1 a na
szkle. 8yly one połączonc z poznawaniem
zabytków lcgo malarsl\l·a i sposob()\\ transformacji
dawnych
wzorów. przystosowania
ich do współczesnej
ikonogralii
sakralncj i pobudzaniu
do samodzielnego
tworzenia prz.y uLywaniu elementów dawnycJl Autor !"Oz.dzialu sam b\ I t\1 óre,!
programu warsztatów i pr(l\\ adzi 1 zaj.,:cia. Rezultalem kj dzi;i1alności by I !"O;:\\('ljindY\1 idualności
t\l·órczych. Można tu wymienić nazwiska JÓZel;1 ChdnHl\\·skiego.
Ilalim Krajnik. !\nn: Ilasman.
Osoby te. ehoć oryginalnie ro;:wijają kompoz}eje sW:'ch obrazl·l\\. maj'! za\ISZC za punkt Ollnicsienia dawne malarstwo kaszubskie.
W rozdziale poświ.,:conym rzc/.bie ludowej autor rozwaz.a prohkm. jakimlest dermicia terl11lnu "twórca Judowy". którym to terminem. jak twierdz.i. sz.afuje si.,: dziś bez. ograniczell. O l: tul
ten ubiegają si.,: twórcy. przysparza
un bowiem liClnych korzyści. Wedlug IllaclH>\I'skicgu
.. ludO\vych" rzcźbiarzy \ICi;li przybywa. odwrotnie
proporCJonalnie
do ;:alliku resztek ł(lrIn
tradycyjnej kultury ludowej. Anali;:a dokumentacji
j(ltograliClnej Z.;lcIHl\\anych obiekt,')\\ !llu;:ealnych sklania autora do wydzielenia trzech kategorii w dziedzinie rZe/by ludO\\e.i I'iel"\\sza to wyroby rzemieślników ceehO\I·ych. które cz.,:sto splltykamy w prz.ydroinych kapliczkach. !\utor
uważa. ie te \\ymby dość prz.ypadkowo zaliClono do ludow:ch. W drugiej kategorii ul11ieszCl;:
prace powstale pod wplywem wzorów kościelnych. a wi.,:c takie t\\('lrcmśc i cechowcj .- Jednak
z powodu ogranicz.onej sprawności
wars;:lntowej st;HlO\\i;,cc ;lIn;lIorsk;\ Illlerpretacj.,: modeli.
kt(lrym che,! dorównać. Za najeiekawsz'l i nal\\ainle.ls;:q. uw;ua jednak k;llcgol·le trzecią \\ kIl·'!",'
rzcźby poz.ba\\lone S'l zupelnie ccch naślado\vcz.)ch. I'lCly Je z \\mrc;tnll lvlko Ireśc symholiL"/n~,
semantyka znaków plastyun)'ch.
W tych r;:eźbach przejawia si.,: ind: \\idualność t\lorC~. Jest III
oryginalny prymitywizm. Tylko takich "amhitnych. utalcntO\\·anych. S<lIllllllz.ielnie hor: kając:ch
sit; z I(mn,\ rzcźhiarzy samouków moina - wnllu)!. autora .. uznać za kontynuatol"l')\\ rzóh\
ludowcj". T.,: wypowiedź
ilustruje Blachowski
pr;:ykJadami pi<;ciu \Isp,'llczcsnych
r/cźbiar/:
kaszubskich.
S,) to: Apolinary Pastwa. Antoni lianon. I;:ajas/ R/epa. WladysLI\\ Lica i J(I/c:1
Chclmowski.
Trzeci mzdzial napisany przez Blacllll\\Skiego POŚ\\i":COIlY jest nlal;lrskim dekoracjom mcbli.
IN e1uicj micrz.c aulor opal'I si.,: tu na materialach z. \I·ysta\\·)' mrganizO\l;lllcj
\1 1975 roku
w Torlu1skim Muzeum l-:tnogralicznym, pl. ..f);I\\"Ile meble ludll\\e p('llnocllej Polski". na kt('lrl';
zgromadzono
mcble / I'óinych muzców. Na podstawie t) ch kolckcj i ustalono hlpolet\CZnle
osrodkl kaszubskic produkującc
malowanc meble IW wsi. ;\utor /;lstrzeg" pr/y 1\111. ze przcl
"ośrodek"
rozumie nic jeden warsz.tal stolarski. ale klika pracllwni produkuJ;le:.ch
meble:
o podobnym typie dekoracji. zlokaliz.owanych \\. jedncl miCISCOI\osci. Dodaje tcz.. zc .Iest tli 1\ !kl'
próba okrcślenia paru lokalizacji. Jedcn z lych ośrlldkO\\' lImie.lscawi;1 \1 Chmielnie lub KanllI.ach. drugi w Kościerzynie. trzcci w Brusach.
Omawiając literatur.,: tcmatu autor k1'Y·tycznic ocenia LIC/cnie \\j;lk;lś \\spl·llnot.,: ctnograliuna
róin)'ch regionów kulturowych tylko dlatcgo. ie wchod;:;) one w sklad jednostki adlllinistracy.jncJ.
tak jak to czynią aulorzy nicktórych opraeow,"1 dotyu'lcvch
meblarstwa.
Prostuje tu nl\ Ina
inliJrmacj.,: o skr/Ylli z ma J;.llur,\ Matki Boskiej Sw·arz.ewskicj /najeluj;lccj si.,: w ivluz.eulll TIlrtlllskim.
ie jest to wi;:erunck Matki Boiej ze Swarzcw';1 Skrzynia pochodzi z il1\lenlar/a Niemc,'''1
zakarpackich
przesiedlonych
na Pomorze w uasie
II wojny ś\\iatowej.
Jeśli idzie o !(II"I11\
zdobnicze. autor dzicli malatury na mcblaeh na tr/y /asadnicze
grupy: I) malatury !\\Orz'ilc
bukiety kwiatów wyrastai'lce
z wamnów.
2) motywy kwialO\I·e bCl naez.yni;l u !)(lds!a\I\.
3) "amatorskic"
malatury na skrzyniach
indywidualnc
i niepowtarzalne.
Omawia nast<;pnic
poszczególnc motywy. Opierając si.,: na artykule T Sc\\cryna inf(mlluje. ie obok skrzYll z.dobio·
nyeh bywały też sprzcda\\ane
skrzynie "gole" bez zdobieJi. klóre wlaściciel pll nabyciu mógl salll
�283
lIlkkorrl\\ać,
pk
chcial
i potraii!.
"! star'lIli.:m o pk naibo!!atsl:':
\\" nllll/iak
poslI'i,,:conym
graliCIn.:
do
W.:dlug
Blachowski.:go
t.: skrzynic
rO/,lli'llani.:
d.:koracji,
strojom ludowym Wojci.:ch
kostiumologii
kasl:ubskiej
dotyczącc
"amatorski.:"
B1aszkowski
glównie
omawia
Kaszubów
pasia,t.:.i
iasni.:
I
tbcllla
I
zapasc.: n<lI'amienn.:j. Otóż autor
t.:go okrc'u.
I)aki prl:cdstawia
POl\TÓ\ do ,Iarych
li ija ,i,,: lU na/wisko
d/.:nia
dal\nych
lrad)cji.
COli), a nasl,,:pni.:
i T.:odory
Autor
omawia
i pl'acy Ilo/.:ny SI.:lmacllllll·ski':J
\\. oddzi.:lnym
ro/d/i'lk
Wanda
ck,.: od dallncgo
haliu
hallu II i.:lobarwncgo,
pr/.ćdsl<mia
S)
PodobnI'
zlli.vanego
uklad
któr/,y
strój
dawny,
omawia
Teodory
kaszubski
świetliźródeł
wycho-
autorka
do omówienia
Nast;;pnie
szczegółowo
całych
Kwaśniewskiej
strój
dawnych
I tu równi.:i.,
przechodzi
Gulgowskiej.
prze-
si,,: do odro-
jako
na podstawie
po 1945 roku na terenie
Anny
rozdzialach
przyczynili
hali kaszubski,
na czepcach,
z dzialalnością
autorstwa
w pra.:y niemieckiego
jest slużąea gdal1ska IV
wc wS/.ystkich
tych.
zrekonstruowany
wY!;lcznic
dzialal'lcych
ma rozdl:ial
Tak jak
jako
str(lj autmtyczny,
Sl:kulmowska
wyst,,:puj'lccgo
iwelki hal'clarck
wwrów,
Gulgowskich
przedstawia
sZCl.:gtiloll'o
ikono-
Ciekawym
I:nalazl na strychu IV okolicy Pucka fragment zapaski
autor wplylV regionalizmu
na odrodzenie
rodzimego
.lUI, zarzu.:onych
Izydora
materialy
gdal1skich,
akcentem j.:st pOl\l'i.:rd/ ..:nl': prl:eka/.Ll ikonograficzncgo
zamicszQonego
kostiumologa
Iloll.:nrolha
I POC/'ltku
XX wieku, na którym przedstawiona
\I
nacechowane
Kaszub,
omawiający
ceramikę
ludową
la ''Ima autorka pi'l.e lei. o bursl:tyniarstwic
ludowym. Omawia sposoby pozyskiwania
i odmiany
bU191) nu. jcgo obr()hk,,:. kU'lra do dziś nicwi.:k
się zmienila, a tak/c same wyroby kaszubskich
bUlvlyniar/y
l,naiduj'I':': się II nllll.:ach
pomorskich,
W latach 1987-1990
\I) \I iady tcr.:now.: I. /yj,\cymi j.:szcz.: wówczas bursztyniarzami
ludowymi.
\\" rozdziak
ll1a,kach
poślI'ięconym
i przebraniach
reklli/,ytom
kol,,:dniuych
obrzędowym
i zapustnych,
Krystyna
omawia
Szalaśna
leż szopki.
autorka
mówi
prowadzila
o maszkarach,
koli,:dnicze
gwiazdy
oraz
VIi':lle.: do/) nkow.: i wi'llanki i.niwne II' kontekście
I',wycząjów dorocznych
i agrarnych,
Ciekawy jest artykul
Krystyny
Tubaji
poświ;;cony
ludowym
instrumcntom
muzycznym,
,\utorka
wyuerpuj'lcO
'izu.:g(·,lniL'
'[<!\Ilon.:
omawi'a
rói.ne
illl':ITSUFICO prz.:dslawia
/o,taly
nall':l
rodzaj.:
wyst;;pująeych
o instrumentach
IV XIX wi.:ku. pr/.yuyny
krzy
jcgo
Kuniewski
rozkwitu.
Omawia
na
sygnałowych,
nic b,,:dąc.: sir/cle instrumentami
prz.:dlllioty
"rz.:cilolkowc,
kkkolki. dzwonki,
\\" rozdziak
poświ.,:conylll
kowalstwu
kll\valstlla
instrumentów
się lu ro/,dzial
Kaszubach,
gdzie
muzy.cznymi,
przed-
jak
np, kije
okres
rozwOJU
przedstawia
skrótowo
też warunki
lowarzyszące
rozwojowi
klma"llla
artystyuncgo
na lisi. gdzi<.: kowak tylko marginesowo
mogli się zajmować
zdobnic11l':1ll, II' odn');inieniu
od tWlm:ów z dui.ych miast. System podalkowy
po II wojnie światowej
i.:szcze bardziej
tę \w("rcmść
ograniczy!.
Autor omawia
sylwetkę
kowala
A. Laskowskiego
I
13orkoll'a
techniki
speciuiil:ui'lc.:go
i Ivytwory
II) ch. Inn.: dziedziny
stilO, tkactwo
dzialach,
mies/.cz.,
pr/elllyslu
ob.:cnie
oraz
w kowalstwie
zdobnictwo
arlystyczn.:go.
,i,,: na ogól
l: tym i.e Illni.:.i miejsca
sa to prz.:mysly
'/tuk,
się
arlyslyCl.n.:
jak
w schematach
poświ,,:eono
gin<tc,: (jak rogarstwo)
narzędzi
bądź
artystycznym,
pracy
wyroby
opisu
z rogu.
twórcom,
wiQkszej
następnie
przedmiotów
zabawkarstwo.
przedstawionych
lu wspólczesnym
nic wykazujące
Przedstawia
i innych
L1tytkoplecionkar-
w poprzednich
jako
roz-
że w większości
aktywności
w dz.iedzinie
ludow.:.1 (Jak np. Ikactwo),
Teresa Karwieka
�284
Jirina
('eske lidove kro/e. Pr{lCl.:. Praha
L a n g h a m m I.:r o va.
nlb .. mapa.
1994. ss. 150. 7 J il. kol.. r),
tlum. ang .. franc .. niem.
Z okazji setnl.:j rocznicy ..Narodopisnć
vystavy cl.:skoslovl.:nskl.:'", jaka odbyla si.;: w 1895 roku
w Pradzl.:. uka7.alo się albumowI.: wydanil.: poświęconc
strojom ludowym.
Równil.:ż z tl.:j okazJi
w 1995 roku w Muzl.:um Narodowym
otwarto
wę
sztuki
ludowcj.
którl.:j Jirina
przy Vaclavskim
Langhammerova
byla
Namcsti
w Pradze
wsp()laUlork'l.
Swq
wil.:lką wysta-
karier.,:
naukoII,!
i muzealną
rozpoczynała
pod kierunkiem
znanej Cleskil.:j badaClki
stroju ludowcgo.
Sotkovl.:j. która opublikowala
wiele opracowati
z tego zakrl.:su. Jirina I.anghammerova
po niej kiaownielwo
w szyciu
Jako
strojów.
oddziału
ULlJV
Tym zagadnieniom
doświadczony
już
(USlrl.:di Iidovć
i sztuce
pracownik
a umcleckć
ludowej
i znawea
jako
przesl.la
Blai.en)
przej;;1a
v)'I"oby) spl.:cjalizuj'leego
dnogral"
poświ;;eila
w J'.i68 roku
do Muzeum
gdzil.: kieruje dziakm
tekstyliów
i strojów. Tutaj z kolei nawi,vaia
do prac
Stranskiej.
znanej badaczki
i autorki licznych publikacji
na temal ludowych
si;;
wil.:k lat prac)
Narodowl.:go.
szkoly
stro;(')\\
Drahomir)
w Clceho-
I
slowacji.
O czeskich
równo
i slowackich.
książek.
larno-naukowych.
osoby.
które
do niedawna
jak różnych
artykulów
P07.a wymienionymi
się podobną
tematyką
czechoslowackieh.
publikowanych
już
autorkami.
zajmowaly.
strojach
na lamach
można
Nalei.c1i
napisano
czasopism
jeszcz.e
bardl.O duio
naukowych
przykladoll"ll
do nich Zibrl.
Sochaii.
za-
i popu-
wspomnieć
Cholek.
Koula.
Vaclavik.
Kovaćevićova.
Nosaiova.
Vaehova.
Svobodova.
Vydra. Praiak.
Stehlikova . .Iohnolil.
Markova
i wielu. wielu innych. Jedni publikowali
syllla)
na tem~il ludol\ych
.''lro.lów knlju.
regionu. jakicjś miqscowości.
inni podejmowali
Sil': opraww(lIl
wybranych
zagadnie,'], np. O/(klb.
tkanin.
haftów,
koronek
itp .. Iqcz'lcych
si.,: bezpośrednio
Ie strojami . .IeS/cz.;
mn) ch zajrnoll ał)
pojedyncze
części odzieży. Cly technika
ich Ilykonania
lub strona historyczna
i zmian).
ukgaly ludowe stroje C7.echoslowacji.
Zywy ruch 1()lklorystyezny.
a także rcstiwale pieśni
ludowych
nictwa
zcspolów
popularne.
sporządzić
regionalnych
albumowe.
oraz jak
sprawily.
prezentują
różnych
wydawnictw.
wy t worów .
się one
przcźroczy.
.lako odpowied/.
iż wzroslo
prczentującc
obecnie
lilmów.
na spoleczne
wspólezesne
nie tylko
w terenie.
kartek
I.apotrzebowanie
/.apolrzehowanie
lahylkowe
/(lrm).
Tym
pocztowych
uka/ulu
na 1"yd,lII-
ale i wska/ówki
sposobem
si;; w 1983
.. jak Je
ukazuje
i nmnailyeh
jakim
i Wile;,
si.,: sporo
pamiątk()\\)
roku
publikacja
ch
Vier)
osalovcj Slovensk,i' tudovy odev (Martin - Osveta). a w 1994 roku podobna w swym charakter/e
omawiana
praca 1. Langhammerovej.
Sklada si;: ona z kilku rozdziulów
napisanych
prost) m.
przyst.;pnym
językiem.
który. po obrazowo
przedstawionym
prologu.
sklaniu
do po/n.mia
definicji
ujawniać
przyj<;:tych w dalszej
w polowic
reprezentacyjne
XVIII
drui.yny
wówczas
Reimund
Grliner.
pierwsze
studia
jes7.eze malarzy.
którego
Ludzi
picmsze
strojami
utrzymującym
sil,: po dziell
ludowymi.
a także
dzisiejszy.
wplyn;;ly
pomimo
zmian.
lat. Oprócz rozmaitych
Clynników
wplywaj'lcych
jest srodowisko
naturalne wyrażające
si.,: poprzez
wsi II' strojach
kolekejc
motywów
ne jcst nawet
wa.
zdobniczych
wc wsiach
maCl.nie
Ślilska Cieszyóskiego
Wplywy
1\ Pl'adze.
czy
I.acząl malollać
leka
ora/.zaCl
itp. Wiążą
na lilkI. że stal)'
jakim
ulegaly
pod tyluicm
..,:ly pojawiać
si;; one i.)'wym
l1a przestrzcni
na ich kszlaitowanie.jednym
rodzaj i gatunek surowców.
si.,: one z kolei
I.
charakterem
obyczajami
i wierzeniami
ludu. Z biegiem lat te pierwotne
uwarunkml'ania
innych czynników
zewnętrznych.
zwłaszcza środowisk
miejskich.
klórych
stroje
wyst;;pollai\
II w 17') I roku
si;; w 1805 roku jako
uka/.aly
też powstawaly
Jakie l.acz;;l)' SIt;:
i.e II slropch
sit;:
i opracowania.
nadto malowidla
o tematyce
wiejskicj
wykonane
prlCl iIH11ch
Autorka wymienia clOlowe postacie ludli. klórzy pr/.yClynili si;; do ro/,budzćnia
zainteresowali
niektórych
i Leopoil!a
V. króla czeskiego.
litografie
Wówczas
stro.l'lI11i ludm\vmi.
I. tego Clasu dowodzI.
np. na koronaej
Ferdynanda
Volkstrachten"'.
zainteresowml
Ikonogralia
chlopskie.
w 1836 roku na koronacji
.. Bomische
cz;;ści i rozwoju
wieku.
obcyeh
i górali
środowisk
od nich oddalonych.
beskidowych
zaznaczają
Pr/.ykladem
o wiele silniejSle
się
przede
wSlystkim
organem
dziesiątkl)\1
I lIajważniejszl
ch
kolorystyk.,:. Illl"lllt;:
wykonYllanej
prac).
zacz;;l)' ulegać preSJi
oddzialywanie
II idoCl-
nlOg,{ być wplywy
praskic
aniżeli
Jablonko-
pohliskiego
w strojaćh
najbogalsz)'eh
na
�285
"idniaków.
bardziej
formy
Zll
lJ. sedlak('}\v
przodowali
poszczególnych
łaszcza
ez.,:ści.
na WSI utrzymują
slIIlerdzeniami
opisy
upodabniaj'lcych
w doborze
autorki
regIOnalnych
poszczególnych
odmian
cz.,:ści
towarów.
Różnice
uwidaczniały
niektóre
można
siC; swym
kupnych
stare,
si.,: zgodzić.
strojl)\\'
strojów
archaiczne
niemniej
różnych
oraz
ubiorem
pk
ich
dodatków
się
w strojach
też
elementy.
jednak
prowincji
liczne
do mieszczan,
tkanin.
kolorowe
oraz
które
nie ze wszystkimi
w uzupełnieniu
Moraw
i Śląska,
plansze.
ci ostatni
kroju
obrzędowych.
Wprawdzie
zamieszczone
Czech.
chociaż
i modnego
jak
zwięzle
też rysunki
z przerywnikami
wzorów
hallów.
daj,! jasny obm/. tradycyjnych
strojów
ludowych
wymienionych
krain. Ukazano
je
II' naturalny
sposllb. glllll'nie na bczpośrednich
użytkownikach
i wlaścicielach,
którzy przecłlO"ują
Je .jako kulturowe
dla podniesienia
dziedzictwo
rangi
swojego
i prestiżu
stości. a także w clasic
narodu.
obchodzonych
Stroje
osobistych,
te noszą jeszcze
dorocznych
po dziel1 dzisiejszy
i pai1stwowyeh
uroczy-
imprCl. folklorystycznych,
Barhara Bazielich
Slreekdrachlell ill oll=e geweslen _. Alllwerpen -- Hrabam
Umbllrg
J '/uum/erell. red. Ilcnri
Vannoppcn.
Gent 1994. ss. 334. ił. czarno-białe
Oosl-V/aanderen
II·e.\"/-
Nakładem
Flamandzkiego
Instytutu
Kultury
Ludowej
ukazala si.,: ksi'l/ka
- I.biorowc
opracowanie
rcjOl]{')\\' Bclgii. Kraj tcn nic możc się poszczycić
sląd tcż do Polski
\\Spó!aulorzy
dociera
nicwicIe
omawianego
i Frielhl Sorber
ogólllonarodo\\ej
upóżlii'~niem
l pr/cS/.Iosci
i pr~\\"alnc
kultury
z tego
ich w sumie
znacz'lcego
IXIlhIJ1 i penetracji.
jak podaj,\ autorzy
ujawniaj(lcej
kultury
zakresu
s/.eściu.
dorobku.
jest
ograniczona.
pOla
Dlatego
Henri
Nawet
Vannoppcnem
wydana
nic tak dawno
zasluguje
na tym większą
uwagę . .Jest to
- o lokalnej modzie. prezentujące
fragment
si.,: w stosunku
lub muzealnc
stroj\lII
Ibiory.
harwach.
I(martc
l
kt()rych
jakie
wynika.
pr/etrwaly
do mody w miastach
\\. ksi'lżce
dotyczą
że dawniejsze
do nas/ych
z pi.,:ćdziesi.,:cioletnim
do legendarnych
wspomnieli.
Cal ość opracowania
sklada
si.,: z dwu części.
\'yroh(')\I'
..h'lai" ... scrgc"
podzia!:
wymienia
i inne:
1750-llWO.
tkaniny
baweliwlI1e.
okresu
prly
kolorowe.
1750 a 1950 ro-
poza
wstępem
Frieda
Sorber
omówila
odzieży:
zróżnicowała
zwlas/.cza
jak
pomi.,:dzy
Clym pierwsza.
I SOO-IS50.
Ikanll1Y wclniane.
były bardziej
wieku. Kiedy laś brakjakichkolwiek
udokunic poniechali
sposohności
odwolania
si.,:
II. Vannoppena.
ohejmuje
Ulery
rO/d/ialy.
Najpierw
m •.Jlena!y i surowce
wykorzystywane
pr/.y sporządzaniu
"LOsująC chronologiCl.ny
stroje
Clasów.
dwustuletniego
ki,'m. a pr/y okazji n'lwi.vuj'l
także do XVI i XVII
mentowanych
"iadomości
na ich temat. autorry
!I1anych
ministerstwa
PodstallO\\YIll
prry tym źródłem byly tutaj obrazy. rysunki. urzędowe
dokumenty
ora; dane publikowane
w .Jkstuurlijk
Memorial",
nadto regionalnc
kroniki
anil.cli lc. w cicmnych
Opisy
i wiedza
a jest
nic maj'l pod tym w/gI.,:dem
['raca .. jako wynik długoletnich
pierwsze z\\i":/k
opracowanie
poparciu
poświęcone
ludowym
strojom
poszczególnych
zbyt licznymi opracowaniami
na podobny lemat.
publikacji
opracowania.
przy
nlb. i kolorowe,
..katoen".
I S50-1900.
Spośród
najbardziej
tzw .. .Iaken" ... baracan"
stosowany
od XVIII
autorstwa
podstawo\l'c
je IV czasic
... karsaai'·,
wieku.
dalej
indyjski \'dor/ysty
..sianlOise": tkaniny lniane wyrabiane
zwlaszeza w Kortrijk: tkaniny z mieszancj prz.,:dzy. np. h;me!niano-Inianej
e/.y hawclniano-jedwabncj,
jak ,.homba/.ijn".
Niektóre I tych
\\ \ rohów
pochod/ily
I /\
l,liaS/u.a
kartony.
koronki
vignon
i
I.
Rouen.
s[oso\lane
Wymienia
IV stroju
też tkaniny
ludowym.
jedwabne,
i U/\"\\ane zwlas/ua
na Clepki i do ohs/)'cia chust kobiecych.
\\' pieJ'\'s/.cj polowie XIX stulecia rozpowszeehnily
si.,: tiule bordiurowane
;linn~ mi. IU)wniei
uraz
różnego
\1'
rodzaju
XIX wieku zacz.,:ly si.,: upowszechniać
chusty
..sjaals .. ·. popularnie
zwane
tkaniny
a rozpowszechnionc
gotowe
drukowane.
w XVIII
ornamentami
ezc;ści konlCkcji,
kaszmirowymi.
wieku
ro-
pasmanteric
Znanymi
centrami
produkcji
chust \Ieinianych.
Jedwahnyeh.
bawclnianych
były w Europie:
Paryż.
\1(: j:rancji.
Paisley w Szkocji. a IV IX50 roku powstala także labryka drukowanych
Lyon.
chust
nian~ch
o charaktery-
\1'
(jen!.
W drugiej
polowic
XIX wieku
mnoią
si.,: też róine
formy czepków
Nlmes
bawcl-
�286
stycznych motywach tiuli i koronek wyrahianych w poszczcgólnych
prowincjach. np. II /\l1lwćrpii, Kempcn. Rijselse. Do wielości (iHm przyczyni/a sil( maszynowa produkcla koronck. w której
w ostatniej ćwierci XIX stulecia specjalizowała
się firma Ch. Caron w Calais. Wyrabiano tam
także czarne koronkowe pcleryny, bluzki. spódnicc modne w środowiskach
micJskich. Czarnc
i kremowe koronki pochodziły również z Ilagcland (Limburgia). Opn')cz tcgo pewnc znaczcnic
w strojach ludowych mialy dzianiny wykorzystywanc
pr/.y wykonywaniu
pOliczoch. skarpel.
czapck. Tc ostatnie produkowano
przcdc wszystkim w Doornik. D/ianiny importOlI'ano leż
I /\nglii
i północnej oraz centralncj Europy. Większość tkanin i akcesori(')\\ wykorzystyll'anych
w ludowcj odzieży nabywano jako gotowe wyroby. gdyż nicwiele bylo lokalnych spccialistóll.
którzy I.ajmowali sit; ich produkcją i zdohnictwcm.
Wszyscy oni. tj. krawcy. s/.ll'auli.
kapcIusznicy. tblc/.e, koronkarki pol.Ostawali jednak pod przcmożnym wplywem miasta. Pomi;;d/.: 1750
a 1900 rokicm nastąpi I szybki rozwój ckonomiczny
i przcmysiOlly.
co równici hczpośredniu
oddzialywalo
na sposób ubierania si.,: mieszkariców WSI. ISlniala w lasadzlc niewiclka rÓl.nlcl
pomit;dzy ich ubiorcm a ubiorem miejskiego plebsu. Dlatcgo już w wieku X IX brak II'yrazistych
opisów strojów ludowych.
a wicjskie ich pochodzenie
wskazYII'ały Jcdynic odmicnne okrvcla
glowy. urozmaicone zwlaszcza u kobiet.
Drugi. trzeci i czwarty rozdzial opracowany przcz II. Vannoppcna i 1-'. (iccnsa poślli;;conc są
częściom odzieży męskiej. kobiecej i dziecięccj. Na tę picrllv.ą skladaj'l si.; nakrycia gloll:.
tj. kaptury. czapki welnianc. c/.apki dziane. czapki z nausznikami i wysokie I. das/.kicm ..faas".
trójrożnc kapelusze. kapelusze cylindryczne. meloniki. kapelusze slomiane: odzicż spodnia .. ia!.;
koszule, podkoszulki oraz kamizelki: wierzchnic okrycia. czyli kitle robocze "hazcloen" i odświ.;tne niebieskie. stanowiącc u Walonów wraz I. czerwoną czapką. chust"'! kolo sZYi i drewniakami. czt;śei stroju narodowego: dalej surduty. paltoty. kasaki. kallany. marynarki. spodnie. nadto
obuwie w postaci drewniaków "klompen", skórzanych pantofli i trcpów oraz pOliC/ochy i skarpety. W odzieży kobiecej wyróżniono: cz.;ści spodnie. czyli bielii.niane. Ij. koszule i majtki:
nakrycia glowy. jak chustki. kaptury, male czapeczki. czepce spodnie - czarne i I. wzorzystego
kretonu. czcpee trzycz<,:ściowe. talerzowate. kornety. kapelusze i wiele innych zrói.nieolvanych co
do wielkości. f<Jrmy. surowca. ozdób, sposobu noszenia itp.: dalej _. kallany i spódnice oraz
suknie. zapaski i przepaski: wierzchnie okrycia. jak "huik". peleryna. peleryna I bpturem
"kapmantel"
i wizytka ..visite"; chusty i szale odzicwacze: obuwic \I' postaci dzianych pOliczoch
i plytkieh bucików .skórkowych z klamrą. Dodatkowymi
elementami są: bii.uteria \1 postaci
klamcrck. hroszck i wisiorków oraz rt;cznie noszone. podrt;cznc kos/yczki i parasolki. Najmniej
uwagi poświt;eono odzieży dzieci. które ubierano w zminiaturyzowane
limny ubioru doroslych.
W drugiej cZt;ści książki omówione zoslaly stroje i odzicż pos/.czegl·)lnych prowincji. tj. i\nlwerpii (I-' Geens), Brabanlu (II. Vannoppen).
Limburgii (L. lndesteegc). wschodniej Flandrii
(H. Vannoppen) oraz zachodniej Flandrii (H. Yannoppen. C,. Steenkiste-Pil,
I,:. Yankeirsbilck).
Z publikowanych
reprodukcji
wynika. że malarzami i grafikami. kt(JrI.)' przedstawiali
sceny
z życia ludu hyli: Wenzel Hollar (1607-1677). Jaeob Jordaens (159J-16 71;). /\drian I3rouwcr
(1609-1638).
David Teniers (1610-1656) . .Ian Geremijn (1712- 1799). Joseph Pauwels (I R I R1876) i inni. Pomimo. że przcdstawiane
przez nich postacie pochodzi Iy I. n')inych okol ic lISpOmnianych prowincji. nie widać w strojach tak męskich. jak kobiecych Ibyt wyrai.nych rozbicżności. Niemniej jednak, w porównaniu
ze strojami ludności zamicszkującej
s'lsiednie kraje.
na tutejszą specyfikę składa się wielość form czepków i innych nakryć glowy. ich zdobnicll\'O
widoczne również IV chustkach i chustach noszonych po kilka równocześnie.
Osobliwością byl:
takie długie peleryny z kapturem spotykane jeszcze w okolicach /\ntwerpii i Kempen w pierwszej
polowic XX wieku. Równicż w strojach męskich jako charakterystycl.lle
elcmenty należy wymienić zróżnicowane
formy kitli wkładanych przez głowO; i czapek z daszkiem typu "lass". Wpral\dzie mówi sit;. że w przeszlości stroje te byly bardziej kolorowc. ale w zasadniczej micrzc. jak
I. przytoczonych
w publikacji materiałów wynika. odznaCl.aly si.; ciemną kolorystyk". a koiorolIc
akcenty stanowiły tylko wspomniane dodatki.
Harhara
Ha::ielich
�287
..\a!:'o[ N o s s, "'rolll' og shallt
houg, Oslo Il)')(,. ss. 25'). il.. mapy.
jell/e-. bmre- og konehoVlldblltlader
i !forda land. Asch.:-
i\il!:,Ot Noss. umdlOna w 1')24 roku była wieloletnim kustoszem działu odzieży i tekstyliów
II '\Jol'sk Folk.:musculll I\' Oslo. la swoje wyniki badawcze i prace w szerzeniu wiedzy o tradyL·~jnc.i kultur/c lIor\\.:skicj o[r/.ymala wysokie odznaczenia pmis[ll·owe. tj. Norweskiej !\kademii
'\,luk (I ')X6) or'l/. kr(llel\'ski medal I.a osiągni<;eia w dzi.:dz.inie kultury (1994). Jest autork'l
,icdmill ohSlerl1\Th opracO\I'al'] zwartych i liczny.:h artykulów na lemal slrojów ludowych.
hlzutcri i i inn~ ch llllklh. a lak/c autork.! dokumentalnych
lilmów z tego zakresu. Ostatnio wydana
t 1')9(,) ksi.vka "'roI/e {)g shallt ./el/le-. hmre- og kOl7ehovudbwwder i /lordaland wi,jże się z 1'1
samą lematyką co wydane wcz.:śnicj l.ad og krOI/e (199 I) i Naerbilete av eln draktskikk (1992).
i/n. dol~ czy lradycyjll\ch
dz.i':l\'cz<;cyeh i kobiecych nakryć glowy i uczesania. Jak wcześniej
.i.:szcze opublikO\\allc
ksią/ki (1')70: 1973: 1977 i 19XI) i artykuly jesl wynikiem realizacji
pmgramu hada\lczq.'o
i studil\w nad strojami ludowymi Norwegii, jaki w 1955 roku podj<;lo
'\orsk FolkcmusclIllL .leg') gkl\\Ilvm z.alo/enicm
bylo rozpoznanie
przede wszystkim
tych
"hSlan·lII. )!d/ie /Y\la tradycja ciągle jeszczc funkcjonuje.
Stał si.; on bliski aUlorce również
uczuciO\l"(l Ie 111gl.;du na jcj I;lrmcrskie pochodzenie i tak zafaseynowal, że od ł956 roku podi<,:la
prace pOSlukillawczc
i bad,lwcze w terenie. Wzbogaeala przy tym zasoby muzealne zbiorami.
riJzvcr/'l.jąc swc poszuki\\'ll1ia r(lIInic/ na innc instytucje. w których pozyskiwala
dodatkowc
matcrialy iródlO\lc.
I'r/cdmilltelll lIlllall i'll1cj pracy są nakrycia glowy dziewcząL panny mlodej. Ill.;/alel onu kohiet niC/aIll<;/.J]~ch i l\lklll. nadto ich IIc/csanie. t\utorce chodzi lo I.arówno o same komponcnty.
iak Ich kombinacie i c.iI" proccdul''; posl<,:powania przy pr/.ystroju głowy. a poza Iym o wska7.anie
kOlllU I kiedy okrl'ślone limny nakryć przyslugują
Chodzi lo jej także o historię i ewentualne
Illllal1l ro/n~ ch \\\st<,:plliąc~ ch form. jak również o porównanie ich z w)'st<,:pującymi w poszcze;;l)lll~ch okolicach IlordalantL dz.ieloncgo na obszar pólnocny. środkowy i południowy.
i poza
t) 111ro/.Icgllm rcgiouelll.
kdna I u'l.iIli.,:kvych kolekcj i slroj('l\1 regionu 1I0rdaland slworzyla w latach 1930-1940 (iu11101' Ingstad
Tr'll'lll'herg.
Ich u/upclnienie
stanowi,\ osiemnastowieunc
akwarelc ludowych
l~P,')\\ przcdsta\\'lanyeh
pr/el r(,żnych autorów oraz poslaeie osób w śn:dniowiecznych
strojach
Illmalo\\anc
II winiecie mapy I 1717 rokLL Ze źródcl pisanych najwi<;ksze znaczcnie dla badali
l1liall naislar:;;.e kroniki i In'lnuskryply pochodząec z pierwszej połowy XVIII wieku.
Cech'l clHlraktcrystyczn'i
d/.icwu.;cych
nakl')'ć głowy są sznurki. taśmy. krajki i' wSl<\żki
II czenlOll\ m i czarll\m kolor/c. wplatane w warkocze lub obwiązywane wokół dlugich WIOSll\\',
1'1'/\ czynl Ilarkocze.
lalcznic od okolicy. modelll\l'ano II' różny sposób. co praktykowano
tak/e
Pl)/.1 Ilordal'lIld. np. II S/wecji i Finlandii. Sposoby Le mają swoje regionalne nazwy i praktykollane ''I od POCZ.lIku X V III II ieku. Starve materialy potWierdzają występowanie
okręcania
'ollosolI Ile Ilczcsnym średniO\licczu.
Na s;:czególnc okazjc. z.wlaszcz.a uroc;:ystości kościelne.
,[,hOII'ano S/.crokic taśmy zll·i.\Zywanc na szczyci.: glowy (Voss. Ilardanger).
Dla pann~ mlOlkj charaklerystycznc
są rozplecionc - rozpuszczone
wlosy nakryte koroną
" ]"()/nlailej limllie . .lest ni.! alho plaski usztyllniony
picróg. tzw. "valk". bogato wierzehcm
hanOII all~ i lIhll ies/ll11l Illet.iloll·ymi ozdobami. albo hallolIan)'
toczck. albo melalowa b'ldź
hal'[()\I.lIla kor.iliKami korona o olllarl\ m lub ;:amkni<;tym obwodzie z pękiem wSl<\żck ~ taśm
,)padai'lc~ eh IW J1lec~ Wdl}\l'y oraz dzicwcz.;ta z utracollym wiankicm. wychodząc
za maj.
nakładaly Ill'lllial1l. hez O/.lklh, gruhy 10C/.ek. Przetrwalo to do XVIII wieku. Natomiast korony
InćlalOlle i z kllralikl')\\ uŻyll'anc są nadal (1Iardallger. Fana. Oster~ly). Wykonuje si<,:je albo
II ealości z mdalu (srehra) i po/laca. albo z mctalowych ozdobnych płytek naszytych na usztywilion~ toc!.ek.
"iakrycielll glO\, y Ill';/;llek jest IZ.II'."skaut" składający się z dwu ez.;ści. górnej i dolnej. oraz
/ podk ladk i __"ilk -- n'lZIlcj sZ.erokości i dlugości. co charakteryzuje
poszCl:ególne regiony. "Skaut"
lO przclla/nic
k'llI<ilek pi<'lciennej kwadralowej
tkaniny lrójk'ltnie ;dożonej. która może być
h.lIltmana (Voss), I;lldowana (1Iardanger.
S~jrl.iord) lub gladka, złożona II' rogi (.Iondalcn.
�288
Hardanger,
nakryć
Sunnhordland,
głowy
kobiet
Fana,
obserwuje
Os)
rych okolicach
stosuje
siy też
siy je nosi w Setesdal.
Telemark.
wzmiankują
stare
do znanych
norweskie
z Holandii.
lub składana
lormy zrekonstruowane
Nakrycia
glowy typu
dokumenry.
Szwecji
w inny jeszcze
(1995) w rejonic
siy obecnie
(Ill1ckel.
Voss.
sposób.
Tradycyjne
Ilardanger.
Fana.
.. bunad".
Poza Ilordaland
"skauC maj'l odlegle tradycje.
Swym
wyglądem
krusbrade,
klut).
i sposobem
Finlandii
chytni<:
o czym
noszenia
(huntu).
formy
W niektó-
nawiązują
Inna
forma.
czyli
tzw .. .Iinhue'·
lub "kvitbue"
występuje
w pn. Hordland.
Jest ona sporz<ldzona
z płóciennego
prostokilta
zebranego
wzdłuż jednego
z dluższych
boków w ozdobny
wyzel. który jak worek
opada na plecy. Przeciwległym
natomiast
bokiem obwi'lzuje
glowy. także z podkładkami.
znanc są z Al. Hol. Hallingdal.
za równic
stare.
Chustki,
czepków
uważanc
jako
łub czapcczek,
czętom.
si.,: glow.;. Warianty tego nakrycia
Vang i Slidn; w Valdrcs i uchodzą
mężatkom
prototyp
w wiełu
i pannic
innych
okolicach
młodej.
nakryć
glowy.
wyst.;pui'l
Różnicujc
zwlaszcza
równolegle
je lorma.
ozdoby.
płóciennych,
w postaci
z nimi i sluicl zarówno
sposób
noszenia
dziew-
i ewcnlllalnie
zestawienie
ze sobą, jeż.eli nakrycic glowy składa siy z kilku CZyści. Specjalne
podkładki
.. "alk"
stosuje się tak przy chustkach. jak i czcpkaeh. Jedynie w R()łdal i Masl.iordcn w nakryciach glowy
nie ma ani podkładek.
ani chustek. za to \vystępują rMnc czepki i czapki ..Iuvc". Można wyróżnić
kilka ich typów. np. z okr'lgłą główką i półokr'lglym
lub prostokątnym
otokiem, z okr'lgłą glówką
i wydłużonym
otokiem zachodzącym
na uszy. z prostokątną
lub podkowiast'l
glówką i prostym
albo zachodzącym
na uszy otokiem,
z dwoma
bokami połączonymi
środkiem
prostokątnym
pascm
lub wreszcie
typ składający
si.; z dwu jednakowych
bok<'l\v zeszytych
pośrodku.
Większość
z wymienionych
przykładów jcst czarna. uszyta z tkaniny welnianej lub aksamitu. Biale plócienne
czapeczki
stanowią
nakrycie
glowy dziewcząt.
które im przysluguje
po odhyciu
koniirmacji
i noszone
nakrycie
są aż do chwili
głowy
uchodzi
okresów żałoby.
Parmy i sposoby
na konkretnych
zamążpójścia.
chustka
noszenia
starych
Natomiast
"plagg"
różnych
kobiecych
nakryć
i nowych
przykładach.
dla wdów
rozmiarów,
głowy
znanych
i kobiet
w żalobie
zakladana
oraz sposoby
za odpowiednie
stosownie
uczcsania
z poszczególnych
do kolejnych
autorka
regionów
omawia
i micjscO\\'o-
ści rozleglcgo
l-lordaland, tj. z Voss. Hardanger.
Sunnhordland.
Midhordłand.
Nordhordland.
Książka jest bogato ilustrowana
współczesnymi
f()(ograliami,
reprodukcjami
starych szkiców.
rysunkami
i mapami.
w poszczególnych
ludowych
na których
rejonach.
jej wal10ść
zaznaczono
Należy
podnosi
podkreślić,
fakt. iż porusza
formy
nakryć
głowy
ż.e II' europejskiej
malo poznany
i l.asiygi
literaturzc
ich wyst<,:p(lII'ania
dotycząccj
strojów
temat.
lJarhara l3a::/elicli
Zapysky Naukowo/lO Towarystwa /meni S::ewc::enka. t. 230, .. Praci Sckciji
Lwiw 1995. ss. 591
Etnohraliji
ta rol-
klorystyky",
Z początkiem
1997 roku wyszedł z druku. z datą 19951' .. 230 tom licz<\cej już 105 lat serii
wydawnicz.ej
prac Towarzystwa
Naukowcgo
im. T. Szewczenki
wc Lwowie. zawieraj<ley prace
sekcji ctnogratii
i folklorystyki
również prace tej sekcji. ukazał
1994, s. 332-334). Obecnie
czyna
wstępny
wielkiej,
skich
tomów
ponad
środowisk
Z
artykul
wydany
drugiego
stuletniej
tego Towarzystwa.
Wcześniejszy
tom ZNTS, który zawieral
się jako tom 223 w 1993 roku (por.: omówienie
w .. Ludzie" 1. 77.
tom, pod redakcją
z nich pt.
no tomów
już serii wydawniczej,
naukowych;
TS. gdyż nic mogly
w latach
R. Kyrcziwa
w kontekście
1948-1992 wydały
się onc wówczas
i O. Kupezynśkicgo.
Zapysek NT:~'. Przcdstawia
ukazywać
dzialalności
te środowiska
wc Lwowie.
rozpo-
on znaczenic
niezależnych
za granicą
lej
ukrai!;ponad
60
�289
C,IyŚC ':lnogralio.na
dOi) uy
pmbkmal:
traktomlIlajako
S
lllnawiiln.:go
ki lradycyjn.:j
istotna.
intcgrillna
Taranus/.C/ ..:nko.
ni] ll1al.:rialacb
kultury
czo;ść kuitury
Jlies::kallie
I.cbrany.:h
jcszo.:
ł 2 różnej
tomu ohejmuje
ukrailiskiej
któril
artykułów,
wyraźniej
w tym aż I)
niż u nas jest
narodowej.
IW Ukrainie
w latach
wielkości
ludowej,
SloboiaJlskiej
20. przez
-
to obszerny
pracowników
MU/.eum
ilrtykuL
Sztuki
Opilrty
Ukraińskiej
II CbarKll\\ i.:. pr/.:dstall iajilcy budownictwo
wi.:jskie
i miasteczkowe
guberni
charkowskicj
(II \\ m pr/.:dmi.:ść
('barkowa)
w.:dlug, stanu sprzcd okolo 70 lal. W tekśeie znajdujemy
informacit;. I.': .. po 1<)17 roku m: wSi'ystkieh
ośrodkach
oblastnyeh
i pOllialll\\ych)
l Jkr,liny rozpOUt;to
zakladać
muzea. I'owstaly
pr,lyrode
ma/.
kulturt;
mi.:js.:owej
»
.:tnogralion.:"
(s. 3'
l)zialala
l.ab\lkóII.
komisia ukraińskiego
dl.iai:lI·l II lIoin)
go II
I ')76
ślliatoll.:j.
roku
II IN!'S /.ostal
II lalach
bog"to
/.aopatrzony
20. , i.:kt(n.:
maloll·an.:
R. Rado\\':
\\
auiora.
ludności.
S/.ezególnie
wówczas w Charkowie,
hudownictwil
ludowego.
Omawiany
artykul
kU'ny hył
zostal
historykiem
w blisko
nilpisany
Lllolla
l.:n n')/llI
zostaly
badania
wcześniej
i planów
typy domów
przez
Wydrukowany
wykonanyeh
przysłupowych
zmarJeobeenie
jeszcze
oraz
wn<,:trza
lI'e II zmy ludowe.
c/. /iw/n'j'/I/e
IllIes::kallie
sit; od Polio la innym.
ialeSl.:nl.:m
znacznie
i etnografem.
rysunków
eiekawe
wiejskie
na Opoili
.Jako I'egion .:tnogr,liiczny
zachodniej
lJkriliny
po lIschodni.:
pobr/.:/a
/.Iolej I.ipy i południowe
11
zintensyfikowane
przy republikańskim
komitecie
ochrony
Muzea doznaly dużych strat w wyniku
sztuki
50 lotogralii.
z ni.:h przedstawiają
i rejonowych
(tj. wojewódzkich
kro;gi krajoznawców
badających
choć
Do scharaktery/Owanlil
również
w dl'llgiej poluwie
bogatym
tradycyjnego
XIX i na pocąlku
Opole sięga w przybliżcniu
od okolic
górnego Dniestru. Geograficznie
region
ur/.dbieniem
budownictwa
terenu
oraz
mil:szkalncgo
znacznym
w tym
regionic
poslu/yly aLlillrO\\l gIÓ\\Ili.: makri,lly
ter.:nowe zebrane wokoło
150 miejscowościach
oraz dane
I IIC/eśniejszych
publikacji.
ArtykuL zaopatrzony
w licZIle rysunki
i plany domów.
zwięźle
prl..:dstallia
r.:gipnie
\1
swoisil:
cechy
wiejskich
domów
w 21 powiatach
mieszblnych
regionu
oraz w całym
opolskim.
IIIuvko.
/'O<!SI(/\I'O\!'C
lI/iV
IIr::ą<!zell tral/sportll
kole.\:nego
Po/es"uków
w XVI-VIII
W.
,\utOI'. pasjonujący
SIt; zagadnieniami
pierwotnych
!<1rI11transportu
w środkowo-wschodniej
c'zt;ści I.uropy. sit;gnql III po dane /.awarte w odnoszących
się do Ukrainy publikacjach
źródlolI\ch
z XVI-XVIII
/ lustracji
dóbr
II .. a takie
stwi.:rdza
do własnych
dominujilce
materialów
a nilwct
loblnic
terenowych.
W oparciu
wylącznc
używanie
m.in.
!1~1I'oksiu
poludnim\o-/.achodnim
wolów do /.aprz,,:gu. zarówno do orki (sochą) jak
portu llallet na hill'li,lo lilugich trasach. np. ze wsi nad górną Prypecią aż do Tenczyna
granic\
,I
(j(lIn) m SiilSki':lll (15(,3).
Dowodzi
gania koni . .iak i \\l)it')II'. od bardzo
jednokonny
I.apr/t;g II hołohle.
także.
dawnych
iż holobli
używano
na Polesiu
CZilSÓW, i że tam niewątpliwie
o dane
w XVI-XVII
\\'.
i do transw pobliżu
tak do zaprz<,:-
pojawił
się kiedyś
S. l3olikowśka.
l'r::l'L'::l'nck do gCIIC::y jorm kr::yiy na kopułach
cerkwi ukraińskich
w XVI-·
lI'. i\ulmka
rwważa
tl:ll1atyko; raczej z zakresu historii sztuki cerkiewnej,
opierając
się
/w!. .\'/ 'II
na rozlegh'ch
.:edl\
kr/yż:
inlimnacjach
clTki':lIn:
It labaszla.
I'rzcdmiokm
na ni.:liC/n)ch
y\.
/110/"
poe/i\Wszy
kr::l'io :: efioki
od X I do X V II w. i wskazuje
jilk i nil wschodzie
IIllIstierskiej
I!lIclIlskie i f)()kllckie ce::bione
I drz.ewa.
bogato zazwyczaj
(:: zagadniel)
I'unkcj.:
Silkralno-obm;dowe
\L1illr podejlllllie
spril\\t;
,1bionill' tych /d.:cydllllanie
zarówno
anali::y
hodl'Cljlle
liillykarsl\!'o
i \\sp(',ic/.\:snego
stanu
świecniki::
świeczniki
w obrzędowości
genezy.
systell1atyzaeji.
oryginalnych
wytworów
II ponad XO I<llogralii pr/.edswwiającyeh
II kl(lr: ch je odnotowilno.
O Nykmak.
r)U1K.i ellolucji
polrójne
rzcibionc
rozmaitość
lIkraillskie.
szezcgólnego
na swoiste
Ukrainy.
treściowej
artykulu .i.:st /agadnicnie
symbolicznego
znilezeniil znaków krzyża.
przedmiotach
z epoki kultury Illustierskiej
młodszcgo
paleolitu.
O. Romani\\'.
l",
Wykonane
"/C/.:g()ln.:
iródlowych
ch wk na zachod/ie
świeczników
XIX
pierwszej
połowy
nazwane
trojcami,
mają
domowej,
!'Ozpowszcchnienia
sZluki huculskiej.
i formalnej).
występujących
jak
i cerkiewnej.
oraz powstałych
dotąd
Artykuł zaopatrzony
jest
oraz
mapkę
miejscowości.
Autor postawi I sobie za cel ukilzanic histoprzcmysłu
domowego,
jakim jcst wy twa-
�290
rzanie
tzw.
regionach
łiżnyków
Ukrainy
pochod/.enie
i estetyczną,
(łiżnyky)
-
wełnianych
(u nas określanych
L. f-lerus. Jaworowskie
Zabawki
nakryć
kilimy
na
!{·lŻka. /nanyeh
na ló/ka).
od X V I w. Spclnialy
jest poświadczane
źródłowo
lec/ czasem także magiczną.
wytwarzania.
glównie
CI.asem jako
w n\(.nyeh
Ich niewątpliWie
!"unkej;: nie tylko
zabawki ludowe: historia ich rozwoju oraz l!".lpólce.\·lIe
drewniane
z Jaworowa
mialy sit; pojawić
już w XVII
skich.
Wyróżniające
i w Niemczech.
dotrwało
tylko dwóch
/awod()\\ ą
i r/eźbiar-
stylem
zabawki
b. Galicji.
Byly
kontynuowano
wytwórców.
także
Artykuł
jawOfowskie
ro/ehod/i1y
pokazywane
w II polowic
jest zaor<ltrzony
sit;. w dość bogatym
na wystawach
nas/ego
nawel
wieku.
w Czechach
leu
środków
ukraińskiego.
transportu
wskazując
(czólna.
na zachowane
nad dolną Prypecią
zanikly one
czarnobylskicj.
Na wspomnianych
czólna dłubane.
T. Czehowieć.
wodnego
jeS/cze
lod/ie.
promy)
ich eg/emplar/e
nad kamieniarstwem
/agadnie-
na glównych
rzekach
U/ i Teh:rell:
na r/.ekach
w wyniku wysiedlenia
ludności
I. t'1I11lejS/ych
dwóch r/ckach nadal mo/na spotkać archaiC/.ne
7.e spostrzeżeń
do l<lt 90.
w kilka ilustracji.
Relikty transportu wodnego Poleszuków ukroiliskich. Autor ro/ratruje
tradycyjnych
Polesia
calej
Ich wyrób
M. łlluszko.
nic
się wlasnym
po terenie
prohle/ln
w .. a lIykonyllanie
ich wzrosło znacznie
w ciągu XIX w. W 1896 roku uruchomiono
w tym mieście
szkołę zabawkarską.
w której uczono chłopców
umicjt;tnośei
stolarskich.
tokarskich
asortymencie.
thlll'ne
praktyczną
lisi po all arii
II sll'ej !"onnie
/JOcl/tku XX
ludowym krJl/ClIXIX
II"
Autorka przypomina.
że od przełomu
XVIII i XIX w. rozwin;:ly sit; w licznych wsiach ukrainskich ośrodki kamieniarskie.
Liczba ich sięgnt;ła kilkuset (w tym 124 na Podolu. z POC/<ltkic'll1
XX w.). a w roszczególnyeh
wsiach
zajmowało
się wytwarzaniem
ró/nych
wyrobów
kamieniar-
skich od kilku do kilkud/iesięciu
osób. Artykul zawiera
inltll"lnacjc o rodzaju
\\ytllar/an~
ch
przedmiotów
(od kamieni
żarnowych
do elementów
dekoracyjnych).
ich nabywcach
oraz
o zarobkach
wytwórców.
M. Mozdyr.
Jeden z dawnych rodząjów rybolówstwa·
.. na .\-wiallo ". .lest
lO /wlęzla
initll"lna-
cja o rzadko rraktykowanym,
także w rrzesz!ości.
rodzaju ro!owu ryb na wi;:ks/yeh
ablcnach.
który nie ulegl zmianom
od stuleci. Lowienie
ryb na światlo sporadYClnic
pojawia sit; jeszclc
i dziś najeziorach
Polesia. gdzie w ciche wiosenne
i jesienne wieClory rybacy w)'plywaj'l grtlpOwo na połów.
Ostatni
I.aopatrzeni
z artykułów
w plonące
lego
dzialu
łuczywa.
dotyczy
latarnie
i ościenie.
Czukotki.
leżącej
na p<'lłnocnym
wschodzie
Azji.
R. Kiś. 7. etnografii czukockiej hodowli renów. Autor. który pr/.cd I lJXO rokiem pr/.ayl bliSKO
3 lata wśród tubylców dalekiej północy i pól nocnego wschodu Azji. przedstawia
liczne. /aobserwowane
terenie
przez
tundry
określania
siebie
oraz
konkretnych
sytuacjc
dotyczące
w przemieszczaniu
sytuacji.
orientowania
sit; stad.
W ro/wazaniach
sit; pasler/y
przy tac/a
swych
tabe
Czukolki
II' monolonn~
boga l<: slollnictl\ll
odnOSI si;: taKie
m
dotyc/'1ec
do KOnCepCji elnolln-
gwistycznych.
W dziale folklorystyki
zamieszczono
czlcry artykuly. a to: S. Mys/.anyCl.
Milologia II' /lUl/"cm:ci T. Szewczenki: A. Kaustow. Przyczynki do poznania CarlJll'lIlÓ\l'lI
lIa (ikrllil7le, liS/lekI
hislOlyczno-prawny i kulturowy: A. Daudys, Od etyczllych do elllicm"Cilj('(llIostek II' sll"llkllll"ltfnym badaniu bajek (z roslowiem O. I3rycynej): O. Smolak. '/"l,/){)Iogiclle /,orelllcje \I' chrollolo;;il
I:vtualów weselnych zachodniopodolskiego
iVaddlliestrzu.
Warte odnotowania
artyku!y znajdują sit; tab.e w d/i ale .. Materialy··.
Sil to: !-:u(('ndur::(lii/OH)
z Owruckiego według spisu Michala Piotrowskiego:: lut 50. XIX \1'. (M. WO/.niak): !3ulto:or
Haequet, jego podróże i spostrzeżenia nad żjleielll i klllturą zachodniej (ikmillY (M. Walo): JedlIiI
:. wczesnych prac folklOl:vstycnych dotycąeyeh Halycl'l/Y' (R. Kyn:/ill'): 1'('\1'11(' sloho \lTkor::.lstane ::ródło dotyczące materialnej
i duchowej
kulIlIr\' ludu ukruillskiego .\"1 '-XI III II
(O. AntonO\vycz):
Wymiana korespondencji r. ;":olessy z Jl. IIrus::('\I".\-killl(K. Kok~sa): Jedellll, UKrailisKie oKreślenie Ilalyezyna (zlatynizowane (;alicla) jest ró\\"no\\a/.ne polsKiemu (;alieja. ale \I
teKstach UKralliSKieh może oznaczać tylKo wlaściwą Ilalyezyne uKraills"', (od 111. IlaliCla) tj. da\\lq Ru.'
IlalicKą lub Ruś Czerwoną jaK w powyższym pr/ypadKu.
�291
er.
.it'iL' lis/riu' .Iorl!s!<nra I'aslerl/aka
do H'olodymvra IInatiuka
Romaniuk);
Au/obiograflc=ne
/Iwlaioh' Sle/<lIIlI Jilnlllu.ccellko
(M. Kriaczek):
A'llI:':eapod otwartym niebem i problem ich
ą/uocji IlU Ukraillie (A. Danyluk l.
D/ial
reCćlvji
ohejmuje
12 pozycji.
w tym dwa omówienia
polskich
publikacji:
M. Jakubiee-
Sel1lkOlva. Slml'iwlsAa {lIe.vll ludowa w polskich pr::ek/adach doby romantyzmu, Wrocław
oral .I. Kasjan. Xa p,.::ell(Cl· .vu·ial(Ilt'. 150 ukraińskich bas'ni, gadek, humoresek i podań
1991.
ludo-
\ITcll. TonIIi IlIlI4.
Edward Pietraszek
(ir/egorz
lJkazanic
religijnych
sil,: na nas/)m
rynku
IIzbudza
moje
l.all'S/e
Ija\lisku
egl.OlyCl.llemu
J:glOt~ ka dotyCl\'
Ta
pOl.ycji
cceha
z pellnośeią
Kiuc/olve
pOJl,:cie ksiąiki
jako
wiara
odleglośei
synkretycznych
Książka
malo w Polsce
zawartości
znanemu.
książki
'-:a
\1
Ksi'lika
dolyCly
o ktClI'ylll pis!.e
/.atem
- jest dość pOJemne.
wszystkie
grupy
religijne.
synkretycznych
KaczYliski.
Ś\l i';lych
postaci
przcz
Jest definiowane
sekty,
kościoły,
afrykallsko-chrześcijańskich
polega
na
pr/.yklad II' jednym I \lai.nych afrochrześcijaóskich
okolicy miejsce.
gLi/ie jest Betlejem
i
azaret.
Bc)skie.i i innych
komentarza.
przedstawianych
wśród
i.ywych
afrykanizacji
Przywodzi
autora
taki dogmat
społecznego
niż to mogłoby
religijnych.
treści
ruchów - anLOnianizmie
ustalano
też personifikacje
ludzi I. okolicy.
przez
ruchów
różnych
autora
są bliskie
polskiego.
które
v
S) nkrely/lll.
społecznic.
pewnego
u/nają
rc~prl'zelllują jakieś fllrmy chrystianizmu.
Dla etnografa.
czy antropologa
hadaCl.a polskiego kalolicYlIllU. egzotyka tych zjawisk okazuje si może mniejsza
sil,: lIydallać.
KaCl.yll-
ważnemu
wymaga
geogralicznej
ruchów
Grzegorza
synkretyzmu
II' opisywanych
ruchach społecznych
pewne podohielistwa
do ludowego
katolicyzmu
.- ali'ochrystlanizm
\I' Jczusa,
problematykę
i zadowolenie.
interesuj'jcemu.
ostatnia
!lo\liem
podejmującej
zainteresowanie
lja\l isk: pe\lne c1emellly religijnego
polskiemu
c:lIHlgralillvi. Idradzają
ogólnie
Ze slUdiów nad ruchami a(rochr::es'cljmiski-
I ()<)4.
skiego jest pośllil,:cona
a taki.e
('::Orl/V chrvstiani::m
K a c I. y li s ki.
/lU. !'WN. Warszalla
biblijnych.
- wskazywano
Jezusa.
Matki
to na myśl
ludową
religIjność
łudu polskiego.
gdzie Matka
Boska jest traktowana
jako
Polka,
przedstawiana
II ludOlI ych r/.cibaeh i lllalolVidlach jako wiejska kobieta (np. Matka Boska Skępskal,
RecenlOwana
ksi'!i.ka stano\li
kontynuacjI,: dawnych zainteresowatl
autora religiami synkre\~ Clllymi.
al'rochr/.cścijmiskimi.
!'racuj"c
przeJ.
lata
w Zakładzie
Krajów
Pozaeuropejskich
v
II różnych okresach swej IwukO\I'ej biografii hada! nowe religie Afryki, Narzuca
si więc nieuchronnie
pon'lWnanie zawartości
pracy /Junt i religia w Aji'yce Czarnej. Z badCli?nad ruchami
relig/jlll'JJ1I li' /oil'::e opublikowanej
IV 1979 roku oraz ohecnie
recenzowanej
pracy
z roku
1994.
a II il,:e o J 5 lat pl)/.nie.iszej.
\\' obu ksi'li.kach
\1
i,!eej pr/edmiolicgo
(ir/.egor/.
KaczYllski
zainteresowania.
wykazuje
Dotyczy
doskonal"
to zarówno
oricntacjl,:
w problematyce
specjalistycznej
literatury
stanoafrykani-
,l~ Clnej .. socjologic/lle.i.
antropologiel.llej.
religiozllawczej
i historycznej
- jak również obszcrnej liler,llUry leoretYCI.nej.
l.Illier/.ającej do szerokich.
ogólnych
ujęć. zglębiającej
problematykę
ruch,i\l
s)'nkretyc!.n) ch. powstających
w różnych Clęściach świata na zderzcniu
chrześcijaństwa
miejscO\\\mi,
I. obu ksii\i.ek polski czytelnik moi.e się wiele dowiedzieć
o problemach
7. religiami
I)cia religijncgo.
obejmuje
swoim
i postkolonialnego
a także spolecznego
w ogólności
wc wspólczesnej
1.'lsil,:gielll w zasadzie
ruchy spolecll1o-religijne
Druga
ksiąika.
klóra
mnie teraz
interesuje
przede
Afryce. Pierwsza
książka
tylko Zairu kolonialnego
wszystkim,
poszerza
krąg
laintereslmall
na cab\ Ali'ykę i wszelkie ruchy afroehrześcijallskie.
Odwołuje
siv tylko okazjonalnie do matcrialu IICleśniej analilOwanego
II' /Juncie i religii, powołując
si na odnośne rozdziały
v
tei książki.
doś\liadczeli
zalvsze robi to niejako I. nowego
empirycl.llych
i leoretycl.llyeh.
punktu
widzenia
-
optyki
dojrzalszej
o 15 lat
�292
Dwie porównywane
książki różni" się znacznie perspektywa tcoretyC/.n'l. a ściślej rodzajcm
wyjaśnieli. do których aulor się odwołujc. O ilc w l3ullcie i religii kolonializm
Ilraz z jego
efektami strukturalnymi.
psychologicznymi
i kulturowymi
jest punktcm lIyjścia lIyjaśnicn
ruchów zairskich. o tyk w C::arnym chr)'sliani::lllie stajc si.; nim 1I)'/.I\Olellc/)" i integnlcyjn:
(na poziomic narodowym) ich charakter. Cirzcgorz Kaczyt'1ski wychodzi I 1,i1oJ.enia. ie sytuacj'}
kolonialna JUŻ należy do przeszłości.
natomiast synkretYC/Jle ruchy religijne uparciL' trllają
a nawd rozwijają sic,;. znajdując ciągle licznych zwo!l:nników w róJ.nych niepodleglych
kr;rjacl1
atl'ykar'lskich. Prawidłowo rozwijając tę myśl. autor konkluduje. J.e kontekst kolonialny nic nHl/C
być już użyteczny dla wyjaśnicnia
ruchów afi·oehrze.ścij;lIiskich
1\ Ali·yu: postkolonialncl
Podejmując
w tej sprawie dyskusję z autorcm n:cenl.Owanej
kSląJ.ki. pragn.; podkrcślić.
i.e nieslusznie
rezygnuje on - w moim przekonaniu - z wielu elementów II :jaśnienia.
którym
posługIWal sic,; 15 lat wcześniej. Otó:i' wiele e!l:mcntów skladowych sytuacji kolonialncj· ckolwmieznyeh. psychologicznych
i społecznych. wbrcw pOlOrom. nic znikło II raI l. liJl"lllalną likIIidacją statusu kolonialnego krajów al"rykaóskich. Nalei.y do nich mi.;d/.y innymi poC/ucic niislOści
zbiorowej. rzec można - rasowej. Arrykanów wobec FuropejC/yk<'l\\. Moje twierd/enle
nic m,l
charakteru spekulatywnego:
opiera sic,; na wiedzy pochodz;lcej z mOich II Jasnych badajl nad
doświadczcniami
studentów z krajów Tr7.eciego Świata uC/ących si.; IV I'olsce'. I. wielu wnikliwych rozmów niclormalnych
i sl"ormalizowanych
wywiadów. Sądl';. ie pellne bardziej dald,psiężne skutki zarówno systemu kolonialnego.
jak i przeobrai.cli cywili/.acljnych.
kl<'lryeh h\!
przyczyną. ciągle odgrywają poważną rolc,; w zrozumieniu ZJaWisk religijn:ch.
h.;dąc:ch przelimiotem zaintercsowania
Grzegorza KaczYllskiego.
Podsumowując
ten Iragment n:cenzji. chcc,; podkreślić. ic z Ivvjaśnieó strukturalnych.
laprezentowanych
w Buncie i religii nie zrczygnowałabym
tak ł;lll~(l. An;r1izy oll\arcie marksistolIskic. lub częściej marksizujqce.
książki opuhlikowanej
w 197') roku lraliaj,\ mi h'lrL!/ic.J
do przekonania.
niż znacznie mniej rzeczowe rellcksje zawarlc II· ('~ill"llI"111c/Ii'l'sltillll::llll<'.
nic podparte realną analizą przeobrażeli
strukturalnych.
kl<irym pod IIphllem
kolonializmu
ulcgly spoieczeJistwa
afrykmiskic.
Pragnęlabym
si,' takic dopuścić pCII·nej rcllcksji natury
ogólncj: otó:i' sqdzę. że mamy w ostatnich latach do c/.ynienia I rodza.ll'm antymarksis1lJ\\skici
bigoterii. Nie trudno stwicrdzić. że marksizm nic hyl mi nigd: szc/.ególnle hliski. ale unikaniC
odniesicó do marksizujqcych
wyjaśnieó w j.;zykl.l koncepcji konllikto\\·ej. lIiyllaj;\ccj hiegunollc.i
wi/ji społeczeJistwa.
tam. gd/.ie konllikiowość
mozc stanowić doskonal: lOk myślenia. lIII aiam
za taki sam przesqd. jak przcsądem bywalo upane tr/.ymal1le SI'; tylko tego rod/aju IIYj,lśnidl
(jrzcgorz Kaczyilski przyjmuje ,.integracyjne l.naClenie·· Cly __funkej\' integracyjn;I·· hadan~ch
przcz siebie ruchów religijnych za najwaJ.niejszy kontekst wyjaśniaj'lcy. Autor doklddnie Śled/l
w swojej ksiąJ.cc dzicje afrochrystianizmu.
szukaj'lc przede wS/yslkimjego
funkcji polil:czn:ch.
Dociekanic
politycznych
korzeni i politycznych
funkcji tych rucilllll religijn:ch
.jest zrcszl<i
I.godne z tendencją dominuj,!cą w litcraturze pr/.edmiotu.
W dalS/ych paniach reccn/OIl '1I1C.l
ksiqJ.ki autor wydajc si~ odchodzić od wyjaśnienia politYClnego ClY. Sler/.CJ. funkcjondinego.
twierdząc w koilczącej rozprawc,; nocie metodologicznej.
je jednolitc
w:jaśnicnie
hadan\ch
ruchów nie jest możliwe. Kaezyilski formuluje twierdzcnie. n()\\e II stosunku do II CleśnicjSlc.1
ksiq7,ki. że rola ruchów al"hlchrześeiJat'lskich
"w kontekście
1I·'p<'llczesnych. niepodkgi: eh
spolcczelistw
atrykailskich jest bardzo kompleksowa.
i ie jest ona nicredukowalna
do ,kr:
pozareligijlH:j i funkcji kontestacyjnej·'
(s. 253-254). Podejmuje zal·a/cm Idecydollana
kr: t,kL'
wyjaśnieil I"unkcjonalistycznych
podkreślając.
iż ..:\frochrystianillll
jest Ij,}1I iskiem społcCln: m.
kulturowym. politycznym. ale przede \\·szystkim zjawiskiem religijnym i 1lJ 1',Ulno b\ć uIII"j)ukl,',
ne w kaJ.dej pracy. nawel o proliluzdecydowanic
lilllkcjonalislYClll\m··
(s. 255).
Wyjaśnianie synkretycznych
ruchów i ideologii ;i1i·ochl·l.cścijaliskich lI/gl.;d;lIlli politYClnymi
zawiera jednak pcwne pułapki: chcialabym na nic wskazać rormului'lc nasllllajqee si.; 1I,\lrlilll)'
ści. Mam wrażenie. Żl: odl\"Olywanie sic,;autora recelllowanej
ksi;Vki do n;lrodowego CI.y narodowotwórczego charakteru nowych ruchów rcligijnych, II' dalekiej Cly bliskiej pr/es/./(\ści. jest n:l
, Por.:
C(),VĆ
H'
dOili. red. E. Nowicka. S. I.odzillski_ WarS/<Jwa 11)<).\.
�293
gruncic a fI': ~aóskim pcwnym nadużycicm.
l\utor używa slowa .,narodowy"
i ..narodowe"
" odniesieniu do vvsp(llC/esnvch. ja~ i do dawnych historYC7nych zJawisk spoleeznych
i polityczn\t:h. ro/,gryvv'aJ'lc:ch si.,: vv /Hryce spr,led stuleci. na przy~lad w wie~u XVII i XX, Chara~ter
narod()\\y przypisuje na prz.y~lad anlonianizmo\\'i.
ruchowi n:ligijnemu z XVII wieku, nazywając
go ..ruchem narodll\vo-/jednoueniowym",
W tym samym duchu autor używa określenia:
..Ali·v ~,lóskie pm.:hudzenie patriotYCl.ne". ~tóre równicż uznałahym za anachronizm,
\Iocną stron'l prac: jcst nalomiast jej ~onkrdność.
dohre osadzenie w realiach, W książce
,1naidujem: liune S/uegóIO\v'c opisy. gh;hoko dr'lżące matcrial historyczny.
nawet archiwalny.
RO/.pra" a ,1iIVV
iera la~że je!,o skrupulatną 'lIlaliz.,:.
Ksi'li.b ma .jcdnakic chara~tcr \V vvi.,:ks/.ym stopniu socjograficzny
czy etnograficzny.
niż
socjologiCl.n:
Cl.y antropologiczny.
Skupia si.,: na opisie i Porz.<ldkowaniu. nicwiele w nicj
osadzcnia vv teorii. To ostatnie vvydaje si.,: zresz!<l niepokoić samego autora: na zakol1czenie pracy
umieS/cza howie'nl IlOt.,:metodologiuml.
w której niejako si.; tlumaczy I. tego l~lklU,
KauYlis~ i. o ile moi,na si" I,orientować z treści książki. sam nie prowadzi! wlasnych had<ul
el1lpir\un)'ch.
,s\.;upi'l SI": na pnrz,qd~ll\vaniu zastanego materialu. Wspomina czasami wprawdzie
o vvlasnycil ohsel'\\ acjach .• i1e trudno wychwycić, gdzie są one zużytkowane.
Zaletą ksiąi.ki jest
to. Ie ,iej aut()l' ogill'llia i p()l'li\dkuje ogromną literatur" i posługuje si" imponującym
zakresem
informacji. Ildost.,:pniaj'lc je polskicmu uytelnikowi.
Che" le'i zVIJ'('lcić uv\ag" na pcwnc d/iwaczności
j.,:zykowe. Czasem w książce pojawiaj'l si"
osoblivve l\:nl1iny. k((\r:ch br/mienic lub treść wzbudza wi\tpliwości. Jest to nI" "inkulturacja".
tennin uiyvvan: pr/Cl. KauYliskiego
chyba na określenie wprowadzenia
do zycia spo!ceznego.
Jest to VII,'C pOI,,:cle po~r\ vvajqcc SI": trcścią l, .. socjalizacl'(
(s. 141), Slowo "t'ctys/.yści" bl'zmi
I1IC1n;Clnic': OCl)' "iście nic ma wątplivvości. je autol'()\\i chodzi o czcicieli fetyszów.
I~\vaNowicka
.Iul i<:tt<: 1 i n c c' s .
/.e ( '()1'lI1I ('/ tes Jelllllles.
Hache!le,
Paris 1996. ss. 183.
Kman. śvv·i.;ta ksi.,:ga mU/liłman()\v. kodeks spo1cC/ny. n:ligijny. prawny i moralny określa
m,in. pr~l\\a i ohmv iiI/ki kobiely. Kvvcstie te zavvarlc w różnych surach, wyjaśnianc
są przez
znavvC(')VVpravva Illu/ulmaliskiego.
Izw. doktorów islamu. których objaśnienia niekiedy różni,! si.,:.
Slqd l<:i od vvielu d/icsi.,:cioIcCl obraz. "obiel) w islamie stal si" tematem liel.11ych opracowali
I ro/pravv. I'r/\'kladclll
h o 1c1llC.l Inkrprclacji
jest recenzowana
książka fi'ancuskiei
hadacz\.;i.
KSląilil sklada Sly I. przrtlnlOvv:. vv'provv'ad/enla i czterech I'()zdl.1alów: "Le Coran et Ics atltres
tnles
tillldateurs de I'islam (I)": "L'l\rahie
avant Mahomet (II)"; ,,1.es femmes d'Arabic
du vivant dc Mahomct (III )": "Mahomct. Ie ('or3n ci Ics fcmmcs (IV)" oral. zakollC/enia i aneksu.
\\ pr/,cdmmv ie /\utor~a pr/cdstavvia I'()zmaite podejścia do islamizmu radykalncgo prczentovvane prl.c/ bildaC/y VI J'(')jnych regionach świata mUl.ulmaliskiego . .lui. na wst~pie zastanawia si"
CI: VI istocic rllll/na móvv ić. I.v\lasl.Cl.a w prl..ypadku kobiet. o brutalllośei,
nietolerancji
i totalitarV/mie islamu IV kontckścic
c/\nóvv i dcklaracji
islamistów
bądź przyjmować
wypowiedzi
VVIt;ks/ości nHll.ulm'lnl·l\\. dLI kt()r\'ch islam jest religi'l po\.;oju i tolerancji. przejawiającej
zdolno,c adaptaei i do VISpl')iClCSIICgOświata. (ienemlnie odpowiedź jawi si" w sensie pOl..ytywnym.
alc nalci)' odnolovlać nictolerancj" grup ekstr<:mistyel.11yeh.
l'ostt;PU.l'lcy krytys ckonomlczny
dotknijl wszystkie
kraje muzulmaliskie.
co wywolaio
spr/CClne w S\vcJ istocie opcje: jcdną propagujilq
nowoczesność.
przejawiająq
sit;: VV'prl..cjmowaniu vvmrów europcjskich
i dni!,'" reprCl,enlOwan'l przC/ fundamentalistów,
lansującą l'Caktyvvovvanie zasad koraniC/n)'ch i kreovv'anie vv'sp{llnoty wierzących.
Islamizln rildyh.alnv d'li\ do kontroli calcj spo!cczności. jej 1i,lIlkcjonO\vania we wszelkich
dzicdzinilch.
I'rzc~onanie
o siuSIności swojej walki i programu
uzasadnia
odwolaniem
si.;
�294
do ślviętych
stą.
tekstów
W tej zlożonej
islamu.
sytuacji
postulaly
i żądania
odwoluje
sio;: do Koranu
w Koranie
Autorka
wob.:.:
są jasne
ma powodu
Równocześnie
stawia
kobiel.
Każdy
i Iladisów.
i precyzyjne.
czynić
Koran
wdowie
i rozwiedzionej
żonom.
pytanie
Należy
wst'lpić
przecil\nika
o znajomość
Koranu.
że ustalenia
liczni
maiżeliski.
gel: padają
.. kod.:ksu
dla kobiel"
dotycz'lce
kobiel
dlatcgo
atomiasl
II Korani.: ani
a II· Pakistani.:
Mahomet
JUż innych
lahronil
niecz:-
lwlaslcza
sytuacjo;: kohiety.
nic l.l1ajdui'l potwierlll:enia
sio;: ohrzC7.,mia dziewczynek.
nic obejmuje
osohę
w tym i kobiety.
badacze.
za aktualn"
IV związek
pko
wspólcz.:snego
podkrcślić.
odpowiedzialnym
a to polecenie
na każdego
z propagatorów
na co wskazują
i tradycja
narzucają
praktyki.
które
np. w Egipeic czy Sudanie dokonuje
tylko swoim
wskazuje
Z,lII arte
też nic
ohyuaje
lIliadisach.
zabrania si,
koi<:.jnego lIlalŻelistlla
kobiel.
Wprowadzenie
jest rysem historycznym
sytuacji
kohiety
II regionach
muzulmanskich.
Od wieków. w zalezności
od kralu. status kobietyokreślalo.
bardziej luh mniej rygorystycznie.
prawo islamskie.
Również
nigdzie
w XIX
Ale nigdy nic podejmowano
dyskusji nad lależności'l
kohiety od męi.czYln:
nic kwestionowano
zasady jcdnostronnego
odepchnięcia
i poligamii.
Dopiero
w. pojawily
wplywem
kohiety
sio;: pytania
przenikającej
dOlycząee
myśli curopejskiej
w spoleczelistwie.
pozycji
kobiety
intelektualiści
olVoczcsność
powinna
w rodzinie
egipscy
pójść
i spoleczclistllie.
wysllllali
w kierunku
tuę
rewizji
lmiany
Pod
kond:cji
koncepcji
II·yzna-
czającej dotychczasowe
relacje mio;:dzy mężczyzn'l
a kohietą
ich rolami. prall·ami i ohowiązkami .
.lcdnym z picrwszyeh
rc!ormatorów
byl Kassilll Amin (I R6.'-1 <JOX). który IV I X<J9 roku oglosil
esej pl. La UheJ'{{liol1 de /a femme. Książka la odegrala
waiJJ;t rolę w kSl:tailol\aniu
orientacji
kobiel.
II·ywodz'lcyeh
się z klas burzuazyjnych.
Obeen ie. w sto lal od pierwszych
tekstow
myśl iciel i egipskich.
pOIHJII ni': wyplywa
J1!"Ohlelll
nowoczesności
Stawia sio;: pytani.: cz.y nowoczcsność
moilil\a
Jest bu okcydcntalizacji
struklllr
i ohYC7.ajów') W jakiej formie powinna objawiać się nO\\'oczesność
hąd/ czy można ją lIylloh·
wać bel. znieksztaieeli
tradycji. przynalcżności
i wiary')
/,aehowania
kobiet
poniek'ld
odpowiadai'l
w postaci
sprzeciwu
poruszania
wobec kultury Zachodu:
ale dzięki
się w przestrzeni
Jluhlieznej.
a także
wania
własnego
zasilmy.
stanowiska.
rozumianej
na te prohlemy.
nar7.lleony
Nic
jako
rozwią/uje
reislamizaeyjnyeh
kwestionuj'l
religijna.
z nich
akcepIUi~! SlrlJj
a równocześnir:
II)
1'<11
.Jasianianiu"
z.yskuj'l onc praIlo swobodnego
moiiillość
uczcslniCiIl;1 II· deh,ltach i prezentoto Jednak
problemu
m.,:zczy/nie w rodzinic. a lak że pozbawienie
jej możlill·ośei
Konfrontacja
między modernistami
a konserwatystami
ruchów
Niekt(·Jre
identylikacja
potrzcbę
podporz'ldkowani,[
kobiet:
dzialani,1 II nicklórych
d/jedzinaeh.
trwa do dzisiaj. WspólCl..eśnic grupy
aktywno~ci
publicznej
kobiety.
ich
zdaniem
kształcenie
kobiet powinno
polegać
na przygotowaniu
do obowi'Vku
maIki i zony
Inaczej
mówi,je, opowiadają
si.,: za tradycyjnym
schematem.
który postrzega kobiet.,: jedynic w roli matki
i żony. Ten patriarchalny
system próbuje się usprawiedliwić
.I. M inces w rozdziale picrwszym
analizuje okoliczności
wstawal
Koran.
Zwraca
rÓlmież
Teksty
tc. choć nie objawione.
nowali
je szyici.
zwolennicy
uwagę
sunnici
Alcgo.
na znaczenie
uznają
uwat.ając.
odwolanicm
się do religii .
spo!cczno-historyczne.
II jakich
Hadis(·)\\'.
za równowaine
i.e tylko
ezyli
relacji
z Koranem.
pvekaz.y
o życiu
Natomiast
cz.lonków
zakll estio-
rodzin"
Mahometa
mogą być prawdziwe
i bezsporne.
Mężczyzna.
który red,lglllval
niekt(lre
Iladisy
pewne relacje z kobietami
i zasi.,:gal ich opinii . .lcdnak liczba Iladis()w niekorzystnych
jest znacqea.
1'0 śmierci
Niektórzy
Proroka
muzulmaliskicj
zastosowali
kobiet.
stosunku
(s. 46).
pojawi lo się pytanie
za podstawo;:
liczni
do
Autorka
do
uzoali
teologowie
interpretar:ji
zauważa.
kobiel.
Koran
i egzegeci
islamu.
że opierając
spoleezerlstwa
jako
o typ spoleezellslwa.
fundament
nic
arabscy
co uwidoeznilo
sio;: na tekstach.
mU/.ulmaliskie
islamu.
jakie
nalei.aloby
W wyniku
wlasne
lIartości.
się w restrykcjach
a tym bardzicj
z.acholluj'l
si'f
ksztaltollać.
arahskoi zl\yczajc
skicrowanych
na tradycjach.
częSlO
dyskutollal
dla kohlctl
.:kspansji
normy
hardzo.
po-
Proroka.
lIobec
w sprali ie
arr:haicznic
�295
V\' ro/.d/jak drugim Autorka omawia sytua<:ję w Arabii przed Mahom<:tem. Wskazuj c na znaczenie wielkich targll\v. piclgr/.ymek odbywanych
do różnych sanktuariów,
spośród których
Mekka posiadala jui wielki prestii. gdyi spotykały się w niej różnc populacje. ob<:e i lokalne.
U\\agę zwraca lilkt. i.e klul:/. do świętego miejs<:a. jakim jest AI-Kaba, był powierzany kobiecie
(s 50) Autorka chal'akteryzuj'lc
sytuację w Arabii przedislamskicj
(do początków VII wieku)
Z\\raGl uwagę na praktyki I.awierania małż<:listw: monogamiczn<:
i poligamiczne:
dostrzcga
ohecność z\\·i.v1t'm matrylinearnydl
i matryloka<:ji.
W niektórych
plemionach
małl.cIlstwa
poliandr) l:/.nc stanmviły nOrllH; /.auwa/a. i.e w tej epoce" patriarchalność
- w sensic genealogii
nic miala takiego Inal:/.enia.jak
II" czasach póiniejszych"
(s. 51). Praktykowano
"maiżelistwa
C/.IStl\\ c
1\\ laSlela
prICI. pol\rlli.ników.
Teksty
l\oty<:zące
okresu
przed islamskiego
(oPO\\ iadania. anegd(lly. poematy ild.) pokazują rolmaik
statusy kobiet. w zakżności
od plemion. miast. grup spoicl:/.nydl. (ieneralnie moina przyjąć. iż kobiety. pomimo wielki<:h różnic
pomi.,:d/\ pkmion'lmi.
posiadały rzel:/.ywistą. dostrzegalną
pewną władzę spolcl:Zną (s. 56) .
..Oh)l:/.aje heduiliskic. które nic znikly z dnia na dzień. dawały kobietom miejsce szczególnc
\\ czasie prO\\ad/Onydl
walk. gdyi ich obecność. śpiewy i krzyki zachęcaly do walki" (s. 54).
Wiek I nich wyrM.nialo si.,: talentem poetyckim.
muzycznym.
oratorskim
itp. Powoli. pod
wphw cm krajów s;łsiednich. gdzie patriarchat był mocno osadzony. uznano 1.'1 godny naśladowania 1\ p malielist\\a
agnatycznego.
a takil~ zastosowanie
kontroli nad kobietą i dzicwczyną.
Ta kOl1trola ohjęla pr/ede wszystkim środowiska miejskie. Pr/.cd islamem w miastach woalowały
si.,: larów no I.yd(·mki jak i ehrzcś<:ijanki. LO zlawisko jak wiadomo sięga czasów antycznych.
Ogranlcl.enl;l. I.am) kanic \\' obr.,:bie domostwa moze być trakLOwane w lych epokachjako
symbol
prz\w ilcju. przyjąć moina r()\vnieżjako przyklad nieulilOści wobec kobiet (s. 55).
\\' rozdZiale tr/ecim Autorka opisuje czasy Mahometa. w których pr/cz wiele lat obowią/Ywaly jes/c/c obYClaje plemienne. Sam Prorok uka/uje sit; jako obrońca praw kobiet. Mahomet.
któr\ mial l) ion. I piel'\\ SI.;1Chadid/ą iył w I.wiązku monogamicznym.
Chadidż.a przedstawiana
jest prl.el badaczy }Iko kobieta wyemancypowana.
energiczna o silnej osobowości.
właściciclka
kara\lan kupieckich. Po śmierci drugiego mali.onka w wieku 40 lat. zgodnic z oby<:zajem. LOona
l'lpmp()nO\\aia
mal/el'lstwo Mahometowi.
ktl)rego wcześniej zatrudni la do kierowania karawanami .. ·\utorka Iwraca ll\lagl,: na I..aublllie i sza<:unek jakim małionkowie
w7.ajemnic się obdarzali.
!'ojci śmierci (6~() ruk) i'vlalwmet poślubil Aisz.,:. a następnie kolejne kobiely. najczęści<:j wdo\\y
po wmilach. kl('lr/) l.gin.,:li \\ walce. Licl.Ile świadectwa dowodzą. i/ mal/onki Mahometa zył)
\\edlug obO\\iillujących
\\'(')\\czas ohYl:/.ajów. a zatem uczestnie/yly
w debalach. podejmowały
dec:\/Jc. ruzstl'/)galy
")iUaCje konJlikLOlVe (s. (0). Zony Mahometa po jego śmierci (632 rok)
zamievkaly pr/.\ Illcczecie. w klór) m /Ostało zloione cialo Proroka. Zachowały swoje obyczaje.
ZajlllO\\'il!y wa/nc miejsce w spo!ccznoś<:i miasla. udziclały się w różnych dziedzinach.
a nawet
\\ polityce.
Status kohiety w epoce Mahometa i po jego śmierci plasowal się wysoko. "gdyż nic byly one
\\) k jllcl.One l. iycia spoleClnego. pol it) cznego. a nawet rei igijnego" (s. (3). Za podstawę wyJączeni'l kobiet I i\cia publiCInego ul.llaje sit; wydarzenie określane jako "Bitwa wielbłądzia"
(656 n)k). kll'H;I ro/egraJa si.,: mit;d/Y Alim. zit;ciem Mahomcta. mężem jego ukochancj córki
Falimy. iI ;\is/;\ i lakol'lClyla się klt;sk'l Matki Wier/ąeych. co zostalo zapisane w Hadisach.
Kalif ['mar (634-644) jako pierws/y col'nąl prawo udziału kobiet IV modlitwach piątkowych
\\ 111eCI.ecie.;I w ostatnim ruku sW'ego panowania zabronil ionom Mahometa pielgrzymowania
do
ivlckki . .Jego nast,,:pcil anlllow;l! zakaz. ale \\'prowadził klau/.ulc; separacji płci. Czytając Koran
mozn;l 1.;lU\\;l/Yć \\ w iehl miejscach obecność zachowal1 i nakazów wyplywaj'lcych
z epoki
puedislil111skic.j. ktore kontYllllO\\anO w pierwszych dzieSięcioleciach
islamu (s. 73). Innowację
Slallll\\i1o niewiltpli\\ ie pr/y/nanic
kobiccie prawa do sukcesji. Tam. gdzie obyczaje rcgulowaly
postępowanie spolcczdlSt\la.
islam narl.ll<:ił reguły iycia i postępowania.
które staly się obowiązuj'lce dla WSZ)stkich ulonk(')\\" nO\\ej wspólnoty. Religijnie oznacza to zerwanie z wcześniej
upraw ianY111kulte111.
\\ rozdziil!e Clw'lrtym ;\utol'kil ro/waia Iwi'Vki mit;dzy Koranem i pozycją kobiet. Przypomina. ie S\\ i,;la Ksi~'ga prClentuje punkt wid/cnia /nany w starożytnoś<:i na Bliskim Wchodzie
�296
w Bizancjum czy kn;gu śr(ldzicmnomorskim,
podporządkollujelCY kobiet.; m.;/czy/nic.
W śll'ietlc
przypisów zawnrtych II' Kornnie prmvo do spadku i sposób uniewa/nienia
mal/elistlla
mialy bcz
w'ltpienia rewolucyjny
charakter. Tradycyjny nakaz powrotu odsuni.;tc.j kobiety do rodzicll\\
straci! wspólczcśnie
swoj,! moc, albowiem II' wyniku tntdności ckonomicmycb
Iliele kobiet
pol.Ostajc na ulicy bcz dachu nad glOlvą zawodu i jakichkolwiek
środkll\v do i.ycia (s. XeJ)
Autorka zwraca uwag.,: na znaczenic
kontraktu
mal/dlskicgo.
ktllry zcz\lala
kobiecie
na wprowadzanie
kor/ystnyeh dla nicj rozslrzygni.;ć. np. zapis o z\li'l/ku mOllogamiczllym. b,jdż
kontynuaCji aktywności
/awodowcj.
,..leszcze dzisiaj kontrakt zaeho\luje
dla kobiety sposób
zabapicczeniajcJ
praw, którc obowiąZllj'l w mal/ci'Jstwic" (s. X7). Koran \lymaga ustncj akceptacji obojga przyszlych
mal/onków.
ale \I'Ctllug obyczaju mile/cnic
dzic\lczyny
u/najc si<;
za /godC;. tlumncząe jej lachowanic mlodym wickicm i nieśmi,tiości,(. W czasach I'roroka \ldoll'~
i rozwicdzione
samodzielnie
decydlJ\valy o swoim lwiej/ku malieJlskim.
nic polr/cbollal~
opiekuna matrymonialncgo.
ani nikogo. kto by aran/owal
Iwią/.ck. ('/.,'sto obyczaj staje si<;
obowi'l7.uj'lcy.
wbrew poleceniom
prawa muzulmaliskiego.
I.wlasz.(/a tych paragraii·l\\·. które
wymagają szczególnej interpretacji.
Liczne przckazy potwindzają
/e Mahomet doradzal przys/lym mal/onkom spotkania pried
ślubem. podobnie jak mialo to miejsce u Bcduinólv i \I spolccznościach
o strukturzc endogamiczncj. lJrbani/acja
wyra/nie ograniczyła t.; lllo/liwoŚć. gdy; miastel zamles/killali
tCI obcy.
co postrzcgano .Iako I.agro/.cnie. Stąd pojawily siC;zW;'\Iki aranlOW,lIle pr/.N rod/.inc bcz llbecności narz.cczDnych. którzy CZ';SIO spotykali si.; dopiero II noc poślubną /dar/a SI'; .Icszcz.e CI 't SIO.
/e kobiety po ślubie zostają ograniczone do obs/ant domostwa z pragnienicm \lydania na ŚII iat
jak najwi<;kszcj liczby synów, gwarantów ich statusu spolecznego.
Rola matki do dzisiaj Jest
s\I'oistym upr/ywiłc.jowanicm:
..Dla wielu mo;i.uyzn z obSl.al'll bascnu śn·lliziemIHlIllorskicgo.
a zwlasz.c/a kr.;gu muzulma(lskicgo,
zgodnie z tradycją jedynq kobictel życia. kochaną bugraniunic. jeslmatka.
którą darzą najwi<;:kszym zaulillliem"(s. <jO).
Koran Iwraca uwag.; na relacje uczuciowc. szacunek. a n,l\\ct ll1iloSl' ll1io;dzy malionkami.
na satysJilkcjo; scksualną w mal/clislwie.
a nic tylko n,1 relacjc oparlc na reprodukcji (II. I X3).
Ponadto Koran zalcea. aby w przypadku odsuni<;cia /ony mali.onck. jcz.cli ma takie moż.lillośl'i.
lo/ylna nią i d/icci (II. 223: LXV. 7)
Mal/eJistwo patriarchainc. patrylokalne i patrylincarne pr/Yic1c II' islall1il' dalo prl:ywikj linii
ojcowskieJ. Matka. wprawdzie winna być szanowana .lak ojcicc, alc zgodnie I. Korancm nic Ina
ladnego prawa do d7.ieci. Zgodnic z obyczajem kobicta /acho\\ uje opick.,: nad dzieli Clctami
do ich \\yjscia I.a mą; .. natomiast synami zajmujc si.; do 7 luh X roku 1.1 cia. Vol kodeksie algierskim. gdy malka wychodzi powtórnic za mąz. la mciczyzn.; nicspokrewnionego
I jej dzicćmi.
Iraci wszelkie prawo do polomst\\a z popr/cdniego
z\\i'llku . .Jedynie Tuuczja prz.yznała matce
prawo opieki nad dzicćmi w pr/ypadku roz\\odu czy Wdll\\icllslwa.
Przyj.;ta filiacja agnatyczna ma wzmocnić konlrol<; nad kobietami. \\' spoleuności
\\ ic.iskle.j
i plcmienncj
ma ona charaktcr wzgl.,:dny, gdyi. wszyscy Ill.;i.uyi.ni pr/chy\\ajq
\\ ohs/ar/c.
II' którym
5<\ kohicty.
chroniąc je już swoj,\ obecnością
Nicco inauej rzec I lila sic \\ nbs/arze
micJskim.
Autorka wy'jasnia. iż. ani Koran. ani inne teksty nic mt'lIviq \\pmst o zakrywaniu syl\\etki
przcz kobicty. Świo;ta Ksicga zawicra lilrll1Ld.; ..To byloby kpiej". co wyra/nic \\skazuje na pokcenie lilkultatywne. a nic ahsolutne (s. 113). ;alc/y przypomnieć. iż. II' epoce Mahometa. \\oalowal) sic kobiety wysoko urod/onc w przcciwicllsl.\\ie do niemuz.ulmanck i nie\\olnic. co \\ ią/alo
sic z pr/ynależnośeią
spoleczną i rcligijną. Vol miastach praktyka la .lako symbol kobiety muzulmailskiej rOIwijala sic powoli. a obowiązkową stala si.; za panowania I--:alit'a limanl. W z,lsad/ie
caly prohlem skupia sic wokół iiliacji. a raczcj g\\arancji u~stości krll i potomhm,
u~li inaCle.1
mówiqc IVi'I/C siC;z relaeiami scksualnymi.
Wspólczesna sytuacja spolcczno-ekonomiuna
krajów rllll/ulmallskich
wytwor/yla takic \\arunki. iż. m,;/czY/na nic jest w stanic utrzymać rodziny. jak to zaleca Koran i tradycja. St,]d.
zczwalaJ'lc na aktywność l.awodO\vil żony Cly córki. traci na autorytecie IV ouach bliskich. !\b~
�297
zmicnić iSlnicj'lc)' slall. pos/.llkujc możliwości zmiany i znajdujc jc w programach
wojującego
Islamizmu. kt('n)' nic akceptuje obecności kobiet w życiu publicznym,
J. :Y1inces II konkluzji slll·ierdza. iż Mahomet mial mówić. że w l.yciu codziennym najbardziej
lubi perfum)' i kobicl)'. Komentatorzy
Koranu prczcntują go jako człowieka,
który kochał
i sZallOwal kobicly. Faktem jcst. żc przepisy koranicznc były wprowadzonc
po jego śmierci
II n')żnych cpokach i II' rozmaitych micjscach, Ich sLOsowanic bywało cz.;sto bardziej rygory,t\ une niż to glosiła S\vi<;ta Ksi<;ga, Dlatego też można stwierdzić. iz przcmoc stosowana przez,
ILlI1damcnwlislllll Islamskich nic ma żadncgo związku z Koranem.
I'rczcnlollilna ksi'lżka nic rozwiązujc zlożonych zagadnicń tzw. kwcstii kobieccj, alc stawia
py tania i odsiania nlepral\'idloIVOŚci wysu;pującc w wicłu krajach. uzasadniane Korancm. co nie
majdujc p()\lvicrL!zenia IV Świ<;lcj KsiC;L!ze, Masakry ludności. dokonywane
w wicIu regionach
ŚII iala mu/ulmailskicgo,
np, w A(ganislanie. Algierii. Je facio nicwiele mają wspólncgo z rcligią.
są prz)'kladcm walki o wladzc;.
Autorka porównujc nakaz)' koranicznc I. nicktórymi wspólczcsnymi.
sprzccznymi
z nimi.
\\ ostalnich lalach II Algicrii czlonkowlc Islamskiej Grupy Zbrojnej uprowadzają
dzicwczęta
i mlodc kobit:ty. kllll't: zmus/ajil do zawarcia czasowcgo związku małż,eilskiego. zwanego ..dła
przyj CIl1ll0ŚCi" I Kobiety. którc hronily si.; przed takim malżeństwem.
tracily życic. a te. które
pOIlTócily do domólI. z.mwly odrzucone przez rodziny. gdyż swoim zachowaniem
splamiły
honor. W tcj nić/wyklej sytuacji zdarzały si;; zabójSIwajak i samobójstwa (s. 29. 46).
Książ.ka ukaz.ujc dylematy i rzcczywistość współczcsnyeh
krajów muwlmańskieh.
zwłaszcza
I1lcby"ale trudn;\ i nic z,awszc zrozumiałą sytuacjc; kobicty. pomimo wyraźnych jej praw i przyII lic it) II
Anna Barska
I,cszck K o I a n kic w I C z. S"mb"
KR. W~!I'S/.awa I l)!»). ss. 254.
- 8ogami,
Opowieść; anlrop%giczna.
Wydawnictwo
Od zawsz.c irYlowaly mnic notatki reccnzyjne umieszczane na okładkach książek, Pisanie ich
jcst - jak sądzC; pozbawione w zasadzie sensu, Wiadomo przecież. że muszą być pozytywne.
Ocz.: lI'iście rZ'l'lz" tym lwank prawa wolnego rynku. bo co by innego. Jednak mimo ciągłej
irytacji. zaczynam czytanie książck od tych tonących w pozytywnej i intelektualnej
ogólności
notatck. Nic inaczcj bylo II przypadku nowej książki Lcszka Kolankiewicza
Samba = Bogami,
\a okładce z.amieszczono wypowicdzi dwóch osób - Janusza Deglcra i Zhigniewa Osińskiego,
Irytacja zjawiła si;; hard/O szybko. ProSZt; spojrzeć. Degler: •.... to najciekawsza
i bodaj najlepiej
napisana książka. jak'1 ostatnio przeczy talem" i jeszcze Osii\ski: ,... ,uważam książkę ( ... ) za jedną
z lIażnicjszych
(jcśli nic naJważ.niCJszych) w polskicj humanistyce
lat dziewięćdz.icsiątych",
Po takim wstt;pie ma sit; racz,ej ch;;ć odloż.yć publikację na półkę i powrócić do niej po odpoII icdnim uspokoJenio. Bo co b;;Lizic jcżeli si.; nic spodoba') Jak polemizować z takim zachwytem')
Od samcgo pou,\lku nstawia mnie to negatywnie i. podchodząc nieco przekornie.
najchętniej
szukałbym dziury w calym. /,naj'1c jednak poprzednią książkę Kolankiewicza
5'więly ArluaJ oraz
po/Ostak jego dokonania. przdknąlem irytuj"eą pigulkt; i ruszyłem naprzód,
I oto rozloczył siC; przedc n1l1'1świat niezwykly, Z góry powicm, że zamieszczone
na okładce
II ypo\l icdzi dwóch autorów nic s'1 przcsadzone.
Wręcz przeciwnie, Komplementować
bowiem
książkC; Kolankicwiua
Illożna bel. kOlka i na wiele sposobów, Rzadko rzeczywiście zdarza się
tak pasjonująca opowieść, Opowieść Iv!aśnie - troch;; naukowa, bo porusza problemy rozrzucone
pomic;dzy teatrologią
elnologią. psychologią
czy lileraturoznawslwem.
Opowieść
literacka I Gene/.a tel praktyki si,ga wczcsnego islamu. kiedy podróżnikom zezwalano na poślubienie kobiety na
,)kreślony czas w miejscu. gdzie prl.eoywali.
�298
bo przenikają sit; w niej swobodnie reportaż. dziennik. esej. \\spolllnienia.
a może też i ..czysla
fikcja" literacka. Podtytul książki brzmi: OJ1Oll1ie.l:ć-Ol1lro/w/ogic::llo.
To \daśnil: w tym [(;I'lllinie
wspólczesnej
humanistyki - bardzo na (;Zasie i bard/.() z.naul:niow o s/.(;I'okim
spotykaj., si.;
wszystkie strony zaintl:rl:sowall autora.
Ale o l:zym jest Salllha :: /logami'! Nidatwo ją zdeliniow<lć. bo jl:st to przl:dl: wszystkim prz:goda. którą przeżył autor. NajprawdziwsZ<l przygoda antropologiuna.
Zl: \\szystkimi .jl:J konSl:kwencj<lmi. gdzie z<ldziwienie miesza sit; ze stral:hl:m. zachwyt goni niehl:zpicC/.l:llstwo. przyjażli
przeciska się tuż. obok odrazy. oryginalność - lakże trzl:ba to powicdzi •..ć - chowa si.; za kiuclll.
Jest to przygoda. w której oczywiste staje si.; niedeliniO\\alnl:.
to. co calkowici •..obcl: kulturowo
i egzotyczne.
dosit;ga korzeniami
własnego bytu. wlasnej historii. Może przede wszystkim
wlaśnie jest to historia spotkania i doświ<lduenia
innych ludzi Ak też doświaduenia
pr,l\\ ie
mistycznego (religijnego')). którego doznal autor.
Przed kilku laty gorąco dyskutowaną
sensacją w świecie antropologii
stal SI'; lekst Kirqen
Hastrup o pólnocnoislandz.kiej
kulturze rybackiej'.
!\lIIorka dokonala rZ.eC/.y niecodzicnne.!
Przedstawiła bowi.:m wlasną relacjr; z doświadczenia
mistyuIH.:go. które stalo si.; jej udz.ialclll.
RzeC/. bez precedensu IV antropologii.
Ilastrup nie odważyla si.; na delinicj •..calkO\\·ile. po/.()stawiła furtkę otwartą .leszcz.e w latach 70. odsądzonoby j., prawdopodobnie
od czci i wiar:
wystarczy przypomni.:ć podohny casus Carlosa Castanedy. W latach <)0. lest juz zgola macze.!
Tym tropem podąża wi.;c także Leszek Kolankie\VIcz. Bo jego bi'lżla jest o duchach. Przede
wszystkim o duchilch w calldomhle
- kultach opt;tania. O ich posz.ukiwaniu
i pn')hie dotarcia
do ich istoty. Jednakże nic tylko te niesamowite afi·obraz.ylijskie rytualy poj,1\\ iaj,! si.; na kankach
ksi'lŻki. Bez wahania oraz bu troski o ewentualne metodologiczne
I.armt)' Kolankie\licz
pn·)buj •..
..zbliż.yć do siebie. jak iskrt; do lontu. tradycjt; afrobrazylijską
i \v!asn.," (s 1.12) Su,d doskonak
opisy i analizy candomhle .. ujawniają j.:dność doświadczeni'l"
z Mickie\1 icmwskimi I.budulI/I.
zebraniami zielonoświąlkowców
na BialoslOcczyżnie.
życIem i poezlą Ldwarda Stachury oral. -co w przypadku Kolankicwicza
wyd<lje siv oczywiste .- z poszukiwaniami
(irotowskiego
i /\rtaud.
Kolankicwicz
doświadcz<l bowicm. w pcln)'m tego slowa znaCleniu. kult(l\\ opylania popr/Cl
swoje wlasne wyksztaleenie.
wiedzv. kultur.;. I nic ukrywa lego. Wn,:CI prz.eciwnie. to Ida,ni,
wi.:dz.ie go na szczyty dociekat'1. analitycznych poszukiWali. lill'llllilowania ni..:prawdopodobn:ch
hipotez
Doświadczcniem
górującym nad \Vsz.ystkim sąjednak spotkania I. calc, lll'I.SiIprzerO/nycil rltualów i kultów afrohrazylijskich
- cOlldolllhhi. IImhlllldu, li II im halldll i mac/llllh"
które Kolankicwicz mógl obserwować
w trakcic swojej brazyli.jskiej ..:skap'ldy. glll\\'Ilie tropem op.;tanegl\
duchami stanu Bahia i jego stolic)' Salvadoru. Xo/ahelle co pO\\iedzialby
MaItIHl\I·ski. glh'b:
dowiedzial si.;. że do napisania takiej książki wystarczy miesi'le pohylu 1\ ..lnellle", ho Iyk Imala
podróz autora Samlw po Brazylii.
Konstrukcja ksi'IŻki pozwala na budowt; ercktownego linalu. Napi.;cie stopnill\\'ane lest delikatnic. ale IV taki sposób. ;(.e dość s/.ybko wiemy. c/.ego si.; mamy spod/ie\lać.
I c/.ekamy na to
pełni ni.:pokoju.
<l kot'1cu mamy wit;c i doś\\iadczenie
mistycll1e autor;1. k[(·)r)'. pk po kklUrz •..
wyraźnie widać. s/.ukal go uparcie i z takim chyba nastawieniemjechal
do Bralylii.
O j.:dnej tylko rzeczy nic podejmujt; sit; napisać. Otóż na kO(lCU slloje.j ksi'IŻki (i to IWII,I
po grupie jiltogralii. tak ze nic od razu moż.na to zauważyć) KolankiewiCI zamieścil d\\UStrolllcowy poemat (bo w poctyekiej lilrmie \\'yrażony) I.atylulowany Ot/II lIIlIl'iI/w/llgiclla
. .lest 11\
z glt;bi duszy wyrzucone intymne. ale i podniosle w' charaktel'l.e. \vy/.nanie antropologicznej
lIiarl
i antropologicznych
idei. Rzecz całkowicie nic nadaj'lca si.; do oceny.
Samba::
nogami
należy do typu książ.ek. które bard/.() dużo IlH'l\\i'l o samym autorze. W duh'j
mierze jcst to wit;c książka o samym Leszku Kolankiewiczll.
W j.;zyku etnologii stawia ciągk
aktualne. i przcz to zasadnicze. pytania o Illożliwość i rod/.aj pOlnania innej i .jednocześni,
I 7.00.: .I. Tokarska-8akir.
f)u!s~e /osv syllu
..Polska Szwka Ludowa. Konteksty" nr I. 199:'.
JIIamoll'mrJIego.
!'ro/dl
elllogro/il
IIlepl'~e~roc:y.l.,ei .
�299
IIbsnej
kul lury.
antropologii.
o lo. ov
subieklywne
Ksi~li.ka Kolanklewioa
bOli iem wiele
'lIlali/.
aneks:
S"leż
u.j'
dwa
stać
,'aciekawić
kil)\'(: moina
lroeh~ zalvoa!owalll:.
(jorubijskiego)
może
może
si~ obiektywne
nawet
by umać
a sposób
metodologicmych
za naukowe
zestawienia
w tabelach.
genealogiu.na
kultówafrobrazylijskich.
uprawiania
malkontcntów,
(w tradycyjnym
bardl.O ciekawe
lablica
oraz
zawiera
sensie),
i bardzo
interesujący
klasycme
i bardl.O ciekawe
teksty
etnologiczne.
Pierwszy
Rogera
() calldoll/hJ da Hahi" (rylllaillC'g()) oraz Pierre'a Vergera Orixcls. BogowiejorlIbijscy
I u\mlTII/
.~II.iC'('ie
. .lest i bogata bibliogralia.
'\all/ha :: Hogall/i nadaje
Tak naprawd~
si~ raczej
- podobnie
do pr/ei.ycia.
a nic do pr/.eoytania.
I w takiej formie. jak
i obolli.vuj.\cego
kanonu lektur clnologjcznych/antropologieznych.
jak
tylko
candamble nagó
np. Panteon
Jest
może
temat,
Bastide'a
w Afryce
który
porusza
-
mniemam,
wejdzie
do ścisłego
Rac:i~ więc mieli i Degler.
i Osiliski ... r'lcj~ miał KolankiewicL
Hubert C::achowski
LI\a N o w i c k a. I{obert
ue u·.lpólc::e.\·I/('//Jwiwji.
W
yszy
Wyd/jal
/.a/llowie i sekretarze.
li s ki.
Filol.Olii
i Socjologii
Poziomy więzi spolecznej
Uniwersytetu
Warszawskiego.
Warsza-
II a 1996. ss. 172.
Rozpad
tak Ilieloelnionego
ujall'l1il. rolmaile procesy
:ile rl)\\niez naukolvcl)\\.
ciolecia
znajdollal
palistlVa jakim
był I,wiązek
Radziecki
uruchomił,
a po części
i konflikty etniCl.ne. Wzbudzaj"
one zainteresowanie
nie tylko mediów,
Dzieje si~ tak mi.,:dzy innymi dlatego. że obszar ZSRR przez dziesi~-
si~ za ..iclalllą
kurtyml',
nawet
dla ..p::1I1stw sojuszniczych".
W efekcie
tereny
i ludność Wspólnoty
Nicpodlcglych
1',1Iislw cieszą się obecnie niegasnącym
zainteresowanielll.
Odpowied/.ią
na pOlr/eo.,: in Illl'lllacj i są rozliczne puolikaeje.
w tym rccenzowana
praca. PrzedIlliotem /.ainlercsollania
autorów jest toisamość
etniczna i narodowa
Buriatów.
Główne pytanie
oadallue
dotyuy
Odpml'iedi
II pracy
w;dnych
samookreślenia
sprowadza
si~ 13uriatów.
zwlaszcza
si~ do rozwai.<lIi nad rodzajami
w kontekście
więzi społecznej.
relacji
Kategoria
"my
-
oni".
ta jest uznana
I.a najważniejs/.ą
i zostaia sprowadzona
do siedmiu kołejno w stosunku
do siebie nadpoziomlll\'
I) IVi~zi I'lldowej. wielkorodowej:
2) więzi mikroregionalnej;
3) więzi
makroregionalnej:
,l) I~i~zi narodowej:
5) wi~zi p::lIlmongolskiej:
6) rosyjskiej
i radzieckiej
więzi
illlperialneJ i 7) więzi ;ujatyckicj.
przy czym opis trzech ostatnich został wyłączony
do oddzielnego opracowania.
I'odzial Icn okazal si~ przydatny dla celów uporządkowania
zebranego
materialu
i stal si.,: przejr/ystą
poprzedzona
,posóo
tel'enó\\'
osi,! konstrukcyjn,\
ogólnymi
inllll'lllacjami
zyeia i organi/.aCJi
oraz
ich historii
skOliczyIVszy).
Wszystkie
badacIa
(luyll
,I
zdar/eoiach
pel\ności'l
I'iotra
I i jego
się pl·zejawia.
i
I.
13uriatami.
Ihakuje
1'0 inllll'lnacjach
jako
zatem
denlów (lIyjątkiem
jesl
postaci i eposu (;('.1'<'1').
II i~zi spolccznyeh.
historyczna
opis
sklada
szczególnie
Autorzy
bohaterów
inllJrlllacji
Geseriady
historycznych
a zwlaszeza
drobnych.
.,żywych",
lecz
analiza
festiwalu
poszczególnych
w czasie.
ankietowe
posłów
w czym
deklaracje
poziomów
W niektórych
społeczność
bliskich.
nawiązującego
widzenia
..pamięci"
jednak
i sobie
nich
13uriatów.
indywidualnych
wiadomo,
oceniających
- eyklicl.llego
z punktu
Czingis-chana,
nic
przez
Radzieckiego
dla samych
Każda
ważnych
postaci
narodowych.
przemian
i ważne
zostala
typ gospodarki,
Związku
istotnych
legendarnych.
wymieniają
nast~puje
ich
si~ z wielu
obiekty\vnie
kresu
niezb~dnc
najbardziej
nawel
poziomów
tradycyjny
etc.). zamieszkiwanych
na czasach
s'l oczywiście
czasem
poszczególnych
(liczebność.
językowa
brak IV nich wyróżnienia
i osobach,
sanll:go
Buriatów
od etnogenezy.
le wiadomości
n ich Ibil)[' tych
jesl
ksi::!żki. Analiza
przynależność
(począwszy
isle. że świadomość
II ~różn ia spośród
I.
spolecznej.
i czytelnik<!. jednak
pelln~ch
cakj
na temat
Podobnie
do cara
ta pamięć
respon-
do mitycznej
wyróżnionych
przypadkach
podane
�300
informacje
są jednak
patrylinearne
zmienia
czynniki
zbyt
wplotly
się struktura
zcwnc;trznc
tccliego).
Bardzo
skąpe
Bliżej
kołchozl>w
nic określono
i jakic
funkcjc
np. w jaki
obccnic
pclnią
sposl>b grup)
albo
cz)
i jak
rodu lub rodziny w momcncie
awansowania
dowolnego
jej członka przez
(np. awans II' pracy) lub własne starania (np. /.dohycic dyplomu unim:rsy-
mało miejsca
do wi.,:zi rodowych.
lub niepelne.
si.,: w struktury
poświ\:cono
Niedoceniona
IVi.;ziom mikrorcgionalnym.
zostala
rola egzogamii,
rcdukuj<IC je praktycznie
wymuszająca
nawi'll.ywanie
kontaktć)\\
z innymi rodami. a zatcm kreująca stosunki wykraCl.ająee
pOl.a wit;l.i wewn'ltr/.rodowc.
sąsiedzkie
zaś zostaly zmarginalizowane:
bodaj ani ral.Ll w lej pracy nie zostaly nawet
Stosunki
wymienio-
ne.
Więzi
makrorcgionalne
opisane
I.ostaly
dokladniej.
Wicie
uwagi
pOśll'it;cono
odmi..:nnościol11
pomi.,:dzy regionami:
Buriacja
Wschodnia
i Zachodnia:
są onc dość /naC/nc
i ulrl.ymują
sit;
nicmai ..od zawszc". Totcż samo nasuwa si.,: pytanie dlaczcgo. pomimo tylu n·li.nic pomi.,:dzy t) mi
dwoma
odlamami
znaczne:
fizyczne).
Buriatl>w.
odmienny
Niestety.
.lako ostatnie
mają oni pOCl:ucie ponadregionalnej
zostaly
poddanc
analizie
wit;l.i narodowc.
inteligencji
buriackiej
IV świadomym
ksztaltowaniu
nad tworl.enicm
symboli narodowycil,
programl>w
nych,
wspl'llnoty
(a rllinice
typ gospodarki,
język. religia. ohYCl:ajc. kultura malerialna
równiei. na to pytanie trudno IV pracy /naleźć otipowicdż .
politycl.llych
itp.). /ajt;li
!\ulor/y
tożsamości
llaucl.ania
sit; rl>wnież wit;zio!lll>rC/ą
sl.C/cgl)lnie
narodowej
w sl.kolach,
są dość
a nawct
ccch)
uII'ypuklili
rolc
(1.11·la51.C/a \\ pracach
dl.ialaniach
kultural-
rolą lamai/mu
i sl.i1milnil.mu.
a tab.c
kwestią biologicznej
czystości narodu, CZt;sto pomijan<lw
badaniach elnologiClnych.
Podkrcślono
wagt; uczestnictwa
II' kulturl.e i posiadania
wspólnych
wartości. Szkoda. ie wbrcw POCl'ltkollynl
zalożeniom.
zawartym IV glównym pytaniu badawczym,
nic wykor/.ystano
relacji ..sll·ój .- obC\ ".
skupiając
takiej
sit; jedynie
konfrontacji
na .. Buriatów
zastanawia
portrccie
tym
wlasnym·'.
Pominit;1O /.al..:m kalegori.,:
i..: ostatni..:
bardziej,
zaląC/ony na kOlleu książki) odnoszą sit; do tych kwcstii.
Wydaj.: się, i.c <:Inalil.a wymienionych
powy/ej eZlerech
tecznic
tematu
badaI1.
Z t.:go
punktu
widzenia
ważnc
pytania
obcości.
bl..:stionarius/a
rod/.a.lów
wi":l.i nic ohcjmuje
są wspomniane
już
Brak
(który
stosunki
Jest
dosta-
s'lsiedzkić'
i mit;dzyetniczne.
a ponadto zró/nicowana
struktura spolecma
Iwi'll.ana 1 pozy cj,! ckonomiczJl'l
jednostck
i icb rodzin lub rodów onI/. posiadanie
wlasJlcgo prawa i organl)w wlad/.)'. Co prali cia
niektórzy
naukowe)'
wiciu kultur
Pluscm
dwie
a co dopiero
opracowania
naukowców
umies/.czania
zauwa/a
I.aliezają
prostych,
jest
ostatnie
staranna
procesu
do atrybutt"m
elemenly
kwerenda
W tym micjscu potrzeba
inlonnacji
dOlyuącyeh
si.,: przy omawianiu
cechy
Buriatów.
biblioteczna
oraz
jcdnak wnieść zastrze/enie
/.ródła lVykorl.ystywanych
zatracania
p,ulstwa.
takie są niel.wy~1e
jt;zyka
ojczystego
jcdnak
II' pr/.ypad~lI
istotne.
II ykor/.)'slanie
badali
inn) ch
i przypomnieć
o pOII'inności
dan)ch.
T..:go rodzaju
brak
pr/":z Bunatll\1
(patrz
tabelka.
s. 42). Prawdopodobnie
dane te pochodzą
ze /.ródcl rosyjskich.
gdyi. w tym/c jt;/yku Chantollie
określani
5<\ jako XOI/mb/. a taki lud wymicniony
zostal II' tahelce
I"r/cha .Iednoc/.cśnie
mić'e
nadziejt;.
iżjest
Pozytywnie
rów.
Szkoda
oczekiwać.
czt;ści pracy.
to Iwyki.:
naleiy
jedynie.
niedopatrzenie.
ocenić
że teksl
i.e syntetyczne
równi.:ż
a nic próba
zróżnicowaną
w pewnym
zakoI1czenie
wpnllladzenia
przestr/ennie
momcnei.:
znajd/ie
miejsce
urywa
nowego
n'l/.ellnietlla.
i spoleC/.nie
grupt;
informato-
sit; hcz podsulllowania.
w zapowied/.ianej
przcz. autorów
I'o/Ostaje
drugiej
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f9ac8c37ef51868155b34383e5396bb.pdf
20285af827f5f8de83f7c12c608666ab
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2704
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2515
Title
A name given to the resource
Tajna historia przedmiotów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.120-123
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Wasilewski, Jerzy
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Tajna historia przedmiotów
J e r z y S. W a s i l e w s k i
Leżą przede mną trzy krążki. Dwa pierwsze to stare mo
nety, sczerniałe, poszczerbione, wytarte. Obie przywiozłem
dawno temu z Mongolii, a chociaż spotkały się dopiero na
moim biurku, to związane są ze sobą w szczególny sposób.
Pierwszy krążek wtajemniczenia
Ta miedziana moneta pochodzi z niedzielnego ułan-batorskiego bazaru. Co tydzień na ogromnym zakurzonym placu
na zachodnich peryferiach miasta, niedaleko nowego cmenta
rza (było to już po przeprowadzce bazaru z malowniczej oa
zy ws'rod ostatnich chińskich domków, u stóp klasztornego
wzgórza Gandan) pojawiał się tłum sprzedających, kupują
cych i oglądających najróżniejsze rupiecie. Spora ich część
robiła wrażenie, jakby przez sześć dni tygodnia poniewierały
się gdzieś po ulicach, a na siódmy, nie wiedzieć po co, awan
sowały do roli przedmiotów handlu. Toteż z reguły szybko
przechodziłem przez tę część targowiska, kierując się ku ma
łemu obszarowi, gdzie handlowano rzeczami lepszej klasy.
W zaciszu wysokiego ogrodzenia z desek zasiadali i przecha
dzali się poważni starsi panowie, już nie w wyszmelcowanych - jak reszta klienteli - marynarkach, ale w odświętnych
mongolskich strojach i tłoczącym się wokół nich osobnikom
z pospólstwa pokazywali - lub nie, zależnie od wyników oce
ny takiego ciekawskiego - to co chowali w zanadrzu: jakąś
resztkę dawnej srebrnej biżuterii z koralami i turkusami, ta
bakierkę z agatu lub porcelany, malowaną na płótnie lamajską
ikonę lub okaz najrzadszy - mosiężnego burchana.
Nie da się dziś przekazać atmosfery nielegalności, w ja
kiej odbywały się te łowy. W Mongolii wczesnych lat 70tych, państwie w stolicy którego nie przypadkiem stał najspo
kojniej pomnik Stalina, posiadanie i afiszowanie się
przedmiotami sakralnymi, z obszaru niedawno zgniecionej
religii lamajskiej nie było całkowicie bezpieczne ani dla
sprzedających, ani też dla kupujących (byli nimi głównie cu
dzoziemcy, myślący oczywiście o wywozie - a w takim przy
padku przedmiot religijny stawał się dla władzy cennym
obiektem kultury). Takie przedmioty jak tabakierki mogły
120
być pokazywane śmielej, i wtedy ujawniało się tłumione na
codzień przywiązanie do likwidowanych i odchodzących
form kultury narodowej, w której częstowanie się tabaką na
powitanie było ceremonią najpowszechniejszą. Dochodziło
zatem do zbiorowego oglądania jakiejś cenniejszej sztuki
w ściśniętym wianuszku. Gdy po południu na placu przerze
dzało się, staruszkowie-znawcy przysiadali rzędem pod par
kanem i paląc długie fajki podawali sobie wzajemnie te na
prawdę najcenniejsze tabakierki - własne, niekoniecznie na
sprzedaż. Palcami wskazywali sobie detale, debatując szcze
gółowo o tym, jaki wpływ na cenę ma wzór stworzony przez
słoje kamienia, sposób oprawy koralowej główki albo zato
piony w ściankach bursztynowej flaszeczki owad. Jubilerstwo biedaków - myślałem.
Tamtego dnia pociągnęło mnie jednak w tę gorszą stronę
bazaru, właśnie do najpospolitszej starzyzny i drobnicy, roz
rzuconej kupkami na gazetach, wprost na ziemi. Nie wiem
dlaczego spośród dziesiątków takich stert wybrałem tę wła
śnie skrzynkę, a w niej, spod warstwy tych samych co wszę
dzie zardzewiałych śrubek i spalonych świec motocyklo
wych, wygrzebałem ten krążek. Pamiętam, że jeszcze kilka
lat później umiałem sobie przypomnieć uczucie owego ma
gnetycznego przyciągania, które mnie tam wiodło. Dziś nie
jestem pewien, czy nie była to zwykła bazarowa gorączka po
szukiwacza, pociąg do przepatrzenia wszystkiego. Może jed
nak emanowało stamtąd coś, co kazało mi trafić wreszcie na
tę nieczytelną, pokrytą brudem monetę.
Na jednej stronie carski dwugłowy orzeł, z berłem i jabł
kiem w szponach. Po drugiej, wbrew spodziewaniu, wcale
nie profil brodatego Mikołaja I I . Spod zeskrobanego paznok
ciem brudu wyłania się data w środku: 1863-1864 i napis cy
rylicą dokoła: „Za usmirenie pol'skago miateża" (za stłumie
nie polskiego buntu).
A więc to nie moneta, to medal za tłumienie powstania
styczniowego! Pamiętam, że wspominał o nim Żeromski
w Syzyfowych pracach. Znaleziony na centralno-azjatyckim
targowisku musi oczywiście wywołać rozemocjonowanie,
zdziwienie - szczęściem, przypadkiem, związkiem ponad
odległościami. Mało który
umysł nie zareagowałby oży
wieniem na taką koincydencję
i na taki obciążony znaczeniami
przedmiot. Natychmiast poja
wiają się spekulacje, jak mógł
on trafić do Mongolii. Sam
przedmiot podpowiada taki oto
epizod: skoro brak mu uszka do
zawieszania - widać u góry, że
zostało ono odłamane, a miej
sce byle jak zaklepane - to pew
nie dlatego, ze ktoś próbował
puścić go kiedyś jako monetę.
Gdzieś w jakimś zajeździe na
kiachtyńskim trakcie, eskortu-
�jacy kupców w drodze do Urgi esauł zabajkalskich kozaków
niby to niedbale rzuca na mokry blat szynkwasu garść mie
dziaków...
A wcześniejsze, polskie etapy tej drogi? Kto i za jakiż to
czyn bohaterski zosta! nim odznaczony? Za odwagę, za spryt
czy za podłość? Może dostał go „za chrabrost'" junkier Zubow, Czerkies wprawdzie tylko półkrwi, ale i tak niesłycha
nej odwagi i zapamiętałości dżygit, który po wygranej po
tyczce gdzieś na drogach północnego Mazowsza z jakąś po
wstańczą partią, zapędził jej trzech dowódców-młokosów do
dworu. Ci ukryli się w panieńskim pokoiku na górce, Zubow
wpadł tam z kozakiem, huknęła salwa, wszystkie trzy kule
utkwiły w futrynie, a oni roznieśli na szaszkach nietęgich
strzelców...
A może dostał go za wojenną przemyślność esauł Dukmanow, weteran kampanii krymskiej, zaprawiony w starciach
na Kaukazie, który w augustowskiej guberni nie tylko forte
lem obronił prowadzone furgony z amunicją, ale złapawszy
języka nahajkami wydobył od niego wiadomość, którędy cią
gną buntownicy. Dukmanow najpierw nie rozumiał co tamten
plecie o wybieraniu kożuszków, aż wreszcie pojął, że padają
nazwy wsi, gdzie będą pobierać powstańczą kontrybucję
w odzieży. Zasadzka skończyła się krwawą jatką. Dużo
później zarówno Zubowa jak i Dukmanowa przeniesiono na
Zabajkale w ramach ustawicznych wszechimperialnych
translokacji.
Ale przecież za odwagę wojenną dekorowano raczej krzy
żem św. Andrzeja. Tym medalem wynagradzano pewnie inne
zasługi: wierność miłościwie panującemu, współpracę z pra
wowitą władzą, gorliwość w zaprowadzaniu nowych porząd
ków. Może dostał go wójt Krasko z Kowieńszczyzny, które
mu dano do wyboru: albo spalenie wioski i zesłanie wszyst
kich mieszkańców gdzieś pod turkiestańską granicę albo zor
ganizowanie murawiewowskiej straży wiejskiej, denuncjowanie agitatorów i pomoc w wyłapywaniu błąkających się po
lasach niedobitków. To on, z medalem przyznanym za to, że
nawet obywatelstwo potrafił zmusić do podpisywania wiernopoddańczych adresów, a pewnie też za schwytanie kogoś
znaczniejszego, powieszonego potem w Wilnie, wyjechał
później na dobrowolną emigrację w stepy nad Bajkał, gdzie
ziemi pozwalano brać do woli. Dlaczegoś nie chciał do kongresowiackiej Wierszyny, wolał osiąść jeszcze dalej, aż pod
chiński kordon.
Dlaczego przychodzą mi do głowy wszystkie te scenariu
szowe epizody? Czy w akademickim studium artefaktu było
by miejsce dla takich wymyślonych obrazów, które zresztą
niejeden przedmiot może z łatwością wywołać? Wszystkie te
dzieje jednego pocisku, historie
jakiejś żółtej ciżemki, losy tap
czanu pewnego gestapowca
i
niezliczonych
innych
przedmiotów - czy nie lepiej
zostawić je jako materiał do
konstrukcji literackich? Prze
cież nie zadowala mnie w nauce
sama tylko idiografia, nudzi nanizywanie fakcików na jedną co
najwyżej nitkę - chronologii,
bez rekonstruowania szerszych,
bardziej abstrakcyjnych wzorów
- układów i relacji, modelo
wych powiązań i systemowych
zależności.
Ale etnografia musi być też realistyczna - inaczej nie bę
dzie w ogóle etnografią. Chociaż w swoich własnych wcze
śniejszych badaniach traktowałem przedmiot prawie wyłącz
nie jako reprezentację jakiegoś systemu myślowego (ujmując
rzecz jako tekst, jako nośnik symboliki, korelat wierzeń i wy
obrażeń, utrwalony zapis systemu intelektualnego lub spo
łecznego) to przecież w pełniejszym oglądzie nie zamierzam
poprzestawać na jego systemowym, synchronicznym wymia
rze. Niech nie zabraknie w nim nitki diachronii, i to w takim
ujęciu, by nie wypadły z pola uwagi konkretne jednostkowe
losy rzeczy, a tym samym ludzi, przez ręce których przeszły,
w których genealogie się wplotły.
Miejscem, gdzie szczególnie mi brak takiej informacji
jest muzeum etnograficzne. W tej zbiornicy rzeczy słabo wy
pada wszelkie pozamaterialne zaplecze artefaktu, jego kon
tekst czy tło. A już to co niepowtarzalne jest świadomie
i programowo pominięte. Oglądając rzecz nie dowiemy się
niczego o jej jednostkowym losie, o tym co się z nią działo
i czym była dla wszystkich, którzy mieli ją w ręku - od wy
twórcy aż do zbieracza-kolekcjonera, który ją z jej własnych
kontekstów wyłuskał i do swego wstawił, przydając jej no
wych znaczeń i obdarzając innymi emocjami. Pokażcie mi
koleje losu konkretnego dzieła ludzkiej ręki zanim trafiło na
wystawę i zostało zamrożone pod szkłem jako eksponat. Ta
kich informacji nie wstydzą się podawać jedynie w małym
regionalnym muzeum czy izbie pamięci. A jeśli i tam prze
wodnik tego nie odsłoni - pozostaje własna domyślność
i wyobraźnia.
Trzeba uruchomić w sobie „hermeneutykę rzeczy", otwo
rzyć się na mowę przedmiotu. Wcale nie trzeba do tego być
kolekcjonerem, acz skądinąd posiadanie ułatwi otwarcie,
zwłaszcza jeśli staje się to w szczególnych okolicznościach.
Przedmiot ma w sobie moc. Trzeba tylko stanąć na jego dro
dze, a on zmusi nas do wysłuchania swojej historii. I wtedy
inaczej patrzymy na inne przedmioty. Pora przyjrzeć się dru
giej monecie.
1
Wtajemniczenia krążek drugi
To już prawdziwy pieniążek. Mosiężny, z chińskimi i ujgurskimi znakami wokół kwadratowego otworu pośrodku przez taki otworek nawlekano monety na sznury do tezauryzacji, wplatano w warkocze, przyszywano jako ozdobę stro
ju. Jak wszystkie zdezaktualizowane monety mógł służyć
różnym celom praktycznym - np. jako zakończenie sznura,
przewiązującego lamajską księgę. Po przymocowaniu (do
jednej lub kilku złączonych takich monet) kawałka owczej
121
�sierści, powstawał swoisty pompon z obciążnikiem. Używa
no go do gry „tebek", polegającej na wielokrotnym, jak naj
dłuższym podbijaniu go nogą, podobnie jak na warszawskich
podwórkach i boiskach grywa się „w zośkę".
Pamiętam, że gdy sam w nią grywałem, intrygowała mnie
ta nazwa. Nie ma ona przecież nic wspólnego z zasadami gry,
nie tłumaczy się jej techniką, nie wiadomo kim była tajemni
cza kobieta, która użyczyła jej swego imienia. Czytałem
gdzieś, że taką grę znano już w starożytnym Rzymie - wspo
mina o niej bodaj któryś z Pliniuszy. Może więc stamtąd? No
ale przecież nie było łacińskiego odpowiednika greckiego
imienia Sophia (gdyby to ono miało być ewentualnym
źródłosłowem swojskiej Zośki). Pochodzenie nazwy - jak
i samej gry - zostawało więc dla mnie zagadką - aż do ze
tknięcia się z jej mongolskim odpowiednikiem.
Na taki „miedziak" mówi się po mongolsku „dzos", (co
słownikowo znaczy „miedź). Skądinąd w wymowie buriackiej brzmiałoby to „zos", ale nawet gdybym o tym wcześniej
pomyślał, to nie przyszłoby mi do głowy skojarzenie - na
przekór tysiącom kilometrów dzielących te formy geogra
ficznie i lingwistycznie - buriackiego „zos" ze swojską „zoś
ką". Ale oto natrafiam na informację, która niezwykle upraw
dopodobnia ten związek.
Oto Grigorij Nikołajewicz Potanin wspomina (a dotyczy
to lat około połowy XIX wieku) że kadeci szkoły wojskowej
w zachodniosyberyjskim Omsku grywali w grę „zośka".
Eureka! Skoro „zośka" notowana jest na Syberii pod tą na
zwą, nic przecież po rosyjsku nie znaczącą (nie notuje jej ża
den ze słowników, a tym bardziej nie ma w rosyjskim takie
go imienia), to znaczy że zapożyczono ją od Buriatów (co su
geruje zresztą autor, rozwiewając tym nasze obawy, że z Buriacji do Omska jeszcze daleka droga). A że nazwa buriacka
nie brzmiała po rosyjsku naturalnie, więc dodano końcówkę,
która ułatwia deklinację, uzupełniając ją do formy „zośka".
A więc swojska „zośka" to pierwotnie mongolski i buriacki „miedziak", za pośrednictwem formy rosyjskiej, asemantycznej. Już wiem, kto przyniósł ją do Polski: mówiąc
metaforycznie, ci sami absolwenci omskich i irkuckich szkół
wojskowych, kiedy ich stamtąd wysłano do „usmirenia
pol'skogo miateża", a którzy potem wracali z medalami. Zna
my już ten szlak - ktoś kto dopiero co odnalazł w tamtej czę
ści świata pierwszy miedziak - materialny dowód kontaktu
między stepem a Mazowszem, natychmiast nabiera przeko
nania, że i drugi krążek pokonał tę samą drogę, w tym samym
czasie wędrując z tymi samymi ludźmi. Przedmiot material
ny - rzecz jak najbardziej namacalna - wystarczy jako dowód
prawdziwości takiej hipotetycznej rekonstrukcji.
Nie ma dla badacza większej radości niż wtedy, gdy zda
rzenie, które wydarzyło się mu osobiście doprowadza go do
jakiegoś naukowego odkrycia czy ustalenia. Nie ma też
większej pokusy niż ta, by ulec temu czarowi. Ale wzorem
musi być raczej przebiegły Odyseusz, który przez rozum
i silną wolę potrafił nie posłuchać głosu zwodzących syren.
Do jakiego masztu sceptycyzmu mamy się przywiązać, by
trzeźwo i bezpiecznie płynąć dalej ku prawdziwym odkry
ciom? Czy przy budowaniu hipotez naukowych umiemy się
wyzbyć pokusy wiązania ze sobą faktów, które połączyły się
ze sobą w naszym prywatnym życiu, w którym przecież za
nurzone jest badanie? Czy można ustrzec się przed istnym
„przymusem kojarzenia", który zaślepia nas na fakt, że pew
ne związki, dla nas oczywiste, jak np. relacje, nie istnieją
„naprawdę", a leżą tylko - jak Ruskinowskie piękno „w oku obserwatora".
2
122
Ileż to klasyfikacji, periodyzacji, rekonstrukcji, modeli
przedstawia fakty w jakimś powiązaniu i pogrupowaniu nie
dlatego, że w ten właśnie sposób one się organicznie ze so
bą łączą, ale dlatego, bo dzięki temu autorowi wszystko zga
dza się w jego naukowej buchalterii. Żadne znalezisko, żad
na rzecz ani informacja nie może pozostać bezużyteczna,
zbyteczna, niezinterpretowana. Wszystko ma swoje miejsce,
wszystko pasuje do siebie w uczonej konstrukcji, bo tak to
się kojarzy badaczowi, dając mu błogie poczucie ładu i har
monii.
I oto wystarczy jeden kamyk by zburzyć tę psychologicz
ną konstrukcję, tę syntezę prawdy i zmyślenia. Dostaje się
wtedy nauczkę, by nigdy nie dopinać gorsetu teorii (konstruktu, modelu) na ostatni guzik.
Wystarczy jedna lektura, byle właściwa. Na przykład
„Zły" Tyrmanda. Tyle tu szczegółów z Warszawy lat 50tych, istna etnografia miasta. Jest nawet informacja o grach,
0 tym że przed wojną grywano w pliszki, w cymbergaja i in
ne, ale nie znano jeszcze „zośki" - ta przyszła zaraz po wyz
woleniu.
Kto ją zatem przyniósł? To nie zabąjkalscy kozacy z cza
sów powstania? Czyżbym musiał zarzucić obraz sołdatów
grających „w zosku" na oczach polskiej dzieciarni? Ale to
ponad moje siły - zbyt wielka jest moc obu krążków. Nadal
będę więc trwał w przekonaniu, że byli to żołnierze ze
wschodu, tyle że oczywiście nie z carskiej, a z czerwonej ar
mii. A jeśli, co niewykluczone, napotykam na sygnały,
mówiące że „w zośkę" grywano jeszcze przed wojną, (choć
niekoniecznie w Warszawie), chętnie wrócę do hipotezy
wcześniejszej. Tak czy owak, niezależnie od datowania, nic
nie zachwieje mojego przekonania, że gra przyszła po woj
skowym szlaku. Dwa przedmioty są tego aż zbyt silnym do
wodem.
Krążek trzeci - lekcja trzecia
On także ma otwór, ale to już nie miedziak - to nieco
większe, zielonkawo żyłkowane kółko z jaspisu, spłaszczone,
cienkie, o zaokrąglonych krawędziach otworu wewnętrznego
1 obwodu. I nic poza tym.
Można tylko zgadywać, że wyrób jest chiński, w każdym
razie Mongołowie takim rzemiosłem się nie parali. Poza tym
kompletne zero informacji (co najwyżej, jeśli cena miałaby
stanowić jakąś namiastkę informacji o rzeczy, to kosztowała
dość drogo). Idealna prostota, brak jakichkolwiek cech stylo
wych, wzorów czy nacięć, nawet uchwytu. Nie ma żadnego
�punktu wyjścia do przypuszczeń na temat pochodzenia, wie
ku, przeznaczenia czy choćby aktualnego sposobu użytkowa
nia. Mała enigma, tajemniczy monolit, nieme dziecko niezna
nych rodziców, zagadka Kaspara Hausera.
Milczenie tego przedmiotu prowokuje. W realiach kultu
rowych Azji Centralnej można zakładać praktycznie tylko
jedną jego funkcję - ozdoby. Może była to przywieszka do
woreczka na tabakę, obciążnik ułatwiający założenie go za
pas? Ale mongolskie przywieszki, podobnie jak ich bardziej
znane japońskie odpowiedniki, „netsuke", były z reguły figu
ralne. Może zatem jakiś rodzaj wieszadełka w odświętnym
kobiecym stroju? W takim razie prosiłoby się o ornament,
o jakiś kwiatek, ozdobny detal.
Czy można sensownie wnioskować z milczenia? Czy
dla znaczenia rzeczy wynika coś z faktu, że nie ma ona
żadnego widzialnego znaku, mówiącego o jej tożsamości?
A może z tego ubóstwa trzeba uczynić cnotę i przypomnieć
sobie, że skrajna ascetyczność przedmiotu może służyć
upostaciowaniu wartości abstrakcyjnych: ideału, absolutu,
transcendencji. Nieprzypadkowo takie same, intrygujące
swą prostotą kamienne i brązowe kręgi i krążki z otworami
były znane w Chinach już w okresie archaicznym. I może
to samo coś, co stanowiło o ich mocy wtedy, nadaje im
wartość teraz, gdy przeszmuglowane z dawnych cesarskich
kolekcji trafiają na rynek antykwaryczny. Jeśli zachowa się
do tego oryginalny, stary futerał z imperialnymi pieczęcia
mi, to będzie on czytelną gwarancją, że ten właśnie
przedmiot swoją mocą intrygował już władców dawnych
dynastii. Trafi on na aukcję zorganizowaną przez któryś
z wielkich domów aukcyjnych, w Londynie lub Hongkon
gu, specjalnie dla tego jednego obiektu, pod hasłem „bar
dzo ważny dysk rytualny bi"
Kształty i rzeczy najprostsze najlepiej materializują
odwieczność - czy będą to niewielkie kółka z muszli, o prze
szłości których tyle wiedzieli Trobriandczycy, czy monstrual
ne kręgi z innych wysp mórz południowych, istne kamienie
młyńskie, które przyciągają do siebie magnetycznie nawet
w antykwariacie, w stolicy któregoś z dawnych kolonialnych
mocarstw.
Albowiem moc mają w sobie nie tylko przedmioty wy
stawne, bogate, naładowane pięknem. Tak, one też dają po
czucie obcowania z transcendencją. Kiedy zwiedzając kate
dralny skarbiec albo przycerkiewne muzeum patrzę na wy
jątkowej roboty złoty pektorał czy prawosławny krzyż z rę
kojeścią, myślę o tym, jak konający kardynał lub archimandryta wczepiał się weń kurczowo na łożu śmierci, by palca
mi czuć, że Zbawiciel go nie opuszcza. Gdy biorę do ręki pa
rę imponująco masywnych, wymyślnych noży rytualnych,
wiem jak czuł się lamajski ofiarnik w czasie ceremonii wy
ganiania zła, składając ofiarę z człowieka-kukły „dzolig".
Parafernalia są potężną gwarancją mocy każdego aktu reli
gijnego.
Oczywiście moc ma w sobie tylko przedmiot prawdziwy,
a nie byle jaki zakup - owoc krótkotrwałej przygody w super
markecie, zrodzony z przelotnego związku klienta z wielką
nierządnicą rynku. O przedmiocie-gadżecie wiadomo, że
przeleci przez nasz dom - w stadzie innych - pokonując
w błyskawicznym tempie drogę między wózkiem zakupo
wym a śmietnikiem. Przedmiot prawdziwy jest nieśmiertelny.
O wrzuconych w potlaczu do ogniska miedzianych płytach
będzie się jeszcze długo pamiętać. Zawsze byli i będą ikonoklaści i hunwejbini, Savonarolowie, Attylowie i rzecznicy
mód, które uczą nas nie znosić designu z minionego sezonu.
Ale to rzecz jest w końcu naszą jedyną wiecznością. Znany
aforyzm, mówiący że człowiek jest epizodem w dziejach
przedmiotu wywoła u kolekcjonera mniej odruchowy sprze
ciw niż u innych.
Rzeczy zmuszają nas do myślenia o wieczności, i to
w obu kierunkach - zarówno w przyszłość, w długo-wieczność, jak i w przeszłość, w od-wieczność. Jak srebrne naczy
nie chrzcielne, upamiętniające siedem pokoleń rodu Castorpów, ewokujące w małym Hansie to „na pół marzycielskie,
na pół niepokojące uczucie czegoś płynącego i zarazem sto
jącego, jakiegoś zmiennego trwania, które miało w sobie
rytm i powrotu, i zawrotnej jednostajności".
Żeby zakorzenić nas w przeszłości, przedmiot musi być
sam w niej dobrze zakotwiczony. Dlatego tak ważny jest znak
wytwórcy - sygnatura autora, stempel warsztatu, cienko gra
werowane inicjały zegarmistrzów kolejno reperujących stary
mechanizm czy grubo, stolarskim ołówkiem napisane nume
ry na dnie szuflad komody, by łatwiej pasowały. Zakorzenie
nie w kulturowym kontekście stanowi o tożsamości. Stary
turkmeński dywan ma cechy stylowe, umożliwiające jego
identyfikację nie tylko z plemienną grupą Erzari, ale wręcz
z okolicą miasteczka Dali nad Amu-darią, gdzie musiał po
wstać; współczesny dywan afgański nie daje patrzącemu tej
możliwości tropienia rodowodu - jest zbieraniną wzorów,
z których każdy należał kiedyś do innej grupy rodowej, okre
ślał konkretną, odmienną proweniencję.
Dzięki rzeczom wybiegamy też w przyszłość. To one
zmuszają zbieracza do pomyślenia o potomkach, o spadko
biercach, o przyszłych oglądających. Zakorzeniając nas
w przeszłości i wyrastając w przyszłość przedłużają naszą eg
zystencję. Jednocześnie, w innym wymiarze, poszerzają ją,
rozbudowując naszą osobowość i tożsamość kulturalną. Tak
że ktoś, kto nie ma ochoty ograniczać się do tożsamościowe
go emploi, zdeterminowanego przez tradycję rodzinną i jej
pamiątki, może zbudować inną tożsamość z obiektów groma
dzonych osobiście. Może wyrwać się z ograniczeń własnej
kultury i własnego horyzontu zachowań. Zbierając exotica
dotykam rzeczywistości najodleglejszej, obcując z chińszczyzną cofam się w przeszłość najdalej jak mogę. Pijąc her
batę przy niskim stole, który był niegdyś „łożem opiumo
wym" w chińskiej palarni opium nie staję się starym Chiń
czykiem, ale łatwiej mi wejść wyobraźnią w tamten świat.
Na przekór osławionej alternatywie „być albo mieć" upie
ram się, że „mieć" (zbiór rzeczy) niesie tę samą wartość du
chową, co „być" (zbieraczem rzeczy).
3
4
PRZYPISY
1
Przypomina o tym etnologia skandynawska - patrz np. L.Otto,
L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and objects of memory, „Ethnologia Scandinavica", vol. 28, 1998, s. 77-92
G. N . Potanin, Ocerki severo-zapadnoj Mongoła, S. Peterburg
1881, s. 120
2
5
T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, s. 48
Przegląd takich współczesnych postaw wobec pamiątek daje B. Rogan, Things with a history - and other posessions, „Ethnologia Scandina
vica", vol. 28, 1998, s. 93-107. Tamże podstawowa literatura do tak rozu
mianej przez współczesną antropologię anglosaską „materiał culture".
4
123
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57858e8e5a446e9aa6c29bf45c549dca.pdf
24f7233d04ed58347874427cd9da5fda
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2701
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2512
Title
A name given to the resource
Etnografie Brunona Schulza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.105-108
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dudziak, Maciej, J.
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Etnografie Brunona Schulza
Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli
jako analizy miasta
Maciej J . Dudziak
Psychologia - to przeciętność, to wiara w uniformizm, w szare prawo
mrówki. Gdy wiek XIX strawił ostatniego wielkiego człowieka, nastała epo
ka psychologii, jak dzień słoneczny i nudny bez końca. Ludzkość odetchnę
ła z ulgą. Poprzysięgła sobie nie rodzić więcej wielkich ludzi. Zaprzeczyła
ich istnieniu. Nastała restauracja małości.
Bruno SCHULZ, Powstają legendy'
oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego
peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę.
I.
4
Bruno Schulz dość niechętnie odnosił „wprost" swoją
twórczość pisarską i malarską do powszechnie jawnej rzeczy
wistości. Unikał tego, pisał jakby „obok".
Nie sposób - pisa! Schulz w Expose do Sklepów cynamonowych
- dosięgnąć najgłębszego dna biografii, ostatecznego kształtu lo
su poprzez opisywanie zewnętrznego życiorysu ani przez analizę
psychologiczną, choćby nawet docierała jak najgłębiej.
2
Nie takie zresztą, rzec by można „sprawozdawcze" wy
tyczne stawiał sobie autor Xsiegi bałwochwalczej. W jego
mniemaniu:
Zracjonalizowanie widzenia rzeczy tkwiącego w dziele sztuki
równa się zdemaskowaniu aktorów, jest końcem zabawy, jest zu
bożeniem problematyki dzieła. Nie dlatego, żeby sztuka była logogryfem z ukrytym kluczem, a filozofia tym samym logogryfem - rozwiązaniem. Różnica jest głębsza. W dziele sztuki nie zistała jeszcze przecięta pępowina łącząca je z całością naszej pro
blematyki, krąży tam jeszcze krew tajemnicy, końce naczyń
uchodzą w noc i wracają stamtąd pełne ciemnego fluidu.
3
Schulz oddala i przeciwstawia stare miasto nowej dzielni
cy, której prawa miejskiego odmawia. To, co staje się dla nie
go istotne, to podjęcie wysiłku przedstawienia ugruntowują
cej się antynomii starego i nowego Drohobycza, starego ładu,
dawnych stosunków panujących w mieście. Bowiem:
Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny
handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy
rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali
zmu. Pseudoamerykanizm zaszczepiony na starym gruncie mia
sta wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbronną wegatacją tandet
nej i lichej pretensjonalności.
5
Schulz dochodzi tu do przedstawienia relacji między mie
szkańcami starej i nowej części miasta. Antagonizuje ich,
ujawnia społeczno-kulturową (jak chciałby usłyszeć antropo
log) specyfikę przemysłowej dzielnicy Drohobycza.
Rdzenni mieszkańcy miasta trzymali się z dala od tej okolicy, zamie
szkiwanej przez szumowiny, przez gmin, przez kreatury bez charak
teru, bez gęstości, przez lichotę moralną, tę tandetną odmianę czło
wieka, która rodzi się w takich efemerycznych środowiskach.
6
Dlatego też tym bardziej zaskakujący jest tekst zamie
szczony w tomie Sklepów cynamonowych opatrzony zna
miennym tytułem Ulica Krokodyli, w którym Schulz daje
opis rzeczywistości niemalże etnograficzny, oczywiście: sto
sując poetykę i ekspresję przedstawiania rzeczywistości sobie
właściwą. Lecz bynajmniej! Sztuki, sztuczki i wytrychy lite
rackie zastosowane przez Schulza w tym tekście nie ujmują
mu nic z jego walorów opisowych.
Jest bowiem Ulica Krokodyli, przedstawieniem nowej
dzielnicy miasta Drohobycza, która rozpleniła się niczym na
rośl u boku tego miasta właściwego, miasta, by ująć z Schulzowska, godnego. Mamy tu kolejne obrazy, które Schulz ser
wuje z pozycji, rzec by można, Benjaminowskiego flaneura,
przechadzającego się po miejskich placach, chodnikach,
który - dość paradoksalnie dla Schulza - nie wzdragając się
od opisu, nie poprzestaje również na przedstawieniu zwy
kłych „faktów", lecz wedłu credo własnego pisania sięga głę
biej, do niższych pokładów rzeczywistości. Tak, bowiem
wprowadza nas autor Wiosny w ów:
Dystrykt przemyslowo-handlowy z podkreślonym charakterem
trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie
I dalej powiada Schulz tak, mówiąc, iż zdarza się czasem
w dniach upadku zabłąkać któremuś z mieszkańców starego
miasta do owego:
Bruno Schulz. Grupa przechodniów,
ok. 193? r
105
�eldorada takich dezerterów moralnych, takich zbiegów spod
sztandaru godności własnej. Wszystko zdawało się tam podejrza
ne i dwuznaczne, wszystko zapraszało sekretnym mrugnięciem,
cynicznie artykułowanym gestem.
7
Bowiem:
Najlepsi nie byli czasem wolni od pokusy dobrowolnej degrada
cji, zniwelowania granic i hierarchii, pławienia się w tym płytkim
błocie wspólnoty, łatwej intymności, brudnego zamieszkania."
Zatem: pod wpływem „osadzenia" się nowej, przemysło
wej dzielnicy Drohobycz zaczyna podlegać zmianom w po
szczególnych sferach egzystencji; zmianie ulega system spo
łeczny, gdyż pojawia się nieznana do tej pory w mieście no
wa kategoria lichości i moralnej tandety, pojawiają się trze
źwe formy komercjalizmu, zabijające ceremonialny i pokątny
handel panujący w starym mieście, miasto industrializuje się,
powiększa, przyciąga okolicznych chłopów do pracy w rafi
neriach.
Fakt ten, pobudzający Schulza intelektualnie, znajduje
swoje odbicie również w innym źródle. W badaniach etno
graficznych, które prowadziłem wśród poddrohobyckiej
wspólnoty zamieszkującej do 1945 roku wieś Rychcice, po
wtarza się szereg informacji potwierdzających spostrzeżenia
Schulza zawarte w Sklepach cynamonowych.
W okresie międzywojennym na skutek uprzemysłowienia subre
gionu drohobyckiego część Rychoziczan zatrudniła się w pobli
skim Drohobyczu w charakterze robotników. Jak pootwierali ra
finerie w Drohobyczu: Polmin i Dross, to chłopy zaczęty tam pra
cować, bo nie było tak ciężko jak na gospodarstwie. Stała praca
i tylko osiem, dziesięć godzin.
4
Wszystko w Drohobyczu było: sukienki, ubrania dla chłopów,
wszystko. Nie trzeba było .samemu tego hm tyle robić, można by
ło kupić, jak się miało pieniądze. A do Drohobycza to tylko kawa
łek, przez polej"
Ulica Stryjska w Drohobyczu
0 komunikacji, i flaneur
Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski, ale jezdna, jak pla
ce wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, petna wybojów, kałuży
1 trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym mie
ście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym
błyskiem w oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty
swą rolą i pełen gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego
pozoru. Wszelako, mimo zaaferowania i interesowności, ma się
wrażenie błędnej, monotonnej, bezcelowej wędrówki, jakiegoś
sennego korowodu marionetek. Tłum płynie monotonnie i , rzecz
dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepły
wają w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej
wyrazistości."
Chodzi bowiem o zobrazowanie procesu, tego, co jest
w Kulturze chyba rzeczą najtrudniejszą do zobrazowania ję
zykiem literatury (równie i nauki, której piśmiennictwo zali
czane jest już wszak w poczet gatunków literackich), do uka
zania dynamiki przemian, tak, aby czytelnik tę metamorfozę
niemal „odczuł" uwikłał się w nią niejako, idąc tropem kognitywistów, 'w' empatował. Dotknął nie tylko, by sparafra
zować Malinowskiego, koścea, lecz również tkanki. Rzecz
nie już o to, co jest najistotniejsze i czy przedstawienie jest
obiektywne, czy też nie - wszak umowa obiektywności, bo
wiem o nią tu rzecz idzie, ma również odciśnięte piętno su
biektywizmu - lecz o to, jak powiada Geertz, by interpreta
cja, bo tylko z nią de facto mamy do czynienia, oddawała jej
sedno.
Schulz był, i zdaje się ciągle być awangardzistą, przednim
hufcem myśli humanistycznej, choć, jak powiada Zygmunt
Bauman: w świecie ponowoczesnym mamy do czynienia
z niemożnością awangardy , będąc równocześnie świado
mym obserwatorem, jak świadomym interpretatorem rzeczy12
Xięga Bałwochwalcza,
106
rok 1936
�wistości. Rzeczy ukazane w Ulicy Krokodyli były ukazaniem
niejednorodnego świata interpretowanej kultury, poddającej
się zmianom, wyrażały głęboko skrywaną nostalgię za świa
tem już minionym, ukazując to na przykładzie nowej dzielni
cy miasta, która:
była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia
wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego, jak
na papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków
zleżałych, zeszłorocznych gazet.
13
Schulz, sam podkreśla, i jest to bodaj wyjątek godny od
notowania, iż formą ekspresji Ulicy Krokodyli jest s p r a
w o z d a n i e , zasadniczo odbiegające w wypowiedzi od
„zwyczajowo" stosowanych przez autora Sanatorium pod
Klepsydrą środków wyrazu.
Ma więc Ulica Krokodyli, jako utwór głęboko literacki,
swój odnośnik i związek z tak zwanym opisem etnograficz
nym, który dziś można by z geertzowska przezwać „opisem
zagęszczonym" czy „pogłębionym", w którym rzeczywistość
podlega natychmiastowej inerpretacji, jest w nią uwikłana,
próbuje natomiast dotrzeć do jakiegoś sedna czy sensu.
Przedstawia również samego pisarza-badacza, uwikłanego
w własną interpretację, a to już z kolei jest bardzo bliskie
wielu antropologom z kręgu tekstualistów, z Jamesem Cliffordem na czele. Ulica Krokodyli, czyli ulica Stryjska w drohobyckim polis, jest przykładem owych zmian.
1 4
II.
Odkąd wiek XIX ukonstytuował etnografię, czyniono
usilne starania w celu unaukowienia dyscypliny, przypisania
jej tych wszelkich cech, których humanistyka pożądliwie
zazdrościła naukom przyrodniczym. Myśl, iż opis i inter
pretacja, o których nazwanie właśnie w ten sposób pokusić
się nie było wówczas chętnych i że mogą one stanowić je
dynie pewną wizyjną propozycję postrzegania rzeczywisto
ści - stawała się tak nieznośna, że na mocy przyznanych so
bie samej praw rozstrzygania o zgodności, czyli prawdzie
opisu, z jej bękarcią siostrą interpretacją będącą ze swej na
tury ułomnym i niewłaściwie zmutowanym genem tej
pierwszej i fałszu, który przydawany był literaturze. Pomi
nąć tu rzecz jasna można by okres literatury pozytywistycz
nej, w której dbałość o obiektywny czynnik społeczny był
odwrotnie proporcjonalny, jak w ówczesnej raczkującej je
szcze etnografii pełnej spoufaleń, ocen i wyroków. Zadzi
wiające, jak literatura pozytywistyczna zmieniła się w to, co
z wielu dzisiejszych perspektyw nazwać by można właśnie
etnografią.
Opis „naukowy" to opis jakby koścca jakiegoś organizmu,
punktów orientacyjnych, po których na zasadzie domniema
nia jedynie, dojść można do wyobrażenia o jakimś tworze.
Język analizy wypruty z tkanki ciała, z jedynie czasem po
wiewającymi strzępami do końca nie zdartych mięsistych
włókien kultury lepiących się ostatnim wysiłkiem do obżar
tych przez preparat odsączający rzeczywistości kości - uka
zuje blady i martwy kościec, tak manipulowany, jak tylko ten,
co nieżywym manipulowanym być może.
Literatura, zakładam, dostarcza tkanki: i tej materialnej,
posieczonej arteriami żył, dającej się dotknąć w procesie po
znania, i tej domyślnej, „urojonej", wizyjnej. Obie są niczym
innym, jak propozycjami kolejnych interpretacji znaczeń,
które Kultura podsuwa nam nieustannie i wciąż, na nowo pra
gnąc, byśmy stanęli przed wysiłkiem jej zrozumienia.
Bruno Schulz. Ilustracja do Xicgi Bałwochwalczej.
1936
107
�do określania właśnie w ten
sposób dawno już minęły.
Literatura naukowa jest słab
Nauka przecie dysponuje
sza, stroną kiepskiej literatury:
równie niedostępnym języ
kiem ciężej przyswajalnym,
Chciałbym teraz przedsta
cechującym się tak ogrom
wić „sposoby robienia etno
nym natężeniem abstrakcyj
grafii". Myślę, że etnografię
nych środków ekspresji, iż
podzielić można na:
nie tylko jest nieczytelna, ale
1. etnografię pośrednią
martwa, wymagając od czy
I stopnia, którą jest
telnika edukacji naukowego
opis literacki sensu
metajęzyka.
stricto,
II stopnia, którą jest
Literatura naukowa pisana
modernistyczny
z pozycji ścisłych zasad lo
opis naukowy, zza
gicznych, jest jedynie kośćktórego „nie widać
cem odartym z tkanki, jest
ludzi, lecz przed
„kiepściejszą stroną słabszej
mioty, obrzędy, ry
literatury". Tak samo, jak nie
tuały, hafty i koron
wiele dowiedzieć się można
ki",
z obserwacji samych tylko
wierzchołków gór o otaczają
oraz
cych je dolinach, tak samo
2. etnografię bezpośre
niepełne jest naukowe pisanie
dnią, która „dzieje się", jest
wszędzie i nie wymaga, ba!
0 rzeczywistości, bez sięgania
nie potrzebuje „oka uzbrojo
do literackich środków wyra
nego", gdyż jest niepostrzezu. Rola literatury polega bo
galna, nie mieści się w kano
wiem na wzajemnym dopeł
nach naukowych przedsta
nianiu i objaśnianiu, na wza
wień świata. Są to relacje
jemnym wnikaniu w siebie, na
społeczne, które są płynne,
tworzeniu pola spotkania się
podlegają stałej zmienności,
światów: świata literatury
Bruno Schulz, Autoportret, 1919
konfiguracji i rekonfiguracji
1 świata nauki. Czy jest to
swoich kształtów i form, są w stanie ciągłego ruchu i nie są
możliwe? Składając swój głos po stronie głosujących na „tak",
po chwili już tym, czym przed ową chwilą jeszcze były,
posłuchajmy, co rzekł o kulturze i materii Bruno Schulz:
a przynajmniej tym, czym się objawiły.
Zdaje mi się, że niepokoi Cię i zbija z tropu fakt istnienia jakie
Różnica między rejestracją, postrzeganiem, opisem a efek
goś' niepisanego kodeksu wartos'ci. jakiejś' anonimowej mafii, ja
tem końcowym w postaci spreparowanego etnograficznego
kiegoś' uchylającego się od kontroli consensus
omnium.
Poza wartościami oficjalnymi, które uznajemy i wyznajemy, kry
opisu jest tak ogromna, iż - jak to często okazywało się w trak
je się jakaś nieoficjalna, ale potężna zmowa, nieuchwytny i pod
cie weryfikacji materiału etnograficznego gromadzonego lata
ziemny system - cyniczny, amoralny, irracjonalny i kpiący. Ten
mi przez „tytanów eksploracji terenowych" - miały i mają się
system (ma on bowiem absolutnie cechy konsekwentnego syste
nijak do permanentnie dynamizującej się kultury. Stąd etnogra
mu) udziela swej sankcji niewierności przewrotnej kobiety, usta
fia bezpośrednia posiada swoje walory takie same i może być
nawia paradoksalne hierarchie, nadaje druzgocącą silę kiepskie
mu dowcipowi, zagarnia nas pod władzę solidarnego śmiechu
taką samą wizją kultury jak jej pobratymiec - nauka.
wbrew naszej woli i wiedzy. Ten nieuchwytny system, nigdzie
Intersubiekty wność, która jest podstawą wyróżniania lite
nie zlokalizowany, przenikający niejako międzycząsteczkowo
ratury, a której to odmawia się literaturze właśnie. Prawdopo
nasze wartościowania, uchylający się od odpowiedzialności i wy
dobnie nauka w swym werbalizowalnym dyskursie zawła
ślizgujący próbom osadzenia go i sklasyfikowania - nieuroczysty
szcza sobie prawo mówienia o niej, i to w kategoriach przez
i niepoważny, zabijający potężną bronią śmieszności - jest w sa
mej rzeczy zjawiskiem niepokojącym i osobliwym. Nie wiem.
samą siebie ustanowioną. Intersubiektywność, cóż to za
czy ktokolwiek wolny jest od jego fascynacji."
rzecz, której literatura nie posiada, wszak obiektywne zapędy
III.
PRZYPISY
1
B. Schulz, Powstają legendy, „Tygodnik Ilustrowany", nr 22, 1935
B. Schulz. Expose o książce Brunona Schulza Sklepy cynamonowe,
(w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Lite
rackie. Kraków 1975, s. 177
- B. Schulz, List do St. Witkiewicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów.
(red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1975. s. 64-65
B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa
1997, s. 77
ibidem, s. 77
ibidem, s. 78
ibidem, s. 78
:
4
5
6
7
108
8
ibidem, s. 78
M . J. Dudziak, Plemię i szok, (maszynopis), s. 14
Inf. ur. 1919 Rychcice. wy w. nr 6/II, zam. Nowiny Wlk.
ibidem, s. 81
Z. Bauman. O niemożności awangardy, „Studia Kulturoznawcze",
Poznań 1996
B . Schulz, ibidem, s. 84
zob. ibidem.
" B. Schulz, Do Witolda Gombrowicza, (w:) Bruno Schulz. Księga
listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975,
s. 71
9
10
11
13
13
14
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a90a6de751b58875de70bf5aab97dfb.pdf
8f196c2f074836756035d818128e4438
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2700
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2511
Title
A name given to the resource
"Cuda Polski" - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.98-104
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Graff, Grzegorz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Cuda Polski - mityczna przestrzeń,
mityczne dzieje*
Grzegorz Graff
Przedmiotem analizy będą tutaj teksty niektórych tomów
popularnej serii krajoznawczej pt.: Cuda Polski.
Trudno oddać w paru słowach, jak ambitna i pojemna to
seria, ile pomieszczono w niej ciekawych tematów. Opubli
kowana została w latach międzywojennych przez Wydawnic
two Polskie R. Wegnera. Składa się z kilkunastu monografii,
poświęconych zarówno geograficznym i historycznym krai
nom ówczesnej Rzeczypospolitej, jak i poszczególnym więk
szym miastom. Odnajdujemy tam Śląsk, Pomorze, Huculszczyznę. Poznajemy Wilno, Lwów, Warszawę.
Niektóre tomy doczekały się wznowień, inne tłumaczono
na język angielski. Wskazuje to na dużą popularność „cudopolskich" monografii. Widać, że chciano zainteresować
atrakcjami krajoznawczymi turystów zagranicznych.
Autorzy to często ludzie znani po dziś dzień. Mamy tam
G. Morcinka i R. Malczewskiego. W gronie pisarzy widzimy
F.A. Ossendowskiego - znanego podróżnika i pasjonata eg
zotyki. Książki tych autorów należą z pewnością do najbar
dziej lirycznych i wyczuwalna jest tam lekkość w „pisaniu
sercem", że się tak wyrażę. Nie mniej urokliwa jest „cudopolska" narracja S. Wasylewskiego, słynnego niegdyś znawcy
historii i obyczaju polskiego. Widzimy m.in. J. Remera- wy
bitnego historyka sztuki i muzeologa, J. Smoleńskiego - wy
bitnego geografa.
Oprócz tekstu odnajdujemy bardzo bogatą warstwę ilu
stracyjną w postaci zdjęć, czasami rycin i reprodukcji obra
zów. Każda ilustracja opatrzona jest krótkim komentarzem.
Tekst i zdjęcia dopełniają się wzajemnie, tworzą jedną całość.
Trzeba przyznać, że piękny i barwny język spotykany na każ
dej stronie w pełni rekompensuje fakt, że fotografie pokazują
świat czarno-biały.
Tak zróżnicowany materiał otwiera wiele możliwości in
terpretacji. Może stanowić pokusę nie tylko dla etnografii.
Sama okoliczność kontaktowania się, poznawania świata,
który nie istnieje, który bezpowrotnie przeminął, obfituje
w specyficzne wrażenia. Są to wrażenia wartościowe i inspi
rujące. Cuda Polski dają możliwość skomunikowania się
z czymś, co - w pewnym sensie - jest już obce i wymaga
cierpliwego oswojenia. Czas w tym przypadku zaciera oczy
wistość i brak zdziwienia w stosunku do własnej kultury.
Z przyjętego tutaj punktu widzenia cennym walorem Cu
dów Polski jest to, że jako całość tworzą swego rodzaju mapę
Polski. Cała kolekcja tytułów niczym układanka puzzle scala
się w geograficzny kontur ówczesnej Polski. Przed oczami ja
wi się cały obszar kraju, rozległa przestrzeń, gdzie każda
część emanuje swoją odrębną aurą. Chwilami może się wy* Jest to wersja fragmentów pracy magisterskiej napisanej w Instytu
cie Etnologii pod kierunkiem dr. hab. Czesława Robotyckiego
98
dawać, że autorzy powzięli szczególną rywalizację, chcą bo
wiem udowodnić, że kraina, którą przyszło im opisywać, jest
lepsza i bogatsza od pozostałych. Dlatego każdy portretując
jakiś fragment Polski pieczołowicie wylicza miejsca niezwy
kłe a to ze względu na wydarzenia z przeszłości, to znowu
dlatego, że skupiają uwagę dzięki dziwom przyrody. Jest
więc rzeczą ciekawą, w jaki sposób wyobraźnia czytelnika
została zaangażowana w taką lekcję geografii mitycznej. Po
nadto Cuda Polski jako teksty kultury popularnej - czyli na
stawione na masowy odbiór - adaptują pewne stare symbole,
stereotypy i znaczenia wpisując je w nowy obieg.
Interesująca zatem wydaje się perspektywa pokazania ma
tryc organizujących analizowane teksty; pokazanie jak treści,
które wydają się nowe - w istocie nowymi nie są, bo wyra
stają z obszaru kulturowej pamięci.
Pokazane zostanie, w jaki sposób kultura posługuje się
fantazn u'.em natury. Faktem jest, że każda kultura posiada
własny obraz naturalnego kształtu przestrzeni i granic. To
wyobrażenie stanowi fundament odbioru świata. Gdy coś
odbiega od obrazu „zaplanowanego" przez naturę, rodzi się
wówczas przekonanie, że świat uległ wypaczeniu. Logika
mitycznego myślenia podpowiada, że taki stan rzeczy musi
ulec zmianie. Cuda Polski są dobrym przykładem ilustrują
cym wyobrażenia tego typu w kulturze polskiej.
Prześledzę również problem potocznej wizji dziejów na
rodu. Uproszczona i popularna historia Polski stanowi kolej
ną wersję romantycznego mitu polskiej duszy. Będzie to
próba pokazania jak żywotne były stereotypy stworzone
przez romantyków.
Rozważania nasze rozpoczniemy od przytoczenia spo
strzeżeń Jacka Woźniakowskiego, przedstawionych w książ
ce o dziejach estetyki.
Padają tam słowa, z których dowiadujemy się, że mie
szkańcy starożytnej Italii zajęci byli nie tylko zbieraniem plo
nów pod gorącym południowym słońcem, ale równie mocno
trudzili się, by „nasycić krajobraz kulturą"'. Osiągnęli w tym
znaczne i zauważalne sukcesy, chociaż rzecz jasna oceniając
postępy tego procesu, należy przykładać rozsądną i stosowną
do epoki miarę. W każdym razie - powiada dalej Woźnia
kowski - nie może być jeszcze mowy o sytuacji odwrotu, to
znaczy o „wymazywaniu z oblicza natury wszelkich śladów
człowieka" . Droga przed owym procesem pozostawała
wciąż otwarta i daleko było do kiełznania zapędów kultury,
co znamionuje czasy współczesne - sugeruje implicite autor
Gór niewzruszonych.
Tych kilka spostrzeżeń, rzuconych w Górach..., jakby mi
mochodem, zagubionych pośród innych konstatacji, tutaj ma
pierwszorzędne znaczenie i zapowiada to, co będzie nas dalej
zajmować.
2
�Dzieje się bowiem tak, że przestrzeń, która staje się dome
ną określonej kultury, z wolna ale wytrwale wyposażana jest
w rozmaite znaczenie. To, co zawiera się w granicach danej
kultury, nie może pozostać nieme i bezkształtne, obojętne
wobec obecności człowieka jako takiej i zupełnie przypadko
we. Proces nasycania krajobrazu kulturą objąć musi wtedy
możliwie wszystko: swoją odrębną i łatwą w identyfikacji na
zwę posiadać musi zarówno wioska, w której żyję się na co
dzień, postrzępiony pasmem gór horyzont, jak i rzeka płyną
ca opodal.
Owo „rozdrabnianie" przestrzeni to dopiero połowa drogi.
Góra czy rzeka nabrać może specjalnego znaczenia, może
skrywać w sobie niepowtarzalny i funadamentalny dla okre
ślonej kultury sens. Krajobraz zostaje nacechowany pewnymi
wartościami. Tym bardziej nadaje się wtedy do zamieszkania.
W przeciwnym razie pozostawałby uosobieniem chaosu
i anonimowości, więc rodziłby lęk .
To wyposażenie aksjologiczne sprawia, że krajobraz
stworzony zostaje na nowo. Dla uczestnika kultury przestrzeń
geograficzna „obiektywnie" nie istnieje. Z tego punktu wi
dzenia nie może być prawdą to, co głoszą nauki ścisłe, że
mianowicie ludzi otacza całkowicie niema i nieczuła na roz
terki materia. Kultura determinuje pewne złudzenia, a jednym
z nich, generalnie występującym pod każdą szerokością geo
graficzną jest właśnie to, które każe wierzyć, że narodowa
i uświęcona przestrzeń darzy swych mieszkańców wyczuwal
ną namiętnością, i że ze specyfiki krajobrazu wypływa duch
narodu.
Jakieś imponderabilia decydują o tym, że pojawiają się
„profetyczne znaki" , np. znaki polskości (bo też te będą nas
dalej interesowały) i funkcjonują w dialogu między człowie
kiem i krajobrazem. Nie każdemu może się wydawać trafny
pomysł nazywania tego dialogiem, skoro zasygnalizowane
zostało, że obiektywnie rzecz biorąc przestrzeń jest raczej
niema i beznamiętna. Jednak jakby tego nie nazwać, poruszać
się będziemy w sferze percepcji mitycznej, a dla niej takie
rzeczy są jak najbardziej możliwe.
Pochylmy się zatem nad tekstami Cudów Polski.
Warto przypomnieć, że motto otwierające każdy z tomów
serii zaczerpnięte zostało z twórczości Aleksandra Fredry. „To Polska - to ojczyzna nasza", brzmią słowa poprzedzają
ce tytuł każdego tomu, stanowiące wyznanie poety romanty
ka, któremu dane było dostrzec urzekające piękno rodzimych
stron.
Głos ten wyraźnie koresponduje z przesłaniem Wincente
go Pola, którego możemy uznać za prekursora polskiego kra
joznawstwa, i o którym wiemy, że uprawiał szczególny ro
dzaj geografii. Jak zostało to wdzięcznie powiedziane, czyta
jąc słynną Pieśń o ziemi naszej poznajemy „wierszowaną ge
ografię serdeczną" . Bowiem miernikiem nowej wrażliwości
patriotycznej jest to, jak bardzo zdołaliśmy „nauczyć się Pol
ski" i nosić w sercu zapamiętane nadwiślańskie pejzaże.
Te same intencje expressis verbis ujawnia wydawca Cu
dów... Powiada tak ów anonimowy wydawca we wstępie do
pierwszego tomu serii, czyli w Morzu... J. Smoleńskiego, kre
śląc przy okazji kontury mapy odrodzonej Rzeczypospolitej.
Chodzi więc o:
„(...) miłosne spojrzenie (na) wszystkie cuda i skarby kra
jobrazu polskiego, od wybrzeża morskiego po Wołyń i Po
lesie, od Łucka po Puck, od Podhala do Białowieży, od
Mickiewiczowskiej Litwy poprzez Szopenowskie Ma
zowsze do Grottgerowskiego Lwowa (...)" .
Polska w nowych granicach, scalona nie bez trudu i ofiar
3
4
5
6
z trzech części po ponad stu latach zaborów, to całkiem nowe
państwo. Obecny czasami akcent obawy o przyszłość restytu
owanego państwa koi sugestywny, optymistyczny ton. Zjed
noczenie Polski to zarówno wynik starań Polaków, jak i prze
jaw działania - powiedzielibyśmy - naturalnych praw albo
mitycznej sprawiedliwości dziejowej. „Zostały wreszcie sa
me u siebie te kolory przyrodzone, jakie dał Pan Bóg ziemi
polskiej..." , słyszymy wyraźnie, co z pewnością znaczy, że
nie do zaakceptowania był stan rozdzielenia czy wręcz nieby
tu tego, co istnieć powinno i powinnno stanowić organiczną
całość.
Przyrodzone sobie kolory składają się jednakowoż na cał
kiem udaną kompozycję. Mapę Polski widzimy jako mozai
kę wielu krain, dopełniających się wzajemnie niczym barwy
tęczy, gdzie każda z osobna posiada specyficzny walor.
A więc mamy Pomorze, gdzie widnieją spokojne zwier
ciadła jezior i gdzie ujście Wisły do Bałtyku. To cenne okno
na świat.
Śląsk, gdzie lud oparł się zaborcom mimo kilkusetletnie
go oderwania od macierzy. Śląsk, „kraina czarnych diamen
tów i kominów fabrycznych" .
Wielkopolska - „kolebka Polski, kraj orłów białych"
i żyznych gleb.
Oto ziemia krakowska, czyli prawdziwy kalejdoskop wra
żeń widokowych: turnie tatrzańskie, Beskidy, jaskinie Jury.
Sandomierszczyzna - tam powstaje nowoczesny prze
mysł, tam opar tajemniczej puszczy jodłowej.
Wołyń i Polesie - krainy, gdzie znaleźć można urodzajne
niwy i jeziora, jak również nieprzebyte puszcze i mokradła
broniące dostępu w głąb.
Dwoma drogocennymi przyczółkami na kresach są mia
sta: Lwów - „semper fidelis" i „potężna twierdza polsko
ści" , a także „dumne" Wilno.
Wreszcie przyjdzie nam zauważyć Mazowsze, czyli
splendor stolicy otulony nadwiślańskimi wydmami.
Warszawa leżąca w samym sercu Polski leży zarazem
tam, gdzie wody Wisły osiągają połowę drogi do morza. To
postrzegane jest jako okoliczność szczególnej wagi i o zna
miennych konsekwencjach. Miejsce to jawi się wyjątkowym,
bo znajduje się „w punkcie największej koncentracji Białej
Wody' \ to jest Wisły. A dzięki temu, sugeruje wydawca, jest
to miejsce swoistej „koncentracji ducha polskości", powie
dzielibyśmy trawestując wcześniejsze słowa, miejsce „potęż
nej cywilizacji polskiej" , dopowiada wydawca przepełnio
ny emfazą. Dowiadujemy się poniekąd czegoś, co wiemy od
dawna: królowa polskich rzek ma niepoślednie zasługi, wyni
kające bynajmniej nie tylko z faktu, że jest główną arterią
między górzystym południem kraju a nizinnym centrum
i północą. Stolica - „symbol zjednoczenia i niepodległości
w czasach najcięższej niewoli czarem zabytków architekto
nicznych i kulturowych promieniująca aż do najdalszych kre
sów państwa..." nie byłaby pewna swego, gdyby nie bryzy
wiślane i ich utajona moc. Już tak być musi, że Wisła zawsze
towarzyszy „stołeczności" polskiej. Kiedyś był Kraków, a te
raz jest Warszawa, Wisła natomiast była i pozostała cząstką
stolicy.
Istnieje pewna kwestia, która boleśnie deformuje tę „ser
deczną geografię" Polski. Wszak samo ujście Wisły do Bał
tyku, jak i Gdańsk, nie należą do Polski. W Morzu... Smoleń
skiego widać wyraźnie, jak funkcjonuje przekonanie o natu
ralnych, a więc usankcjonowanych jakimiś wyższymi siłami,
prawach Polski do Bałtyku, prawach do całej linii Wisły, więc
od źródeł po zatokę, wreszcie prawach do Gdańska. Kwestia
7
8
9
10
12
13
99
�ta rodzi wyraźne i jednoznaczne akcenty rewindykacyjne. Ich
podporą rzecz jasna jest chęć przywrócenia świata mityczne
go, naturalnego porządku.
Co prawda zmieniło się wiele. Były przecież czasy krzy
żackiej dominacji na Pomorzu. Zakon narzucał bezwzględnie
swoją wolę, ignorując zdania racji Polaków. Dziękować Bo
gu:
„Zamki komturów legły w ruinie, hodowane sztucznie ce
chy obcości okazały się złudnym pozorem. Stare grody
nad Wisłą są Polskie, jak Polska jest rzeka, która je wią
że" .
Jednakże rzeczywistość wciąż odbiega od postulowanego
stanu idealnego. Nadal zauważalna jest obca dominacja, do
minacja niemiecka, chociaż nie byłoby błędem nazwać jej
krzyżacką. W tym kontekście są to nieomal synonimy. Oto
świadectwo zła sprzeniewierzonego naturalnemu ładowi
(choć wiadomo, że wyrażenie „naturalny ład" nie jest innym
ładem, jak mitycznym, partykularnym fantazmatem):
„Na północ od Tczewa, w miejscu, które zaledwie dwa
dzieścia kilka kilometrów dzieli od ujścia, opuszcza Wisła
obszar Rzeczypospolitej, po którym zdążała przeszło siedemsetkilometrowym biegiem, płynąc od samych źródlisk
przez polskie tylko ziemie. Zbierała po drodze w siebie
wszystkie wody (...), ku wspólnemu, naturalnemu kieru
jąc je wylotowi, ku przyrodzonej bramie kraju. Drogę
przez naturę wytyczoną sztuczna granica o krok przed
tym wylotem tamuje, bramę zamyka" .
Jak można trafnie domniemywać, strona niemiecka prze
mawiała podobnym językiem. Dyskomfort terytorialny
udzielał się obu stronom jednocześnie. Dla Niemców nie in
ne jak właśnie nienaturalne i sztuczne musiały być granice
państwowe dzielące Rzeszę na dwie części. Bo, nie wiedzieć
czemu, pomiędzy nimi ulokowało się polskie Pomorze, po
gardliwie nazywane „korytarzem".
Gdy więc z chwilą wybuchu wojny polskie Pomorze stało
się znów krzyżackie, bóstwo sprawiedliwości dziejowej zbie
rało pokłony. W przekonaniu Niemca patrioty dokonał się akt
przywracania światu naturalnych kształtów.
W powyższym widać wyraźnie, jak łatwo i chętnie kultu
ra żongluje pojęciem natury jako podstawą dla prawa, dzie
jów itp. Gdy zaistnieje potrzeba opowiedzenia o świecie ta
kim, jaki rzekomo jest naprawdę, albo jak powinien wyglą
dać, kluczem zaczynają być rozmaite poetyckie warianty na
tury. Rzeczywistość dopiero ma sens, gdy zbieżnna jest z wi
zerunkiem zaprojektowanym przez naturę. To ona jawić się
może jako siła sprawcza świata. Natura może być też utożsa
miana z Bogiem albo z tym, co Bóg pomyślał o świecie. Wte
dy „naturalne" znaczy - zgodne z Boskim planem.
Dla nas ważny jest fakt, że owo pojęcie zawsze wpisuje
się w doświadczenie kultury. Powyższe przykłady miały po
kazać, jak ważną rolę odgrywa ono we współczesnej geogra
fii mitycznej. Jednym słowem - uzasadnia ono sens takiej
a nie innej przestrzeni. Sankcjonuje to, co już jest, albo postu
luje zmiany, a że zawsze przemawia ono głosem lokalnych,
niezliczonych mitologii, tu rodzi się podstawowa trudność
i zarazem kusząca perspektywa dla antropologii.
Nie poprzestaniemy tylko na tym jednym przykładzie.
Oto następne:
Wiadomą rzeczą jest, jak bardzo wymykają się jedno
znacznym definicjom obszary tzw. pogranicza kulturowego.
Wynika to z tego, że chodzi o styk dwu lub więcej kultur, czy
li wzajemne przenikanie języka, religii, folkloru, czynników
gospodarczych itp. Obszarem, do którego niewątpliwie moż
14
15
100
na zastosować tę kategorię, jest Śląsk. Historia ostatnich parusetleci Śląska to nieustanne przemieszczanie się, a często
bolesne ścieranie pierwiastków: polskiego, niemieckiego
i czeskiego. Jeśli więc przyjdzie historykowi czy socjologowi
wypowiadać się o skomplikowanych dziejach tej krainy, bę
dzie musiał dokładnie ważyć każde zdanie. To oczywiste,
skoro ma się do czynienia z tworem płynnym, ze złożonym
amalgamatem różnych kultur.
Tymczasem narrator popularyzujący taką wiedzę jest na
zupełnie innej pozycji i jego głos siłą rzeczy brzmi zgoła in
aczej. Przepuszczając tę wiedzę przez pryzmat patriotyczne
go zaangażowania i symbolicznych odniesień mniej lub bar
dziej świadomie pozwala sobie ów narrator na wiele niefra
sobliwości.
Tak przemawia Gustaw Morcinek na kartach Śląska. Rys
historyczny tu zaprezentowany da się streścić właściwie
w kilku słowach: stan permanentnej martyrologii. Odkąd
„poszedł Śląsk na poniewierkę" oderwawszy się od Polski,
coraz to cięższe klęski nękały mieszkańców tej dzielnicy. Wi
nę za ten stan rzeczy ponoszą w mniemaniu autora „książęta
Piastowicze, co ją (tj. ziemię śląską) za miskę soczewicy
przetrwonili" .
Dowiadujemy się, że nie brakowało wojen. Wojna trzy
dziestoletnia była koszmarem gwałtu i bezprawia. Samopas
błąkali się żołdacy cesarscy i szwedzcy. Epizod wojen napo
leońskich to złe wspomnienie kontrybucji. Jednym słowem
„los nie szczędził Ślązakom gorzkiego żywobycia. Głody,
czarne mory, pożary miasteczek (...)" dopełniały obrazu
chaosu i rozpaczy.
Na domiar złego pojawiło się inne niebezpieczeństwo,
mianowicie niebezpieczeństwo wynarodowienia. Najpierw
była czechizacja, później germanizacja. Smutne były tego
konsekwencje, bo niejednokrotnie Ślązacy zapominali, kim
są naprawdę, mieli „zniekształcone dusze i skrzywione na
zwiska polskie" .
Sudety i Karpaty broniły niegdyś Polski. Wzdłuż tych gór
biegła granica. Jednak od ponurej chwili oderwania Śląska,
a tym bardziej od chwili zniknięcia Polski z mapy Europy
w ogóle, naturalna zapora jakby osłabła i pękła. Dwa wyra
źne przesmyki w sudecko-karpackiej barierze, tj. Brama Mo
rawska i Łużycka stają się - zdaniem Morcinka - kanałami,
przez które wnika na Śląsk wszelkie zło. W tej sytuacji utra
ta polskości ziemi śląskiej wydaje się przesądzona. Ale to tyl
ko pozory. Odnajdujemy duchową i jak pokazał czas, sku
teczną broń przed miazmatami napływającymi tymi drogami:
„Wejścia ich zagrodziły jedynie pacierz polski, przez mat
ki Ślązaczki dzieciom przyswajany, i chropowate serca
śląskie, co ziemię swą i archaiczny język polski ponad
wszystko umiłowały" .
Pasmo cierpienia sporadycznie przerywał głos proroczy,
kiedy odżywała stara legenda o śpiących rycerzach, czekają
cych stosownego momentu, aby wyjść z ukrycia i pokonać
wroga. Taką otuchę przynosiły słowa ludowego poety Jana
Łyska. Dla niego wojna światowa zapowiadała zjednoczenie
z macierzą i przebudzenie mitycznych wojów Chrobrego:
„Idzie chwila, idzie chwila, że usz na czole hnet nie bę
dzie nosić lud tej korony cierniowej. Jak się powali las, co
rós na grobie, to sie hnet wszycy mszom... Tej nocy wykopiom wielki kamień złoty, co tam na wyrszczku gniecie
piersi chłopom, a potem zastęp żywych - silno sie
podwoi..."
- wróżył romantycznie usposobiony poeta w Śpiących ry
cerzach.
16
17
18
19
20
21
�Upragniona wolność nie przyszła łatwo. Droga do wy
zwolenia obfitowała w trzy krwawe powstania. Gdy szala
zwycięstw przechylała się na stronę nieprzyjaciela - Śląsk
stawał się horrorystycznym obrazem:
„Postroiły się wtedy przydrożne wierzby polskimi wisiel
cami, konające usta naszeptały wtedy ostatnich słów
w ukrwawioną ziemię śląską (...). Kładli się w umiłowaną
ziemię bez patosu, cisi, szarzy, bezimienni, ojciec obok
syna, brat obok brata..." .
W tego rodzaju wypowiedziach używanie nader często
słów „ziemia", „krew" nie jest wyłącznie zabiegiem metafo
rycznym. Daje o sobie znać mityczne przekonanie, że zwią
zek między człowiekiem, co za tym idzie jego krwią jakby
surogatem duszy, a ziemią jest nierozerwalny i obiektywnie
narzucony. Z prochu ziemi powstałeś - poznajemy funda
mentalną dla człowieka prawdę Biblii. Fakt ten dla patrioty
romantyka nie jest niczym złym. Przeciwnie, największe
spełnienie znajdzie on, gdy po śmierci spocznie w ojczyźnie.
Ze słów Morcinka pobrzmiewa to, co później dobitnie
ukazał Norman Davis . Istnieje mianowicie bardzo silne mi
tyczne przekonanie, że geny kultury tkwią w ziemi, więc zie
mia raz na zawsze zdeterminowała to, kim jesteśmy. Innymi
słowy, odnosząc problem do tekstu, który analizujemy, absur
dem by było, gdyby ktoś urodzony na Śląsku - czyli w Pol
sce - uważał się za Niemca.
Tymczasem przychodzi moment wyzwolenia. Świat po
grążony do tej pory w chaosie, wykrzywiony graniami dale
kimi od naturalnej doskonałości, zostaje naprawiony, zyskuje
nowe i właściwe kształty.
„A w dniu 20 czerwca 1922 r. przychodzą wojska polskie
i zajmują odwieczną ziemię polską na wieczystą wła
sną" .
Jak w przypadku przyłączenia Pomorza do macierzy akt
ten posiada sankcję sprawiedliwego wyroku konieczności
dziejowej, więc jest nienaruszalny po wszystkie czasy.
Świadczy o tym rytualna i patetyczna oprawa całego zdarze
nia. Dominuje blask, barwa słońca, zdaje się nawet, że znaki
radości posyła sama przyroda:
„A ponad czarną ziemię niosło się błogosławiące słonko
czerwcowe, szumiały na wiatr rozwiane chorągowie pol
skie, a całym światem śląskim szła jedna, pijana wieść, że
nareszcie przyszło wyzwolenie" .
Tyle, że jak się szybko okazuje, sukces jest połowiczny.
Wymarzony i wymodlony kształt Śląska nie doczekał się po
myślnej realizacji. Podobnie jak Smoleński, Morcinek ma po
wody do zmartwień. Obu autorom z tych samych powodów
udziela się poczucie braku pełni komfortu. Prawa Polski do
Śląska ilustrują wymownie zamieszczone na wstępie mapki.
Wynika z nich, że Polacy mieszkają daleko poza zachodnią
granicą. Zupełnie źle została ustalona granica dzieląca Cie
szyn na polski i czeski. Dezaprobata Morcinka wynika z fak
tu, że taki Cieszyn podupada, „zamienia się w miasto emery
tów, ciche, spokojne, idące spać z kurami" .
Przestrzeń nadal jest rozdarta, ustanowiona z wyraźnym
defektem, przez co za każdym razem, gdy Morcinek spoglą
da na drugi brzeg Olzy, ma dziwne odczucie, gdyż przygląda
się „ziemi naszej, nie naszej" .
Niepodważalna prawda ukazuje ten fakt, że jedynie pol
skość Śląska stanowi jego tożsamość. Dlatego należy głosić
prawdę, która nie godzi się tutaj na żaden kompromis. Tymi
oto słowami autor przesądza o sprawie:
„Cieszyńskie Towarzystwo Ludoznawcze i katowickie
Towarzystwo Przyjaciół Nauk (...) tworzą jakoby nową
22
23
24
25
26
27
szkołę historyczną, której zadaniem jest stwierdzenie na
podstawie odkrywanych przez siebie dokumentów, iż zie
mia śląska nigdy inną nie była, jak jedynie tylko polską,
że język czeski czy niemiecki w urzędach i kościołach ślą
skich - to był zwiewny nalot, osad, duszący pył niemrawy,
który nie sięga w jądro ludu śląskiego" .
Zatem tożsamość warunkują nie tylko tajemnicze „geny"
tkwiące w ziemi, którymi obdarowany zostaje każdy krajan.
Jak wynika z powyższego cytatu, dzieje się coś więcej - zie
mia emanuje jakby mową, językiem śląskim i polskim.
Wszelkie przejawy obecności innego języka traktowane są
jak nienaturalne odstępstwo, które rychło będzie usunięte.
Rację bytu ma tylko polska mowa, doczekawszy się głośnego
i przenikliwego brzmienia. Istotę ziemi definiuje język, więc
obce naleciałości nie zasługują na lepsze miano niż osad, sko
rodowany i duszący pył. Bardzo szybko poradzili sobie ze
„sztucznym nalotem niemczyzny" Wielkopolanie, a nie ule
ga wątpliwości, że znajdowali się w sytuacji najcięższej - to
przeciw nim wymierzony był pruski Kulturkampf. Zamiar
pozbawienia Wielkopolan „przywiązania do wiary ojców i ję
zyka" sprzężony był z chęcią wyparcia, wyrugowania polsko
ści z jej odwiecznych siedzib. Cuda Polski stają się swoistym
hołdem złożonym ludziom, którzy nie dopuścili do narusze
nia uświęconego, narodowego stanu. I z pewnością hołd na
leży się pracowitym i walecznym mieszkańcom Wielkopol
ski. Oczyścili swój kraj z symboli obcej dominacji, ale też
zdołali przyłączyć skrawek dawnych ziem Dolnego Śląska,
podówczas, zdawało się, straconych bezpowrotnie.
28
29
Znamienne, że w tego typu kontekstach kluczową rolę od
grywa kategoria „odwieczności". Odwieczność - czyli rzecz
wpisana w dzieje świata od niepamiętnych czasów, coś świę
tego i ustanowionego na samym początku. Odwieczność i na
tura kojarzone są ze sobą i każdorazowo korygowanie prze
strzeni łączy się z używaniem czy nadużywaniem tych pojęć.
Tak więc, gdy spoglądamy na południe od Poznania nie
pokoi „reszta tych odwiecznych, piastowskich dziedzin pol
skich (...) poza granicami Rzeczypospolitej" . Kolejny raz
kwestionuje się bariery, które rozgraniczają przyrodzone so
bie krainy. Krajobraz pęknięty, z wyraźną skazą sprzeniewie
rza się przywołanej tu kategorii odwieczności. Odwieczny
stan rzeczy winien kształtować granice między narodami,
tymczasem widzimy, że tak nie jest.
Zasygnalizowany już wcześniej motyw gór jako twierdzy,
naturalnej zapory broniącej dostępu do przestrzeni interioru,
szczególnie często powtarza się u Ossendowskiego.
„Karpaty polskie od Beskidów Zachodnich aż po Czarno
horę - od zarania naszych dziejów stały się widownią wy
padków o niezmiernej doniosłości historycznej (...)" '.
Widać wyraźnie, że tak ujęte góry nie są beznamiętnym
przedmiotem, pozbawioną ducha konfiguracją topograficzną.
Uwypuklane zostaje to, że góry są podmiotem historii stoją
cym zawsze po stronie rodaków autora. Zasług więc można
zliczyć wiele. W przekonaniu Ossendowskiego szczyty roz
graniczały dwa zantagonizowane obszary. Strona polska za
wsze była uosobieniem doskonałości, „krainą szczególnych
wysiłków i cnót niecodziennych" . Natomiast południowe
stoki pasma karpackiego wartościowane są zdecydowanie ne
gatywne. Dowiadujemy się, że stamtąd nacierało najrozmait
sze zło:
- „zgorszenie, pogarda prawa, obojętność do ładu (...),
niepewność jutra..." ,
- „bandy zbójeckie panów madziarskich i opryszków po
spolitych, opilstwo, zbytek, nierząd polityczny" ,
30
3
32
33
34
101
�35
- „chciwi i zuchwali konkwistadorzy madziarscy" .
To tylko mala próbka nazwanego wprost i po imieniu zła.
Nasuwa się wniosek, że autor nie podzielał pozytywnego ste
reotypu głoszącego, że Węgier i Polak to dwa bratanki...
Ossendowski robi, co może, aby pokazać prawdę dementują
cą ów stereotyp. Siła złego była częstokroć tak ogromna, iż
nawet zaangażowane w walkę góry nie mogły jej sprostać.
Jednakże skończył się czas podobnych waśni i chaosu.
Dzień, w którym autor opowiada o tym wszystkim, jest
dniem pokoju i budowania nowego świata. Zmory przeszło
ści zostały odpędzone, więc polski duch opanowuje z powro
tem swoje odwieczne dziedziny. „Polakami jesteśmy, solą tej
ziemi i jej władcami" - daje o sobie znać ziarno prawdy
tkwiące w sercach wieśniaków karpackich, niby zrusyfiko
wanych, pozbawionych „właściwej" wiary i mowy.
Jak widać, wszechobecny jest spór o przewagę pierwiast
ka polskiego. Z wielką pasją angażuje się w to Ossendowski,
często polemizuje z nacjonalistami ukraińskimi, chcącymi
udowadniać wpływy kultury ukraińskiej sięgające aż po Ora
wę. Faktem bowiem jest to, że legendarni Wiślanie napłynęli
na te ziemie jako pierwsi. Co najwyżej można zgodzić się na
domieszkę krwi równie legendarnych Alanów, peroruje dalej
autor . Zupełną niedorzecznością jest domniemywać, jakoby
Łemkowie czy Huculi posiadali domieszkę „krwi połowiecko-mongolskiej z dzikich pól Ukrainy" .
Siedzenie „cudopolskich" pejzaży, poznawanie strona po
stronie dziejów i zabytków kultury polskiej, osadzone jest rzecz jasna - na narracji o historii. Mamy tam do czynienia ze
szczególną lekcją historii. Chodzi o to, że opowiadaniem rzą
dzi specyficzna prawidłowość. Wyraźnie i często zauważalny
jest pewien schemat oglądu przeszłości, a tworzą go trzy ste
reotypowe ujęcia. Oczywiście nie są te stereotypowe ujęcia
wyodrębnione ścisłymi cezurami czasowymi. Płynnie przypi
sane są faktom, gdyż ich głównym celem wydaje się być zbu
dowanie określonego nastroju.
Oto mamy pierwszy obraz z przeszłości: czasy piastow
skie i okres panowania Jagiellonów zawsze przywołują dobre
skojarzenia. Konotowane są z pojęciem mocarstwowości, si
ły - wszak była to epoka triumfalnych zwycięstw i potęgi.
Jednym z wielu, którego zasługi powinno się pamiętać, był
Kazimierz Wielki. Cała uwaga odbiorcy Cudów... skupiona
zostaje na wypunktowanych pieczołowicie epizodach umac
niania i ekspansji kultury:
„Ten energiczny i mądry król dał kulturę, ustrój państwo
wy i dobrobyt ludności Karpat, Podkarpacia i ziemi halic
kiej (...). Jak inny król - Bolesław, tak i Kazimierz tro
szczył się o kolonizację podkarpackich krajów przez pod
danych sobie rycerzy - Polaków, Wołochów, Węgrów,
Niemców i Czechów, nadając im ziemię, popierając budo
wę zamków i grodów obronnych (...) i krok po kroku spo
lszczając obcokrajowców, osiadłych w granicach jego
królestwa" .
Po tym następują czasy będące zupełnym przeciwień
stwem legendamo-piastowskich narodzin i prosperity jagiel
lońskiej. Obraz drugi prowadzi wyobraźnię po obszarach za
mętu i niepokoju. Dominuje więc nastrój smutku, czemu
trudno się dziwić, gdyż nie sposób opisać innym językiem
długich lat niebytu państwa, które przed chwilą mieniło się
potęgą. Trudno w inny spoosób uzmysłowić dolę Polaków,
ciężką i nie do pozazdroszczenia. Jeżeli w tym kontekście
może pojawić się nastrój radości czy dumy, to wynika on je
dynie z nadziei oraz przekonania o mesjanistycznej misji na
rodu. Polska jako antemurale - przedmurze chrześcijańskiej
36
37
38
39
102
Europy, istnieje nadal. Co prawda, nienamacalnie, politycz
nie, ale w sercach ludzi, dzięki duchowemu wysiłkowi i woli
przetrwania.
„Podnosząc oczy do najwyższych szczytów symbolu, uj
rzymy Wilno - wśród mroków niewoli, chaosu dzikich sił
i wrażeń przemocy - w postaci bohaterskiej i świętej" .
- głosi J. Remer oprowadzając po dziejowych meandrach
Wileńszczyzny.
Pomimo że historia tak źle obchodziła się z Wilnem, wła
śnie ten ponury czas zaborów nadał właściwej mocy symbo
lom reprezentującym miasto i kulturę polską. Zgodnie z logi
ką tego romantyczno-historycznego mitu okoliczności takie,
jak klęski powstańcze, dominacja zaborców i niszczenie kul
tury polskiej, utwierdzały w gruncie rzeczy pozycje Wilna
i Lwowa. Paradoksalnie, dzięki temu zasłynęły one jako bez
cenne twierdze na wschodnich rubieżach.
Tu mieści się cytowany już wcześniej martyrologiczny ton
Morcinkowskiego Śląska. Ten rozdział historii przywołuje
nieodparcie pamięć o rusyfikacji, cały ciąg skojarzeń opiera
na kategorii „swój - obcy", gdzie obcość agresora zostaje
wyeksponowana do granic możliwości. Jak relacjonują auto
rzy, nie oszczędzono wysiłków, aby odium burzenia i ni
szczenia spadło na fasady kamienic i domów. Stawiano „po
mniki habsburskiej okupacji" , rozmaite „okazy stylu kosza
rowego" , urągające naturalnej architekturze miast. Nowy
wizerunek przestrzeni zyskiwał wyłącznie miano pokraczności. Co gorsza, podobny los spotykał kościoły. Naruszano,
profanowano miejsca, w których sacrum we właściwym sło
wa znaczeniu skupiało się ze świętością narodową.
„Chcąc narzucić Wilnu niezatarte piękno miasta na
wskroś rosyjskiego, rozpoczął Murawjew (...) niszczenie
lub przerabianie kościołów (jak św. Kazimierza, Augustianów, Wizytek, Pana Jezusa na Antokolu, św. Trójcy
i in.) na cerkwie, które w potwornych formach z cebulastymi kopułami zatraciły pierwszy, artystyczny wygląd
z obliczem miasta od wieków zrośnięty" .
Jest to ponadto czas rugowania polskiego języka. „Zabra
nia się mówić po polsku" - unaocznia nam ten fakt foto
grafia tablicy ostrzegawczej. Tożsamość wyrażająca się jak
wiadomo w odrębnej mowie, nie znajdowała wtedy korzyst
nego klimatu do zamanifestowania swej obecności. Mogła
co najwyżej pobrzmiewać ściszonym głosem, w ukryciu
i szeptem.
Trzeci obraz dotyczy historii najbliższej: wyzwolenia
i powszechnej radości. Moment pojawienia się Polski na ma
pie Europy, chwila, od której zegar dziejów rozpoczął odmie
rzanie nowego czasu, jawi się jako przełomowa godzina, jak
czas pod każdym względem niezwyczajny. Przypomina to
nieco rites de passage - tę fazę rytu, w której dokonanie
przejścia okupione zostało trudami czy wręcz stanem nieby
tu - i teraz wszyscy zauważają odmienioną rzeczywistość,
otoczenie stworzone jakby na nowo i pełne świeżych barw.
Nikt nie ma wtedy wątpliwości, że optymizm i wiara w świe
tlaną przyszłość powinny być drogowskazami. Zauważyć
można to zwłaszcza u Ossendowskiego, gdzie ów schemat hi
storii uproszczonej, operującej sugestywnymi i czytelnymi
nastrojami, widoczny jest najczęściej. Tak skonstruowana
narracja odnosi się do teraźniejszości, ale też projektuje wizję
przyszłości. Napięcie między tym co było - czyli odpychają
cym złem, a tym co jest i będzie - czyli pokojem, pracą i do
statkiem, uzmysławia, że horrendalne sceny nie wrócą. Co
najwyżej sporadycznie natkniemy się na straszącą pamiątkę
z historii, jak na przykład na tę z drohobyckiego kościoła, tj.
40
41
42
43
44
�malowidło przedstawiające rzeź w Humaniu z powstania
Chmielnickiego .
Schemat historii porządkujący złożoną i wielowątkową
przeszłość zdradza obecność myślenia mitycznego. Summa
summarum trzy obrazy - jak wynotowaliśmy - tj. legendarna
praprzeszłość, dalej - martyrologiczna i cierpiętnicza epoka
ulokowana gdzieś w środku, wreszcie teraźniejszość - pre
tendują do obiektywnego i prawdziwego doboru wydarzeń.
Tymczasem dobór wydarzeń zawsze dokonuje się w oparciu
0 jakiś klucz, zawsze jest określoną selekcją faktów.
Jakie przesłanki skłaniają do wyciągnięcia takich wnio
sków i dlaczego po raz wtóry pojawia się tutaj pojęcie mi
tycznego myślenia. Jak odnieść się do tego, co zostało okre
ślone schematem postrzegania historii? Jak zatem zrozumieć
funkcjonowanie tego schematu, a nawet pokusić się o dosta
teczne jego wyjaśnienie?
Zastrzeżenie, które należy postawić w tym miejscu,
brzmi, że nie jest intencją analizy dyskredytowanie jakiego
kolwiek zjawiska odkrywanego na stronach „cudopolskiej"
serii. Czy chodzi o przekonanie, że krajobraz przemawia oj
czystą mową, czy o mityczną percepcję dziejów - abstrahuję
od wartościowania lub oceniania. Często używane pojęcie
mitu może rodzić podejrzenie, że cała rzecz polega na poka
zaniu zabobonnej fantazji albo zbiorowego skrzywienia umy
słowego. Mit w tym znaczeniu stał się wyposażeniem publi
cystyki i niech już tak zostanie, że ona ma prawo oceniać
1 obnażać to, co mityczne - pełne przesądu, bredni i andro
nów.
„Mit niczego nie ukrywa, niczego nie uwidacznia - mit
deformuje; nie jest ani kłamstwem, ani wyznaniem, jest od
chyleniem" . Tymi słowami najbardziej lapidarnie streścił
Roland Barthes specyfikę mitu, którym posługuje się antro
pologia. Francuski humanista definiował pojęcie mitu opiera
jąc się na tezach strukturalizmu. Dużo wagi poświęcił inter
pretowaniu mechanizmów tworzenia się tekstów literackich,
tekstów kultury w ogóle.
Zgodnie z wykładnią Barthesa mit, z którym mamy do
czynienia współcześnie i który generuje całe spektrum kultu
ry - począwszy od filmu, fotografii, reportażu, sportu, skoń
czywszy na reklamie - należy rozumieć jako metajęzyk. Metajęzykowość mitu polega na tym, że przywłaszcza on sobie
rozmaite znaki (znaki = korelacje signifiant i signifie), wyry
wa je jakby z pierwotnego położenia i wypowiada się o nich
ponownie, ale już wtórnie. Język mityczny posługuje się zna
kami wedle pewnej reguły. Znaki, które w normalnym, pier
wotnym systemie stanowią finał, w systemie mitycznym sta
nowią początek, tzn. pozyskane przez mit stają się „znaczą
ce" (czyli sigifiant).
Podłożem każdego mitu jest pojęcie. Dostrzegamy nato
miast to, co ono uzewnętrznia - formę. Dopiero skojarzone
pojęcie i forma, odpowiedniki znaczonego i znaczącego (si
gnifie i signifiant) dają nową materię, przekaz metajęzykowy,
mityczny. Mit w ujęciu, aby stworzyć, jak powiada Barthes,
wtórny tekst kultury, i aby uzasadnić, uprawomocnić pojęcie
- czyli to, co jest rdzeniem mitu - przerabia i pozyskuje to,
co już jest w kulturze. Mit bowiem jest „słowem skradzio
nym". Przywłaszcza sobie znaki z pierwotnego systemu semiotycznego i uzasadnia lub nawet „nadmiernie uzasadnia"
zdaniem Barthesa, znaczenia w nowym kontekście .
Najczęściej dochodzi też do przemieszania różnych języ
ków, które odrębnie traktują rzeczywistość. Język opisu świa
ta przez pryzmat nauki miesza się z językiem sztuki, język
sztuki z językiem mitu.
45
46
47
Podobną sytuację mamy w analizowanym stereotypowym
odbiorze dziejów narodu. Historia zostaje zmiksowana z lite
raturą, synonimem sztuki w tym ujęciu. Natomiast język mi
tu - „organizujący zbiorową wyobraźnię wokół wartości" sens i prawdę przenosi na obszar nauki. I jak przystało na mit,
dzieje się to w sposób kategoryczny.
Otóż zasób faktów, czyli domena historii - nauki, zbioro
wa wyobraźnia skłonna do mityzacji traktuje zgodnie z przy
toczonymi wyżej regułami. Historia jako nauka rejestruje wy
darzenia i poszukuje obiektywnych modeli wyjaśnienia. Per
cepcja mityczna wyposażona w znaki i idee z dziedziny sztu
ki selekcjonuje przeszłość tak, aby stworzyć obrazy i nastro
je ilustrujące wartość, piękno i sens. To, co można było je
szcze przed chwilą podejrzewać o byt tymczasowy, warunko
wy i zmienny, gdy ulegnie mechanizmowi mityzacji jawi się
jak „realność bezwarunkowa" . Zmityzowana treść w nowej
formie to treść największej wagi i niezależnie od niczego
trwająca w świecie.
Co więcej, treści wzięte w posiadanie mitu i usankcjono
wanie „pojęciem" (signifie) uchodzą za naturalne, więc obe
cne od zarania świata i by tak rzec nieodzowne, aby świat
mógł trwać nadal.
Uważam, że pojęciem, które kreuje mityzowaną wersję
historii Polski, jest romantyczna wizja polskości. Autorzy
„cudopolskich" monografii niewątpliwie byli dłużnikami tej
tradycji estetycznej i światopoglądowej. Z jednej strony da
wali świadectwo tego, co sami czuli, z drugiej podejmowa
li gotowe teksty w kulturze, zrozumiałe dla wszystkich,
przystające do ogólnonarodowej wrażliwości. W gruncie
rzeczy byli kompilatorami bogatego zasobu stereotypów,
głosów z przeszłości i teraźniejszości, poszczególnych ele
mentów krajobrazu. Nie były to wszak przypadkowe zesta
wienia. Zarówno narracja, familiarna czasem gawęda auto
ra przewodnika, jak i uzupełniająca warstwa ilustracyjna
w postaci rozmaitych fotografii potwierdzają nadrzędną
kwestię. Ujawniają, że serce nie może mylić się - serce,
które podpowiada, że wartość i sens jest pochodną „polskiej
duszy".
Wiemy w takim razie, jakie mechanizmy doprowadziły do
powstania tej specyficznej wizji historii. „Polska dusza" szczególnie doświadczana, mająca za sobą heroiczną prze
szłość, wszak zmuszana do wyparcia się własnej tożsamości
- stała się trzonem mitu. Wygenerowany dzięki temu pojęciu
narodowy mit, odchylający i deformujący różne teksty kultu
ry, nie powinien - zgodnie z intencją Barthesa - uchodzić na
kłamstwo. Podlega innym prawom. Organizuje zbiorową wy
obraźnię i obowiązuje każdego uczestnika kultury. Będąc
faktem intersubiektywnym zmityzowany sąd o dziejach
i własnym narodzie rzuca światło na to, jak lokalnie odbiera
się rzeczywistość.
Analizowana tutaj seria monografii krajoznawczych jest
dobrym przykładem, jak teksty kultury popularnej przywołu
ją i umacniają schematy mitów narodowych. Trudne do prze
cenienia wysiłki autorów „Cudów..." to nie tylko modelowa
nie przeszłości. Jak pokazałem wcześniej, uwaga skierowana
zostaje na dokładne zliczenie tego, co polskie, co emanuje
narodowym wdziękiem. Intencją autorów stało się jakby ska
talogowanie rzeczy wielkich, ale też drobnych niezauważal
nych do tej pory. Jakby spraw priorytetową było nadanie te
mu wszystkiemu symboliczno-narodowej oprawy.
Gdy więc przyjdzie odpowiedzieć skąd wziął się na stro
nach popularnej serii taki osobliwy ton „nieprawdziwej" hi
storii, dojdziemy do tezy, że to romantyczny kanon wrażliwo48
49
103
�ści był sprawcą i natchnieniem. Jest zresztą faktem, że ów ka
non dominował, jak i dominuje całkiem współcześnie w na
szym tj. polskim odbiorze rzeczywistości. Zaryzykować
można spostrzeżenie, że ten schemat mitycznego odbioru hi
storii - w tekstach Ossendowskiego, Morcinka, Remera i in
nych rozpięty na przestrzeni kilku wieków - przeniesiony zo
stał na okres stu lat bez mała wieku XX-go. Mamy podobną
recepcję wydarzeń, tym razem w mikroskali: Dwudziestole
cie międzywojnia w potocznym odbiorze istnieje niczym le
gendarny czas potęgi państwa, narodu, kultury. Następnie tra
fiamy na antytezę tego, co wyżej; wojna i powojenna okupa
cja radziecka. Narzucony siłą komunizm pociąga za sobą ko
nieczność obrony tożsamości. Otwiera się nowy rozdział he
roicznej walki. Stare symbole wyrażające mityczną polską
duszę pojawiają się w nowych kontekstach. Rodzą się nowe
znaki. Ich wymowa ulegała wzmocnieniu zwłaszcza, gdy wy
chodziły na światło dzienne z „podziemia", z obszarów zaka
zanych i zwalczanych przez władzę. Solidarna walka bądź
opór przynoszą w końcu efekt. Moment przełomu to rok
1990. Odtąd Polacy żyją w III Rzeczypospolitej, już nie wa
salnej wobec kogokolwiek, ale w pełni suwerennej. I tu znowuż, zgodnie z potocznym przekonaniem, nie liczą się inne
przesłanki, jak te wynikające z logiki mitu. Odrodzenie się
niepodległej Polski to zasługa wyłącznie niezniszczalnego
pierwiastka polskości a nie np. totalnej zapaści ekonomicznej
systemu z gruntu niewydolnego.
PRZYPISY
' J. Woźniakowski, Góry niewzruszone, Kraków 1995, s. 18
Tamże, s. 18
Zob. J. Kolbuszewski, Przestrzenie i krajobrazy, Wrocław 1994, s. 5-8
Określenie Kolbuszewskiego, tamże, passim
Tamże, s. 248
J. Smoleński, Morze i Pomorze, Poznań 1928, s. 16
Tamże s. 15
Tamże
10
10
Tamże
13
Tamże
12
Tamże
12
Tamże
Tamże, s 12
2 5
Tamże, s. 11-12
Tamże, s. 46
Tamże, s. 48
Tamże, s. 15
J. Smoleński, Wielkopolska, Poznań 1930, s. 70
Tamże, s. 155
F.A. Ossendowski, Karpaty i Podkarpacie, Poznań 1939, s. 14
Tamże, s. 14
Tamże, s. 20
Tamże, s. 99
" T a m ż e , s. 128
Tamże, s. 183
Tamże, s. 189
Tamże, s. 56
Tamże, s. 21
J. Remer, Wilno. Poznań 1934, s. 169
S. Wasylewski, Lwów, Poznań, s. 102
Tamże, s. 102
J. Remer, op.cit., s. 182
Tamże, s. 182
F.A. Ossendowski, op.cit., s. 211
R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 48
Tamże, s. 25-36
L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1971, s. 7
Tamże, s. 7
2
2 6
1
2 7
4
2 8
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Tamże, s. 163
Tamże, s. 163
G. Morcinek, Śląsk Poznań, s. 1
Tamże, s. 4
Tamże, s. 2
Tamże, s. 4
Tamże, s. 2
Tamże, s. 5-6
Tamże, s. 6
Zob. N . Davis, Boże igrzysko. Historia Polski, t. 1, Kraków 1989,
.62-63
G. Morcinek, op.cit., s. 11
15
16
17
2 9
3 0
31
3 2
3 3
3 4
3 6
3 7
3 8
3 9
4 0
41
1 8
4 2
19
4 3
2 0
4 4
21
4 5
2 2
4 6
2 3
4 7
2 4
I.
WTOM
OSSENDOWSKI
4 8
4 9
GUSTAW
(ШШ
POLESIE
ниш
MORCINKA
ми
w
a in и.л*ьл
Ś LĄS К
PKUI>MI»t -iAPlSAłHUGENJISZ
KWIATKOWSKI
B. MIMtTEI rli.'r 41 ч ( I iM„s!
11 Dlii
OiteMi
rafr.'J
W Y D A W N I C T W O
< H.
P
104
Pełtst
P O L S K I E
W E G N E R
O
7.
N
A
N
» V 1) A « N I С T W O
P O L S K I
< R. W g <; N KR >
>
' »" "•
POZNA!*!
1
"
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d5f8ffdd517dcd8f9a73221d6048e5c.pdf
ce70a62c9c38dce822e98d6a966ff70e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2117
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
etniczność
etnologia polska - okres powojenny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1966
Title
A name given to the resource
Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.293-316
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Posern-Zieliński, Aleksander
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 78, 1995
III. PROBLEMA TYKA ETNICZNA W BADANIACH
ETNOLOGICZNYCH
I ANTROPOLOGICZNYCH
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
Instytut Etnologii i
Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
STUDIA ETNICZNE W POLSKIEJ ETNOLOGII
ICH UWARUNKOWANIA,
KONTEKSTY
PO 1945 ROKU.
I NURTY
Studia etniczne a etnologia
Studia etniczne mają ze swej Istoty charakter interdyscyplinarny,
gdyż
obejmują różnorodne aspekty etnicznej rzeczywistości (społeczne, kulturowe,
historyczne, polityczne, demograficzne, prawne itp.), które są zwykle analizowane przy użyciu odmiennych metod i podejść interpretacyjnych. Dlatego też
tworzą one łącznie ważny obszar badań w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), a każda z poszczególnych dyscyplin i specjalności wnosi do tych
studiów swój oryginalny wkład.
Największym powodzeniem problematyka etniczna cieszyła się dotychczas
u historyków i socjologów. Ci pierwsi koncentrowali uwagę na dziejach
formowania się narodu, na rekonstrukcji stosunków międzyetnicznych, na
migracjach i przesiedleniach zmieniających etniczne granice i mapy, oraz na
historii mniejszości narodowych i ich roli w procesach dziejowych. Drudzy
skupiali uwagę na teoretycznych kwestiach związanych ze statusem badanych
jednostek etnicznych i charakterem procesów ich transformacji, a także śledzili
bieżący rozwój sytuacji etnicznej, poświęcając sporo miejsca problemowi
tożsamości, uprzedzeń, stereotypów, konfliktów, a także procesom integracji
i asymilacji. Na tym tle dorobek nauk etnologicznych, choć nie bez znaczenia,
zarówno w obszarze refleksji teoretycznej, jak i analiz konkretnych układów
i sytuacji, okazuje się być wyraźnie skromniejszym.
Znaczenie studiów etnicznych w etnologii (antropologii kulturowej / społecznej) systematycznie rośnie, a zjawisko to ma charakter nie tylko stały, ale
i powszechny, obejmując swym zasięgiem zarówno główne jak i peryferyjne
nurty współczesnych nauk o człowieku i jego kulturze. Proces tej "etnizacji"
etnologii związany jest co najmniej z trzema podstawowymi czynnikami. Po
pierwsze ze zmianą paradygmatów obowiązujących do niedawna w obrębie
tych nauk, preferujących przede wszystkim studia nad tradycyjnymi formami
kultur "ludowych" czy "pierwotnych". Kurczenie się tych klasycznych już dziś
obszarów etnologicznej penetracji skierowało uwagę badaczy na nowe procesy
�294
i środowiska społeczno-kulturowe (na mieszkańców miast, na subkultury, na
mniejszości różnorodnego typu, na grupy zawodowe itp.) w tym również na
problemy etniczne, poczynając od studiów nad małymi grupami etnicznymi,
a kończąc na dociekaniach nad procesami narodotwórczymi i formowaniem
się ponadnarodowych
wspólnot cywilizacyjnych.
Po drugie - postępująca "etnizacja" etnologii była i jest nadal wynikiem
naturalnej adaptacji tej dyscypliny do wyzwań, wymogów i potrzeb współczesnego życia, które w coraz większym stopniu ukazuje wagę etniczności,
nacjonalizmów, konfliktów etnicznych czy dążeń poszczególnych grup etnicznych i mniejszościowych do zapewnienia sobie autonomicznej, bezpiecznej
przestrzeni, umożliwiającej zachowanie i rozwój własnej specyfiki kulturowej.
Wreszcie trzeci czynnik sprzyjający tej reorientacji studiów etnologicznych
tkwił w specyfice dotychczasowych badań, wysuwających coraz częściej na
czoło holistyczną i bardziej podmiotową, aniżeli przedmiotową, charakterystykę małych społeczności, które przedstawiano przez pryzmat obowiązujących
w nich wartości, wzorów i norm kulturowych. Takie właśnie podejście,
obowiązujące w głównym nurcie nauk etnologicznych (uprawianych na Zachodzie), okazało się szczególnie efektywne w analizach dotyczących tożsamości etnicznej i międzyetnicznego współistnienia. Kulturowy wymiar interpretacji stosowany przez etnologów szybko stał się szczególnie atrakcyjnym
narzędziem uprawiania studiów etnicznych, także w obrębie wielu innych
dyscyplin, które spostrzegły, iż jednym z najważniejszych wymiarów tych
dociekań jest świat śymboli, wartości, mitów, wyobrażeń - słowem mentalna
warstwa kultury, generująca wszelkie idee etniczne, decydujące w dużej mierze
o kształcie stosunków międzygrupowych i przebiegu procesów etnicznych.
W wyniku tych transformacji studiów etnicznych zaczęły one ulegać
w dużej mierze "antropologizacji", a zjawisko to dodatkowo zbliżyło ku sobie
wszystkie dyscypliny zajmujące się omawianymi tu kwestiami. Procesowi temu
poddała się etniczna historia, i to zarówno w Polsce 1, jak i w Stanach
Zjednoczonych 2, etnosocjologia, która do niedawna wiodła prym w etnicznych
badaniach na terenie krajów anglosaskich, a także i etnodemografia oraz
socjolingwistyka etniczna.
Natomiast w ramach nauk etnologicznych ukształtowała się odrębna
subdyscyplina zajmująca się zagadnieniami etnicznymi, która to do niedawna
nie miała swej nazwy. Obecnie coraz częściej specjalizację tę określa się
mianem etnologii (antropologii) etniczności (anthropology of ethnicity) lub też
etno-antropologii, co nie wydaje się być nazwą zbyt szczęśliwie uformowaną.
1 .T. Chlebowczyk,
Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie
kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Warszawa-Kraków
1975.
2 R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neg/ected Dimension of American History, w: H. J. Bass (red.), The
State of American History. Chicago 1970; R. J. Vecoli, An Inter-ethnic Perspective on American
Immigration History, "Mid-America. An Historical Review" l. 75, nr 2, 1993.
�295
Problematyka ta zyskuje sobie coraz więcej zwolenników, a także spore
społeczne uznanie, czego wyrazem są coraz częstsze międzynarodowe konferencje, powstające w wielu krajach grupy robocze i coraz liczniejsze czasopisma
wyspecjalizowane w tej tematyce.
Byłoby dużym uproszczeniem twierdzić, iż związki między studiami etnicznymi a etnologią zadzierzgnięte zostały stosunkowo niedawno: W rzeczy
samej sięgają daleko w przeszłość i można je śledzić co najmniej od czasów
J. G. Herdera, kiedy to romantyczne zainteresowania kulturą i "duchem" ludu
(Volksgeist) zaczęły się splatać z ideologią nacjonalistyczną, z ruchami patriotycznymi, a także z fascynacją nad wielokulturowością
szeregu rejonów
Europy 3.
Rola studiów etnicznych w naukach społecznych, w szczególności zaś
w etnologii, wzrastała wówczas, gdy badania te miały na celu rozwiązanie
istotnych problemów etnicznych w krajach o strukturze pluralistycznej.
Sytuacja taka wystąpiła np. w okresie międzywojennym w USA, kiedy to
naczelnym hasłem amerykańskich ideologów stała się bezkonfliktowa integracja ludności tubylczej i milionów imigrantów, z których chciano ulepić
wspólnotę narodową, bez pozbawienia wchodzących w nią zbiorowości etnicznych przynależnych im praw do kultywowania odrębnej tradycji. To właśnie
na użytek tych studiów powstały koncepcje akulturacji, pluralizmu kulturowego, podstawowej struktury osobowości, wzoru kulturowego i wreszcie
charakteru narodowego. Po drugiej wojnie światowej ciężar studiów etnicznych przejęła jednak zdecydowanie socjologia i społeczna historia (social
history), by dopiero w latach 80. na powrót zbliżyć się ku antropologicznym
interpretacjom 4.
W krajach Ameryki Łacińskiej, szczególnie zaś w Meksyku - antropologia - jako dyscyplina przede wszystkim stosowana, została wyraźnie ukierunkowana w stronę badań etnicznych, które inspirowane były ideologią "indigenistyczną" oraz integracjonistyczno-modernizacyjną
strategią mającą na celu
włączenie w główny nurt życia kraju mniejszości indiańskich. Zadaniu temu
miały sprzyjać specjalistyczne centra badawcze (tzw. narodowe instytuty
ds. tubylczych), które sprzęgały antropologiczne studia podstawowe z realizacją projektów o charakterze aplikacyjnym 5.
W nieco podobnym kierunku ewoluowała etnologia radziecka, która
otwarcie głosiła tezę, iż jej podstawowym zadaniem jest badanie historycznego rozwoju i właściwości kultury konkretnych jednostek etnicznych, wcho3 L. Dcgh, The Study oj Ethnicity in Modern European Ethnology, w: Folklore, Nationalism
and Politics, Columbus, Ohio 1978, s. 34.
4 A. Pasem-Zieliński,
AmerykaJiska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, "Lud"
t. 61, 1977; A. Pasem-Zieliński,
Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud"
t. 63, 1979.
5 J. Comas, Antropologia social aplicada en Mexico. Trayectorias y antologia, Mexico 1973.
�296
dzących w obręb wielonarodowego Związku Radzieckiego. Od silnie akcentowanych zainteresowań etnogenetycznych, a następnie etnohistorycznych,
mających nowym "socjalistycznym" narodowościom przywrócić "właściwy"
sens ich etnicznych dziejów (Tołstow, Tokariew), szybko przeszła ona (pod
kierunkiem BromIeja) ważną transformację, stając się "nauką o etnosach,,6.
W tej postaci dokonała znacznego zwrotu od historii kultury ku etnosocjologii,
koncentrując się na bieżących procesach wewnątrzradzieckich migracji, międzyetnicznych stosunków (głównie przez pryzmat małżeństw mieszanych)
i integracji regionalnej, wspierając w dużym stopniu ideologiczną tezę o narodzinach nowego "sowieckiego" narodu.
Na tych trzech, przytoczonych tu bardzo skrótowo, przykładach silnego
związku studiów etnicznych z etnologią, widać wyraźnie jak ważne miejsce
zajmuje ta problematyka we współczesnym świecie. Począwszy od końca
lat 60. kiedy to zaczęły się uzewnętrzniać w wielu krajach ruchy etnicznego
odrodzenia, a wraz z nimi ujawniały się na nowo konflikty etniczne, dążenia
separatystyczne, interesująca nas problematyka wyraźnie zaczęła się wysuwać
na czołowe miejsca, skupiając wokół siebie coraz więcej specjalistów, programów, ośrodków, czasopism i wydawnictw 7. Tendencja ta stała się najbardziej wyrazista w krajach o pluralistycznej strukturze etnicznej, na obszarach
objętych procesami wielkich migracji oraz w państwach zamieszkałych przez
grupy mniejszościowe.
Waga problematyki
polega przede wszystkim na tym, iż łączy ona
w wyjątkowy sposób trzy swe podstawowe wymiary. Wymiar pierwszy praktyczny, związany jest zazwyczaj z polityką etniczną, z edukacją wielokulturową czy z ideologią i strategią etniczną. Wymiar drugi - poznawczy umożliwia rekonstrukcję przebiegu minionych i bieżących procesów etnicznych
oraz śledzenie zmiennej trajektorii międzyetnicznych stosunków. Wreszcie
wymiar ostatni - teoretyczny - daje szansę wypracowania coraz bardziej
subtelnych instrumentów analizy, efektywniejszych siatek pojęciowych, słowem
dogłębniejszego zrozumienia natury niezwykle złożonych zjawisk etnicznych.
Każdy z tych trzech aspektów jest równie ważny i żaden nie powinien być
ignorowany, bowiem wszystkie one są ze sobą niezwykle mocno sprzężone.
Etnolog zaś, który bada te zjawiska, musi być świadom swego uwikłania
w analizowany przez siebie kontekst etniczny. Jego studia, ekspertyzy czy
nawet refleksje teoretyczne mogą i mają często wpływ na dalszy przebieg
sytuacji na konkretnym obszarze, który był dotąd tylko domeną jego naukowych dociekań.
J. A. Bromley, Etnos i etnografija, Moskva J 973.
R. Siemieńska, Sila tradycji i sila interesów. O tródlach bialego ruchu etnicznego IV Sianach Zjednoczonych, Warszawa 1978; Van den Berghe P. L., The Ethnic Phenomenon, New York
1981.
6
7
�297
Badania etniczne
w okresie
międzywojennym
Początki polskich badań etnicznych w obrębie etnologii sięgają przede
wszystkim okresu międzywojennego, choć w tym czasie nie zajmowały one
centralnego miejsca w rejestrze tematów najczęściej podejmowanych.
Powstanie niepodległego paIistwa polskiego, a wraz z nim ponowna reintegracja narodowa, w naturalny sposób skierowała uwagę badaczy na rodzimą
kulturę ludową i wartości wiejskiej tradycji dla odbudowy nowej tożsamości.
Z drugiej jednak strony odrodzona Rzeczpospolita okazała się państwem
zamieszkałym przez liczne mniejszości narodowe i etniczne (szczególnie na jej
wschodnich i zachodnich rubieżach) konstytuujące blisko 1/3 całej populacji
kraju.
Etnologowie nie mogli ignorować tej sytuacji, choć przyznać trzeba, iż
w ograniczonym stopniu włączyli się w studia o bardziej praktycznym
charakterze, które wówczas chętniej podejmowali socjologowie. Z drugiej
strony wypada zauważyć, iż problematyka etnograficznego opi'Su grup etnicznych zamieszkałych obszary kresowe należała, od początków naszej dyscypliny, do tych zagadnień, które cieszyły się znacznym powodzeniem. Tendencja ta
utrzymana została także i po roku 19188. U źródeł jej siły tkwiły te same
motywy, które B. Malinowskiego czy J. Siemiradzkiego skłaniały do studiowania rdzennych mieszkaIiców wysp Oceanii czy Ameryki Południowej. Etnograficzne antypody z egzotycznymi krajowcami o kulturze niemal pierwotnej, i co równie ważne, w niewielkim dotąd stopniu poddanej oddziaływaniu świata zewnętrznego, znajdowały się nie na drugiej półkuli, ale niewiele wiorst od Wilna czy Lwowa - ważnych podówczas ośrodków naukowych.
Prowadzone w tych czasach badania, które można by było podciągnąć pod
miano studiów etnicznych, można w istocie podzielić na dwie podstawowe
orientacje9. Pierwsza z nich, zdecydowanie tradycyjna, koncentrowała uwagę
na etnograficznych opisach poszczególnych grup etnicznych lub też na kulturowej charakterystyce tych regionów, które zamieszkane były przez ludność
niepolskiego pochodzenia. Problematyka ta poszerzana była o takie zagadnienia, jak próby wytyczania granic etnicznych w oparciu o zasięgi etnograficznych artefaktów, o dociekania nad etnogenezą Polaków i sąsiednich ludów
słowiańskich. Do reprezentantów tej orientacji zaliczyć można by m.in. K. Moszyńskiego, A. Fischera, a także K. Dobrowolskiego (z wczesnego okresu
K
A.
naukuwe;
9
Posern-Zielillski,
(do 1939
r.l,
Kszttl!towallie
w: M. Terlecka
Pisze o tym szerzej
etnicznej
w dwudziestoleciu
pologią,
Poznań
- Warszawa
sif
(red.)
W. Olszewski,
polskiej
Historia
etnografii
etnografii
jako
Etnologicznu-antropologiczne
międzywojennym,
1995 (w druku).
w: Etnologia
polska
samodzielnej
polskiej,
Wrocław
podejście
między
dyscypliny
1973, s. 90.
do problematyki
ludoznawstwem
a antro-
�298
twórczości) lO. W tym nurcie badań wyraźnie można było zauważyć tendencję
do stawiania znak u równości między konkretnymi jednostkami etnicznymi
a ustalonymi w toku studiów konfiguracjami, zespołami, zasięgami elementów
kulturowych, którym przypisywano walor "obiektywnych" prawd naukowych.
Tak więc orientacja ta nie tylko charakteryzowała
się dość statycznym
i deskryptywnym podejściem, ale traktowała badane przez siebie ,,jednostki"
(lokalne, regionalne, etniczne, narodowe) w sposób ściśle "przedmiotowy",
pseudozobiektywizowany
i na domiar akontekstualny.
Druga orientacja, reprezentowana przede wszystkim przez J. SL Bystronia
i J. Obrębskiego 11, próbowała stworzyć podstawy własnych studiów etnicznych, zrywając z wieloma "tradycyjnymi" podejściami. Najważniejszym novum
było - po pierwsze: uznanie, iż studia tego rodzaju winny dążyć do
uchwycenia tych elementów świadomości grupowej, które decydują o poczuciu odrębności, określają tożsamość, wyznaczają granice obcości, cementują
wspólnotę; po drugie zaś, że dociekania takie winny również uwzględniać
stosunki międzyetniczne (konflikty, antagonizny, stereotypy, wzajemne zależności) gdyż tylko poprzez nie ujawnia się złożona sieć wzajemnych powiązań,
mocno osadzonych w historii i posiadających istotny wpływ na przebieg
bieżących wydarzeń.
Etnohistoryczny i etnosocjologiczny dorobek Bystronia i Obrębskiego, do
którego tak chętnie się dziś odwołujemy, pokazał jak można i jak się powinno
metodami etnologicznymi analizować kwestie etniczne 12. Ich sposób traktowania delikatnej materii etnicznej był z gruntu odmienny od "tradycyjnego"
opisu kultury ludów kresowych. Przedmiotowe podejście zastąpili oni interpretacją podmiotową, odwołującą się do subiektywnych elementów świadomości badanych przez siebie ludzi, wzbogacając te analizy próbami uchwycenia
kontekstualności i dynamiki zmian etnicznych. Wojna, niestety, przerwała te
bardzo udane i wielce inspirujące (nawet po wielu latach) próby badawcze,
a okres powojenny niezbyt sprzyjał szybkiemu upowszechnianiu się tych
cennych idei.
IQ
A. Fischer, Recherches ethnogeographiques
en Pologne, w: Domum Natalicium J. Schrijnen,
Chartres
1929, s. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia
słowiańska,
z. 1- 3, Lwów - Warszawa
1932-1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi, Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie
pogranicze
Huculszczyzny,
Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... , Lwów 1937. Więcej na ten temat zob.: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej
w nauce obcej (do r. 1939), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej ... , op. cit., s. 185-189.
II
J. S. Bystroń, Megalomania
narodowa.
Źródła
- teorje - skutki, Warszawa 1924;
J. S. Bystroń, Ugrupowanie
etniczne ludu polskiego,
Kraków 1925; J. Obrębski, Probl.-m grup
etnicznych
IV etnologii
i jego socjologiczne
ujęcie, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, 1936, s. 177 - 195;
J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 3 - 4, 1936, s. 414 - 446; J. Ohrębski,
Problem elniczny
Polesia, "Sprawy Narodowościowe"
R. 10, nr 1-2, 1936.
12 A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Wkład
Józefa
Obrębskiego
IV badania
procesów
etnicznych.
"Etnografia Polska" t. 23, z. 2, s. 71 - 81.
�299
Studia etniczne w PRL-u (lata 1945 - 1968)
Po drugiej wojnie światowej etnologia polska, przemianowana niebawem
na etnografię, znalazła się w całkowicie nowym układzie uwarunkowań
i uzależnień. Określały go przede wszystkim czynniki geopolityczne oraz
ideologiczne, a także wewnętrzne procesy restrukturyzacji i adaptacji etnografii
do nowej sytuacji i odmiennych zadań nauki. W odmienionych warunkach,
studia etniczne, zapoczątkowane
śmiałymi pomysłami przedwojennych etnologów i socjologów (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński) 13, musiały
zostać całkowicie zarzucone.
Terytorium polskie zostało arbitralną decyzją przesunięte na Zachód.
Procesowi temu towarzyszyły wymuszone na niespotykaną dotychczas skalę
migracje ludności, w wyniku których w obrębie nowych granic państwa
polskiego zaczęła powstawać bardzo homogeniczna wspólnota narodowa,
odizolowana od swej wschodniej diaspory i zachodnich środowisk emigracyjnych. Niegdyś liczebne mniejszości - na skutek okrucieństw wojny (holocaust
Żydów i Cyganów), zmiany granic, masowych przesiedleń (tzw. repatriacji),
reemigracji oraz brutalnych wypędzeń ludności (akcja "W" likwidująca skupiska ukraińskie i łemkowskie w Bieszczadach oraz wyjazd Niemców z terenów
zachodnich i północnych ziem, przyłączonych do Polski) uległy dużej marginalizacji (liczbowej i obywatelskiej) oraz terytorialnemu rozproszeniu. Zaczęła się kształtować nowa sytuacja etniczna, która z punktu widzenia nauk
społecznych, jak i potencjalnych potrzeb praktyki powinna być na bieżąco
monitorowana i analizowana.
Jednakże stalinowski reżym, kreujący. utopijne i dalece odbiegające od
realiów fikcyjne obrazy społeczeństwa skupionego wokół partii i walczącego
z klasowym wrogiem, nie był zainteresowany w ujawnianiu tych procesów,
gdyż uzyskane wyniki kłóciłyby się ostro z oficjalną wykładnią przeobrażeń.
W ten sposób problem mniejszości został na wiele lat praktycznie wyeliminowany z rejestru zagadnień poruszanych przez badaczy, dziennikarzy i pisarzy.
Wytyczne partyjne, autocenzura i surowe cenzorskie zapisy, skutecznie zapobiegały próbom wkraczania na obszary objęte "zakazami" a więc ideologicznie
niebezpieczne.
W tym samym czasie zaszły także istotne zmiany wewnątrz nauk społecznych, które starano się zuniformizować i wtłoczyć w jeden ortodoksyjnie
marksistowski paradygmat. Socjologia, która była pionierem badań etnicznych, została administracyjnie rozwiązana pod pretekstem jej immanentnej
"burżuazyjności", etnologia natomiast, po pierwszych powojennych latach
l~
J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym
Śląsku. Studium SO(7ologiczne, Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe \\' teorii
i życiu, Warszawa 1929; F. Znaniecki, Studia nad antagonizmem do obcych, "Przegląd Socjologiczny" t. I, J931.
�300
odbudowy swej utraconej substancji, została ukierunkowana niemal bez reszty
w stronę "narodową", skupiając się na rejestracji stopniowo zanikającej
polskiej kultury ludowej, którą przedstawiano zazwyczaj w postaci monografii
społeczności lokalnych i regionalnych lub opracowań wybranych działów
kultury 14. Przedwojenna tematyka "kresowa" nie mogła już być kontynuowana, gdyż ziemie te znalazły się pod radziecką jurysdykcją, a pisanie o nich
w czasie przeszłym, opierając się na materiałach zgromadzonych jeszcze przed
wojną, również natrafiało na przeszkody ze względu na cenzurę dbającą o to,
aby wymazać ze świadomości społecznej pamięć o kształcie terytorialnym
II Rzeczypospolitej. Natomiast bieżące migracje, procesy ścierania się różnych
żywiołów etnicznych i kulturowych oraz zjawiska ich stopniowej integracji
znajdowały się także, mniej więcej do końca lat 50. poza zasięgiem możliwości
badawczych etnografów 15. Pozostawała więc tylko problematyka ściśle "tradycyjna", do tego ograniczana jeszcze zaleceniami, by koncentrować się na
"materialnych warunkach bytu" czyli na tzw. kulturze materialnej 16, która
była przedstawiana w swych etnoregionalnych wariantach bez ujawniania jej
etnohistorycznego
kontekstu.
Po upadku stalinizmu u progu lat 60. sytuacja polityczna w kraju, jak
i w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), zmieniła się wyraźnie
umożliwiając badaczom, w tym również etnografom, wyjście z okowów izolacji
i dając im nieco więcej, choć nadal istotnie ograniczonej, swobody sterowania
swymi dyscyplinarnymi zainteresowaniami.
Wyrazem nowych tendencji stał się rozwój zainteresowań etnografią
powszechną (tj. krajami i kulturami pozaeuropejskimi); odrodziła się kooperacja badawcza między ośrodkami krajów słowiańskich (badania karpackie);
zwrócono także większą uwagę na procesy współczesnych przeobrażeń środowisk wiejskich (modernizacja) i miejskich (kultura robotnicza). Na fali nowych
tendencji pojawiły się też programy badawcze, które można by było określić
mianem "etnicznych". Były one realizowane w ramach trzech, dość od siebie
odseparowanych, nurtów.
Po pierwsze - chodziło o studia poświęcone zagadnieniom przemian
i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich (dawniej nazywanych Odzyskanymi); po drugie - o badania nad mniejszościami zamieszkującymi PRL,
i po trzecie - o analizy etnicznych kontekstów i procesów na obszarach
14 M. Frankowska,
ElIIograj1a polska po Jl wojnie .~wiatowej (1945 -197U), w: M. Terlecka
(red.) HislOria etnografii polskiej ... , op. cit., s. 206.
15 Wyjątkiem
były wczesne powojenne ekspertyzy dotyczące kwestii zasiedlania Ziem
Zachodnich oraz oceny umożliwiające identyfikację ludności autochtonicznej i odróżnienie jej od
niemieckich mieszkańców tych ziem. Nie przyniosły one jednak poważniejszych rezultatów
naukowych. Zob.: M. Frankowska, op. cit., s. 235.
16 A.
Kutrzeba-Pojnarowa,
Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograj1cZ/lYC/z
dwudziestopifciolecia
Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej, "Lud" t. 53, s. 61 - 102.
�301
pozapolskich, przede wszystkim pozaeuropejskich. Ze względu na dość delikatną politycznie naturę dociekań musiały one być prowadzone w taki sposób,
aby umiejętnie omijać kwestie podówczas drażliwe i te, na które nadal nie było
przyzwolenia cenzury.
Najistotniejsze znaczenie posiadały niewątpliwie badania procesu integracji
społeczności zamieszkujących Ziemie Zachodnie, które prowadzono wespół
(lub raczej równolegle) z socjologami (przywróconymi do łask), a posiadającymi wówczas znacznie adekwatniejsze, aniżeli etnografowie, instrumenty analizy
procesu przemian. Stąd też trudno się dziwić, iż prace, które wówczas powstawały w zespołach etnograficznych, były pisane pod silnym wpływem
socjologizującej tendencji. Badania nad "integracją i adaptacją" ruszyły na
dobre w latach 60., a prym w tym względzie wiódł ośrodek poznański kierowany przez J. Bursztę 17, wspierany inicjatywami regionalnych zespołów
etnograficznych z Koszalina, Olsztyna i Wrocławia.
Studia te, choć formalnie nie posiadały charakteru etnicznego, zawierały
implicite sporo materiału i uwag wzbogacających naszą wiedzę na ten temat.
Znajdujemy w nich obserwacje na temat konsekwencji zderzenia się kultur,
skutków migracji, adaptacji przybyszów ze Wschodu do nowego środowiska
etnogeograficznego, formowania się nowych społeczności lokalnych i regionalnych, powstających z odmiennych grup kulturowych ("repatriantów", osadników, autochtonów, reemigrantów) czy też procesu wrastania w nowe podłoże
Polaków przybyłych po wojnie z Bałkanów czy Europy Zachodniej 18.
Badaniom tym sprzyjały ówczesne władze, zarówno centralne jak i regionalne, ale w zamian domagały się aby rekonstruowany obraz społeczeństwa
Ziem Zachodnich odpowiadał oficjałnej wykładni politycznej. Tak więc z kart
raportów i monografii miał się wydobywać obraz "nowych", niemal harmonijnie funkcjonujących społeczności "ziem zachodnich" 19, dobrze zaadaptowanych do swych "odzyskanych" małych ojczyzn i zintegrowanych, zarówno
wewnętrznie ze sobą, jak i dobrze wkomponowanych
w główny nurt życia
kraju. Byłoby uproszczeniem twierdzić, iż do takich tylko wyników sprowadzały się realizowane wówczas studia. Ukazywały one w miarę możliwości sporo
rzeczywistych i dramatycznych w swym charakterze procesów i konfliktów, ale
zjawiska te były spychane na dalszy plan, gdyż musiały ustąpić przed "pozytywną" wizją integracyjną. Czasami zdarzały się prawdziwe "wypadki przy
17 Zob.: J. Burszta (red.), Stare i nowe w kulturze wsi koszaliliskiej, Poznań
1964; J. Burszta,
Zagadnienie integra(ji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 10,
1966, s. 170-188.
18 Zob.: M. Niewiadomska,
Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969, cz. 2, Wrocław
1983, pkt. 5.7 - 5.9.
19 W tych latach obowiązywał
nakaz używania nazwy "ziemie zachodnie" w formie pisanej
tylko z malej litery. W przekonaniu decydentów partyjnych miało to być symboliczno-magicznym
dowodem na zintegrowanie tych terytoriów z resztą kraju.
�302
pracy", jak np. w przypadku opublikowania monografii poświęconej losowi
Łemków pióra A. Kwileckiego20, która ze względu na rzetelny wizerunek
naj nowszych dziejów tej grupy etnicznej, tragicznie skrzywdzonej przez powojenne władze komunistyczne, została szybko wycofana z dystrybucji, stając się
prawdzowym bibliofilskim rarytasem.
Ogólna atmosfera "epoki gomółkowskiej" sprawiała, iż mimo dość intensywnej penetracji Ziem Zachodnich, wiele istotnych problemów etnicznych nie
zostało "zauważonych".
Całkowicie pominięto rolę żywiołu niemieckiego
w kulturowym kształtowaniu się specyfiki włączonych do Polski ziem, pozostawiając te kwestie zachodnioniemieckim
specjalistom od Volkskunde der
Heimatvertriebenen, ignorowano dwukulturowość
ludności autochtonicznej,
dostrzegając w niej albo (oficjalnie) spadkobierców "piastowskiej tradycji",
albo (nieoficjalnie) widząc w niej element obcy, nie zajmowano się kulturowymi
i świadomościowymi konsekwencjami traktowania ludności miejscowej jako
"niezbyt" polskiej, niegodnej zaufania, a więc w rezultacie spychanej do
"drugiej kategorii", nie studiowano rzetelnie konfliktów międzyetnicznych
i międzygrupowych, opóźniających procesy integracji, wreszcie unikano badań
nad ludnością ukraińską i łemkowską, zarówno na Ziemiach Zachodnich, jak
i na ich rdzennych, wschodnich obszarach. Wszystkie te tematy były politycznie niebezpieczne, a zatem niewskazane by je realizować.
W latach 60. pojawiły się jednak pierwsze studia poświęcone grupom
mniejszościowym i etnoregionalnym
zamieszkującym Polskę - takim jak
Cyganie, Białorusini z Podlasia, Łemkowie ze wschodnich Karpat, Kaszubi,
Słowińcy, Bambrzy z okolic Poznania, Mazurzy, Warmiacy i Górale podhalańscy. Trudno byłoby jednak znaleźć w bibliografii z tych czasów (okres lat 60.
i 70.) poważniejszych rozpraw na temat mniejszości ukraińskiej, ludności
żydowskiej czy niemieckiej 2 l •
W większości prac, poświęconych mniejszościowej problematyce, nadal
dominowała
tendencja "etnograficzna",
tj. przewaga rejestrującego opisu
poszczególnych "działów" kultury ludowej analizowanej grupy, nad refleksją
poświęconą problemom tożsamości, uwarunkowań etnopolitycznych i etnohistorycznych, kontekstów interetnicznych czy analizie dążeń opisywanych
społeczności do większej swobody własnej ekspresji kulturowej. W części
związane to było z panującą wówczas atmosferą politycznej nieufności wobec
wszelkich przejawów społecznej niezależności, w tym także wobec ruchów
20 A. Kwilecki,
Lemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji. Warszawa 1974. Warto
zauważyć, iż większość tekstu tej książki była uprzednio publikowana we fragmentach umieszczanych w różnych specjalistycznych i regionalnych periodykach. Ingerencja ccnzury dotyczyła
więc całości pracy, mającej znacznie szerszy krąg odbiorców.
21 Zob.: M. Niewiadomska,
op. cil., s. 143-149 (pkt. 5.9).
�303
regionalnych (takich jak kaszubski czy góralski)22. Z drugiej jednak strony
można tu także mówić o tradycjonalizmie postaw badawczych, zbyt mocno
przywiązanych do utartych schematów. Na szczęście obok nich pojawiły się
także nowe podejścia próbujące analizować świadomość narodową i etniczną
grup regionalnych oraz dostrzegające w stereotypach cenny materiał określający interetniczne stosunki 23.
Problematyka etniczna pojawiła się także w studiach poświęconych kulturom pozaeuropejskim. Ten dział etnografii, poza penetracjami Mongolii
i Azji Środkowej, rozwijał się początkowo w izolacji od obszarów swych
zainteresowań, z konieczności zastępując badania terenowe dociekaniami
etnohistorycznymi. Wśród rezultatów naukowych tej grupy badaczy znalazły
się prace poświęcone kształtowaniu się świadomości etnicznej (np. studia
K. Zielnicy o mieszkańcach Ghany), roli tradycji w narodowej konsolidacji
(badania Z. Jasiewicza wśród Uzbeków oraz zespołu W. Dynowskiego badającego społeczeństwo mongolskie), związkom religii z tożsamością etniczną,
(etnohistoryczne studia Mirosławy i Aleksandra Posem-Zielińskich o Indianach obu Ameryk), czy wreszcie dociekaniom na temat teorii i praktyki
akulturacji (prace M. Frankowskiej, K. Małkowskiej i G. Kloski)24.
Studia etniczne w PRL-u lat 70. i 80.
Począwszy od lat 70. w ślad za liberalizacją "realnego socjalizmu"
i większym otwarciem się kraju na Zachód, pozytywne zmiany objęły również
nauki społeczne, w tym także etnografię. Przełamana została izolacja, szerzej
włączono się w badania międzynarodowe (głównie w ramach państw socjalistycznych), zaczęto organizować naukowe wyprawy na inne kontynenty,
częściej także wyjeżdżano na stypendia i konferencje zagraniczne oraz w większym stopniu zaczęto wykorzystywać w miarę bieżącą literaturę światową.
W tym samym czasie zachodziły również istotne przewartościowania wewnątrz
etnografii, polegające nie tylko na przyswajaniu metodologicznych "nowinek"
(głównie strukturalizmu,
semiotyki oraz fenomenologii i funkcjonalizmu),
22 Przykładem tej niechl<ci było także wygaszanie inicjatyw kulturalnych
Kaszubów i ograniczanie ich możliwości wydawania własnej prasy i wydawnictw. Podobne zjawisko istniało na
południu Polski li Górali podhalaliskich, którzy sprowadzali prywatnymi kanałami ze Stanów
Zjednoczonych - jedyne wówczas góralskie pismo na świecie - "Tatrzański Orzeł" ("Tatra
Eagle") wydawany w USA przez Związek Podhalan w Ameryce. Zob.: A. Pasem-Zieliński,
Tradycja
a etniczllo.~ć. Przemiany
kultury
Polonii amerykańskiej,
Wrocław 1983, s. 236 - 237;
A. Kowalska-Lewicka, Związek Pod/wian w Ameryce Północnej, "Etnografia Polska" t. 6, 1960.
H Zob.: T. Kulesza-Zakrzewska,
Bibliografia elllo{Jraficznych
prac magisterskich,
doktorskich
i habilitacyjnych
IW uniwersytetach
polskich w latach 1945 -1975. Warszawa -Łódź
1979.
24 M. Frankowska,
Etnografia powszechna ijej miejsce w nauce polskiej po II wojnie .~wiatowej,
"Lud" t. 53, 1969, s. 103- 136; M. Frankowska,
Etnografia
polska po II wojnie .~wiatowej,
w: M. Terlecka (red.), Historia elllografii polskiej ... , op. cit., s. 258-268.
�304
ale także na wyraźnym odchodzeniu od zagadnień związanych z badaniami
tradycyjnej kultury ludowej ku coraz większym zainteresowaniom problematyką współczesnych przeobrażdl. Ten zwrot musiał skierować uwagę etnografii
w stronę studiów etnicznych, tym bardziej, iż w owym czasie, zarówno
w ZSRR, jak i w krajach Zachodu, zaczęły się one cieszyć bardzo wielką
popularnością·
Jednym z charakterystycznych rysów zmian względem poprzedniego okresu był stopniowy spadek zainteresowań problematyką Ziem Zachodnich, którą
kontynuowali głównie specjaliści zatrudnieni w regionalnych ośrodkach naukowych (Olsztyn, Opole, Koszalin). Oficjalna wykładnia tego zjawiska odwoływała się do politycznej tezy o zakończonym procesie integracji "Ziem
Odzyskanych" z macierzą. W tym samym czasie terytoria te zostały objęte, na
niespotykaną dotąd skalę, procesem emigracji ludności autochtonicznej do
RFN w ramach polsko-zachodnioniemieckich
porozumień i ustawodawstwa
niemieckiego sprzyjającego tym wychodźczym dążeniom, nie wspominając już
o atrakcyjności ekonomicznej tych decyzji oraz o kreowaniu na tych ziemiach
atmosfery "zachęty" do opuszczania swych rodzinnych stron przez jej rdzennych mieszkańców. W wyniku tych wielce złożonych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych i etniczno-psychologicznych
znaczna część Ślązaków, Mazurów i Warmiaków znalazła się poza krajem swych ojców. Jednakowoż ze
względu na delikatny charakter tej emigracji, jej przebieg i społeczno-kulturowe konsekwencje, włącznie ze zmianami tożsamości mieszkańców tych ziem,
procesy te nie mogły być wówczas rzetelnie analizowane. To w pewnym sensie
wyjaśnia dlaczego w publikacjach etnograficznych i socjołogicznych epoki
PRL-u trudno znaleźć informacje na temat mniejszości niemieckiej, która nagle
wyłoniła się w latach 90. ze statystycznego niebytu, wyrastając szybko na
znaczącą i dobrze zorganizowaną grupę.
W latach 70. i 80. kontynowano
również badania nad kulturą grup
mniejszościowych, zapoczątkowane już w poprzednim okresie. Objęły one
przede wszystkim grupy marginalne i najbardziej etnograficznie rzecz biorąc
"egzotyczne", takie jak Tatarzy, Cyganie, staroobrzędowcy, Łemkowie, imigranci z Grecji, w mniejszym natomiast stopniu grupy najbardziej liczebne,
żyjące poza obszarem swych narodowych państw czy republik (Ukraińców,
Białorusinów, Słowaków, Litwinów). Tendencja ta była w dużej mierze
wynikiem adaptacji nauk społecznych do ówczesnej sytuacji politycznej nie
sprzyjającej badaniom, których wyniki mogłyby rzucić cień na "braterskie"
stosunki między krajami socjalistycznymi. Podobne względy sprawiły, iż
studia, które już prowadzono, posiadały bardzo akademicki charakter. Unikano ocen na temat bieżącej sytuacji tej ludności, jej realnych potrzeb i dążeń,
stosunków międzyetnicznych czy polityki władz wobec mniejszości. Na pierwszy plan wysuwano więc zagadnienia etnokulturowej specyfiki społeczności
mniejszościowych, roli zanikającej tradycji etnicznej, w tym i religii, w pod-
�305
trzymywaniu poczucia odrębności oraz etnicznych dziejów na tle historii
regIOnu.
W badaniach pojawiły się również pewne nowe interesujące rysy. Związane
one były przede wszystkim z "odkryciem" dorobku 1. Obrębskiego, którego
cenne i prekursorskie ustalenia zaczęto po latach zapomnienia wprowadzać do
szerszego obiegu. Dwie inspiracje, wyprowadzone z wnikliwej lektury szkiców
tego autora, okazały się szczególnie wartościowe. Po pierwsze - postulat, aby
spoglądać na kwestie przynależności do określonej grupy poprzez studia nad
tożsamością jej członków, określaną przez nich samych, i po drugie - aby
poznawać etniczne realia przez analizę interetnicznego kontaktu (antagonizmów, stereotypów, uprzedzeń itp.). Dzięki tym postulatom powstał cykl
studiów, wartościowych teoretycznie i poznawczo, poświęconych kategorii
"swój - obcy", a także poczuciu odrębności etnicznej, dystansowi kulturowemu i stereotypom etnicznym 25.
Problematyka etniczna w twórczości objętej wówczas mianem etnografii
powszechnej nie zyskała większego zainteresowania, choć skala badań prowadzonych bezpośrednio w krajach tzw. trzeciego świata była w owym czasie jak na warunki polskie - dość znaczna. Pewnym wyjątkiem były jedynie
studia amerykanistyczne, w których pojawiły się takie wątki jak indygenizm,
natywizm, polityka tubylcza, panindianizm, asymilacja i akulturacja, związek
religii z zachowaniem tożsamości czy konflikty etniczne26. Jednak w większości przypadków prace poświęcone ludom i kulturom pozaeuropejskim zajmowały się bardziej "tradycyjnymi" zagadnieniami (gospodarką, kulturą materialną, obrzędowością, rolą środowiska, społecznościami lokalnymi itp.). Te bowiem problemy bliższe były dotychczasowym doświadczeniom badaczy i łatwiej
było je obserwować w trakcie pierwszych i stosunkowo krótkich penetracji.
Zainteresowania
kwestiami etnicznymi były w tych latach nie tylko
udziałem etnografii. Z całą pewnością rzec można, iż znaczny postęp w tej
materii uczynili historycy, zajmujący się procesami narodotwórczymi 27, szczególnie zaś dużą aktywnością wykazali się socjologowie. Ci ostatni wnieśli spory
wkład do teoretycznej refleksji na temat narodu, świadomości narodowej,
asymilacji, typologii i definicji mniejszości 28. Jednakowoż szczególnego ro-
25
J. Burszta. B. Kopczyńska-Jaworska,
Polish Ethnography after World War II, "Ethnos"
t. 47, 1982, nr 1-2, s. 50-63.
26 Ten nurt badań był realizowany przede wszystkim w ramach zespołu amerykanistycznego
powołanego przez prof. M. Frankowską w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN.
Z7 Dużą rolę odegrały
w tym zakresie prace J. Chlebowczyka dotyczące Europy środkowo-wschodniej (zob. przyp. 1) oraz T. Łepkowskiego poświęcone procesom narodotwórczym
w krajach Ameryki Łacińskiej i na ziemiach polskich.
28 H. Kubiak, A. Paluch (red.), Założenia teorii asymilacji, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski,
AJniejszości narodowe a świadomośc' narodowa, "Studia Socjologiczne" 1976, nr 2; J. 1. Wiatr,
Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa 1969.
20 -
Lud t. LXXVlII
�306
dzaju obszarem empirycznych penetracji stały się studia nad zbiorowościąmi
polonijnymi, które w myśl założeń twórców głównego ośrodka tymi zagadnieniami się zajmującego (Instytutu Badań Polonijnych przy UJ w Krakowie),
miały być po prostu polską wersją badań etnicznych. Studia nad Polonią
(zagraniczną) uzyskały za czasów E. Gierka spore poparcie władz, dla których
przełamanie izolacji i nawiązanie nowych, bardziej życzliwych kontaktów ze
środowiskami pochodzenia emigracyjnego, było ważnym elementem polityki
i propagandy. Choć prym w tych badaniach wiedli historycy i socjologowie, to
jednakowoż włączali się do nich także etnologowie.
Wprawdzie już w latach 60. tematyka ta incydentalnie pojawiała się na
łamach fachowych pism etnograficznych 29, ale dopiero bardziej sprzyjająca
atmosfera następnego dziesięciolecia dokonała w tej kwestii istotnych przewartościowań. Dzięki nim pojawiły się opracowania w części etnohistoryczne,
w części etnograficzne, poświęcone skupiskom polonijnym krajów Europy
Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych i Ameryki Południowej 30. Większość z nich przedstawiała środowiska imigracyjnego pochodzenia żyjące
w ośrodkach miejskich i przemysłowych. Także pod tym względem było to
swoiste novum w warsztacie etnologa, który dotychczas przyzwyczajony był do
obserwacji środowisk wiejskich lub ewentualnie małomiasteczkowych.
Jednak nieliczni badacze kultury Polonii postanowili poświęcić się studiom nad tymi skupiskami emigrantów i ich potomków, którzy opuszczając
swą ojczyznę, nie zmienili zasadniczo trybu swego życia pozostając przy
wiejskiej gospodarce. Wymienić tu należy obserwacje wsi polonijnej w Turcji
(Adampol), oraz solidną monografię ukazującą życie potomków osadników
z Polski na Węgrzech31. Tymczasem lista potrzeb byłaby znacznie dłuższa,
szczególnie wówczas gdyby mogła obejmować te środowiska polskie, które
pozostały w nowym powojennym układzie geopolitycznym za wschodnią
granicą, tj. na terytorium ZSRR. W ówczesnych warunkach ustrojowych nie
było jednak miejsca na tego rodzaju studia (poza nielicznymi wyjątkami)32,
które musiałyby zburzyć mur milczenia wzniesiony wokół losu Polaków na
Wschodzie.
Zob.: M. Niewiadomska, Bibliogrąfia ... , op. cit., s. 138-142 (pkt. 5.8).
Bliższe omówienie dokonań badawczych \V tym zakresie zob.: R. Kantor, Etnograficzne
badania polonijne. Rzeczywisto.fć i propozycje, "Lud" t. 68, 1984.
31 E. Piet raszek, Polonezkoy
- polska społeczność wiejska w Turcji. "Etnografia Polska" t. 18,
1974, z. I; 1. S. Łątka, Adampol. Polska wieś nad Bo.~lorem, Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska,
Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenek i lstl'anmajor na Węgrzech. Monografia
etnograficzna, cz. 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne"
z. 15, 1981; z. 17, 1981.
32 Odnotować
tu należy np. badania etnohistoryczne nad polskimi zeslańcami na Syberię
i Kaukaz w XIX wieku (A. Kuczyński, A. Woźniak) oraz krótką penetrację polskiej osady
niedaleko Irkucka (WI. Baranowski).
29
30
�307
W badaniach zbiorowości polonijnych starły się ze sobą dwie zasadniczo
odmienne tendencje interpretacyjne:
tradycyjna, etnograficzna, preferująca
deskryptywizm i wzory dyskursu wywiedzione z dociekań badaczy kultury
ludowej oraz tendencja antropologiczna, skupiona bardziej na analizie procesów etnicznych i zmian kulturowych, czerpiąca inspirację z doświadczeń
etnosocjologii i nowych nurtów antropologii etniczności 33.
Różnica w podejściu do studiowanej materii była więc zasadnicza i odzwierciedlała coraz wyraźniejszą kontradykcję między ludoznawczą etnografią
zorientowaną na statyczne, rejestrujące badania nad dziedzictwem kulturowym, zachowanymi reliktami narodowej (ludowej) tradycji i polskim wkładem
do cywilizacji krajów zamieszkiwania a antropologizującą etnologią starającą
się uchwycić dynamikę przekształceń zbiorowości imigracyjnych i zinterpretować je w kontekście kształtowania się nowych form etnicznej tożsamości
(etniczności) i nowych postaci etnicznej kultury. Badacze pierwszej orientacji
(W. Sobisiak, M. Paradowska i inni)34 kładli nacisk na koncepcję "kultury
rodzimej" imigrantów, na formy jej zachowania w nowym środowisku, na
filopietystycznie interpretowany wkład jej nosicieli do obcej kultury, traktując
w sumie skupiska polonijne jako części składowe narodowej diaspory. Nurt
przeciwny koncentrował swą uwagę na procesie wtapiania się emigrantów
w społeczeństwo przyjmujące, na kształtowanie się w tym środowisku nowych
synkretycznych form kulturowych, na roli etnicznej symboliki w tworzeniu się
nowych postaci etniczności, na zjawiskach kreowania etnicznej tradycji.
Słowem starał się on uchwycić dynamikę procesu integracji środowisk polonijnych w nowym społeczeństwie w kontekście naj istotniejszych towarzyszących
im zjawisk, tj. utrzymywania się etniczności' i deetnizacji, koegzystencji i konfliktu etnicznego, izolacji i kontaktów z krajem pochodzenia, przemian
wewnątrzgrupowych i oddziaływań obcego etnicznie otoczenia 35.
33 Duży wpływ miały przede wszystkim dzieła F. Bartha (red.) Ethnic Groups and Boundries,
Oslo-London
1969; H. Gansa, Symbolic Ethnicity. Thefuture of Ethnic Groups and Cultures in
America, "Ethnic and Racial Studies" t. 2, 1979, nr 1; N. Glazera iD. Moynihana (red.), Ethnicity.
Theory and Experience, Cambridge, Mass. 1975; M. Gordona, Assimilation in American Life.
The Role of Race, Re/igion and National Origin, New York 1964; M. Novaka, Problemy etnicznej
Ameryki, Warszawa 1985; Van den Berghe P., The Ethnic Phenomenon, New York-Oxford
1981.
34 W. Sobisiak, W sprawie badań nad kulturą rodzimą emigrantów, "Kultura
i Społeczeństwo"
t. 18, 1974, nr I; W. Sobisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" R. I, 1975, z. I; W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983;
M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów wychodźstwa po/skiego w Ameryce Poludniowej. Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992.
35 A. Posem-Zieliński,
Etniczllość a tradycja ... , op. cit.; R. Kantor, Współczesne migracje
zarobkowe mieszkańców Podhala do USA. Raport z badań terenowych w lataclt 1987 -1988,
"Przegląd Polonijny" t. 17,1991, z. I; J. Rokicki, Wakacjusze na Jackowie i inni. Szkic o sytuacji
wspólczesnych polskich emigrantów zarobkowych \\I Chicago, "Przegląd Polonijny" t. 15, 1989, z. 3.
�308
Studia etniczne bez cenzury
Upadek komunizmu w Polsce pod koniec lat 80. sprawił, iż nauki społeczne
zostały wyzwolone z gorsetu ideologicznych ograniczeń i mogły pierwszy raz
w swej powojennej historii podejmować tematy w sposób nieskrępowany,
kierując się autentycznymi potrzebami społecznymi oraz zainteresowaniami
specjalistów w ramach skromnych środków finansowych będących do dyspozycji zespołów badawczych. W nowych warunkach uprawiania badań nastąpiła prawdziwa eksplozja studiów etnicznych. W części jest ona związana
z ogólnoświatowym wzrostem zainteresowań kwestiami narodowościowymi,
etnicznością, nacjonalizmami; w części zaś jest reakcją na dokonujące się
w naszym kraju demokratyczne przeobrażenia pociągające za sobą wzrost
aktywności społeczno-politycznej i kulturalnej grup mniejszościowych. Trzecim istotnym czynnikiem sprzyjającym tym badaniom była potrzeba likwidacji
białych plam, szczególnie w odniesieniu do studiów nad Polakami zamieszkałymi na byłych ziemiach ZSRR, wzmocniona dodatkowo koniecznością
rozpoznania stanu i realnych potrzeb tych skupisk dla opracowania rządowych
i społecznych programów pomocy odizolowanym przez dziesięciolecia środowiskom. Zdecydowany prym w tych studiach wiodą socjologowie, a wśród nich
ci, którzy bliscy są orientacji antropologicznej (Warszawa, Kraków). Poznański
Zakład Badań Polonii Zagranicznej PAN przeobraził własny profil zmieniając
również swój szyld na Zakład Badań Narodowościowych, a jego nowy organ
"Sprawy Narodowościowe", nawiązujący do tradycji międzywojennego pisma
pod tym samym tytułem, stał się prawdziwym interdyscyplinarnym
forum
wymiany informacji i doświadczeń badawczych na tematy etniczne ujmowane
z perspektywy teoretycznej i empirycznej, polskiej, europejskiej i światowej.
Również na łamach wielu innych, starych i nowych czasopism specjalistycznych (np. "Przeglądu Wschodniego" i "Przeglądu Polonijnego"), tematyka
etniczna zajmuje znaczące miejsce. Liczne sondaże ośrodków badania opinii
publicznej na bieżąco monitorują stan świadomości społecznej w takich
kwestiach jak siła stereotypów, uprzedzeń i sympatii etnicznych. Także
wśród ostatnio bronionych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wyraźnie wzrosła liczba dysertacji poświęconych tym ważnym zagadnieniom.
Na tym tle sytuacja i dorobek etnologii, zważywszy nadal skromne zaplecze kadrowo-instytucjonalne,
nie wypada najgorzej. W programach uniwersyteckich studiów etnologicznych znalazły się bloki zajęć poświęconych całkowicie kwestiom etnicznym 36; problematyka ta pojawia się coraz
36 Zob. np. program studiów etnologicznych
w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: Studia na kierunku: etnologia i antropologia kulturowa. lriformator na rok akademicki
]995/96, wydany przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań 1995.
�309
częściej w pracach magisterskich; organizuje się specjalistyczne konferencje 37; etnologowie opracowują ekspertyzy dla instytucji zajmujących się
praktycznymi aspektami kwestii polonijnych czy mniejszościowych 38; łamy
czasopism coraz częściej wypełniają doniesienia z prowadzonych
badań
etnicznych i szkice poświęcone etnokulturowej charakterystyce grup mniejszościowych czy obszarów pograniczy, w czym celuje "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"; wreszcie - co najważniejsze - wzrosła także liczba osób
podejmujących się tego rodzaju studiów. Spotkać je można we wszystkich
ośrodkach, choć w największej mierze zagadnienia te podejmowane są przez
etnologów warszawskich i poznańskich.
Po ogólnych uwagach o sytuacji badań etnicznych w czasach nam współczesnych, wypada dokonać zwięzłego, a więc i niepełnego przeglądu głównych
kierunków zainteresowań. W istocie mamy dziś do czynienia z trzema
zasadniczymi nurtami studiów, a mianowicie: z dociekaniami nad grupami
mniejszościowymi zamieszkującymi Polskę, nad skupiskami polonijnymi i polskimi poza krajem, oraz nad problemami etnicznymi na innych obszarach,
głównie pozaeuropejskich. W tejże kolejności zostanie tu omówiona charakterystyka tych nurtów.
Badania nad mniejszościami są w dużej mierze kontynuacją studiów
podejmowanych już wcześniej, z tym jednak, iż co najmniej pojawiły się w nich
dwa nowe elementy. Po pierwsze, wzrosło znacznie zainteresowanie grupami
"zaniedbanymi" wcześniej; po drugie - zmienia się częściowo podejście do
tematu. Zaczęto wycofywać się z typowo "etnograficznego" stanowiska (systematyczny opis kultury grupy mniejszościowej) na rzecz interpretacji "etnicznej", a więc takiej, która koncentruje uwagę' na kwestiach tożsamości oraz na
kontekstach międzyetnicznych relacji.
Tradycyjnie kontynuowane
są badania nad grupami "egzotycznymi",
takimi jak Cyganie39, Karaimi, Ormianie polscy 40, czy Tatarzy oraz inni
muzułmanie żyjący w Polsce. Zwiększyły się także możliwości badawcze nad
37 Przykładem może być konferencja na temat Polaków w Kazachstanie
zorganizowana pod
Wrocławiem (1994) czy na temat "Konfliktu etnicznego" odbyta w Warszawie (1994) w Instytucie
Archeologii i Etnologii PAN.
38 Wymienić należy przede wszystkim raport M. Gawęckiego
przygotowany dla Wspólnoty
Polskiej Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomoś(' etniczna, Poznań 1993 (maszynopis
powielony) oraz raport M. Kairskiego na temat sytuacji Indian w ekwadorskiej Amazonii
przygotowany dla CEDIME - ekwadorskiego centrum badań społecznych, Situación de la cultura
Waorani que estan fuera de la influencia dei I LV Y las indicaciones para la actuación en el futuro,
CEDlME, Quito 1992 (współautorstwo z I. Stoińską).
30 L. Mróz, Geneza Cyyanów i ich kultury, Warszawa
1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie.
Odmienno.~ć i tolerancja, Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 1994.
40 G. Pełczyński,
Karaimi polscy, "Sprawy Narodowościowe
- Seria Nowa" t. 2, 1993,
z. 1 (2); Tenże, Ormianie Polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej (praca doktorska, DAM
- Poznań).
�310
mniejszościami pograniczy, a więc nad Litwinami 41, Lemkami 42, Białorusinami i tymi, którzy wolą określać się tylko jako "prawosławni". Na tym tle
uderza niewielkie dotąd zainteresowanie
ludnością ukraińską. Po latach
milczenia "odkryto" mniejszość niemiecką, przede wszystkim na Śląsku Opolskim 43, oraz zajęto się ludnością żydowską, dziś już prawie całkowicie nie
istniejącą, studiując jej regionalne dzieje, zastanawiając się nad jej wkładem do
polskiej kultury, oraz rekonstruując wizerunek tej grupy w oczach Polaków44.
Zagadnieniami porównawczymi, dystansem etnicznym oraz znaczeniem opinii
i stereotypów w kształtowaniu się stosunków między mniejszościami a polską
większością, zajmuje się głównie warszawski zespół antropologów, działający
w ramach socjologii, kierowany przez E. Nowicką 45. Wymienione wyżej
badania, jak i te, które uszły mojej uwadze, stanowią już spory wkład
etnologów do studiów nad mniejszościami polskimi. Nadal jednak prym w tej
sferze wiodą socjologowie i historycy. Te trzy dyscypliny w dość podobny
sposób traktują przedmiot swych studiów, z tym jednak, iż w publikacjach
etnologicznych naj pełniej przeplatają się ze sobą interpretacje etnohistoryczne
z analizami bieżących procesów i zjawisk.
Interesujące zmiany objęły badania polonijne, które znacznie się rozszerzyły, angażując sporą grupę etnologów. Najbardziej charakterystycznym
przejawem tych zmian było podjęcie pionierskich studiów terenowych wśród
skupisk polskich na terenach byłego ZSRR, przed demontażem totalitarnego
ustroju, całkowicie badaczom niedostępnych. Studia te objęły niemal bez
wyjątku społeczności wiejskie, a więc łatwiejsze do penetracji dla etnologów,
pozostawiając (na razie?) zbiorowości wielkomiejskie (Moskwy, Petersburga,
Kijowa, Lwowa itp.) na uboczu. Innym cennym rysem tych badań jest ich
potencjalna (społecznie i politycznie) wartość praktyczna, gdyż raporty naukowe dostarczają pożytecznych ocen ułatwiających konstruowanie władzom
państwowym, Kościołowi, organizacjom charytatywnym adekwatnych programów pomocy Polakom na Wschodzie. Większość tych studiów została
rozpoczęta stosunkowo niedawno, w związku z tym trudno byłoby już dziś
oceniać ostatecznie ich rezultaty, dlatego też poprzestać trzeba jedynie na
wymienieniu ważniejszych realizowanych projektów.
Do głównych osiągnięć należy bez wątpienia rozpoczęcie studiów nad
Polakami w Kazachstanie (zespół M. Gawęckiego, a także S. Szynkiewicz),
41 SI. Żerańska-Kominek
(red.), Kultura muzyczna mniejszo,~ci narodowych w Polsce, Warszawa 1990.
42 K. Pudlo, Łemkowie. Proces wrastania w ,~rodowisko Dolnego Śląska 1947 -1986, Wrocław
1987.
43 M. G. Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomo,ki etnicznej ku polskiej ,{wiadomości narodowej
(schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu), "Etnografia Polska" t. 37, 1993, z. 1.
44 A. Cala, Wizerunek
Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1987.
4S E. Nowicka
(red.), Swoi i obcy, Warszawa 1990.
�311
które objęły zagadnienia etnodemograficzne, etnohistoryczne i etnosocjologiczne, pozwoliły na ocenę stanu zachowania języka, tradycji, religii, ukazały
pozycję ekonomiczną i zawodową Polaków, dokonały rozeznania w stosunkach interetnicznych i dały pewien pogląd na temat stanu świadomości
etnicznej ludzi dotąd niemal całkowicie odizolowanych od swej ideologicznej
ojczyzny46. Narodowa dyskusja na temat ewentualnej repatriacji Polaków
z Kazachstanu, oraz pierwsze już konkretne działania idące w tym kierunku,
uczyniły te badania szczególnie ważnymi, a jednocześnie delikatnymi i odpowiedzialnymi ze względu na dalszy rozwój wypadków i wagę podejmowanych decyzji. Czynnik ten sprawia, iż mimo zakończenia pierwszej fazy
kilkuletnich studiów nadal istnieje stała potrzeba śledzenia zmian zachodzących w życiu i świadomości tych ludzi, jak i dobrego rozeznania w trudnościach adaptacyjnych pierwszych przybyszów z kazachskich stepów do
Polski47.
Poza odległym Kazachstanem badania polonijne prowadzone są także
bezpośrednio za naszymi wschodnimi granicami, przede wszystkim na Litwie
(zespół L. Mroza) oraz na Białorusi (zespoły I. Kabzińskiej i L. Mroza).
Koncentrują się one na polskich mieszkańcach tamtejszych wsi oraz na
lokalnych stosunkach międzyetnicznych. Wypada także wspomnieć o studiach
nad Polakami na Syberii (A. Kuczyński, W. Bielecki) oraz na Kaukazie
(A. Woźniak). Dziwić natomiast może małe zainteresowanie ludnością polską
na Ukrainie.
Kontynuowane
są także badania nad Polonią północnoamerykańską,
które - jeśli chodzi o swój interdyscyplinarny wymiar - straciły sporo na
znaczeniu względem lat ubiegłych. Etnologowie w skromnym zakresie uzupełniają studia socjologów i historyków zajmując się coraz chętniej najnowszymi
falami emigrantów i bieżącymi przekształceniami polonijnych środowisk48.
Zastanawiające jest, jak dotychczas, bardzo słabe zainteresowanie wychodźcami z ziem polskich, zamieszkującymi obecnie Niemcy (chodzi o Polaków, Niemców polskich, Ślązaków, Warmiaków, Kaszubów). Temat niewątpliwie trudny do realizacji jest jednak bardzo istotny z punktu widzenia
46 M. Gaw~cki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze
etnicznej Kazachstanu,
"Przegląd Wschodni" t. 3, 1994, z. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie, "Lud"
t. 75, 1992; A. Pasem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska
w południowym Kazachstanie (w druku).
47
Projekt takich studiów jest realizowany w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej
UAM pod kierunkiem prof. Z. Jasiewicza.
48 A. Posem-Zieliński,
Polonia amerykańska po upadku komunizmu w starym kraju. Dawne
problemy - nowe wyzwania (w druku); J. Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury, Wrocław 1992;
R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago: kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów
z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wroclaw- WarszawaKraków 1992.
�312
poznawczego, a jednocześnie ze względu na ożywione kontakty polsko-niemieckie (odwiedziny, wspólne interesy) posiada ważkie walory praktyczne.
Niestety badania polonijne u naszego zachodniego sąsiada, i to nie tylko
w obozie etnologów, nie cieszą się wielkim uznaniem.
Trzeci dział współczesnych studiów etnicznych tworzą dociekania nad
ugrupowaniami niepolskiego pochodzenia i spoza terytorium naszego kraju.
Ze względów oczywistych badania te sytuują się jakby na dalszym planie, choć
ich znaczenia nie należy lekceważyć. Nie można bowiem w żadnej dziedzinie
i specjalności zamykać się w kręgu wąskich, ściśle "krajowych" czy tylko
praktycznych problemów; bowiem grozi wówczas niebezpieczeństwo popadnięcia w parafializm, pogłębiony izolacją od głównych nurtów światowych.
Dodać także należy, iż kontekst porównawczy, zarówno doświadczeń badawczych, stosowanych metod i interpretacji, jak i analizowanych zjawisk oraz
procesów obserwowanych w całkowicie odmiennych uwarunkowaniach, jest
zwykle najcenniejszym produktem tego rodzaju studiów, poza ich oczywistymi
walorami poznawczymi oraz pogłębieniem refleksji teoretycznej49.
Najbardziej wyrazistym zespołem studiów w tej grupie problemowej są
badania nad sytuacją etniczną w obu Amerykach. Skupiają one najwięcej
badaczy i to różnych generacji, obejmują także stosunkowo szerokie spectrum
zjawisk. Wynika to z silnej tradycji badań amerykanistycznych
w Polsce,
dobrych warunków międzynarodowej
współpracy oraz interdyscyplinarnej
i międzyośrodkowej kooperacji w kraju, wzmocnionej atmosferą obchodów
,,500 lecia spotkania dwóch światów" i uformowania się przy Instytucie
Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu zespołu do badań
kultur Ameryki Południowej 50.
W ramach tych badań są prowadzone studia nad północnoamerykańskim
pluralizmem kulturowym i jego rolą w formowaniu się specyfiki amerykańskiego narodu, a także nad wzajemnymi związkami łączącymi etniczność
i religię w kontekście społeczeństwa multikulturowego
(A. Posern-Zieliński
i inni). W porozumieniu z wenezuelskimi i ekwadorskimi placówkami naukowymi realizowane są badania nad izolowanymi grupami leśnych Indian
Amazonii, z ukierunkowaniem
na wypracowanie praktycznych programów
ochrony i pomocy tym mniejszościom (M. Kairski i zespół).
Od 1994 roku ruszyły również zespołowe studia nad formowaniem się
nowej tożsamości wśród indiańskich mieszkańców Ekwadoru, w związku z jej
awansem cywilizacyjnym, ekonomicznym i aktywnością organizacyjną na
49 W przygotowaniu
są pewne prace na ten temat, ale o ile wiem nie są prowadzone
systematyczne studia w tym zakresie.
50 Zob.: ••Etnografia
Polska" t. 36, 1992,7_ 2; Ameryka Indiwlska. Spotkanie dwóch .fwialów,
Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia lalynoamerykanislyczne, w: Kierunki badwi
nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1989.
�313
niwie regionalnej i ogólnokrajowej, prowadzącą do upodmiotowienia rdzennej
ludności tego kraju (A. Posem-Zieliński i zespół). Bardzo zaawansowane zostały pionierskie studia o charakterze etno kartograficznym, w których wyniku
powstał atlas tubylczej ludności Ameryki Południowej wraz z analizą stanu jej
akulturacji, ukazujący tereny ich obecnego zamieszkiwania i bieżącą sytuację
demograficzną 51 . Wreszcie wspomnieć należy oprowadzonych
także od kilku
lat pracach nad słownikiem ludów, narodów, mniejszości i grup etnoregionalnych obu Ameryk, który ma być w założeniu specjalistycznym kompendium
zawierającym podstawowe i naukowo zweryfikowane informacje o strukturze
etnicznej całego Nowego Świata (A. Posem-Zieliński, R. Tomicki i zespół).
Jeśli chodzi o inne tereny, to trzeba zauważyć, iż tylko incydentalnie
zainteresowania nimi przybierają formę badań etnicznych. Pewną uwagę
przyciąga wielokulturowe terytorium Rosji (studia porównawcze S. Szynkiewicza 52, badania E. Nowickiej nad tożsamością Burjatów) oraz niektóre
rejony Azji (np. studia kurdyjskie L. Dzięgla) 53. Natomiast wysoce niepokojącym zjawiskiem są zaniechania na polu zainteresowań studiami europejskimi.
Poza znanymi mi projektami badań nad imigrantami muzułmańskimi z północnej Afryki zamieszkującymi Francję (R. Vorbrich) i nad tożsamością
Alzatczyków (A. Chwieduk), pewnie niewiele można by dodać. Kłóci się to
ostro ze stale wzrastającą rolą czynników etnicznych na naszym kontynencie,
który targany jest dzisiaj sprzecznymi tendencjami. Z jednej strony pojawił się
nowy trybalizm etniczny prowadzący do ksenofobii, konfliktów i czystek
etnicznych, z drugiej realizowana jest idea zjednoczonej Europy ojczyzn,
pozbawionej granic, ale tworzącej dla każdej grupy bezpieczną przestrzeń
kulturowego rozwoju. Sądzę, iż właśnie te zagadnienia powinny być bliżej
analizowane także metodami etnologicznymi. Jednak zainteresowanie tą problematyką jest, jak dotychczas, bardzo ograniczone, co w pełni odpowiada
permanentnemu stanowi niedorozwoju etnologii Europy, od wielu lat niezmiennie określanej mianem kierunku deficytowego.
Uwagi końcowe
Zbliżając się ku końcowi przeglądu studiów etnicznych warto dokonać
zwięzłej rekapitulacji niektórych wniosków i uzupełnić je o dodatkowe,
sumujące uwagi. Otóż nie ulega wątpliwości, iż badania etniczne rozwijają się
51 M. Kairski, Situación actual elllo-cultural de los grupos etnolingulsticos nativos del Atlllirica
dei Sur (Tom 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ekwador (w druku).
52 S. Szynkiewicz, Struktura
etniczna j tendencje jej przemian u schyłku ZSRR, "Sprawy
Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 2 (3); L. Dzięgiel, Węzeł kurdyjski: kultura, dzieje,
walka o pr:etrwanie, Kraków 1992.
53 Warto tu wymienić wydany ostatnio przegląd ugrupowań
etnicznych pióra Z. Komorowskiego, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1995.
�314
w sposób zadowalający wówczas, gdy: a) podejmowane są przez dobrze
zorganizowane i merytorycznie kompetentne zespoły; b) gdy wokół tych badań
istnieje sprzyjająca atmosfera (tzw. zapotrzebowanie społeczne) i c) gdy mog,!
one zyskać realne wsparcie finansowe.
Studia etniczne niemal zawsze uwikłane były w bieżącą "małą" (krajową)
i wielką (międzynarodową) politykę i z tej racji podlegały licznym naciskom
i ograniczeniom. W przypadku polskich doświadczel1 etnologicznych oddziaływanie to w mniejszym stopniu odzwierciedliło się w tym co pisano, czy
jak interpretowano rzeczywistość, w większym zaś zakresie w tym, czego nie
poruszano i co pomijano. Upadek cenzorskich ograniczel1 uwolnił studia
etniczne z bezpośredniej ingerencji władz umożliwiając im nieskrępowany
dalszy rozwój. Doświadczenia przeszłości wskazują jednak, iż mimo kontroli
nad tą sferą studiów, można było wnieść do niej znaczący wkład, dzięki czemu
dziś nie startujemy od przysłowiowego punktu zerowego.
Przy całej różnorodności prowadzonych w przeszłości badań, w każdym
z minionych okresów posiadały one swą dominującą specyfikę. W II Rzeczypospolitej koncentrowały się na "kresowych" grupach etnicznych; bezpośrednio po wojnie i w latach 60. najważoiejsza była tematyka związana z Ziemiami
Zachodnimi; w okresie lat 70. i 80. istotne były zagadnienia związane z kulturą
i życiem Polonii (głównie zachodniej), natomiast w czasach współczesnych
najczęściej są podejmowane studia nad mniejszościami oraz nad ludnością
polską za wschodnią granicą. Gdy porównać pod tym względem polskie studia
etniczne z badaniami prowadzonymi w innych krajach, to okazałoby się, iż
naszą specyfiką była i jest koncentracja uwagi na problemach reemigracji,
Polonii i polskiej diaspory, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej
interesowano się głównie mniejszościami i imigrantami, w Ameryce Północnej
formowaniem się społeczeństwa wielokulturowego, a w byłym ZSRR procesami integracji i stosunków międzyetnicznych.
Ta "narodowa" specyfika polskich badań etnicznych, nieco osłabiona
studiami poświęconymi mniejszościom i innym kontynentom, sprawiła, iż
pewne kierunki zainteresowań nie są reprezentowane
na miarę ich wagi
i społecznych potrzeb. Z pewnością dociekania nad mniejszościami nie są
jeszcze satysfakcjonujące; brakuje studiów poświęconych imigrantom i "gastarbeiterom", których w naszym kraju zjawia się coraz więcej; wreszcie powinno
się rozpocząć badania nad etnicznymi problemami współczesnej Europy,
szczególnie środkowo-wschodniej. Tematyka ta, niezmiernie aktualna i wymagająca dobrego rozeznania w regionalnej specyfice tej części kontynentu,
mogłaby być z dużym powodzeniem realizowana przez polskich specjalistów.
Studia etniczne w swej zdecydowanej większości sytuują się w ramach
etnologii współczesności, choć oczywiście muszą wykorzystywać również
podejście etnohistoryczne, bez którego trudno byłoby we właściwych wymiarach oceniać bieżące zjawiska. Dzięki temu podejściu łatwiej zrozumieć naturę
�315
etnicznych stereotypów, mechanizm kreowania obrazu "obcego", związki
etniczności z kulturą i religią, czy zmienne relacje łączące mniejszości z większością. Pozytywnym symptomem jest również coraz częstsze powiązanie
prowadzonych badań z działalnością ekspercką, w której wyniku przygotowywane raporty mogą służyć do opracowania zasad polityki etnicznej (m.in. badania nad Polakami w Kazachstanie, Stanach Zjednoczonych, nad Cyganami
czy nad ludnością tubylczą w Ekwadorze). "Stosowany" charakter studiów
etnicznych stawia przed specjalistami nowe wymagania i wyzwania, a przede
wszystkim powinien zobowiązywać ich do dużej odpowiedzialności za słowo,
gdyż nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż między tym co piszą badacze
w swych opracowaniach a interpretowaną przez nich etniczną sytuacją istnieje
subtelne sprzężenie zwrotne.
Współczesne studia etniczne, choć mają zdecydowanie interdyscyplinarny
charakter, wykazują jednak słaby stopień kooperacji. Dotyczy to również
etnologii, która prowadzi swe badania równolegle względem innych specjalności bez bliższej jednak współpracy. Jednocześnie należy zauważyć, iż
w studiach tych dość słabo zaznacza się specyfika podejścia etnologicznego
(antropologicznego), nadal jeszcze przytłoczona, albo zbytnim "etnografizmem", albo też nadmiernym wykorzystaniem socjologizujących interpretacji.
Sądzę, iż wynika to z zaniedbania refleksji teoretycznej na temat sposobów
badania i objaśniania zjawisk etnicznych, zdominowanych przez rejestrację
i analizę konkretnych sytuacji, grup i procesów. Aby temu przeciwdziałać
należałoby więcej czasu poświęcić studiom problemowym, komparatystycznym
i konceptualnym.
Adekwatne do bieżącej sytuacji narzędzia interpretacji, oryginalne podejścia i doświadczenia czerpane z dorobku prowadzonych już badań pozwolą jak mniemam - z powodzeniem przygotować się do zadań w nadchodzącym
stuleciu i do studiów w nowej, otwierającej swe granice Europie, a więc do
świata, w którym dbałość o zachowanie własnej tożsamości powinna być
zsynchronizowana z tolerancją, zrozumieniem i gotowością do współżycia
z "obcymi".
Aleksander Pasem-Zieliński
ETHNIC STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY
AFTER 1945.
THEIR CONDITIONS.
CONTEXTS AND TRENDS
(Summary)
The article discusses main tendencies in the development of Polish ethnic studies in ethnology
after 1945. An attempt has been made to show the links between the changing political situation
and possibilities of conducting ethnic research in Poland and abroad.
�316
Three main stages of the research have been discussed against the background of the research
experience of the interwar period (when mainly ethnic groups of the eastern parts of the country,
i.e. regions which after 1945 became the property of the Soviet Union): a) the period till the end of
the 1960s in which focus was on the studies into the processes of integration and adaptation of
groups of settlers of different ethnic and cultural background to the new living conditions on the
western and northern territories annexed to Poland after 1945; b) thc period of the 1970s and
1980s, i.e. the time of favourable conditions for researching the culture and life of Polish immigrant
communities in Western Europe, Northern America and in the Balkans and c) the years after the
fall of the communism and abolishment of censorship that restricted the freedom of studies, when
focus was on such problems as ethnic minorities in Poland and Polish communities living on the
territories of the former Soviet Union.
Communist censorship affected ethnological research in two ways: scholars had to know what
to write about and how and, secondly, scholars had to know which topics to avoid. Despite these
evident limitations, ethnic research in the Polish People's Republic was gradually expanded to
include some minority groups in Poland (usually marginal ones, such as the Gypsies, Tartars,
Lemkos) and Polish communities in other countries as well as ethnic problems in countries outside
Europe (mainly in Latin America and Asia). Despite the systematic liquidation of the "white spots",
there are still other important problems which are not addressed, such as new immigrants and
foreign workers in Poland, problems of the national identity in Central and Eastern Europe,
comparative research and theoretical studies.
Ethnic research in Poland, although conducted as part of the study of modernity, uses also
ethnohistorical approach. Owing to these two perspectives, it has been easier to understand such
crucial problems as: the nature of cthnic stereotypes, mechanisms behind the creation of the image
of an "alien", relations between ethnicity, culture and religion, varying relations between the
mino rit y and majority or the specificity of regions on ethnic frontiers. More and more often reports
of ethnologists are used as applied studies, specialy when new principles of the ethnic policy are set
out. Despitc a considerable intercst of ethnologists in ethnic problems, these studies are still
looking for their new, original specific character and approach which would help overcome the
traditional ethnographic description and, at the same time, go away from excessive imitation of
patterns of sociological interpretation.
Trans/. Z. Nads/aga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0987bc9352b6a0c6fbc6fff89612dd77.pdf
7d2f3b2356e3aa98c99754be721b4be6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2116
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
antropologia kulturowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1965
Title
A name given to the resource
Czy trudno dziś być antropologiem? / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.279-292
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kaniowska, Katarzyna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 78, 1995
KATARZYNA
Katedra
KANlOWSKA
Etnologii
Uniwersytet
Łódzki
CZY TRUDNO
DZIŚ BYĆ ANTROPOLOGIEM?
Od kilku lat, w toczących się w obrębie naszej dyscypliny dyskusjach,
powiada się często o antropologizacji
etnologii. Termin ten, jakkolwiek
nieostry, ilustrować ma w przekonaniu tych, którzy go stosują zmianę, jakiej
bez wątpienia uległa polska etnologia od przełomu lat 70. i 80. Przemiany tej
upatruje się generalnie w zmianie paradygmatu, w innych od poprzednich
sposobach rozumienia terminów, kontekstach ich użycia i innych celach
poznawczych. Określają one odmienny typ refleksji nad kulturą i odmienny
typ myślenia naszej dyscypliny o sobie samej. Wskazuje się najczęściej na
kontrast scjentyzmu z tym, co przyjęło się nazywać postmodernizmem,
w przekonaniu, że kontrast ten ukazuje zwrot ku innemu sensowi nauki, który
współcześnie bliski jest wielu dziedzinom humanistyki.
Termin "antropologia" przyjął się w Polsce w ostatnich łatach powszechnie.
Niemal wszystkie katedry czy zakłady przyjęły tę nazwę za swoją lub dopisały
ją do już istniejących. I choć na naszym gruncie, na skutek odmiennej tradycji
kształtowania się badań nad kulturą jako dziedziną naukową, pojawiają się
czasem trudności w odróżnianiu domeny antropologii społecznej i antropologii
kulturowej, to wydaje się, że nazwa "antropologia" nie budzi już sprzeciwów
i będzie utożsamiana z tą dziedziną humanistyki, która skupia swą refleksję
teoretyczną i wysiłek badawczy na analizie i tłumaczeniu człowieka i kultury
we wszelkich wzajemnych ich relacjach.
Jednakże zgoda na ten termin musi oznaczać świadome podjęcie przez
dyscyplinę pewnych problemów, fundamentalnych dla niescjentystycznej opcji
i wykraczających - czasem dość daleko - poza granice dotychczasowego
działania etnografii czy etnologii. Wśród tych problemów dominują kwestie
epistemologiczne i aksjologiczne, jak też kwestie rozumienia i interpretacji. Ów
szczególny namysł nad problematyką tego rodzaju nie jest oczywiście cechą
właściwą rodzimej nauki. Toczące się w Polsce dyskusje są odbiciem światowych tendencji, jakie przyniósł ze sobą kryzys modernizmu. Niemniej jednak,
w naszych warunkach dochodzi do głosu coś jeszcze, a mianowicie próba
przemodelowania deskryptywno-historycznej
nauki, za jaką uważano etnografię, w naukę o kulturze świadomą własnych możliwości i ograniczeń
w wyjaśnianiu zjawisk leżących w polu jej zainteresowań.
�280
W konsekwencji wszystkich tych uwarunkowań antropologia - lub może
lepiej powiedzieć - antropologizująca
się etnologia polska, staje się coraz
bardziej ekspansywną dziedziną wiedzy, coraz wyrażniej określającą zakres
a czasem i skuteczność własnego działania, swoją tożsamość, ale też i coraz
bardziej świadomą uczestnictwa w procesach dotyczących całej humanistyki.
Te dwa ostatnie aspekty: budowanie tożsamości i uwikłanie w rozmaite
zależności od innych dziedzin nadają, w moim odczuciu, ton dziejącym się
przemianom. Dostrzeżenie obu tych aspektów i głęboki nad nimi namysł
pozwalają, moim zdaniem, z jednej strony docenić ich wagę i znaczenie dla
rozwoju naszej dyscypliny, z drugiej zaś - podejść do tych zmian z dystansem,
bez ich przeceniania owocującego niekiedy zbyt entuzjastyczną ich oceną.
Myślę, że proces antropologizacji niesie za sobą tę szczególną wartość, że
przede wszystkim ukazuje, jakiego rodzjau refleksji nad kulturą potrzeba
współcześnie i jak dalece refleksja ta jest odzwierciedleniem pewnych form
myślenia o człowieku i świecie w ogóle, jakie znamionują współczesną filozofię,
współczesne światopoglądy naukowe.
Antropologia, choć na swój własny sposób, uwikłana jest w takie spory,
jakie charakteryzują całą dzisiejszą naukę, a więc spory o prawdę, o obiektywność poznania, o możliwości wyjaśniania i interpretacji faktów rozmaitej
natury, o wartości 1.
W niniejszym tekście chcę skoncentrować się na innym nieco zagadnieniu,
choć równie ważnym dla antropologii. Wydaje mi się mianowicie, że warto
zastanowić się nad tym, czy powyżej zasygnalizowane cechy procesu przemian,
dokonujących się w naszej dyscyplinie, wpłynęły na sposób pracy etnografów;
czy poszerzenie się perspektyw teoretycznych, zmiana statusu tej nauki, zmiana
obowiązujących ram paradygmatycznych
rzeczywiście dotknęła także sfery
badań, konkretnych metod i analiz stosowanych przez antropologów. Jest to
właściwie pytanie o to, jak "głęboko" przenika ów przemieniony model
antropologii. A to pytanie prowadzi do następnego, które mogłoby właściwie
przybrać najprostszą, następującą formę: czy trudno być dzisiaj antropologiem?
W pierwszym odruchu każdy z nas udzieliłby bezsprzecznie odpowiedzi
twierdzącej. I nie ma się co dziwić - im większy dorobek teoretyczny, kontekst
pojęć i problematyki,
im większe oczekiwania w odniesieniu do celów
i dokonań antropologii, tym trudniej ją uprawiać. Jak zawsze w każdej
dyscyplinie naukowej, tak i tutaj istnieje pewien idealny wzór działania, do
którego dążenie określa miarę sukcesu. Jednakże chcę się tu zająć nie idealną
wizją (choć analiza takiego idealnego wzoru antropologii byłaby ogromnie
I Szerzej pisałam
o tym w referacie "Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii
polskiej" wygłoszonym na konferencji zorganizowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii
Kulturowej UAM w Poznaniu (26-27 maja 1994). Tekst w druku.
�281
pouczająca), ale jak najbardziej realnymi praktykami właściwymi antropologicznemu badaniu zjawisk kulturowych.
Jest rzeczą oczywistą, iż antropologia niezależnie od swej teoretycznej
orientacji nie wyzbędzie się aspektu deskryptywnego. Opis jest elementem
wszelkiej antropologii. Sposób myślenia o przedmiocie antropologicznej refleksji jest zawsze, choćby w części, sposobem interpretacji opisanych danych:
faktów, zjawisk, pojęć, norm, wartości, ideałów czerpanych z jakiejś kulturowej
rzeczywistości.
Problem interpretacji jest bez wątpienia jedną z najbardziej istotnych,
najżywiej dyskutowanych współcześnie kwestii naszej dyscypliny. Warto jednak pamiętać, że interpretacja w antropologii, to interpretacja szczególnego
rodzaju, a mianowicie sposób "czytania", rozumienia i wyjaśniania opisanego
przedmiotu poznania. Zatem ów sposób czytania, rozumienia i wyjaśniania jest
pewnym poziomem interpretacji, który poprzedzony jest etapem wcześniejszym, to znaczy opisem, będącym niczym innym jak próbą przełożenia,
opowiedzenia czyjejś wersji rzeczywistości - wersji antropologa i informatora.
Bogata literatura powyższego problemu koncentruje się generalnie na
analizach etnograficznych relacji jako tekstu i na stopniu prawdy tych relacji.
Wśród rozmaitych źródeł znanych dość dobrze środowisku polskich etnologów, źródeł reprezentujących rozmaite stanowiska wobec tychże kwestii,
najbardziej znane są teksty wyrażające postmodernistyczne tendencje włączające refleksję antropologiczną
w nurt dominujących współcześnie w całej
humanistyce rozważań o konieczności przeformułowania
oczekiwań w stosunku do charakteru dyscyplin humanistycznych, ich statusu i możliwości
eksplanacyjnych. Ponieważ wiele już na ten temat powiedziano, także i w rodzimej literaturze przedmiotu, nie jest moim zadaniem powtarzać tu znane
argumenty w toczących się na ten temat dyskusjach.
Chcę się skoncentrować na problemie opisu jako interpretacji rzeczywistości: opisu jako wyniku badania, a nie tego badania podstawie. Status
opisu w antropologii jest dwuznaczny. Z jednej strony traktowany jest on jako
jedna z podstawowych technik, z drugiej zaś - jako materiał służący do
budowania wiedzy. Można by więc powiedzieć inaczej o opisie, że jest on
zarazem narzędziem, jak i sposobem wyjaśniania. Ta dwoistość funkcji opisu
wymaga, moim zdaniem, głębszej analizy.
James Clifford, jeden z bardziej dociekliwych i wyczulonych na metodologiczne i teoretyczne dylematy współczesnej antropologii autorów, zwraca
uwagę, iż opis jest dość umownym i w gruncie rzeczy nieprecyzyjnym terminem
używanym dla oznaczenia pewnej konkretnej czynności podejmowanej przez
badaczy. Jednakże czynność ta może być różnego rodzaju 2. Clifford wyróżnia
2 Punktem wyjścia dla J. Clifforda w dyskusji nad opisem jest analiza trzech fotografii ilu·
strujących pracę antropologów w terenie. Trzy zdjęcia przedstawiają Joan Larcom, C. G. Selig·
mana i B. Malinowskiego w trakcie badań terenowych.
�282
trzy: "inscription", "transcription"
i "description" (Clifford, 1990). Polski
dosłowny przekład nie oddałby pełnego, jednoznacznego
rozumienia tych
terminów, proponuję zatem w dalszej części tekstu operować sformułowaniami - inskrypcja, transkrypcja i deskrypcja, choć wszystkie one niebezpiecznie bliskie są słowu "zapis", które jednak zbyt nieostro oddaje delikatną, ale ogromnie istotną różnicę w konotacji przyjętych przez Clifforda
terminów.
Zanim jednak przejdę do bliższego omówienia powyższych form opisu,
trzeba zwrócić uwagę na szerszy kontekst tego zagadnienia. Myślę tu przede
wszystkim o badaniach terenowych, w szczególności zaś o tym ich aspekcie,
który zwykliśmy nazywać notatkami z terenu, zapisem z badań. Ścisła definicja
fieldnotes
nie istnieje, ale przyjęło się zwykle rozumieć przez nie właściwie
wszelkie pisane świadectwo, ów pierwszy efekt badań terenowych, względnie
"surowy" tekstualny dowód zetknięcia się badacza z przedmiotem jego
obserwacji, doświadczeń, obcowania z ludźmi, obiektami i sytuacjami wybranej
kultury. To pierwsze świadectwo ma stanowić bazę danych dla późniejszych
generalizacji, syntez czy teoretycznego oglądu. W pewnym sensie jest więc tekst
fieldnotes rejestracją tego, na czym buduje się ideał naszej dyscypliny, a mianowicie powinien on spełniać takie warunki, jak zawieszenie własnych norm,
sądów, nałogów mentalnych i estetycznych antropologa. Tekst fieldnotes do
ideału tego jednak nie dostaje, a to głównie dlatego, że jest tekstem właśnie,
tekstem czyjegoś autorstwa. Tradycja widzenia etnografii jako tekstu o kulturze jest już dość długa. Kilkanaście lat temu C. Geertz wyraził to być może
najdosadniej stwierdzając, iż praca etnografa polega przede wszystkim na
pisaniu. Nie chodzi tu tylko o konstatację faktu, że w efekcie pracy antropologa powstaje tekst o kulturze. Taka perspektywa, właściwa postmodernistycznej wizji nauk humanistycznych, pozwala spojrzeć na prace antropologiczne
jako pewnego rodzaju literaturę. Warto jednak, moim zdaniem, zastanowić się
nad tym, w jakim sensie "pisanie antropologii" obecne jest wcześniej, jaki ma
ono udział w samym procesie poznania, a nie w jego efekcie. A zatem, zwrócić
się trzeba do owej najpierwotniejszej formy tekstu, do Iieldnotes. Notatki
terenowe są zawsze autorskim zapisem poprzedzonym czyimś wyborem treści
uznanych za konieczne lub znaczące i czynionym w czyimś indywidualnym,
kulturowo skodyfikowanym języku. Zapis ten pośredniczy więc pomiędzy
rzeczywistością a jej odbiorcą; jest zatem tej rzeczywistości interpretacją 3. Chcę
tu wrócić do wspomnianego wcześniej dokonanego przez Clifforda, rozróżnienia trzech typów notatek terenowych i zastanowić się, w jakim stopniu
każdy z nich stanowi zabieg interpretacyjny.
3 Na tym etapie interpretacja
nie jest jeszczc tą, która obecna jest na etapie wyjaśniania, gdy
antropolog musi myśleć o czytelniku. Geertz zwraca uwagę na podwójny, dwustopniowy przekład
danych etnograficznych.
�283
ClitTordowskie
"inscription",
które w języki polskim być może najlepiej
byłoby tłumaczyć jako "zapisywanie"
jest zarówno tworzeniem, jak i odtwarzaniem tekstu (tu: tekstu informatora).
Pisanie etnografii jest na tym etapie
przepisywaniem,
notowaniem
własnych obserwacji i wrażeń oraz wypowiedzi
informatorów.
Choć przywykliśmy
do myśli, iż notatki terenowe są najbardziej
autentycznym
materiałem
pracy antropologa,
to wiara w to, że etnografia
stanowi naj czystszy, najwierniejszy
czy najprawdziwszy
obraz badanej kultury
nie może pozostać
niezachwiana.
Notatki
z badań terenowych
jako teksty
łączą w sobie nieraz elementy różnych prozatorskich
rodzajów
i gatunków
literackich:
pamiętnika,
notatnika
z podróży,
tekstu naukowego.
Hyden White sugeruje, iż na klasę zjawisk, jakich dostarczają
badania
terenowe skladają się cztery typy figur tekstualnych:
1) obrazy lub przykłady
(a więc metafory), 2) zestawienia faktów empirycznych
(metonimie);
3) hierarchiczne, funkcjonalne
lub organiczne
uporządkowanie
całości (synekdochy)4;
4) temporalne
o przemijającej aktualności
ujęcia rzeczywistości (ironia; tu: jako
zdystansowanie)
(White, 1973). Te figury stylistyczne
przekształcają
fakty,
wyznaczają przejście od empirycznych
zjawisk do rdacji o nich. W tym sensie
zapisywanie empirycznego
świata staje się zapisaniem świata doświadczonego.
Jedynie w tej płaszczyźnie
można się spierać o obiektywność,
prawdziwość
badań terenowych.
Do metodologicznych
dochodzą tu jeszcze uwarunkowania
natury nazwijmy to psychologicznej,
dotyczące
takich spraw, jak rodzaj percepcji, rodzaj
wrażliwości,
pewnych cech osobowościowych
badacza
i informatora,
które
w różnym stopniu mogą ujawniać się w badaniach
etnograficznych.
Wszystkie
powyższe
stwierdzenia
prowadzą
do konstatacji,
iż notatki
terenowe stanowią
intertekstualny,
historyczny,
ujęty w figury stylistyczne
zapis spostrzeżeń tego pierwszego odbioru badanej przez antropologa
kultury.
Inną formą zapisu badań terenowych jest transkrypcja.
Pewne treści, pewne
zjawiska kulturowe
mają szczególny
charakter.
Rytuały,
genealogie,
mity,
wiedza ludowa czy literatura
ludowa nie są "przemijającymi
faktami",
ale
raczej względnie trwałymi, względnie niezmiennymi
elementami kultury. Badający je antropolog
zastaje je raczej, a nie ich doświadcza. To, iż nie są one (poza
pewnymi rytuałami)
dostępne empirycznie,
że nie są przedmiotem
uczestniczącej obserwacji stanowi zarówno o innym statusie ich elementów, jak i innym
rodzaju ich oglądu, ich udokumentowania.
Jednakże
"statyczność"
faktów
kulturowych
powyższego
rodzaju nie powoduje
bynajmniej
uwolnienia
ich
zapisu od ingerencji antropologa.
Nie oznacza to zarazem, iż etnografia jest
w tym wypadku bardziej obiektywna.
Nawet naj wierniej sza próba zanotowania folklorystycznego
przekazu
czy rozrysowanie
struktury
pokrewieństwa
4 Synekdocha,
to rodzaj metonimii, polegający na użyciu całości lub ogółu przedmiotu
oznaczcnic czr,;ści lub jcdnego przedmiotu.
na
�284
wymaga od badacza - oprócz wysiłku dokładności - także transkrypcji
właśnie. Słownikowa definicja tego terminu oddaje tu istotę rzeczy, tłumacząc
ten zabieg jako "system pisowni opartej na zasadzie ścisłej odpowiedniości
głosek i liter; zastępowanie w pisowni wyrazów jednej konwencji graficznej
inną" (tu językową) (Słownik, 1981).
Praca antropologa koncentrująca
się na wyżej wskazanych aspektach
kultury polega na połączeniu niejako obu czynności wymienionych w definiendum. Chodzi przecież o istotnie jak najdokładniejsze zanotowanie oryginalnego
tekstu, ale jednocześnie uczynienie go zrozumiałym. Transkrypcja łączy się
nierozerwalnie z translacją. Antropolog na tym etapie swej pracy przypomina
tłumacza 5. Prawdziwość etnograficznego przekazu zależy nie tylko od uporczywego dopytywania się informatora, by jak najwierniej, dosłownie zanotować to, co mówi (owa "odpowiedniość
głosek i liter" jak powiada się
w definicji), ale od decyzji antropologa co do tego, w jaki sposób najpełniej
przełożyć nieznane na znane.
Tekst etnograficzny jest polifoniczny, zawsze rozpisany przynajmniej na
dwa głosy - informatora i badacza, często zaś informatorów (gdy antropolog
uznaje zasadę szukania potwierdzenia relacji jako świadectwa ich prawdziwości) i badacza. Tekst etnograficzny jest też poliglotyczny.
W badaniach
obcych kultur. szczególnie społeczności plemiennych, w komunikacji werbalnej
badanych z badaczem bariera językowa jest znaczna, często oparta w większej
mierze o pidgin lub trzeci język, obcy dla obydwu stron.
Transkrypcja nie jest więc typem zapisu, który by gwarantował czystość,
obiektywizm danych. Powstały tekst jest - tak jak w przypadku omawianej
wcześniej formy fieldnotes - efektem dyskursu a nie odwzorowaniem badanej
rzeczywistości. Dyskurs ten jest dodatkowo uwikłany w dylematy przekładu.
Problemy transkrypcji uświadamiają zależność kultury i języka 6 na poziomie
empirycznym, powodując, że w badaniach empirycznych antropolog styka się
bezpośrednio z kwestią międzykulturowej
komunikacji (Said, 1991; Asad,
1986; Winch, 1992). Bariery tej komunikacji można z pewnością niwelować, ale
ich poziom będzie zawsze uzależniony od arbitralnej w końcu decyzji badacza,
od jego wiedzy i wyczucia "prawdy" o badanej kulturze. Antropolog więc
i tutaj, mimo rygorów transkrypcji, dokonuje interpretacji danych. I tak, jak
o tłumaczu literatury zwykło się mówić, że jest drugim autorem literackiego
dzieła - antropolog staje się w pewnym sensie autorem badanej kulturowej
rzeczywistości, gdyż jest autorem fieldnotes.
5 Wybitny tłumacz, Robert Stiller twiedzi, że tłumacz musi całkowicie ukryć się za tekstem
oryginału, a jednocześnie musi być tak, jakby to on był autorem, musi ••czuć" tekst. jednoczyć
się z nim.
6 Filozoficzna i antropologiczna
literatura tego zagadnienia jest ogromna. Ja odwołuję się tu
jedynie do wskazania niektórych klasycznych, współczesnych tekstów powszechnie znanych
w dzisiejszej antropologii.
�285
Trzecim typem notatek terenowych jest deskrypcja. Wyodrębnienie tego
typu zapewne może sprawić najwięcej kłopotu. Tutaj bowiem właściwie chodzi
o pewnego rodzaju technikę zapisu, konwencję literacką, która pozwala
powiązać opinię badacza z relacją informatora. Jednakże powiedzieć, że jest
techniką zapisu, to nie dostrzec istotnych jej konsekwencji. Najczęściej przywoływanym w literaturze przedmiotu przykładem jest Religion of Java C. Geertza
jako przykład pracy realizującej ideał thick description 7, zapewniający zrównoważenie obecności w tekście etnograficznym badanego i badającego. Religion
of Java jest podsumowaniem badań terenowych pisanym w sposób, jaki ma
uwiarygodnić rezultaty badań. Jest antropologiczną książką, której ogromną
część stanowią wypowiedzi informatorów. Ale nie są to tylko cytaty wypowiedzi, lecz splecenie informacji i doświadczeń antropologa
z informacjami
udzielanymi mu przez badanych. Geertz pisze na przykład: "rozmawiamy
o zjawisku A. Informator X (tu podane imię) mówi mi o tym to i to (tu zanotowane są tubylcze terminy, jakich używa). Do rozmowy wtrąca się Y, mówiąc
to i to. Wyjaśnia się mój problem, dlaczego coś, co zaobserwowałem wcześniej,
przebiega w ten a nie w inny sposób".
Przyjęty rodzaj zapisu nie jest więc tylko pewną techniką. Jest to pewien
rodzaj narracji. Z formalnego punktu widzenia mamy tu do czynienia z tym, co
w literaturoznawstwie
nosi miano techniki ramy narracyjnej, której przeznaczeniem jest zastępowanie relacji ustnej. Jedną z możliwości 8 zastosowania
takiego zabiegu jest ta, w której rama narracyjna, i sama opowieść, o tyle
tworzą nierozdzielną całość, o ile sam narrator odgrywał jakąś rolę w tym,
co opowiada, choćby tylko uczestniczył w zdarzeniach jako obserwator
(Friedman, 1986). Antropolog, przy całej dbałości o autentyzm danych, jest
obecny w jieldnotes, które tu służą jako tegoż autentyzmu rękojmia. W tym
przypadku również chodzi o sposób dania świadectwa dyskursowi będącemu
istotą etnograficznych badań. Dyskurs ów ma co najmniej dwa aspekty: toczy
się pomiędzy badającym a badanym, ale w drugiej instancji pomiędzy kulturą
badacza i kulturą badanego, a nawet badanych, skoro w narrację wplecione są
głosy wielu informatorów zarazem. Przedmiotem dyskursu stają się collective
persona. Pojawia się tu powtórnie także problem translacji, kontekstualnego
ujęcia danych i tym podobne kwestie. Zatem deskrypcja, zapis rzeczywistości
staje się - jak powiada Geertz - "zorkiestrowany", o przedmiocie poznania
opowiada kilka współbrzmiących głosów.
W świetle powyższych stwierdzeń pora teraz powrócić do pytania, czym
właściwie w całym procesie antropologicznego
badania kultury są notatki.
7 Termin
ten został dość chętnie przyjęty przez język współczesnej antropologii, choć nie
zawsze używa się go w jednoznacznym rozumieniu.
8 Opieram
się tu na ustaleniach, jakie znależć można w pracach: H. Markiewicza, J. Sławińskiego (red.), 1975 oraz K. Fricdmana, 1980.
�286
z terenu. Myślę, że przytoczone powyżej argumenty i przykłady dowodzą, że
antropologia nie może obejść się bez etnografii. Ta druga zaś jest zawsze jakąś
formą narracyjną; narracją, której typy: inskrypcja, transkrypcja czy deskrypcja są hierarchicznie zorganizowane, podporządkowane
retoryce opisu. Opis
zatem jest owym rdzeniem wyjaśniania podejmowanego przez naszą dyscyplinę, jest on zawsze zawieszony pomiędzy doświadczeniem a procedurami
teoretycznymi 9. Jeśli więc często powiada się, że w antropologii - podobnie
jak i w niektórych innych dziedzinach humanistyki - wyjaśnianie nie jest
możliwe bez poprzedzającego je opisu, a opis naukowy jest niemożliwy bez
poprzedzającego go wyjaśniania (Nikitin, 1975; Szaniawski, 1994), to wzmacniamy tym samym przekonanie o szczególnym statusie tych dyscyplin naukowych. Status ten oparty jest na przeświadczeniu, że humanistyka jest takim
rodzajem poszukiwania prawdy o przedmiocie swego poznania, które jest
pisaniem o tej prawdzie, nie zaś jej udowadnianiem. W tym właśnie, jak sądzę,
tkwi sedno owego interpretive turn (Jackson, 1990), jaki cechuje antyscjentystyczną postać współczesnej antropologii.
Rozważając problem opisu warto, w moim odczuciu, spojrzeć na inne
jeszcze, poza wspomnianymi już, kwestie wiążące się z zapisem z badań
terenowych. Myślę tu o takich aspektach pracy terenowej, których wagi często·
nie jesteśmy świadomi lub które wymykają się teoretycznym rozważaniom.
W powszechnym odbiorze antropologia pozostaje jednak - mimo paradygmatycznych przemian, jakie dokonały się w jej obrębie - nadal nauką
deskryptywną. Także i w świadomości części antropologów inność (wyższość?)
naszej dyscypliny leży w nieodzownym połączeniu teoretycznej refleksji z bezpośrednim obcowaniem z kulturową rzeczywistością. Fieldnotes pełnią więc
także rolę świadectwa owego ścisłego związku z poziomem realnej kultury.
Antropolog występuje w roli eksperta dysponuj,!cego nie tylko abstrakcyjnym
materiałem, ale i doświadczeniem opartym o bliski kontakt lub niejednokrotnie o jakiś rodzaj współżycia z badaną kulturą.
Badania terenowe, poza szeregiem innych funkcji, pełnią także i tę, dzięki
której "prawda" o kulturze wydaje się przynajmniej wzmocniona. Antropolog
może bronić swoich racji ponieważ "był tam" i choć - jak powiada Geertz pisze o kulturze "tu" (a jak starałam się wykazać - także i "tam"), to autorytet jego wiedzy ufundowany jest na empirycznym doznaniu badanej rzeczywistości. To uczucie leżało u podstaw słynnej konstatacji B. Malinowskiego
o Trobriandczykach
odnotowanej w jego dzienniku: "Mam poczucie własności; to ja jestem tym, który ich opisał, który ich stworzył" (Malinowski,
1967). Nie chodzi mi w tym miejscu jedynie o problemy autorstwa interpretacji,
arbitralnego wyboru faktów, które antropolog uznaje za znaczące lub nie-
9
O problemie
opisu pisałam szerzej w: J. Damrosz,
W. Burszta Ired.), 1994.
�287
znaczące w opisie i tłumaczeniu kultury. Myślę tu o pewnych zjawiskach innej,
może mniej "naukowej", a bardziej emocjonalnej czy psychologicznej natury.
Dość powszechne jest, jak się zdaje, przekonanie, że pobyt etnografa
w terenie, uczestnictwo w życiu codziennym danej kultury, bezpośredni bliski
kontakt z informatorami daje podstawę do specyficznego rodzaju wiedzy,
której nie sposób zapisać. Można sądzić, że dość istotna suma tej wiedzy to
raczej headnotes, szczególna, niezwerbalizowana materia, której tylko część
przekształca się w zapis, to jest, rzeczywiście przenika do terenowych notatek 10. Najdosadniej i naj trafniej wyraził to jeden z antropologów mówiąc po
prostu ,,1 am a fieldnote" (Jackson, 1990).
To sformułowanie tłumaczy jeszcze coś, o czym chcę tu wspomnieć.
Z różnych względów -- ale niezaprzeczalnie - istnieje od dawna w naszej
dyscyplinie pewne, nazwijmy to, poczucie własności badanego obszaru i problematyki. Spowodowało i pewnie nadal powoduje nie tylko budowanie
autorytetu poszczególnych badaczy jako ekspertów w odniesieniu do dziedziny
lub terytorium ich badań, ale także niechęć do korzystania z czyichś fieldnotes.
Bardzo rzadko, w niewielu badaniach porównawczych, notatki terenowe są
materiałem, z którego korzystają inni - następcy lub badacze tych samych
kultur czy tych samych zjawisk. Wreszcie wyrazem tych "pozanaukowych"
aspektów fieldnotes, a jednocześnie źródłem pewnego autorytetu antropologii
jest estyma, jaką cieszą się reprezentanci naszej dyscypliny jako ci, którzy
przekraczają bezpieczny świat własnej kultury, by w imię ideałów poznawczych, świadomie godzić się na przebywanie w obcej przestrzeni. Nie dostrzega
się tu faktu, iż jest to jeden z podstawowych, niezbywalnych warunków
poznania w antropologii; powiada się przecież w definicji antropologii, iż ma
ona jako nauka przeniknąć tak daleko, jak to tylko możliwe, w pole widzenia
"innego" i przyswoić sobie jego sposób percepcji (Kołakowski, 1983). Myślę tu
o pewnym utajenie funkcjonującym stereotypie łączonym z myśleniem o antropologii, a mianowicie tendencję myślową, której artykulację oddaje - lepiej
niż polski przekład tego wyrażenia - angielskie "ethnographer as a hero". To
także tworzy specyficzną legendę badań terenowych i rzutuje na każdego z nas,
którzyśmy tę dyscyplinę wybrali, jak i na obraz samej dyscypliny. Kto wie, czy
nie jest to też dodatkowy tytuł do budowania tożsamości przez antropologię.
Pozostaje jeszcze przyjrzeć się bliżej zasygnalizowanej wcześniej kwestii,
którą naj prościej byłoby sprowadzić do pytań o to, (1) czy nowy paradygmat
antropologii zmienił jej stosunek do opisu oraz (2) czy nowy paradygmat
oznacza jednocześnie nowy sposób badań terenowych. Nie sposób oczywiście
udzielić tu wyczerpujących odpowiedzi. Oba zagadnienia wymagają bardzo
10 Wspomina
o tym B. Kopczyńska-Jaworska,
1971, ale generalnie brak w polskiej literaturze
prac metodologicznych poruszających problemy specyfiki etnograficznych badań terenowych.
�288
obszernych i dociekliwych analiz. Jednakże pewne stwierdzenia można ściśle
z powyższych rozważań sformułować. Interesuje mnie tu sytuacja w polskiej,
a nie światowej literaturze przedmiotu.
(1) Szukając odpowiedzi na tę kwestię należy wskazać na dość paradoksalny
fakt. Otóż jeśli przyjmiemy w Polsce lata 70. za nieprecyzyjną, lecz jednak,
cezurę wyznaczającą różniące się od siebie modele uprawiania naszej dyscypliny, to można dostrzec, iż do tego "przełomu" refleksja metodologiczna i teoretyczna pozostawała względnie uboga wobec obfitości badań terenowych, po
nim zaś teoretyczne rozważania i poszukiwania nowej tożsamości antropologii
jako nauki biorą górę nad badaniami empirycznymi. Nie chodzi mi tu o proporcje wyrażone liczbowo, ale raczej o przewagę rozumianą jako rozłożenie
akcentu rzutujące na dominujący charakter ukazujących się w obu okresach
prac. Kontrast ten wzmacnia się, gdy przypomnieć, iż problem opisu wydawał
się do lat 70. nie wzbudzać wątpliwości. Opis był uznawany za fundament
etnografii, utożsamiany z metodą postępowania badawczego. Tego rodzaju myślenie o opisie ilustruje, moim zdaniem, najdobitniej fragment deklaracji K. Dobrowolskiego, który na Etnograficznej Konferencji Metodologicznej w Krakowie, w roku 1956, mówił: "Zasadniczy postulat w badaniu żywej społeczności to
tworzenie dynamicznego opisu, postępowanie zmierzające od rejestracji faktów
do odtwarzania procesów i uchwycenia dynamiki rozwojowej (...). Badanie tej
żywej społeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii.
Wymaga ono od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwacji do
eksperymentu, charakterystycznego
dla nauk przyrodniczych) oraz historycznego, a zarazem socjologicznego ujmowania badanej rzeczywistości" II .
Rozważania o metodzie rozumiało się wtedy najczęściej jako rozważania
o pewnej strategii działania, zbudowanej raczej z wielu różnych elementów niźli
będącej odzwierciedleniem świadomego jednorodnego sposobu naukowego
wyjaśniania. Prowadzone wtedy badania empiryczne wydają się raczej nastawione na rejestrowanie, dokumentowanie
zjawisk czy procesów niż ich
wyjaśnianiell. Pod tym względem dzisiejsza wiedza antropologii o wymogach
i warunkach procesu wyjaśniania jest niewspółmiernie większa. Reakcje na
toczące się w świecie dyskusje nad postmodernistycznym
obrazem nauki
zmieniły również etnologię, co nie oznacza jednak, że szczegółowy problem
opisu leży w centrum nowej refleksji metodologicznej. Ocena wartości badań
terenowych z punktu widzenia standardów naukowości stawianych przez
współczesną humanistykę jest zadaniem tyleż pociągającym co karkołomnym.
Z pewnością zaś wymaga ogromnej, osobnej na ten temat pracy.
11 Opieram się lu na relacji E. Pielraszka,
1958, z Elnograficznej Konferencji Metodologicznej (Kraków 23.04.1956), przytaczającej fragmenty referalu K. Dobrowolskiego.
12 Zagadnienie
oceny powojennej etnografii ma sporą literaturę. Nie sposób zamieścić tu
wyczerpującą jej listę. Dość przypomnieć szereg konferencji (np. Kraków 1983, Toruń 1986), które
były także, w pewnej mierze, poświęcone temu problemowi.
�289
(2) Udzielenie odpowiedzi na pytanie o wpływ nowego paradygmatu
na
zmianę sposobu prowadzenia badań terenowych jest również trudne. Osobiście
jestem zdania, iż nie ma przesłanek potwierdzających taki skutek odmiennego
myślenia o antropologii, dzięki któremu rzeczywiście inaczej badamy dziś
kulturowe fakty i zjawiska. Myślę, że istnieje dość duży rozdźwięk pomiędzy
sposobem myślenia o kulturze a badaniem kultury i uprawianiem antropologii.
Przy często znakomitej i pogłębionej wiedzy teoretycznej i metodologicznej,
polska etnografia nie odzwierciedla niejako tej wiedzy. Paradoksalne jest na
przykład to, że o wiele częściej etnografowie sięgają dziś w swych badaniach do
metod i technik socjologicznych niż podejmują próby "antropologizacji" swego
empirycznego działania. Powody tego zjawiska mogą być rozmaite. Jednym
z nich, którego nie oceniam krytycznie, jest zapewne coraz powszechniejsze
przeświadczenie o bliskości antropologii z innymi dziedzinami nauk, w tym
także z socjologią właśnie (tym bardziej, że i socjologowie mówią ostatnio
coraz częściej o antropologizacji swej dyscypliny). Pewne poczucie wspólnoty
humanistyki, korespondujące z wizją antropologii 13, ośmiela wielu z nas do
sięgania po empiryczne doświadczenia innych. Istnieją jednak też powody,
które postrzegam jako dość istotną słabość. Myślę tu przede wszystkim o dwu
sprawach. Po pierwsze, w dydaktyce przedmiotu utrzymują się wzory nie
czyniące zadość teoretycznej wiedzy, na której jest już oparta współczesna
tożsamość antropologii. Metodyka badań terenowych podtrzymuje tradycje
etnografii, a jeśli ją burzy, to głównie poprzez adaptacje metod socjologicznych,
nierzadko "twardej socjologii". Po drugie, o czym pobieżnie już wspominałam,
współcześnie w etnologii polskiej zdecydowanie przeważa upodobanie do
refleksji teoretycznej; badania terenowe na większą skalę podejmowane są
rzadko lub koncentrują się na wybranych fragmentach kultury 14. Aby oddać
sprawiedliwość zaznaczyć tu trzeba, że być może właśnie ten typ badań
najbliższy jest standardom wyznaczanym przez interpretive tum 15.
Sądzę, że problemy jakie starałam się wskazać w niniejszym tekście potwierdzają sensowność postawionego przeze mnie w tytule pytania. Rozumiem je
przede wszystkim jako pytanie o to, czy trudno sprostać wszystkim wymogom
teoretycznym i praktycznym, jakie stawia przed nami współczesna antropologia.
Świadomość typu refleksji właściwej tej dyscyplinie naukowego poznania, świadomość statusu tej wiedzy czyni nasz zawód równie trudnym co pociągającym.
13 Wystarczy odwołać sil,:na przykład do definicji antropologii
jaką formułuje L. Kołakowski, 1983.
14 Myślę, że nic jestem w tym sądzie odosobniona.
Odwołać się tu mogę do rozmaitych
rozmów i dyskusji prowadzonych z kolegami przy okazji konferencji etnograficznych organizowanych na przestrzeni ostatnich 2 - 3 lat.
15 Przykładem
mogą być artykuły zamieszczane na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej.
Konteksty".
19 -
Lud I. LXXVIII
�290
BIBLIOGRAFIA
Asad
Talal
1990
The concept of culturaltranslation in British sodal anthropology, w: Writing culture:
the poetics and politics of ethnography, ed. J. Clifford. G. E. Marcus, University of
California
Clifford
Press,
Berkeley.
James
1988
The predicament of culture: 20th century ethnography, literature and art. Harvard
University
1990
Cornell
Damrosz
Press,
Cambridge.
Notes on (field)notes,
Jerzy,
1994
University
Burszta
Wojciech
Pożegnanie
w: Fieldnotes:
Press,
the making anthropology, cd. Roger
Sanjek,
Ithaca.
(red.)
paradygmatu?
Etnolugia
wubec
współczesności,
Instytut
Kultury,
Warszawa.
Crapanzano
Vincent
1992
Hermes'
dilemma
and Hamlet's
desire:
on the epistemology
of illlerpretation,
Cambridge.
Fernandez
James
.1991
W.
Beyond metaphor: the theory of tropes in anthropology, Stanford
University
Press,
Stanford.
Kate
Friedman
1980
Rola narratora
pod
Geertz
red.
w
epice, w: Teoria form narracyjnych
R. Handkego,
Wydawnictwo
Literackie,
w
niemieckim kręgu jpykowym,
Kraków.
Clifford
1966
1988
Jackson
The religion of Java, Free Press, New York.
Works and lives: the anthropologist as author, Stanford
Jean
1990
University
Press,
Stanford.
E.
,,1 am a fieldnote": fieldnotes as a symbol uf professional identity, w: Fieldnotes: the
making anthrupology, cd. Roger Sanjek, Cornell University
Press, Ithaca.
Kołakowski
Leszek
1983
Czy diabeł może b.l'(' zbawiony i 27 innych kazań, Krąg,
Kopczyńska-Jaworska
1971
Warszawa.
Bronisława
Metodyka
etnograficznych
badań terenowych, Pallstwowe
Wydawnictwo
Naukowe.
Warszawa.
Malinowski
Bronisław
1967
A diary in the strict sense of the term, Routledge
Markiewicz
Henryk,
ł975
Problemy
rackie,
Nikitin
Pietraszek
metodologiczne
and
Kegan
Paul,
London.
(red.)
współczesnego
literaturoznawstwa,
Wydawnictwo
Lite-
Kraków.
Wyja.fnianie jako funkcja
nauki, Warszawa.
Ed ward
1958
Edward
1991
Sanjek
Janusz
E.
1975
Said
Sławiński
Etnograficzna konferencja metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia
t. 1, 1958.
Polska"
W.
Orientalizm, Państwowy
Instytut
Wydawniczy,
Warszawa.
Roger
1990
Fieldnotes: the making anthrupolugy, Cornell University
Press, Ithaca.
Słownik języka polskiego
1978
Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka,
Państwowe
Wydawnictwo
Naukowe,
Warszawa.
�291
Szaniawski KIcmens
O nauce, rozumowaniu i wartościach. Pisma wybrane, Wydawnictwo Naukowc PWN,
1994
Warszawa.
White Hydcn
1973
Mecahislory: The historie'al imagination in nineteenth-century Europe, Baltimore.
1978
Tropics of discourse. Essays on cultural criticism, Baltimore.
Winch Pctcr
1992
Rozumienie społeczeństwa pierwolnego, w: Racjonalność i slyl myślenia, pod red.
E. Mokrzyckiego, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa.
Katarzyna
Kaniowska
IS IT DIFFICULT
TO BE AN ANTHROPOLOGIST
TODAY'!
(Summary)
Thc article focuses on the significancc of thc analysis of ficldnotes in thc process of
examination and interprctation
of culturcs as well as on the analysis of ccrtain forms of
ethnographic description as types of texts which arc conditioned by specific approaches to thc
interpretation of the subject matter of anthropology.
The objective of these considerations is to provide an answer to the question how a change of
the paradigm determining the framework of theorctical and methodological
reflection in
contemporary anthropology has influenced that disciplinc in its empirical aspect.
Transi. M. Wilczyński
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2dbe69f8aede05296dc38919bb299a2.pdf
bdcb429f997d3c09574cce27afccbc14
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2115
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
Konkomba - wierzenia i rytuały
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1964
Title
A name given to the resource
Ziemia w wierzeniach i rytuałach ludu Konkomba z północnej Ghany / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.255-278
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zimoń, Henryk SVD
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 78, 1995
HENRYK ZIMOŃ SVD
Katedra Historii i Etnologii Religii
Katolicki Uniwersytet Lubelski
ZIEMIA
W WIERZENIACH
l RYTUAŁACH LUDU
Z PÓŁNOCNEJ
GHANY
KONKOMBA
W ponad stuletniej historii systematycznych badań afrykanistycznych
udział w poznawaniu kultur i religii ludów i narodów afrykańskich mają
również polscy podróżnicy i uczeni. Wśród nich szczególnie znani są: Ignacy
Zagiell (Egipt, Etiopia, Afryka Środkowa), Antoni Rehman (Afryka Południowa), Stefan Szolc-Rogoziński (Kamerun), Leopold Janikowski (Gabon),
Zygmunt Zaborowski (Madagaskar), Jan Czekanowski (badania antropologiczno-etnograficzne w latach 1907 - 1909 na terenie międzyrzecza Konga
i Nilu), Zygmunt SmogOl'zewski (Maghreb), Bronisław Malinowski (Afryka
Wschodnia i Południowa), Jan Stanisław Bystroń (Algieria), Roman Stopa
(badania etnograficzno-językoznawcze
w latach 1935 - 1936 wśród Hotentotów
i Buszmenów), Edward Loth (Afryka Wschodnia), Kazimierz Michałowski
(Egipt), Andrzej Waligórski (badania nad ludem Luo w Kenii w latach
1946 - 1948) 1 •
Oddział Wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w dniach 9 - 11 kwietnia 1956 roku we Wrocławiu pierwsze po wojnie
seminarium afrykanistyczne 2. Na Uniwersytecie Warszawskim
powstało
w 1962 roku Studium Afrykanistyczne, a 24 września 1990 roku założono
Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne 3. Katedra Historii i Etnologii Religii
i specjalizacja religioznawstwa KUL zorganizowały w dniach 19 - 20 listopada
1993 roku w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie sympozjum
naukowe na temat: "K ultury i religie Afryki a ewangelizacja". Było to pierwsze
ogólnopolskie spotkanie afrykanistów w KUL, którego celem było lepsze
Zob. m.in. A. Grzybowski, Roz'VlI} zaillteresmrmi Afryką w Polsce oraz polskie ośrodki hac/ml
.,Przegląd Socjologiczny" t. 19/1, 1965, s. I I i n.: Z. Szyfelbejn-Sokolewicz,
W~CI'P do ecnowalii
Aji·yki. Warszawa 1968, s. 33 i n.; Wśród hl/sZU i czarowników.
Anr%gia
po/skich relacji o ludach Afryki, wybór i komentarz A. Kuczyński, Wrocław 1990.
2 H. GorczYr1ska, Sprawozc/anie
z seminarium
poświęconego
zayadnieniol1l ajrykanislycznym.
,.Lud" t. 43, 1956, s. 497 - 500.
3 S. Strelcyn, Les ellIdes aji'icaines
ci I'Unil'ersilie de Varsovie, "Africana Bulletin" t. \, 1964,
s. 125 - 132; S. Pilaslcwicz, Polskie Towarzystwo
Afrykanisc.vczne,
"Przegląd Orientalistyczny" 199 I,
nr \.-4, s. 163 i n.
I
afrykanistycznych,
�256
zrozumienie złożonych procesów kulturowych i religijnych kontynentu afrykańskiego oraz integracja polskich afrykanistów i misjologów, z których
większość z autopsji zna problemy społeczne, kulturowe, religijne i misyjne
określonych grup etnicznych i państw4.
Po II wojnie światowej, do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku zainteresowania naukowe w Polsce nie wykraczały zasadniczo poza tereny Maghrebu
i Etiopii. Problematyka Czarnej Afryki pojawiła się od 1955 roku najpierw
w czasopismach informacyjnych i naukowych, a następnie stała się przedmiotem systematycznych badań naukowych 5. Przegląd bada1'l etnograficznych
w Afryce zawiera książka zatytułowana Na egzotycznych szlakach, wydana pod
redakcją Leszka Dzięgla w 1987 roku we Wrocławiu przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. O badaniach prowadzonych przez polskich etnologów,
antropologów, językoznawców, socjologów, orientalistów i geografów w Afryce informuje A. Kuczy1'lski w pierwszym rozdziale antologii polskich relacji
o ludach Afryki 6. Intensywne badania terenowe w ostatnich latach prowadzili:
Ryszard Vorbrich - badania etnograficzne nad tradycyjną gospodarką ludu
Daba z północnego Kamerunu 7 oraz badania wśród Tuaregów w Maroku,
ks. Antoni Kurek OMT - badania religioznawczo-misjologiczne
wśród ludu
Gidar w Kamerunie8, ks. Henryk Zimo1'l SVD - dwukrotne badania etnoreligioznawcze nad rytuałami i wierzeniami ludu Konkomba z północnej
Ghany w szerszym kontekście społeczno ..kulturowym 9.
Oceniając polską literaturę afrykanistyczną dotyczącą kultury duchowej,
można stwierdzić, iż odczuwa się brak zarówno całościowych i syntetycznych
opracowa1'l religii Afryki, jak i szczegółowych monografii religii poszczególnych
ludów, opartych na badaniach terenowych polskich etnologów i religioznawców. W pierwszym nurcie najnowszych badań ogólnych mieszczą się opracowania książkowe Stanisława Piłaszewicza 10 oraz wydana w 1994 roku książka
4
Zob.
H. Zimoń,
Uniwersytecie
5
Grzybowski,
poświęcone
kultury
głównie
6
7
presją
tenże:
Kulwry
Lubelskim,
op.
cit.,
zagadnieniom
Afryki
i religie Afryki
"Lud"
a ewangelizacja.
Sympozjum
w Katolickim
naukowe
t. 76, 1993, s. 320-323.
s.
Afryki
13·15.
Ukazały
współczesnej
(I. 23, 1969) oraz numer
się
dwa
tomy
,.Przeglądu
(t. 19/1, 1(65) i procesom
"Przeglądu
Socjologicznego"
przcobrażcń
Orientalistycznego"
tradycyjnej
(J961, nr 1) zajmujący
się
problematyką
afrykanistyczną.
W§ród buszu i czarowników,
op. cit., s. 99 - 125.
R. Vorbrich,
historii
Daba
-
i warunków
górale
8
A. Kurek,
9
H. Zim oń, Afrykwlskie
Badania
pólnocnego
ekologicznvch,
Wierzenia
i obrzfdy
rytuały
etnareligioznawcze
s. 205 - 215.
10 Afrykańska
ksima
niu krzyża
i pólksiężyca.
gie Afryki.
Ewo/ucja
rodzaju.
Rodzime
wierzeń
Gidarów,
aorarne
wśród
Mity
Kamerunu.
Wrocław
gospodarka
ludu pólnacnokameruńskiego,
na przykladzie
ludu
i legendy
Konkamha
w kontaktach
tradycyjna
w
ludów Afryki
z islamem
Warszawa
ludu Konkomha,
pólnocnej
ludów Afi"yki Zachodniej,
reliuie i ,,/ilozofia"
rodzimych
Afi"ykańska
pod
1989.
Zachodniej,
Warszawa
Ghanie,
Warszawa
Warszawa
i chrześcijwlstwem,
"Lud"
1988.
1992;
t. 75,
1978; W cie1986; Reli-
Warszawa
1992.
�257
Grzegorza J. Kaczyńskiego 11. Problematyka omawiana w niniejszym artykule
sytuuje się w nurcie szczegółowych opracowań religii poszczególnych ludów
afryb.i1skich.
Sakralność ziemi u ludu Konkomba, wyrażająca się w wierzeniach i rytuałach, była jednym z tematów dwukrotnych badań etnoreiigioznawczych, które
przeprowadziłem wśród tego ludu w rejonie Saboby, w Ghanie północno-wschodniej, od lipca 1984 do stycznia 1985 oraz do września 1990 do sierpnia
1991 roku. W czasie obu badań terenowych przebywałem w misji katolickiej
Księży Werbistów w Sabobie, centrum ludu Konkomba w Ghanie. Badania
prowadziłem wśród pięciu plemion tego ludu: Biczabob, Nakpantiib, Binalob,
Bimonkpom, Bigbem. Zamieszkują one tereny położone stosunkowo blisko
Saboby lub wokół niej. W sumie uczestniczyłem osiem razy w rytuałach
związanych z duchami ziemi 12. Z literatury przedmiotu ważne są publikacje
brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956), który prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do stycznia
1952 roku, oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo w latach 1940 - 1948.
Wśród obrzędów związanych z ziemią, rangą i znaczeniem wyróżniają się
rytuały spełniane pod koniec pory suchej, tj. przed rozpoczęciem prac
polowych oraz nowego cyklu wegetacyjnego i gospodarczego. Rytuały te mają
charakter błagalny i przeprowadza się je w sanktuariach ziemi lub w zagrodach. W artykule niniejszym analizuję i interpretuję wierzenia Konkombów
o ziemi oraz rytuał odprawiony w sanktuarium ziemi w wiosce Bwagbaln
i rytuały zwane "składaniem obiaty ziemi" (hi kpir kiting) spełnione w wioskach
Nalogni i Kitiek. Analiza danych faktograficznych zebranych w czasie uczestnictwa w tych rytuałach została uzupełniona interpretacją fenomenologiczną,
zmierzającą do zrozumienia i wyjaśnienia ich sensu w wymiarze społecznym
i religijnym.
l. Wierzenia o ziemi
U wielu ludów północnej Ghany ziemię uważa się za żonę nieba. Według
Konkombów bóstwo ziemi Kiting jest matką boga Uwumbor13. Znane są im
również wyobrażenia dotyczące pary niebo - ziemia. Uwumbor jest synem
Czarny chrystianizm. Ze studiów nad ruchami afrochrześcijańskimi, Warszawa 1994.
Szerzej na temat metody i tematyki tych badań zob.: H. Zimoń, Etnoreligioznawcze
badania Terenowe w,vród ludu Konkomba w północno-wschodniej Ghanie, "Collectanea Theologica"
t. 56, fasc. I, 1986, s. 126-132; tenże, Badania etnoreligioznawcze ~dród ludu Konkomba, op. cit.,
s. 205-215.
13 Należy
pamiętać o różnicach dialektalnych języka konkomba. Froelich używa następujących nazw: Kelnik, Wumbor (Woumbor w pisowni francuskiej). Używamy nazw dialektu
Biczabobów okolic Saboby: Kiting, Uwumbor. Zob.: A. Langdon, M. J. Breeze, Konkomba-English
Likaln-Likpakpaln Dictionary, Tamale, b.r.w., s. 39, 87.
II
12
17 -
Lud t. LXXVIII
�258
bóstwa ziemi Kiting i boga niebiańskiego Kitalangban, który użyźnia ziemię za
pomocą deszczu. Zdaniem Froelicha bóg niebiański Kitalangban jest prawdopodobnie Istotą Najwyższą. Powołując się na Froelicha, J. Zwernemann
uważa - jeśli nie przyjmiemy wpływu religii chrześcijańskiej - iż bóg
Uwumbor albo zajął miejsce dawnego atmosferycznego boga nieba, albo idea
boga niebiańskiego uległa przemianie wskutek wpływu innych czynników 14.
Zgodnie ze współczesnymi wierzeniami Konkombów Uwumbor jest Istotą
Najwyższą, stworzycielem ziemi, nieba, duchów, ludzi i wszystkich rzeczy.
Uwumbor jest źródłem i dawcą życia oraz prawodawcą moralnym. Dusza
człowieka (mviin) pochodzi od Uwumbor i po śmierci do niego wraca. Imię
Uwumbor związane jest etymologicznie ze słowem ubor - władca. Uwumbor
bywa utożsamiany również z niebem i uważany jest za dawcę deszczu.
Przyjmuje on więc wyraźnie funkcje ojca, boga niebiańskiego Kitalangban 15.
W znaczeniu religijnym ziemia jest bóstwem, duchem, źródłem i zasadą
życia, płodności, pomyślności i bogactwa. Wyrażenie kiting kee ("ta ziemia")
oznacza w dialekcie Biczabobów określony obszar ziemi uprawnej i nieuprawnej, czyli buszu, który mieszkańcy danej wioski mają prawo użytkować, czyli
mogą go uprawiać, na nim polować i zbierać, np. owoce drzew czy opał.
W aspekcie materialnym termin kiting oznacza ponadto wioskę, miasto, osadę,
grunt, rolę, glebę 16. Bóstwo ziemi Kiting, mimo iż jest mniej lub więcej
personifikowane, to jednak, zdaniem Froelicha, nie jest boginią. R. S. Rattray
twierdzi, iż u ludów północnej Ghany ziemia jest elementem żeńskim i żoną
boga niebiańskiego. Opinii tej zaprzecza M. Fortes, który uważa, iż ziemia na
tym obszarze, a przynajmniej u ludu Tallensi, nie jest boginią, chociaż
utożsamiana jest często z zasadą żeńską 17. Z powodów lingwistycznych
J. Zwernemann wyraża wątpliwości co do interpretacji Fortesa. Na podstawie
analizy materiałów opublikowanych przez Froelicha nie zgadza się on z jego
opinią, uważając ziemię u Konkombów za boginię 18. Wyniki moich badań
14 J.-C Froelich,
La tribu Konkomba du Nord Tor/o, Dakar 1954, s. 184; J. Zwernemann,
Die Erde in Vorstel/ungswelt und Kultpraktiken del' sudanischen Volker, Berlin 1968, s. 31; tenże, us
notions du dieu-ciel chez quelques tribus voltai"qucs, ,.Bulletin de I'Institut Frani;ais d'Afrique Noire"
serie B, t. 23, 1961, s. 265.
15 J.-C Froelich, op. cit., s. 180 i n., 184 i n., 221 i n.: tenże, Les Kankomba, les Moha. les Dyl'.
w: J.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, I..es populations du Nord-Togo, Paris 1963, s. 149 i n.,
tenże, Les Konkomha du Nard-Togo, "Bulletin de I'Institut Frani;ais d'Afrique Noire" serie B, t. II,
1949, s. 430, 432.
16 D. Tait. The Konkomba of Northern Ghana, 2nd ed., London
1964, s. 33 (autor używa
pisowni keteny ke); M. A. Langdon, M. J. Breeze, op. cit., s. 39, 78.
17 Zob.: R. S. Rattray, Tribes ar che Ashanti Hinterland, vol. 2, Oxford 1932, s. 43; M. fortes,
The dynamics of clanship among the Tal/ensi. Being the .first part of all analysis of the social strlleWie
of a Trans- Volca tribe, 3rd ed., London 1969, s. 107 przyp. I, s. 175 przyp. I.
18 Zob. J.-C Froelich, Le kinan des Konkomba du Nord-To{lo, "Notes Africaines" t. 80, 1958,
s. 104; tenże, Les Konkomba ... , op. cit., s. 150; J. Zwernemann, Die Erde ... , op. cit.. s. 31 i przyp. 1.
�259
wskazują na żeński charakter bóstwa ziemi w sensie uniwersalnym. Natomiast
lokalne duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski
lub żeński.
Kiting jest bóstwem jednostkowym i uniwersalnym dla wszystkich Konkombów. Pojęcie tego bóstwa i jego kult w sensie uniwersalnym nie ujawnia się
obecnie wyraźnie w wierzeniach i obrzędach Konkombów rejonu Saboby.
Natomiast każdy ród, a bardzo rzadko lineaż większy, ma sanktuarium ziemi,
zwane litingbaln, które symbolizuje i uobecnia lokalnego ducha ziemi, opiekuna wszystkich mieszkańców danego rodu. Bóstwo Kiting o charakterze
uniwersalnym manifestuje się więc w wielości duchów ziemi, opiekunów
poszczególnych rodów Konkombów. Według Froelicha lokalny duch ziemi
uważany jest za "żonę" boga Uwumbor. Nie dlatego jednak, iż mają dzieci, lecz
z powodu przekazywania przez ducha ziemi bogu Uwumbor próśb wyrażanych i zanoszonych przez kapłana ziemi, a także innych starców rodu
w świątyni ziemi 19.
Z ziemią związane są określone nakazy i zakazy. Duch ziemi jest gwarantem pokoju, porządku i ładu społeczno-moralnego. Nienawidzi on wszelkich
aktów przemocy, niesprawiedliwości, łamania porządku społecznego i przekroczenia określonych zakazów, czyli tabu, które karze brakiem płodów
rolnych, głodem, bezpłodnością, suszą, chorobą. Kary ducha ziemi mogą spaść
na poszczególnych członków rodu, całą rodzinę lub wszystkich mieszkańców
wioski. Aby je powstrzymać oraz naprawić ich skutki, muszą być złożone
ofiary przebłagalne. Wylanie krwi na ziemię 20 oraz cudzołóstwo i wszelkie
stosunki seksualne w buszu i na ziemi uprawnej (a więc poza zagrodą) kalają
i obrażają ziemię21.
Duchy ziemi i przodkowie odgrywają ważną rolę w życiu społecznym
i religijnym Konkombów. Zdaniem Taita obie te kategorie istot nadnaturalnych łączą się w pojęciu Istoty Najwyższej Uwumbor22. Ziemia jest nie tylko
żywicielką i źródłem pożywienia, ale ma charakter patrymonialny, gdyż jest
ściśle związana z przodkami, którzy na niej żyli i w niej są pogrzebani 23.
Ważność przodków i duchów ziemi w życiu społecznym i religijnym Konkombów wynika z faktu, iż przodkowie gwarantują ciągłość patrylinearnej strukJ.-c. Froelich. La trihu Kallkomba ... , op. cit., s. 187.
Tamże, s. 176. Zob. również: K. Dittmer, Die Ober volta-Pro viIIZ, w: H. Baumann (Hrsg.),
Die Viiiker Afrikas ulld ihre traditionellen Kulturen, Tl. 2: Ost-, West- und Nordafrika, Wiesbaden
1979, s. 530.
21 J.-c. Froelich, La trihu Kankomba ... , op. cit., s. 113, 137 i n., 145 i n., 181, 184, 187 i n.;
tenże, Les Kankomha ... , op. cit., s. 148. Zob. również: M. Manoukian, Tribes of the Northern
Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 84 przyp. 4; K. Dittmer, op. cit., s. 530.
22 D. Tait, The territorial pattern and lineage system of Kankomba, w: l. Middleton,
D. Tait
(Eds.), Tribes without rulers. Studies in African Seqmentary System, 4th ed., London 1970, s. 193.
23 Tamże, s. 193.
Iq
20
�260
tury społecznej i wyrażają jedność zmarłych i żyjących członków społeczności
lineażowej i rodowej. Duchy ziemi natomiast łączą członków rodu z danym
terytorium i uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkiwania i używania
zajmowanego terenu.
Sanktuarium ziemi uobecnia lokalnego personifikowanego ducha ziemi,
który różni się od duchów opiekuńczych (Uwaal, I.m. ngiwaa), którzy mają
również charakter lokalny i opiekują się poszczególnymi ludźmi, rodzinami,
lineażami i rodami. Duchy ziemi "mieszkają" w sąsiedztwie ludzi, podczas gdy
duchy opiekuńcze przebywają najczęściej w buszu, w drzewach, zagajnikach,
stawach, rzekach, kamieniach, skałach i na wzgórzach. Wszystkie te przybytki
sakralizują całą przestrzeń rodową i zapewniają jej mieszkańcom opiekę,
poczucie bezpieczeństwa oraz wsparcie w potrzebach materialnych i duchowych dnia codziennego, a także w nieoczekiwanych, kryzysowych sytuacjach
życia indywidualnego i społecznego 24.
Duchowi ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi,
których opiekunem jest kapłan ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel
ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne
funkcje tego specjalisty
rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba
i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden
kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi 25.
Władza i funkcje rytualne kapłana ziemi wypływają z faktu pochodzenia od
pierwszego mieszkańca danego terytorium rodowego oraz z "wybrania" przez
ducha ziemi. W segmentarnym społeczeństwie Konkombów władza polityczna
i religijna sprawowana jest w rodzie przez naczelnika rodu i kapłana ziemi.
Kapłan ziemi jest pośrednikiem między ludźmi a istotami nadnaturalnymi oraz
opiekunem przybytków i miejsc sakralnych rodu. Spełnia on ściśle określone
funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami.
Sanktuarium
ziemi jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem
sakralnym i głównym centrum kultu ziemi. Wyrażając sakralną relację między
członami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności
i autonomii rodu 26. Sanktuariami ziemi u Konkombów są najczęściej baobaby, gaje i zagajniki. Pod drzewami, w gajach i w zagajnikach znajdują się
24 Zob. m.in. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa '1966, s. 361 - 380; W. B. Kristensen, The meaning of religion. Lectures in the phenomenology of religion, 3rd printing, The Hague
1971, s. 357 -376; G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 438-447; J. F. Thiel,
Die Bedeutung von Raum und Zeit ais religiose Dimensionen, "Verbum SVD" t. 22, 1981, s. 21,
23 - 26.
25 Zob. J.-c. Froelich,
La tribu Konkomba ... , op. cit., s. 186 i n.
26 D. Tait,
The political system of Kankomba, "Africa" t. 23, 1953, s. 214; tenże, The
Konkomba of Northern Ghana, op. cit., s. 35, 46, 73. Zob. również J. Zwernemann, Die Erde ... ,
op. cit., s. 196.
�261
kamienie ofiarne pełniące funkcję ołtarza, na którym składane są ofiary.
Sanktuaria ziemi usytuowane są zwykle blisko zagród lub na granicy ziemi
uprawnej i buszu, oddzielając teren żyzny, bezpieczny, święty od obszaru
bezpłodnego, niebezpiecznego, świeckiego.
2. Struktura
rytuałów spełnianych przed rozpoczęciem prac polowych
Kult ziemi Konkombów łączy się przede wszystkim z gospodarką rolną
i sezonowymi pracami rolniczymi. Spośród nich takie prace, jak przygotowanie
do sadzenia jamów i siewu zbóż oraz żniwa mają szczególną rangę religijną
i bogatą oprawę rytalną. Rytuały związane z ziemią odbywają się w dwóch
terminach w porze suchej: po żniwach (grudzień-styczeń) i przed rozpoczęciem
prac polowych, pod koniec pory suchej (marzec-maj). Pod względem znaczenia
rytuały, które odbywają się pod koniec pory suchej, przed rozpoczęciem prac
polowych, są ważniejsze. Mają one charakter błagalny, ponieważ prosi się
przede wszystkim o deszcz. Rytuały te przeprowadza się w świątyniach ziemi
lub w zagrodach. Rytuał spełniony w wiosce Bwagbaln należy do rytuałów
odprawianych w sanktuariach ziemi, zwanych litingbaln aatork27. Rytuały
drugiego typu zwane są rytuałami "składania obiaty ziemi" (bi kpir kiting).
Miejscem tych rytuałów nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony
teren, znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub najstarszego mieszkańca rodu.
W wiosce Bwagbaln mieszkają członkowie lineażu większego Bwagbatiib
z klanu Biczabob. Zgodnie z terminologią Taita klan Biczabob jest klanem
przeciwstawnym (contrapuntal
clan)28. Dzieli się na dwa lineaże większe:
Bikumbwam i Bwagnatiib, których członkowie pochodzą od dwóch różnych
przodków. Każdy z tych lineaży większych odgrywa określoną rolę w życiu
społecznym i religijnym. W klanach przeciwstawnych kapłan ziemi i naczelnik
klanu muszą pochodzić z dwóch różnych lineaży większych. Członkowie lineażu
Bikumbwam, z którego pochodzi naczelnik rodu, zwani są "ludźmi naczelnika
rodu" (uninkpeldoaniib lub uninkpeldojaab) i mieszkają w przysiółkach Kpapaab
i Gbedo w Sabobie oraz w wiosce Tilangben, położonej 1 km na południowy
wschód od Saboby, po lewej stronie drogi prowadzącej do Kiteek 29.
Członkowie lineażu większego Bwagbatiib, z którego pochodzi kapłan
ziemi, zwani są "Iudźmi kapłana ziemi" (utindaananiib lub utindaanjaab). Lineaż
27 "Ofiara
w sanktuarium
ziemi", etymologicznie od litingbaln - sanktuarium
ziemi
i kilOrk - ofiara, obiata, ofiarować. Zob.: M. A. Langdon, M. J. Breeze, op. cit., s. 39.
2M Tail
wyróżnia Irzy rodzaje klanów: klany przeciwstawne (contrapuntal clans), klany
jednorodne (unitary clans) i klany złożone (compound clans). O strukturze społeczej rodów
Konkombów zob.: Tail, The Konkomba of Northern Ghana, s. 34 i n., 45; Zimoń, Afrykańskie ryta/y
agrarne, s. I 16 i n.
29 D. Tail, The Konkomha
Northern Ghana, op. cit., s. 44 i n.
or
�262
większy dzieli się na dwa lineaże mmeJsze: Kojodo i Nayundo. Protoplastą
lineażu większego Bwagbatiib był Kubuu, który miał dwóch synów: pierworodnego Kojo i młodszego Nayun. Lineaż mniejszy Kojodo (jego przodkiem
był Kojo) liczy sześć zagród, które znajdują się w wiosce Bwagbaln, usytuowanej 2 km na wschód od Saboby i graniczącej z rzeką Oti. Lineaż mniejszy
Nayundo, wywodzący się od przodka Nayun, składa się z 12 zagród.
Członkowie tego lineażu mieszkają w przysiółku Kpaliib, w północnej części
Saboby.
Rytuał przeprowadzono 24 marca 1991 roku w godzinach rannych, w dniu
sakpa, który dla członków rodu Biczabob i niektórych innych rodów plemienia
Biczabob jest dniem świątecznym (likpaakool). W tym dniu nie wolno pracować
w polu 30.
Rytuał składał się z następujących cykli rytów:
l) ryty w przybytku żeńskiego ducha opiekuńczego,
2) ryty w przybytku męskiego ducha opiekuńczego Fukabinyu,
3) ryty na grobie Mbagra,
4) ryty w sanktuarium ziemi,
5) ryty w polu.
Rytuały składania obiaty ziemi odbyły się w wioskach Nalongni i Kiteek.
Członkowie rodu Nalatiib z plemienia Biczabob zamieszkują trzy wioski
Nalongni, Tima i Dicheen, usytuowane w najbliższym sąsiedztwie Saboby. Ród
składa się z jednego lineażu większego, który dzieli się na trzy lineaże mniejsze:
Bwarado, Kotiendo i Wajado. Członkowie lineażu Bwarado pochodzą od
przodka Bwara i mieszkają w wiosce Toma, która od zachodu graniczy
bezpośrednio z Sabobą. Członkowie lineaży Kotiendo (ich przodkiem był
Kotien) i Waj ado (pochodzą od przodka Waja) zamieszkują natomiast wioskę
Nalongni, leżącą 3 km na zachód od Saboby. Przysiółek mieszkańców lineażu
Wajado znajduje się w zachodniej części wioski Nalongni, zwanej Chachakpaab, oddzielonej strefą pól przyzagrodowych od lineażu Kotiendo. Mieszkańcy sąsiedniej wioski Dicheen (usytuowanej 2 km na południowy zachód od
Saboby) należą również do lineażu Wajado, gdyż ich przodkiem był Wasaa,
młodszy brat Waja 31.
30 Tradycyjny tydzień Konkombów
składa się z sześciu dni. Każdemu z dni odpowiada dzień
targowy w jakiejś miejscowości w sąsiedztwie. Oto nazwy kolejnych dni tygodnia w okolicach
Saboby (w nawiasie miejsce targu): kakang (Sa boba), czampu (Yendi), lamo (Sambul), sakpa
(Saangul), kpangeln lub mange (Wapuli, Garimata), biczajala (Demon). Zob. lei.: D. Tait: The
Konkomba of Northern Ghana, op. cit., s. 18.
3 [ Zob. genealogię
III rodu Nalatiib z wioski Nalongni zamieszczon,! na końcu książki
D. Taita (The Konkomba of Northern Ghana). Bwara i Kotien byli synami ojca Ipiin (Kunang)
i matki Lomok, a wnukami eponimicznego przodka Utindaaya. Waja i Wasaa byli synami
Makpada (młodszego brata Ipiina), którego ojcem był Utindaaya. Kunang i Lomok pełnią funkcję
duchów opiekuńczych rodu Nalatiib i czczeni są w dwu różnych zagajnikach, znajdujących się na
terytorium rodu.
�263
Lineaż Kotiendo w 1991 roku składał Się z 18 zagród. Najstarszym
członkiem rodu Nalatiib (uninkpel) i lineażu Kotiendo był Ubindam, niemal
około osiemdziesięcioletni starzec. Z powodu braku kapłana ziemi pełnił
równocześnie jego funkcje. Uroczystość odbyła się rano 4 maja 1991 roku.
Zgodnie z tradycyjnym sześciodniowym kalendarzem był to dzień lamo, a więc
drugi dzień po dniu targowym w Sabobie (kakang)32. W sumie 21 osób
uczestniczyło w rytuale. który rozpoczął się o godz. 9.30 w zagrodzie Tindaana,
zmarłego kapłana ziemi. Składał się on z czterech części:
I) ryty na polu przyzagrodowym,
2) modlitwy Ubindama i Yangana,
3) ryty na grobie Tindaana,
4) ryty na dziedzińcu zagrody.
Uroczystości składania obiaty ziemi w wiosce Kiteek odbyły się 5 i 6 maja
1991 roku, czyli w dniach zwanych w tradycyjnym sześciodniowym kalendarzu
Konkombów sakpa i kpangeln (lub mange), a przypadających
w trzecim
i czwartym dniu po targu w Sabobie.
Wioska Kiteek jest położona 3 km na południowy wschód od Saboby.
Zamieszkuje ją ród Binangmam z plemienia Biczabob. Ród dzieli się na dwa
przeciwstawne lineaże: Kotodo i Yachado. Mieszkańcy lineażu większego
Kotodo nazwani są "ludźmi kapłana rodowego" (utindaananiib lub utindaanjaab). Lineaż większy dzieli się na dwa lineaże mniejsze: Japulkdo i Jangando.
Przodkiem eponimicznym lineażu większego Kotodo był Koto. Lineaż mniejszy Japulkdo Uego protoplastą był Japulk33) liczył w 1991 roku dziesięć
zagród, a lineaż mniejszy Jangando (przodek Jangan) - pięć zagród. Bigrumi,
najstarszy członek lineażu większego Katodo i mieszkaniec lineażu mniejszego
Japulkdo, pełnił funkcję kapłana ziemi mającego pieczę nad sanktuarium
ducha ziemi, zwanego Waapu. Ponieważ Waapu była żoną Koto, przodka
eponimicznego lineażu większego, dlatego duch ziemi ma w Kiteek wyraźnie
charakter żeński 34. Mieszkańcy lineażu większego Yachado nazwani są
"ludźmi naj starszego mieszkańca rodu" (uninkpeldoaniib lub uninkpeldojaab).
Nazwa lineażu Yachado pochodzi od przodka eponimicznego Vacha. W 1991
roku lineaż Yachado liczył trzy zagrody.
Uroczystości składania obiaty ziemi w wiosce Kiteek miały charakter
dwuczęściowy i składały się z następujących cykli rytów:
I) rytuał na dziedzińcu zagrody (odbył się 5 maja 1991 roku),
2) obrzędy w sanktuarium Ziemi,
32 W dniach lamo i sakpa (trzeci dzień po dniu targowym
w Sabobie) odbywa się wiele
uroczystości rytualnych wśród rodu Nalatiib i innych rodów plemienia Biczabob.
33 Japulk
był najstarszym synem Koto, a Jangan był drugim z kolei synem Koto.
-'4 Sanktuarium żeńskiego ducha ziemi znajduje się w zachodniej części wioski, na skraju pól
przyzagrodowych, w niewielkim oddaleniu od zagród lineażu mniejszego Jangando,
�264
3) ryty w przybytku ducha Chain,
4) ryty w przybytku ducha Kpambul (trzy ostatnie cykle obrzędów odbyły
się 6 maja 1991 roku).
Charakterystycznym
elementem, wspólnym dla rytuałów składania obiaty
ziemi w Nalongni i Kiteek, było miejsce tych rytuałów, a mianowicie
zewnętrzny dziedziniec zagrody. W wiosce Nalongni był to dziedziniec zagrody
zmarłego kapłana ziemi, a w Kiteek - dziedziniec zagrody naj starszego
żyjącego członka lineażu większego Kotodo, który pełni funkcję kapłana ziemi.
Na dziedzińcu każdej z tych zagród odbył się zasadniczy cykl rytuału składania
obiaty ziemi. Ten cykl rytów, mimo iż miał charakter podstawowy, nie stanowił
całości rytuału.
Rytuał składania obiaty ziemi w Nalongni rozpoczął się i zakończył
w ciągu jednego dnia. W wiosce Kiteek trwał dwa dni. O ile w pierwszym dniu
miał on charakter wspólnotowy i ponad rodowy, to w drugim dniu - spełniony był prywatnie w imieniu całej wspólnoty rodowej. Odprawiono ryty
w sanktuarium ziemi ducha Waapu i w dwóch przybytkach duchów Chain
i Kpambul, duchów opiekuńczych rodu Binangmam.
3. Wymiar społeczny i religijny rytuałów
W życiu społeczności Konkombów analizowane rytuały mają doniosłe
znaczenie społeczne i religijne, które kolejno omówimy w sposób skrótowy.
Mimo ograniczonego
zasięgu stosunków społecznych i politycznych
segmentarnego społeczeństwa Konkombów, rytuały w wioskach Bwagbaln,
Nalongni i Kiteek zgromadziły znaczną liczbę starców.
Nie licząc mieszkańców
wioski Bwagbaln, w rytuale uczestniczyło
14 przedstawicieli lineaży większych i rodów z Saboby, Tilangben, Nalongni,
Kiteek, Bwakul (Ghana) oraz Yaborpu i Lagee (Togo). Było to bez wątpienia
największe zgromadzenie rytualne starców o zasięgu ponadrodowym, w którym mogłem uczestniczyć w czasie badań wśród Konkombów.
Spośród rytuałów odbywających się w sanktuariach ziemi, rytuał w Bwagbaln zajmuje w świadomości członków części plemienia Biczabob miejsce
centralne. Sanktuarium ziemi w Bwagbaln ma charakter ponad rodowy dla
pięciu rodów plemienia Biczabob, zamieszkujących Sabobę i tereny bezpośrednio z nią graniczące. Jest ono symbolem jedności i specjalnych więzi między
członkami rodów Biczabob, Nalatiib, Bumwateeb, Binangmam i Bwakutiib.
W przekonaniu członków tych rodów "świątynie ziemi są - jak wyraził to
starzec Mapula z Nalongni
- bliźniakami, z których najstarszym jest
świątynia ziemi z Bwagbaln". Wszystkie inne sanktuaria ziemi Konkombów
mają zasadniczo charakter rodowy. Odnosi się to do wszystkich innych rodów
plemienia Biczabob, mieszkających w Ghanie i Togo, oraz rodów takich
znanych mi plemion, jak Nakpantiib, Binalob, Bigbem i Bimonkpom.
�265
Lineaż Bwagbatiib jest odpowiedzialny za świątynię ziemi. Dlatego też
członkowie tego lineażu, zgodnie z porządkiem starszeństwa, odegrali najbardziej aktywną rolę w rytuale spełnionym w wiosce Bwagbaln. Byli nimi: IIabur,
Singbaan i Gmajir. Jako najstarszy członek lineażu, Ilabur pełni oficjalnie
funkcje kapłana ziemi. Ponieważ mieszka w przysiółku Kpaliib w Sabobie,
przekazał Singbaanowi, najstarszemu mieszkańcowi wioski Bwagbaln, funkcję
opiekuna sanktuarium. Gmajir jest drugim co do wieku mieszkańcem Bwagbaln i synem Mbagra, ostatniego instalowanego kapłana ziemi rodu Biczabob.
Mieszkańcy wioski Bwagbaln przekazali na cele ofiarne dziewięć sztuk
drobiu, barana i kozła oraz przeznaczyli znaczną część sorga do warzenia piwa.
IIabur z Kpaliib przesłał również pewną ilość sorga na ten cel.
Lineaż większy Bikumbwam związany jest z lineażem Bwagbatiib więzami
wspólnoty rodowej (unibuan). Jako członkowie tego samego rodu Biczabob,
przedstawiciele starszyzny z przysiółka Kpapaab z Saboby i z Tilangben już
25 lutego przysłali pewną ilość sorga do warzenia piwa. O randze więzów
rodowych świadczy obecność pięciu mężczyzn w rytuale w Bwagbaln, a mianowicie dwóch z przysiółka Kpapaab, dwóch z Tilangben i jednego z Gbedo.
W Nalongni zebrało się 14 starców i siedmiu młodszych mężczyzn,
a w Kiteek 12 starców, nie licząc kobiet, młodzieży i dzieci. Dużą liczbę
zebranych mężczyzn w Nalongni można wytłumaczyć stosunkowo dużą liczbą
zagród znajdujących się w wiosce (18 zagród w lineażu Kotiendo i pięć w lineażu Wajado). Choć liczba zebranych mężczyzn w Nalongni była większa
niż w Kiteek, to jednak rytuał w Nalongni miał ograniczony zasięg lineażowy
i rodowy. Jedynym uczestnikiem rytuału spoza rodu Nalatiib był Nakpabu
z Bwagbaln, który przyniósł kurczaka od Singbaana, naj starszego mieszkańca
wioski. Nie było przedstawiciela rodu Bumwateeb z Kumwateek 35.
W przeciwieństwie do rytuału w Nalongni rytuał w wiosce Kiteek miał
zasięg ponadrodowy, co jest rzadko spotykane w segmentarnym społeczeństwie Konkombów. Na 12 obecnych starców aż pięciu pochodziło z innych
rodów i lineaży większych. Byli to: Basuba z rodu Bikujom, Bajapuu i Chulada
z rodu Nalatiib, Jambuja z Iineażu większego Bikumbwam, Ubanyal z lineażu
większego Bwagbatiib (obaj z rodu Biczabob). Ponadrodowy charakter rytuału
w Kiteek porównywalny jest z rytuałem w wiosce Bwagbaln, w którym
uczestniczyło ponad 20 starców z rodów Biczabob, Nalatiib, Binangmam,
Bwakutiib. W obu tych rytuałach a zasięgu ponadrodowym zabrakło przedstawiciela rodu Bumwateeb z Kumwateek.
Najbardziej aktywną rolę w rytuałach składania obiaty ziemi pełnili
członkowie tych lineaży, które są odpowiedzialne za przeprowadzenie rytuałów
35 Ljn~aż większy I3wagbatiib z Bwagbaln i ród Bumwatceb
z Kumwateek łączą więzy
partnerstwa rytualnego z rodem Nalatiib. Wioska Kumwatcek jest położona 2 km na północ
od S~h()hv.
�266
w imieniu całego rodu. W wiosce Nalongni lineaż mniejszy Kotiendo pełni tę
funkcję z racji starszeństwa. Ubindam jest bowiem najstarszym członkiem rodu
Nalatiib, i z tej racji pełni równocześnie funkcję kapłana ziemi. Aż dziesięciu
gospodarzy zagród lineażu Kotiendo uczestniczyło w rytuale, nie licząc
młodszych mężczyzn. Większość z nich przyniosła po sztuce drobiu ofiarnego,
a ponadto na starszyźnie lineażu z Ubindamem na czele spoczywał obowiązek
przygotowania piwa. Zgodnie z prawem starszerlstwa rytuał rozpoczął oficjalnie Ubindam modlitwą wstępną. Ze względu na podeszły wiek, siedząc przypatrywał się innym czynnościom rytualnym, które w jego imieniu wykonywali
Weinjimi i Ujaka-udo, starcy z lineażu Kotiendo.
Zgodnie ze strukturą klanu przeciwstawnego Binangmam z Kiteek, członkowie lineażu większego Kotodo są odpowiedzialni za świątynię ziemi i obrzędy z ziemią związane. Pierwsza część rytuału odbywała się na dziedzińcu
zagrody Bigrumi, seniora lineażu większego Kotodo i lineażu mniejszego
Japulkdo. Bigrumi, będąc fizycznie bardzo sprawnym starcem, wykonywał też
wszystkie czynności rytualne. Jest rzeczą znamienną, iż uczestniczący w rytuale
Unyaan i Basuba, starsi od niego przedstawiciele lineażu większego Yachado
i rodu Bikujom, ani razu nie przemawiali w czasie rytuału. Następnego dnia
Bigrumi spełniał również wszystkie ryty w sanktuarium ziemi i w dwóch
przybytkach duchów opiekuńczych. W rytuale na dziedzińcu zagrody uczestniczyło aż siedmiu gospodarzy zagród lineażu mniejszego Japulkdo. Wszyscy
oni przynieśli na cele ofiarne po sztuce drobiu. Nieobecny z powodu choroby
starzec Mewiin także przekazał kurczaka. Mananyi i Tagar przysłali ponadto
po garnku piwa do zagrody Bigrumi. Z lineażu mniejszego Jangando w rytuale
uczestniczyli gospodarze czterech zagród. Nlembi, najstarszy członek lineażu,
przysłał garnek piwa do zagrody Bigrumi oraz przyniósł dwa kurczaki. Trzech
innych gospodarzy przyniosło po jednym kurczaku. Następnego dnia Nlengoon,
przedstawiciel lineażu mniejszego Jangando, towarzyszył Bigrumi w sanktuarium ziemi oraz w przybytkach duchów ChaIn i Kpambul.
Oprócz członków lineaży Kotiendo i Kotodo w rytuałach składania obiaty
ziemi mniej lub bardziej aktywnie uczestniczyli członkowie lineaży, których
łączą z Kotiendo i Kotodo więzy wspólnoty rodowej (unihaan). Chodzi
o członków lineaży mniejszych Bwarado i Wajado z rodu Nalatiib oraz
o członków lineażu większego Yachado z rodu Binangmam. Yangan z Oicheen,
najstarszy członek lineażu Wajado, przemówił na początku rytuału składania
obiaty ziemi jako drugi, po Ubindamie, naczelniku rodu. Kofi, senior lineażu
Wajado z Nalongni, przemówił pierwszy na polu przyzagrodowym oraz złożył
ofiary z piwa i z krwi kurczaka nad grobem Tindaana. Po modlitwach
wypowiedzianych przez Weinjimi i Ujaka-udo, którzy przemawiali w imieniu
Ubindama, na zewnętrznym dziedzińcu zagrody ofiary z piwa i krwi z 13 sztuk
drobiu złożył Kofi. On też zakończył cykl rytów modlitwą oraz rozlaniem
wody po zagrodzie. W porównaniu z główną rolą Kofiego, przedstawiciela
�267
lineażu Wajado, udział w rytuale Chulady, reprezentanta lineażu mniejszego
Bwarado z Toma, ograniczył się do biernego asystowania w rytach spełnionych
nad grobem Tindaana i na dziedzińcu zagrody. Yangan, Kofi, Ngmandar
z lineażu Wajado przynieśli po kurczaku. Z Iineażu Bwarado kogucika
przekazał Uniyaan, a Chulada zamiast kurczaka dał 100 cedis. Członkowie
Iineaży Wajado i Bwarado nie przysłali do zagrody Ubindama ani gotowego
piwa, ani też potrzebnego do jego warzenia sorga.
Gospodarze wszystkich trzech zagród lineażu większego Yachado uczestniczyli biernie w rytuale składania obiaty ziemi, na dziedzińcu zagrody
w Kiteek. Unyaan i Bidil (mieszkają w jednej zagrodzie) oraz dwaj inni
gospodarze zagród, Tagbii i Unibomo, przynieśli po kurczaku, a Unyaan
i Tagbii przysłali po jednym garnku piwa do zagrody Bigrumi. Rytuał
zakończył najmłodszy gospodarz zagrody z lineażu Yachado, Unibomo, który
wypowiedział okolicznościową modlitwę oraz rozlał wodę na dziedzińcu. W rytach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych ChaIn i Kpambul
uczestniczył Ntebi, syn Unyaana z lineażu większego Yachado. Jako delegat
ojca dołączył do starców Bigrumi i N\engoon z opóźnieniem i dlatego nie
asystował im w sanktuarium ducha ziemi Waapu.
Poza więzami wspólnoty rodowej ważną rolę w życiu społecznym i religijnym Konkombów odgrywają więzy rytualne istniejące między lineażami
większymi należącymi do różnych rodów, a także między rodami (mantotiib).
Więzy te wzmacniają i stabilizują poczucie przynależności rodów do tej samej
grupy plemiennej oraz wiążą pewną liczbę rodów między sobą. Partnerstwo
rytualne spełnia więc w segmentarnym społeczeństwie Konkombów ważne
funkcje integrujące. W rytuale w Bwagbaln uczestniczyli: Balaween, przedstawiciele rodu Nalatiib z Nalongni, związanego więzami rytualnymi z lineażem większym Bwagbatiib oraz BidiI, przedstawiciellineażu większego Yachado
z Kiteek, związanego więzami rytualnymi z lineażem większym Bikumbwam.
Obaj przedstawiciele przynieśli po kurczaku jako dar od naj starszego mieszkańca rodu i lineażu większego. Przedstawiciele tych grup etnicznych modlili
się w czasie składania obiaty z piwa duchowi ziemi Naapaa. Ilabur przemawiał
w imieniu nieobecnego delegata rodu Bumwateek, związanego więzami rytualnymi z lineażem Bwagbatiib.
Delegatem Singbaana z lineażu większego Bwagbatiib był Nakpabu, który
od niego przyniósł do Nalongni kurczaka ofiarnego. W rytuale w Kiteek
uczestniczyli jako partnerzy rytualni: Basuba, starzec rodu Bikujom (partner
rytualny lineażu większego Kotodo) i Jambuja z wioski Tilangben, delegat
seniora Tibwarmo z lineażu Bikumbwam (partner rytualny lineażu większego
Yachado). Tylko Basuba przyniósł kurczaka.
Bigrumi, najstarszy członek lineażu większego Kotodo z Kiteek i pełniący
funkcję kapłana ziemi, uczestniczył w rytuale w Bwagbaln ze względu na więzy
przyjaźni istniejące między lineażem Kotodo a lineażem Bwagbatiib. Wyrazem
�268
przyjaźni był kurczak, przyllleslony przez Bigrumi. Z lineażu większego
Bwagbatiib z wioski Bwagbaln uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi
w Kiteek Ubanyal, syn Singbaana, seniora wioski. Był on delegatem ojca, który
przekazał przez syna kurczaka ofiarnego. Wzajemna obecność przedstawiciela
lineażu większego Bwagbatiib, który jest odpowiedzialny za sanktuarium
ducha ziemi Naapaa i przedstawiciela lineażu Kotodo, odpowiedzialnego za
sanktuarium ducha ziemi Waapu w Kiteek, jest ważna ze względu na więzy
przyjaźni (kidżonjaan
lub kidżotiik) istniejące między lineażami większymi
Bwagbatiib i Kotodo. Żeński duch ziemi Waapu z Kiteek jest uważany za
"żonę" męskiego ducha ziemi Naapaa z Bwagbaln.
Z racji więzów sąsiedzkich w rytuale w świątyni ziemi w Bwagbaln
uczestniczył Majar z Bwakul. Z powodu mniejszego znaczenia więzów sąsiedzkich, nie przyniósł on kurczaka ofiarnego. W rytuale składania obiaty ziemi
w Kiteek uczestniczyli Bajapuu (naj starszy syn Ubindama) z lineażu Kotiendo
z Nalongni i Chulada z lineażu Bwarado z Toma. Bajapuu przyniósł kurczaka
ofiarnego. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie, dlaczego przedstawiciel wioski
Kiteek nie uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi w Nalongni. Bigrumi
wiedział o terminie tego rytuału, gdyż on i Balaween przybyli 2 maja na stację
misyjną w Sabobie, aby mnie zaprosić do uczestnictwa w obu rytuałach.
Analizowane rytuały sankcjonują i integrują system społeczny oparty na
pokrewieństwie oraz na więzach rodowych, rytualnych, przyjacielskich i sąsiedzkich. Rytuał w Nalongni miał zasadniczo zasięg lineażowy i rodowy.
W tym względzie jest on podobny do wielu innych rytuałów, jak np. rytuałów
dożynkowych, rytuału wprowadzenia na urząd kapłana ziemi czy niektórych
rytuałów spełnianych w sanktuariach ziemi. Ponad rodowy charakter rytuału
w świątyni ziemi w Bwagbaln i w wiosce Kiteek zasługuje na szczególne
podkreślenie. Plemię nie jest grupą rytualną. Konkombowie nie praktykują
bowiem rytuałów plemiennych, obowiązujących wszystkich członków lub
przedstawicieli wszystkich rodów danego plemienia. Rytuały podtrzymują
stabilność porządku społecznego i autorytet starszyzny. Czynności rytualne
sprawują najstarsi mieszkańcy wiosek lub ich delegaci, zgodnie z prawem
starszeństwa. Wykonywanie czynności rytualnych jest jednym ze źródeł autorytetu i prestiżu społecznego oraz wyrazem sprawowania władzy 36.
Stosunkowo duży udział w rytuałach mężczyzn ze społeczności lokalnej
i lineaży należących do jednego rodu w wiosce Nalongni oraz przedstawicieli
innych lineaży i rodów w wioskach Bwagbaln i Kiteek akcentuje i wzmacnia
solidarność grupową - lineażową, rodową i ponad rodową. Aktywny udział
starców i delegatów lineaży i rodów sąsiedzkich w rytuale w Bwagbaln wyrażał
36 Zob.: D. Tail, The political system ... , op. cit., s. 216; E. L. Mendosa.
Tile politics of
divinatioll. A processual view ofreactions to illness and del:iance amollg the Sisala o{Norlhern Ghana.
Berkeley 1982, s. 12, 166, 198, 203 i n.
�269
się w modlitwach wypowiadanych kolejno przez poszczególnych przedstawicieli w czasie składania obiaty z piwa.
Oprócz wymiaru społecznego analizowane rytuały składania obiaty
ziemi mają również znaczenie religijne. Rytuały te jako symboliczny system
znaczeń i komunikacji umożliwiają kontakt człowieka i społeczności z rzeczywistością transcendentną. Przez słowa, gesty, przedmioty i działania symboliczne rytuały składania obiaty ziemi przekazują prawdy religijne, normy i wartości, które określają zachowania ludzkie, integrują grupy rodowe i lineażowe
i są podstawą ich interakcji. Rytuały są ponadto nośnikami stanów emocjonalnych, przeżyć oraz oczekiwań jednostek i społeczności37.
Rytuały składają się z kilku grup rytów, w których wyróżniamy dwie lub
trzy fazy:
a) modlitwy połączone ze złożeniem obiaty z piwa,
b) modlitwy towarzyszące ofiarom z drobiu, kozła i barana,
c) modlitwy związane z wylaniem piwa na kamień i czarki gliniane oraz
z ofiarami z wnętrzności i wątroby drobiu.
Niektóre cykle rytów składają się tylko z dwóch faz: obiaty z piwa
i krwawych ofiar. Fakt ten świadczy o zaniku w ostatnich dziesięcioleciach
trzeciej fazy i modyfikacji samej struktury różnych rytuałów (m.in. rytuałów
żniwnych). D. Tait potwierdza istnienie rytu fazy trzeciej w początkach lat
pięćdziesiątych 3R. Wyniki drugich badań w latach 1990 - 1991 pozwalają
stwierdzić, iż zanik fazy powtórnego składania obiaty z piwa lub wody jest
częstszy u plemienia Biczabob. Plemiona Nakpantiib
i Binalob również
obecnie praktykują częściej tę fazę w różnych rytuałach.
O znaczeniu religijnym rytuałów składania obiaty ziemi świadczą adresaci
modlitw i ofiar, treść modlitw i składane ofiary. Adresatami modlitw są: bóg
Uwumbor, duchy ziemi, duchy opiekuńcze rodu, duchy buszu, duchy bliźniąt,
przodkowie.
Bóg Uwumbor nie był ani razu wspomniany podczas rytuału w Bwagbaln.
Był on natomiast trzy razy wspomniany przez starca Bigrumi z Koteek
w czasie spełniania rytuału o charakterze prywatnym w świątyni ziemi,
w przybytku ducha ChaIn oraz w przybytku ducha Kpambul. Należy dodać, iż
w czasie wspólnotowego rytuału składania obiaty ziemi w NaJongni i Kiteek
bóg Uwumbor nie był ani razu wspomniany. Analiza różnych rytuałów wy37
V. Turner, The .lurest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, 7th printing, Ithaca 1986,
s. 29, 32; tenże, Symbolic studies, "Annual Review of Anthropology" t. 4, 1975, s. 155 i n.; H. Zimoń,
Buddyjska architektura sakralna i jej symbolika w starożytnych Indiach, w: Dni Buddyjskie.
(Materialy z sesji naukowej), pod red. E. Śliwki SVD i M. Brześcińskiego SVD, Pieniężno 1990,
s. 227 -229. Zob. również: A. Zajączkowski. Czarna Afryka wczoraj i dziś, Warszawa J 980, s. 97;
B. C. Ray, A/'rican religions. Symbol, ritual, and community, Englewood Cliffs 1976, s. 78.
3M D. Tait, The place uf lihation ill Konkomha ritual, "Bulletin de l'Institut
Franc,;ais d'Afrique
Noire" sćrie B, l. 17, 1955, s. J 69, 172.
�270
kazuje, iż bóg Uwumbor jest rzadko wspomniany w modlitwach, a jeżeli jest,
to zawsze obok innych istot nadnaturalnych 39.
Uniwersalne bóstwo Kiting manifestuje się w wielości lokalnych duchów
ziemi, opiekunów poszczególnych rodów Konkombów. Duchom ziemi płci
męskiej lub żeńskiej oddaje się cześć w sanktuariach ziemi. Duch ziemi Naapaa
w Bwagbaln i duch ziemi w wiosce Nalongni, zwany Nalotingbann (duch
sanktuarium ziemi w Nalongni), są męskie, a duch ziemi Waapu z Kiteek ma
charakter żeński 40. W poszczególnych wioskach na pierwszym miejscu wspomniano ducha ziemi danej wioski, w której odbywał się rytuał, a następnie
duchy ziemi czterech rodów usytuowanych wokół Saboby. W sumie wymieniano duchy ziemi pięciu rodów (Biczabob, Nalatiib, Binangmam, Bumwateeb,
Bwakutiib), które sanktuarium ducha ziemi Naapaa z Bwagbaln uważają za
najstarsze i najważniejsze 41.
Spełnienie rytuału w Bwagbaln poprzedza przeprowadzenie
rytuałów
związanych z ziemią w zagrodach i w świątyniach ziemi w wioskach Nalongni,
Kumwateek, Kiteek i Bwakul. Z treści modlitw wynika wyraźnie, że odprawienie rytuału w świątyni ducha ziemi Naapaa jest warunkiem rozpoczęcia
prac polowych w nowym sezonie agrarnym. Wyraźnie zaakcentował to Gmajir
w momencie zetknięcia głowy barana ofiarnego z kamieniem, mówiąc:
"Duchu ziemi Naapaa, strzeż nas, kiedy pracujemy w polu. Ofiarujemy ci tego barana. Skoro go
przyjmiesz, nic dozwól zmarnować się żadnej sadzonce jamu. Niech z jednej sadzonki będzie wiele
jamów. Chcemy szczęścia. Sprawując ten ryruał, umożliwiamy ludziom rozpoczęcie prac polowych.
Jeżeli tego nie dokonamy, to chłopi nic będą mogli rozpocząć prac polowych. Duchu opiekuńczy
Kituusaakpeng42,
chcemy rozpocząć pracę w polu".
W czasie rytuału składania obiaty ziemi w Nalongni wspomniano również
ducha ziemi rodu Binalob z N-nalog z racji więzów rytualnych, a w Kiteek ducha ziemi z wioski Dokondo z racji bliskiego sąsiedztwa 43.
Kult opiekuńczych duchów rodowych spełnia ważną rolę w życiu religijno-obrzędowym Konkombów. Łączy się on z kultem ziemi. Cykle rytów odbywają się często w przybytkach duchów rodowych przed rytuałami związanymi
bezpośrednio z ziemią i spełnianymi w santuariach ziemi czy w zagrodach lub
też po tych obrzędach.
O hogu Uwumbor zob.: H. Zimoń. Afrykańskie
ry/ualy agrarne ... , s. 47, 92 - 94, 105.
122.
40 Zob. H. Zim oń, Sanktuarium
ziemi _. cen/rum kultowe ludu Konkomha
IV pIjlnocnej Ghanie,
"Roczniki Teologiczne" t. 40, 1993, s. 26-28.
41
Tamie, s. 29.
42 Kituusaakpeng
jest drugim imieniem ducha Tutal, który jest duchem opiekuńczym rodu
Biczabob.
43 Ród
Binalob z N-nalog należy do plemienia Binalob i łączą go więzy partnerstwa
rytualnego z rodem Nalatiib. Wioskę Dokondo. usytuowaną na południowy zachód od Kiteek,
zamieszkują członkowie plemienia Nakpantiib.
39
107,
�271
Na pocz<!tku rytuału w Bwagbaln odprawiono cykle rytów w przybytkach
żeńskiego ducha opiekuńczego i męskiego ducha opiekuńczego Fakabinyu.
Zgodnie z opinią starców ryty w tych dwóch przybytkach duchów opiekuńczych muszą koniecznie poprzedzać główny rytuał w świątyni ziemi. Duch
żeński jest opiekunem Iineażu większego Bikumbwam, a męski duch Fukabinyu - Iineażu większego Bwagbatiib. Ceremonie w przybytkach tych dwóch
duchów opiekuńczych podkreślają jedność wspólnoty rodu Biczabob, składającego się z dwóch Iineaży większych Bikumbwam i Bwagbatiib.
Przedłużeniem i uzupełnieniem rytuału w Bwagbaln były rytuały odprawione rano następnego dnia, 25 marca 1991 roku, w przybytkach duchów
opiekuńczych rodu Biczabob, jak: Libuye, Libukpil, Kpambo i Taloo. Wszystkie rytuały odprawione w przybytkach duchów opiekuńczych podkreślają
łączność ducha ziemi z duchami opiekuńczymi.
Podobnie jak w wiosce Bwagbaln, tak i w Kiteek przedstawiciele rodu
Binangmam spełnili następnego dnia obrzędy w sanktuarium ziemi i w dwóch
przybytkach duchów ChaIn i Kpambul, duchów opiekuó.czych rodu Binangmam.
Inną kategorią istot nadnaturalnych, które wzywa się w rytuałach składania obiaty ziemi, stanowią duchy buszu (bininkpiib lub hiponib), nie mające
stałych cech dobra i zła. Według wierzeń Konkombów jest to specyficzny
rodzaj psotnych duchów, które mieszkają w buszu i mogą szkodzić ludziom,
sprowadzając bezpłodność i różne choroby, zwłaszcza natury psychicznej.
Duchy te są płci męskiej i żeńskiej, wchodzą w związki małżeńskie i mają
dzieci. Celem pozyskania przychylności duchów buszu wzywa się je w modlitwach i składa się im ofiary44.
W rytuałach składania obiaty z piwa wzywano kilka razy duchy bliźniąt,
które są symbolizowane przez takie przedmioty, jak garnki z tykwami
służącymi jako przykrywki lub tykwy. Bliźnięta znajdują się w specjalnej relacji
do duchów płodności. Stosunek ludów afrykańskich do bliźniąt jest ambiwalentny. Wzbudzają one radość jako symbol płodności, a także obawę, gdyż
uważane są za niebezpieczne i nienormalne. Biczabobowie cieszą się z narodzin
bliźniaków. Według Froelicha z podobnym stosunkiem do bliźniąt spotykamy
się u plemienia Bimonkpom i ludu Komba. Zdaniem H. A. Blaira plemiona
Binafiab i Bimonkpom (wbrew poglądowi Froelicha) obawiają się bliźniąt,
uznając jedno z dzieci za dziecko duchów buszu45.
W rytuale spełnionym w sanktuarium ziemi w Bwagbaln nie wzywano ani
duchów buszu, ani duchów bliźniąt.
H. Zimoń, Afrykańskie rytuały agrarne ... , op. cit., s. 123 i n.
H. A. Blair. Some rrihes of the Konkomha (maszynopis, cyt. za: M. Manoukian, op. cit.,
s. 74); J.-c. Froelich, La trihu Kankomba ...• op. cil., s. 158 i n.; H. Zimoń, Afrykańskie rytuały
awarne ... , op. cit., s. 124 i przyp. 42 (s. 129 i n.).
",4
",5
�272
W modlitwach towarzyszących obiatom z piwa i krwawym ofiarom we
wszystkich trzech rytuałach wspomniano duchy przodków (jadżatiib, l.p.jadża).
Przodkowie uważani są za ciągle obecnych i żywych członków społeczności,
w której życiu biorą aktywny udział i wpływają na losy żyjących. O więzi
tzw. żywych zmarłych z żyjącymi świadczą dwustopniowe obrzędy pogrzebowe
(pochówek i pogrzeb wtórny), które umożliwiają zmarłym przejście do krainy
przodków i osiągnięcie statusu przodka. Cześć oddawana przodkom wynika
z pozycji, jaką zajmują jednocześnie na tym i na tamtym świecie. Według
wierzeń Konkombów i innych ludów północnej Ghany przodkowie mogą
ludziom również szkodzić, jeżeli zostali pochowani niewłaściwie i byli źle
traktowani przed śmiercią, oraz jeśli nie składa się im odpowiednich ofiar46.
W modlitwach towarzyszących ofiarom wspominani są prawie wyłącznie
przodkowie rodów Biczabob, Nalatiib i Binangmam. Jedyny wyjątek stanowi
przodek Tamanja z rodu Bikujom, związanego więzami partnerstwa rytualnego z rodem Binangmam. Jego wnuk, Basuba, uczestniczył w rytuale
składania obiaty ziemi na dziedzińcu zagrody w Kiteek. Ograniczony zasięg
rodowy wzywanych przodków wypływa z segmentarnej i partylinearnej
struktury społecznej Konkombów, w której pamięta się tylko własnych,
rodowych przodków, zwłaszcza męskich. Genealogie Konkombów mają zasięg
ograniczony, nie przekraczający zwykle pięciu generacji47. Pamięta się prwdków najbliższych (ojca, dziadka i ich braci) oraz praprzodków, czyli przodków
eponimicznych lineaży większych i mniejszych.
Treść modlitw obejmuje wszystkie sfery i potrzeby indywidualnego i wspólnotowego życia. Modlitwy towarzyszące składaniu obiat z piwa oraz ofiar
krwawych mają charakter błagalny, w których prosi się o deszcz, liczne
potomstwo, dostatek pożywienia, płodność, pomyślność, zamożność, obfitość
ryb, spokojny sen, szczęśliwy uśmiech, zdrowie, zgodę i jedność w wiosce,
radość, szczęście, wszelką pomyślność, moc, dobroć i przychylność ziemi,
dobro, przyjaciela, narzeczoną, powinowatego, zgodę wszystkich mieszkańców
wioski Kiteek z białym człowiekiem i pomoc dla niego, pomoc dla wróżbitów
we wróżeniu, pieniądze na zakup ciężarówek dla tych, którzy pracując
przebywają poza wioską Kiteek, wolność od różnych kłopotów, huraganu, złej
rzeczy, nieszczęść i niebezpieczeI1stw oraz obronę przed jadowitymi żmijami.
Najczęściej modlono się o potomstwo, dostatek pożywienia, wolność od
kłopotów, a zwłaszcza o deszcz. Częstym prośbom o deszcz towarzyszyły
życzenia, aby mieszkaI1cy wiosek byli wolni od wiatru i szkód powodowanych
huraganem. Rytuały sygnalizują rozpoczęcie nowego roku agrarnego, który
łączy się z początkiem pory deszczowej. Akcja kopania trzech rzędów pod
zasiew zboża i jednego kopca jamu w Bwagbaln oznaczała w sposób symboliczny rozpoczęcie prac polowych w nowym roku agrarnym. Tym samym sym46
47
H. Zimoń, Afrykańskie rytuały agrarne ... , op. cit., s. 124 i n.
D. Tait, The political system ... , op. cit., s. 222.
�273
bolicznie potwierdzona została modlitwa Gmajira w świątyni ziemi, z której wynika, iż odprawienie rytuału jest warunkiem rozpoczęcia prac polowych przez
członków pięciu rodów plemienia Biczabob. Dla rozpoczęcia prac polowych
oraz nowego cyklu wegetacyjnego i gospodarczego pierwsze opady oraz ich
dostateczna ilość i regularność w porze deszczowej są sprawą decydującą. Symboliczna czynność rozlewania piwa zmieszanego z wodą lub wody na dziedzińcu
zagrody oraz słowa modlitwy, wyprzedzające tę czynność (w wiosce Nalongni)
lub jej towarzyszące (w wiosce Kiteek), wskazują wyraźnie na główny cel
rytuałów składania obiaty ziemi, jakim jest wyproszenie życiodajnego deszczu.
Rozlewając wodę z dużej tykwy na zewnętrznym dziedzińcu zagrody w Kiteek,
Unibomo (syn Ulaa i przedstawiciel lineażu większego Yachado) mówił:
"Jeżeli duch ziemi Waapu przebywa rzeczywiście w sanktuarium ziemi, niech ześle deszcz. Jeżeli
ziemia jest rzeczywiście ziemią, niech dzisiaj spadnie deszcz. Niech duch ziemi Waapu ześle deszcz.
Duchu ziemi z Nalongni i Dicheen, duchu ziemi z Kumwateek, duchu ziemi z Bwakul, [duchu ziemi]
z Dokondo. złączcie się i ześlijcie deszcz. Jeżeli będzie padać, to niech nie będzie wtedy wiatru".
Ważnym wśród Konkombów
problemem, wspomnianym
kilkakrotnie
w rytuałach, jest czarownictwo. Przez czary (czarownictwo) rozumie się
czynności i praktyki zmierzające do sprowadzenia zła na człowieka lub
społeczność. Czarownicy powszechnie uważani są przez Konkombów za ludzi
złych i aspołecznych. Praktyki czarownicze mogą wykonywać zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Od dłuższego czasu ludzie podejrzani przez społeczność
o praktykowanie czarów są uważani za osoby żyjące na marginesie źycia
społecznego wioski. Czarownik określany jest w modlitwach jako osoba
o "podwójnym umyśle", o "czterech oczach" lub jako osoba nienawidząca,
mająca złe zamiary czy przynosząca kłopoty48.
W rytuałach ofiarowano piwo lub piwo zmieszane z wodą oraz krew
z drobiu, a w sanktuarium ziemi również z kozła i barana. W końcowej fazie
rytuału w przybytkach duchów opiekuńczych Kpamba i Taloo ofiarowano
w wiosce Bwagbaln kawałki wątroby. W obrzędach religijnych spełnionych
w Kiteek w sanktuarium ziemi oraz w przybytkach duchów opiekuńczych
składano w ofierze, w trzecim rycie, wnętrzności i kawałki wątroby kurczaków.
Wnętrzności i wątroba drobiu są symbolicznie ważne (wątroba jest siedliskiem
życia) i są uważane przez Konkombów za smakołyki. Piwo, woda, krew,
wnętrzności i kawałki wątroby pełnią funkcję daru w formie napoju czy
pokarmu przekazanego istotom nadnaturalnym
przez żyjących. Istoty te
pragną i potrzebują napoju i pokarmu. Wyraźnie potwierdzają to słowa
modlitwy starca Bigrumi towarzyszące ofiarowaniu wątroby duchowi ziemi
Waapu w jego sanktuarium: "Waapu, chcę pożywienia z pól, ty również
pragniesz pokarmu. To jest twój pokarm". Żyjący partycypują w ofiarowanych
4R Zob.: S. Zawadzki,
kol. 768 - 770.
18 -
Lud L LXXVIII
H. ZimOIi, Czary, w: Encyklopedia
Katolicka,
t. 3, Lublin
1979,
�274
darach pijąc piwo oraz w czasie rytualnej biesiady, co jest wyrazem duchowej
łączności z istotami nadnaturalnymi. Integralną częścią rytuałów w Bwagbaln,
Nalongni i Kiteek było częstowanie piwem. Sztuki drobiu zabite na dziedzińcach zagród należały do ofiarodawców. Każdy z nich zabrał swoją sztukę
drobiu do zagrody, gdzie po ugotowaniu była spożywana przez właściciela
zagrody i innych jej mieszkańców.
*
*
*
Ziemia zajmuje w wierzeniach i kulcie ludów pierwotnych miejsce szczególne. Jest fundamentem życia i podstawą wielu hierofanii. Jako urodzajna matka
i żywicielka otoczona jest szacunkiem i kultem. Analizowane i interpretowane
w niniejszym studium rytuały u ludu Konkomba z północnej Ghany podkreślają zdolność tworzenia i moc witalną ziemi, ujawniającą się w płodności
i obfitości.
Kult ziemi u ludu Konkomba łączy się przede wszystkim z gospodarką
rolną i sezonowymi pracami rolniczymi. Spośród nich takie prace, jak
przygotowanie do sadzenia jamów i siewu zbóż oraz żniwa mają szczególną
rangę religijną i bogatą oprawę rytualną. Rytuały, które odbywają się pod
koniec pory suchej, przed rozpoczęciem prac polowych, są ważniejsze pod
względem rangi i znaczenia. Mają charakter błagalny, a ich zasadniczym celem
jest wyproszenie deszczu. Wśród plemienia Biczabob rytuał w sanktuarium
ziemi w Bwagbaln ma ścisły związek z rytuałami składania obiaty ziemi, gdyż
poprzedza przeprowadzenie
rytuałów związanych z ziemią w zagrodach
i świątyniach ziemi oraz w przybytkach duchów opiekuńczych w wioskach
Nalongni, Kiteek, Kumwateek i Bwakul.
Charakterystyczny element wspólny dla rytuałów składania obiaty ziemi
w Nalongni i Kiteek stanowiło miejsce tych obrzędów, którym był zewnętrzny
dziedziniec zagrody. Cykl rytów spełnionych na dziedzińcu zagrody miał
charakter podstawowy, ale nie stanowił całości rytuału.
Rytuał w Nalongni miał zasięg lineażowy i rodowy. Rytuały w wioskach
Bwagbaln i Kiteek miały natomiast charakter ponadrodowy i uczestniczyli
w nich mieszkańcy wioski oraz przedstawiciele sąsiednich lineaży większych
i rodów, związani więzami wspólnoty rodowej (unibaan), więzami rytualnymi
(mantotiib), więzami przyjaźni i sąsiedztwa.
O znaczeniu religijnym rytuałów składania obiaty ziemi świadczą adresaci
modlitw i ofiar (bóg Uwumbor, duchy ziemi, duchy opiekuńcze rodu, duchy
buszu, duchy bliźniąt, przodkowie), treść modlitw dotyczących różnych potrzeb życia indywidualnego i wspólnotowego, a zwłaszcza prośby o deszcz,
potomstwo, dostatek pożywienia i wolność od kłopotów oraz składane ofiary
(piwo, piwo zmieszane z wodą, krew z drobiu, kozła i barana oraz wnętrzności
i wątroba z drobiu).
�275
BIBLIOGRAFIA
Blair H. A.
Some trihes or the Konkomha (maszynopis).
Dittmer K.
1979
Eliade M.
1966
Fortes M.
1969
Die Ohervolta-Provinz, w: H. Baumann (Hrsg.), Die Vokler Afrikas und ihre
traditionel/en Kulturen. Tl. 2 Ost-, West- und Nordafrika, Wiesbaden, s. 495 - 542.
Traktat o historii religii, Warszawa.
The dynamics of danship among the Tal/ensi. Being the first part of the analysis of the
social structure of a Trans- Volta, 3rd ed., London.
Froelich F.-C.
1949
Les Konkomba du Nord-Togo, "Bulletin de l'Institut Franl;ais d'Arrique", serie B,
t. II, s. 409-437.
La trihu Konkomha du Nord Togo, Dakar.
1954
1958
Le kinan des Konkomba du Nard-Togo, "Notes Africaines" t. 80, s. 103 - 104.
Les Kankomba, les Moba, les Dye, w: J.-c. Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin,
1963
Les populations du Nord-Togo, Paris, s. 118 -157.
GorczyiJska H.
1956
Sprawozdanie z seminarium poświęconego zagadnieniom afrykanistycznym, "Lud"
t. 43. s. 497 - 500.
Grzybowski A.
1965
Rozwój zainteresowwi Afryką w Polsce oraz polskie ośrodki badań afrykanistycznych,
"Przegląd Socjologiczny" t. 19/1, s. 10 - 32.
KaczyiJski G. 1.
Czarny chrystianizm. Ze studiów nad rue/lami afrochrześcijańskimi, Warszawa.
1994
Kristensen W. B.
The meaning orrelioiotl. Lectures in the phenomenology ofreligion, 3rd ed., The Hague.
1971
Kurek A.
1988
Wierzenia i ohrzędy Gidarów, ludu północnokameruńskiego, Warszawa.
Langdon M. A.. Breeze M. J.
b.r.w.
Kotlkomha-English Likaln-Likpakpahl dictionary, Tamale.
Leeuw G. van der
1978
Fenomenologia religii, Warszawa.
Manoukian M.
1951
Tribes or the Nart/lem Territories ąf the Gold Coast, London.
Mendonsa E. L.
1982
The politics ofdivination. A processual view ofreactions to illness and deviance among
the Sisala ąf Northern Ghana, Berkeley.
Pilaszewicz S.
1978
Afrykwiska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa.
1986
W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,,filozofia" ludów Afryki Zachodniej,
Warszawa.
1991
Polskie Towarzystwo Aji'ykanistyczne, "Przegląd Orientalistyczny"
1991, nr 1-4,
s. 163 - 164.
Reli{}ie Afi·yki. Ewolucja wierzeń rodzimych w kontaktach z islamem i chrześcijań1~92
stwem, Warszawa.
Rattray R. S.
1932
Trihes or the Ashanti Hinterland, vol. 1 - 2, Oxford.
�276
Ray B. C.
1976
Streleyn S.
1964
African religions. Symbol. ritual. and community, Englewood
Clifs.
Les etudes africaines ci I'Universite de Varsovie, "Africana Bulletin" t. I, 1964,
s. 125 - 132.
Szyfelbejn-Sokolewicz Z.
1968
WsttP do etnografii Afryki, Warszawa 1968.
Tait D.
1953
The political system of Kankomba, "Africa" t. 23, s. 213-223.
1955
The place of libation in Konkomba ritual, "Bulletin de I'lnstitut Fran<;ais d'Afrique
Noire", serie B, t. 17, s. 168 - 172.
1964
The Konkomba of Northern Ghana, 2nd ed., London.
1970
The territorial paltem and lineage system of Kankomha, w: .l, Middleton, D. Tait
(Eds.), Tribes without rulers. Studies in African segmentary system, 4th ed., London,
s. 167-202.
Thiel J. F.
1981
Die Bedeutung von Rawu und Zeit ais religiose Dimension, "Verbum SVD" t. 22,
s. 19 - 38.
Turner V.
1967
The forest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, Ithaca.
1975
Symbolic studies, "Annual Review of Anthropology" t. 4, s. 145 - 161.
Vorbrich R.
1989
Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka pod pre.\jq historii
i warunków ekologicznych, Wrocław.
Wśród ...
1990
Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji a ludach Aji-yki, wybór
i komentarz A. Kuczyński, Wrocław.
Zajączkowski A.
1980
Czarna Afryka wczoraj i dziś, Warszawa.
Zawadzki S., Zimoń H.
1979
Czary, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin, kol. 768 -770.
Zimoń H.
1986
Etnoreligioznawcze badania terenowe w.{:ródludu Konkomha IV pólnocno-wschodniej
Ghanie, "Collectanea Theologica" t. 56, fase. l, s. 126-132.
Buddyjska architektura sakralna i jej symbolika w starożytnych Indiach, w: E. Śliwka,
1990
M. Brześciński (red.), Dni BuddJ~skie. (Materialy z se.\ji naukowej), Pieniężno,
s. 212 - 235.
1992
Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa.
1992
Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomha w północnej Ghanie, .,Lud" t. 75,
s. 205 - 215.
Kultury i religie Afryki a ewangelizacja. Sympozjum naukowe w Katolickim Uniwer1993
sytecie Lubelskim, "Lud" t. 76, s. 320 - 323.
1993
Sanktuarium ziemi - centrum kultowe ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki
Teologiczne" t. 40, z. 2, s. 23 - 40.
Zwernemann J.
1961
Les notions du dieu-ciel chez quelques tribus voltaiques, "Bulletin de l'Institut Fran<;ais
d' Afrique Noire", serie B, t. 23, s. 243 - 272.
1968
Die Erde in Vorstellungswelt und Kultpraktiken der sudanischen Viiiker, Berlin.
�Henryk Zimoń SVD
AMONG
THE EARTH IN THE BELIEFS AND RITUALS
THE KONKOMBA
PEOPLE OF NORTHERN GHANA
(Summary)
The Earth has a special place in the beliefs and cult of the primitive people. The Earth is the
foundation of life and the basis of a number of hierophanies. As a fertile mother and feeder it is held
in respect and cult. The author of the article presents the beliefs connected with the Earth and the
structure of the rituals in the villages of Bwagbaln (24 March, 1991), Nalongni (4 May, 1991) and
Kiteek (5 - 6 May, 1991) as well as their social and religious significance. The source basis was
provided above all by the author's field studies conducted among the Konkomba in the area of
Saboba in the periods from July 1984 to January 1985 and from September 1990 to August 1991.
The Earth Kiting is mother of heavenly god Uwumbor. The personified divinity of the Earth
Kiting is an universal deity of all the Konkomba. It is manifest in the multitude of Earth spirits,
protectors of particular clans. The Earth spirits are male or female and they "Iive" close to the
people. They connect the clan members with a given territory and justify their hereditary right to
inhabit and utilize the land.
The Earth cult among the Konkomba people is first of all connected with agrarian economy
and seasonal agricultural work. Among these, such jobs as preparations for yam planting, corn
sowing and harvesting are of special religious importance and they have a rich ritual setting.
Considering the rank and importance, the rituals taking place at the end of the dry season, before
the beginning of the field work, are more important. They have a propitiatory character and their
principal aim is to beg for the rain. Among the Bichabob tribe the ritual in the Earth shrine in
Bwagbaln has a close connection with the rituals of offering libation to the Earth because it
precedes the performance of rituals connected with the Earth in homesteads and Earth shrines as
well as in the shrines of protective spirits in the villages of Nalongni, Kiteek, Kumwateek and
Bwakul.
A characteristic common element of the rituals of offering libation to the Earth in Nalongni
and Kiteek was the place of those rituals, which was the outside yard of the homestead. A cycle of
rites performed in the yard had a basic character but it did not constitute the whole of the ritual.
The ritual performed in Nalongni had a lineage and c1ane range. On the other hand, the
rituals in Bwagbaln and Kitcek had a supraclan character and they comprised the village
inhabitants and the representatives of the neighbouring major lineages and clans connected by the
bonds of clan community (unihaan), ritual bonds (maantotiib), the bonds of friendship and
neighbourhood.
The religious significance of the rituals is reflected in the addresses of prayers and sacrifices
(god Uwumbor, Earth spirits, protective spirits of the clans, bush spirits, twin spirits, ancetor
spirits), the content of prayers concerning various needs of individual and community life,
especially requests for the rain, offspring, abundance of food, freedom from trouble and bringing
the offerings (beer, beer mixed with water, blood of poultry, he-goat and ram, intestines and liver of
poultry).
Trans/. Z. Nadstoga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/244da60e1d5629b194c6995f33c59ed3.pdf
6cfd36e594056c029e81e4a741947932
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2113
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
kultura
antropologia kulturowa
interpretacja antropologiczna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1962
Title
A name given to the resource
Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.227-244
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Robotycki, Czesław
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, l. 78, 1995
CZESŁAW
ROBOTYCKI
Instytut Etnologii
Uniwersytet Jagielloński
Kraków
ANTROPOLOGIA
KULTURY W POLSCE
URZECZYWISTNIONY
-
PROJEKT
Kiedy w 1980 roku grupka etnografów ogłosiła w kwartalniku "Polska
Sztuka Ludowa" zbiór postulatów proponujących
inne niż do tej pory
podejście do etnografii, to został on przyjęty przez środowisko dość kwaśno
i z niedowierzaniem. Chwała więc Aleksandrowi Jackowskiemu "Jackowi" za
to, że nie uległ wówczas atmosferze i drukując w czasopiśmie, którego był
"naczelnym" dalsze teksty grupy, na stałe udostępnił trybunę i tym samym
podpisał się również pod "manifestem"(Benedyktowicz,
Robotycki, Stomma,
Tomicki, Wasilewski, 1980-1981).
Przesłaniem manifestu była teza mówiąca, że nie można uprawiać nauki
o kulturze samoograniczając
się w możliwościach, zawężając zakres lub
stosując anachroniczne metody, a tak, zdaniem autorów, działo się w polskiej
etnografii. Etnografia musi więc podjąć trud rozważenia własnych możliwości
badawczych, opierając się na innych tradycjach i nowych metodologiach.
Nadto tych, którzy chcą zmierzyć się z problemami złożonej i wielowątkowej
kultury współczesnej czeka dodatkowo zadanie określenia nowych zakresów
badawczych, metod i sposobów interpretacji. Oto bowiem wyczerpuje się moc
wyjaśniająca paradygmatu o tradycyjnej kulturze ludowej a pojawiają się
perspektywy antropologii jako reinterpretacji.
Stwierdzając powyższe grupa (w środowisku mówiło się wówczas "oni") nie
była gołosłowna. Miała już za sobą pierwsze publikacje realizujące głoszone
postulaty (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978 - 1979;
1979; Tomicki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). Manifest miał charakter
roboczego słownika pojęć i autorów, do których najchętniej odwoływali się
jego sygnatariusze.
Grupa organizowała liczne badania terenowe, spotkania, dyskusje i kOJ;lferencje. Prowadzone otwarcie, bez sztampy i celebry, często w nastroju
ludycznym, nie ograniczające autorów, przyciągały nowych uczestników,
ambitnych studentów i ciekawe postacie spoza etnografii. Ukształtował się
w ten sposób obyczaj, który łatwo było krytykować, nie dostrzegając poza nim
coraz wyraźniejszych efektów merytorycznych. A te pojawiły się szybko.
�228
Po roku 1980 pojawiały się coraz częściej kolejne teksty, najpierw artykuły
w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem książki zbiorowe i indywidualne, które
podejmowały trzy typy problemów: analizę i ocenę dotychczasowego dyskursu
etnograficznego, ocenę szeroko pojętej praktyki etnograficznej oraz interpretacje eksponujące kulturowe sensy, znaczenia i mityczne konstrukcje wyobrażeń
zbiorowych (zobacz: bibliografia).
Opcja antropologiczna w polskiej etnografii rozwija się od lat co najmniej
piętnastu i jest już utrwalonym sposobem interpretacji. Nie jest to metodologiczna efemeryda, która zniknie bez śladu przy lada okazji.
Antropologiczne propozycje zmian modelów interpretacji zawierają istotne
rozstrzygnięcia, które dotyczą wielu kwestii. Chodzi o zakresy badawcze,
odpowiedniość metod, status ontologiczny kultury, usytuowanie badacza,
poziomy wyjaśniania, kompetencje, języki i sposoby wypowiedzi. Przyjęcie
określonego rozwiązania w jednej z wyliczonych kwestii wymaga przecież
równoczesnego, konsekwentnego przekształcenia innych elementów systemu
interpretacyjnego. Dlatego też, przy omawianiu osiągnięć i dalszych możliwości antropologii w Polsce, przyjmuję porządek logiczny. Powinien on mieć
przewagę nad chronologicznym sposobem wykładu.
Natomiast informacje o tym kto, kiedy i jak przystał do grupy, kto od niej
odszedł, kiedy i gdzie odbywały się spotkania, mogą służyć jako obyczajowe
konteksty, wiele mówiące o pokoleniowym charakterze powstawania polskiej
antropologii. Być może zostaną one kiedyś osobno opisane, albo też pozostaną
folklorem, apokryfem, "tajną historią kręgu antropologicznego".
Interpretacja antropologiczna rozwinęla się w polskiej etnografii do wymiarów samodzielnych opcji badawczych dzięki równoczesnemu pojawieniu się
różnych koncepcji teoretycznych, umożliwiających spojrzenie na kulturę z różnych punktów widzenia. Postawione na nowo pytania o istotę kultury i sposoby jej badania podważyły w pierwszym kroku realistyczny model nauki.
Model realistyczny prowadził bowiem często do poszukiwania istoty kultury
poza nią samą, na przykład, w strukturze gospodarczej lub społecznej.
Antropologia
zastosowała inne sposoby interpretacji kultury. Uznała
semiotyczny, polisemiczny i komunikacyjny charakter kultury. Narzuciła też
metodologiczny
postulat systemowego jej ujmowania i poszukiwania dla
interpretacji jej wewnętrznych reguł i ogólniejszych matryc na innym poziomie
(Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz,
1991).
Inne aspekty i inne możliwości oferowały podejścia, nazwijmy je w przybliżeniu, hermeneutyczne, które akcentowały badania nad symbolem i światopoglądem, podkreślając mityczno-rytualny charakter kultury (Benedyktowicz,
1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Przedmiotami interpretacji
stało się też światopoglądowe
uwikłanie norm i postaw (Tomicki, 1977;
Robotycki, 1980), kosmologiczno-obrzędowa
wizja świata (Tomicki, 1975;
�229
1976; 1979). Często sam problem uzyskiwał dzięki nowym możliwościom różne
oswietlenie. Na przykład kategorie swojskości i obcości rozpatrywano fenomenologicznie (Benedyktowicz, 1987) lub strukturalistycznie
(Stomma, 1986;
Węglarz, 1994).
Wybrane opracowania, wymienione tu jako przykłady trwałych tendencji
postępowania badawczego, ostatecznie przełamują stare paradygmaty, które
do tej pory utrzymywały metodologiczny monolit polskiej etnografii. Przez
rzeczywiste zastosowanie w analizach nowych metod, a nie przez niewiele
dające ogólne omówienia nowości w periodykach, zdynamizowano krajową
naukę o kulturze. Dobra znajomość oryginalnych prac twórców nowych.
nurtów etnologii i antropologii światowej jest podstawą pozytywnych alternatyw badawczych oraz krytyki rodzimego dorobku (Piątkowski,
1985;
Stomma, 1989).
Antropolodzy polscy, śledząc kierunki zmian i tendencje w nauce światowej
zdają sobie sprawę, że ich zainteresowania i spory są jedną z wersji sporów
toczących się w szerszej skali (Robotycki, Węglarz, 1983). Znane są im ciągnące
się od lat wielowątkowe dyskusje o nowych zakresach i możliwościach
antropologii (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska-Bakir,
1990).
Interesuje ich coraz częściej eksploatowane pogranicze etnologii i lingwistyki
(Burszta, 1986), etnologii i semiotyki (Piątkowski, 1993), etnologii i sztuki
(piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). Przedmiotem studiów są też bardziej
ogólne problemy ontologiczne i epistemologiczne dotyczące kultury (Barański,
1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994).
Z drugiej strony, krytyka polskiego dorobku ukształtowała niezależne,
własne pomysły interpretacyjne, przypomniała dawnych polskich autorów
o prekursorskich intuicjach i tym samym zróżnicowała polską antropologię.
Okazało się to bardzo istotne, ponieważ polskie problemy mają inne konteksty. Zajmujemy się inną kulturą - powiada się czasem i dzisiaj, że narodową.
Musimy też zająć stanowisko wobec naszego podstawowego problemu metodologicznego: przydatności interpretacyjnej tak zwanego modelu chłopskiej
kultury tradycyjnej. Zespół tych faktów niewątpliwie określa swoistość polskiej
antropologii kultury.
Jak więc oceniają polską etnografię i jej podstawowy problem krytycznie
nastawieni autorzy z kręgu antropologicznego? Przede wszystkim stwierdzają,
że właściwie wszyscy badacze zajmujący się kulturą ludową oraz kulturą typu
ludowego (termin zaproponowany przez L. Stommę) "wychowali się" w tradycji etnograficznej wersji badań kultury i większość przy niej nadal pozostaje.
Dla badaczy z tego kręgu pojęcie "chłopska kultura tradycyjna" z definicji
należy wciąż do kanonu etnografii, pełniąc w nim rolę paradygmatyczną.
Modelowy i modelujący charakter tego pojęcia - jako należącego do metaopisu kultury sprawia, że generuje ono kolejne teksty, które wchodzą w zakres
kanonu. Przy czym rzecz dotyczy nie tylko "etnografii akademickiej".
�230
Na etnografię składają się również teksty amatorskie, rekonstrukcje muzealne i folklorystyczne. W odbiorze społecznym łatwo osiadają one w apokryficznej warstwie kultury. Sprzyja temu oczywista wielojęzycznośl: kultury
oraz, co równie ważne, sposoby popularyzacji kultury ludowej w Polsce.
Przykładami tekstów apokryficznych są liczne dawne i współczesne opisy
kultury regionalnej autorstwa rozmaitych badaczy. Ich teksty to owoc fascynacji miejscową odrębnością. Były i są one tworzone z autentycznej potrzeby,
a w zapleczu teoretycznym dysponują zaledwie fragmentami systemów wyjaśniających, pochodzących często z różnych czasów i różnych gałęzi wiedzy.
Wśród prac współczesnych model tradycyjnej kultury ludowej jest właśnie
najczęściej stosowaną podstawą teoretyczną, przy czym są to swoiście "sfolkłoryzowane" wersje tego modelu.
Muzeum etnograficzne jest też. jak i nauka, metatekstem kultury. Jego
ekspozycje należą do jej kanonu, a historyczne spojrzenie na istotę muzeum
oraz analiza jego funkcji przekonuje, że każdy - kiedyś twórca muzeum,
dzisiaj muzealnik - świadomie lub nieświadomie kieruje i posługuje się
w postępowaniu zbiorem sądów teoretycznych. Są to przekonania o naturze
rzeczywistości kulturowej i jej zakresie, oceny i wynikaj<!ce z tego łącznie
przekonania co do podejmowanych wyborów i sposobów działania.
Sposób funkcjonowania muzeum w obiegu społecznym i naukowym nie jest
więc obojętny dla obrazu etnografii. Poprzez ekspozycje upowszechnia się
wiedzę o kulturze, która to wiedza w potocznym odbiorze ulega hipostazie.
Komunikat o rzeczywistości bierze się za rzeczywistość samą. Stąd banalne
pytanie o rolę kontekstu kulturowego przestaje być takim przy muzealnych
rekonstrukcjach
i prezentowaniu
zjawisk kultury. Ważna staje się skala
kontekstu, jego relacja do głównego przedmiotu ekspozycji, a także czytelność
i zrozumiałość.
Z punktu widzenia rozróżniającego, na przykład, kulturę wysoką i niskcl, to
muzea sztuki kolekcjonują dzieła mieszczące się w kanonie, odrzucając utwory
nieudane (kicz). Czyżby więc muzea etnograficzne zajmując się apokryficzną
warstwą kultury, gromadząc przedmioty będące często kopią, opadem kulturowym, kiczem, powinny przyjąć inny punkt widzenia? Tak właśnie się dzieje.
Przyjmując autonomię kultur ludowych i środowiskowych można ustanowić
kanon kultury ludowej. Muzeum jako sfera metatekstowa taki kanon tworzy.
W naszej praktyce muzealnej tym kanonem pozostaje chłopska kultura
tradycyjna.
Zastygłe w trwaniu ekspozycje muzealne z rzadka uwzględniają fakt, że
między subkulturami toczy się stały dialog. Ta metafora powinna oddawać
istotę wewnętrznego, komunikacyjnego mechanizmu kultury. Dialog ten to
stała relacja wymiany, przekształceń, opadania, krążenia idei, znaczeń, symboli,
przedmiotów itp. Mogą więc te same treści lub formy materialne występować
w różnych postaciach, uproszczeniach, transpozycjach, wariantach, odmianach.
�231
Zakres i możliwości dialogu wyznacza kompetencja jego uczestników użytkowników kultury. Posługują się oni kodem pełnym (co oznacza całkowitą
znajomość reguł oraz znaczet' językowych i kulturowych) lub kodem ograniczonym (w którym zakres językowy i znajomość semantyczna jest częściowa
a percepcja rzeczywistości stereotypowal. Taka natura komunikacji kulturowej
stawia nas przed kolejnymi kwestiami. Trzeba odpowiedzieć na pytania: zjaką
rzeczywistości,! mamy do czynienia?, jak i z kim muzeum prowadzi dialog,
do kogo adresuje "wypowiedź", na co może liczyć u odbiorcy? Są to pytania
tym bardziej istotne, że współczesna kultura wraca do form komunikacji
obrazowej - opisanej już przez G. Vico - w której najpierw pojawia się
obraz, a po nim artykulacja i interpretacja.
Wykaz przedstawionych problemów to kwestie, które wynikły z antropologicznego spojrzenia na kulturę. Ich rozstrzygnięcia należą do antropologii.
Odpowiadają bowiem na pytania dotyczące po pierwsze - ontologii kultury
(jak ta istnieje), po drugie - epistemologii rozpatrującej procesy przekazu,
świadomości. kompetencji, po trzecie - aksjologii, gdy ustala się kryteria,
ocenia się i dokonuje wyborów (zobacz: "Warsztaty
Etnoyraficzne",
1991).
Podobne kwestie dotyczą też folkloru jako jednego z elementów kultury
narodowej. Folklor bazujący na dawnej kulturze ludowej jest ustępującym
elementem w uniwersum kultury polskiej. Pod wpływem społecznych procesów
wyrównywania się różnic warstwowych oraz tworzenia się nowych, innych,
pod wpływem umasowienia informacji, ulega folklor licznym zmianom i przekształceniom. Próby opóźnienia tego procesu podejmują się etnografowie
i regionaliści przekonani o wartościach wychowawczych i estetycznych dawnych sekwencji kulturowych. Czynią to docierając do amatorskich, spontanicznie tworzących się grup lub też są instruktorami
na zlecenie instytucji
l mecenasów.
Instruktorzy zespołów folklorystycznych (etnografowie, etnomuzykolodzy,
choreografowie) dążą w swojej działalności do tego by folklor pozostawał
w zgodzie z tradycją. Co to jednak znaczy? Jak określić granicę tradycji
i ustalić kryteria zgodności? Jednym z podstawowych przekonań instruktorów
w tym względzie jest teza, że tradycyjny folklor to ten z przełomu wieków.
A więc tu także model tradycyjnej chłopskiej kultury jest teoretyczną bazą
działań praktycznych.
Folklor próbuje się rekonstruować, odtwarzać, mimo że w wielu przypadkach są to zabiegi mało już skuteczne, gdyż relacje o "dawnych czasach" nie
oparły się procesom zamazywania się, idealizacji i mityzacji przeszłości, co jest
cechą wewnętrznych zmian w każdej kulturze.
Tych samych etnografów i instruktorów spotykamy później jako członków
jury licznych przeglądów i konkursów folklorystycznych. Obserwują i oceniają
zespoły, które sami instruowali lub uczyli ich obecnych instruktorów. Powstaje
błędne koło, zamknięty obieg treści w kręgu instruktorów, działaczy, zespołów
�232
i specyficznej konkursowej publiczności, wspólnie tworzących ruch miłośników folkloru. Etnografowie współkreują więc rodzaj folkloru, który jest sumą
ich wiedzy, wyobrażeń o przełomie wieków, postawy wobec tradycji i projekcją
ich własnych wartości. W dobie postmodernistycznego
zamętu zyskał on
jeszcze dodatkowy walor szczególnie atrakcyjnej alternatywy kulturowej. Jej
entuzjaści nie dostrzegają fałszywych wymiarów, naiwności i etnograficznej
złudy zjawiska.
Potrzebna autoświadomość,
że uczestnicząc w podtrzymywaniu
świata
wartości tworzy się równocześnie kulturową fikcję. Jej rozbudzenie należy do
krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej.
Kiedy więc podejmuje się ochrony kultury ludowej trzeba pamiętać, że
ulega się sile pozytywnego mitu. Ale też jest on żródłem kolejnego paradoksu
na styku kultura ludowa - jej badacze - i jej użytkownicy.
Oto od czasów literackiego Jana Macieja Karola Wścieklicy wielu krytycznych obserwatorów, od literatów po uczonych, stwierdzało zupełną nieprzystawalność sądów jakie wzajem o sobie mają inteligenci i chłopi. Sądy te nie
odnoszą się do zewnętrznych oznak różnic, ale dotyczą niezrozumienia samego
rdzenia kultury. Tradycyjnie "etnograficzny" obraz polskiej wsi i jej empiryczna rzeczywistość często się rozmijały. Ta antynomia widoczna jest zarówno
w tekstach naukowych, jak i popularnych.
Rozdźwięk między, na przykład, poczuciem estetycznym tzw. ludu a nieustannie promowaną sztuką ludową, między moralnością a podobno szczególnymi wartościami kultury chłopskiej od stu lat wmawianym nam przez
ludolubów, co pewien czas aż kłuje w oczy. Mamy więc często do czynienia
z quasi-rzeczywistością, która jak każda inna, może być przedmiotem analizy.
Oto kolejna przyczyna by zaproponować rodzaj krytycznej samooceny etnografii, jej swoistą antropologię. Dla jej uprawiania trzeba przyjąć następujące tezy.
Postęp naukowej refleksji co pewien czas powoduje modyfikacje lub
zmiany paradygmatu. Prowadzi to do "wymazywania" tekstów z jego kanonu.
Proces taki może mieć różny przebieg. Gdy przybiera charakter ewolucyjny, to
wprowadza się do obowiązującego paradygmatu pewne nowe elementy, co
jednak w przypadku modelu chłopskiej kultury tradycyjnej prowadzi jedynie
do eklektyzmu, którego jestem zdecydowanym przeciwnikiem.
Włączanie do języka teoretycznego zdań spoza jego systemu niczego nie
rozwiązuje, ponieważ według Thomasa Kuhna wiedza nie ma charakteru
uniwersalnego i kumulatywnego.
Istotne są więc zmiany całych systemów
dokonywane przez krytykę, demityzację, reinterpretację. Otwiera to nowe
możliwości badawcze, zmienia widzenie całych obszarów badań, a te same
fakty może stawiać w innym, nowym świetle.
�233
Zwolennicy paradygmatycznego
pOJęcIa "chłopska kultura tradycyjna"
zgodzą się zapewne z krytykami, że empiryczny odpowiednik modelu - to
jest - autonomiczna
kultura chłopska w swoim wymiarze materialnym
i wyobrażeniowo-światopoglądowym,
podlegając nieustannym zmianom, jest
już dzisiaj rzeczywistością historyczm!. Jeżeli tezę tę połączymy z rozważaniami
przedstawionymi wyżej, to całość sumuje się następująco.
Nic ma już epirycznego odpowiednika dla modelu "chłopska kultura
tradycyjna". W licznych już pracach polskich antropologów
dokonuje się
krytyki matrycy dyscyplinarnej związanej z tym modelem. Następuje zatem
wymiana tekstów kanonicznych na poziomie metaopisu kultury w kategoriach
nauki.
Reinterpretacja antropologiczna, określając się przez negację etnograficznej
wersji opisu kultury, dokonuje demityzacji zastanych poglądów. Jej praca
polega na takiej analizie dotychczasowych systemów teoretycznych, dzięki
której odkrywa się w nich figury myślenia, ukryte przekonania aksjologiczne,
niewłaściwe przyporządkowane rzeczywistości sądy itp. Nie byłoby to jednak
możliwe bez przejścia przez antropologów etapu metodycznych analiz, co
rozwinęło ich warsztatową sprawność i nauczyło logicznej autoanalizy własnych tekstów. Ta praca wykonana lege artis uświadomiła im także i to, że
napięcie między rzeczywistością a możliwością jej opisu nie zniknie, poszukiwanie form opisu, innych niż dotychczasowe, jest też ich zadaniem.
Oemityzacja tekstów polskiej etnografii dokonuje się w kilku punktach. Jej
autorzy unaoczniają, że w nauce istnieją sądy aksjologiczne i dawny pozytywistyczny racjonalizm (Robotycki, Węglarz, 1983), ukazują brak korespondencji
między teoretycznymi i empirycznymi poziomami w eksplikacji (Burszta, 1987;
Buchowski, 1990), odrzucają historyczne fikcje i mity narosłe wokół kultury
polskiej wsi z XIX wieku (Stomma, 1986). Wytykają, wspomniane już,
rozmijanie się etnograficznego obrazu kultury ludowej z jej rzeczywistym,
współczesnym stanem (Robotycki, 1992; Piątkowska, I994b).
Te podważane przez antropologów
wyobrażenia trwają jednak wśród
etnografów impregnowanych
na radykalizm propozycji antropologicznych.
Kolejni więc autorzy walczą z fikcją tak zwanego autentycznego folkloru
i sztuki ludowej. Są to pojęcia popularne wśród różnych festiwalowych jurorów
(Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a).
Schematyzm, figuralność i stereotypy istniejące w dawnej i nowszej akademickiej wiedzy o kulturze ludowej mają podłoże mityczne. Dostrzegają to
krytycznie nastawieni antropolodzy i poprzez odpowiednie analizy tekstów
etnograficznych tworzą antropologię etnografii, przyjmowaną z oporem przez
tych, których nie stać na postawę autoironiczną (Burszta, 1992b; Robotycki,
1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989).
Natomiast hez oporów przyjęła się "pozytywna" propozycja antropologii
penetrującej obszary świadomości potocznej, ukształtowanej przez literaturę,
�234
prasę, szkolne podręczniki i mass-media. Tu odkrywane figury myślenia, klisze,
stereotypy wydają się być czymś naturalnym. Formy analizy wykorzystujące
słownik i metody antropologiczne stosowane są do analiz o bardzo zróżnicowanym charakterze (zobacz: Mitologie popularne, 1994). Spośród wielu
prac antropologicznych, jako przykładów użyję tu niektórych tylko, tak jednak
dobranych by ukazywały całe spektrum możliwości jakich dopracowała się
antropologia w Polsce.
Oto więc znajdujemy u antropologów analizy sztuki filmowej (Beneclyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d),
a także analizy filmów trywialnych o poszukiwaczach, Batmanach i wampirach
(Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; 1992a; Robotycki, 1992b). Podobnie,
potocznym tematem jest reklama odwołująca się do rozmaitych mitologii lub
wykorzystująca w perswazji struktury mityczne (Mitologie popularne, 1994;
Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). W sferze popularnej kultury
analizowanej przez antropologów
znalazła się muzyka rockowa (Burszta,
1994a; Ciarka, 1988a) i rozrywkowa (Burszta, Piątkowski, 1994b), a w wymiarze plastycznymotoczenie wizualne (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b;
Robotycki, 1992a; Sikora, 1994). Przedmiotem odczytywania znaczeń stała się
architektura i urbanistyka (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) lub przestrzeń (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). Dodać do tego wykazu można
jeszcze odkrywanie stereotypów w podręcznikach
szkolnych i literaturze
dziecięcej (Stoczkowski, 1989), reporterskich chwytów i gier stereotypami
w tekstach adresowanych do szerokiego audytorium (Czaja, Robotycki, 1986).
Coraz więcej jest też prac o popularnej recepcji historii (Stomma, 1991a).
Łącznie ten szeroki zakres zagadnieI'l podejmowany przez badaczy jest
niewątpliwym sukcesem tego nowego spojrzenia na kulturę. Przy czym to, jaką
drogą postępował rozwój problematyki jest na razie mniej istotne - to
zadanie dla przyszłych historyków - ważny jest sam fakt jej istnienia.
Istotnym postulatem antropologii kultury jest reinterpretacja, odczytywanie na nowo dawnych tekstów źródłowych lub tych tworzonych kiedyś przez
etnografię i uchodzących dzisiaj za kanon dyscypliny. Reinterpretacja okazała
się możliwa dzięki zmianom orientacji metodologicznych. Przyniosło to bardzo
ciekawe rezultaty, odkrywające, wydawałoby się wyeksploatowane już tematy,
w których odczytano grę symbolicznych znaczeń, pokłady archetypów i zgodne z regułami mityczne przekształcenia. Przykładami są prace o symbolicznych
wymiarach domu (Benedyktowicz, 1992a) rekonstrukcje mitu antropogonicznego (Tornicki, 1979), mitologia zarazy (Sznajderman, 1994a; 1994c), mityczne
wymiary postaci kowala (Barański, 1992a) i postaci świętych (Benedyktowicz,
1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b).
Równie intrygująca staje się antropologia
gdy zaczyna zajmować się
własnymi tekstami, gdy dekomponuje własne propozycje i wyniki badawcze.
�235
Stwierdza się obecnie w kręgu antropologów, że wyczerpały się strukturalizmy
v,' różnej postaci. Podkreśla się jednak nadal znaczenie strukturalizmu
jako
inspiracji i metody - skutecznie taksonomicznej (Węglarz, Burszta i in., 1987).
Polemiczne intencje wobec dotychczasowych wielkich paradygmatów etnologii
w odniesieniu do wierzell, obrzędów i magii deklaruje 1. S. Wasilewski (1989).
Coraz wyraźniei w stronę historii spogląda L. Stomma (1991a; 1992; 1994)
i C. Robotycki (1992a; I 992c).
Gdy antropologia podejmuje problemy istoty poznania i dialogu kultur, to
pozostaje w dylematach i w nierozstrzygających ostatecznie odpowiedziach.
A kwestie takie musi podejmować, bo one właśnie konstytuują ją jako naukę·
Jest to kolejna płaszczyzna, na której antropologia staje wobec samej siebie
(Tokarska-Bakir, 1990). Świadomość konsekwencji własnych postaw epistemologicznych, zawieszenie wartości i relatywizm kulturowy, a co za tym idzie,
przykładanie, co najwyżej, miary zdziwienia także wobec własnej kultury,
należy do stałego repertuaru refleksji antropologicznej. Opisuje ona bowiem
nie rzeczywistość, ale zbiorową, społeczną jej interpretację dozwoloną w każdej
postaci. Nie ma tu skali poprawności, powiadają niektórzy badacze (Stomma,
1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). Ale też inni (Czaja,
1988) zapytywali już kiedyś: do czego prowadzi postawa ironiczna, sceptyczny
nihilizm, postawa błazna? Odpowiedzi na to są wyborami sięgającymi najgłębszych sensów, prowadzą w skrajnych konsekwencjach tych wyborów do
autodestrukcji własnej nauki lub jednak do opowiedzenia się za wartościami
(Tokarska-Bakir, 1992; 1995),
Interpretacja antropologiczna
nie ogranicza się w zainteresowaniach;
podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury preferując temat
współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię,
historyczną ramę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnograficzna antropologii
i równocześnie jej nastawienie na współczesność pozwalają na obejmowanie
zjawisk z dwóch punktów widzenia. "Prymitywny" i "współczesny" to struktury a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi
dwoma biegunami, można pytać jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej?
W czym tkwi istota trwałości i transformacji? Odpowiedź na te pytania jest
właśnie interpretacją antropologiczną (Benedyktowicz, 1992a). Nie dziwi więc
zakres problematyki i śmiałość skojarzeń antropologów jakie zaprezentowali
już w tomie swoich pierwszych prac (Szkice i próby etnologiczne, 1985). Zawarte
tam pomysły rozwinęli później w bardziej dojrzałych pracach.
Polska antropologia postuluje dalsze analizy. Zwraca uwagę na zapoznane fragmenty kultury. Od lat nawołuje by zająć się ciemnymi stronami
kultury. Bogatszej i prawdziwej dokumentacji oraz reinterpretacji wymaga
cała kultura tak zwanej "Polski Ludowej" w jej schizofrenicznym funkcjonowaOlU,
�236
Swoisty zakresowy imperializm, w jaki łatwo popada antropologia przeze
mnie referowana, może wydawać się podejrzany. Jej nieograniczony zasięg da
się jednak obronić. Wynika on z kilku powodów.
Po pierwsze, tak rozumiana antropologia ma charakter pograniczny wśród
nauk humanistycznych.
Po drugie, w humanistyce zauważalne jest coraz częstsze cytowanie tez
antropologicznych
w pracach z różnych jej zakresów.
Po trzecie, uznawany jest punkt widzenia podkreślający, że to kultura
determinuje dochodzenie do wiedzy potocznej i naukowej.
Po czwarte, i to jest chyba najważniejsze, antropologia poprzez kryzys
w humanistyce wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologiczne nawiązując tym samym dialog z innymi dyscyplinami nauki. W dialogach tych antropologia, dostarczając różnego rodzaju argumentów, istotnie
wpływa na ich wyniki, sama nadal nie określając swojego zakresu. Stąd bierze
się termin interpretacja antropologiczna jako równoważny współczesnej antropologii. Interpretacja to powód nieokreśloności. Pytanie czym jest antropologia, nauką czy sztuką rozumienia, pojawia się co pewien czas. Dodajmy, że
argumenty Cliforda Geertza przemawiające na korzyść jej interpretacyjnego
charakteru są powszechnie uznawane.
W przedstawionej ogólnej charakterystyce polskiej antropologii zwróciłem
uwagę na cztery aspekty, które zadecydowały o odrębności tego podejścia
w stosunku do innych sposobów badania kultury.
Określiłem jak rozumie się kulturę ludową jako przedmiot badaI1, wykazałem, że procedury antropologiczne prowadzą do demityzacji faktów kulturowych, do odczytywania na nowo tekstów źródłowych i metakulturowych,
w tym własnych - antropologicznych.
Z tego wynikło przesunięcie pola
badawczego, a za tym pojawiły się nowe problemy. W sumie okazało się
konieczne poszukiwanie sposobów interpretacji poza tradycyjnie rozumianą
etnografią, z której wyrosła antropologia
polska jako rodzaj krytycznej
refleksji.
Wachlarz możliwości zaczerpniętych z innych dyscyplin humanistycznych
jest bogaty, ale poprzez powołane przykłady widać ogólniejszą tendencję.
Interpretacje korzystają wiele z postmodernizmu i dekonstrukcji, które polegają na powtarzaniu tego samego w innym sztafażu, na dialogu intertekstualnym,
na ironicznym wzięciu w cudzysłów samego siebie. Taki charakter ma, na
przykład, analiza poszukująca kulturowych sensów, gdy za klucz do interpretacji zjawiska służy poezja, która sama przecież powinna być interpretowana (Szpilka, 1991; Benedyktowicz, 1992a).
Podobnie jest z dekonstrukcją - praktyką interpretacyjną polegającą na
podważaniu tej filozofii, którą się głosi lub tych przeciwstawień, na których się
opiera. Dekonstruktor
wskazuje zabiegi retoryczne leżące u podłoża jego
�237
rozumowania, kluczowego pOJęcia lub przesłanki (Burszta, 1993). Inaczej
mówiąc dekonstrukcja to gra odbić, powtarzanie tego samego z innej perspektywy. I taka też jest antropologia, w taki sposób interpretuje kulturę i samą
siebie.
Do antropologii dochodzi się z różnych stanowisk teoretycznych i różnymi
drogami, ale zawsze samodzielnie. W niniejszym szkicu nie dociekałem
paranteli metodologicznych - to byłaby większa robota. Wśród wymienionych przeze mnie osób są tu takie, które wywodzą się z poznańskiej szkoły
Jerzego Kmity, większość związana była jednak z grupą autorów manifestu
z 1980 roku.
Pozostaje wreszcie, nie wymieniona przeze mnie, grupa badaczy istniejąca
od zawsze autonomicznie. Jest to przede wszystkim Jacek Olędzki oraz inni,
jak Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, których dorobek
badawczy świadczy o antropologicznych
preferencjach. Następni już się
narodzili, ich pierwsze próby publikuje jedyne polskie czasopismo antropologiczne "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty".
Cierpliwemu czytelnikowi, który przebrnął przez całość tego sprawozdania,
proponuję na koniec, by zechciał zauważyć, że:
Po pierwsze, przedstawiłem tu pewną ciągle dyskutowaną propozycję
badawczą, co świadczy ojej aktualności;
Po drugie, oto w tytule mówię o antropologii kultury a często używam
terminu etnografia. Nadto w całym tekście posługuję się zamiennie terminami
antropologia i interpretacja antropologiczna. Czynię tak, ponieważ uważam
i tego dowodzę, że etnografia w dawnym rozumieniu, z której antropologia
wyszła, nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej,
strukturalnie złożonej, wielojęzykowej, metatekstowej. Nie ma dzisiaj wątpliwości, że do tej kultury należą też teksty etnograficzne, a więc i one mogą
być przedmiotem analizy. Wobec takiej kultury konieczne są szersze interpretacje - właśnie antropologiczne;
Po trzecie, oczywiste jest, że nie każdy badacz kultury musi zajmować
stanowisko podobne do przedstawionego wyżej. Istnieją przykłady innych
sposobów uprawiania etnografii i antropologii. Nie każdego musi interesować
wyłożony tu program i pragmatyka jego realizacji;
Po czwarte, nie należy jednak unikać refleksji nad uprawianą przez siebie
dyscypliną wiedzy;
Po piąte, podtrzymuję przekonanie zawarte w tytule, że antropologia
kultury jest w Polsce projektem urzeczywistnionym.
Post Scriptum
Dołączona bibliografia jest niepełna, wręcz wyrywkowa. Jej zadaniem jest
tylko wstępne zorientowanie czytelnika w problematyce i możliwościach
antropologii. Zestaw ten do niczego więcej nie może służyć.
�238
BIBLIOGRAFIA
Baraliski
Janusz
1992a
Kowa/
-
mil
w akcji,
Etnograficznc"
1992b
1995
O heurysl.vcznej
"Polska
Sztuka
Czy
Benedyktowicz
1980
Naukowc
Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
Praee
wykIwIni
Ludowa"
merajóra
może
dwóch teorii £'lI1%yic::.n.\'ch.
R. 46, nr I.
być bajką,
"Polska
Sztuka
D£'konslruk(ja
Ludowa.
sprawy
slonia.
R. 49, nr
Konteksty"
I.
Zbigniew
O nieklórych
symbolem
1981
"Zeszyty
z. 30.
zastosowaniach
i kullUrą,
Odpowiedż
melOdy
"Etnografia
na ankielr::
Ienomenoloyicznej
Polska"
ellloyra/ia,
studiach
II'
l1(ui r£'/iyią,
I. 24, z. 2.
elllOloyia
czym
są ... , "Polska
Sztuka
Ludowa"
R. 35, nr 2.
1983
i kulturowe
Symboliczn£'
aspekty
w kulturze ... , "Polska
19S7
"Gu~'(' w dom,
Sztuka
1988a
"Polska
1988b
SlereO/yp
-
"Zeszyty
1991
ubraz
Naukowe
Sztuka
symbol.
bogowi£',
"Polska
Ludowa"
fUHn'yo
Jagicllońskiego.
Pracc
Widmo .i'rodka .I:wiala. Przyczynek
Ludowa"
R. 45, nr I.
do anlropoloyii
spojrz£'nia
Ivsplilczesno.I'ci,
(razem
,lI"farta i Maria.
Uwagi
1994
Bencdyktowicz
"Tango"
taniec
Z., Robotycki
uniwersalnej
ali£'/wlji, "Polska
Sztuka
Ludowa"
c., Stomma L., Tomicki R .. Wasilcwski J. S.
Antropologia
slownika,
Buchowski
kultury
"Polska
1986
Michał
Mayia.
1987
Kilka
1990
Racjonalność.
1991
Obrzęd,
rylUal,
1993
Przeciw
skrajnemu
Burszta
° pel'mej
Warszawa
Pojl'cia,
z. 24.
"Pniska
o Kulturzc",
Sztuka
Wrocław.
R. 46, nr 3j4.
Ludowa"
R. 4S. nr
inspiracj£'o
I; nr 2; R. 35, nr
1/2.
.l"
Malaialy
I.
Poznall.
recepcji
interpretacja,
"Rocznik
Sztuka
slaeotyp.
IW
dziela
Levi-Slraussa,
UAM,
"Lud"
I. 71.
Poznań.
Muzealny"
I. 4, Włocławek.
w: Inspiracje
postmodernistyc::.ne
w iIumallislyee.
Wojciech
Natura
19S9
Od(o/kloryznllllokalnego
R. 43, nr 3.
a ku/tura
-
my.W etnologicznej,
IV
myśl
symbo/iclla
1992a
Wymiary
antropoloyicznego
Elllologia
dzisiaj
J993
Utracona
niewinnoJć'l
mod£'rnistyczne
Antropologia
w: Socjoloyia
"Wiedza
O czym
pozllania
Rozterki
slre(y
Wrocław.
"Lud"
t. 71.
narodowego,
kU/lury,
"Polska
antropologii
w humanislyee,
Piątkowski
PTL,
kultura,
a/bo sila perJf'erii,
Y£'s. Noslalgiczne
Wojciech,
-
do "post(olk/oryzmu"
1992b
1994
UAM,
R. 41.
- Poznań.
Język
1992
R. 34, nr
relatywizmowi,
1987
1994
dziedzictwo,
cer£'munia,
1986
Burszta
-
brytyjskiej
Trans/acja.
"Polska
Ludowa"
i struklura,
Jej funkcje
uwag
PWN,
w Polsce
Sztuka
ludowej, "Wicdza
Babel/e",
Ludowa"
Etnograficznc"
1992a
1980- 1981
Dom w tradycji
Sztuka
1992b
o "Uczcie
i pro/im um
Sacrum
R. 42, nr 3.
O mu::liwu.l:ciach
Uniwersytetu
z D. Benedyktowiez)
wschodni£'yo.
R. 37, nr 3/4.
i obcy jako
BI)g w dum"
nr 1/4.
Symbol w el nową/ii,
-
monaslycyzmu
Ludowa"
UAM,
Sztuka
"Polska
Sztuka
Ludowa"
PoznaJ·1.
R. 46. nr 2.
Ludowa"
postmodernislyczlll'j,
w: Illspiracjl!
1'0.\1-
op. cit.
pamięci,
"Polska
Sztuka
Ludowa"
R. 48, nr
1/2.
Krzysztof
wspólczesna,
antropologia
a antropologia.
o kulturze",
opowiada
Stanowiska
wspólc::.esno.i"ei czy antropologia
i kontrowersjI',
pod
red.
Ileyatl'\\'na.
E. Tarkowsicj,
Wrocław.
antropologicna
opowi£'.l:ć, Instytut
Kultury.
Warszawa.
�239
Ciarka
Ryszard
PUllk-Rock, .. Polska Sztuka Ludowa"
R. 42, nr 1/2.
SO('l'UIII. Illit. ksią:':ka ... , "Polska Sztuka Ludowa"
R. 42, nr 3.
Nopis.\' IW lIIurach ; etllogralio wspólceslleiJo miasta, "Polska Sztuka
InSa
1988b
1990a
.~lVi{'IY ohraz IV szarym h/oku, "Polska Sztuka Ludowa"
R. 44, nr 3.
Fi/III i prawdziwy ohraz rzeczy, "Polska Sztuka Ludowa"
R. 46, nr 3/4.
() sposo/wch zahUania zw;erząl, "Polska
Sztuka
Ludowa"
R. 48, nr 3/4.
1990h
1992
1994
Czaja
R. 44,
Ludowa"
2.
nr
Dariusz
Dylcllloly Mazlla, "Polska Sztuka Ludowa"
R. 42, nr 4.
Sp,)r o model elllOlofjiczllt'j inlerprelacji, .,Zeszyty Naukowe
1988
1990
skiego.
Prace
Etnograficzne"
Krojohroz z Tohiaszem, "Polska Sztuka
Mel1lahlO.~(: i mil rewolucyjllY, "Zeszyty
1991
1992a
Prace
Etnograficzne"
l..
Uniwersytetu
Jagielloń-
z. 27.
Ludowa"
Naukowe
R. 45, nr 3/4.
Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
29 .
1993
."vlomenl wieczlly. "O tlCzcie Bahelle", Polska Sztuka Ludowa"
R. 46, nr 3/4.
Symho/ ; fi/m. VwaiJi metod%fjiczne,
"Polska
Sztuka
Ludowa"
R. 46, nr 3/4.
Wellecja i .I:lllien'. K ol1leksty symholiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4.
Symhol w lIIltrop%fji;
kulIlIry, "Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu
Jagiell011skiego.
1994a
() sZluce
zdziwienia
D. Czaji,
Universitatis,
1993b
1992c
1992d
Praee
Reklamowy
1994b
nr
Czaja
Etnograficzne"
Darius/.,
Luduwa"
Czyżewski
Mitologie
smak raju: mirdz)' '1I'chelypem a historią, "Polska
i Czesław
I\'iejska IW Podlasiu
popularne,
pod
red.
Sztuka
Ludowa"
R. 48,
wedlug
IYiJodnika
"Przjyaciólka",
"Polska
Szruka
R. 40, nr 3/4.
Pejzo:': z pomirci czyli
R. 36. nr
IV
sprawie niedokończonefjo
przypisu, "Polska
Sztuka
Ludowa"
1/4.
Oc/milla l'wków
i /mdowlliczowie.
"Polska
Sztuka
Ludowa.
Konteksty"
R. 48, nr 3/4.
Katarzyna
D)'e/hIIOlllio lIalura - kullura jako Szczcfjólny
1985
l. 29, z.
problem elllologii, "Etnografia
Polska"
I.
SoCjOloylCZIW wizja ewolucji kullUry ludzkiej, w: Problemy
1989
PAN-Ossolineum,
metodolofjiczne
elnowalii,
Kraków.
Surrealizm i elnoyraj/a, "Polska Sztuka Ludowa"
R. 45, nr l.
Proh/em opisu II' elnololJii, w: Po:':efjfwnie paradygmalu/
Elnoloyia wobec wspólczesno.i·ci, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza,
Instytut
Kultury,
Warszawa.
1991
1994
Krupa
w:
Adam
1992
1994
Kanjowska
popkullury,
Kraków.
1/2.
Rohotyck
Rodzi/w
1986
z. 32.
i ylupsl\\'ae/,
Maciej
1989
Skrzypek IW dacIlu, czyli Żyd uniwersalny, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr l.
prohlem.\" ..
i\4etod%gicznc
prohlemy współczesnych
hadań nad kulturą i lradycją, pod red.
.\1 efOdololliczlle
1991
T. Karwickiej,
Michera
1984
1991
1992a
U M K, Toruń.
Wojciech
Dlaczego
krowa jesl czerwona.
Ludowa"
R. 38, nr 4.
O kalegoriach
widzenia
barwnego,
symbolu, "Rocznik
M uzealny"
t. 4, Włocławek.
Wyohra::nia alchemiczlla
Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna
serce", "Polska Sztuka Ludowa"
R. 46, nr 3/4.
"Polska
Sztuka
O lI'ieloznaczno.l:ci
.filmu "Szklane
�240
ł992b
1993
l 994a
a
1994b
Śmierć
GO, Warszawa.
AntyDiiniken,
Tajemnica
butów
czyli
symbolicznym
pochwala
dotykaniu
"Polska Sztuka Ludowa"' R. 47, nr 1.
"Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"
muzeum,
rzeczywistości,
R. 48, nr 1/2.
Mitologie
1994
Piątkowska
1994a
i Malgasi,
Jasia
Sztuka
R. 48, nr 3/4.
Ludowa. Konteksty"
Mitologie
pod red. O. Czaji, Universitas,
popularne,
Kraków.
Krystyna
Kulturowe
reguly
w: Pożegnanie
1994b
"Polska
popularne
Kultura
sztuki
-
spojrzenie
paradygmatu?,
a ikonosfera.
na podstawie
hadGli
IV
.Ś'rodowisku
wiejskim.
op. cit.
Etnologiczne
studiwn
przykladów
ze wsi wspólczesnej,
"Łódzkie
Studia Etnograficzne" t. 36.
Pi<ttkowska Krystyna, Pi<ttkowski Krzysztof
1982
Antropologiczne
t.
poifcie
stylu
a sztuka
ludowa,
"Łódzkie
Studia
Etnograficzne"
24.
SZlllkmistrz
z Wersalu czyli o sztuce i kulturze, "Lud"' t. 71.
1987
KotefJorie kultury a ikonos[era, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek.
1991
Pi<ttkowski Krzysztof
1985
Prohlematyka
teoretyczna
w powojennej
euwgrafii
polskiej, "Lud" t. 69.
Wyhrane problemy
metodologiczne
stosowania
semiotyki
II' eUlOlo!!ii, w: ProblOllY
1989
metodologiczne
etnografii,
op. ci/..
1993
Semiotyczne
badania nad kulturą w etnoloaii,
UMK, ToruI1.
Badacz wobec trady<ji, w: Pożegnanie
paradygmatu?,
op. ci/..
1994
Pożegnanie
paradygmaw?
1994
Pożegnanie
Robotycki
1980
1981
1990a
ł990b
1991
1992a
1992b
1992c
1993
1994a
1994b
..
paradygmatu?
i J. Oamrosza.
Czeslaw
Robotycki
1983
Etnologia
Kultury,
wobec
wspólczesności,
pod red. W. 1. Burszty
Warszawa.
PAN-Ossolineum,
Kraków.
"Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr I.
Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna,
"Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
JagielloI1skiego. Prace Etnograficzne" z. 27.
Sztuka a vista. Folklor strajkowy,
"Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 2.
Wspomllienia
z dawnych podrliży na "Jug slowiwlski".
Uwagi e/./lolo{J1l do tekstu
z poc;;'ltku wieku, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek.
Etnografia wobec kulrury wspólczesnej,
Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Rozprawy
habilitacyjne nr 232.
Wampiry. Od wierzeli ludowych do .filmowych fantomów,
"Polska Sztuka Ludowa"
R. 46, nr 3j4.
Historia i tradycja, dwie kategorie opisu przeszlo.l'ci, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
Jagiellor'tskiego. Prace Etnograficzne" z. 29.
Etnografia
wobec samej siebie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skicgo.
Prace Etnograficzne" z. 32.
Reklama
z zapomnianym
kodem, w: Mitoloyie
popularne,
op. cit.
MoralllY
i strukturalny
aspekt dobra i zla w bajce mayicznej,
w: Pożeyllanie
Tradycja
Łańcuch
i ohyczaj
szczęścia
paradygmatu?,
1994c
Instytut
"Piwnica
w ,<rodowisku
op. cit.
pod Baranami"
-
Sztuka Ludowa. Konteksty"
Czesław, Węglarz Stanislaw
Chlop
potęgą
Ludowa"
wiejskim,
w pól wieku póżniej,
jest
i basta.
R. 37, nr 1/2.
antropologiczna
interpretacja
jiJrmuly
kahare!!l,
"Polska
R. 48, nr 1/2.
O mityzacji
kultury
ludowej
w nauce.
"Polska
Sztuka
�241
Sikora Sławomir
"Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2.
"Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4.
Fotografia
i mit, "Polska Sztuka Ludowa"
R. 48,
1986
Cmenlarze
-- al7lropologill
1992
F otoyrajia,
pamięć,
wyobra=nia,
1994
F owgm/la
schylku
wieku.
Stoczkowski
pamięci,
nr 1/2.
Wiktor
Prehistoria
w $zkolnych
podręcznikach,
czyli wspólcze$ny
mit początków,
"Polska
Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4.
Stomma Ludwik
1975a
Rytual pokladzin
w Polsce. Analiza strukturalna,
"Etnografia Polska" L 19, z. 1.
1975b
Stan hadań nad ohrzędowo.l:cii{ polski{ od polowy X V TTT w., "Etnografia Polska"
t. 19, z. I.
[976
Mit AlkmeHv, .,Etnografia Polska" t. 20, z. 1.
1978-1979 Magia dzisiaj, "Polska Sztuka Ludowa" R. 32, nr 3/4; R. 33, nr 4.
1979
Determinanty
pol$kiej kllltury IlIdowej XTX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 33.
nr 3.
1980
Wstęp, w: J. SL Bystroń, Tematy,
które mi odradzano.
Wybrał i opracował
L. Stomma, PIW, Warszawa.
1981a
SIOIlce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa.
1981b
Odpowied= na ankietę: elnugrlilia, etnologia czym $q ... , "Polska Sztuka Ludowa"
R. 35, nr 2.
1986
A IJtropolo~Jia kultury wsi polskiej X TX wieku, PAX, Warszawa.
1989
Czy w etnogrą/ii
występują
biale plamy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4.
1991a
Wzloty i upadki królów Fra/l(ji, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź.
ł991b
Uroda ludzkiej pomylki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr 1.
1992
Antropologia
kultury, historia i Kuhuś Puchatek,
"Polska Sztuka Ludowa" R. 46,
nr 3/4.
1994
Historia wspólczesności,
"Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2.
1989
Szkice
i próhy
1985
Sznajderman
1991
1992a
etnologiczne
i próhy etnologiczne,
pod red. Z. Benedyktowicza i C. Robotyckiego,
"Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" z. 4, Kraków.
Monika
O etnograficznym
surrealizmie,
"Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1.
Szkice
Co się kryje pod tq maską:
"Polska
ł992b
"Stary
wokól motywu
Sztuka Ludowa"
Gringo".
Motyw
Czlowieka
Śmiechu.
Parr uwag o Batmanie,
R. 46, nr 3/4.
Don Kichota
i literaturze,
w filmie
"Polska Sztuka Ludowa"
R. 46, nr 3/4.
l 994a
1994b
ATDS
"The
ksztalc
Jardin
"Polska
mi1!l. "Polska
des
Plallles.
Sztuka Ludowa"
Sztuka Ludowa"
Postcard$"
czyli
R. 48, nr 1/2.
roślinna
metaforyka
Jamesa
ClifJorda,
R. 48, nr 3/4.
1994c
Zaraza.
Mitologia
dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa.
Szpilka Wiesław
1988
Poszukiwanie
zaginionej
Arki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4.
1991
Kultura masowa a etnograjia,
"Rocznik Muzealny" L 4, Włocławek.
1992a
"Batman"
opowie.l:ć o stworzeniu,
"Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4.
1992b
Zohacyć
.~wiat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej, "Polska Sztuka Ludowa"
R. 46, nr 3/4.
1994
Raj utracony, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2.
Tokarska Bakir Joanna
1990
Interprewcja
czyli a $ztuce amropolagii,
"Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1.
16 -
Lud l. LXXVIII
�242
1992
Hermeneutyka
Ludowa"
1993
1995
Tomicki
Gadamerowska
Opuszczone
Dałsze
ołtarze
zamieszkują
Konteksty"
"Polska
ohm.ki,
Sztuka
Tradycja
1975
(razem z J. Tomicką)
Warszawa.
1976
1977
Słowiwiski
1
Projekt
Jej znaczenie
w kulturze
Drzewo
wzór
nieprze:roczJ'stej,
i wartość
"Etnografia
"Etnografia
chłopskiej,
życia.
Ludowa
wizja
"Etnografi<l Polska"
mit kosmogoniczny,
Norma,
Sztuka Ludowa"
etnografii
R. 47, nr 3/4.
"Polska Sztuka
R. 49, nr l.
1973
w życiu
seksualnym
Polska" t. 17, z. 2.
i człowieka,
LSW,
,vwiata
t. 20, z. 1.
tradycyjnych
społeczn().~ci
t. 21, z. I.
Anthrvp0(Jenesis
in Slavonic Jolk heliefs, "Ethnologia
Polona" t. 5.
Kultura, dziedzictwo,
trad.vcja, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury
pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław.
w Polsce,
1981b
1986
hadaniu
"Polska
demony,
losy syna marnotrawnego.
Ludowa.
Ryszard
1979
1981a
w etnograficznpn
R. 46, nr 2.
Religijno.vć
ludowa,
wiejskich
Polska"
w: Etnografia
Drogi w za,~wiaty. Materiały
Polski.
Przemiany
do eschalOlo(Jii Aztekó\\',
ludowej,
t. 2,
kulwry
ludowej. t. 2, op. rito
"Polska Sztuka Ludowa" R. 40,
nr 1/2.
1987
Poza społeczelistwem
włosów,
"Warsztaty
1991
"Polska
w pobliżu
-
hosko.~ci. Przyczynek
Sztuka Ludowa"
do rozważalI
nad symboliką
R. 41, nr 1/4.
Etnograficzne"
Ogólnopolska
sesja "Warsztaty
Etnograjrczlle",
"Roeznik Muzealny" t. 4, Włocławek.
s. 145-310.
Wasilewski Jerzy S.
1975
Kategoria
1978
1979a
1979b
1980
Symbolika
-
i rytualnej
obrotowego
wędrować.
do piekieł.
Podarować
koczowniczej.
Analiza
przestrzeni
juri)' mongolskiej.
t. 19, z. L
Polska"
ruchu
Po śmierci
Podróże
w kultur::e
przestrzeni
"Etnografia
z zakresu
Szkic
Rzecz
znaleźć
-
inwersji,
ewologii
o szamańskich
zguhić
.,Etnografia
Polska" t. 22, Z. 1.
"Teksty" nr 3, 4.
LSW, Warszawa.
.~wia!cl znaczell,
misteriach.
-- zb/I.ldzh'. Niektóre
kategorie
j('zyka
symholiczneyo
Polska" t. 24, z. 1.
Tabu, zakaz magiczny,
nieczysto.vć .. ,Etnografia Polska" t. 31, Z. 1.
1987a
Święty Paweł - nawrócenie,
odwrócenie
i Iliepcwno.v(' .. ,Polska Sztuka Ludowa"
1987b
R, 41, nr 1/4.
1989
Tabu a paradygmaty
etnologii,
Uniwersytet Warszawski, Warszawa.
1991
Antropologia
paradygmatem
stoi ... , "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek.
Węglarz Stanisław
1983a
Ojcowie pustyni, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4.
1983b
Pustelnicy
- ludowi świ('ci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4.
1987a
Dzie/o Levi-Straussa
- dzisiaj, "Lud" t. 71.
1987b
Claude Levi-Strauss:
demon Laplace'a
czy upr<lwiającv muzykę
Sokrates,
.,Lud"
t.71.
związanego
1991
Kategorie
z opozycjl.l
kulwry
życie
ludowej
jako
-
.~mierć, "Etnografia
kategorie
elnoyra/lczne,
"Rocznik
Muzealny" t. 4,
Włocławek.
etnograficznego
zróżnicowania
kultury ludowej dzisiaj, "Polska Sztuka
R. 46, nr 2.
Chłopi jako "obcy", w: Pożegnanie
paradygmatu?,
op. cit.
1994
Węglarz S., Burszta W., Stuchliński J. A., Piątkowska K., Buchowski M., Augustynowicz G.
Claude livi-Strauss
- po latach, "Lud" t. 71, S. 3-126.
1987
1992
Koncept ja
Ludowa"
�243
Czcslaw Robotycki
THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND.
A FINISHED PROJECT
(Summary)
The articles present the history, methodological assumptions and results of investigations of
a group of young ethnologists. The group was formed to present their critical opinion on the work
of the "traditional" ethnographers, introduce new methodological assumptions and expand the
scope of investigations beyond the studies of the so-called folk culture. The concept of the
"anthropology of culture in 'Poland" stands for a critical trend in Polish ethnology, limited,
however, to a group of scholars who collaborated and accepted each other to some extent. Names
of these ethnographers are given in an extensive bibliography.
Trans/. Z. Nadstoga
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1785af232a8361136184ae8e788b3.pdf
d517ef3d730237cb42a25371ca7abd1e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2111
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
kultura materialna
stroje ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1960
Title
A name given to the resource
Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.193-210
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bazielich, Barbara
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 78, 1995
BARBARA BAZIELICH
Katedra Etnologii
Uniwersytet Wrocławski
BADANIA NAD ODZIEŻĄ
I STROJEM
LUDOWYM
W POLSCE
Polska jest jednym z nielicznych krajów w Europie, który w swej bogatej
literaturze etnograficznej nie ma monografii, nawet albumu poświęconych
strojom regionalnym, a wydane w 1841, 1855 i 1954 roku (Zieńkowicz, 1841;
Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) teki z kolorowymi planszami, w małym
zresztą wówczas nakładzie, są już obecnie prawie niedostępne, Coraz częściej
także słyszy się głosy, że nie ukazują się na ten temat żadne opracowania
i nawet zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych "niemal zupełnie przestały
się ukazywać" (Kantor, 1982, s. 26). Pewną lukę w tym względzie wypełniłyby
przygotowane i znajdujące się w druku publikacje (Karwicka, Gadomski,
Bazielich), ale czas ich produkcji wydłuża się z roku na rok. Błędne jest jednak
mniemanie, że problematyka dotycząca odzieży chłopskiej, potocznie określanej strojem ludowym, bądź strojem regionalnym 1 nie stanowi już przedmiotu naukowych dociekań i rozpraw. Zainteresowani tym tematem są nie
tylko etnografowie, lecz także historycy (Rosen-Przeworska,
1953; 1954;
Turnau, 1991), historycy kultury materialnej (Kowecka, 1978, s. 400), historycy
sztuki (Bartkiewicz, 1979; Żygulski 1974), kostiumolodzy i teatrolodzy (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... , 1952), folkloryścF, przy czym przez jednych
odzież chłopska traktowana jest marginalnie, dla innych zaś, zwłaszcza
historyków i historyków kultury materialnej, stanowi łączny człon całokształtu
kultury narodowej. Zwrócenie zatem uwagi na tego rodzaju publikacje,
podobnie jak na opracowania historyków sztuki dotyczące mody i historii
ubiorów, jest niesłychanie ważne z wielu względów, chociaż prawie zupełnie nie
respektowane przez etnografów i ludoznawców podejmujących badania i opracowania na temat strojów ludowych. O ile więc w dorobku badaczy kultury
1 W dalszej części artykułu
określenie strój ludowy, strój chłopski, strój regionalny traktowane będą wymiennie, lecz zawsze w znaczeniu ozdobnej, odświętnej formy ubioru w przeciwieństwie do odzieży rozumianej jako forma powszednia, codzienna. Nie chodzi przy tym o definiowanie tych pojęć, gdyż nie jest to przedmiotem tego artykułu. Próbę definicji podała Irena Turnau,
1977.
2 Przykładem
może być seria publikacji
wydawana przez Centralny Ośrodek Metodyki
pieśni, taniec i obrzędy oraz stroje.
13 -- Lud t. LXXVIII
dotycząca folkloru poszczególnych regionów,
Upowszechnienia Kultury w Warszawie. Są to
�194
ludowej brak jako pracy zwartej monografii, albumu, czy syntezy z tego
zakresu, to jednak ukazują się przygotowane przez nich artykuły o strojach,
problematyka ta jest stale aktualna i podejmowana przez różne osoby.
W nauce polskiej wzbudza ona zainteresowanie od ponad dwustu lat,
chociaż o zmiennej sile natężenia, lecz zawsze w sensie progresywnym.
Wprawdzie nie brak w tym względzie także negatywnych ocen i ubolewania, że
do tej pory nie wypracowano ani teorii, ani odpowiednich metod badawczych
(Kantor, 1982), ale jeśli weźmie się pod uwagę sposób widzenia różnych
dyscyplin naukowych oraz czas i etapy rozwoju zainteresowań, słowa krytyki
okażą się nieuzasadnione. Trudno też nie odnieść się sceptycznie do krytyki,
która istniejącą literaturę przedmiotu traktuje wybiórczo i z pominięciem
niektórych problemów już poruszanych oraz nie wykazuje orientacji w zaawansowaniu badań nad odzieżą i strojami ludowymi w innych krajach
Europy. Łagodzące znaczenie w ocenie krytyki może mieć jedynie fakt, że
opracowań na temat strojów ludowych w Polsce jest bardzo dużo i ogarnięcie
ich jest utrudnione. Są to nie tylko opisy formy i zdobnictwa strojów, techniki
wykonania i surowców, funkcji, genezy, historii, archaizmów, regionalnych
odmian i specyfiki, zmian w czasie i długiego trwania, kwestia mody i uwarunkowań, lecz także ikonografia oraz próba uchwycenia wpływów szlacheckiej
i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy. Problematyka ta poruszana
jest albo w postaci różnej objętości artykułów zamieszczanych w naukowych
periodykach 3, czy popularno-naukowych
czasopismach 4, albo jako próba
charakterystyki ubioru ludowego w monografiach niektórych regionów (Kultura ludowa Wie/kopo/ski,
1960; Nad rzeką Ropą, 1965; Ziemia Myś/enicka,
1971), albo jako odrębne opracowania (Swieży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988), czy rozdziały w pracach dotyczących kultury i sztuki
ludowej (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak,
1976; Grabowski, 1977; Fryś-Pietraszkowa,
Kunczyńska, Pokropek, 1988),
z których wymienić można zaledwie parę, a to z racji na ich zbyt wielką liczbę.
Na wyróżnienie pośród tych publikacji zasługuje Atlas Po/skich Strojów
Ludowych wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w oddzielnych
zeszytach jako monografie regionalnych odmian strojów, w przygotowaniu
różnych autorów. Od 1949 roku do chwili obecnej ukazały się 32 zeszyty 5,
3 "Wisła",
"Lud", "Polska Sztuka Ludowa", .,Etnografia Polska", "K wartalnik Historii
Kultury Materialnej", "Kwartalnik
Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia
Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne
i Etnograficzne". "Prace
i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", roczniki wydawane przez nicktóre muzea.
4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz
Ilustrowanego Kuryera Codziennego i inne.
5 Kolejne zeszyty Atlasu Polskich Seroj/lw Ludowych to: strój górali szczawnickich, dolnośląski (Pogórze), rzcszowski, szamotuiski, krzczonowski, kurpiowski Puszczy Białcj, łowicki, dzierżacki, kujawski, spiski, piotrkowski, pszczyński, pyrzycki, łańcucki, opoczyński, lubuski, górali
�195
a kolejny zeszyt złożony został w 1994 roku do druku 6. Oprócz szczegółowych
danych dotyczących historii, rozprzestrzenienia i formy poszczególnych części
odzieży męskiej i kobiecej znajdują się tutaj jeszcze wiadomości na temat
zdobnictwa strojów, surowców i wykonawców. Wprawdzie te ostatnie stanowią w pewnym sensie odrębne działy, które w literaturze z racji swoistej,
specyficznej problematyki zajmują po większej części osobne miejsce (Haft
i zdobienie stroju ludowego, 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa
Mazowsza Płockiego, /972) to jednak wiążą się bezpośrednio ze strojem
i również w tym kontekście zagadnienia te należy wziąć w rachubę.
Przegląd wszelkiego rodzaju publikacji dają oczywiście bibliografie wydawane zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej (Gawełek, 1914;
Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) oraz zestawienia w niektórych opracowaniach (Kutrzeba-Pojnarowa,
1964). W sposób ciągły bibliografie prowadzi jako organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi 7.
Trzeba podkreślić, że w latach po drugiej wojnie światowej liczba publikacji
na temat odzieży i strojów ludowych znacznie wzrosła i nadal stale się
powiększa. Niemałą w tym względzie zasługę przypisać należy pracownikom
muzeów, zwłaszcza etnograficznych, którzy oprócz kolekcjonowania, przechowywania, konserwowania i dokumentowania tego rodzaju zabytków, prowadzą bez przerwy badania, publikują ich wyniki, organizują wystawy, opracowują foldery i informatory do wystaw oraz katalogi zbiorów8. Niemal każde
muzeum, które kolekcjonuje stroje ludowe ma jakiś dorobek w tym względzie
(Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, w druku). Na ogół uchodzi on jednak z pola widzenia autorów dokonujących
podsumowania stanu badań nad strojem ludowym w Polsce, przez co obraz
przedstawiany przez nich jest niedokładny i niepełny. Z kolei taki stan rzeczy
jest również jedną z przyczyn ubolewania niektórych osób nad niedostatkiem
dokonań nauki, ściśle etnografii polskiej jeśli chodzi o ten dział kultury
ludowej.
Próbę oceny dotychczasowych osiągnięć w badaniach nad strojem ludośląskich, Zagórzan, sandomierski, biłgorajsko-tarnogrodzki,
podlaski (nadbużański), kaszubski,
sieradzki, warmiński, Krakowiaków wschodnich, kurpiowski Puszczy Zielonej, świętokrzyski,
orawski, Lachów Śląskich, kolbieIski, kielecki, Lachów Limanowskich.
6 Strój yórali
/([ckich - w druku.
7 Bibliografie Ośrodka
Informacji i Dokumentacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w Łodzi.
8 Muzeami tymi są przede wszystkim:
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie,
Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Archeologiczne
i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu,
Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego
w Poznaniu i inne.
�196
wym w Polsce podejmowano już parokrotnie (Kutrzeba-Pojnarowa,
1964;
Hermanowicz-Nowak,
1977; Kantor, 1982). Podawano przy tym wykaz
ważniejszych publikacji, nie szczędzono uwag krytycznych, wysuwano poruszaną problematykę, metody badań oraz ważność i znaczenie tej dziedziny życia
ludu w badaniach nad całokształtem kultury ludowej (Kantor, 1982). Wraz
z bibliografiami, artykuły te stanowią cenną wskazówkę, gdzie należy poszukiwać materiałów w celu naukowego lub praktycznego zapoznania się
z problematyką związaną z odzieżą i strojami ludowymi. Ponadto źródłem
i inspiracją nowych koncepcji badań i opracowań są nie tylko już wydane
odpowiednie publikacje i zawarte w nich mapy zasięgów, fotografie i ryciny,
wypisy z dokumentów archiwalnych, słowniczki z nazwami i opisy części
odzieży. Nadal aktualne są jako źródło własne badania terenowe i wywiady
oraz ankiety przeprowadzane z wykonawcami i użytkownikami oraz przetrwałe jeszcze oryginalne części tradycyjnej odzieży i strojów, a poza tym
zbiory muzealne przechowywane w magazynach, albo eksponowane na wystawach itp.
Współczesny badacz ma do dyspozycji wiele możliwości zgłębiania treści
swoich zainteresowań, przy czym pomocne mu są różne ułatwiające pracę
udogodnienia
techniczne. Może też, śledząc także literaturę zagraniczną
nabierać orientacji w złożonej i skomplikowanej problematyce rzutującej na
znaczenie i kształtowanie się odzieży i strojów na przestrzeni wieków - na
rozległych terenach świata oraz uświadomić sobie pomocniczą rolę innych
pokrewnych dziedzin nauki, jak: językoznawstwo,
historia gospodarcza,
historia polityczna, demografia, socjologia, geografia, estetyka, historia sztuki
itd. Zależnie też od wyboru problematyki posługiwać się może odpowiednimi
metodami, przy czym w miarę zgłębiania tematu, rozszerza się pole badawcze
skłaniające równocześnie do konstatacji, że nie ma końca jego granic.
Pozostaje zatem kwestia wyboru, na czym poprzestać i do czego się ograniczyć? Decyzja ta idzie zazwyczaj w parze z kierunkiem zainteresowań autora
lub koniecznością wynikającą z zamówienia społecznego.
W czasie, kiedy zainteresowania
odzieżą i strojami ludowymi dopiero
zaczynały się budzić, co miało miejsce, jak wspomniano, ponad dwieście lat
temu, sprawa przejawiania wyników tych zainteresowań wyglądała zupełnie
inaczej. Trzeba przy tym nadmienić, że polskie prace na temat ubiorów,
w porównaniu z innymi krajami w Europie, pojawiły się stosunkowo późno,
a pionierem w tym względzie był Łukasz Gołębiowski (1773 - 1849), którego
pierwsza praca dwukrotnie ukazała się w ciągu XIX wieku (Gołębiowski, 1831;
1861). Widać stąd, że było zapotrzebowanie na tego rodzaju publikacje. Tenże
sam autor wzbogacił je jeszcze niewielką książeczką zawierającą wiadomości
o ubiorach ludu polskiego (Gołębiowski, 1863). W tym czasie ukazują się cenne
dzieła również innych autorów, tj. Jędrzeja Kitowicza, który w swej pracy
ostatni rozdział poświęcił obyczajom i strojom chłopskim (Kitowicz, 1840),
�197
Jana Matejki, który podjął wnikliwe studia nad ubiorami historycznymi
w Polsce, nic pomijając w nich elementów chłopskich (Matejko, 1860) oraz
Walerego Eliasza Radzikowskiego, podobnie jak poprzednie (z wyjątkiem
Kitowicza) - dzieło ilustrowane, także strojami chłopskimi, ukazujące się
w ciągu kilku lat (Radzikowski, 1879 - 1899). Artystą, który opublikował ubiory
ludu polskiego był Wojciech Gerson (Gerson, 1885). Poza tym wśród prac
wydanych w połowie XIX wieku osobne miejsce zajmuje wielotomowa pozycja
Oskara Kolberga (Kolberg, 1865 -1910) i Wincentego Pola (1807 -1872),
uwzględniającego w etnograficznych opisach informacje o strojach ludowych
(Pol, 1851). Na obcym gruncie pojawia się nadto teka rycin przygotowana
przez Leona Zieńkowicza (Zieńkowicz, 1841). Jako nowsze opracowania,
również cenne ze względu na materiały dotyczące odzieży i strojów, na uwagę
zasługują encyklopedie
staropolskie
Zygmunta
Glogera
i Aleksandra
Brucknera (Gloger, 1900; Bruckner 1937 -1939) oraz książka Władysława
Łozińskiego, gdzie w III rozdziale poprzez "ubiory i splendory" przewijają się
treści wiążące się także z odzieżą ludową (Łoziński, 1907).
Podając powyższe zestawienie nie chodzi o dokonanie jeszcze jednego,
kolejnego zapisu i bibliograficznej rejestracji, ale o zwrócenie uwagi na dwa
zasadnicze fakty. Mianowicie - że ważne miejsce w tych publikacjach zajmują
ilustracje, tj. czarno-białe lub podkolorowane
grafiki i kolorowe plansze,
stanowiące bardziej lub mniej dokładny dokument oraz - że zarówno
opisowe, jak obrazowe informacje na temat odzieży i strojów ludowych
przeplatają się z danymi dotyczącymi wyższych warstw społecznych. Fakt ten
dostrzegany początkowo przez szeroko pojętych ludoznawców przesunął się
z biegiem czasu na plan dalszy, zaś kiedy w drugiej połowie XX wieku znowu
powrócił jako przedmiot etnograficznych badań, związany został z rozwarstwieniem samej grupy chłopskiej, bez odwoływania się do odzieży elit społecznych.
Jeśli chodzi o świadomą dokumentację zjawisk zaobserwowanych w terenie, a nie o wyłączną twórczość artystyczną, to należy podkreślić, że próby
przedstawienia wyglądu chłopów i ich odzieży podejmowano już w XVIII
wieku, co szczegółowo i krytycznie zostało omówione w niektórych publikacjach (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976;
Główczewska, 1955; Turnau, 1968). Nie jest to odosobnione zjawisko na
gruncie polskim, wartość dawnej ikonografii jako żródła została doceniona
także przez różnych autorów w innych krajach Europy (Noss, 1970; 1973;
1981; Dolouche, 1985). Jeśli zatem mowa o obrazowym dokumencie, to na
czoło wysuwa się w nim sprawa formy ubioru, zestawu poszczególnych części,
kolorystyki, elementów zdobniczych, nawet gatunku tkanin, o ile autor
ilustracji był na tyle dokładny, aby to uchwycić. W grę wchodziła nadto
kompozycja całości i długość odzienia, jego obszerność lub wysmukłość,
zróżnicowanie wyglądu zależnie od płci, niekiedy także od wieku i okolicz-
�198
ności, tzn. - starzy - młodzi, żonaci i stanu wolnego, weselnicy i ludzie
w odświętnych strojach. Rzadziej natomiast przedstawiano inne sytuacje jak
chrzciny, pogrzeby, określone święta kościelne czy gromadzkie uroczystości,
chociaż sporadycznie i takie sceny można odnaleźć 9. Obrazy te przedstawiają
niekiedy pewne archaiczne formy, dziś już zupełnie nieznane, nawet niespotykane w zbiorach muzealnych, sposoby noszenia czy zestawiania ze sobą
poszczególnych części. To samo dotyczy niektórych elementów czy motywów
zdobniczych.
Ruchy wolnościowe, następujące zmiany w strukturze i pozycji społecznej
chłopów, przynoszące stopniowo osobistą wolność oraz uwłaszczenie wzbudzają zainteresowanie innych grup społecznych życiem mieszkańców wsi.
Znane fakty z przełomu XVIII i XIX wieku powodują zwrócenie uwagi na ich
sposób mieszkania, ubierania się, obyczaje, folklor, co jak wiadomo znalazło
odzwierciedlenie w twórczości artystycznej i pracach naukowych. Zwrócono
przy tym uwagę na archetypy i cechy wspólne Słowianom, które w dobie
panslawizmu trafiły na podatny grunt i ukierunkowywały dalsze poszukiwania
i badania naukowe, wzbogacając tym samym problematykę dotyczącą odzieży
i strojów ludowych. Z kolei okres romantyzmu skłaniał do szukania na wsi
nieznanych dotąd, nieraz tajemnych wątków przejawiających się w obrzędowości, tekstach pieśni, opowiadań, wierzeniach, różnych praktykach, z którymi
ściśle był związany, jak się okazało, sposób ubierania i przygotowywania
strojów i odzieży.
Przepojony ideami oświecenia Hugo Kołłątaj w 1802 roku w swym
programie badań ludoznawczych zalecał między innymi, że "trzeba nam
poznać ... różnicę w ubiorze (pospólstwa) nie tylko co do kroju, ale nawet co do
koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając", a poznaniem tym
należało objąć wszystkie "prowincje, województwa i powiaty". Na przykładzie
różnych dziedzin kultury ludowej, w tym przede wszystkim odzieży, badania
stopniowo dążą do uchwycenia odrębności regionalnych, a także specyfiki jako
właściwości charakterystycznych dla określonego obszaru terytorialnego. Odświętne stroje okazują się wyraźnym przejawem tych specyficznych cech, które
zjednej strony są wyrazem swojskości, z drugiej - odmienności w stosunku do
bliższych i dalszych sąsiadów. Tak więc i dzieło Kolberga, początkowo o dość
rozwlekłym i szczegółowym tytule, chociaż bez informacji o odzieży, wzbogaca
z czasem kolejne tomy nazwami regionu i szczegółami dotyczącymi "ubioru"
(Burszta, 1974).
Fascynacja regionalizmem, podbudowana zamiarami poszukiwania własnej tożsamości oraz identyfikowania się z określonym miejscem pochodzenia
czy zamieszkania trwa po dzień dzisiejszy. Stała się też motorem powstania na
przestrzeni dziesiątków lat mniej lub bardziej obszernych opisów, potem
9
Na przykład
w malarstwie
Axentowicza,
Kotsisa.
�199
monografii dotyczących ludowych strojów określonego regionu, nie tylko
zresztą w Polsce. Pierwotnie zamieszczano je, często nawet wraz z rysunkami,
w wychodzących w XIX i na początku XX wieku czasopismach takich, jak
"Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", potem także w "Wiśle" i "Ludzie". W drugiej połowie XIX wieku pojawiają
się również monograficzne opracowania dotyczące kultury ludowej wybranego
regionu czy miejscowości, w których sporo miejsca poświęcano strojom
(Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; Hoff, 1888; Polaczek, 1892; Świętek,
1893). Tę formę praktykuje się po dzień dzisiejszy (Malicki, 1936, s. 53 - 61;
Zab ytki ludowe; kultury, 1975, s. 48 - 65). Oprócz informacji historycznych
w tego typu opracowaniach znajdują się w nich przede wszystkim opisy
strojów odświętnych. obrzędowych, uroczystościowych i ich poszczególnych
części.
Na zmianę tego sposobu widzenia nie wpłynęły pozytywistyczne hasła,
zwracające uwagę na człowieka pracy, codzienność jego życia, biedę i niedostatek. Być może w rozwinięciu i szerszym spojrzeniu na problematykę
dotyczącą codziennej, roboczej odzieży przeszkodziły m.in. idee młodopolskie
wskazujące na trwałość, siłę, barwność i malowniczość wsi i wieśniaków.
Również "odkrycie" w tym czasie sztuki ludowej, w której akcentuje się
strojność, przyczynia się do powstawania nowych opracowań na temat
zdobnictwa strojów - haftów, biżuterii, wyrobów ze skóry, koronek, tkactwa.
Są one w głównej mierze publikowane na łamach wymienionych wyżej
czasopism (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Jakkolwiek na
przełomie wieków i z początkiem wieku XX różni autorzy dostrzegali i inne
jeszcze aspekty związane z odzieżą, na przykład jej wykonawców - szewców
i krawców (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951),
problem higieny odzieży (Gądzikiewicz, 1926), mody (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), to zagadnienia te stanowiły i stanowią nadal znikomy procent
w stosunku do opisów samego wyglądu stroju, postrzeganego ciągle w pewnej,
jakby skostniałej, nie zmieniającej się formie. Wprawdzie już w 1904 roku
Bronisław Majewski (Malewski, 1904) podjął krytyczną ocenę dotąd wydanych
opracowań ubiorów ludowych, wskazując między innymi na tę "statyczność"
w prezentacji ubiorów i nawet na niewiarygodność niektórych wykorzystywanych materiałów, ale nie miała ona szerszego oddźwięku. Akceptowano
nadal dotychczasowe przekonanie, że zasiedziałość z dziada pradziada, negatywny stosunek do wszelkich zmian, analfabetyzm chłopów są przyczyną
zacofania, konserwatyzmu, a tym samym niezmienności i długiego trwania
niektórych wytworów ludowej kultury, w tym także odzieży, zwłaszcza tej
wyrabianej we własnym zakresie.
Dopiero w latach międzywojennych pojawiają się pierwsze książkowe
monografie dotyczące stroju ludowego (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska,
1930; Dobrowolscy, 1936) i jego zdobnictwa (Seweryn, 1930; Matuszkówna,
�200
1931; Udziela, 1936) oraz pojedynczych części odzieży (Frankowski, 1928;
Seweryn, 1929). Niemal równolegle z nimi ukazują się też opracowania
z zakresu historii ubiorów (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); na ogół brak
w nich jednak informacji o ubiorach chłopskich. Opracowania te są bogato
ilustrowane rysunkami, kolorowymi tablicami i fotografiami. W pracy Seweryna Udzieli, Ludowe stroje krakowskie i ich krój zamieszczono nawet formy
wykrojów, co miało służyć także celom praktycznym. Autor, oprócz ogólnych
informacji wstępnych o ludności, jej siedzibach i mieszkaniach, przedstawił na
siedmiu ilustracjach wzorem Jana Matejki "męskie ubrania krakowskie od
pięciu wieków", to jest od roku 1400 do 1790, nie omówił jednak ich formy, ani
ewentualnych zmian, jakie w tym czasie zaszły. Zajął się opisem kolejnych
części stroju z przełomu wieków, najpierw odzieży męskiej, potem kobiecej,
uwzględniając ich wygląd, surowiec, ozdoby, ewentualne odmiany i nazwy.
Natomiast w słowie wstępnym do drugiej swej pracy, Ubiory ludu polskiego,
poświęconej "ubiorom górali beskid owych", odwołuje się do protokołu z 1903
roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, która postanowiła
zwrócić uwagę "na strój malowniczy naszego ludu, ginący z dnia na dzień
w naszych oczach i ustępujący miejsca szarzyźnie tandetnej" (Udziela, 1932)
i opublikować materiały obejmujące Ubiory ludu polskiego. Uczyniono to za
sprawą Włodzimierza Tetmajera w dwu zeszytach wydanych w 1904 i 1909
roku (Tetmajer, 1904; 1909), które oprócz tekstu zawierały ilustracje i barwne
tablice w jego opracowaniu. Rzecz znamienna, że właśnie "malowniczość"
ludowego stroju wysunięto tu na pierwszy plan. Stąd też podobne wydawnictwa taki właśnie mają początkowo charakter. Niemniej jednak Udziela swoją
pracę o ubiorach górali beskidzkich wzbogaca materiałami historycznymi,
opartymi na źródłach archiwalnych. Uwzględnia dzięki temu zachodzące
w strojach zmiany, a także wykonawców, surowce, krój, kolorystykę, zdobnictwo, różnice co do wieku nosicieli oraz pomiędzy grupami górali zamieszkujących Beskidy Zachodnie. Nie jest to już szukanie i podkreślanie malowniczości i ozdobności stroju, lecz w myśl prawidłowo pojętej konieczności
zachowania od zapomnienia, potrzeba uczynienia w miarę wiernej dokumentacji tego, co przetrwało w terenie i co zdolna jest jeszcze pamięć ludzka
przekazać. Można powiedzieć, że Ubiory górali beskidowych,
wzbogacone
kolorowymi planszami, dobrymi fotografiami i przykładami wykrojów są
jedną z pierwszych, wyczerpujących monografii strojów określonej grupy
etnicznej, opartych głównie na badaniach terenowych autora.
Badania takie znacznie wcześniej podjął Kazimierz Moszyński publikując
w 1929 roku swój pierwszy tom Kultury ludowej Słowian, a w nim obszerny
porównawczy i genetyczny rozdział o odzieży (Moszyński, 1929). Przejęty
zagadnieniami słowianoznawczymi znacznie poszerzył obszar swoich badań
tak pod względem terytorialnym, jak tematycznym. Posłużył się przy tym
różnymi metodami, które dla wielu następców i uczniów stanowiły swojego
�201
rodzaju wzór. Natomiast mniej więcej od 1910 roku systematyczne poszukiwania na obszarze dawnego Księstwa Łowickiego prowadziła Aniela
Chmielińska, założycielka Muzeum Ziemi Łowickiej. Kierując się wskazówkami Adama Fischera, w swej książce prezentuje stroje Księżaków w perspektywie historycznych zmian oraz terytorialnych i okolicznościowych wariantów.
Omawia kolejno poszczególne ich części, zdobiny, upodobania nosicieli, mody,
wykonawców (Chmielińska, 1930). Nie brak tam ponadto porad i zachęty do
kultywowania tradycyjnych ubiorów.
Odmienne kompendium wiedzy na temat strojów ludowych, tym razem na
Śląsku, stanowi wydana w 1936 roku praca Agnieszki i Tadeusza Dobrowolskich, Strój, haft i koronka w województwie .fląskiem (Dobrowolscy, 1936).
Podzielona na cztery części obejmuje obszary górali śląskich, ziemi pszczyńskiej i północnych powiatów województwa. Część czwarta poświęcona jest
koronkom cieszyńskim. Stroje i ich ozdoby zostały tutaj omówione w niekonwencjonalny sposób. W rozważaniach bowiem nie brak dociekań genetycznych, szerokich analogii, wiadomości dotyczących chronologii oraz wskazania
metod badawczych, wyraźnie sprecyzowanych zwłaszcza w odniesieniu do
haftów: analityczno-porównawczej,
lecz nie w oparciu o różnorodność motywów, tylko rodzaj zastosowanej techniki, historycznej i typologicznej. Materiałem badawczym są przy tym nie tylko dane z terenu Śląska, ale także
ogólnopolskie, zachodniosłowiańskie,
węgierskie, bałkańskie, rosyjskie i północno-europejskie, znane zarówno z kultury ludowej, jak warstw elitarnych.
Jeśli chodzi o hafty, porównania dotyczą także technik pokrewnych, jak
tkactwa, kilimiarstwa, co w sumie pozwala na ustalenie pewnej chronologii
powstania i genezy dotyczących także niektórych form odzieży. Całość
uzupełnia słownik wyrazów gwarowych, niekiedy z podaniem etymologii,
bogaty spis hafciarek i koronczarek według miejscowości oraz liczne zestawione, także w tablice, fotografie. Imponujące jest tutaj bogactwo faktów,
uzupełnione dodatkowo od powiednimi odsyłaczami. Poza tym podkreślić
trzeba, że jest to pierwsza praca, gdzie wykazano związki pomiędzy strojami
ludowymi i innych warstw społecznych i gdzie jest wyraźnie mowa o metodach
pracy.
Widać stąd, że lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sprzyjały
pracom badawczym i rozwojowi myśli naukowej, co odzwierciedla się również
we wzroście zainteresowań i dążności do pogłębiania i poszerzania problematyki wiążącej się z odzieżą i strojami regionalnymi. Wśród autorów
panowała jednak duża dowolność w traktowaniu tematów. Jedni poprzez
ilustracje i opis starali się stworzyć dokument zaobserwowanych form strojów,
przypisywanych określonemu regionowi czy miejscowości, najczęściej jednak
bez uwzględnienia różnic wynikających z sytuacji społecznej, funkcji, zachodzących zmian i mody. Inni zwracali uwagę na archetypy, genezę, chronologię i historyczne uwarunkowania.
Wszyscy podkreślali stronę estetyczną,
�202
ozdobność i malowniczość stroju. Jeszcze inni dopatrywali się związku
z przeszłością i najdawniejszymi dziejami kraju, a także szukali wspólnych
bądź odmiennych elementów, zbliżających lub różnicujących Słowian.
Dokładne opisy formy oraz rozeznanie w samym wyglądzie stroju wieśniaków, pozwalały na typologizowanie zarówno poszczególnych części odzieży
(Fischer, 1934), jak całych ich kompletów. Jeszcze w XVIII w. Jędrzej Kitowicz
wyodrębnił strój chłopów ruskich, krakowskich i mazowieckich (Kitowicz,
1951, s. 607 - 610), już w latach międzywojennych Adam Fischer mówi jedynie
o dwóch typach polskich strojów, tj. wielkopolsko-mazowieckim
i małopolskim (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski wymienia ich cztery rodzaje
(Poniatowski, 1932), to jest wielkopolsko-mazowiecki,
małopolski, podkarpacki i polesko-białoruski. Cztery typy uwzględniał także Kazimierz Moszyński:
pokucko-południowo-podolski
i huculski, małopolsko-poleski, śląsko-wielkopolsko-mazowiecko-białoruski
i typ pomorski wraz z przyległą cząstką Poznańskiego (Moszyński, 1938).
Jak można się domyślać podziały te i inne im podobne (Seweryn, 1974)
miały na celu wyodrębnienie właściwości charakterystycznych
dla strojów
ludowych poszczególnych regionów w Polsce, a także pośrednio wskazać na
ewentualne powiązania ze strojami krajów sąsiednich oraz na kierunki
zapożyczeń i wpływów. Rzecz ciekawa, że nie zwracano dotąd szerszej uwagi
na odniesienia do historycznych strojów warstw elitarnych, tj. mieszczańskich
i dworskich oraz na to co niosła ze sobą ogólnoeuropejska
moda. Stroje
ludowe traktowane były jako swoisty sposób ubierania się pewnej grupy
mieszkańców kraju, odizolowanej od reszty społeczeństwa i sporo jeszcze
musiało upłynąć czasu, zanim problematyka wzajemnych związków wypłynęła
na światło dzienne (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). Podjęła ją przede
wszystkim historyk, Irena Turnau, wykorzystująca źródła archiwalne i ikonograficzne. Nie znaczy to, aby ich roli nie rozumiano także w kręgach
ludoznawców (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), pomimo wzrastających po
drugiej wojnie światowej zainteresowań
problematyką
społeczną. Jednak
najpilniejsze zadanie leżało w dokumentowaniu uchwytnych jeszcze przejawów
stroju i funkcjonującej na wsiach pamięci ludowej na jego temat. Tym bardziej,
że podstawowym źródłem dla każdego etnografa są właśnie badania terenowe.
Inspiracją do ich kontynuowania,
w tym także na temat strojów, stała się
w owym czasie akcja podjęta przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które
przystąpiło do wydawania monograficznych zeszytów Atlasu Polskich Strojów
Ludowych oraz przez Sekcję Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki,
późniejszego Instytutu Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prowadzącą
inwentaryzację obiektów sztuki na terenie całego kraju. W związku z tym
przygotowane zostały instrukcje i kwestionariusze (Reinfuss, 1950), metodyka
monograficznego opracowywania strojów ludowych (Gajek, 1954) i instrukcja
w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych
(Reinfuss, 1954, s. 806 - 807).
�203
Były to więc nie tylko wskazówki dla potencjalnych badaczy, ale także dla
przyszłych autorów opracowań, co w konsekwencji przyniosło obfite rezultaty.
Z jednej strony Atlas Polskich Strojów Ludowych w kolejnych zeszytach dawał
w miarę pełny obraz dotyczący strojów określonego regionu, zapełniając tym
samym "białe plamy" na mapie Polski, z drugiej - na łamach "Polskiej Sztuki
Ludowej" publikowano liczne tematyczne artykuły poświęcone zarówno strojom różnych okolic, jak ich elementom, tkaninom, haftom, koronkom i innym
sposobom zdobniczym, a także funkcjom. Wprawdzie Atlas Polskich Strojów
Ludowych spotkał się z krytyczną oceną niektórych osób (Rosen-Przeworska,
1958; Kantor, 1982; 1979), ale wbrew tym opiniom trzeba podkreślić, że na tle
europejskiej literatury dotyczącej strojów ludowych jest to jedyna tego rodzaju
publikacja, nie licząc opracowań łużyckich, uważanych także za formę atlasu,
lecz o zupełnie odmiennym charakterze i założeniach (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa,
1979). Autor zbiorowej monografii nie byłby w stanie ani
zebrać, ani opublikować takiego zasobu materiałów, jakie w sumie w 32
zeszytach Atlasu Polskich Strojów Ludowych ujrzały światło dzienne. Trudno
zresztą na temat strojów ludowych mówić o jakimś wzorcowym opracowaniu
i narzucić autorom taki, czy inny model. W swych publikacjach odpowiadają
oni albo na zapotrzebowanie społeczne, często domagające się praktycznych
wskazówek co do wyglądu strojów (Manugiewicz, 1951) i możliwości ich
rekonstrukcji, albo na coraz to nowe pytania, które stawia przed badaczami
rozwijająca się nauka. Tym samym poszerza się pole widzenia nasuwające
nawet konieczność współpracy z innymi dyscyplinami: językoznawcami, gdy
chodzi o terminologię, etymologię, genezę; z historykami
- gdy chodzi
o konfrontację konkretnych przykładów i form stroju z czasem ich użytkowania i powstania; z historykami sztuki - gdy chodzi o modę i analogie
z modelami oraz wzorami charakterystycznymi dla warstwelitamych
panującego okresu w sztuce; z socjologami - gdy chodzi o mechanizmy i prawa
odgrywające rolę w strukturze społecznej; z historykami gospodarki - gdy
chodzi o formy gospodarowania i gospodarkę surowcami oraz konsumpcję
(Tumau, 1986); geografami - gdy chodzi o miejscowe warunki naturalne.
Poszerzone pole badawcze dostarcza coraz to nowych tematów (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), a wraz z nim wzbogacają się także, za pośrednictwem
nauk pokrewnych, metody pracy. Ich dobór zależy od celu i opracowywanej
problematyki. Nadal więc obserwuje się niemal tradycyjny opis zjawisk, ich
analizy i porównania, poszukiwanie wzorów i kierunku wpływów oraz
historyczne spojrzenie na zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni (Tumau,
1974; 1991), określanie regionalnej, czasem nawet narodowej specyfiki i właściwości (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976; Tumau, 1977), odrębności
i podobieństw. Ostatnio zwraca się także uwagę na społeczne uwarunkowania
i zróżnicowanie, odzież codzienną, roboczą (Tumau, 1994), funkcje oraz rolę
w kulturze (Kantor, 1982), symbolikę i znakowy kod jako jeden ze sposobów
porozumiewania się użytkowników ludowej odzieży i strojów (Kantor, 1979).
�204
Warto podkreślić, że poszerza się przy tym widzenie całokształtu problematyki
w kontekście ogólnie panującej mody i sposobu ubierania się pozostałych
warstw społecznych.
Reasumując, dorobek polskiej nauki, zwłaszcza etnologii, w zakresie
odzieży i stroju ludowego w Polsce na tle stanu badań w innych krajach
Europy wcale nie jest gorszy. Zawdzięczamy to zainteresowaniom różnych
specjalistów oraz wydawnictwom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
"Polskiej Sztuce Ludowej", jak też niektórym muzeom podejmującym tematyczne edycje i wystawy oraz innym jeszcze publikacjom. Na przestrzeni ponad
dwustu lat badacze podejmowali wieloraką problematykę, i jeśli jej w niektórych przypadkach nie pogłębiali, to przynajmniej sygnalizowali. Sięgali
nawet do sąsiednich krajów i pokrewnych grup plemiennych (Dobrowolska,
1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) aby poznać i przybliżyć pewne podobne
lub odmienne treści związane ze strojami. Wprawdzie odmiany regionalne nie
wszędzie w Polsce zostały uchwycone i brak albumowego oraz syntetycznego
opracowania, co jest wynikiem różnych przyczyn i bez wątpienia stanowi
poważny mankament, jednak może to tłumaczyć fakt, że nie wszędzie
odrębności regionalne zdołały się wykształcić i nie wszystkie źródła zostały
dostatecznie wykorzystane. Toteż taki stan rzeczy rysuje nowe zadania
i perspektywy na przyszłość oraz konieczność dalszych poszukiwań i opracowań naukowych.
BIBLIOGRAFIA
Bartkiewicz Magdalena
1979
Polski ubiór do 1864, Ossolineum, Wrocław.
Bazielich Barbara
1968
Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku, "Polska Sztuka Ludowa"
nr 3, s. 112-120.
1973
Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego
w Bytomiu. Etnografia" z. 6.
1975
Stroje regionalne, w: Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, pod red.
B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, S, 48 - 65.
1977
Moda w strojach regionalnych, Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych,
Katowice.
1982
Ubiory dziecięce od XVIIl do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich,
"Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 7.
1988
Śląskie stroje ludowe, Śląsk, Katowice.
Bednarczuk Alicja
1982
Reliktowe formy ubioru Bałtów, "Lud" t. 66, s. 179 - 194.
Blachowski Aleksander
1972
Stroje płockie w świetle źródeł XIX
wieku, "Rocznik Muzeum Mazowieckiego
w Płocku" z. 3, s. 5 - 94.
Blotnicki Tadeusz
1930
Zarys historii ubiorów z uwzględnieniem haftów i tkanin, Kraków.
�205
Bogatyński Władysław
1957
Elementy
mu/opolskich
źródłowych
Bruckner Aleksander
1937 - 1939 Encyklopedia
Burszta Józef
1974
"Polska
Sztuka Ludowa"
w świetle materia/ów
nr 3, s. 159-166.
Trzaska,
Evert, Michalski,
Warszawa.
strojów
(XVI-XVII!),
staropolska,
KullUru ludowa
-
kultura
ludowych
narodowa,
mieszczan
i chłopów
Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
Bystroń Jan Stanisław
1922
Bibliografia
1934
Typy
Chmielińska
1930
etnografii
ludowe
polskiej,
J. P. Norblina,
Kraków.
Muzeum Etnograficzne,
Kraków.
Aniela
Księżacy
i ich strój,
Polska Macierz Szkolna, Warszawa.
Cholewa Mieczysław Czcibor
1946
Stroje
ludowe
ziemi
sądeckiej.
Rozwój
stroju
ludowego
i jego
zasięgi
terytorialne,
"Lud" t. 36, s. 256 - 279.
Dobrowolscy Agnieszka I Tadeusz
1936
Strój, hafi i koronka
w województwie
śląskiem,
Polska Akademia Umiejętności,
Kraków.
Dobrowolska Agnieszka
1947
Strój Jacków
Jab/onkowskich,
"Prace i Materiały Etnograficzne"
t. 7, Lublin ~ Kraków, s. 1-37.
Strój ludowy na Łużycach,
Uniwersytet JagiellOllski, Kraków.
1948
Ikonografia
/rufowej odzieży zachodnio-słowiańskiej,
"Pamiętnik Słowiański", Kra1951
ków.
Dolouche D.
1985
F. /l. Lalaisse
- de la Bretagne et autres contnies, Brest, Paris.
Fischer Adam
1926
tud polski, Ossolineum, Lwów, s. 95-101 (Odzież).
1934
Etnografia
Slowiwlska.
Polacy,
Książnica Atlas, Lwów-Warszawa,
s. 160-166
(Odzież).
Frankowski Eugeniusz
1928
Sukmany
ludu polskiego,
Warszawa.
Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka
Anna, Pokropek Marian
1988
Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa, s. 134 - 171 (Strój).
Gajek Józef
1954
Metodyka monograficznego
opracowywania
strojów ludowych, "Lud" t. 41, s. 797 - 805.
Gawełek Franciszek
1914
Bibliografia
ludoznawstwa
polskiego,
PAU, Kraków.
Gądzikiewicz Witold
1926
Strój górali podhalańskich
pod względem higienicznym,
Gebethner i Wolf, Warszawa.
Gerson Wojciech
1855
Ubiory ludu polskiego,
Warszawa.
Glapa Adam
1960
Ubiór chłopski, w: KullUra ludowa Wielkopolski,
pod red. 1. Burszty, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 497 - 561.
Gloger Zygmunt
1900
Encyklopedia
staropolska
ilustrowana,
P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa.
Główczewska Irena
1955
Ubiory w obrazach Canalella,
"Biuletyn Historii Sztuki" R. 17, z. 2, s. 208 - 233.
Goldstein Henryk
1903
Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 186-187.
�206
Gołębiowski
1831
Łukasz
Ubiory w Polsce od na;dawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem
dykcjonarza ułożone i opisane), Kraków.
Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i ob}'czajach ludu polskiego, Józef BendsdorlT,
1863
Kraków.
Grabowski Józef
1977
Sztuka ludowa, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, s. 296-316 (Hafty
i stroje).
Grodecka Zofia
1986
St.roje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Muzeum Narodowe, Poznań.
Gutkowska Maria
1932
Historia ubiorów, t. 1- 2, Lwów- Warszawa.
Gutkowska-Rychlewska
Maria
1968
Historia ubiorów, Ossolineum, Wrocław.
Haft i zdobienie ...
1955
Haft i zdobienie stroju ludowego, Wydawnictwo Sztuka, Warszawa
Hermanowicz-Nowak
Krystyna
1976
Odzież, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, pod red. M. Biernackiej
i in., Ossolineum, Wrocław, s. 379-405.
SIan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczaso .•••.
ych osiągnięć,
1977
"Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 8.
HolT Bogumił
1888
Lud cieszyński, jego wła.fciwo.fci i siedziby. Obraz etnograficzny, Wydawnictwo M.
Areta w Warszawie, Warszawa.
Jacher- Tyszkowa Aleksandra
1975
Grafika polska X l X wieku jako źródło do badali nad strojem ludowym, "Polska Sztuka
Ludowa" nr 4, s. 199-224.
Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga
"Po/ska Sztuka Ludowa", Spis tre.(:ci za lata 1947 -1962 (dodatek).
1962
Jaśkiewicz Aleksander
Rysunki Adriana Głębockiego źródłem do poznania X l X -wiecznego stroju ludowego,
1976
.,Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 43 - 46.
Kamocki Janusz
1976
Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "PoIska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 75 - 78.
Kantor Ryszard
1979
Rec.: A. Jacher-Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław
1977, "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 56 - 57.
1982
Ubiór - strój - kostium, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
Karwieka Teresa
w druku
Uhiory ludowe w Polsce, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
Kitowicz Jędrzej
1840
Opis obyczajów za panowania Augusta III, (Wydanie: Ossolineum, Wrocław 1951).
Kolberg Oskar
1865 - 1910 Lud. Jego zwyczaje. sposób życia. mowa. podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy.
pieśni. muzyka i tańce, Warszawa, Kraków.
Kosiński Władysław
1903
Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 59 - 64.
Kostiumy tealralne ...
1952
Kostiumy teatralne z XVI, XVII. i XVIII w. z wymiennych czę.ki, Centralna Poradnia
Świetlicowa, Warszawa.
�207
Kotula Franciszek
1954
Poszukiwanie
Kowalska-Lewicka
1976
melryk
dla stroju
Muzeum
ludowego,
w Rzeszowie, Rzeszów.
Anna
Ludowy
slrój
krakowski
-
strojem
"Polska
narodowym,
Sztuka Ludowa"
nr 2,
s.67-74.
Kowecka Elżbieta
w: Historia KultlIry
Wrocław, s. 386 - 423.
Kutrzeba-Pojnarowa
Anna
1978
Odzież,
1964
Stan
J976
Uhiór
ludowy
jako
wyraz
w PO/SCI' od
"Polska
i tkaniną,
hadQli nad strojem
i strój
Marerialnej
poziomu
1795 -1870,
Sztuka Ludowa"
produhji.
pozycji
t. 5, Ossolineum,
nr 4, s. 210 - 219.
i upodobań
społecznej
Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 4.
Rec.: SerbskI' narodne drastwy. Sorhische Volkstrachten,
Bautzen 1976, 1976, 1977,
1978, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 121.
estetycznych
1979
jego
nosicieli
i wytwórców,
"Polska
Lipiarz Zofia
1978
Raciborski
strój
Muzeum w Raciborzu,
ludowy,
Racibórz.
Łoziński Wladysław
1907
Życie
w dawnych
polskie
wiekach,
Wydawnictwo
Literackie,
Kraków
J964.
MaJewski Bronislaw
1904
Próba
charakterystyki
ubiorów
"Wisła" t. 18, s. 285 - 322, 439 -469.
ludowych,
Malicki Longin
1936
Zarys
kullUry materialnej
grirali śląskich,
Muzeum Śląskie w Katowicach,
Katowice,
s. 53 - 61 (Odzież)
Lucjan
Malinowski
J877
Zarysy życia
Manugiewi\:z-Żołna Jan
1951
Polski
SI rój ludowy,
J954
Polskie
Matejko Jan
1901
Ubiory
Matuszkówna
1931
ludowego
stroje
ludowe.
na Szląsku,
Ateneum,
Warszawa.
"Wiedza i Życie" z. IJ, s. 930-950.
Teka rycin, Łódź.
od 1200 do 1795. wyd. 2, Wierzbicki
w Polsce
i S-ka, Kraków.
Stanisława
Zdobnictwo
kobiecego
stroju żywieckiego,
Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Mączyński Józef
1858
z okolic
Wlo.\'cianie
Krakowa,
Kraków.
Moszyński Kazimierz
1929
KullUra
1938
Geoqra/lc:zne
ludowa
Kuryera
N ad rzeką
1965
t. I, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 425-438.
Słowian,
zróżnicowanie
Codziennego,
odzieży
Kraków,
ludowej
w Polsce.
w: Kalendarz
Ilustrowanego
s. 68 - 77.
Ropą ...
Nad rzeką
Ropą. Zarys
Wydawnictwo
Noss Aago(
J970
Johannes
ku/tury
Literackie,
Flintoes
1973
Joachim
Frichs
1981
Adolph
Tiden/und
ludowej
powiatu
gorlickiego,
pod red. R. Reinfussa,
Kraków.
Det Norske Samlaget, Oslo.
Der Norske Sarnłaget, Oslo.
han n/ocme, Universitets forlaget, Oslo.
draktakrareltar,
draktakvarellar,
oq jólk
Pieniążek Józef
1934
O ginącym stroju Ludowym i ostatnich jego wytwórcach,
"Wierchy" t. 12.
Pol Wincenty
1851
Prace z etnogra./li północnych
stoków
Karpat,
Archiwum Etnograficzne,
Wrocław 1966, s. 110-114,145-148.
PTL,
�208
Polaczek
Stanisław
1892
Poniatowski
1932
Radzikowski
1879-1899
Wieś Rlldawa.
Lud, jego
zwyczaje,
obyczaje,
ubrz~dy,
piosenki,
puwiastki
i zagadki,
Warszawa.
Stanislaw
Etllogr(j(ra
w: Wiedza
Polski,
a Polsce,
l. 3, Warszawa, s. 248 - 253 (Odzież).
Eliasz Walery
Ubiory
i
w Polsce
od IX -XV
sąsiadów
II
w., Kraków.
Reinfuss Roman
1950
i kwestionarillsze
Instrllkcje
dla badaczy
llldowej, "Polska Sztuka Ludowa" nr
kllltllry
1- 6, s. 88 - 92.
1951
Wytwórcy
ludowych
lIbiorów w Karpatach
polskich,
"Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2,
s. 19 - 36.
lllduwe na p/ótllie, PIW, Warszawa.
w sprawie materia/II ilustracyjnego dla Atlasu Pulskich Strujów Ludowych,
"Lud" t. 41, cz. l, s. 806-807.
1962
Rec.: Łużycki atlas strojów ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" nr I, s. 56.
1965
Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 195-210.
Reinfuss Roman, Świderski Jan
1960
Sztuka
llldowa w Polsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Rosen-Przeworska
Janina
1953
Z zagadnień renesansowego
ubiorll llldowego, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4 - 5,
s. 257 - 280.
O ubiorze chłopskim od XIlT wieku do renesansu, ,.Polska Sztuka Ludowa" nr 2,
1954
s. 79 - 99.
1958
Rec.: Atlas Polskich Strojów Ludowych, "Lud" t. 43, s. 338 - 344.
Rostworowska Magdalena
w druku
Stroje llldowe na Dolnym ŚląskII. Katalog
zbiorów
Muzeum
Etnograficznego
we
Wroc!awiu,
Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław.
Ruszel Krzysztof
J953
1954
1976
Polskie
druki
Instrukcja
Tematy
ludowe
wystawy
w akwarelach,
ze zbiorów
rysunkach
Muzeum
i grajice
Okr~goweg()
w
X I X i pocz.
Rzeszowie,
X X wiekII. Katalog
Muzeum
w Rzeszowie,
Rzeszów.
Seweryn Tadeusz
1929
Kaszubskie
1930
Parzenice
1966
Ubiór
i nowe hafty wdzydzkie,
"Lud" t. 28, s. J 7 - 39.
Muzeum Etnograficzne, Kraków.
1450 -1650, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie"
złotogłowie
góralskie,
chłopski
l. I,
s.9-74.
1974
Stattlerówna
Historyczne
rodowody
Etnograficznego
Maria
niektórych
w Krakowie"
polskich
strojów
luduwych,
"Rocznik
Muzeum
t. 5, s. 17 - 30.
1902
Hafciarstwo
ludowe w okolicach
Ojcowa, "Wisła" R. 16, s. 44-56.
ludowe w Polsce ...
w druku
Stroje ludowe w Pol.~ce w fotogramach
Stanisława
Gadomskiego,
wstęp B, Bazielich,
Stroje
Fundacja
Strój
i tkanina
1972
Kultury
Wsi, Warszawa.
ludowa ...
Strój
i tkanina
llldowa
Mazowsza
w Płocku" z. 3.
Szewczyk Zdzisław
1971
Strój ludowy, w: Monografia
s. 171 - 211.
Świeży Janusz
1954
Stroje
ludowe
Lubelszczyzny,
powiatu
Płockiego,
"Rocznik
myśleniekiego.
Wydawnictwo
Ziemia
Muzeum
myślenicka,
Sztuka, Warszawa.
Mazowieckiego
t. 2, Kraków,
�209
Świętek Jan
1892
Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), Kraków.
Tetmajer Włodzimierz
1904, 1909 Ubiory ludu polskiego, Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków.
Turnau Irena
1966
Źródła ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 49 - 64.
Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela Chodowieckiego, Ossolineum,
1968
Wrocław.
Moda a odzież - zmienność i długie trwanie, "Kwartalnik
Historii Kultury
1974
Materialnej" nr 1, s. 87 - 99.
Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI - X IX
1977
wieku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 67 -78.
Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma koriferencja Fundacji Pasolda
1986
w Londynie 18-20 września 1985, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr l, s.
180 - 182.
Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Instytut Historii Kultury Materialnej
1991
PAN, Warszawa, s. 99 - 132 (Odzież chlopska).
History of dress ill central and eastern Europe from the sixteenth to the eighteenth
1991
century, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa.
European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa.
1994
Tyrowicz Ludwik
Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru, Centralny Zarząd Szkół Artystycznych,
1957
ł,ódź.
Udziela Seweryn
1925
Pasy srebrne, "Lud" t. 24.
1930
Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków.
1932
Ubiory ludu polskiego, PAU, Kraków.
1936
Ho,liy kurpiowskie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków.
Wójcik Adam
1965
Strój Pogórza II, w: Nad rzeką Ropą, Kraków, s. 175-194.
Zborowski Juliusz
1930
Moda i wieś góralska, "Ziemia" nr 19.
Zieńkowicz Leon
1841
Struje ludu polskiego, Paryż.
Żygulski Zdzisław
1974
Somatyczne i semiotyczne uwarunkowanie mody ubiorów, "Kwartalnik
Historii
Kultury Materialnej" nr 1, s. 107 - 112.
Barbara Bazielich
THE STUDY OF FOLK
CLOTHES
AND COSTUMES
IN POLAND
(Summary)
Even though Polish folklorists have not written any monograph or prepared any album of
folk costumes, the problematic of folk clothing have been considered and recognized as important
for more than two hundred years not only by folklore scholars, ethnographers or artists, but also
by historians, geographers, sociologists, historians of costumes, and representatives of other
14 -
Lud I. LXXVIII
�210
disciplines. Their texts - articles of varying length - have been published in scholarly journals
and more popular magazines, in the monographs of some regions, in separate volumes or in studies
on folk culture and art. The earliest publications were mostly collections of graphics and color
plates as weJl as descriptions of whole costumes or their elements. They emphasized the form of
costumes, their arrangement, colors, ornaments, type of fabric and differences related to sex, age,
and specific use. After some time scholars have been also specified archetypes and common and
differentiation features of Slavs as well as regional identities. Although at the turn of the century
various authors noticed also other aspects of folk costumes, e.g. their makers, fashions, hygiene or
the relations to clothing of other social groups, such subjects were examined very rarely. Only after
World War II the problematic of research has considerably expanded, including, in particular, the
issues stemming from social differentiation and changes in time. Such progress was inspired by the
project of the Polish Ethnological Society to publish the At/as of Polish Fo/k Costumes in the form
of monographic fascicles about individual regions, and by the Section of Folk Art of the State
Institute of Art, later transformed into the Institute of Polish Art of the Polish Academy of
Sciences, which registered the artifacts of folk culture all over the country. Thanks to all that, both
the field of research and scope of topics have expanded, thus also - due to influcnces from related
disciplines of scholarship - enhancing the methods of studying folk costumes.
Trans/.
M. Wilczyński
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0844907bb6dd49e4b5278a19fff6416.pdf
7f2acfa7e5cf2c189ae1247441c16cd6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5836
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5432
Title
A name given to the resource
Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu i konopi, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.112 (mapa nr 15 b)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
15b. Rodzaje prac d o t y c z ą c y c h o b r ó b k i lnu
i k o n o p i , przy których udzielana jest p o m o c
Oprac. Anna Drożdż
Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa
nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze
nie)?
Objaśnienia znaków: 1 — rwanie główek; 2 — tłuczenie; 3 — płukanie; 4 — suszenie i rozciąganie;
5 — międlenie; 6 — inne prace (por. mapa 15a); 7 — brak informacji; 8 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�